ANGEL ZELAIETA

Gabriel Aresti (biografia)

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Angel Zelaieta

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Amagoia alabari

«Dostoievski tormentatu batek eskribitua»

Mundu-munduan, Gabriel Aresti

Haritz landatua

Haurtzaro eta gaztaroa

      Gabriel Aresti 1933an jaio zen Bilbon [1]. Aita partetik, euskararen aztarna ez da hain urrutikoa. Arestik berak kontatuko digunez, «Aita euskalduna izan zen mutilean, gero gizonean, ahaztu egin zuen. "Euskaldun galdua" izan zen. Hala ere niri gauza asko irakatsi zizkidan. Aitona-amonak, amaren aldetik zeharo bilingualak ziren. Aitaren aldetik euskaldun hutsak. Propio, aitaren osaba bat, Jesuita, Zugatzaga'tar Pilipa, oso idazle "garbija" izan zen. Zenbait "idazti" "idatzi" zituen. Aitaren arreba nagusiak, euskaldunak ziren. Berdin hauen seme-alabak, ene lehengusuak, aitaren lehengusu guztiak eta hauen ondorengoak euskaldunak dira. Amaren aldetik ez da euskaldunik geratzen».

      Lehenago, baziotsen 1964an ondarrutarrei:«(...) jaio nintzan (...) aberriaren berbakuntzea galduta edukan familia batean. Euskalerriaren eriotzearen ezagugarri eta señale argi eta garbi bat nintzan ni nire ume-denporan. Eta egun batean, amabi urte nitualarik, nire buruaz lotsatu nintzan, euskaldun motz bat nintzala konturatu nintzan eta nire buruaz egin nuen lotsatu. Eta handik liburu-denda batera joan nintzan, euskal ikaspide edo gramatika on bat erostera» [2].

      Aresti bera ailegatu zen, behin-behintzat, asaba zaharren baratzera, Arkadiaren bila, hiru Arkadiaren bila. Lehena, Aitaren Etxea: «Zornotzako hauzo batera joan nintzen hango jaiak zirelako san Antolin, hangoa da nire aitaren familia, eta han dauden gehienak ezagutzera joan nintzen». Bigarren Arkadia baserrietako euskara «naturala»: «Bospasei etxe baizik eztago baserrian, eztago eskolarik (...) Orain arte euskereak iraun badau ezelango ofizialeko laguntasun barik, izan da baserritarra lurrari, soloari lotuta egon dalako». Hirugarren Arkadia: anaitasun rusonianoa: «Euskal baserritarra berez komunista da / alkarzalea / kooperativista-edo».

      Egiatan, haatik, aurkitzen duena ez da ez aetas aurea ez aetas argentea ez aetas aerea, aetas ferrea hauxe baizik: «(...) baina jente gazteak gurago du erderaz egitea, euskeraz baino. Jose Martin nire lehengusuak ere, soldadutzara joan ezpada ere, honela esan zidan. (...) Orain Bizkaiko jente geyenak laborantzeari itzi dautsa. Baserriko gobiernuan bakarrik enbrak geratzen direz, gizonezkoak barriz fabriketara doaz. (...) Len atxurretan eta zabizen arloetan, orain pinuak landatu dabez: eztago bape atxaki euskerari eusteko, baserriko gau aspergarriak baño gurago dabez Zornotzako edo Galdakaoko zineak. (...)».

      Aresti gazteak, hala ere, badu esperantzarik lehenari eusteko: «Auzo-lanak betidanik egin dira hemen. Quieren hacer cooperativas de trabajo. Andoni Espartak Trojas (sic) de Elorrioko fabrikarekin egin duena bezelakoak. Cooperativa hoietan maketuak eztira deituak izango, eta ongi zuzentzen bada, baserritar helburu hori, honela gordeko da euskera. Horregatik euskera etsaia bakar bat dago, Bilboko kapitalismoa, eta gañera klaro Madrileko zer hori, izenik eukiteko eskubidea eztaukana» [3].

      Honen guztionen oihartzuna Harri eta Herri poemarioko «Laugarren Partea» deiturikoan ikus daiteke: «Astepeko Sekretarioaren» bertso berriak, zaharrak eta libreak. Jarraiko era honetan azaltzen ditu Juan Mari Lekuonak: «Astepeko Sekretarioaren bertso berriak» izeneko poesiari. Xenpelarren egitura ber-berean, bertso legean emana. Iparragirreren bozean Berrogei ta amabost bertso, arnas luzeko abiaduran. Gaiaren aldetik, berriz, erromantze erara tajutua derizkiot, Astepeko sekretarioaren istoria kantatzen dualarik. Eta istori ori, egilleak esan zidanez, bere aitonaren istoria omen» [4].

      Arestitarren asaba zaharrengan madarikazio latzen bat eroria zen, Luzia izeba hiltzen zaionean egiten duen «Hiru Arkanjelu» poeman dioena sinbolo hutsa ez bada: «Honekin bukatu da / belaunaldi zubi bat, / aurten baitira ehuntsu / urte (...) Hi, / Nerea, / aldamenean haut, / ez ezazue zuek errezibi / kondenazio hau».

      Antzekoak irakur daitezke «Euskaldunaren hazia» poeman: «Arestiarron leinuan / hainbeste biktima inozent / bereganatu / duena: / Ene amona gaizkoatuak, / izeba liluratuak, / haurride ezinduak / alaba urrikariak».

      Dirudienez oso gazterik idatzi, Euzko Gogoa-ra igorri eta, argitaratu barik, orain Jokin Zaitegiren artxibategian agertu den testu batean, arestiar egiazko pertsonaiak eta Dostoievskiren pertsonaien erakoekin jokatzen du, barrokoko ideiarik maiteenak berriz borobilduz: «—Zoro da; bai, zoro. Egiten du alde bere familietarik, gutiziatu ahal dezakeien onura eta probetxurik desiragarriena eskeinten draukotenean. / —Zoro naiz; bai, zoro. Eta nitan egin izan den zorotasun hau ene familitik heretaturik dut.— Ene amona biak, eta ene aitaren osaba bat, bereterr zen bat, izan ziren hil zorategietan, eta orain-ere izeba bat dut zoro. Eta eznaiz kupidatzen zuetaz, iraintzen nauzuelakotz, baina zoro etzaretelakotz. Eztakizue-a, agian, bakerano helduko etzaretela, zuen zuhurkerian irauten baduzue? Umantasuna, poetatasuna, martiritasuna eta saindutasuna dituzue bakearen eta loriaren ateak irekiten dituzten gakoak. Eta ilhuntzen zait kopeta, zuen iraina ezin barka diezazuekedalakotz, betarik ukanen eztuzuelakotz, zuekin nehoiz-ere egonen eznaizelakotz, bi mundu berezten dituen pareta guen artean baitago» [5].

      Bataio agirian irakurriaren arabera, Asuncion amaren partetikoak migrazio luzedunak dira: ama Karrantzako Viañezen jaioa du eta beronen gurasoak bata Urduñakoa eta bestea Castro Urdialeskoa. «Berri-on ekarleari albiriste» poeman: «Bizkaiko andrea. / (...) Lanaren alaba / eta langileon / ama (...) Hamaika gosete eta nekek / mugatzen din hire / mundu honetatiko / erakaitza. / Guri jaten emateagatik / (hala xori-kumeak kafian) / zakurren aginkada dastatu / huen (...)» diotso, testuinguru gaizto batean.

      Gorago ezagutu dugun Zugatzagatar Pilipa, Gabrielen osaba-txiki honek hainbat lan ere egin zuen, Goikoetxea aita jesuitak jakin duenez: «Zornotzan jaio zan 1866.II.5ean eta Loiolan il zen 1928.I.24ean. Liburu au argitaratu zuen: Aita Gurea J. L. Señeri Paul Aba'ren Gogoaren Mana deritxon italerazko idazkitik J. L. Zugatzaga'tar Pilipa Abak euskeraldua. Jaungoiko-Zale'ren Irarkolan. Zornotza. (Bizkaia). 1927. 164 orrialde ditu eta bizkaieraz dago. Euskera gogor-xamarra, orduko "jakintsuen" euskera. Jesusen Biotzaren Deian ere idatzi zuen. Euskaltzale porrokatua omen zen, baita abertzale sutsua ere» [6].

      Espainiako gerra zibila bukatzearekin batera hasiko zen Gabriel Aresti eskolara joaten. Juan Mari bere anaia zaharragoak esan digunez, Berastegiko Eskolak (gaur Justiziaren Palazioa dagoen tokian zeudenak) izan ziren Gabrielen burua letren eta numeroen mundura erakarri zutenak.

      Gerra osteko haurtzaro hura izugarria izan omen zen Bilbon ere. Gosetearen aro lazgarri hartan, horregatik, bi anaiek irakurtzeko lehia eta grina izan zuten. Gauez Gabino aitak argia itzali egiten omen zien...

      «Ba zen —Juan Mari Arestik— Marqués del Puerton biblioteka bat. Hementxe hartzen genituen, prestaturik, ipuin eta kondaira liluragarri zein beldurgarrien diren ume-liburuak. Liburuok eskuetatik elkarri kentzen eta harrapatzen ibilten ginen. Benetan lektore ase-ezinak ginen.

      »Gabriel, haurtzaroan, lotsatia eta izukoia zen. Kuadriletatik aldendu xamarra ibili ohi zen beti, eta inork burlarik edo egiten bazion, baztertxoren batera joan eta negar egiten zuen.

      »Behin batez, mutiko koxkorra zelarik, harrikada bat eman zioten ezker betondoan [7].

      »Zortziren bat urte zituela edo, kalean txanponen bat topatu zuen Gabrielek. Diru hori, munduko perlarik preziosoena bailitzan ondo gorderik zedukan. Behin, Artxandara joan eta zer erosiko eta patatak erostea otu zitzaion, baserriren batean. Bueltan etxera zetorrela, Aiuntamentu inguruan, aguazil batek ikusi zuen, eta nonbait patatok ohostuak izanen zirela eta, kendu egin zizkion. Gabrielek, tamaina haretako zapalkuntza pairatu ondoren, negar eta negar egiten zuen, amorruaren amorruz.

      »Aita, Gabino, gizon autoritarioa genuen, "desimononikoa" zen, nere ustez. Politikan, horietakoa zen.

      »Gerra aurrean, gurasoei aita eta ama izenez deitzen genien. Gerra ostean, ostera, padre eta madre, baina inoiz ere ez papi eta mami.

      »Aita ez zen mezatara joaten, baina guk, horregatio, joan egin behar izaten genuen. Zahartzaroan, ostera, opor gehiago zuelako edo, joaten hasi zen, baina ez igandeetan, astegun buru zurietan baino. "¡Lo que ha tenido que ir tragando con la evolución de Gabriel!"», hots egiten zuen Juan Mari Arestik.

      «Eskailerara ematen duen etxeko atean jositako Jesusen Bihotzean, ostera, hitzak euskaraz zeuden, gerra aurretik, eta ondoren ere hala jarraitzen dute.

      »Nire ustez, gure aita euskalduna zen, baina nazionalismoaren eraginez, eta gerraren kausaz, euskalzaletasunaren patentea zutenen aurka plantatu zen. Euskararik, baina, ez zekien. Amak ere ez zekien euskararik».

      Maria Bitoria, Juan Mariren emaztea, eta beraz Gabriel Arestiren koinata, memoria aparteko emakumea da. Bestalde, beronek ere Merkataritzarako ikasketak, Gabrielek legez, egin zituenez gero, badaki haren zenbait berririk.

      «Hamabiren bat urterekin hasi zen Gabriel Profesor Mercantil egiten. Hemeretziren bat urterekin bukatuko zuen. Ni, baina, bera baino zaharragoa nintzen eta ez ginen elkarrekin ibili. Edozelan ere, nik rebalidako azterketak tokatzen zitzaizkidan baino beranduago egin nituen, Gabrielekin batera hain zuzen ere. Examina honetan elkarren ondoan jarri ginen. Nik gaiok ahaztu xamarrak ere banituen, eta Gabrielek pasatu zidan kontabilitateko problema.

      »Nik uste Gabriel oso berandu mutildu zela. Oraindik hamaseiren bat urte zituela ere, bere amarekin batera joaten zen errekaduak eta egiten. Gu ezkongai ginela, bera izaten genuen gure mezulari, eta mutiko apal baten moduan egiten zizkigun gure mandatu eta aginduak. Oso mutil handi egin arte, egin ere egiten zizkigun».

      Juan Mari Arestik behin eta berriro gogoratzen dizkigu berak eta Gabrielek egiten zituzten irakurraldiak. «Aitak —dio— nobela poliziakoak irakurten zituen (semeok ere, ahal genituenean, irakurten genituenak); gauza bera gertatzen zen amak irakurten zituen folletinekin. Baina ume haurrideon kontuak Rocambole, Zane Grey, London eta horietakoak ziren. Aipatutako biblioteka horretan, baina, ez ziguten edozer uzten, gure edadeagatik. Diputazioko Bibliotekara ere joaten ginen irakurtera, nagusitxoagoak egin ginenean. Jokoetan, ostera, ez genuen bat ere abileziarik. Haur joko baten ere ez genuen inolako exitorik. Estudioetan, horregatio, mutiko zuhurren sona eta fama genuen.

      »Uger egitera, berriz, ba dakizu, Nerbioe ibaiko uretan sartzen ginen, potro hutsean, umetan».

      Lehenagoko ohar batean aipatu dugun inkestan, galdera hau zetorren:

      «—Noiz eta zergatik hasi zinen euskaraz ikasten?».

      «—Hamabi urterekin, famili-giroak bultzaturik edo, nazionalismoz, erromantizismoz; baina mutikotxo baten arrazonei ez zaie inportantziarik eman behar.

      »Inportantea ez da hori, ezpada orain, berrogei urterekin, zergatik diraundan euskaldun».

      Egiatan, zergatik hasi zen Gabriel Aresti euskal arazoez arduratzen? Noiz?

      Dakiguna da Bilboko Komertzioko Eskolan Peritu Merkantil ikasten duela. 1953.ean bukatu zituen ikasketak, hogei urte bete aurretxoan [8]. Estudioak egiten ziharduela, haurride gazte biok boxeoan ere aritu ziren, afizionatu mailan. Itxuraz, ez zen Falangeak aginduriko zerbait besterik izan. Arestik berak sarritan kontatzen zigun, eskola nazionalean zebilela, hainbat desfile-moduko ofizial —maisuek aginduta eta falangista jantzirik— egin behar izan zituela, zeintzuek egitera ez baitzituzten behartzen kolegio pribatuetakoak.

      Merkataritzarako programek ez zuten letren arazoekin zerikusi handirik, eta are gutxiago euskal letrekin, garai hartan batez ere. Hizkuntzei, haatik, balio handia ematen zitzaien karrera modu hauetan. Juan Mari Arestik esaten digunez, Gabrielek afizio handia zuen hizkuntzok ikasteko. «Posible da —dio— Gabrielek euskararekin beste hizkuntza bat gehiago bezala lehenengoetan arduratzea, eta geroago beste min sakonago batek haren bihotzari ikutzea».

      Kontu izan behar da, baita ere, karrera ofiziala hori izan arren, beste estra-ofizial bat ere egin izan zuela. Hala, esandako inkestan estudioak galdetzean, «ahal ditudan guztiak» ihardetsi zuen.

      Juan Mari Arestik eta Maria Bitoriak dioskutenez, Merkataritzarako estudioak egiten ari zela, dudarik gabe, euskara-minak jadanik jota zegoen. Fetxa hauetan —1952 inguruan— euskarazko klaseak ematen ziren Euskaltzaindian [9].

      1953.ean edo, hots, Gabriel Arestik bere karrera bukatu berria duenean, Antonio Maria Labaienek karta bat igortzen dio Alfontso Irigoieni, Bilbon Gabriel Aresti izeneko mutil euskaltzale prestu bat bizi dela adieraziz, eta honelako kaletan aurkituko duela... [10]

      Zein arraiorengatik erlazionatu ote zen Labaien jaunarekin? [11].

      Soldaduska egiterakoan Gabriel Arestik ez zuen zorterik gaiztoena izan. Kanpamendua egin ondoren, gainetiko guztia Bilbon egin zuen, Gobernu Militarrean, Jose Ignacio Gorostiza arkitektoaren bitartekotasunari esker (kanpamenduan bertan ere, analfabetoei eskola ematen ihardun omen zuen.) Gobernu Militarrean ere buruzagi handiren bati ingelesa irakasten omen zion, aldiren batean. Militar jubilaturen baten laguntzaile ere aritu omen zen... «Egia esan —diosku Juan Mari anaiak— posible den soldaduskarik malguena eraman zuen. Nik uste hortxe gertatu zituela Vasco Africanan sartu ahal izateko oposizioak ere».

      «Sarri etortzen zitzaidan —zioskun Alfontso Irigoienek— Euskaltzaindira. Ene memoria ahulak huts egiten ez badit, soldadiskea amaitzen zegoen garaia zen. Nik uste nik asko lagundu niola —behar bada inork baino gehiago— klasikoak ezagutzen, eta, bereziki, ber-klasikoen liburu zahar guztiak arakatu genituen. Sarritan, etxera eramaten zituen, eta bueltan luzaroan komentatzen genituen.

      »Fetxa haietan, hemen zebiltzen Txinpartak teatro-taldekoak ere. Baina, edo ez izan hain literatura zaleak, edota munduaz, Euskal munduaz esan nahi da, ideia puristegiak zituzten, bereziki taldeko Iker Gallastegik» [12].

      Gabriel Arestik haurride bi izan zituen, biak bera baino zaharragoak. Juan Mari bere aurretikoa ezagutzen dugu jadanik. Hirugarrena, Jose Maria, zaharrena zuen. Mutil hau oso bizkorra estudioetarako, CHVren bekarekin sartu omen zen Kimika estudioak egitera. Bukatu zituenean eta lanean hasi, kimikari onaren entzutea zeukan. Gaixoak, ordea, bere burua galdu eta 1955ean sartu zuten lehenengoz Bermeoko Gaixo Etxean [13].

      Iker Gallastegik —«dirigente indiscutido de Juventud Vasca desde la primera década del siglo y guardián de la ortodoxia aranista», Jon Juaristiren esanetan—, era honetan gogoratzen ditu gertaera hauek: «Después de más de 15 años en Irlanda, llegué yo a Bilbao en el verano de 1952. En septiembre de ese mismo año me apunté a las clases de euskera que daba Xabier Peña en la Academia de la Lengua Vasca en la calle Ribera en Bilbao. Poco después me uní al grupo de teatro en euskera de reciente formación Txinpartak, que ensayaba también en ese local de la Academia.

      »Allí conocí a Gabriel Aresti hacia la primavera de 1953, pues él solía aparecer por allí regularmente a conversar con Alfonso Irigoien, que era secretario o algo así de la Academia.

      »El grupo Txinpartak solíamos ir de pueblo en pueblo con una especie de representación teatral compuesta de 4 o 5 estampas cortas que nos escribía en euskera principalmente Manu Ziarsolo, "Abeletxe", y entre las cuales intercalábamos varios números de danzas y corales, estas últimas interpretadas por el coro de voces blancas del grupo compuesto por 12 o 14 de las chicas del grupo. Algunos años llegamos a actuar más de 40 veces, principalmente en Bizkaia y Gipuzkoa, no sin algún que otro problema con la Guardia Civil y algunas señoronas del Régimen.

      »Aunque Gabriel nunca formó parte del grupo, sí estaba estrechamente relacionado con nosotros, y creo recordar que su interés por el teatro le llevó a escribir alguna obra teatral. Él y yo teníamos una franca amistad, aunque no coincidiésemos en todo, lo cual nos solía llevar a largas discusiones después de los ensayos hasta altas horas de la noche. Estas dicusiones solían estar relacionadas con la situación del nacionalismo en general, Eusko Gaztedi, pero sobre todo con la utilización del euskera. Por aquel entonces se estaba ya gestando el euskera batua, y nuestro grupo utilizaba el euskera vizcaino, modificándolo al guipuzcoano cuando actuábamos en Guipúzcoa, pues pretendíamos que el pueblo lo entendiese sin dificultad. Gabriel quería que fomentásemos el batua de entonces. Muchas veces estábamos de acuerdo, pero, así y todo, seguíamos discutiendo...

      »Al finales del año 1959 yo me tuve que esconder, y, el último día de ese año, exiliarme a Iparralde, lo cual hizo que perdiese el contacto con Gabriel, aunque seguía su trayectoria desde allí. Una vez que vine clandestinamente a Bilbao, sería el año 1961 (?), tuve ocasión de estar brevemente con él un par de veces, y me devolvió algunos libros que yo le había prestado. / No sé qué más decir que no sea de dominio público» [14].

      Gabriel Arestik ez zien anaia zaharraren gaixoaren berririk ematen bere adiskide minei izan ezik. Behin, 1964an edo, Mundakan ematen du uda, Martin Arrizubieta apaizaren etxean. Juan San Martin bisita egitera joaten zaionean, estu eta larri aurkitzen du, zoratzeko beldurra duela eta burua apurtu beharrean. Horrela pentsatzen jarraitzen badu, egiatan zoratu eginen dela diotso San Martinek, eta baduela nahiko inteligentziarik, ahalmenik eta arrazoirik horrelako buruhausteei kontra egiteko eta aldentzeko.

      Juan Mari Arestik 1949 ingururako nobela bat idazten du. Gaztetan, Bilboko zenbait eskritore eta artista La Concordia izeneko kafean elkartzen dira. Tertulia honetan biltzen ziren orduko eskritorerik gehienak: Emiliano Serna, Blas de Otero, Vidal de Nicolás, Laso, Gabi del Moral, Agustin Ibarrola... Anaia zaharragoaren eskutik sartuko da Gabriel Aresti neofitoa bilkura literario hauetara.

      Baina «erdaldun» horien artean sartu orduko, jadanik «euskaldun» kontzientziaduna zen. Maria Bitoriak esaten digunez, Gabriel Arestik bazuen Intendente Mercantil ikasteko asmoa. Matrikulazio librez egitekotan omen zebilen... Baina ordurako euskarak sakon-sakonetik oratuta zeukan eta bistan ei zegoen ez zuena bestetarako betarik izanen.

      1953an ez du oraindik ezer ere argitara eman. Ordurako, ordea, euskaltzaleen artean ezaguna da. Urte honen azaroan, Orixe bere jaioterrira dator, Hego Ameriketatik. Santurtziko kaira ekarriko du barkuak. Hiru gizon aterako zaizkio portura ongi-etorri egitera: A. M. Labaien (56 urte), A. Irigoien (26 urte) eta Gabriel Aresti (21 urte). Orduekin edo gaizki ulertu zirelako, ez dute han atzematen, baina bai Atxuriko geltokian, Bilbon. Bi edo hiru egun geroago, karta bat bidaltzen dio Labaienek Irigoieni, bidaiaren azkena ondo joan zitzaiela-eta, «goraintziak Aresti adiskide miñari» gaineratuz amaitzen duena [15].

      Gorago aipatu dugun inkestan, galdera hauxe egiten zitzaion:

      «—Zein methodoz, norekin eta non ikasi zenuen?».

      Erantzuna:

      «—Ni guztiz ametodologikoa izan naiz eta naiz. Ez dut metodo bakar bat inoiz usatu».

      Alfontso Irigoienek uste duenez, Euskaltzaleen Bazkuna deritzona ere erabili izan zuen. «Edozelan ere neure ondoan euskaldundu zen. Baina metodo askorik gabe. Arestik irakurri egiten zuen asko. Axularren Gero oso-osorik kopiatu zuen».

      Bada ikasketa hauez poesietan ere arrastorik:

      «Garbiaz»: «Euskal garbia ikasitzera / gogor nintzan enplegatu».

      Iturri herritarraz: «Euskera Bilboko portuan ikasi dut, urdaiazpiko frijitua jaten nuenean, kafesne koinakatua edaten nuenean».

      Literatura idatziaren iturriaz: «Egondu nintzan ordu luzeak / Euskal libruen ganean / Izakera berbakintzea / geureak estudietan. / Estuve largas horas sobre los libros vascos, estudiando nuestra lengua y cultura» [16].

      [1] Haulantxe irakur daiteke Abandoko San Bizente Martiriko bataio-agirian: «Gabriel María Aresti y Segurola fue bautizado el día 16 de octubre de 1933. Nació el 14 de octubre de 1933 en la calle Barroeta Aldamar, 2-6º, siendo natural de Bilbao, diócesis de Vitoria, provincia de Vizcaya. Padres: D. Gabino Aresti y Zugazaga, natural de Bilbao, y Dª Asunción Segurola y Maíz, natural de Viáñez (Vizcaya). Abuelos paternos: D. Mauricio, natural de Echano (Vizcaya) y Dª Catalina, natural de Amorebieta (Vizcaya). Abuelos maternos: D. Calixto, natural de Orduña (Vizcaya) y Dª Martina, natural de Castro-Urdiales (Santander). Padrinos: Don Vicente Gómez, natural de Valencia y Dª Felícitas Aresti, natural de Bilbao. Ministro: Don Elías Aguirre». Eta bi bazter-ohar hauek, 1975eko azaroaren 28an: «Confirmado en San Vicente el 6 de mayo de 1941. Abona. Casado en la Inmaculada Concepción, Bilbao, el 10 de octubre de 1960 con Dª Amelia Esteban. Dr. Icaza». Etxe aberatseko seme galdua eta... teatroan, «Jondone Bikandi» deitzen dio eliza honi. Barroeta Aldamarreko 6. solairu hori buhardilla zen, eta da.

      [2] Xabier Kintana eta Joseba Tovarrek egindako inkesta bati erantzuterakoan emandako azalpenetatik jasoa. Inkesta-orrian erantzunak ezarri egin zituen, baina, hurrean, ez zuen bidali, bere paperen artean aurkitu dugu eta. Orain argitaratua: KINTANA-TOVAR: «Euskaldun berriekin mintzo» in Artikuluak..., Susa, Donostia, 1986, 231.ean.

      Ondarrutarrei ziotsenez, Gerra Zibila eta Munduko Gerrate Handia amaitzean, 1945ean, ekin zion euskara ikasteari, «amabi urte nitualarik». (Ik. «Lengo eta oraingo euskal poesia erritarra» (1964ko «agorrilaren 8-an irakurritako berbaldia»), in Artikuluak..., 42an). Donostian 1964ko maiatzaren 13an eginiko berbaldian, «hamalau urte bete nituenean, euskaldun motz bat nintzela konturatu nintzen, eta euskera ikasi nuen» diotso entzulegoari, ik. «Euskal Teatro berri baten beharra: Euskal Komedia» in Artikuluak..., 1986, 53an.

      [3] Tauerri 1957.IX.3an egindako kartatik (in EUSKERA (1983), 2, 237-238.etan). Kartaren barren aldera, San Antolin hori Epaltza deituriko auzoan dagoela diotso. Jose Martin lehengusua Epaltza honetakoa da, gazterik fabrikara lanera joana. Beronen aita —Arestiren osaba— Ameriketatik eta ibilia zen. Epaltzakoei Galizianoak deritze —Galiziako jendea legez batetik bestera ibiliak direlako—, zenbaitetan Gabrielek berak darabilen goitizena: «Kopla berriak Beaskoaren potroei / Galiziano poeta puta seme honek / jarriak», adibidez.

      Gabriel Arestiren aita —Gabino— Epaltza honetatik jatsi zen Bilbora, Irigoienek jakin zuenez: «(...) hura Etxano-ko baserri batean sorturikakoa baitzen, etxeko morroia bertako alabarekin ezkontzearen ondorioz (...) baserritik nahikoa goiz alde egin behar izan zuten, eta Bilbaora aldatu ziren bizitzera» (in Bilbok bere seme prestuari..., 8an). Bataio agiriak dioenez, Gabino Aresti bilbotarra zen eta Maurizio aitaita Etxanokoa.Irigoienek dioenaren eta Astepeko Sekretarioak berak kantatzen duenaren antzeko zerbait agertzen du Clemens pertsonaiak ... eta gure heriotzeko orduan antzerkian.

      [4] LEKUONA, J. M.: «Aozko poesia eta olerki uain berria» in ZERUKO ARGIA (1970), XI.1.3.

      «Astepeko Sekretarioa jarri / zaida izengoitia, / eta Matxalen Errenteriako / izan zen neronen esposa maitea»— Zornotza edo Amorebietako  ingurunea da Astepe —ez Etxanokoa—, Lemoara bidean, Ibaizabal ibaiaren alboan. Etxanotik aparte, beraz. XVIII. gizaldiko Fogerazioetan «Ferrería del conde de Cancelada» ageri da. Katalina amama ote zen Astepekoa? Katalina amamaren sasoian ere, tailerrak zirela-eta, jende migrazioak ezagutu zituen. (KEREXETA, Jaime: Fogueraciones de Bizkaia del siglo XVIII. Bilbo, 1992, 486.ean).

      [5] Ik. «Prelude à la musique de la dance» in Narratiba, Susa, 1986, 42.ean.

      [6] Aita Goikoetxeak, 1975.IX.2an bidalitako kartatik.

      [7] Inoiz esan ere esan zigun Gabriel Arestik ez zuela begi batekin gutxi baino ikusten. Hau patatenau, ikus in Gabriel Arestiri Omenaldia..., Bilbo, 1999, 76an, Juan Mari Arestik dioenez.Idazleak berak ere bota zien Baionako entzuleei: ARESTI, G.: «Euskal Kideak, Baiona´72» (1972an Baionan emaniko hitzaldia) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986, 109.ean. Mitxelenari 1970.XI.4an igortzen dion gutunean ere gerraosteko egoera lazgarri honetaz ekiten dio (in idem,170.ean.).

      [8] Urte bereko abenduaren 30ean eman zioten tituluaren agiria: ohi den laukian sarturik, bere estudio gelan eskegita zeukan.

      [9] Hala informatu gaitu Alfontso Irigoienek. Arruza jauna zen irakasle, eta h-ak eta guzti irakasten omen zuen. Garai hauetan, idazlerik prestuenek Krutwig eta Villasanteren modelo literarioak onartzen dituzte jarraigarrien bezala. Begira, muestrarako, Eusebio Erkiagaren 1953.VII.21eko aitorpen hau: «Orain, dakurkezunez, euskal idazkera klasikoen bidez nabil, harako Krutwig eta Villasante Aitaren asmoen iarrai». In ONAINDIA: Eskutitzak. Gráficas Bilbao, 1974, 15ean.

      [10] Alfontso Irigoienek ezin izan zuen karta hori aurkitu (1975ean), baina ondo gogoratzen da.

      [11] Galdera hori garbitu nahirik, hurbildu gintzaizkion tolosar teatro egileari. Begira bere erantzuna:

      «Jauna: / Il onen 13'go zure gutunari erantzunez, au esango dizut: Alegia, Aresti zanaren (G.B.) eskutitz ta paper askotxo ditudala, aspaldidanik elkarrekin izan genituen ar-emanak zirala-ta.

      Gai orietaz J. L. ondo datorkidan batean jarduteko asmoetan natzaizu, nere iritzia azalduaz. Oraingoz, ordea, naigo dut isilik egon.

      Beraz barka zakidazu eta ez alperrik ezer galdegin.

      Besterik gabe zure Antonio Maria Labayen». (1975.X.17an).

      Labaien zenaren ondare literario guztia Tolosako Udalaren artxibategian dago.

      [12] Xehetasun gehiagorako, IRIGOIEN, A.: Gabriel Arestiri omenaldia..., Bilbo, 1999, 28an. Iker honi «Bere erreiñuan jauntxoa (Katu-lekua.- Bi)» poema eskaintzen dio: «Iker Gallastegi´ri», ik. KARMEL (1958). III. Bilbo´n, 1957-VII-10´an, datarekin.

      [13] Anaia zaharraren egoeraz badiotso Tauerri: «Oporretan naikoa lan dadukat familia-problemekin, nire anaia zaharraren zoramentuarekin (diru polita kostatzen zait) (...)» (Tauerri, 1960.II.20an). Eta gerotxoago: «Nire anaia nagusia sendatu da, Alemaniatik orain ekarri duten medizina berri bati eskerrak. Orain bere fabrikan lan egiten du, bere kimik-analisietan». (1961.IX.21ean).

      [14] Iker Gallastegik autoreari 2000.VIII.7an egindako gutunetik. Jon Juaristirena, ik. Sacra Némesis, 95.ean.

      Txinpartak taldekoek 1955ko urtarrilean Algortan teatroa, kantak eta dantzak eskaini zituzten. Irigoienek «Bizkaian erabili oi eztiren itz eta era batzuek dituzte (...) dagoen euskera benetakoari balore ematea komeni da gehiago» ohar egiten die bere kronikan (Ik. in EGAN (1955), 5-6, 49.ean).

      Garaiko euskaltzaleek ere bazekiten jai-girorik sortzen, Alfontso Irigoienek informatzen zuenez: «Euskal Ikastaroa Bukatzean Itziarren / (...) goizean bederatzi ta erdietan izan genduan meza Itziarren, guretzat aproposa, Aita Berriatua-ren "Lagunarteko mezea" irakurri ta kantaturik. Arratsaldean eguraldiak aurpegi obea agertu zuen eta errosario ostean Txinpartakoak kaleko zoko batean egin zituzten beren egitekoak, erritarrak ere ikusle zeudelarik. Apaiz ta jaun batzuek emoziñoz beterik zeuden "Jai aurrekua" ikustean ain gauza jatorra ta ukigarria delarik. Dantzarekin amaitu zen eta Lekeitiotik igaro giñan itzultzean». (Ik. EGAN (1956), 5-6, 72.ean).

      Urte hauetan «talde» bat egiten zuten: «Gau haretan (larunbata zen), afaltzera joan ginen Gallastegi anaiak, Ziarsolo anaiak, Iñaki Irigoien eta ni. Afari haretan mehatxatu nien etzela zilegi saiaketekin aurrera segitzea, plajioa, naiz eta euskeraren onerako izan, bidegabea zela, eta naikoa oker egin ziotela Zubikarai jaunari, litxarreria gehiago asmatu gabe». Ziarsolo Barrutia plagiatzeaz ari da. (Ik. ARESTI, G.: «Euskal literatura batuaren oinarriak: hiztegia, berbotegia eta zentzua» (Euskaltzaleen Biltzarrean, 1963an, irakurtzeko testua) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 38.ean.

      [15] Juan Mari Arestik ez du publikatu bere nobela gerotxoago arte: El Intruso. Ed. Caralt, Bartzelona, 1965.

      Ángel Ortiz Alfauk segidako izen hauek gehitzen dizkio tertulia honi: «José M. Moreno Galván, Sabina de la Cruz, Alfonso Irigoyen, Gabriel Celaya, José Antonio Echevarrieta, Patxo Unzueta, Ángela Figuera, Amparito Gastón, Dionisio Blanco, Gregorio San Juan, Luciano Rincón, Mari Paz Giménez, José M. Lasso, Emiliano Serna, Pepe Rodríguez, Pedro Barea, Ramón Carreras, Darío Ruiz Gómez, Goiko, José M. Basaldúa y muchos más, algunos clandestinamente, por razones policiales». (ORTIZ ALFAU, Ángel: «Aresti en la distancia» in ZURGAI Extraordinario, 1979, 11n).

      Haulantxe deskribatzen du Rafael Castrok orduko tertulianoen giroa: «(...) era [Gabriel] una cosa extraña. Lo que pasa es que era una persona con una generosidad tan enorme —de elefante— que a personas como yo, que no sabían absolutamente nada del problema nacional vasco ni del euskera, nos hacía interesarnos, pero vivamente. A mí me recitaba poemas continuamente en euskera, unos me los traducía y otros no; me hablaba de una problemática que no sabía que existiera siquiera, y consiguió que yo me interesara por todo eso, aun sin entenderlo del todo en ese tiempo». (In Bilbok bere seme prestuari..., 92an. Tertuliako fotoa in Poemak II, Donostia, 1976, bukaeran).

      Antonio Mª Labaienena, Alfontso Irigoienek gordetzen duen gutun batetik.

      [16] Euskaltzaindiaren ardurapean, eta Manuel Lekuonaren hitzaurrearekin, 1954an argitara eman zuen Itxaropenak Geroren edizio bat. Beronen ale bat Gabriel Arestiren liburutegian zegoen. Gabriel Aresti eta Segurola jabe-izena darama. Prologoan ez dago ezelango aztarrenik, baina Axularren testuan hainbeste marra, ohar eta seinale daude. 83. orrialdean, guztietatik kendu eta guztietarik jarri zuen.

      Berak esanik dakigu Gero ere eskuz kopiatua zuela: «Oraindik gogoratzen naiz zenbat ordu galdu nituen, urrikari honek, Axularren "Gero" Rebista Internazionaletik eskuz kopiazen... Auskalo nun aurkituko den nire eskuzko kopia hura. Baina sinexi nahi ez didanari, Altuberen "Erderismos"-ena erakux dezaioket.» (ARESTI, G.: «Euskeraren izen poetikoak», Hernanin 1967an emaniko hitzaldia, in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 85. eta j.).

      Badirudi klaseren bat eman ere egin zuela, segidako ohar honetan irakurtzen den legez: «A Gabriel Aresti Segurola, por aquellas clases de euskera (interrumpidas el año 62) y por venir a casa a pesar del "sambenito" que una civilización me colgó. M. F. Dapena, (por mi madre, / Rico Segurola)». (Ik. ZURGAI extr., 1979, 10ean.).

      Altuberen Erderismos, ostera, oso-osoa eskuz kopiatuta aurkitu dugu.

      Arestiren aipamenak, ik. in «Bizkaitarra I», 23. ahapaldia; «J): Entzun nahi didanari...» eta «A): Astepeko Sekretarioaren bertso berriak», guztiok Harri eta Herrikoak.

Haritz haziaren ernetzea

      Jokin Zaitegi 1950ean hasi zen Euzko Gogoa aldizkaria argitaratzen, Guatemalan.

      Errebista horretantxe ernetzen da Gabriel Arestiren idazle bidaia. 1954ko udagoienean gertatu zen aipatu dugun Euzko Gogoa horretan [17]. Arestik hogeita bat urte, hor-hor, izanen ditu, eta soldaduska amaitzen egonen zen. Lanok, bestalde, hainbat lehenago eginak izanen ziren, seguruenetik, korreoen luzamenduei begiratzen badiegu. Argitara ematen duen lehen poesiak, «Dance dans la prière» titulua darama eta sarrera hitz hauek jarri zizkion: «(From "Suite de dances souletines et mixaines") / Mother, sister and Spirit of the Garden / (Ash-Wednesday, T. S. Eliot)».

      Poesia honekin batera, orrialde berean, beronen eskuin aldean, eta biok neurri libre batez, «Godalet Dantza» argitara eman zuen. Kristoren jaiotza eta heriotza aipatzen ditu.

      Jarraian, azalpen bat erantsi zion, poesia bera baino luzeagoa, eta agian kriptogramatikoagoa. Perpaus honekin bukatzen du: «Iarraik gaitezin bandera gabe, Euskalerria eta ez... Hobeki zerbitzatuko baitukegu bildotsa martirigoaz, reboluzionoaz baño». Firma bera ere orduko era klasikoz: Aresti'tar Gabirel. H-ak ere erabiltzen ditu; ll eta ñ-ren ordez, il-ak eta in-ak. Aditza, berriz, klasikoena edo.

      Hurrengo erditzea pare bat hilabete geroago izanen da. «Irisarriren Olerkiak» izena darama. Bost soneto dira, lege klasikoen erregelapean: «I. Iauna, iguzu bakea. II. Memento, homo. III. Zer naiz ni. IV. Pipazalea» Bosgarren sonetoa, William Shakespeareren CIV sonetoa da.

      Euzko Gogoa honetan, eta paia bat aurrerago, Charles Baudelaire sinbolisten aitaren, eta Paul Verlaine sinbolistetan ospetsuenaren poesia bi itzultzen ditu: «Gauontzak (Les Hiboux)» eta «Udazken Kantua (Chant d'Automne)».

      Euzko Gogoa-n argitaratutako lehen poema hauez komentario baikorra egiten dio Andima Ibiñagabeitiak Alfontso Irigoieni: «Aresti poeta gaztearen poemak atsegin bitsetan irakurri ditut. Badu ezpal eta gogo-giro gazte azkar orrek. Itz-lauzkoa ere siratsgarri izan zait. Euskerari orren sutsu ekiten baldin badio, uzta bikainik bilduko du Aresti gazteak. Aurtengo irugarren eta laugarren zenbakiak irarrita dauzkagu eta egunotan aizeratuko ditugu. Beraz, olerkari eta idazle berriarenak urrengo banakoetan argitara emango ditut; lenbizikoan "Dance dans la Prière" ta "Godalet dantza", ondokoan "Prelude à la Musique de la Dance" [18].

      Orduantxe Blas de Otero Pido la Paz y la Palabra prestatzen ari da, eta 1955ean igorriko du Bilbora, oihuka. Bladi Oterok, eta partikularki liburu honek, berebiziko eragina izan zuten Gabriel Arestirengan.

      Oteroganako miresmena, eta eragina, gaztetarikoa eta ukaezina da: «Es de maravillar la forma en que Otero va destilando su veneno por encima de las censuras eclesiásticas y políticas. Hay un soneto de 13 versos y el siguiente de 15. (El verso que lo borraron en el primero lo colocó al segundo y no decía nada malo). Una de las veces dice:

      »y menos da una piedra

      »y menos da yos y está en los cielos.

      »Un poco al estilo torero, pero se le comprende. Su primera poesía la publicó en Egan, cuando era bilingüe. Lo fue publicando en las languidecientes revistas poéticas castellanas, y con todos ellos hizo un libro que llamó Ángel fieramente humano; después fue publicando otra serie de poesías que refundió después en Redoble de conciencia; hizo un tercer libro, siempre con las poesías publicadas en las revistas, cuyo título no recuerdo. Ahora ha refundido los dos primeros en Ancia... que no se qué porras significa, pero que a lo mejor es Hacia tal como lo pronuncian en Castilla, pues Otero es capaz de eso y de mucho más (una de las partes de Ancia se llama Parábolas y dezires). Tiene anunciado En castellano, que está ya medio publicado, y la refundición de este en el tercero anterior cuyo nombre no recuerdo en uno nuevo que llamará Con la inmensa mayoría. Según me decía mi hermano —Juan Mariz ari da— que es amigo de Otero, piensa refundir finalmente Ancia con Con la inmensa mayoría, para ofrecer una final obra cuyo nombre aún no ha elegido, pero que será tan antipoético que sonará como una blasfemia, y dice que su obra poética será ya sólo la palabra esa» [19].

      Hurrengo hilean-edo, Arestik Espainiako sinbolista-modernistetarik behinenari ezarriko dizkio bere bi begi urduriak, Juan Ramón Jiménezi, alegia. Honen Soneto Spiritualetarik, «Ezer ez» izenarekin itzuliko du bat [20]. Oraingoan, bere sinaerak modelo berri bat ezagutzen du: Aresti S. Gabriel.

      Euzko Gogoa beronen hurrengo paian, bere kreaziozko «Maite Gurpilak» publikatu zioten. Aurre-hitz hau eman zuen poesiaren buruan: «(Garcin: Eh bien, continuons. Huis-Clos. J. P. Sartre)». Hiru soneto dira: I. Itxasoa. II. Zerua. III. Legorra.

      [17] EUZKO GOGOA (1954), IX-X, 133.a. 1954-1959 urteen bitartean, Zaitegiren Euzko Gogoa-ra Arestik igorritako bi poema argitaratu barik gelditu zirenak, orain Zaitegiren artxibategian aurkitu eta Susak argitaratuak, hala-nola «Egin ezpahitu nire nahia», 14 tetrastrofo monorrimoa, hasieran M. Maeterlinck eta bukaeran Joanesen ebanjelioa aitatuz, «Totorika´tar Andoniri» opetsia, EGAN (1986), 3-4an argitaratua, «Bitima bat arratsaldean» (1959koa), «Zezenak egun sentian», biok «Ezkongaietan» soinuarekin, eta «Bizkaitarra 2» («Zelan bizi garean» tituluarekin EGANen argitaratua).

      [18] «Irisarriren Olerkiak» ik. in EUZKO GOGOA (1954), XI.XII, sine p. Ibiñagabeitiarena, IBIÑAGABEITIA, A.: Erbestetik barne-minez gutunak (1935-1967) (Urkizuren edizioa), Zarautz, 2000, 174an, Guatemalatik 1954.XI.16an A. Ibiñagabeitiak A. Irigoieni egindako gutuna.

      [19] Ángel fieramente humano eta Redoble de conciencia tituluen laburpena da Ancia, hots, lehenaren lehen silaba eta bigarrenaren azkena. (Peilleni, 1959.II.3ko gutunean). «Parece que mi Pido la Paz y la Palabra le impresionó», diost Bladi Oterok kartaz, 1975.X.29an.

«Aintza apurñoa»

      1955eko urte honetan, 22 urte zituenean, Aresti «Oargiren bigarren Sariketa Batzaldia» deiturikora aurkezten da. Sabin Berasaluze izan zen irabazlea; bigarrena, berriz, Peli Guarrotxena. Sariketa honen berri, E'tar Y'k eman zuen Egan-en [21], komentario honekin: «Epaimai honek idazle saiatuen zuzpergarri jakin erazi nai luke benetan atsegingarri izan zaizkiola ondorengo lan oek. Iturria'tar Joxe, Txillardegi, Arakama'tar Ander, Morga, Arrumuño, Etxebeste'tar Iñaki eta Gabriel Aresti Bilbotar gaztearen olerki sakon eta lilluragarriak».

      Hauxe dugu, besterik agertzen ez den bitartean, Arestik jaso zuen lehen kritika, «aintza apurñoa», Lizardik eskatzen zuenez. (E'tar Y. hau Jon Etxaide da, beronek kartaz esan didanez: «Sariketa hontan, beste bi mahaikoek huts egin zuten eta bakar-bakarrik utzi ninduten erabakia emateko; nik enuen nahi erantzunkizun hori nere gai hartu, baiñan Oargikoek esan zidaten etxegoela beste bi mahaikide arkitzeko betarik eta nik egindakoa ontzat ematen zutela» [22].

      Bigarren batzaldian, Arestik maila asko igotzen du: «Lehenengoa, Etxebeste'tar Iñaki. Bigarrena, Zelaia'tar S. Sarigarri, A. Mitxelena. Aipamena: Aresti'tar Gabirel'i, "Pigmalion euskeraz" deritzan idaz-lan sakon eta aoxurigarriagatik. Benetan arrigarria, tutik ere euskeraz etzekien bilbotar gazte onek egunez-egun dagien aurrerapena jakintza-gaiak euskeraz borolbildurik. Zorionak biotz-biotzez hiru euskal-idazleoi eta jarraitu asitako bidean barrena». Hau ere Etxaidek [23].

      Apirilean edo, berriro ere Oargikoen sariketara presentatzen da «Gabirel» goiaingerua: lehena, Bereziartua'tar Iñaki. Bigarrena, Iñaki Baztarrika. Hirugarrena, Perez Eneko (hirurok Arantzazuko fraideak). Laugarrena, Aresti: «Europako Federazioa, erri txikiei buruz».

      Nemesio Etxanizek zioenez: «Antxinako Goiangeru arek bezala, Gabriel du izena, ta laburdieraz idazten digu. Ez da makala mutila (...) Ez du gutxi egin euskaldun berri onek bi lan auek idazten —"Lemus'en" izeneko beste lan bat ere bidali zuen— Gure txaloa ba-du» [24].

      [20] EUZKO GOGOA (1955), I.II.

      [21] EGAN (1955), 1-2.63an.

      [22] 1975.X.2an egindako kartatik jasoa.

      [23] EGAN (1955), 5-6.76-77etan.

      [24] Id. id.. oargui taldeak Donostian jardun zuen, 1954an hasita. Bigarren deialdia 1955eko apirilaren 3an gertatu zen. Epaimahaiko Arrue, Mitxelena eta J. Etxaide. Saiakera sailean, lehen saritzat Orixeren Eguneroko Meza-Bezperak. Arestiren lana Pigmalion euskeraz zen, aipamena izan zuena. Laugarren deialdiak «Sobre el porvenir político de Europa» eta «Una crónica periodística» sailak zituen. Gabriel Arestik azken aipamena izan zuen Europako Federazinoa Herri Txikiei buruz / La Federación europea respecto de los Pueblos Pequeños lanarentzat. Epaimahaikoak Arrue eta Irigarai ziren. (Ik. Auñamendi Entziklopedia, s.v. oargui).

Zorrotzako portuan

      1956garren urtearen hasieran, otsailaren batean, Compañía Vasco Africanan lanpostu bat lortzen du, soldaduska amaitu berri duela, Zorrotzako portuan. Han nagusi izan zuenaren esanetan, «actuaba como controlador de cargamentos de madera tropical, embarcada por Compañía Vasco Africana y destinada a varios consumidores de la zona; no tenía personal a su cargo pero se codeaba con los obreros portuarios» [25]. Gabrielen poesia irakurtzerakoan, Harri eta Herri batez ere, behingoan nabaritzen da nola traspasatu zuen bere poesietara lanpostu hartan ezagutu zuen mundua: «se codeaba con los obreros portuarios. Landajo era jefe de cuadrilla de estibadores de la empresa Sixto García, SA., C. Deusto, s/n, tel. 447.09.00, que en aquella época efectuaba las descargas de las maderas de la Cía. Vasco Africana, SA. Landajo, arratiano, era el Prototipo de los viejos capataces vascos, tosco y exigente, trabajador infatigable, que no temía ni al frío ni a la lluvia; algunos dicen que parecía una figura de Zubiaurre; su muerte, por causa de un ataque al corazón, ocurrió en el mismo muelle. Como detalle curioso de Landajo se puede citar el que para sus trabajos reclutaba compañeros del Valle de Arratia, que llamaban la atención por su fuerza y eficacia.

      »Hubo en aquellas épocas un accidente mortal en el muelle, que bien pudo ser el de Pinedo, pero a este señor no lo hemos conocido. Si Pinedo murió en este accidente, murió aplastado, al perder pie en un salto mal calculado, en el momento en el que se descargaba una pesada troza de madera» [26].

      Meli Estebanek, Gabriel Arestiren alargunak, esaten digunez, Euskaltzaindiaren egoitzan (Ribera 6an), zegoen zura Gabrielek enpresa hartatik erdi-doan ateratakoa omen da. Camiñak ez du horren memoria ziurrik: «Creo recordar que Gabriel retiró algunas tarimas que liquidábamos periódicamente, con destino a la Academia, pero sería preciso conocer la fecha de la factura para saber quién la pagó y la calidad de la madera» [27].

      Euzko Gogoa-n publikatzeari utzi eta Egan-en jarraitzen du. Aurren ateraldia «Amolandun bi» deiturikoarekin egiten du [28]. «Amalaudun bi» izanen da, hurrean, Larramendiren asmamenari jarraiki (sonetoek 14 bertso-lerro dauzkate). Berriz ere sonetoen neurrian dihardu —poeta guztiek egiten omen dituzte sonetoak eta itzulpenak, trebatze aldera—. Sinatzean, oker egiteren bat: Aresti-tar B. [29].

      Aldizkari apalago batera ere hurbiltzen da: Anaitasuna-ra «Illunpeak argitu behar: Orain berreun urte, mundu guztiak, jende ikasia be, siñestu ebazan superstizioak» [30], lanarekin.. Fetxa hauetan, aldizkari mehar-murritza zen, parrokia-orri baten antzera.

      Apirilean edo, berriz ere sinbolisten eskutik, Charles Baudelaire euskaratzen du: «Bedeinkazioa» eta «Tristurazko Madrigala». Egan-ekoek ohar hau jartzen diote: «Aurten betetzen dira eun urte Charles Baudelaire-ren Les Fleurs du Mal Paris'en lenengoz argitaratu zala... "Egan"ek ezin lezake deretxa ontan beraren agerpena gogoratu gabe utzi. Ondoren ezartzen ditugu, euskaratuta, Les Fleurs du Mal'eko olerki bi. Itzulpenak, Bilbaoko olerkari-gazte-ezagun G. Aresti'renak dira» [31].

      [25] Gabriel Camiña Uribek 1975.XII.3an egindako eskutitzetik.

      Deitura honekin agertzen den hau ote da?: Companía Vizcaina de Maderas, SA. Empresa constituida en Zorroza, Bilbao, en el año 1947 y cuyo objeto son las explotaciones forestales, aserraderos y almacenes de maderas. Capital: 5.025.000 pesetas. La preside —1968— D. Isaac G. de Echávarri. (Auñamendi Entziklopedian).

      [26] Camiñak 1975.XII.16an egindako kartatik.

      Pinedo honetaz, ik. «Requiem Jesus Pinedo», Euskal Harrian. San Francisquito, euskaraz Santutxu, eliza honen kanpoaldean santuaren imajina ttiki bat zegoelako.

      Arratiarrari «D poema Julian Landajo nire lagun zenari, Zorrotzan izan zuen heriotzaren oroipengarri», opesten dio, Harri eta Herrin.

      [27] Idem.

      [28] EGAN (1956), 3-4.14.ean. Euzko Gogoa euskal erresistentzia kulturalak erbestean ateratzen zuen. Egan, aldiz, euskal erresistentzia kulturalak Francoren erregimen barnean argitaratu du. Arestiren iritzia aldaketa honi buruz: «De Euzko-Gogoa no tenemos aquí ni noticia. Cuando se publicaba (tiempos heroicos) en Guatemala nos llegaba normalmente, pero (...) lo jodió todo con las patitas de atrás, y ahora no hay Cristo que alumbre Euzko-G.

      Egan en cambio cada vez viene mejor. Se ve la mano de Koldo Michelena. Más voluminoso, más jugoso, el Galde-Erantzunak si fuera llevado con la sal de Fagoaga colmaría la medida de calidad». Peilleni 1959.II.3an eginiko kartatik.

      [29] Arrue jaunak dioskunaren arabera, beronen bidez sartu zen Aresti Egan horretan: «Arestik Egan-en argitaratu zitun lan batzuk nik gomendatuta azaldu ziren». (1976.VII. 5ean egindako kartatik). Mitxelenak berak ere jardun izan du honetaz: «Idazle zen aldetik, aski bitxia iruditu zait beti (...) Demasia zuen lege, eta ez zenbaitek noraezean gorde nahi genukeen nolabaiteko oreka irristakorra. (...) Antonio Arrue beti izan zen Arestizalea (...) Egunen batean euskaldun huts (ez hain huts, haatik, dugun eta dukegun munduan) bihurtuko bagara ere euskotar guztiok, etorkizun lainotsuan dago bihurrera hori. Ez zigun besterik erakutsi Arestik bere erdal herritik, Euskal herriaren eremuetan aurkitzen den Erdal herri horretatik». (In ARESTI, G.: Ipuinak. GAKP, Donostia, 1979, 12-16.etan).

      [30] ANAITASUNA (1956), III.4.5.

      [31] EGAN (1957), 148-152.etan.

Meliz maitemintzen da

      1957ko maiatzaren lehenean, eta lehenengoz, Eliza katolikoak eta Espainiako estatu frankistak San Jose Obreroaren jaia ospatuarazten dute. Egun honetan, Gabriel Arestik «Melitxu Basurtuko, aitaren etxearen habea» emakumearekin topo egiten du, Rekalde zumardiko Club Deportivoko frontoian eginiko dantzaldian, eta maitemintzen da.

      Meli Estebanen gurasoak leondarrak dira, La Bañeza bailarakoak hain zuzen ere —«Guraso biak jaio jatzuzan / Leongo erreñu zarrean»—, 1920 inguruan etorri ziren Bilbo alderantz, Bilbao-La Robla mineroen trenean, aita treneko langile baitzen. Meli, ba, Bilbon jaioa da, Basurtun, «Los Vascos» ganadu tratanteek kortak azpian dituzten etxe-blokean. Gabriel Arestik ezagutu zuenean, Meli Estebanek «El Águila» almazenetan lan egiten zuen. Mutilak 24 urte zituen eta urtebete eta pikuan lanean ari zen Vasco Africanan.

      Meli Esteban —«espainiako andrea / nire aitaren exearen habea»— gogoratzen da nola gizon-poeta batekin gustatu zen. Astelehenetan, behar-lagun neskok igandean izandako gorabehera xamurrak kontatzen zituzten: nola nobioarekin zinera joan ziren, hau kontatu zion, dantzan egin zuten, eta abar. Esteban andereñoak, bere aldetik, arratsalde guztian Plaza de Españako La Granja tabernan egon zirela kontatzen zien, nola D. Martin apaizak eta bere nobio poetak politikaren eta poesiaren gainean diskutitzen zuten.

      «Esku pañeloak eta erregalatzen nizkion —diosku Meli Estebanek—. Orain gogoratzen dudanetik, Jesusen Bihotzaren medaila bat ere erregalatu nion (fetxa hauetan ohi zen bezuza). Valle Inclán eta León Feliperen liburuak ere».

      Esan beharrik ez dago zenbat ordu ostu zizkion Gabriel Arestik bere familiari, bere Meliri, egin zituen lanak egin ahal izateko. Ezingo zituen egin bere abegi gozoa eta begirune amultsua izan ez balu.

      Haulantxe gogoratzen ditu Meli Estebanek 25. urteurrenean Gabriel Arestiren neurriak, izaera eta etxeko tertuliak:

      «¿Qué me atrajo de él? Pues que era un hombre de gustar, alto, fuerte y con unos ojos preciosos Y muy amable. Todo eso y veinticuatro años... (...) Tenía un carácter muy fuerte, pero si tenía que pedir perdón, lo hacía sin ningún problema. Y por encima de todo era un hombre de firmes convicciones y de un profundo sentido ético. Tal vez por eso resultaba, a veces, enérgico y apasionado. Y polémico. Por otro lado, tenía un gran sentido del humor. (...) Nuestra casa era un continuo ir y venir de gente. Y muchas tertulias, conversaciones... Las tertulias no eran expresamente literarias, pero siempre se acababa hablando de literatura y de política. Siempre había mucha gente en casa» [32].

      Gabriel Aresti beste emakume batekin ibili zen Meli Esteban ezagutu aurretik. Emakume hau abertzale familiakoa zen, Arestirena baino aberatsagoa, Felipe Arrese Beitia poetaren senitartearen hurbil-hurbilekoa, eliztar zintzo-zintzoa (Jon Juaristik Sacra Némesisen 48. orrialdean historiatuaren hur-hurrekoa).

      Pisua ere prestaturik omen zeukaten neskaren gurasook, ezkontzarako bidea erraztekotan, Arestiren senitartekoen esanaren arabera.

      Emakume hau, ile horia, begi urdinak —«ulle bellegi lastoa / Eta begiak azul azulak»—, Txinpartak taldekoekin Ribera 6an ezagutua, zein aita zein ama partetik euskal burgesiako alaba da, Gabriel Aresti baino lau edo bost urte gazteagoa, San Nikolas ondoko Viuda de Epalzan, senitarteko ziren bi familiak 150 metro karratuko pisu bana, elkar komunikatuan bizi dena —pisu batak Esperantza kalera begiratzen zuen; besteak, Viuda de Epalzara—, joko-geladuna, ama beronen sei hilabeteko zela, aita, Euzko Gudarosteko karguduna, gerratean galdu duena, eta, beronen esanen arabera, Aresti bertan behera utzi zuena. (Antza denez, idazleak egin zuen ahaleginen bat berriz elkartzeko: «Mandadua bialdu / neutsan zoritxarrez».)

      Gertaera hauek 1956ko udaberrian izan zitezkeen: neskak Jabier Peñarekin ikasten zuen euskara, poesi zalea zen eta San Nikolas elizako Jose Luis González apaizak gidatzen zuen teatro-talde batean aktore zen. Teatro-saio hauek Cine Bilbaon ematen ziren, Esperantza kalean.

      «Roman» honi guztioni jarraiki, beste irakurketa bat izan lezakete Gabriel Arestiren poema askok.

      Beronekin eteteak («Orienteko perlea / novia neurea», Meli Estebani atxikitzeko), Andoni Kaieroren esanetan, «amodio arazo» honek azao zezakeen Gabriel Aresti EAJkoengandik.

      Aldekoa jaunak «Gabriel Arestiren poesiagintza bi sasoi ezberdinetan banatu dugu saio honetan: sinbolismoaren estalpean bil daitekeen poesia (...) eta poesia sozialarenean bil daitekeena (...) Beraz, 1958. urte inguruan koka daiteke geroagoko poesia sozialak bere eremutzat hartu zuen zenbait ezaugarriren hastapena», esan ondoren, galdera hauxe egiten du: «Zein zaila den erabakitzea ze barne/kanpo eraginek (motibaziok) bultzatzen duen idazle bat luma hartu eta idazten jartzera? Zeintzuk ote Maldan Beherako ibilbideari uko egin eta Harri eta Herriko poesia sozialari ekiteko barne/kanpoko arrazoiak?».

      Honi guztioni jarraiki, «XI Kale Artean» poematxoak izan lezake irakurketa psikologistagoa ere:

            askaotik sendejara

            bilbaon

            esperantza

            oso mehar, ilun eta laburra

            da.

            desde ascao a la sendeja

            en bilbao

            la esperanza

            es

            muy estrecha, oscura y corta.

      Gerardo Elortzak dioskunez, inguru honetaraxe jo ohi zuten teatristek, gauez: «Aresti maiz etortzen zitzaigun Erribera kaleko Euskaltzaindiaren egoitzan ematen genituen entseiuak ikustera. Eta hauek amaitzean, askotan Alderdi Zaharreko kaleetatik zehar bueltatxo bat ematea gustatzen zitzaion, Barrenkale eta Jardines, Askaotik Sendejara, Bilboko "Esperantza" mehar, ilun eta laburra dagoen inguru honetan, alegia!».

      Karmel aldizkarian argitaraturiko poemaren bat dateke emakume honi eskainia.

      «La Poesía» deritzon poeman, Arestiren etxean aurkitzen dena, Baudelaire, Bécquer, Celaya, Curros Enríquez, Eliot, Elouard, Espronceda, García Lorca, Hikmet, J. R. Jiménez, Lizardi, Mirande, Nezval, Otero, Salinas, Valéry, Whitman eta J. Zorrilla eskritoreak aitatzen dituela ohar eginez amaitzen du, eta sinadura honekin: «Autor: Viudo de Epalza». Diogun emakume hau «Viuda de Epalza» deritzonean bizi zen. Ez ahaztu Gabriel Arestiren asaba zaharren baratzea ere Epaltza dela, Etxano.

      Bukatzeko, Bernardo Atxagaren iritzia Otero eta Arestiren emakumearen tratamenduaz: «Sobre la relación entre lo lírico y lo femenino, yo creo que el tratamiento de lo femenino es, en ambos poetas [Otero eta Aresti] un tratamiento un tanto metafísico, en el sentido estricto del término, algo más allá de lo físico. Concretamente, creo que su tratamiento del tema femenino, si así puede llamarse, es flojo. Es un tratamiento pasado por el cedazo cristiano: un tratamiento mariano de la mujer.)».

      Kargutzen da Aresti bera ere lirikaren auzi honetaz: «Tú y yo —diotso Manuel Maria poeta galiziarrari— tenemos eso en común, fallo en lo lírico y superación en lo dramático. Quizá provenga de nuestras inclinaciones teatrales».

      Garai hauetan —1956— Pablo Nerudaren «Veinte Poemas de Amor y una Canción Desesperada» poema ospetsuaren lehen bederatzi kantuak itzultzen ditu, «Hogei amorio-poema eta kantu desesperatu bat» ordainarekin, Arestiren etxean, 1956.V.2 datarekin aurkituak izan direnak [33].

      [32] Ik. in GARA (2000), VI.3 (Mugalari, 3). «Leongo erreñu...» horretaz, ik. 88. oharra.

      [33] Kaierorena in Bilbok bere seme prestuari (Gabriel Arestiri Omenaldia). 1986ko Ihardunaldiak, Bilbo, 1999, 129an.

      Aldekoarena ik. ALDEKOA, Iñaki: Munduaren Neurria (Arestiren ahots biblikoa). Irun, 1998, 13an eta ALDEKOA, I.: «Bernardo Atxagaren unibertso literarioa (1976-1988), Literatura eta kritika» in EGAN (1999) 3-4, 14.ean.

      Gerardo Elortzarena in Bilbok bere seme prestuari..., 116an.

      «Viudo de Epalza» delakoa ik. in ARESTI, G.: Poesia argitaragabea. Azken Poesia. Susa, Donostia, 1986. 114-117.

      Bernardo Atxagarena in MUNDAIZ: Al Amor de Blas de Otero. Donostia, 1986, 195.ean.

      Manuel Mariak esana in Artikuluak...,1970.V.29ko gutuna, 1986, 165ean.

      Nerudarena in Itzulpenak (I), 1986, 273. eta j.

Ipuin mingots bat geroaren seinale

      Poesigintza —bertsogintza kasik— utzi eta ipuinen bidetik abiatzen da oraingoan: «Umezurtz aberats Gabonetan jokatu nahi (Gabonetako ipuin tristea)» publikatzen du Egan-en [34]. Gure ustez, ipuin honetan adierazten du Arestik, lehenengoz, geroago poesietan izanen duen tematikaren joera, «mailuarena eta biolarena» alegia. Begira sarrera-hitzak: «Nik lan egiten dudan fabrikan, ugazaba, inor badago munduan, bera da gizon zikoitza eta zekena, abariziara eman eta eroria, juduen seme-alabak bezala (...)» [35]. Ugazaba hau, gorago aipatu dugun Gabriel Camiña Uribe zuen, bat behintzat, zeinak estimazio handia baitzion, eta dion, Gabriel Arestiri.

      [34] EGAN (1957), 5-6.296-300etan.

      [35] Idazleokin sarri gertatu bide den moduan, Gabriel Arestik ere hartzen zizkion lan orduak enpresari, Peilleni idatzitako karta batean diotson legez: «Aquí me tienes en la oficina produciendo por una España Grande (...) tengo que estar trabajando hasta las siete (...) Cinco y diez. (...) Ya sólo me queda hora y cinco minutos (...) Son las seis menos cinco (...) Ya son las seis y cuarto. He ido a cagar (...) Ya son las siete menos diez (...)».  (Ik. in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986.133-137.etan).

Euskaltzaindiko

      1957 alegera gertatuko zitzaion Arestiri, «Zimaurretan lili apala» aurkitzeaz gainera, poeta euskaldun berria Euskaltzaindiko kide egingo baitute «Ogeta iru urte nituan / Akademiara sartzean» [36]: «Euskaltzaindiak Gabriel Aresti jauna euskeraren alde orain arte egin dituan lanen esker ona erakutsiz eta aurrerakoen pozgarri dakion urgazletzat artu du. Bilbon, 1957.IX.26a» [37].

      Euskaltzaindian, eta antzeko erakunde euskaldunetan, gazteleraz mintzatu ohi zen orduan. Badirudi Gabriel Arestik eta Federiko Krutwigek gogor eginda ekin ziotela euskaraz iharduteari: «(...) Bilbotarrak eta Arantzazuko fraileki batzuk zeunden bazterrean (...) baztertzen zuten bere hitzaldietan gure hizkuntza maitatua, estakurua eginda gero, eta jotzen zuten erderara, eta Balentinek eta biok / Aurraitzek, alegia / debekatu genuen aurrerantzean euskal Biltzarretan erderarik egitea» [38].

      [36] Ik. in «Euskal Komedia».

      [37] Agiri hau ere, ohi den laukian sarturik, bere estudio-gelan zeukan. Euskaltzaindiko «hogeitalau urgazle berri» izendatu ziren, «guztirik apalena ni» diotso Tauerri, 1957.IX.ean.

      [38] Tauerri 1956.XII.19an egindako kartatik.

Aurren bidearen bukaera

      Oraindik bere lehengo poesi moldeetan jarraitzen du. Edo ez beharbada. Itzulpenak egiteari badarraio. Santillanako Markesaren X. serranilla euskaratzen du [39]. Belare leherkari gorrak, c grafiarekin: Lepuzcoaco. Apiko albeolare ozenak eta dentoalbeolare ozenak, ç grafiarekin: arrabaçat, eta abar. Aurrerantzean gehiagotan ere egingo duenez, «Bilboko aste gureneko astelehenean» dataturik dator. Sinatzean hartzen duen forma berria ez du gehiagotan aldatuko: G. Aresti [40].

      XXXI izenburu erromatarraz titulaturik, beste soneto bat publikatzen du: «Ez dugu erdararik entzun gura: / hogen tipiak haundienak dira» hitzekin ematen dio amaiera [41].

      Fetxa hauetan erositako zenbait liburutan, testu hau irakurtzen dugu:

                  «Aresti S. Gabriel

                  dut

                  iabe

                  oso

                  ta bakar Euskalerria

                  Zubero

                  Naparroa

                  Lapurdi

                  Gipuzkoa

                  Bizkai

                  gu gara euskera».

      [39] EGAN (1958), 3-6.148.ean. Espasa-Calperen Clásicos Castellanos delako edizioan, Serranilla VIII da. Eta ohar hau egiten digute: «Texto de amador. Tal vez escribió esta poesía en 1440, cuando fué hasta la frontera de Navarra, para acompañar a Dª Blanca cuando vino a desposarse con el príncipe D. Enrique». Itzulpen hau ez zuen jatorra bilatu Juan San Martinek: «Otsalar. — Etzitzaizula G. Arestiren itzulpena gogoko izan? Barkatu, baña zurea ere baliteke bateon bati ez gogoko izatea. Gustoei buruz ezer ez bait-dago idatzita...

      Dana dala, eskatu diguzun bezala, emen dijoa zure itzulpena». Ikus EGAN (1959), I-IV. 70.ean («Adabakiak» deitu atalean).

      [40] Kasurako, García Lorcaren Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores. Buenos Aires. 1952, liburuan ikusten zaiona.

      [41] EGAN (1951), 3-6.152an.

Haritz tantaia

      Bigarren etapa honi Maldan Beheraren publikazioaz ematen dio hasiera, 1964an Harri eta Herriren publikazioarekin bukatzeko. Urte hauetantxe ematen ditu Arestik bere kreaziozko obrarik gehienak eta, batez ere, entzunenak.

La Concordia

      Juan Mari Arestik komentatua da, Gabino aitaz ari dela: «Lo que tuvo que tragar con la evolución de Gabriel». Izan ere, La Concordiako tertuliara joaten zen Gabriel Aresti bere anaia nagusiago Juan Marirekin batera, eta eskutik. Hementxe has zitekeen Aresti materialismoaz eta sozial arazoez gehiago kezkatzen. Vidal de Nicolásen ustez, Blas de Otero eta Curros Enríquezen eragina oso handia izan zen. Juan Mari anaiak ere berdin uste du, Curros Enríquezen influentziari buruz betez ere.

      «Gabriel La Concordiara etorten asi zenean —dio Nicolásek— bilinguala zen. Nik behintzat kondizio horretan ezagutu nuen. Guretzat, jakina, mutil gazte bat genuen. Ba genekien ze estudio egina zegoen. Haugatik, zurtz eginda eta aho bete haginez uzten gintuen hark astetik astera egiten zuen aurrerapenak. Nik uste gauak eta gauak egiten zituela irakurten. Klasikoen poesiak erdi buruz ikasten zituen eta han, publiko haren aurrean, botatzen zizkigun, sarritan frantseseraz eta ingeleseraz.

      »Gabriel, bortitza, sutsua eta tematia zen, itxuraz eta azalez behintzat. Zazkarra esango nuke nik. Baina, noblea, egia-zalea... Kultura bere kontu, ahalegin handiz eta presaka lortutakoaren antza ematen nion. Haren memoria, ostera, neurritik kanporakoa zen.

      »Nere ustez, Martin Arrizubieta apaizak, orain Córdoban dagoenak, eta nik eraman genuen Gabriel marxismoarekin interesatzera. Gezurra badirudi ere, D. Martin izanen zen aurren haziak erein zizkiona. Eta marxista egin zen, baina "sui generis". Behinik behin, ez zuen uste marxismoaz kanpo euskal arazoentzat soluzio posiblerik zegoenik» [42].

      [42] Euskaratzen zituen haien zatiak, seguruenik. Informazioa, ahoz emana.

EGIko militantzia

      Garai hauetan EGIkoekin ihardun zuen, sinpatizante-ekintzaileen mailan edo. Behin Baionaraino ere joan zen, EGIkoek antolaturiko batzar edo ikastaro batera, Jon Bidaurrazaga, Iñaki Depardieu eta Gabi del Moralekin batean. Zenbait mutil motoz joan omen ziren. Beste batzuk trenez (Aresti horien artean, noski, bizikletan ibiltzen ikasi ez zuenarentzat trenekoa baitzen politikoena). Hemengoek karta erdi bana entregatu behar zuten, hango kartak osatzeko, segurtasun-seinaletzat. Jose Antonio Agirre ere biltzar horretara, hitz egitera, joatekoa omen zen; baina ez zen azaldu.

      Idazleak Bilbon tratatzen zituen abertzaleak ere horrelako zerbaitegatik utzi omen zituen. Hasiera batean haiek oso begi onez ikusten omen zuten euskaldun berria; ispilu miragarritzat jo ere jotzen omen zuten [43].

      Behin batez, Artxandan zita bat ere izan omen zuen, EGIkoren batekin. Biak han bildu zirenean, urrutiago batean gizon bat ikusten omen zuten, bioi begira. Militanteok estutu, poliziaren bat euron zain eta bigilantzian ote zegoen beldurrez, eta bata Bilbora eta bestea Baionaraino erretiratu omen ziren, sekulako airosoen. Zelatari hori idazlearen aita ei zen, Gabino Aresti, mutilaren joan-etorriez kezkaturik baitziren etxean.

      EGIkoekin izaniko harremanez, Kaierok: «Iparraldera ibilaldietan Euskal Gobernuko herbesteratuak ezagutu zituen. Irujoren eritsi ona ekarri zuen, baina Bilboko EAJ-ren inguruetan ez zuen harrera onik izan. Egia esan, ez zen gauza erraza Gabrielen esperientsia eta kulturarekin ingurune hartan lasai geratzea. Amodio arazoren bat ere izan zen bitarteko».

      Arestik bizitza guztian izan zuen Gabi del Moral Zabala kide eta eztabaida-lagun; «los dos gabrieles tirándose los tamboriles» esan ohi zen La Concordian.

      Moral detenitu zutenean, Arestik «Lamento por la detención de Gabriel Moral Zabala» /¿Qué te habrán hecho? Y qué buen sembrador eras» endekasilabo multzo luze xamarra idazten du.

      Hauetan oinarriturik, fabulazio brillante baina arrazoi etologiakoengatik desbideratu samarra borobildu du Jon Juaristik: «Iker Gallastegi, Gatari(...). Nacido en México (...) quería convertir Euzko Gaztedi en la verdadera fuerza de choque de la resistencia nacionalista, en el embrión de una organización armada semejante al IRA. Tenía prisa (...). Estaban también los de Ekin, un grupúsculo de intelectuales en ciernes que se había acercado a Euzko Gaztedi con ánimo de influir desde allí en el partido matriz. Estos, los futuros fundadores de ETA, eran aún más reacios al activismo que los jovencitos reclutados por Gatari(...). Pero, en 1959, Gabriel Moral era todavía un militante de Euzko Gaztedi. El más impaciente de sus activistas, el que trazó y llevó adelante la única acción sonada del grupo, a raíz de la cual fue detenida la mayor parte de sus integrantes. Escogió Begoña: ningún otro lugar podría ser más adecuado para la resurrección del nacionalismo. El día de la fiesta de la Asunción, el 15 de agosto, la explanada del santuario se llenaría de una muchedumbre venida de Bilbao y de los pueblos vecinos. Habría tenderetes con rosquillas, chistularis y alardes de danzas vascas, como en las antiguas romerías. El plan de Gabriel era colocar una serie de latas llenas de pólvora y unidas por una sola mecha detrás de la pared del cementerio de Mallona, y hacerlas estallar al paso de los peregrinos por las Calzadas. La explosión lanzaría sobre la multitud una lluvia de pequeñas ikurriñas de papel. A partir de ese momento, la fiesta debería convertirse en una revuelta patriótica. No más genuflexiones ante los franquistas y sus obispos. No más folclore consolador. Pero el plan era complicado. Necesitaba el concurso de varios activistas. Los de Euzko Gaztedi no querían jugar con fuego, y Gabriel se quedó solo. En la mañana del día 15, ante la deserción de todos los demás, él mismo regó con banderitas las escaleras de Begoña. (...) Gabriel era un mestizo, hijo de un viajante maqueto y de una aldeana de un caserío pobre de Guecho. (...) Todas las fianzas exigidas a los detenidos fueron depositadas con presteza, menos las de Gabriel y su hermana Begoña, que no salieron de prisión hasta cumplir la condena que se les impuso».

      Goiko poema horien multzokoa da, mamiz, Juaristirentzat, «Poetak daude».

      Hau guztiau irakurrita, Iker Gallastegik «existen algunos errores» diost: «Yo no nací en México. Nací en Donibane Lohitzun en 1926 y luego me llevaron mis padres a México (...). Los "futuros fundadores de ETA" no eran "aún más reaccionarios que los jovencitos reclutados por Gatari". En los primeros contactos que tuvieron con Euzko Gaztedi (1958) ya se formó una "sexta rama" que era militar.

      »Cuando cayó Gabriel Moral (otoño del 59) es cuando yo me tuve que esconder. Así y todo, le visité en la cárcel de Larrinaga, acompañado por su hermana, en 3 o 4 ocasiones, pues calculaba que allí no me iría a buscar la policía. Gabriel, cada vez que terminaba la visita me decía: "¿La siguiente vez por dónde vienes, por ahí o por dentro?".

      »Es verdad que Gabriel no les caía nada bien a los PNVeros, y que, cuando los entonces "responsables" de Euzko Gaztedi nos tuvimos que exiliar, no le hicieron mucho caso, pero lo que sí te puedo decir es que el relato es bastante tendencioso, sobre todo su versión de "lo de Begoña", y que el que fuese un "mestizo" o un "pobre" nada tiene que ver con el caso, y no es más que pura demagogia malintencionada de una mente estrecha».

      Gabriel Moral 1959ko irailean detenitu zuen poliziak, Jose Luis Zabala, Iñaki Aldekoa, Xabier Aldekoa, Gillermo Elguezabal eta F. Xabier Arginzonizekin batean. 1960ko urtarrileko Euzko Deya-k idatzi zuenez, «no obstante el tiempo transcurrido, se hallan todavía en régimen de incomunicación Gabriel Moral, detenido en la primera quincena de setiembre, el cual ocupa una celda de castigo, y Rafael Celaya, Jabier Ezcurra, Joseba Zaldúa, Anton Ormaechea y José María Asteinza, los cuales, aunque incomunicados, se hallan en celdas normales».

      Gabiren detentzioaz, azaroan, Arestik berak Kaierori diotsonez, «Gabriel está en la enfermería a consecuencia del repaso que le dieron cuando le bajaron y no se le puede ver. Ya sabrás que los demás han seguido su camino, con lo que todo está parado. Gracias a Dios que no se me ocurrió meterme con ellos como me propusieron».

      1960ko abuztuan prozesatua izan zen, Trifon Etxebarria, Rafael Zelaia, Iñaki Aldekoa eta Guillermo Elguezabalekin batean, eta azaroan «son condenados a penas que oscilan entre cuatro y un año de prisión y sometidos al régimen de presos comunes».

      Arestik berak «Gabriel Moral nire lagun abertzalea» deitzen dio.

      Badirudi, amaitzeko, Gabrielek hautatu egin zuela bide bat, bestea utziz:

                  "Euskeraren aldean

                  Armarik eztot artun egingo

                  Egundo nire eskuetan:

                  Nire plumea, nire izerdia

                  Eskeintzen deutsat benetan." [44].

      [43] EGItarrekin izandako harreman hau Gabriel del Moralek kontatua, ahoz.

      [44] Gabinorena Juan Mari Arestik esana. Kaierorena in Bilbok bere seme prestuari..., 129an. Juaristirena in Sacra Némesis, 95 eta j. Aitaturiko Arestiren poemak in Poesia argitaragabea..., 72 eta j. Iker Gallastegirena beronek 2000.VIII.7an eginiko gutunetik. Arestiren beraren gutunak in Artikuluak..., 1986, 139an, 1959.XI.30ekoa, eta kartzelatik ateratzean egin nahi zaion ongi etorriaz, ik. in id., 150ean. Prozesuaz ik. Euskadi eta askatasuna, I, 45, 212 eta 213.etan. Arestik Moralez egindako baieztapena 1961.II.27an Azurmendiri eginikako gutunean, in Artikuluak..., 1986, 144an. Arestiren poema ik. in «Bizkaitarra II», 1959koa, 31. ahapaldian. Ik. 107. oharra.

Euskara literarioaren kezka

      1954an, Arestik 21 urte dituenean, eta haren poesiak lehenengoz Euzko Gogoa-n publikatzen direnean, Arrue, Irigarai eta Mitxelenak deklarazio hau egiten dute Egan-en atarian: «Kalera begira ari nai dugu, baserrira begira baiño gehiago. (...) Argitaratzeko muga, aldizkariaren neurriaz kanpora, gaiak bakarrik ipiniko du. (...) Gañerakoan berdin zaigu izkera emengoa edo angoa izatea, euskera —izenez eta izatez euskera— baldin bada. (...) Agur berezi bat zuei, emen eta an lanean ari zeraten euskal-aldizkari eta idazleei». Paiaren barrenean, hitz hauek, letra handiagoz: «"Euskaldun den gizon orok altxa beza buruya" (Detxepare)».

      Ale berean, 30. orrialdean, Irigaraik gehitzen du: «Idazten al emendik aurrera rr, ll, tt, izki edo letra doblekin, moldiztegian deitezken trabengatik eta aldiz (...) Halaber zuzen eta legezko da, ego aldeko gure izkelgietan ere, zenbeit itzetan, h izkia idaztea. (Apat-Etxebarne)» [45].

      Geroxeago —1956an—, Arruek euskararen batasuna eskatzen du Egan-en [46], eta Irigoien Bizkaiko bertsolarien lehen sariketa 1958an antolatzeaz gainera [47], euskal lexiko popularrarekin arduratzen da [48]. Balendin Aurre konforme dago ñ eta ll-ak kentzeko, «Arratia aldean be ez dira erabiltzen eta ezta mendiz bestaldekoak be, txikigarrietan baiño. Azkue jaunak berak be etzun ontzat ematen» [49]. Baina Jokin Zaitegik «H elatza ez zait gogoko, Orixeri bai» esaten du [50]. Luis Mari Muxika, ostera, bide berritik abiatzen da: «Bide berri batez asia nauzu. Ez dakit barritasuna dela esan dezakedanik, baño oraingoz behintzat, euskeran gutxi ikusi dut onelako idazkera. Txillardegi eta Erkiagaren apur bat» [51].

      Arestik, garai hauetan, estimazio handia du euskal eskritoreen artean: Itunbek (Iturria, Unzurrunzaga eta Berasaluze), Hugo Wasten El camino de las llamas nobela jartzen du euskaraz, Bide Izkutua tituluarekin [52], eta ale bat bidaltzen «Aresti-tar Gabirel jaunari Bilbora. Tori, Gabirel —diotso dedikatorian— zure lagun eta anai onen bihotz-bihotzeko oroimentxo au. Lora mardula iruditzen ez badizu, bardin bazaizu, pentza zazu gazte eta iaioberri dela. Agur bero bat / Zure Sabin. 17.II.57» [53].

      Hainbat klerigorekin harreman estuak ditu, itxaropentsu agertzen zaio Santi Onaindiari: «Aita Onaindia, agur bero bat! Ene jauna: Gaur eguerdian topatu dot etxean berorren kartea, eta pozez beterik geratu naz. Orain arte eztot berorren bearra begi onakaz ikusi, baña asmoak kontsideratu ezkero, biotzetikan deadar azkar batek urtetan deust: Biba Aita Onaindia!

      »Bai, ondo ikusten dot berorren asmoa, eta ene laguntasunik aundiena eta iraunkorrena eskainduten deutsat, amai on eta zoriontsu batera eroateko. Nere lanak, nere poesiarik sentiduenak, eta baita euskal eta estranjeriko poesiaren ganeko irizpideak, kritikak eta estudioak bialduko deutsadaz.

      »Gauza bat: merkeegi irudituten jat urte beterako prezioa, 25 pezeta... Suskribidu begist lau numero, o sea, bat bidaldu eta iru kobrau. Ganerako irurak bialdu Ameriketara; nik eun pezeta pagaduko dotaz urtean erlejiosoro, urteko lenengo numeroagaz, reenbolsoz.

      »Entsegida paratuko naiz bearrean: nere poesietatik batzuk aukeratuko ditudaz; buruan daroat estudio T. S. Elioten ganean. Onen atzean, Baudelaire, Rilke, Whitman eta Salinas estudiatuko ditudaz. Itzulpenak bere egingo ditudaz.

      »Eztabaida bere sortu bear da, baña bakarrik poesi gainean. Idatzi begist.

      »Artu begi nire gorantzirik eta agurrik egiaztiena, G. Aresti».

      Espainiako 27ko belaunaldiko Pedro Salinas punterengotzat ematen du, idazten hasten denean: «Irakurri dut "Parka gaztea", eta txit gogoko izan zait, Andoni Totorikak Baionatik ekarri zidan Charmes (Lilurak) askozaz gehiago, baina dena dela sinbolisten artean ezta garaiena, behin baino gehiagotan entzuten den bezala, ezta Elioten herena ere, eta gutxi-gora-behera Pounden haltura lortzen du, behar bada, apur bat gorago. Nire iritzian poeten artean, gaurkoak klaro, hoberenak espainolak, batez ere Salinas, bere "La Voz a ti Debida" (Zuri Zor izaneko abotsa) eta "Razón de Amor" (Amatzeko arrazoia)». [54].

      25 urte dituen idazleak poema bat prestatzen du musikarientzat, Olerki-n publikatu zena «Intxiña» ezizenarekin, Anton Arregiri, musikatu dagian, dedikatua [55].

      Purismoa oraindik nagusi zenean, 1959ko apirilean, «Euskaltzaindiak —irakur daiteke honen deklarazioan [56] — idazlari ta idazlariei zuzenbide batzuek eskeiñi naiez, eta asko zuzenbide oien zain-antzean daudela jakinik, onako agiri au azaltzen du: Oñarri Legea.— Iztegi-saillean ezta bidezko itz asmatuetara jotzea ezin bestez baizik, eta orduan ere itzen erabidean izkuntzaren joerak gordeaz. (...).

      »Euskal-itzak zein diran jakiteko bidea.

      »(...) Euskal-itzak dira euskera bizian sustraituak daudenak. (...) Ona emen olako euskal-itz jatorren zerrenda bat. Erderatikakoak izan arren, etxeko biurtuak dauzkagu eta emandako neurriaren araua, euskal-itz jatorrak dira: Abendu, aingeru (...).

      »Euskaltzaindiak, bada, itz auek eta antzerakoak diran beste asko, eskubide osoz erabili ditezkeala erabagitzen du, euskaldunak, jatorrak eta garbiak diralako» [57].

      Deklarazio hau giro berezi baten barruan egin zen, «Euskaltzaleen Biltzarrean» alegia. Alfontso Irigoien bilkura honen antolatzailerik behinenak ematen digu berri zehatzik: «Bilbon 1958, abenduaren 13 goizean, Diputazioaren bibliotekan asi ziran Euskaltzaindiak antolatutako itzaldiok. Goizeko 11-etan eman zitzaion asiera. Maipuran zeuden: Severo de Altube, Nazario de Oleaga, Juan Gorostiaga, Aita Luis Villasante, Aita Mujika, Aita Onaindia, Jaureguiberry andrea, eta Irigoien sekretario bezala. Geroago agertu zan Luis Michelena. Gero Arruza ere izan zan. Lendabizi Irigoyenek egin zien agurra ta ongi etorria batzarkide guziai» [58].

      Biltzar hauetan, Juan Gorostiagak «Euskera bat edo Unificación del euskera»z hitz egin zuen [59]. Luis Villasantek «Bizitzatik urbil» titulatu zuen hitzaldia eman zuen [60]. Irigarai «Lizarraga Elkanokoa»z mintzatu zen eta Etxaideren karta bat ere irakurri zen. Juan San Martinek Eibarren teknika gaietan egin den eboluzioari buruz ekin zion. Txillardegik, ostera, «Batasunaren bidean» gaiaz. Esandako hitzaldiok abenduaren 13an izan ziren. Biharamunean, 14an, Alfontso Irigoien «Berbak eta Hizkuntza» gaiari buruz mintzatu zen [61]. Aita Zabalak bertsolariez jardun zuen, eta Gabriel Arestik hainbestean maite izan duen gaia erabili zuen: Barrutiaren teatroa.

      Bera ez dago «maipuruan», ez du elkarrizketetan parterik hartzen. Bestalde, erabiliko duen gaiak ez du, ez zuzen-zuzenean ez gure poetaren tratamenduan, zerikusi handirik biltzar honetan erabiliarekin.

      Hitzaldi honetan, garrantzi handia izan zuten Gabonetako Ikuskizuna teatroaz egin zituen juizio literarioek, Azkueren kriterio literarioen gainean egin zituenak, eta teatro honi egin zaion jaramonik ezaz.

      Gabrielek parentesi hau zabaldu zuen bere hitzaldian: «Parentesis hau zabaldutearren, esan gura dot zelango edertasunagaz erabiltzen dituan Barrutiak erelijiñoezko terminu gustiak. San Josepe eta Birjiñea ezirean senar-emazteak, ezpada esposoak, ezirealako ezkondu egin, ezpada esposadu. Esposadu abade aurrean egiten da, eta ezkondu, abadearen bendeziñoa akabaduteagaz egiten da» [62]. Elkarrizketan, gai honexeri heldu zioten, heldu ere. Mitxelenak, Altubek, Zugastik, Etxaidek, Arestik berak, «norbaitek» eta Oleagak parte hartu zuten.

      Lehentxeago esan bezala, ikus ditzagun Gabrielen beste uste eta juizio batzuk. Aurrena, Barrutiaren komediaz: «Neuretzako komedia honek literaturazko balio andia dauko. Neuretzako ez da euskeraz eskribidu gauza baliosagorik. Bere bertsoetako dotoretasuna, bere entramako edertasuna, bere dramatis personae, Gabonak ikusten direan maitegarritasuna, oneik gustiok emoten deutsez, nire iritzian, merezimendu andiak, esateko eztagoala euskeraz gauza fiñagorik eskribiduta [63].

      »Eta horrela bada, zergaitik egin zaio hain estimu gutxi? Arrazoia bat baino ez da: "El prejuicio que sin cuidarse de los hechos, sólo se preocupan del qué dirán de los estraños, prejuicio que ha llevado más de una vez a desconocer no sólo el valor científico de los textos vascos antiguos, sino incluso sus mismos valores literarios"» [64].

      Eta Resurreccion Mª Azkueri buruz: «Azkuek ez eban literaturazko meriturik ikusi, bakarrik gauza bat, erderatik artuta egoan gauzea, erderazko titulua, erderaz esaten direan gauzak, eta erdera euskera arteko mordolloa. Gauza zar bat zalako publikatu eban, eta arkaismo asko daukalako, batez bere berboan, aditzean. Ordutik ona ezteutsa inork kasurik egin. Ezta aitatuten, ezta errepresentaduten, ezta inprimietan, ezta leiduten, ba dirudi galerazota dagoala berenu bat balitz bezela, agaz kutsatuten direan eskuak pozoatuko leukeezana» [65].

      Biharamunean, Alfontso Irigoienek «Berbak eta Izkuntza» gaiaz hitz egin ondoren, berriz ere elkarrizketatzean, Barrutiaren hautu honek mahai gainera irten zuen. Erdal hitzen asuntu honek jendeari atzera eginarazten dio, baina Mitxelenak erabakitzen du auzia: «...nik esaten dot edertasuna ikusteko begiak dituenari irakur dezala berriz ere. Eta bi edo iru erderakada dituelako eztedilla geiegi aserra. Nik ori esango nioke edozeiñi» [66].

      Hitzaldia, berak bukaeran dioen bezala, «tropea» izan zen [67], baina Gabrielen intuizio literarioak ez zuen kalerik egin: «Mondragoeko plaza nagusian monumento bat altzatuko dala Barrutiaren memorian. Bañan beste monumentu bat altzatu bear deutsagu Barrutiari aren ganean estudioak egiñagaz, bere obrak ezaututen eztoguzanak arkituaz, bere bizitzearen goraberak jakiñaz. Izan bedi, jaun-andrak, nire berbaldi trope au, monumentu orretako lelengo arria» [68].

      [45] EGAN (1954), III-IV.62-67 orrialdeetan.

      [46] EGAN (1956), III-IV.62-67etan.

      [47] EGAN (1958), 3-6.212-213.etan.

      [48] Nemesio Etxaniz zuen kontrinkanterik gogorrena eta «markatik puera joan barik, de brazete» joatea eskatzen dio. (Etxanizek Irigoieni 1956.IIIan egindako karta).

      [49] Ik. ONAINDIA, S.: Eskutitzak. Bilbo, 1974, 83.ean, 1958.V.28ko gutuna.

      [50] Ibidem (20.ean), (1953. IX.28).

      [51] Ibidem. (96.ean), (1958.XII.11).

      [52] Kuliska Sortaren 15-16.a, Zarautz, 1956.

      [53] Gabriel Arestiren liburutegian dagoen esandako liburutik.

      [54] Op. cit. 113an. Peilleni 1957.IX.21ean eginiko gutunetik.

      [55] OLERTI (1959), II.80-81.etan. Poema hau Mailu batekin izeneko separata batean publikatu zuen Egan-ek, 1964an. Aurre hitz hauek ditu: «Sei boz nahaztutan kantatzeko koro-poema. Andoni Arregi jaunaren musikarekin».

      [56] Alfontso Irigoienek parte handia izan zuen honetan.

      [57] EUSKERA (1959), IV.214-217etan. Deklarazio hau euskaraz eta gazteleraz egin izan zen.

      [58] Ibidem. 95.ean.

      [59] Ibidem. 96-98 orrialdeetan. Ondorengo elkarrizketan, Altube, Kepa Zubia eta Oleagak parte hartu zuten, Irigoien moderatzaile dela.

      [60] Ibidem. 101-116 orrialdeetan. Elkarrizketan, Oleagak, Villasantek berak, Mitxelenak, Irigoienek, Altubek, Kerexetak, Onaindiak, Seijok, «jaun batek», Juan San Martinek eta Agirretxek hitz egin zuten.

      [61] Elkarrizketan, Erkiagak, Maritxu Barriolak, Irigoienek berak, San Martinek, Jose Luis Alvarezek, Mitxelenak, Oleagak, Altubek, M. Mujikak, Erkiagak, Zugaztik, eta «norbaitek» hitz egin zuten. Gai nagusia lexiko popularra eta euskararen batasuna.

      [62] Ibidem. 147.ean. Hitzaldia, ikusten denez, bizkaieraz izan zen.

      [63] Ibidem, 140.ean.

      [64] «Don Luis Mitxelenak Landuchioren berbategiari ifiñitako prologuan», Mitxelenak dioenaren arabera, uste du Gabriel Arestik errakuntza horretan erori zirela Orixe, Urquijo, Azkue...

      [65] Ibidem, 141.ean.

      [66] Ibidem, 182.ean.

      [67] Adibide batzuk: «komedia au egin zen teatruan emoteko», «diraz», «garaz»...

      [68] Ibidem, 148.dean.

Maldan Behera. 1959

      Gabriel Arestiren izpiritua Barrutiaren teatroaz izorratua gelditu da, teatro-obra osoa erdi buruz ikasi zuen, noiznahi aitatzen du. Dena den, «Bizkaitarra» poema irakurtzen badugu, bi gauza ikusiko ditugu agirian: Meli Estebanen presentzia eta Barrutiaren poesiaren influentzia [69]. Metrika aldetik, berak geroago esplikatuko duenez, bertso nagusiena eta txikiena da [70], eta «etxe aberatseko zan alabea / iñon badago aberatsa» zen neska hura utzi eta «Meli Basurtuko / piko melatua» hautatzen duela esaten duen poema hau laket zaie Egan-ekoei: «Oso gogoko izan genuen beti Egan-ekoek, "Bizkaitarra" harekin agertu zenez gero» esan ere esaten digu Luis Mitxelenak [71].

      Bigarren «Bizkaitarra» publikatzen du geroxeago [72]. «Gabrielek Iñakiri (Alfontso Irigoienen anaiari) kontadu eutsazan» 32 bertso (?) dira. Hainbat izen agertzen ditu 26. estrofan, adiskideen berri ematen dutenak:

                  «Sabin Berasaluze

                  Iñaki Irigoien

                  Melitxu Basurtuko

                  Aiengizko Balen

                  Robles Arangiz aiztak

                  Bego Mendiguren

                  Aita Berriatua

                  Eta Txomin Peillen» [73].

      Bertso hauetan, 1959ko uztailean eginak, sinesmenaren eta abertzaletasunaren inguruan errotzen diren sentimenduak agertzen dizkigu.

      Garai honetan egiten dituen irakurketak eta itzulpenak Kaierori azaltzen dizkio: «Tengo en cartera "El Mito de Sísifo", de Camus, "El Doctor Zivago", "El Segundo Sexo" de Simone de Beauvoir, Zubiri, Marías y varios más. En este momento estoy terminando un libro de un francés titulado «Las vidas anteriores de Buda», que es un conjunto de historias, leyendas y cuentos indios, muy interesante.

      »Esta temporada tengo unos vivos deseos de leer algo de Miguel Hernández. A este poeta español le llaman el otro asesinado. Fue durante toda su juventud pastor de cabras, hasta que escribió un libro de sonetos, cuyo nombre es «El rayo que no cesa». Con él se reveló como uno de los mejores poetas de habla castellana. La Editorial Espasa Calpe le sacó de sus cabras, para darle un modesto empleo de corrector de pruebas, lo que al sacarle de su pozo, le permitió escribir una serie de libros de poesía, que dicen es de lo mejorcito(...).

      »No te he mandado "Escuadra hacia la Muerte", por la sencilla razón que no he podido encontrar un solo ejemplar en las librerías. Perdona, que la culpa no es mía. La estamos traduciendo mano a mano Alfonso y yo, y creo que nos está saliendo macanudo» [74].

      Egan honen zenbakia berean «Olerkaria (Denporatik ateratzen den probetxuaren ipui barregarria)» [75] eman zuen.

      Urte honetako irailaren 13an, 26 urtebete aurretxoan, euskal poeten artean lehen saria irabazten du. Garai honetako kronikak irakurriko ditugu gertaera honek izan zuen harrera zehatzik jakiteko. Aurrena Apat-Etxebarnerena: «A. Joaquín Bedoña-Loramendiri Gorazarrea. Loramendi izengoitiarekin olerki hunkigarriak idatzi zituen kapusaidun pralle zenari gorazarre bat egin zitzaion Bedoña bere herrixkan.

      »Euskal idazlarien artean txapelketa bat eratua izan zen, itz-neurtuz eta lazoan; 60 lan baiño gehiago agertu ziren.

      »Poesian leeneko saria G. Arestik irabazi zuen bere "Maldan Behera" olerkiarengatik; bigarrena A. Gandiagari "Lelo Xamurra" delakoarengatik, eta beste bi A. Iraizoz Erromakoari eta Bordari-Artola jaunari. (...) Bedoñan izan zen sari oken banatzea, jende oste andi aurrean. Gero poetaren oroitzapenez bere sortetxean arri bat azaldu zen.

      »Ondotik aurren arteko sariak banatu ziren. Olerkiak irakurri, eta Basarri eta Lizaso bertsolariak, aritu ziran; azkenik, denek ao batez "Gernikako" kantatu zuten» [76].

      Alfontso Irigoienek mahaikoena gehitzen du, esandakoez gainera: «Loramendi»:

      «Fr. Joakin Bedoña-koaren gorazarrez Euskaltzaindiak antolatutako literatura-sariketaren erabakia.— (...) Donostian, 1959 iraillaren 13-an. Firmatzaileak: Jose Maria Lojendio, Antonio Arrue, Aingeru Irigaray eta Luis Michelena» [77].

      Arrue, Irigarai eta Mitxelena jaunakn Egan-en zuzendaritzakoak ziren; Gabriel Arestik ez ditu ahantziko [78].

      Apat-Etxebarnek, seiren bat hilabete geroago ere, ezin du ahaztu Arestiren poesiak egin zion zirrara: «Olerkari bat.— Gure irakurleak ohartu bide dira Gabriel Aresti bizkaitar olerkari zorrotzari. Numero huntan agertzen da Bizkaitarra deitu bere olerki luze bat. Aspaldiko usain bat dario bere izkuntzari, eta beti gogoeta sakonak edo iduripen biziak azaltzen dizkigu bere esanetan. Loramendi olerkariaren gorazarrean leeneko saria irabazi zuen. Gure klasikoak ezagutzen ditu eta batzutan Dechepare zaharra eta antxineko koblakariak oroit arazten dizkigu.

      »Naiz izketan aldetik ez duen gehiegizko goganbearrik alatzen, ala ere batasun aldera ixurtzen da, eta batzutan erdiko molde bezalako euskalkia usatzen du, adi erreza eta atsegiña zinez».

      Maldan Behera hau, Sarasolak testu "progresistatzat" jotzen badu ere, geroago Jon Juaristik dudan jartzen du "progresismo" hori. Ez dakit ikusmolde horiek gehiegirik laguntzen diguten... Testu honetantxe ere Dostoievski ageri-agerikoa da:

                  "Eta Dostoiefskii (sic)

                  jaio ezpaledi,

                  eznioke Prousti

                  barkatuko hori" [79]

      [69] «Bizkaitarra III» deiturikoan «Milla bederatzireun eta irurogiean / Martik dituan egun ogetabian / bosgarren "Bizkaitarra" banua abian» kantatu ere egiten duen legez, bost dira «Bizkaitarra» hauek: «Bizkaitarra I», zortziko nagusi eta Xenpelarren bozean egina, Andoni Kaierori eskainia eta Arestiren beraren etxean gordea; «Bizkaitarra II», zortxiko txikiak eta nagusiak, «Zelan bizi garen» («Sollubepeko bertsolari / Juan Ormaetxe abillari») titulupean EGAN aldizkarian 1986, 5-6an, San Martinek argitaratua eta Zaitegiren artxibategian ere agertu dena; «Bizkaitarra III», Arestik berak «Bizkaitarra I» titulupean 1959an argitaratua; «Bizkaitarra IV», Arestik berak «Bizkaitarra II» titulupean 1959an argitaratua; eta «Bizkaitarra V», Arestik berak «Bizkaitarra III» titulupean argitaratua 1960an.

      [70] Ikus ARESTI, G.: «Poesia eta euskal poesia» in EGAN (1960), 3-6.164.ean.

      [71] 1975.X.29an egindako kartatik. «Bizkaitarra» irakurtzeko: EGAN (1959), 1-4.7-11.etan.

      [72] EGAN (1959), 5-6.125.ean.

      [73] Ibidem. 128.ean.

      [74] 1959.IV.28ko kartatik. (Alfonso Sastreren teatro-lanaz ari dela dirudi: itzulpena, galdua?)

      [75] Ibidem, 134-141.etan.

      [76] Id. id., 181.ean.

      [77] EUSKERA (1959), IV.245.ean. Hamar urte geroago, bazioen Arestik: «Orain hamar urte inguru poema luze bat idaci nuen, "Maldan Behera". Poema haregatik sari bat eman zidan Euskalzaindiak, Euskal Akademiak, Loramendiren saria. Orduan, poeta sentitu ninzen horrekin, batez ere sariketa horretara hirurogei olerkari presentatu zirelako». (ARESTI, G.: «Euskeraren izen poetikoak» (Hernanin 1967an emaniko hitzaldia) in: Artikuluak..., Susa, Donostia, 1986, 85. eta j.).

      Sariaren garaiko Arestiren soldata bat, kasik, izango zen. Baita arantzatxoak ere: «Nire poema eztakit oraindik nun argitaratuko dudan. Behar bada, Eganen, baina oraingoz eztit ajola. Saritzat eman zizkidaten birmila pesetak ederki etorri zitzaizkidan, eta egun polita iragan genuen Mondragoen, Loramendiri opetsitako gorasarrean. Arrosa guztiek beren arantzeak eduki behar, eta egun zoragarri haretan ere nire arantzetxua geratu zitzaidan bihotzean josita, bada Bordari jauna nirekin hasarratu zen biziro, eztakit oraindik segurutik zergatik. Aita Zaitegi eta Aita Igorrekoa presente egon ziren, eta Zaitegik esan zidan munduko bekaizteria gustiak gora behera, aurrera segitu behar dudala nire lanarekin, hari beste horrenbeste pasatu zaiola beti, eta horregatik eztela sekula etsitu». (1959.XII.14an Tauerri).

      Donostiarrei ziotsen, 1964an berba egitean, «guztira hogei mila pezeta» irabaziak zituela sariketetan. Edonola ere, egoera penagarriak ezagutu zituela: «Orain lau urte hemen bertan beste hitzaldi bat eman nuen poesiaren gainean, eta zerbait pagatuko zidatela ustea nenkarrelako trenbiderako dirua bakarrik ekarri nuen, eta gau hartan aire libreko aulki baten gainean lo egin behar izan nuen». (Ik. «Teatro berri baten beharra» in Artikuluak..., 1976, 53an).

      Itxura guztien arabera, Arestik azkar asko idazten zituen idaztekoak: «Soy un prodigio de celeridad. Total, para lo que me van a pagar...». (Peilleni, 1959.II.3an).

      [78] Geroago, 1964an, Harri eta Herri argitaratzen duenean, eskaintza hauxe egiten dio Arrueri:

            «Antonio Arrue nire jaun

            eta adiskideari,

            niregan fedatu eta sinetsi

            egin duelako beti».

      Arruek dioskunez, «Bere Maldan Behera, Mugaldeko herrian egindako tobera ta Harri eta Herri lanak ni Juraduetan Epaimaieko nintzala sarituak izan ziran». Eta gehitzen zuen: «Onatx izkirimiri bat. / Emen, Gipuzkoan, baserritarren artean, ez da Gabriel esaten, baizik Grabiel (Madriden, Etxegarai-kalean ere bada edo bazan Bar Grabiel bat). Nik batzutan Arestiri ere Grabiel deitzen nion, eta bein batez —nonbait etzun berak gogoko izen-mota ori— osoro asarratuta esan zidan: "Baldin geiago Grabiel esaten badidazu, nik zuri Andoni deituko dizut..."». (1976.VII.5eko kartatik). Arrue ez zen sabindarra.

      Badirudi garai honetan eginiko lanen bat galdu egin dela: «Nire komediak "Mugaldeko herrian eginikako Tobera" deritza, eta oso teatro moderno eta zelaia da. Beste bat presentatu nuen: "Etxe aberatseko seme galdua eta Maria Madalenaren seme santua". Orain nire nobela zahar bat akabatuko dut: "Kibernia eta Jesus", eta beste baten asmoa dadukat: "Lehen ilargitarrak". Datorren urteko sariketara presentatuko ditut, hea fortuna dadukadan». (Tauerri 1961.IX.21ean eginiko kartatik).

      [79] EGAN (1960) 1-2. 87.ean.

      Maldan Behera honi buruz, ik. SARASOLA, I.: «Hitzaurrea» in ARESTI, G.: Poemak I. Kriselu, Donostia, 1976, 50. eta j. (Jon Juaristiren itzulpena). JUARISTI, J.: «Hitzatze» in ARESTI, G.: Poemak II. Donostia, 1976, 506. eta j. Kriselu.. MITXELENA, L.: «Aspectos de la métrica de Aresti» in FLV (1978), 406. eta j. JUARISTI, J.: Literatura vasca. Madril, 1987. ARKOTXA, A.: Imaginaire et Poésie dans Maldan Behera de Gabriel Aresti. Donostia, 1993.

Olerti-n eta Karmel-en

      «Olerti 1959'an sortu neban. Eta beste olerkariai lez, Aresti-ri zerbait idazteko eskatu neutson. Berak, ostera, pozez gaiñezka erantzun eustan, baietz, bete-betean lagunduko eustala esanaz. Eta orrelaxe egin eban.(...) Arestiren lanak ez eben eguno be ostoporik izan [80]. (...) Olerti-Eguna be (...) Aresti be emen izan oi zan, batzarretan bere poesi-kezkak agertu ta eztabaidatuz.

      »Asko idatzi ete eban Olerti'n? Bost-sei poesi argitaratu neutsozan. Berton dauzkazuz "Arratsalde urduri baterako" (1959) [81] "Intxiña", "Barteko Ametsa", "200 puntu" (1960) [82], "Zerbait irakurri nuen" 1965),... Karmel-en be ba-ditu batzuk: "Katu-ama amoritsua", "Bere erreiñuan jauntxoa", "Ipar-aizea", "Neskatxa polita" (1958), ta abar.

      »Bein olerki baten izenburua aldatu neutsolako, aserretu yatan. A. Machado-ren poesi bat zan, euskerara itzulita. Arestik "Barteko ilusioa" zekarren, eta nik "Barteko ametsa" jarri neutson. Eskuartean neukan Machado-rene poesia ta "ilusioa" baino "Ametsa" obeto iruditu yatan. Oraintxe irakurri dot barriro, ta nire ustez espaiñar olerkariaren asmoa obeto betetan dau ametsak ilusioak baiño. Baña Arestiri ez jakon atsegin izan nire aldaketa. Ta asarratu yatan. Argi ta garbi iñostan idazki baten [83], nire Eskutitzak liburuan 148 orrialdean datorrenean. Baiña, geroztik be, adiskide onak izan gintzazan beti. Noizka olerkiak —poesiak— bialtzen eustazan Olerti-n argitara eman negiozan. Arrezkeroko Euskaltzaindiaren batzarretan be, beti agertu izan yatan txeratsu, Bilbao'n ospatzen ziranetan bereziki; asko ez dala Urdazubi'n Axular'en omenez eratutakoan itz-aspertu luzea izan genduan, joandako Apirilean Deusto'n emon neban itzaldi aurretik berdintsu. Gai ortan niri ez daust, bada, zorrik itxi; ez nik berari be» [84]. Aita Onaindiarena da azalpena.

      Hona hemen Gabriel Arestiren ihardespena: «Jauna: / Gaur jaso dut etxean Olertiren irugarren lumeroa. Bertan ikusi dut Bedoñan eman nizun erdal poematxuaren itzulpena: hobeki esanda: eztut ikusi zuk egindako itzulpen berri bat baizik. Horregatik oso hasarratuta nago zurekin nire izena imini duzulako itzulpen horren azpian. Zure karta hartu nuenean (Olerti errebistaren publikazioa azaltzen zuena), nire laguntza txikia eskeindu nizun; poeten artean prestutasuna egon behar, pentsatu nuen, baina baietz dirudi. Honela, Olertirik ez bialdu niri. Hiru lehenbiziko lumeroen balioa nire etxean kobra zenezake. Nire lanik eztizut aurrerantzean bialduko. Jainkoak salba dezala Euskal erria!» [85].

      [80] Olerti-ren zentsura aldetik, esan nahi da.

      [81] Sarasolak aipaturiko antologian sartzen duena; Gabriel Arestik, Maldan Beheran.

      [82] Ik. ZELAIETA, Ángel: «Gabriel Aresti-ren 200 puntuak» in EGAN (1985), 1-2.

      Poema irakurtzean ikusten denez, zesura zortziko txikian ohi den antzera ematen da: 7 eta 6garren silabekin batera. Badirudi, bada, tertzeto kateatu, serventesio eta zortziko txikiaren arteko ezkontza egin nahi izan dela: baina argien dagoena zera da, Arestiren birtuosismoa.

      Euskal fonologiak irakasten dituen zenbait «euskal» lege foniko betetzen dituela dirudi. Kasurako, beheranzko diptongoei beti ematen zaie silaba bakarraren balioa; eta ez da, inoiz, goranzko diptongorik gertatzen. Baina dieresi-sineresi delakoez edo baliatzen da, bereziki hasperenketa bitarte denean. Ikus, esaterako, «nahi» hitza nola ebakitzen den kasu bi hauetan:

      (13)      «Kontuak hartu nai, dizkiot Jainkoari      (6 + 7)

      (14)      Igandean elizan, gupidarik gabe      (7 + 6)

      (15)      Nola hegaztinak, egonikan kantari.      (6 + 7)

      (25)      Hau holaz izanik, jakin nahi dut nola      (6 + 7)

      (26)      Abandonatu nauen, hain asturu gaizki      (7 + 6)

      (27) Lehoinak eztaki, edekitzen kaiola».      (6 + 7)

Aresti izan daiteke gure artean metrikazko aberastasun edo ugaritasun handiena erakutsi duena. Erdaraz ere, jarraiko titulu honetan iragartzen duen moduan: «Recuerdo de cinco clérigos vascos / escrito en octava rima castellana / para solaz de preceptivistas» (azpimarra, geurea) agertzen du «joko» horiek egitearen erronka-papera. (Ik. in ZURGAI extraordinario, 40an).

Metrika ugari horren barnean, lira deitua ere hainbat aldiz darabil, nahiz ez euskaraz (?): «Sobre la superficie de las aguas» poemaren «Segunda Parte» delakoan 19 lira burutzen ditu, endekasilabo guztiak «a maiori» direla (azentu erritmikoa 6 eta 10. silabetan), bertso-lerro bakar batean izan ezik: «luego me nombra su lugar-teniente»: «a minori» dena, 4, 8 eta 10. silabetan azentu ritmikoa. Poema hau Andoni Kaierok gordetzen zuen. Ik. in Poesia argitaragabea. Azken Poesia, 96. eta j.

      Torrealdairen «Erderaz ere idazten duzu?» galderari erantzutean, «Ez. Ez dakidalako (ikasi behar dut)» diotso.

      Metrika kontuez Tauerri ere hitz egitean, diotso: «Badakizu lehen poesiak idazten nituela. Lizardiri eta gaurko beste olerkariari imitatzen nien, baina egun batean haien idaztankera etzitzaidan jatorra iruditu, eta bertsolariek nola egiten duten, eta nola egin zuten behinolako poetek estudiatzen paratu nintzen. Handik beste bat atera nintzen. Ikusi dut euskaldun poesi jator eta usariodun bat dagoela, eta hari lotu natzaio». (Bilbon, 1959, abenduaren 14an. Norbert Tauer jaunari, Pragan).

      [83] Ikus beheraxeago.

      [84] 1975. VIII. 31ko kartatik

      Karmel-en argitaratutako «Katu-Ama Amoritsua (Katu-lekua.- Bat)» («Gizane Robles Aranguiz´i» opetsia), eta «Bere erreiñuan jauntxoa (Katu-lekua.- Bi)» («Iker Gallastegi´ri» opetsia), euron azpitituluek elkar lotzen dituzte.

      [85] Ik. in ONAINDIA: Eskutitzak, 148-149.etan.

Luis Mitxelenaren oniritzia

      Berriz ere «Bizkaitarra» izenarekin publikatzen du, «bederatzi puntuko bertso barrian / kantaduten Bizkaiko euskera errezian» [86]. Justo Garate eta Pujana arratiar bertsolaria aipatzen dituen bertso hauetan, bizkaitarrei botatzen die, «euskal arrazako jente erdalduna» Bizkaian bizitzearen errua. Egan-en ale berean, «Abertzalea (Gizarteari edukitzen zaion amorikaren ipui garratza)» [87] argitara ematen du.

      Ale horretantxe bertan, «Gaurko lau poeta, bi gipuzkoar eta beste bi bizkaitar: Ángela Figuera, Bladi Otero, Gabriel Celaya eta J.M. Basaldua. Gabriel Arestiren selezioa eta itzulpena» lantxoan gazteleraz dihardutenak aurkezten ditu [88].

      Honetan, Luis Mitxelenak Historia de la Literatura Vasca [89] argitaratzen du: «Una voz más reciente aún es la de Gabriel Aresti, ahíto también de influencias exteriores que proceden de un conocimiento de primera mano de los líricos occidentales; por encima de las influencias, hay un acento inconfundiblemente personal tanto si se expresa con brillantes imágenes como con mordaz ironía, lo mismo si recurre a combinaciones métricas recién inventadas que si se contenta con la técnica primitiva del bertsolari popular» [90].

      [86] Conf. in EGAN (1960), 1-2.11.etik aurrera.

      [87] Ibidem, 32-34.etan.

      [88] Id. id., 113-115etan.

      [89] MITXELENA, L.: Historia de la Literatura Vasca. Ed. Minotauro, Madril, 1960. Mitxelenaren lana irakurri izan du Oteizak: «Menciona Michelena al poeta Gabriel Aresti que recientemenete ha puesto de manifiesto la novedad técnica de la obra (...) Ahora (...) es Navidad. Se está realizando en San Sebastián un ciclo de teatro. He buscado a Aresti y he sabido que ha estado en una de estas conversaciones sobre teatro vasco que han tenido lugar en la Diputación (...) No conozco la obra —Barrutiarena—, pero pienso ya en su relación con la obra reciente de Resnais (el film extraordinario "Hirosima, mon amour")». (Ik. OTEIZA, J.: Quosque Tandem..., 1963, 52.ean).

      [90] Ibidem, l60.ean.

Poetika klasikoa ala pertsonala?

      Esana da poetarik gehienek euren poetika burutzen dutela. Hor, kasurako, Horaziorena, Santillanako Markesarena, Boileaurena, eta abar. Badu Gabriel Arestik ere propioa. Donostian 1960an emandako hitzaldi luze xamarra da. Horko ideia bat bere-berea ote den gaude: poeta profeta bat dela, alegia. «Poeta da —zioen— gizon egia maitatzen duena, egia hori hitzaren medioz esplikatzen eta kantatzen duena» [91]. Horregatik, «persegitua izanen da, harmaz ezpada, orduan gezurrez edo bortxaz, edo lausenguz, baina mundu honetatik aparte egonen da, zerren kantatzen dien gizonak eztadukaten entzuteko belarririk, eztadukaten konprenitzeko bururik» [92], eta «Golgota mendi batean josiko du poeta gurutze batera» [93].

      Interesgarriak, baita ere, «Bertsolariak eta Koplariak» deitu atalean ematen dituen argibideak. Hitzaldia argitaratzean, testutxo hau gaineratu zion: «Txistuaren aizeak poesiaren airea itotzen zuen artean, 1960 urteko Donostiako Euskal Asteko asteartean, arratsaldeko zortzi eta erdietan, Aiuntamentu Zaharrean, Gabriel Arestik irakurririkako hitzaldia».

      Egan berean, «Andre Madalen Enamoratua (Gizon-andre arteko amorioaren gaineko ipui lotsagarria)» [94] argitaratu zuen. Alfontso Irigoien da entzule-mutuaren papera egiten duena. «Dindirriko dantzariek Zuberoako maskaradak eta pastoralak» nahasten dituztela salatzen duen ipuin hau, hitz hauekin bukatzen du: «Eztidazu esan nobela baterako naiko gai eztagola hemen». Egin ere egin zuen lan luzeago bat ipuin honetan agertzen den Maria Magdalena emagalduaren bizitza oinarri harturik: Etxe aberatseko seme galdua eta Maria Magdalenaren seme santua drama llaburra da, Egan-en argitaratua [95].

      [91] ARESTI, G.: «Poesia eta euskal poesia» in EGAN (1960), 3-6. 154-170etan.

      [92] Ibidem, 162an.

      [93] Id. id., 158an.

      [94] Id. id., 182-185.etan. Arestiren ipuinei buruz, zera baieztatzen du Ibon Sarasolak: «Kontatzen denari buruz, Arestiren ipuinen ezaugarri nabari bat zera da, ipuinean gertatzen dena, errusiar formalisten hizkerako fabula alegia, bitxia bada ere, aski bakuna eta sinplea dela, hau da, hitz gutxiko esaldi batez aditzera eman daitekeena». (SARASOLA, I.: «Gabriel Aresti ipuinlari» in ARESTI, G.: Ipuinak. GAKP, Donostia, 1979).

      [95] Ikus, baita ere, Lau Teatro Arestiar. Lur, Donostia, 1973.

Zorrotzatik Laudiora

      Zorrotzako portua utzi egiten du, eta Arabako Laudiora pasatzen da, lanera. Camiñaren hitzetan, «Gabriel Aresti trabajó en Maderas Reunidas, SA, del 1-9-60, hasta el 16-5-65 con la categoría de Jefe de Sección. Procedía de la Cía. Vasco Africana, donde trabajó como oficial administrativo desde el 1-2-56 hasta el 31-8-60.

      »En Llodio [96] su cargo administrativo le obligó a una vida más reposada. Efectivamente escribía en la oficina; sobre todo cuando le venía un verso a la cabeza dejaba todo para pasarlo al papel. Lo mismo pasaba en el comedor. Por la categoría que tenía en la empresa, no necesitaba pedir permiso [97]. De la Academia de la Lengua Vasca habló alguna vez y también de artistas vascos (¿serían acuarelistas?).

      »D. Antonio Sierra Echevarri y yo fuimos sus jefes, el primero como Apoderado y yo como Gerente de la Empresa; yo recuerdo haber celebrado también comidas mano a mano con él» [98].

      Meli Estebanen ustez, nahiko pozik zebilen Laudion. Baina, poeta eta erreboluzionario entzutea zuen, nonbait, eta bere ugazabaren batek edo bestek, Garteiz izeneko batek edo, ez zuen hain gustura ikusten, eta, horregatik, alde egin zezan edo, ez omen zioten soldatarik igotzen.

      Bilbotik Laudiorako bidaia trenez egiten zuen, Urduñako tranbian. Bide-lagun, beste batzuen artean, Laudioko Fundiciones JEZeko zenbait langile zituen. JEZ honen nagusia Errazti zen, garbizalea euskararen alorrean, Belokeko meza euskara «garbira» itzuli zuena. Fabrika honetan lan egiten zuen Trifon Etxebarria Yagi-Yagikoak, euskaltzale, borrokalari eta Minotauroko editorearen anaiak. Lantegi honek bazuen ikastola ere. Sasoi honetan Agurtzane Alberdi zen eskola garbizale hartako andereñoa. Gabriel Arestik sarri egiten omen zion hitz andereño honi, eta bere poesiak eman ere bai irakur zitzan. Andereño honek dioskunaren arabera, mundu guztiarekin diskutitzen omen zuen, bidean. Ez berarekin. Agurtzane Alberdik aingeruen aurpegi biguna ipinita entzuten zizkien gorabehera guztiok eztabaidatzaileei.

      Beti berandu ailegatzen omen zen trenera, bizarra ganoraz moztu barik, oraindik gorbata saman jarri ezinik.

      Behin batez, Trifon Etxebarria eta Gabriel Aresti sutsuki haserretu ziren, guztiz berotu, eta hitzek baliorik ez zutenean Arestik antiojoak kendu eta ukabilka hasi omen ziren [99].

      Gabriel Arestik aparteko eran begiratzen omen zion taldeko euskaldun eta baserri-jatorrikoa zen Agurtzane Alberdiri. Harri eta Herri kaleratu zuenean, aletxo bat oparitu zion, eskaintza honekin:

            «Agurtzane Alberdiri, trenbidearen barreneko eztabaida askoren

            ostean, adiskidetasun eta estimazio handiarekin. Gabriel».

      Emakume hauxe izan zitekeen Arestik ezagutu zuen neska euskaldun zaharra, zeintzuei buruz hitz egin duen Jon Juaristik: «¡Qué tendrán, Dios mío, las zagalas eusquéricas? ¿Qué tendrán que yo nunca advertí, y que ha dejado traspuesto a tanto poeta, desde don Íñigo López de Mendoza, marqués de Santillana —"Reverencia os hago, / linda vizcaína, / que no vi en Vitoria / doncella más linda...", hasta don Miguel de Unamuno, e incluso al Pío Baroja de Mari Beltcha? ¿A qué viene tanto idilio, tanta serranilla vascongada? Para mí siempre será un misterio» [100].

      Agurtzane Alberdiren ustetan, zienak bazeukan Gabriel Arestiren maitasun galduaren berririk —abertzalearena— eta berriarena —Melirena—, gure poeta argia, noblea eta... harroa zen.

      [96] Zorrotzakoa eta Laudiokoa, lantegi biok jaun berberarenak omen dira.

      «Maderas Reunidas. Empresa alavesa afincada en Llodio desde su creación, en 1940. En 1979 su capital nominal era de 155.000.000 de pts. y componían su consejo de administración: Adolfo Careaga, Nestor Basterra, vicepresidente; Carmelo Renovales, consejero secretario», informatzen du Auñamendi Entziklopediak.

      [97] Euskaltzaindiko batzarretara-eta joateko, esan nahi da.

      [98] 1975.XII.3an egindako kartatik.

      [99] Agurtzane Alberdik esana.

      [100] JUARISTI, J.: Sacra Némesis, Nuevas Historias de Nacionalistas Vascos. Madril, 1999, 148.ean.

Melirekin esposatzen da

      Gabriel Aresti 1960ko urriaren 10ean ezkondu zen, 26 urte zituela, Amelia Luisa Estebanekin, Bilboko La Inmaculada elizan [101].

      Elizkizunaren ondoren, ohi den sinatzeak fotografoen aurrean egin zituzten. Arestik, bereziki erlijioso jendeari, ironiaz erakusten zien horrelako fotografia bat, non hauxe letreroau ikusten baitzen: «En vistas de los abusos, no se celebrará ninguna misa cuyo estipendio no haya sido hecho de antemano». Testuaren alboan, Pío XII.a aita santua dago, belauniko, gurutze bati so, eskuak elkar plegaturik eta otoitzean diharduenaren itxuran.

      Gabrielen ezteietan haren lagun bi egon ziren: Andoni Kaiero —«aren etsera joan nas batzutan Mungiarako trenean»— eta Alfontso Irigoien. Bion artean liburu baten bezuza egin zioten: Bettiren teatroa [102], dedikatoria honekin: «Zure lagunak zure eztai egunean. 1960.X.10. Irigoien. Andoni».

      Gaztetako Kaiero lagunak erretratu hauxe egin zion, Gabriel Aresti hil eta zenbait urtetara:

      «Ribera 6-ean ezagutu ginen, Azkue zenaren liburutegia zegoen pisuan, 1950 urteetan hemen biltzen bait zen euskal kulturan zebillen Bilboko gentea, Alfonso Irigoien arduradun. Amaika biderrez egonak gera eskaileretan jarririk, atezainari begira, poeta madarikatuak (Baudelaire, Rimbaud, Lautréamont) irakurtzen, buhame itxura erakutsi nahiean. Noizbeinka, herrietara joaten ginen, Euskaltzaindiak antolatutako bileretara edo bertsolari saioetara, trenean gehienetan. Alfonso eta Euskaltzaindiari esker, euskal idazleen mundura sartu zen Gabriel. Iratzeder, Mirande eta Gandiaga estimatzen zituen euskal poeten artean, garai hartan.

      »Aresti oso langilea zen eta izkuntzetarako errestasun haundiduna. Euskera ikasiz gainera, Frantsia, Ingalaterra eta Alemaniako idazleak beren izkuntzetan irakurtzeko gai zen. Literatur kultura zabala zeukan, batez ere poesi alorrean. Nietzscheren "Zarathustra" irakurtzen geundela, asmatu zuen bere "Maldan behera" poema. Gustiz gain, "Gabeko abestia" izeneko atala, bigarren partean, zitzaigun atsegin.

      »Aresti ez zen fededuna; erligio problematikak ez zuen inoiz kezkatu; ez eukan horretarako formaziorik ere. Zenbait idaztietan jainkoaren izena edo kristau formulak erabiltzen baditu, herrikoak direlako da, herri literaturan maiz erabiliak. Euskera lantzeko hainbat erligio liburu irakurri eta astertu behar izan zituen, bestalde. Joannes de Leizarraga eta Axular apreziatzen zituen batez ere, alde honetatik» [103].

      Gabriel Arestiren hainbat kartaren hartzaile gertatu zen Andoni Kaiero, zorionez gordeak direnak. Horiez gain, idazle gazteak gaztelaniaz idatziriko zenbait poema, bizi zelarik inon argitaratubakoak, apud Kaiero zaindu dira: «Nauseabundo», «Pureza» (serventesiozko sonetoak), «Sobre la superficie de las aguas» bi parteko poema luzea (lirak, tertzetoak, kuartetoak, serventesioak), Marte eta Diana mitoaren inguruan, eta «Lamento por la prisión de Gabriel Moral Zabala» (bertso-lerro multzo luzea endekasilaboetan) [104].

      Ezkon-bidaia egiterakoan, Gabriel Celayaren etxean egon ziren, Ángela Figuerarekin hizketaldi bat eginez.

      Telesforo Monzonen etxera ere ailegatu omen ziren. Meli Estebanek ezin du ahaztu nola Monzon agertu zitzaien zaldi gainean ibiltzeko zaldun-arropaz jantzirik. Hizketaldi luzea izan omen zuten. Arestiren emazteak gogoratzen duena da gogor hitz egiten zutela, nola eskoletan hizkuntzak irakatsi behar ziren. Arestik gailegoek euren hizkuntza ikasi behar luketela esaten omen zion, Euskal Herrian ere, pila bat biltzen baziren. Ezkonberriok Barroeta Aldamar kaleko etxera joan ziren bizi izaten, Arestien gurasoen etxera, alegia.

      [101] Garai hartan, lonja antzeko bat. Ezkontz-agiriko zenbait informazio: «(...)10 de octubre (...) Julián Uncilla Duñabeitia casó por palabras de presente y dio las benciones nupciales a Don Gabriel María Aresti Segurola, de 26 años de edad, de profesión contable. (...) con Doña Amelia Luisa Esteban Toral (...) de 22 años de edad, natural de Bilbao, provincia de Vizcaya, feligresa de esta Parroquia, hija legítima de Don Darío, natural de Navianos de la Vega, provincia de León, y de Doña Amelia, natural de San Mamés de la Vega, provincia de León».

      Lau hilabete gerotxoago, badiotso Tauerri: «Ni, joan diren Urrietako hamarrean esposatu nintzen nire Melitxu Basurtukorekin, eta haur bati igurikitzen diogu, Pariseko zinkunia medio delarikan». (1960.II.20an).

      [102] BETTI: Teatro Completo. Ed. Aguilar, Madril, 1960. Arestiren liburutegian dago eta sano erabiliaren trazak ditu.

      [103] Ik. in Bilbok bere seme prestuari..., 128an. Aipatzen ditugun gutunak eta poemak, K. Landaren edizioan, Susan. (Ik. "EGIko militantzia" atala).

      [104] Kaierorenean aurkituak, ik. in Poesia argitaragabea..., 1986, 95 eta j.

Kritikariak Arestiren alde

      Sariketa bat prestatu zen, Lizardi zenaren omenez, 1961ean. Irigarai jauna ez zen guztiz konforme gelditu epaimahaikoen erabakiarekin: «Joan den maiatzaren 28 garrenean ospatu zuten Tolosako Lizardi taldekoek, J.M. Agirre olerkari handiaren oroitzapena, eta Euskaltzaindiaren laguntzaz, olerki sariketaren erabakia. Iparragirre Teatroan eman ziren sariak: leena Orixe ezagunaren poema bati, bigarrena Aranalde apez jaunari, eta irugarrena Dorronsoro Lukas-eri, apeza bau ere (...) Epaikariek zuzen jokatu nai izan zutela olerki sariak ematean eztugu dudarik, bainan olerki horieri itzalik bota gabe, iturri onetik dakigu sariketa hortara, besten artean, bi olerki aipagarri ere presentatu direla, bata Erkiagarena eta bestea Aresti jaunarena» [105]. Alfontso Irigoienek informatu zuenez, epaimahaikide Labaien eta Lekuona izan ziren [106]. Gure poeta bera ere kargutzen da gertaeraz: «Lizardi-saria irabazi etzuen poema» parentesia jartzen baitio «Zuzenbide Debekatua» poemari, Egan-en argitaratzean [107].

      Poema horren aurkezpena Luis Mitxelenak egin zuen esandako aldizkarian: «Orrialde oetan eskeintzen dizuguna ezta Zuzenbide Debekatua, Zuzenbide Debekatuaren aurkibidea eta ahapaldi banaka batzuek baizik, andik eta emendik alabearrez eskura zitzaizkigun gisa autatuak (...) Eztago esan bearrik, agirian baitago, nondik datorkigun orain aizea. Arestiren poema egungo eguneko gizarte-poesia edo poesia sozialaren bideetan barrena dabil (gogora, esaterako, Figuera, Aragon, Nezval, Hikmet) eta eztitu, beste apaingarririk artzen badu ere, erriaren izkera eta jazkera gutxiesten, ezpailukete bospasei irakurle ikasirentzat bakarrik ari nai. Dei berri bat dakar berriz ere, zorionez, euskal-idazle gazte batek eta geure kaltean egingo genioke neurtitzetan gaiñera, onek edo orrek besterik uste badu ere, maiz nabari diteke aastuxe dauzkagun euskal idazle zaarren oiartzuna. Eta auxe da arritzekoena eta pozgarriena: gaurko auzi gorien deadar bizia eta antziñako arbasoen izkera sendoa Bilbao'ko kale erdaldunetarik datorrela orain gure biotz-belarrietaraiño, euskeraren onerako» [108].

      Irigaraik «Un gran poeta desconocido» ateratzen du, 1960an, El Bidasoa-ren aparteko alean: «Conoce a fondo a nuestros autores clásicos, sobre todo Detxepare, cuyo espíritu está patente en muchas de sus estrofas... No conozco otro autor que nade con tal garbo en el pequeño mar de nuestros dialectos. Todo esto en cuanto a la forma, que debía ser lo penúltimo; pero dada la cantidad de papanatismo que nos aflige a este respecto, es menester subrayar» [109].

      «Nik uste —diost Irigaraik—, ni izan naizela gure adiskidea ager-erazi duen lehena. Eta aunitzetan oroitarazten nindun berak» [110].

      [105] EGAN (1961), 1-3. 112-113.etan.

      [106] Ikus EUSKERA (1961), VI.356an.

      [107] EGAN (1961), I-III, 10-15.etan.

      Poema «Gabriel Moral Zabalari eta haren laguneri» eta «Angela Figuera Aymerichi» eskaintzen die. «Argudioak» lau ebanjelisten beste aipu bana, latinez, dira, atzekoz aurrera emanak, hots, testu kanonikoetan Mateo, Markos, Lukas eta Joan badatoz, Arestik alderantziz ezartzen ditu: «Ait: Ego vox clamantis in deserto» (Joane, I, 23). «... cum corriperetur ab illo de Herodiadis... inclusit Ioannem in carcere» (Lukas III, 19-20). «... cumque... filia ipsius Herodiadis... saltasset... placuisset...» (Marki, VI, 22); eta «... caput eius in disco, ...» (Mateo, XIV, 11).

      [108] Ibidem, 10.ean. Zuzenbide Debekatua honetan jarraiko idazle hauek guztiak aitatzen ditu: Hans Fallada, Pablo Neruda, Hart Crane, James Joyce, P. Axular, Pío Baroja, Leonid Andreief, T. S. Eliot, Walt Whitman, Luigi Pirandello, Holderlin, Tomás Meabe, Tennessee Williams, Paul Verlaine, Gabriel Celaya, Blas Otero, José Hernández, Federico García Lorca, Ramón Valle-Inclán, Feodor Dostoievski, Jean Mirande, León Felipe, G. K. Chesterton, Miguel Unamuno, Knut Hansum, Rainer Maria Rilke, Miguel Hernández, Gabriela Mistral, William Faulkner, Padro Salinas, Jean-Paul Sartre, José Asunción Silva, Franz Kafka, Giovani Papini, Bernard Shaw, Rosalía Castro, Elgar Allan Poe, Ugo Betti. Ik. «1): Karta-Jokoa», Zuzenbide Debekatuan, in Lehen Poesiak. Susa, Donostia, 1986.

      Mitxelenak goian dioen «ahapaldi banaka batzuek» ulertzeko, Karmelo Landak Natxo de Feliperen etxean aurkitu duen «Ezkutu banatan saltzeko bertsoak» (in Lehen poesiak, 1986, 178. eta j.) irakurri behar da, Karmelo Landak 324an ematen duen oharrarekin.

      [109] EL BIDASOA (Extraordinario) (1960).

      [110] 1975.VIII.21ean egindako kartatik.

Teatro-lanak eta kritika

      Nerea Aresti, lehen alaba, 1961eko agorrilaren 31n jaio ondoren [111], irailean «Toribio Alzaga Teatro-Saria» irabazten du. Irigoienek garaiz informatu zuen: «1961-garren urterako ipiñita zegoen "Toribio Alzaga" teatro-saria emateko izendatu zan batzarrekoak bildu dira eta ago batez erabaki dute: Mugaldeko errian eginikako tobera izeneko teatro-lanari "Toribio Alzaga" saria ematea. Begiratu da egillea nor dan eta Gabriel Aresti dala ikusi da. Eta jakin dedin, agiri au bete eta firmatzen dute 1961 iraillaren 22-an. Luis Michelena, Antonio Arrue, Aita Villasante O.F.M.» [112].

      Alzola jaunak notaxo bat bidali zuen Herria-ra, orduan ezagutzen zen euskal astekari bakarrera [113], Gabriel Arestik teatro hau Egan-en eman zuenean, sarreran jartzen zuena: «Gabriel Aresti bilbotarrari emana izan zaio "Toribio Alzaga" teatro saria. (...) Hamasei ikusgarri bazituzten jujatzeko A. Arruek, L. Mitxelenak eta A. Villasantek, eta Arestiren lana dute hoberenetsi (...) Ez da zaharzale baina berrizale, eta euskuara bizia darabila, batere garbikeriarik gabe. Ideiak ere arras oraikoak ditu, nun ez diren biharkoak edo etzikoak (...) Euskalzain urgazle gazteenari gure goresmenak» [114].

      Teatro sari honen berri Egan-ek berak ere eman zuen. «Indar eta nortasun aundiko idazle bezala ezagutzen da euskal-letretan eta euskal poetarik onenetariko bezala» Aresti kontsideratuz [115].

      Ez ziren iritzi berekoak guztiak. Gabriel Arestik berak, hil aurretxoan, zera adieraziko du: «La obra con que me inicié como escritor fue Tobera..., que publiqué en mil novecientos sesenta [116], y es ya en esta fecha cuando comenzaron las críticas reaccionarias contra mí, que fundamentalmente partían de posiciones ideológicas de la anteguerra. Fue La Gaceta del Norte, de Bilbao, la que inició esta serie de críticas, acusándome, entre otras cosas, de plagiar a Víctor Hugo» [117].

      La Gaceta del Norte-n Arruza jaunak egin zion aurreneko kritika: «Desprecio del léxico y la sintaxis del vascuence en una premiada obra teatral» izenburuaz, argitara eman zituen bi artikulu [118].

      Eguileor jauna, laudiotar garbizaleen taldekoa hau ere, zital haserretu zen: «¿Dinero vizcaíno [119] para eso? Ya tenemos dicho que la Caja de Ahorros Vizcaína había puesto en manos de la Academia de la Lengua Vasca determinadas cantidades para premiar la mejor obra teatral. Y sugeríamos que esas obras deberían estar escritas en dialecto vicaíno, ya que los premios procedían de dinero vizcaíno». (...) [120].

      Ondoren, «erdarakada» batzuen berri eman —Arestik Mugaldeko... teatroan egin zituenak—, eta jarraitzen du: «Escribir, publicar y premiar tal cosa no tiene calificativo, pero sí hemos de hacer constar, para que el pueblo euzkaldun lo sepa, que autor y jurado pertenecen a la Academia de la Lengua Vasca y siguen sus directrices, "depurando" y "embelleciendo" así la lengua vasca».

      Arruzaren artikuluei ihardespena Gabriel Moral, Iñaki Aldekoa eta Juan J. Zabalak, «hirurak euskeraren amoreagatik, Espainiako prisondegietan egonak» izenpetzen zuten «Arruza eta Aresti» titulupean agertu zen Herria aldizkarian, «Mugaz harainditik» sailean [121].

      Gabriel Arestik Hierro egunkarian eman zion ihardespena: «Todo el trabajo de este señor [122] (en otros aspectos quizá buena persona) va orientado a difamar, a tuertas o a derechas, el trabajo de la Academia de la Lengua Vasca, y particularmente su declaración de principios, por la cual nuestra primera autoridad idiomática define los criterios en los que hay que basarse para considerar si un término o un giro vasco es legítimo o no» [123].

      Gabriel Arestik sinadurako E. horren gibelean Trifon Etxebarria ostentzen zela uste zuen: «(...) bien pudiera ser un Echevarria cualquiera» esan ere egiten du. Eta amaitzen: «Invitemos a los redomados transfuguistas de la denominación que editan estos desequilibrios a que escriban en vasco y se dejen de teorizar».

      Trifon Etxebarriak gauza haiek guztiak zehatz dakizki, baina «viviría él y redactaría con detalle el desgraciado incidente que tuvo lugar en la estación de Laudio por culpa de un escrito denuncia que Aresti escribió en el diario del Movimiento "Hierro" y en el que se refería a la mecánica que empleábamos para poder publicar unos cuadernos y cuya mecánica él conoció por habérsela explicado yo» [124], eta ez digu gehiagorik azaltzen.

      Atal hau bukatzeko, Arestiren teatroaren balioaren ezaugarri bezala, Jon Etxaideren azken orduko informazioa ematen dugu: «Beste batean Aresti eta biok Euskaltzaindiaren teatrogintza lehiaketa batera aurkeztu genituen gure lanak. Aresti'k, Mugaldeko herrian egindako tobera presentatu zuen eta nik Begia begi truk, Bereterretxe Zuberotarraz egindako antzegintza hiru egintzatan. Baziren gehiago ere: Antonio Labayen eta Jazinto Karraskedo Olarra, besteren artean. Toribio Alzaga Saria Aresti'ri eman zitzaion. Mahaiko bat Mitxelena izan zen eta beronek esan zidanez Aresti hautatu omen zuten, teatru berriaren teknika berak bakarrik jakin zuelako erabiltzen» [125].

      [111] Arestiren azalpenak bataio eta izendatze honi buruz: «Bataiatu, Kordoban parroko dagoen nire lagun on eta apaiz euskaltzale sutsu Martin Arrizubieta jaunak bataiatu zidan. Euskal izen bat imini nahi ukan nuen. Elizan eztago eragozpenik (gehienetan), baina juzgatuan eztute uzten, ezin liteke. Zer egin? Maiatzaren eztakit ze egunean San Nereo ahaztu bat dago; haren andre-izen erderazkoa Nerea da, ta badakizu zer esan nahi duen honek euskeraz». (1961.IX.21eko karta Tauerri).

      Autozitatu egiten den —«Gabriel Aresti zorioneko edo zoritxarreko hori baldin badago, mesede bat eskatu nahi diot hemendik. (...)» dio Kepa pertsonaiak— komedian ere (Beste mundukoak eta zoro bat), aitatzen du izenen joko hau Aita San Nereo pertsonaiak: «Baina egunen batean, euskaldun gurasoak "Nere" izenarekin hasi ziren beren neskatoak bataiatzen; euskal izen propio bat jartzen zioten, ni zeruan nagoen aitzakiarekin».

      [112] EUSKERA (1961),VI.356.ean.

      «Nik esango neuke Aresti, antzertian, bere ustez hutsune nabaikor bat bete nairik sartu zala, bide barrietan. Niretzat bere lanik klasikoena "Tobera" da. Erri eta oitura kutsuz egiña. Nire ikusbiderako, bizitasun pixkat falta dau. Baiña ez ete dira giro bardintsuko pasturalak eta abar?» idatzi du Zubikaraik (ik. Bilbok bere seme prestuari..., 103an).

      [113] HERRIA, 587. alea, aurren orrialdean.

      [114] Ikus in EGAN (1961), 4-6.262.ean. «Gogoratzen naiz —Alzolak— ohartxo bat egin eta bidali niola P. Lafitteri, sari bat irabazi zuenean, eta Herria astekarian eman zuen, lehenengo orrialdean, buru-buruan... Asko estimatu zuen Gabrielek eta beti gogoratu da ohartxo aregaz». (1975.VIII.30eko kartatik).

      [115] EGAN (1961) 4-6.308an. «Obra publicada el mismo año en San Sebastián y estrenada el corriente en Hernani» irakurtzen da Euskal Harrian. Bilbo, 1967, 168an.

      [116] Saria eman ziotela esan nahi du, nonbait.

      [117] TRIUNFO (1975), 666. alea, 44.ean.

      [118] LA GACETA DEL NORTE (1962), maiatzaren 27 eta 30ean. (Ik. Arruza honen azken aipu bat in «Est, Est», Euskal Harrian).

      [119] Bizkaiko Aurrezki Kutxaren dirua, esan nahi da.

      [120] In La Agricultura en el País Vasco. 1972, 32an.

      [121] MORAL, Gabriel et alii: «Arruza eta Aresti» in HERRIA (1962) XI.22 eta 29an. Bigarren atalean, hiru autoreon helbideak ere ematen zituzten, oso-osoan: Bilboko García Rivero, María Díaz de Haro eta Alameda de Urquijo, hurrenez hurren. Gabi del Moralek harro-harro erakutsi zizkidan bion fotokopiak, Deustuko Unibertsitatean grekera ikasten ziharduenean, 1975ean.

      [122] Aipatu artikulua «E» firmaz izenpeturik zegoen.

      [123] HIERRO (1962), ), V.23.

      Argitasun gehiagorako, ikus: IKASLE: El vocabulario Euzkeriko. 1960. (Gráficas Llodio). GEU: «Critica de Historia de la Literatura Vasca del P. Luis Villasante OFM», in En defensa de la Lengua. Gráficas Ellacuría. 1962. IKASLE: «Al habla con el Sr. Aresti» in En defensa de la lengua.

      T. Etxebarriak esan bezala, Arestik, garai hartan, beste artikulu batzuk ere argitara eman zituen Hierro-n, (14 Arestik berak Tauerri diotsonetik).

      Hierro-ko jardunaldiez, Gabriel Arestik: «Nere herrikideen pentsamentu meharra zabaltzeko asmoarekin hamalau artikulu eskribitu nituen hemengo falanjist eguneroko batean, bertatik despedida eman zidaten arte. Nere aburuak eta iritziak deklaratzen nituen bertan, xeheki eta xinpleki, nik beti egin dudan bezala, inor mindu gabe asmoa gabe, baina inor mintzearen bildurra gabe. Hango iskanbilak, istiluak, erriertak eta sesioak. Bilboko erreazio guztia nirekin sartu zen, buru-belarri; Diputazioko batzar batean nire izena entzun zen batere amoriorikan gabe eta asuntua azkenean gobernadorearen despatxuan erabaki zen, zorionez nere kalterik gabe. Erdal erreazioak txarki tratatu ninduen, baina are txarkiago euskal erreazioak. Gure lege zaharren kontrako ielkideen eta "euskotar" Kristorik gabeko kristau katolikoen deiadarrak fuerte altzatu ziren, nere belarriak eta zentzu ona gortu arte. Eskerrak ematen dizkiot Jaunari neregan euskerarenganako amodio hain sakon eta bortitz sartu zuelako, osterantzean nere baitan epeltasunik apurrena egon balitz, dudarik gabe eta erremediorik (?) nuen euskal alorra oraingoz arbuioz abandonatuko. Baina... euskaldunek dute errua eta ez euskerak. (1962 urteko Abenduaren hamaikan. Norbert Tauer jaun agurgarriari»).

      Hauetariko bat «El traidor Ugarte (Apuntes para un drama shakespeariano en torno a las Juntas de Guernica)» da, 1966.V.19an argitaratua, Sagarminaga historiadorearengan oinarriturik, «Estanco de la Sal» delakoak sorturiko matxinadaz, Aiorabide eta gainetikoen plaza publikoan urkatzeaz, «con lúgubre silencio y terror de la muchedumbre». Gai bera darabil «Aiorabideren ausentzia» testuan, Harrizko Herri Hau poemategian argitaratu zuena.

      [124] 1975.VII.3ko kartatik.

      [125] 1975.X.2ko kartatik

Fraide ala iraultzaile?

      Juan San Martinek 1961ean Arestiren poesiak Olerti-ra bidali nahi ditu [126], eta «Jainkoa jaio da Otxarkoagan» [127] ipuina sariketa batera bidaltzen duenean, Etxaidek saritu egin nahi du [128].

      Luis Mitxelenak esanaren arabera, Gabriel Arestiren joera literarioa «gaurko auzi gorien deadar bizia eta antziñako arbasoen izkera sendoa Bilbao'ko kale erdaldunetarik datorrela orain gure biotz-belarrietaraiño, euskeraren onerako» da.

      Ikustekoa da, bestalde, Arestik garai hauetan egiten dituen itzulpenak: «Erderazko lau poeta, bi gipuzkoar eta beste bi bizkaitar: Ángela Figuera-Bladi Otero. Gabriel Celaya eta J. M. Basaldua. Gabriel Arestiren selezioa eta itzulpena», 1961ean [129]. Urtebete gerotxoago beste hau: «Bladi Otero. Mejoria haundiari. (Gabriel Arestik euskarara eman zezan, Bladi Oterok berak eginikako hautaera.) (Zati bat)», Egan-en hau ere [130].

      Luis Mitxelenak ez ditu itzulpenok ahaztuko, urte askotxoren buruan ere: «Guretzat poema itzulpen franko egin zuen, Arrueren eskez, batez ere. Itzultzen oso trebea zen: bada, esate baterako, Bladi Oteroren gauza bat baino gehiago nik itzulirik irakurri ditudanak, eta erdaraz ezagutu nituenean ez nuen batere mirarik egin, Arestik euskaraz zuzen bezain osorik emanak zituelako» [131].

      Bladi Oterorekin «hacia 1961» egin zuen ezagutza [132], eta Gabriel Celayak Episodios Nacionales [133] argitaratzean, «A. Gabriel Aresti con un abrazo grande» igortzen dio ale bat.

      Beste aldetik, eta data berberetan, adiskide minak zituen fraideen artean. Hauetariko bat Joxe Azurmendi da. «Ez dakit —dio gure galderei erantzunez— zihur-zihur Arestik eta biok noiz elkar ezagutu genuen. 1960 edo 61ean, beharbada. Kepa Enbeitaren bitartez izan zen, eta okasio honekin: nik, orduan, Donostiako irratiaren bidez Arantzazuk zabaltzen zituen programa batzuk egiten nituen, euskaraz, igandeoro. Arestik programok entzuten zituen, eta gustatzen ere nonbait, Kepa Enbeitari idatzi zion behintzat. (Kepak lehendik ezagutzen zuen Aresti, Jakin errebistatik eta personalki ere). Arestik irrati lanotan kolaboratu nahi zuen, publiko haundi batera ailegatzeko (gure programa 70 mila entzulek hartzen zuela kalkulatzen zen orduan): gai sozialak erabiltzen nituen. Handik aurrera nire programan —hamar bat minutu— Arestiren izena sarri aipatzen zen. Programa batzuk bion artean edo ere egiten genituen, batez ere poesia sozialari buruz.

      »Bolara honetan Ángela Figueraren poesiak asko erabili genituen, batzuk Arestik euskaratuta, besteak neuk. Oteroren poesiak ere bai. Otero geroago ezagutu nuen; 67-an, uste dut. Oterok asko ezagutzen zuen Aresti. Galde zaiozute Otero-ri Arestiren marxismoaz (...) Lehenago behintzat nire modura juzkatzen nuen: diferentzia batekin, nik ontzat ematen nuela Arestiren modua eta Oterok ez... Beno. Meli eta haurrak 64-ean ezagutu nituen, beharbada akordatuko da Meli... Gabrielekin Arantzazun egin nuen ezagupidea, personalki, kartaz nahikoa elkar ezagutu ondoren, baina ez dakit zihur noiz. Arestik derrigor oinez etorri nahi zuen Arantzazura, erromes bezala, eta autobusean gora etorri ta gero, biok bajatu ginan, biok oinez gora etortzeko. Horrela ikusi genuen lehenengo aldiz elkar.

      »Orduko Gabrieli buruz zaila da, niretzat, dokumentalki hitzegitea. Adiskide ginan, lehenengo momentutik, anaiak bezalaxe. Berak esaten zidan anaia. Baina gure adiskidetasunaren dokumentazio guti dago, kontrario batzuek bai orduan eta bai geroago (Begiarmen) utzi dutenaz aparte.

      »Ez dakit zeinek euskalzaletu zuen Gabriel. Gabrielekin ibiltzen ziren batzuk ezagutu nituen, eta haiek jakingo dute, kurso-lagunek eta. Hor izan behar dute oraindik, Bilbon eta inguruan. PNV-eko eta EGI-ko ta orduko EKIN-go gaxteak (geroago ETA) zirela, uste dut. Kontuz: nik ezagutu nuenerako Gabrielek ondo berezten zituen PNVeko "zaharrak" eta gazteak. Horixe zen puntu inportante bat orduan.

      »Nik ez dakit zuek zeri esaten diozuen marxismo. Nik ezagutu nuenean, Gabrielek marxismoa ezagutzen zuen, baina ez zen marxista. Oso interpretazio pertsonala ematen zion marxismoari. Eta niri, hura baino "gorriago" apika (ta arroxarik ere ez nintzen), adarra jotzen zidan,"tobaritx guztiak baino tobaritxago" omen nintzelako (ik. Harri eta Herri, or. 68). Eta badakizue ni ze marxista naizen, zuk batez ere... Askoz geroago, Baionan, elkarrekin itzegin genuenean, nik betiko ideietan aurkitu nuen. Arestiren ideala —orduan— komunismo kristau bat zela, esango nuke. Anaitasun unibertsala, eta ez organizazio era sozial politikorik. Marxek baino gehiago inspiratzen zuen haren orduko marxismoa Jesus Nazaretekoak. Gabriel oso moralista herstua zen. Melik kontatuko dizue —lotsaz izkutatu ez bazion behintzat Gabrielek— zergatik hautsi zuen Gabriel Zelaiarekin, ezkondu ta Madrilera joan zirenean...

      »Zeinek eskolatu zuen marxismoan, ez dakit. Gabriel Moral oso lagun zuen. Arrizubieta apeza ere. Baina orduko euskaltzaleok, jeneralean, komunistengandik nahiko aparte bizi ginan, adiskidetasunen batzuk salbo. 64an lehenengo harreman bat. Alderdiarekin fidatzen. Ni atrebitu nintzan, ez dakit nola, ta Helsinkira joan nintzan (gero KAtik aldendu den General Listerrekin zegoen delegazioan egondu nintzan). (Historio hauetan beste euskalzale batzuk ere sartu ziren eta dudarik gabe Arestiri buruz zerbait esan lezakete, baina barkatuko didazu izenik ezin eman badut). Sozialismorako bide euskaldun bat, hori zen gure ametsa orduan. (Arrizubietak informazio gehiago). Geroxeago beste problema bat: Arragoan kolaboratu ala ez (gainera Arragoa h-ren kontra zegoen). Azkenean ni hasi nintzan Arragoan (zenb. 4, 1966), dudarik gabe Zuzendaria oso laguna nuelako, Zalakain, AKkoa, baina abertzale fina, horregatixe Alderdian makina bat jasandakoa. Gizon osoa. Hil zen hura ere. Uste dut harek irabazi zuela Gabriel Arragoarako; Zalakain hilez gero nik neure bidea eraman dut, (orduan egin nuen Marxismoa, Etnia eta Hizkuntza, Arestiri eman nion), eta Arestitik bere bidea eramango zuen. Nik ez dakit nolakoa.

      »Diferentziak beti izan ditut, baina eztabaidarik ez. Ezetz uste dut. Gabrielek azken urteetan nire kontra esan dituen gauzak —eta batzuk egia ez zirena, berak jakin behar zuen inork baino hobeto— bere erruz baino gehiago, egoeraren eta besteren batzuen erruz, esaten zituela, uste dut.

      »Poesiaz, politikaz eta erlijioaz izaten ziren gure solasaldi gehienak. Erlijioaz, gehien-gehienak. Baina hortaz ere dokumenturik ez dut uste dagoenik. Hona hemen hiru gauzatxo, guti ezagunak, eta oraintxe bururatzen zaizkidanak: Gabrielek behin frantziskano egitea edo komentuan bizitzea eskatu zuela Bilboko gure komentuan (ez zuten hartu). Honen lekukorik bada. San Frantziskoren miresle haundia zen. Haren liburutegian dagoke, galdu ez bada, Aita A. Gemelliren El Franciscanismo, liburu lodia, biok asko estudiatu genuena [134]. Kepa Enbeitak apez bidea utzi zuenean asko sentitu zuen. Ni apez egin nintzanean nire brebiarioa berak pagatu zuen —derrigor halaxe nahi zuen— eskeintza bat ere lehen horrian idatziaz. Teatro obra bat idatzi zuen Arantzazurako fraileen enkarguz. Orduko Kongoko gorabeherekin zerikusirik bazuela, uste dut. Titulua ez naiz akordatzen, baina enkargua 1963-ean eman zitzaion. Aste Santurako zen eta, oker ez banago, Ostirale Santuari erreferentziaz egitekoa.

      »Neure ustea da, Arestiren interpretaziorako biziki inportantea dela motibo erlejiosoei artaz begiratzea, haren pentsaeran kasi dominanteak bait dira. Motibo erlejiosoak esaterakoan ez dut Elizazkoak esaten.

      »Arestiren alde sarri irten dut. Zeruko Argian, berak eskatu zidalako, irten nuen. Arestik orduan bi Eliza berezi ohi zituen: Pio XII-gnarena ta Joanes XXIII-gnarena. Berak, bere burua, bigarreneko seme leial sentitzen zuen orduan. Gero ez dakit.

      »Ez dut sekula Aresti zensuratu, akordatzen naizenik. Kolaborazio asko eskatu izan diot.

      »Arestirekin har-emanak fraile asko eta askok izan dituzte garai batetan. Batzuek euskalzale gisa, beste batzuek pribatuki. Euskalzale gisa, Intxausti, Torrealday, eta abarrek» [135].

      Geure ustez, Harri eta Herritik aurrerako Arestiren kreazioa poesia sozialaren adibide gisa irakurria izan bada ere, asko eta asko Otero eta Celayaren eragina ikusten zaiolako, oro har gehiago da Jorge Oteizaren neounamunoar bidekoa:

                  «Jurgi Oteitzak

                  lurrarekin hitz egiten zuen;

                  nik eztut holakorik sinesten,

                  baina hala ere

                  egia dela

                  dakit».

      Gabriel Arestiren eta Xabier Leteren poesia soziala dela eta, duela zenbait urte idatzi nuenari eusten diot orain ere: «Huts egiteko beldur handirik gabe aitor daiteke, Xabier Leteren "Egunetik egunera..." ez dela "Harri eta Herri"-ren eraginekoa: hainbatetan gertatu ohi den eran, hemen ere post hoc, ergo propter hoc erabili ote den gaude. Lete —eta Gabriel— garai bateko seme da: garai honetako "inkonformismoaren" seme: Aizpurutxo-ko apaiza bezala, Zeruko Argia-ko "Gazte naiz"-ekoak bezala 1960ko "336 apaizak" bezala, Lertxundi bezala, L. Iriondo bezala, "Ez dok amairu" taldekoak bezala, "kietismotik" "ekintzara" igaro ziren politikari gazteak bezala, etab. etab.).

      »Gure ustez, "Harri eta Herri"-ko Arestik eta "Egunetik Egunera"-ko Letek ez dute, stricto sensu, poesia sozialik sortu. Guk esango genuke Gabriel eta Xabier, garai honetan, engagement delakoko langileak direla. J. P. Sartrek 1947an esandako hitzak gogoratuko genituzke: "si se me presenta el mundo con sus injusticias, no es para que yo las contemple fríamente, sino para que las anime con mi indignación. Aunque la Literatura sea una cosa y la moral otra, en el fondo del imperativo estético discernimos el imperativo moral". Baina ekintza hau politikaren barrutian kokatzeaz, zera zioen: "la política del comunismo estalinista es incompatible con el jercicio honesto de la profesión".

      »Arnold Hauser eta G. Lukacs albora utzirik, eta geureganatuagoz, Alfonso Sastreren hitz hauexek ere gogoratuko genituzke: "El social-realismo apunta a los grandes temas de un tiempo en que lo social se ha erigido en categoría suprema de la preocupación humana (... ) Pero captados no en la persona humana como relación, como formando parte del orden o del caos social (... ) El escritor y el artista lo saben y trabajan con plena conciencia de este supuesto: el de la proyección política de su obra".

      »Badirudi, bada, poesia soziala diogunean, Alderdi politiko konkretu bati atxikitzea ere suposatzen duela, edo, beste era batez esanik, giza klase konkretu batek ekar lezakeela bidegabekeria ororen deuseztatzea: klase horren protagonismoa, noski, sormen literarioan ere agertzen da. Guzti hauengatik lotu zitzaizkion A. Sastre, Blas de Otero, Gabriel Zelaia etab. Espainiako Alderdi Komunistari. Gure artean, baina, ez zen, dirudienez, horrelakorik gertatu; eta ezin da ikusi horren eraginik Gabriel eta Xabierren garai honetako poesigintzan, protesta-oihu orokorra baizik» [136].

      [126] Ikus ONAINDIA, S.: Eskutitzak, 226.ean, 1961eko gabon eguneko gutuna.

      [127] In EGAN (1962), 4-6.214-219etan.

      [128] «Saria nori eman ibili ginan —diost Etxaidek—, bañan puntotara jota Etxanizenak huskeria bat gehiago izan zuela-ta, honi eman zitzaion. Baiñan, esaten dizudanez, bata bestea hadina zen». (1975.X.2ko kartatik).

      [129] EGAN (1961), 1-3.21-45etan.

      [130] EGAN (1962), 4-6. 190-199etan.

      [131] 1975.X.28ko kartatik.

      [132] 1975.IX.25eko kartatik.

      Ángel Ortiz Alfauk diostanez, beronek jarri zituen harremanetan Aresti eta Otero. Arestik Tauerri ere ematen dio Bladi Oterorenganakoaren berria: «Gainera Blas Oteroren olerki guztiak euskeratzen hari naiz. Hau da erdal poeta bilbotar bat (aurten zuen artean egon da), oso euskal arimakoa, gaurko gaztelatar poetarik famatuena». (Tauerri, 1961.IX.21eko kartatik).

      [133] Ed. Ruedo Ibérico, Paris, 1962.

      [134] Bai.

      [135] 1975.X.16ko kartatik. Ik. saio hauen aipua in «Kepa Enbeita eta Josepe Azurmendiri», Euskal Harrian.

      [136] ZELAIETA, Ángel: «Gabriel Aresti eta Xabier Lete, poeta sozialak?» in JAKIN (1986), 40a, 129-135.etan. Ik. Torrealdairen inkesta ataleko 22a.

Orixe saria. 1962

      1962ko udan Barroeta Aldamar kaleko gurasoen etxea utzi eta Basurtuko General Dávila kalera doa bizitzera Gabriel Aresti, hots, emaztearen «oilo lurrera» [137].

      Irail honetan Orixe saria irabazten du. «Gabriel Aresti —hasten zuen Alfontso Irigoienek bere kronika— Orixe zanaren gorazarrez ipiñitako poesia sariaren irabazle. Ainbat lan artu ziran sariketarako eta erabakia artzeko juradu bat izendatu zan, jaun auek osatzen zutela: Antonio Arrue, Antonio Maria Labayen eta Jose Antonio Loidi. Lanak zeatz irakurri ondoren erabaki au hartu dute: Lenengo saria Gabriel Aresti-ri ematea Harri eta Herri titulua duen poemagatik; bigarrena Jose Maria Aranalde-ri, Jainko aurpegia gurean lanagatik; eta irugarrena Lukax Dorronsoro-ri Bizia obragatik.

      »Sariak iraillaren 29-an, igande egunez, eman ziran Tolosan-n» (...) [138].

      Harri eta Herri Gabriel Arestiren obrarik ezagunena, agian 1962rako egina zeukan, nahiz eta ez argitara eman 1964ra arte.

      1962ko irailean bertan Gabriel Arestik eta Meli Estebanek bigarren alaba izan zuten: Guria, irailaren 19an jaioa [139].

      [137] Meli Estebanen «oilo-lurrera» etorriz, Gabriel Arestik emaztearentzat «etxeko» diren bazterrak ezagutzen ditu: Basurtu, Karamelo, Karamelope, Kobeta, Jardin Txikarra, Basurtuko andra potrodunak... Ik. ANSO, Martin: «Bilbon barrena Gabriel Arestirekin, poeta hil zeneko hogeita bosgarren urteurrenean» in GARA (2000), VI.5.37an.

      [138] EUSKERA (1962), VII.361.ean.

      Itxaropenako lehen edizioak ez zuen zentsurarik jasan. Bigarren edizioa egiterakoan, «Su contenido es aceptable. Minimizando, puede hacerse la observación a lo subrayado en la pág. 85» idatzi zuen zentsoreak. («Egun da Santimamiña» kantaz ari da: ik. ARESTI, G.: Harri eta Herri. Susa, Donostia, 1986, 209.ean).

      [139] Guria izena honelaxe legitimatu ahal izan omen zuen: «Beste alaba bat badadukat, izena badago hautatua: Guria, hortik eztakit nungo Santa Guria bat dagoelako. Holako tranpetan ibili behar dugu, libertatearen aurkientza honetan. Jainkoak barkatuko gaitu!». (Tauerri Arestik, 1961.IX.21ean).

Euskararen batasuna. 1963

      Jose Luis Lizundiak karta bat bidali zuen Euskaltzaindira, 1961ean. Hilen izenen batasunaz zerbait argi egin dezan eskatzen dio [140]. Donostian urte bereko abenduan burutu zen Euskaltzaleen Biltzarra delakoan irakurri zen eskutitz hau [141]. Biltzarrean, A. Villasantek «Illen izenak» gaiaz berba egin zuen. Honen hitzaldiaren ondoren, Euskaltzaindikoen elkarrizketa luzea eta beroa [142]: «(Jentea —zioen Irigoienek bere kronikan— batera ari da. G. Arestiren boza entzuten da, altu itz egiten duelako eta jentea aditzen gelditzen zaio.) Axularrek bazekian euskeraz? Axularrek? Ala ere maiatza eta orrelakoak erabiltzen ditu ta baita Leizarragak ere» [143].

      Horixe izan zen Arestiren interbentzio bakarra. Bere pertsonalitate bortitz bezain zirikatzaileari «aditzen gelditu zaio» jendea: klasikoak ezagutzen ditu eta euron bidekoa da.

      1963an Arantzazun bildu zen berriz ere Euskaltzaleen Biltzarra [144]. Imanol Berriatua «Bermeoko Arrantzaleen Lexikuaz» mintzatu zen. «Nire lan onek —ziotsen Biltzarrekoei— 2.200 berba ditu gitxi gora-beera. Euretatik 600 edo, diferenteak dira. Azkueren iztegiak 353 bakarrik dakaz. Beste guztiak (247, euneko 41) Bermeotarren agoan entzuten dira: batzuk aintxiña aintxiñatik, beste batzuk ez ain aspalditik, danak bizi bizirik baiña.

      »Nire ustez, Bermeotarren leksikua aberatsa da, interesantea da... Duda barik bizi da. Nire eritxiz, gaur egunean erriaren euskerea Bermeokoaren antzekoa da edonon. Bermeoko fenomenoa ez da bakarrik bertakoa. Euskalerri guztikoa baiño, batezbere uri aundietakoa. Naitanaiez, auxe da gure euskerea. Batzuk beste euskera bat gura izango leukee, garbiagoa, bitxiagoa. Baiña orain bizi dan euskerea ez da orrelakoa. Komentzidu gaitezan. Izkuntza baten giarrea mintzabide izan ala ez izanean datza. Nire ustez, euskera biziaren gaiñean egin bear dogu lan. Euskaltzaleen problema nagusia ez da izkuntzaren bitxitasuna, garbitasuna, bere bizitasuna baiño» [145].

      Gabriel Aresti ere han zen. Bilbora buelta Berriatuarekin egin zuen, trenez. Bidean «Nire aitaren etxea defendituko dut» poema irakurri zion «euskera popularra defendituko dut beti» esanez.

      Imanol Berriatuaren hitzaldia asko gustatu ei zitzaion eta «Irabazi dugu!» hots egiten omen zion, bukaeran. (Berriatuak berak esana). Poema honi buruz, Arestik berak adierazten du herriari «erantzun» ezberdinak eman dizkiola: «Un día me sentí patriota y escribí: Nire aitaren etxea... (...) Otro día me sentí sincero y escribí: "Egia bat esateagatik"... (...) Otro día me sentí hombre y escribí: "Lur honetan / ehortziko naute". (...) Otro día me sentí cobarde y escribí: "Gauza erreza izan zitzaion"» [146].

      [140] Ikus in EUSKERA (1962), VII.326-328.etan.

      Batasunari hasiera Maldan Behera poemak eman bide dio, Mitxelenak esanaren arabera: «(...) Besterik pentsatzen duenak irakur beza 1959ko Arestiren "Maldan Behera" poema luzea (...) hor dago alde-aldean Arantzazuko batua osorik, puntu eta komatxo, baita Arantzazuz gerozkoa ere, aditz eta guzti. Arestik hor darabilena baita, hain zuzen, Arestik kontra egin arren, Euskaltzaindiak ontzat hartu zuena. Eta hori, ikus dezakezuenez, Arantzazuko bilera baino bederatzi urtez kehenagoko kontua duzue». MITXELENA, L.: «Arantzazutik Bergarara», in EUSKERA (1978), 2. Ik. 418. oharra.

      [141] EUSKERA (1962), VII.272-246.etan.

      [142] Id. id., 334-346.etan. Gaztelu, Mitxelena, Irigoien, Loidi, «norbait», Arrue, Aresti, Lojendio, Zugasti, Miner, Arkotxa, K. Ansola eta Pipliamg-go apezpikuak parte hartu zuten.

      [143] Id. id., 335ean.

      [144] Ikus EUSKERA (1963-64), 391-449.etan.

      [145] EUSKERA (1963-64), III-IV, 391-392.etan.

      [146] Ik. in «Lengua y Literatura Vascas», Bartzelonako euskal ikasleei 1966an emaniko berbaldia, in Artikuluak..., Susa, 1986, 84an.

Basarri bertsolaria eskolatzen

      Gerra ondorengo euskararen bizitzan, berebiziko eragina izan duen aldizkaria Zeruko Argia astekaria izan da. Lehen zenbakia —bigarren etapa honetakoa — 1963ko martxoaren 3koa da.

      Azaroan, «Baserri bertsolariari» izeneko artikulu bat eman zuen argitara Gabriel Arestik [147]. Bertsolarien poetatasuna defendatzen du: «Artikulu labur honetan gauza bakar bat esan dezaioket Baserriri, bertsolariak ere poetak direla, poeta baserritarrak, (nire lagun on batek dio bertsolariak direla egiazko poeta sozial bakarrak) eskolarik gabeko poetak, baina nire iritzian euskaldun poetarik hoberenak, olerkari guztiak baino hobeak».

      Hilabeteren barruan, Basarrik arrapostua ematen dio, ohi duen paternalismoaz [148]. «Babak lapikotik atera» dituela uste du Errezilgo bertsolariak eta ahalegin handiak egiten ditu poeten jakituria (eskolastikoa) eta bertsolarien ez-jakituria azpilerrotzen. Ezin du ulertu Arestiren ateraldia: «Bi "premio irabazitako poeta bat", bertsolariak bezelako poetarik eztagola esaten, eta inoiz poeta izan eztan eta izango eztan bertsolari apal bat, euskal poetak beren tokian jarri asmoz».

      Idazleak berehala erantzuten dio, «Nire ofizinatik» [149]. Basarriren iritziok «euskal literaturaren kaltean datortzala» uste du. Eta arrazoiak eskatzen dizkio. Artikulu luze honetan pasarte hau azpimarratuko genuke: «Bai, Basarri, poesiaren sentidua aldatu egin da, eta eztirudi zu konturatu zeranik. Txirritaren eskola mespresatzen duzu, eta bertatik aldaratzen zera. Olerkariakana jo duzu, eta oiek eztaukate zuri ezer erakusteko. Trukean eztezu ezer irabazi. (...) Nik uste artistaren aurreneko obligazioa ori dala, lengo bide zarrak hobetu, eta bide berriak billatu. Bestela artistaren inspirazioa modu ezagunetan itoko da. Ala gertatzen da bertsolaritzan ere. Bertsolari gutxi dagoen lekuan eta denboran, bertso kaxkarrak, exkasak... egiten dira».

      1963ko abenduaren 22an amaitu gabe utzi zuen lanari, 29an eman zion bukaera [150]. «Laudion, abenduaren bian» izenpetua datorren zati honetan, bertsoa zertan datzan esaten du: «Bertsoaren puntu batean, munduko zorakeriarik aundiena esan liteke, baldin bertsoaren ideia bakar orri mesedea egiten badio, entzulearen adimentua, ideia orretara eramaten baldin badu. Beraz, bertso batean ezin trata liteke bi gai diferenteren gaiñean». Xenpelar hil zenetik ez omen da Gipuzkoan egon bertsolaririk bertso-klase berriak asmatu dituenik. Arestik hauxe eskatzen die bertsolariei: «Eztitezela erraztasun trankil orretan gelditu, bertso klase berriak asma ditzatela, bestela bertsolaritza gelditasun orretan ito eta galduko da».

      Bertsolaritzan, bere ustez, bada eskola bat, bere estetika markatu duena: «Gipuzkoan —ziotson Basarriri— bertsolari eskola bat izan da, guk Txirritarena deitzen dioguna, ez ura fundatzailea izan zelako, ezpada ura eskola orretako bertsolari on eta trebe gallen izan dalako... Nire iritzian, bertsolaria izateko, eskola orretakoa izan behar da». Hortik Basarriren bekatua: «Eskola orretako bi portaera konbatitzen ditu: bertsoaren batasuna eta puntuaren aberastasuna».

      Basarrik laster batean eman zion bere erantzuna [151], bukaera honekin: «"Astea" eta "Atea" puntu baldartzat jotzen ditugun arte —horrela uste zuen Arestik— bertsolariak eztute balioko gauz geiegi esango».

      Basarrirekin izaniko eztabaida hau zeharo garrantzitsua zen Arestirentzat: «Desde que los bersolaris se han acercado al convento por dejar la sidrería, no creo que haya bersolari que dé cuenta de cuál es su misión, de por qué y para qué compone y canta. Se dedican a hacer reír o hacer llorar, olvidándose de que lo que tienen que hacer es hacer temblar. Verdaderamente Lazkao-Txiki es un buen cómico, pero mejor lo es Gila. Xalbador es un gran lírico, pero me quedo con Paul Eluard o Blas de Otero. Pero, sin embargo, los bersolaris viejos no me dejan elección, me tengo que quedar con ellos o quedarme sin nadie. Mentira me parece que el magnífico tema que les fuera impuesto a los bersolaris Lopategui (vizcaíno) y Mattin (labortano) en la final del frontón Anoeta, fuera desaprovechado de aquella lamentable manera. Dicho tema fue «los consejos que un padre daría a un hija suyo que comienza a despertar a la vida sexual», digno de Xenpelar y Udarregi, bella lección de humanidad, que, sin embargo, motivó serias dudas entre los jurados antes de ser definitivamente adoptado, prueba de la timoratez de muchos de nuestros «intelectuales». Actualmente los bersolaris hacen su reunión anual en el convento de los Padres Carmelitas de Marquina. A semejante reunión no hubieran arrastrado a Txirrita ni atado (o a menos que le hubieran dado una buena soldata). Txirrita se hubiera quedado en la sidrería. En aquella sidrería, por ejemplo, en que una vez, cantando el gran Lujambio, entró cierto vagabundo, hombre ya muy anciano y vicioso, dado a la perdición y el escándalo, que pordioseaba su escaso alimento y abundante libación. (...)

      »Ya el viejo en la sidrería, servido de su vaso de claro navarro, en el momento en que lo acercaba a los resecos labios, le llegó el canto de J. Manuel Lujanbio, el bersolari del caserío "Txirrita", quien en versos redondos, bien cuadrados, mayores de cinco puntos, tres con el mismo y terminando con las mismas palabras al igual que "Limosnatxo bat eskaturikan Jainkoaren izenean" de Pello Mari Otaño, no sólo afeó su vida, su crimen, su alevosía asesina, sino que reprobó su mísero estado actual, al que consideró como fruto y lógica consecuencia de aquél. (...)

      »Los bersolaris ya no son así. Ya murió Txirrita, y Basarri los sacó de las sidrerías. Ahora se reúnen, como el precepto anual, por lo menos una vez al año, en un convento. Ya no son pueblo, ya están más arriba. Ya, quizá por eso y siguiendo las observaciones de gentes dignas de todo crédito, el pueblo empieza a aburrirse con ellos. Lo cual querría decir que el bersolarismo comienza a fenecer».

      Garai hauetan bertsolaritzaren landa barruan dihardu Gabriel Arestik, bileretara ere joanez: «Bertsolari klasikoen mireslea zen. Garai hartan jadanik mitoa zen Baserriren estiloa eta ideiak ezin zituen irentsi. (...) Frankismoaren aho-ahoan oraindik, Pilarika egunean bertsolari eta bertsozaleen batzarra egiten zen Markinako karmeldarren komentuan, bertsolariek egun hartan inon ez zutela kantatzen baliatuz. Urte batez Aresti ere agertu zen, bere burua bertsolari edo bertsolaritzaren barruko ikusten baitzuen. Barruko, baina astintzaile. Pentsa dezakezuen armonia tradizionaleko lagunarte lasai eta baketsu hartan, Arestiren interbentzioak esteak irabiatu zituen, gehienak marmarka: "Zertara etorri duk hori, bazterrak endredatzera?"» [152].

      [147] ZERUKO ARGIA (1963), XI.17ko 4.ean.

      [148] Ibidem. 1963.XII.1eko 6.ean.

      [149] Id. Id. XII.22ko 4.ean. Basarriren «Nire bordatxotik» delakoaren antitesia, beraz.

      [150] Id. id., XII.29ko 4.an.

      [151] Id. id. (1964), I.12ko 6.ean. «Nere bordatxotik, gizonetik gizonera» titulatua.

      Honelaxe laburbildu du Jon Juaristik hau guztiau: «José Manuel Lujambio, Txirrita ("El Grillo"), el último de los grandes versolaris de la Restauración, había sido públicamente humillado por Aitzol y los Olerkariak, que consideraban su eusquera deficiente y castellanizado, según los criterios imperantes en el medio nacionalista». (Ik. JUARISTI, Jon: Sacra Némesis. Madril, 1999, 171.ean).

      Euskal Harria poemarioko «Hibai Ugaria» deiturikoan, Lasarte bertsolaria hobesten du, guztien gainetik:

            «Granadako Eizmendiren kontra

            Uztapideko Manubel

            eta mundu guztiaren kontra

            Lasarte».

      Garai hauetan, eta gerotxoago, Arestik berak ere «konspiraziotxoren» bat egiten du bertsolarien jardunaldietan: «Hicimos el concurso de los versolaris por Andramaris de Agosto y se organizó la marimorena, con Embeita y Fray Sonrisas que le quitaron y robaron la chapela al cojo de Larrauri, por lo que este se quejó de nepotismo y yo también eché mis versos y los líos se hicieron aún más enredados». (Peilleni, 1959.II.3an)..

      Goiko kartan Arestik dioena, antza denez, 1958ko abuztuaren 24an jokatu zen, «Arenala puntatik puntara beterik» zegoela. Txapelduna «Valentin Embeita jauna gelditu zen eta Bizkaiko Diputaziñoaren kopa eta iru milla peseta eman zitzaizkan; bigarren, Juan Ormaetxe jauna eta Bizkaiko Ahorro-kaxaren kopa eta bi milla peseta». (Ik. EUSKERA (1958), III, 172an).

      1959ko Bizkaiko Txapelketaren lehen sailkapenak, zeintzuetatik Balendin Enbeita, aurreko urteko txapelduna zenez gero, libre baitzegoen, Urkiolan, Mungian, («San Pedro bezperan, bagillaren 28-an»), zazpi bertsolariren artean (Larrauriko Juan Ormaetxe hau txapeldun gelditu zen), Bermeon, Markiñan eta Zeanurin jokatu ziren. Azkena Bilbon jokatzekoa zen, 1959ko abuztuaren 30ean, Bilboko jaien barruan, «baña altabozakin estroposo bat izanik, aste bete atzeratu bear izan zan. Bilboko Arenalean amar milla pertsonatik gora zeuden (...) Valentin Enbeita-k irabazi zuen txapela. (...) kopa nagusia eta Bizkaiko Ahorro Kutxaren iru milla peseta. Bigarrena Azpillaga-k, Bilboko Ahorro Kutxaren kopa ederra eta milla peseta. Gaiñerako guziak, berriz, milla peseta bakoitzak». Garai haietako 1.000 pezeta, Ormaetxeren orduko soldata bat zen, hor-hor. (Ik. EUSKERA (1959), IV, 255ean. Berriemailea, Irigoien (?)).

      Handik bi urtera, Bizkaiko laugarren txapelketa nagusia jokatu zen. Bilboko Coliseo Albian, 1961eko abuztuaren 27an. Epaimahaikoak, «Jose Echeandia, Eusebio Erquiaga, Gabriel Aresti, P. Marcelo Andrinua, Sabino Berasaluce eta Alfonso Irigoyen». Txapeldun Juan Azpillaga eta Deunoro Sarduy, bigarren. (Ik. EUSKERA (1961), VI, 363an).

      [152] Arestiren artikulua: «La sidrería y el convento. (O sobre cuál es la mejor escuela para un bersolari)». «Escribe Gabriel Aresti / De la Academia de la Lengua Vasca» in HIERRO (1966), VIIko 2an. ... Eta gure heriotzeko orduan teatroan ere Benedictus pertsonaiak hitz egiten du Joxe Manuel Lujanbio honetaz. Karmeldarrenean eginiko bileraz, AMURIZA, Xabierrek in GARA (2000), VI.3, (Mugalari 8an).

Karlos Santamariarekin adiskide

      Gorago aipatu dugunez, 1961eko abenduan, Donostian, Euskaltzaleen Biltzarra eratu zen. Gabriel Arestik eta Augustin Zubikaraik euskal teatroaz ihardun zuten [153]. Aresti teatroaren «gaurkotasunaz» arduratua dago. «Gaurko teatroa eztela gaurkoa, joan dan mendekoa baizik, gure teatroa moralista da (...) berdin kostatuko zaigu ona egitea edo txarra egitea» adierazi ondoren, zenbait aholku ematen dizkie entzuleei: «1. Munduko teatroa estudiatu bear dugu». Etsenplutzat, Betti, Pirandello, William, Miller, Brecht, Becket eta Ionesco jarri zituen. 2. «Modu berriak ikasi bear ditugu. 3. Gaurko problemak atera bear ditugu. (...) Hau guztiau egiteko teatroa muntatu behar da, organizazio bat... teatro talde berriak formatu behar dira». Eta azken ohar bat, teatro-hizkuntzaz: «Herri bakoitzean, komediak bertako euskeran eman behar dira, baina eskribatzaileak ezin eskriba dezake komedia bat mila euskera diferentetan. Euskal komediak euskera batu batean eskribitu behar dira, eta zuzendariaren ofizioan gauza derrigorrezkoa izanen litzateke batu hori ezagutzea. Honela komediaren saiaketan alda liteke euskera batu hori komedia ematen den euskera bizira».

      Hitzaldi honek izan zuen eraginen bat. Karlos Santamariak Arestiren Etxe aberatseko seme galdua eta Madalenaren seme santua drama llaburra irakurri du, eta, gaiaren aldetik, behintzat, Arestirekin bat dator. Irakurtzerakoan, «Dostoievskiren eleberria (novela) gogora etorri» zitzaion. «Izan ere —zioen— antxiñako denboretan eta urrutiko errialdeetan, Madalen, andre gaiztoa izan arren, santutasunera etortzea baliteke aiek onartzea. Baiñan, gaurko egunean, gure inguruan, ori gertatzea ezin sartu dakieke buruan eta are gutxiago biotzean». Amaieran agur hau egin zuen: «Alkar konprenitzen degu eta bat gatoz, Aresti adiskidea!».

      Barrokoak maiteenetarikoa duen pertsonaia da Maria Magdalena, bekataria izanik santa delako. Hauxe da Dámaso Alonsok eta Víctor Manuel de Aguiar adituek «coincidentia oppositorum» deitu dutena [154].

      Arestiren sei antzerkiek — guztiok 1960-1965 bitartean idatziak eta tituluan -ko atzizkiren bat daukatenak (mugaldeko, aberatseko, heriotzeko, Oilarganeko, konpondutako)— «altare gabeko santu» diren pertsonaiaz beterik datoz, «kristaua» barik «egiazko kristarra» bilatzen dutenak. «Errekaizetik ibili izan diran pertsonaiak», Zubikarairen hitzekin esateko [155].

      [153] Ikus ZUBIKARAI, A.: «Euskal Teatroaz» in EUSKERA (1962), VII. eta ARESTI, G.: «Nola erein teatroaren gaurkotasuna euskaldunen artean» in id. id., 280-287.etan.

      [154] Karlos Santamariarena in EGAN (1962), 4-6. 324-348.etan. Dámaso Alonso eta Víctor Manuel de Aguiar adituena in AGUIAR, Víctor Manuel de: Teoría de la Literatura. Madril, 1979, 253. eta j.

      [155] Ikus ZERUKO ARGIA (1963) VII.21eko 6.ean. Dostoievskiren eraginaz geu ere bat gatoz Santamariarekin. Goiko aipu biak Etxe aberatseko seme galdua eta... obrakoak dira. (Zubikarairena, ik. 188. oharrean).

Arrue eta Serna Arestiz mintzo

      Arrue urteetara ere gogoratzen da nola Arestiz berba egin zuen behin Bilbon [156]. «De la edad "oscura" —esan zuen Arestiz— le agradan Dante, Chaucer y Berceo. Los poetas y escritores de la época renacentista no le son en general simpáticos, a excepción de Boccaccio y Rabelais. Después, y cronológicamente se entiende, hasta el modernismo le interesa Shakespeare. Del siglo XIX le complacen, entre otros, Ibsen, Dostoyesky, Baudelaire, Verlaine, Whitman, Curros Enríquez y José Asunción Silva. En su poema Maldan Behera, con el que logró el premio Loramendi, se advierten claras huellas simbolistas, pero posteriormente se ha entregado totalmente a la llamada poesía social, y en su obra poética actual se vislumbran influencias de Neruda, Vallejo, Otero, Guillén, Alberti, Aragón, Mayakowsky, etc., aunque se observa también que jamás ha abandonado la lectura y el estudio de la poesía popular vasca, del bersolarismo antiguo sobre todo, del que ya en la conferencia que pronunció el año 1960 en San Sebastián sobre "Poesía y poesía vasca" [157] dio claras muestras de ser perfecto conocedor.

      »Desde luego, su último poema, Harri eta Herri, pertenece de lleno a la poesía social, pero sin embargo se refleja también en él la influencia del viejo bersolarismo, por lo menos en la forma. Y es que Gabriel Aresti ha sabido extraer, recoger y aprovechar diligentemente del viejo bersolarismo todo lo que hay en él de interés literario» [158].

      Teatroaz gehitu zuen: «Con la primera —Mugaldeko...—, en la que se advierten algunas reminiscencias de Valle Inclán, logró el premio Alzaga 1961». Itzulpen-lanei buruz: «Por lo demás, es lo que se llama un traductor perfecto, siendo realmente notables, por ejemplo, sus versiones euskéricas de algunos poemas de Blas de Otero, Gabriel Celaya, Ángela Figuera, y José María Basaldúa». Arruek badaki Aresti benetako behaztopa-harria dela irakurleentzat, bereziki epaimahaietakoentzat: «Gabriel Aresti es un hombre muy discutido como poeta y como escritor en general. Siempre que se presenta a concursos literarios, y se presenta a casi todos, da lugar a apasionadas discusiones entre los miembros de los jurados calificadores correspondientes». Profezia honekin amaitzen zuen bere hitzaldia: «Con sus singulares dotes poéticas y su irrefrenable vocación literaria, Gabriel Aresti es una de las más firmes esperanzas de la literatura vasca euskérica de hoy».

      Bilbo honetan berton, urte berean, 1963ko abenduaren 7an, afari bat-edo egiten dute zenbait artistak. Emiliano Sernak, La Concordia tertuliakoak, «Brindis» bat irakurtzen du, erdaraz: «Celebramos hoy —hasi zuen— alrededor de esta mesa, el homenaje a un poeta. Destacado por su jerarquía entre los valores literarios que cuentan, hablan y cantan en vascuence». Poeta hori Gabriel Aresti da, orduan 30 urte dituena. Emilianok ez daki euskararik eta ez ditu ezagutzen haren poesiak, «merced a traducciones» baino.

      «Estamos aquí —amaitu zuen—, para testimoniar nuestra admiración y nuestro afecto. Y lo hacemos de manera íntima, familiar. (...) Que avances en el camino. Un camino que tan buenos auspicios te ofrece. Sí son tus amigos todos los aquí presentes» [159].

      [156] «Bilbaon, 1963garren urtean —diosku Antoniok— eman nuen nik "Cuatro poetas vascos actuales" zeritzan itzaldi bat, eta poeta aietako bat Aresti zan». (1976.VII. 5eko kartatik).

      [157] Gorago ikusi duguna. «1960garren urtean Donostiako Euskal Astean, eta nik gomendatuta, eman zuen Arestik Poesiari buruz itzalditxo bat, eta nik egin nuen gañera beraren aurkezpena» (id.id).

      [158] ARRUE, A.: «Cuatro poetas vascos actuales» (Conferencia en la Diputación de Vizcaya y organizado por la Junta de Cultura de Vizcaya) in EUSKERA (1963-64), VIII-IX, 179-198.etan. Berbaldi honetan «(...) tenemos la impresión de que aún se encuentra —Aresti— en esa etapa crítica por la que atraviesan casi todos los artistas, sobre todo cuando son jóvenes, y que le hizo decir un día a uno de ellos: Sé perfectamente lo que no quiero, pero aún no sé exactamenete qué es lo que quiero». Arruek adierazi zuela eta, erantzun omen zion Arestik «Euskera klaroa» poeman: «Lehengo egunean / esan zuen / nigatik / batek, / nire lagun oso maite batek, / eztakidala / zer dudan nahi / (...). (Arrueren 1976.VII.5eko kartatik).

      Arruek aitatzen duen Valle-Inclánen teatrorako badakigu itzuli ere egin zuela beronen bat: Ik. VALLE-INCLÁN, R.: Jainkoaren Hitzak (baserritar trajikomedia) Arestik 1963ko uztailaren 3an datatzen duen itzulpena, in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, Donostia, 1986, 159. eta j.).

      Badirudi beste itzulpen bat galdu egin dela, Joxe Azurmendiri baitiotso: «Orain lan aski egiten dut euskal gauzetan. Bi komedia euskeratu ditut: Txejoven "El Jardín de los Cerezos" eta Valle-Inclanen "Jainkoaren Hitzak". Beste hirugarren bat euskaratzen dut: Hodwalderen "Hotel du Commerce"». (Llaudion, 1963, VI, 7an datatzen duen kartatik).

      Teatroa berriztatzeko Arestik Donostiako Teatro Astean eginiko proposamena: «Nire asmo oso zahar bat izan da beti, liburu bat egitea. Orain diodan liburua oraingo teatro modernoaren erakusgarri bat izanen zen, bilduma bat, azken hirurogei urteotan eskribitu diren antzerkiena. Bertan sartuko nituzke: Eugene O´Neillen "Anna Christie"; Thomas Stearns Elioten "Famili-Biltzarra"; Paul Claudelen "Mariari eginikako Diosalea"; Diego Fabbriren "Jesusen Kontrako Hauzia"; Graham Greenen "Gure bizi-lekua"; Thornton Wilderen "Gure Aginetako Larrua"; Bernard Shawren "Ama Santa Joana"; Henrik lbsenen "Arima Erratuak"; Fritz Hochwálderen "Hotel du Commerce"; Ugo Bettiren "Erreginaren etsaiak"; Samuel Becketten "Godoten zai"; Eugene lonescoren "Kadirak"; Alejandro Casonaren "Bukatu gabeko Sinfonia"; Luigi Pirandelloren "Eman nizun bizitza"; Albert Camusen "Kaligula"; Arthur Milleren "Salengo sorginak"; Ramon Valle Inclanen "Jainkoaren Hitzak"; Leonidas Andreiefen "Tzar Garod"; Federiko Garcia Lorcaren "Bernarda Albaren Etxea"; Anton Txejofen "Gerizetako Baratza"; Tennessee Williamsen "Kristalezko Tresneria"; Jean Paul Sartreren "Esku zikinak", eta Bertolt Brechten "Galileoren Bizitza". Honekin pizkat antza berri eman nahi izan nion gure teatroari; eta oso geldi lan egin badut ere, zerbait egin dut eta hogeitabaten antzerki hoietatik lau euskeratu ditut; Lorcarena; Txejofena; Vallerena eta Hochwálderena. Euskaldunen arimetan adore pizka bat ikusi banu, arinago lan egingo nuen, baina jentea zein gutxi arduratzen den ikusirik, gogoa galdu nuen». (Ik. «Euskal Teatro berri baten beharra», Donostiako Antzerki Astean 1964.V.13an emaniko hitzaldia, in Hitzaldiak..., Susa, 1986, 59an).

      [159] «Brindis» ineditoa. Harri eta Herriren hitzaurrean ematekoa omen zen.

Harri eta Herri. 1964

      «25 bake urte» ospatzen zirenean, eta Gabriel Arestik hogeita hamaika dituela, Harri eta Herri ematen du argitara [160]. Juan San Martinen esanetan, beronek lagundu zion Itxaropena etxekoengana. Ez omen zegoen etxe bat bera ere liburu hau argitaratzeko prest. Baina, azkenez, Itxaropenako Sabin Unzurrunzaga konbentzitu zuten eta Itxaropena —«Bilbon den kalerik mehar-murritzena»— errealitatez jantzi zen, gerra ondoren euskal letrek ezagutu duten libururik eraginkorrena publikatuz.

      Tituluari bagagozkio —Gabrielen poesigintzan hainbestetan agertzen den harri hitz honi, alegia—, bada Jorge Oteizaren influentziarik ikusten duenik: Oteizaren uste intuitiboetan, euskal gizona harri-aroan heldu zen bere gizatasun osora. Gauza ezaguna da, bestalde, Arestik eta Oteizak garai hartan izan zuten adiskidetasun mina [161]. Jorge Oteiza, behin, gaixotasun gogorrez ohean zetzanean, dei egin zioten Gabriel Arestiri, arren, haren etxera agudo hurbil zedin. Joan ere Gabriel eta Juan Mari Aresti joan zitzaizkion, trenez. Ikus daiteke, gainera, adiskidetasun horren frogagarri, Arestik Mailu Batekin, Egan-en separatan, publikatu zuen Oteizaren karta.

      Hirugarrenez Harri berba tituluan atera aurretxoan, honela mintzo zaio Luis Mitxelenari: «(...) mi próximo libro (...) motivado por mi litofilia se llamará Harrizko Herri Hau» [162]. Hernaniarrei azalpen hauxe eman zien: «Euskera harri bat da. Baina euskaldun klase hori itoginaren parekoa da, eta urteen buruan, mendeen eta mendeen buruan, ur tantak harria jaten du» [163].

      Celso Emilio Ferreiroren Longa noite de petra liburuaren influentzia ere ikusten du Juan San Martinek. Prologoa egiterakoan hori esatekotan ere egon omen zen, baina gure poetarik berri eta promesgarrienari orijinaltasun hori ez ukatzea erabaki zuen.

      Euskaldunok harriez metaforizatzea ez da, bestalde, hain ezezaguna. Miguel Hernándezek «vascos blindados de piedra» deitu gintuen, eta Arrese Beitia otxandiotar foruzaleak behin eta berriro erabiltzen zuen harkaitzaren tropoa euskaldunok signifikatzeko. Gabriel Arestik berak, azkenez, inoiz esan zuen, behin Abadiñoko Salbatore ermita-aurrean hamabi herriak beste hamabi harriz ordezkatuak, zirkuluan, ikusi zituenean, otu zitzaiola metafora hori, titulu paronomaxikoa borobilduz.

      Urte honetako apirilean, Juan San Martinek Zeruko Argia-n publikatzen duen «Bearrezko gaurkotasuna» [164] artikuluan, Harri eta Herri, laster publikatuko dena, irakurri berria duela adierazten du. «Ez du lotsarik beste izkuntzetakoen aurrean» zioen, eta arrazoitzen: «Arnasa berriak dakarzki izkuntza zarrari, (...) gaurkotasunez jantzita dagoalako».

      Esan dugunez, Juan San Martinen prologoaren hasieran «Aresti ezaguna» dela esaten zaigu, baina «ez ditu iritzi guztiak bere alde». Edozelan ere, «aize berriak dakarzki euskal poesiaren erresumara», eta «zenbat dira beste orrenbeste ematen dutenak?» galdetzen du. Badaki San Martinek zergatik ez datorren bat jende asko: «Uskeritik uskerira utsean» dabiltzalako. Prologistak ez du ontzat ematen Lizardi eta Orixerenganako dagoen menpetasun antzu hori, «garai bakoitzak berea eskatzen» baitu.

      Arestirengan nabaritzen diren eraginei begira hasita, Pablo Nerudaren Canto General, Blas de Otero eta Gabriel Celaya begiztatzen ditu.

      Euskaldun berri honen hizkuntza maisuak Altube eta Barandiaran omen dira: «Bata Erderismos-gaitik eta bestea Eusko-Folkore orriengaitik. (...) Ta, nere aburuz izan ditu beste maixu batzuk ere, auek lirake gure idazle zaarrak. Axular, Leizarraga eta Etxeberri buru dirala. Ta bere errikoitasunari, erri bat ezin diogu aukeratu, ezta euskalki bat ere».

      Lan honek kritika asko izan zuen. Guztien, edo kasik guztien, aipamenak emanen ditugu, ordena kronologiko bati jarraituz.

      Izan zuen kritikarik hoberena —literaturaren eremutik zetorrelako, batez ere— Mikel Lasak egin ziona da. «Seguru nago —esaten zuen Lasaren luma finak— Harri eta Herriren kontrarioak ere ez direla libratuko Arestiren influentziatik euren kritikak eta erantzunak prestatzen. Beraz nere iritzi hau idazterakoan kontuaren gaiñean nago, nere boz berezia ez dezadan gal.

      »Beste arrisku bat ere ikusten dut, alegia, Harri eta Herriz mintzatzean, Arestiri buruz aritzea, haren gai berezia azturik. Ontan ez naiz segur ez ote naizen eroriko.

      »Orain ez dut denbora galdu nai ideia arruntekin, bi arrixku hauek zer adierazten diguten esanaz. Gutxienez esan diteke egilleak personalitate aundia duela.

      »Baiñan zergatik erabiltzen dut "arrixku" itza, esate baterako "ohoreren" ordez, idazle baten ahalmenaren ezaugarririk aundiena eragiteko indar ori dalarik? Lenen, nere laudorioak, naiz egiatiak izan, garrantzirik ez duelakotz. Beraz, sobera daudez. Bigarren, zeren iduri baitzait lurriñak goraipatu ez baiñan belztu egiten dutela Harri eta Herri poema, bere arritasunezko tankera ederrean. Irugarren, zeren egiazki sinesten baitut arrixku hoiek arrixku direla eta ez bakarrik egillearen nortasunaren adierazgarri. Lizardiren eta Loramendiren arrastoa gure egunotan oraindio ain nabarmen ikusirik, bildur dut Arestiren kutsuaz ez ote geran kutsatuko beste ainbeste denborako. Esan nai dut Aresti bat dugula, eta naiko ozen bere boza, milla poeta txikiren marmarraren bear izateko. Gaurko poesiak nai eta nai ez eskatzen duela Arestiren eta gizarte poesiaren tankera hau? Bai, bear bada, baiñan nik, egia esan, molesti pitin bat sentitzen dut, J. San Martinek bezela, ainbeste premiatzen nautenean gaurkotasun orretara. Ta ba dirudi San Martinek ainbeste maite duen aldaketa ortan gaurkotasunera saltoka ta besterik gabe irixten dela. Hau esatean, San Martinen kontra ez nago. Bear bada, bera baiño areago joan nai dut esanaz, gaurkotasun ori ez dela lortzen ideiak eta kezkak soillik erabilliaz, baizikan idaz-tankerak, estiloak ere gaurkoa izan bear duela. Nik ez nioke ideien gaurkotasunari jaramon sobera eginen, ezpanu Arestigan ikusten gure izkuntza gaurko izpirituaren moldeetara biurtzeko alegiña ta egiña. Lizardiren poesi mundua adierazteko balio ez badu Arestiren idazkerak, are gutxiago letorkioke Arestiren munduari Lizardirena. Ajola gutxi dio literatura baten aurrerapenerako egunean eguneko problemak arrotzen badira soilik, idazkerari alako jite ta biurgune berezi bat ematen ez bazaio. Sintaxia gora-bera (ez dut onetan deus ere ulertzen, ezpada jaiotzetik ikasi nuena), Aresti da lenen ausartu dena euskerarekin esperientzi apur hauek egitera, eta zorionez ez du uts egin. Arestik euskera bortxatu egiten du eta agian zenbaitetan min eman, ikusi baitu euskeraren gorputza gogorturik dagoela. Hemingway, Steinbeck eta Joyceren esperientziak gure izkuntzan egiteko daude eta haien maillara iritzi artio euskaltzale zintzo eta prestuak izango dute eskandalo geiago oraindik.

      »Ideia haueri indar eman nai badiet, ez dut Harri eta Herriren funtsa gutxiesten. Arestik badu iada denok galdu dugun zerbait: egia esateko griña. Egia esateko amorrua galdu dugun ezkeroz, egia aulak, eguneroko egi-erdiak, aoz-ao uxaturikakoak soilik komeni zaizkigu. Gure estamu delikatuak bigarren edo irugarren maillako autore izpiritual iñozoak onartzen zituzten bakarrik. Eta euskal-idazleak ere bortxaturik zeuden euskaldun prestu ta zintzoen iduri serios eta demokratazalearen imitatzerat. Egia esateko, ez ginduzten diruz ortara bortxatu, baizikan moralaren prestijio utsez eta gure erriaren ohorea gordetzearren. Bitartean iñor etzan ausartzen gure badaezpadako kristautasunaren anbiguitatea, nobiziaduen aszetika dudakoa, euskaldunaren euskotasun beratua, euskeraren gizarte-egoera probetua, burgesen gutizia amorratua... argitara ematera. Hauek eta gaiñerako gaiak tabu izanik, metafisika utsa edo bertsoak egitera bearturik geunden.

      »Bi era daude munduaren lotsa izkutua agerian ezartzeko: edo profeten moduan, aldarrika, ozenki, ukabilka egiak boteaz edo ezer esaten ez duenaren moduan, bere inguru-munduaren kontuak emanaz, kontabilidade bat eramaten den bezain serioski, zeatz eta inportik gabe. Oteiza euskaldunak Euskalerria salatzen badu, ez du gutxiago salatzen Kafka juduak. Geienbat, Aresti lenengo moduan mintzatzen da, ta ortarako eskubide osoa du. Alare baditu beste milla aurpegi ustegabeko, predikari aspergarri izatetik begiratzen dutenak. Ta ustegabeko joera hauek dira idazle onen alderik interesgarrienak. Arestik bere baitan daraman bufoiak eman bear ditu (ala espero dut) ustegabeko sustuak eta solasak. Lau kopla zuhurrak betiko esanak daude, baiñan gaiñerako bost eroak eman dezakete suma ere ezin dezakegun mundu berria... Ni bost kopla zoroen fruitu ugari eta ondo elduen esperoan geratzen naiz. Ez dut esan nai ezer borobillik lortu ez duela, baiñan etorkizunerako material ugari eta bikaiñak biltzen ari delakoan nago. Eta Arestiri sinesten diot "bere ordua ez dela oraindik allegatu" dionean.

      »Arestiren gizarte-sentipenak ez du gaurko positivismo berriaren formalismoarekin zer ikusirik. Ta realismoari gogo onez eta borondatez amor ematen badio, idazle garaien nihilismoa ere bere izaeran erroturik somatzen dut. Emen dago, nere ustez, Arestiren alde izkutu ta aberatsena. Ez nintzake batere arrituko egunen batean, luzaro gabe, Hikmet eta Joyceren tartean ikusiko bagendu. Baiña hau, bear bada, aruntzegi joatea da» [165].

      Lasak begiz jo zuen Arestiren berritasun hori laster begiztatuko du Arbidek ere: «¿Nola gauden euskal literaturan? —galdetzen zuen Zeruko Argia-n [166]—. Edertzen eta umotzen goaz. Ingurukoekin aldendu ezkero, berriz, atzeratuta. Arrazoiak dauzkagu. Onatx indartsuenak: laguntzik eza ta erreztasunaren palta. Txillardegi, Aresti ta pamilikoak arrotu digute zertxobait zaharraren zaharrez iltzera kondenatua zegoen gure kultura». Eta aurreraxeago «Arestiren zirikada esnagarriak» aipatzen ditu berriz ere.

      Hilabete geroago, Arritokietak berdin antzera dihardu. Luis Mari Mujikaren aurkezpena egiterakoan, Arestiren eskua nabaritzen du: «Entzun detanez, Españin Machado, Dámaso Alonso, Vicente Aleixandre, Azorín, J. R. Jiménez... oso ezagunak zaizkio. Paul Claudel, Bernanos, Elouard eta... biziki maite omen ditu. Eta zer esanik ez Aresti, Txillardegi ta saillekoak. Izan ere, ba-dirudi auek danak ezkontide dituela eder-ideolojiz, itxuraz beintzat» [167].

      Baina uste guztiak ez ziren era berekoak. Oraingoan ere Bilbotik dator aurkakoa (ala ez?), kronista baten eskutik: «Bilbao. Harri eta Herri izeneko poema argitaratu barriak egundoko zalaparta itzala atara dau uri onetako euskaltzaleen artean. Txoko guztietan euskaltzaleen iruzkiñak etengabeak dira. Kritikak, bai aldekoak bai aurkakoak, ez dira falta. Baten batek beste poema txiki batez egin dautso kritika Kuliska Sortako oneri. Eguneroko esamesak egillearen inguruan dabiltz. Giro ederra dago gure uri nagusian. Bere elermenez "eskola" egin ei dau idazleak. Laster agertuko dau beste gazte batek poema berri bat, izen onegaz: "Arro ta ero"... ta biraorik gabe. Etar J. A.» [168].

      Aste biren buruan, firma gabeko editorial antzeko bat agertu zen astekari berean. Etxebarriaren kronikari emaniko arrapostua dela dirudi. Begien bistan jartzen du, lehen-lehenengotik, liburu honek izan zuen arrakasta: «Olerki-bilduma onek Euskalerrietan griña-ekaitza arrotuko du eta "erantzunen" bat bidean omen du. Gure zenbait irakurlek, liburu au gure epaimaira ekartzeko eskatu digute, ta bat baiño geiago izango dira guk idazti ori madarikatu dezagun zai egongo diranak ere. Ala ere guk eztugu madarikatuko.

      »Gure Euskalerria madarikatzailez betea dago, baiña asmatzaillez eta eraikillez oso urri gabiltza. Ez, guk ez degu madarikatuko Arestiren liburu au; bertan gauza on asko aurkitzen baitira». Editorialistak «liburua gogo onez irakurri» du, eta argudiatzen zuen: «Zoritxarrez ezer esaten ez diguten idazle askoren lanak irestera beartuak bizi gera». Honetan, Mikel Lasaren kritikarekin bat dator: «Gure gizartearen puzuloak ateratzen dituzten gaiak aitatzea, naiz gure arteko zuzendu bearrak dirala, naiz zabalduak ditugun gaitzak sendatzeko esan bear dana dala, askoz saillagoa da». Eta hitz hauekin bukatzen zuen: «Gure gaitzak ateratzen dakiten auetakoak, bear-bearrezkoa ditugu» [169].

      Gorriz azpilerrotzeko baieztapena: «Gure Euskalerria madarikatzailez betea dago, baiña asmatzaillez eta eraikillez oso urri gabiltza».

      Astebete beluago, beste editorial bat ematen du donostiar okendotarrak «Euskal Literatura bizi da» tituluarekin [170]. Nik ez dakit zergatik, baina lan hau egin zuena ez zen literatura zale bat. Trentoko Kontzilioan, latin gutxi jakin arren, gauza jatorrak esaten zituen halako hari gertatzen zitzaiona gertatzen omen zaio Arestiri: euskara ondo ez dakien euskaldun berria da, baina gauza santuak esaten ditu. «Ta zer esango degu aren Harri eta Herri-ri begira?» galde egin ondoren, jarraitzen zuen: «Bi gauza esan ditezke. Lenbizi, idazkera orrek ez du bizi luzerik izango. Erderaz ere, onen antzera ari dira Gabriel Zelaia eta Blas de Otero ta abar. Guztiok berri izan nai degu (...). Bigarrenen eragiña, idazkera orrek euskeraren saillera ekarriko duana auxe da: sozialistak eta komunistak kristauoi gizarte arazoan langilleekiko zuzentasuna sortu diguten bezela, Aresti ta onen lagunen euskereak, beste euskaltzaleoi erderatiko itzak botatzeko geiegizko lotsa kenduko digu». Editorialista konturatu zen, baita ere, Arestik batasunerako seinalatzen duen bideaz; baina «Geroko euskera ezta izango Aresti'rena, ez ere beste gaurko iñorena» iragartzen zuen.

      Gorago aipatu dugun Etxebarriaren kronikari erantzun luzeagoa eman zion Joxe Azurmendi ez du mindu ez Arestiri asto deitzeak ezta erotzat jotzeak: «Baina ta biraoen hori? Nola ulertu bear dudan ez nago ziur» [171]. Azurmendik artaz irakurri du bere lagunaren liburua eta konklusio hau baino ezin du atera: «Ez dut iñor publikoki ta jendearen aurrean biraolari salatzeko zerarik aurkitu». Horregatik esanen du: «Gustatuko litzaidake, ba E'tar J. A.k banan banan seinalatuko balizkit». Azurmendi, baina, urrunago doa: «Iraiñik ez baiña maitasuna aurkitu dut nik liburu orretan Jaungoiko eta Jesukristo-ganako. Ez asko moduzko maitasun beraxka, biguinkeriazkoa. Militantearen amodioa baiño. Giartsua, zaintsua. Jainkoaren billa dabillenaren kantua».

      Eta bukatzen zuen: «Anarteraiño, ta nire iritzian, Harri eta Herrin eztago biraorik, eta kalte baiño askoz gehiago espero dut liburu honetatik».

      Astebete geroago, Arestik berak irteten die bidera kritikariei. Lehendabizikoz, literatura-zientziaren autonomia exijitzen du: «Nire liburua poesi-liburu bat da, eta alde horretatik juzgatu behar da haren balorea, haren bertute edo akats poetikoak seinalatu behar dira, eta ez besterik» [172]. Bigarrenez, Etxebarria kalumniadore eta maiseatzaile bezala salatzen du: «Juan Anjel Etxebarriak kalumniaren pekatua kometitu du». Gainera, eroa nor den medikuek deklaratu dute: «Bere erotasuna (Juan Anjelena), Mondragoeko zora-etxean probatu zuen». Eta bukatzen du: «Gaurko kritika labur hau amaitzera noa. Mikel Arruza eta Egia jaunak poema txiki bat atera du lagun artean, hain urri delako, niri irri eragiten didana. Baina haren gainean ez dut ezer esanen, Mikel Arruza jaunaren izenaz akordatu ere nahi eztutalako» [173].

      Arestiren liburuak beste gerra ortografiko tematsua erakarri zuen euskal letretara. Eta hauxe dateke Gabriel Arestiren tragedia: h-aren arazoa, beste idazle batzuek sortua gure artean, berak pairatu behar izan zuen gerra honen alderdi eta samarik astunena. Pelay Orozko izan zen galdezka hasi zitzaiona: «¿Zergaitik sartzen dezute letra h zatar ori gure euskerara?» [174].

      Aste bi geroago, Arestiren erantzuna «Fonema baten sinboloa» [175] da. «Euskerak ortografia bakar bat euki dezala nahi dudalako. Mila heterografia diferenteren esistentzia defenditzen dutenek euskal erriaren kontra lan egiten dute».

      Ale eta orrialde berean, Irigarai jaunak arrazoi berdin xamarrak ematen zizkion. «Euskera-idatzi batasun aldera abiatzeko, obrak bear dira eta ez ele alferrik. Auzi hunetan iritzi zuzena emateko beraz, bai iparreko eta bai mendebal edo sartaldeko irakurgai on zenbait ezagutu bear» [176]. Irigarai jaunak aparteko konstatazio bat ere egin zuen. Honen ustez, «Ziberotik asi eta Bizkaiaraiño jende ikasiek, errezenik irakurtzen aal duten euskal autoreetatik bat, (h eta guzti) Aresti da, dudarik gabe».

      Hala ere akademikoen arrazoi filologikoak ez dira nahiko indartsuak gertatuko eta Salarik burlak eta isekak eginen ditu Bilbotik igorriko duen kronikan [177], delako «h» horretaz.

      Arestiren eragina, horregatik, ukaezina gertatzen da euskal literaturaren landa barruan. «Gazteak —zioen Luis Mitxelenak— joka omen datoz, (Aresti, Gandiaga, t.a.), eta izkuntzaren inguru ditugun ezpai biziak, auxe adierazten dute: euskera bizi dala, ta gazteak artzen ba-dute, biziko dala geroagoan ere» [178].

      Pelay Orozkok publikoki barkazioa eskatzen dio Arestiri eta animuak ematen: «Yarrai ezazu zure bidea, bidurrik gabe, eta euskeraz ez jarduteko tentatzen ari zaizuten etsai beltz oyek, lenbailen, alde batera bidaldu itzazu, mesedez» [179].

      Soloazpik ere mesedegarri ikusten du Gabrielen poema liburua: «Gabriel Arestiren Harri eta Herri batzuentzako txarto parau da aldrebeskeriak dagozelako bere liburuan; bañan bere olerki sozialak euskerari kezkadunagoa, ausartagoa izaten erakutsiko deutso, ta bera osoro bateotu gura bagerik, liburu ori komenigarria da gure literaturan estremismu gitxi ikusten dalako, ta neurri batean ontzat da olako korrienteak sortzea naiz eta eskandalua egin» [180].

      Juan San Martinek «Nire aitaren etxea defendituko dut» poema poesia modernoaren etsenplutzat jartzen du Zornotzako Larrean Olerti-zaleen aurrean [181]. Aurrerantzean, eguneko poetak zitatzerakoan, Arestiren izena gogoratzea beharrezkoa izanen da: «Noiz adieraziko diegu —zioen Karlos Santamariak— poesia gauza serioa ta benetakoa dala eta gure Gandiaga, Aresti ta amaika orrelakoak, lan ederra ta baliotsua egiten dutela?» [182]. Izan ere, «Kuliska-Sortan, Aresti Gabirel'en Harri eta Herri (Kopla, ditxo, bertso eta poemak), sarata aundia atara daben liburua da», esaten zuen Ozerinjauregik [183].

      Azkenez, Euskaltzaindiak Gabriel Aresti epaimahaiko izendatu, eta Juan San Martin eta Irigoienekin batera, 1964ko Domingo Agirre nobela-sariaren epaimahaia osatzen du [184].

      [160] Itxaropena, Zarautz, 1964. Kulixka Sortaren 55. zenbakia. «(Kopla, bertso, ditxo eta poemak)» subtitulua darama eta ohar hau: «1963 urtean Tolosan Orixeren gorazarrean eginikako txapelketan lehen saria irabazitako lana, egilleak berak tajuturikako itzulpen batekin, eta Juan San Martinen hitzaurre batekin». Prologoaren aurretik, bere eskaintza zekarren. «Liburu honen azken asmoa Martin Maria Arrizubieta eta Larrinaga jaun erretoreari eta Josepe Azurmendi eta Otaegi frantziskano gazteari eskeintzen diet. Gainera, aurrenekoari bigarren parteko A, B eta W poemak... Antonio Arrue jaunari eskerrak eman behar dizkiot hemendik, hura izan delako nire kritiko bakarra. Erantzuna ematen diot euskera klaroa deitzen den poemarekin. Aingeru Irigarai jaunari, nire prekritikoari goraintzi bat». Beste poema batzuk Mitxelena, Lekuona, Ziriako Parraga, Rafael Castro, Peilhen, Gereziaga ahizpak, Julian Landajo, Basaldua, Vidal de Nicolás, Gregorio San Juan, Julio Maruri, Aurre Apraiz, Bladi Otero, Mikel Lasa, Jiménez Pericás, Sebero Altube, Mikel Barandiaran, Juan Mari Aresti, Darío Ruiz, eta Jurgi Oteiza jaun-andrei eskaintzen dizkie.

      «Axularren gaineko ditxoak» zergatik eskaini zion Lekuonari galdetu diogunean, «neronek ere ez dakit —diosku. Nik Arestirekin oso artu-eman gutxi izan nuan. Bañan, Axular aipatzen duan ezkero, ba det susmo, zergatik izan ote zitekean.

      Bein batean, Euskaltzaindiakoak, Bayonatik edo Lohitzunetik —ez dakit zihur nundik— gentozela —bera autoaren aurre-alkietan eta ni atzeko-aldekoetan— deitu eta galde bat egin zidala det gogoan. Ba dakizu Labayen jaunak eta biok guk Axularren laugarren argitalbena egin genduala orain urte batzuek; eta argitalben aren aurre itzean nik, Axular´en, Salamanka´ko "itzalik gabeko" ipuia aipatzen dedala. Bidean gentozela, ipui ura aipatu zidan eta esan ere. Ageri denez, oso atsegiñez irakurria bide zuan argitalben horri nik ipini nion Aurreitza...

      Orixe besterik ez det gogoan nik, Aresti zanarekin gai ortaz izandako autorik (...)» (1976.VII.28ko kartatik).

      Harri eta Herri 1964.V.14an atera zen Itxaropena editorial eta inprentatik. 972 aleko tiradatik, 480 harpidedunei bidali zitzaizkien, 80 autoreari, 29 zentsura, deposito legal eta horrelakoei, eta besteok liburu-saltzaileei. (Itxaropenak Arestiri 1968.XII.23an emandako informetik).

      [161] Oteizarekin izaniko harremanez, Sabina de la Cruzek ere jardun izan du: «Recuerdo también una exposición del escultor Jorge Oteiza en Gernika, donde pasaba algo que no entendíamos muy bien. Habían invitado a Oteiza a una reunión en Elantxobe y los que estábamos allí —Aresti, naturalmente, yo y algún otro— también queríamos ir, ¿por qué no? Debía tratarse de una reunión política muy importante, por lo que después he sabido, pero en aquel entonces no era más que "ir a la comida esa donde van Oteiza y Aresti. Ellos van, pues nosotros también". Debimos caer como una tormenta inesperada. Y llegamos así al año 1964. (...) En julio, siguiendo ya con este interés que en mí había despertado la lengua vasca, me invitaron a una excursión extrañísima, casi esperpéntica, utilizando la DKW de un amigo nuestro, José María Laso, que era además el conductor. Fuimos el Padre don Martín de Arrizubieta —ya mayor y con una respetable barriga—, Gabriel Aresti y yo. Fue un viaje muy raro. Primero fuimos a Irún, a casa de Oteiza —así le conocí, de la mano de Aresti—. Salimos ya de noche y como eran fiestas en Irún y Fuenterrabía no encontramos donde hospedarnos (...). (In Bilbok bere seme..., 72an).

      [162] Ik. Artikuluak..., 1986, 170.ean (Mitxelenari 1970.XI.4ko gutuna).

      [163] Ik. «Euskeraren izen poetikoak» in id., 91.ean, Hernanin egindako berbaldia.

      [164] Ik. ZERUKO ARGIA (1964), IV.19ko 3.ean. «Harri» hauen sinbologiaz, eta Ferreiroren eraginaz, bada komentariorik: «Hortik harearen sinbolo eta metafora. Hau da, lehen irakurketa batean desertuarekin eta desolazioarekin lotzen bada ere, ezin ahantzi haren harri hautsia dela eta, beraz, Arestiren sinboloaren desintegrazioa, honez gero ezaguna denez. Bilboko poetak harriaren bidez sinbolizatutako herri finko eta tinkoaren irudia ukatzen ari da Atxaga harearen bidez, nortasun nazional berezi eta bereizgarria daukalako irudi mitifikatuarekin apurtzen, eta baita Arestiren poesiaren atzean dagoen teoria nazionalista eta marxistarekin ere». Kortazar, Izagirre eta Apalategiren lanak aitatuz, eutsiz, zuzenduz..., beti ere Jon Juaristiren teoriei jarraiki. (Ik. AZKORBEBEITIA, Ahizpea: «Hamaika hitz Bernardo Atxagaren unibertso metaforikoaz, eta bat gehiago» in EGAN (1999) 3-4, 41-68). Ikus, bestalde, Arestiren beraren azalpenak harri honetaz jarraiko atalean.

      «Aitaren Etxea» delakoaz berba egiteko, kontu izan behar da Francoren diktadurak Bilbon zeukan José Macián gobernadore zibilak agindu zuela, 1960ko abenduan Sabin Etxia harrotua eta desegina izan zedila. Gabriel Aresti ehun metrora bizi zen, Barroeta Aldamarren: jarraiko endekasilaboak idatzi zituen (gaztelaniaz, geroago euskaratzeko), batzuk «a minori», besteak «a maiori». Azkena irregularra da, harean.

            Desagravio ante las ruinas

            de Sanbinetxe en Albia

            ...

            quisiera estar hablando todo el día,

            quisiera estar hablando todo el año,

            para decir quién eres, quién has sido,

            y que lo sepan todos, capitán,

            Sabino Policarpo Arana y Goiri,

            no enmudezca jamás la voz que el pueblo

            me pusiera en los labios, por cantar

            la ruinedad del gobernalle roto,

            la mudedad de los castaños altos,

            la solidez de piedra del palacio

            y la antena (no cruz) del viejo templo...

            Sabino Policarpo Arana y Goiri...

            padre mío... me escuchas...? óyeme...!

            Albiako Sabinetxeren hondamendien

            aurrean irain-garbiketa

            ...

            egun guztian egonen nintzake mintzatuz,

            urte guztian egonen nintzake mintzatuz,

            esateko zein haizen, zein izan haizen,

            guztiek jakin dezaten, kapitaina,

            Sabino Polikarpo Arana eta Goiri,

            ez dadin inoiz mututu herriak

            ezpainetan jarri zidan boza, kanta nezan

            gobernailu apurtuaren hondamendia,

            gaztainondo haltuen mututasuna,

            jauregiaren harrizko fermutasuna

            eta eliza zaharreko antena (ez gurutzea)...

            Sabino Polikarpo Arana eta Goiri...

aita enea... aditzen nauk?... Nanzuzu!

«Aitaren Etxea» lur gainean laututa ikustea negargarria gertatu zen. Aitaita negarrez ikustean, harritu egin zen iloba Jon Juaristi: «Todavía hoy me pregunto de dónde sacó el régimen a semejante acémila». (JUARISTI, J.: El Bucle Melancólico. Madril, 1997, 347.

      Ez zuen poema hau Arestik inoiz argitara eman. Argitasun gehiago, ARESTI, G.: «Antolojia Laburra» in EGAN (1982), 1-6. 13. eta j. San Martinen edizioa; eta bertsio luzeagorako, ik. ARESTI, G.: Poesia argitaragabea..., 1986, 136. eta j.). Ik. 496. oharra.

      [165] LASA, M.: «Liburuak» in EGAN (1964), 1-6 (161-163. orrialdeetan).

      [166] ARBIDE: «Bide-Giroak» in ZERUKO ARGIA (1964) III.22ko 3.ean.

      [167] ARRITOKIETA: «Euskeran aide berriak» in ZERUKO ARGIA (1964) IV.26ko 3an.

      [168] Etar J. A.: «Arro ta ero» in ZERUKO ARGIA (1964), VI.7ko 2.ean. "Etar J. A." Juan Anjel Etxebarria santurtziarra da, Orixeren latin gramatikaren argitaratzailea, Fedro, Catulo, Ciceron, Esopo... eta hainbat klasiko grekolatinoren itzultzailea. San Antongo katekesian argitaratzeko: «txoko guztietan» dioenean, San Anton, don Klaudio Gallastegi barne... uler liteke. Ik. 173. oharra.

      [169] «Harri eta Herri» in ZERUKO ARGIA (1964), VI.21eko 3.ean.

      [170] Ibidem (1964), VI.28ko 3an.

      [171] AZURMENDI, J.: «Gabriel Aresti, poeta, arro, ero,... ta biraolari?» in ZERUKO ARGIA (1964), VII. 12ko 3.ean.

      [172] ARESTI, G.: «Harri eta Herri (kritika batzuen kritika)» in ZERUKO ARGIA (1964) VII.19ko 3.ean.

      [173] Etxebarria Arrasateko gaixo-etxean internaturik egon zen, zorionez ez luzarorako, berberak artikulu hunkigarri bezain salatzaile batean azaldu zuenez: ETXEBARRIA, J. A: «Mondragoeko Zoro-Etxea» in ZERUKO ARGIA (1964), X.4ko 6.ean. Arruza jaunaren poema «urri» hori Arestik berak publikatu zuen in Mailu Batekin. Donostia. Egan-en separata (1964) 3-4.etan.

      Arestik Lauaxetaren eskolako poetatzat zeukan santurtziarra. Ik. 215. oharra.

      [174] PELAY OROZKO, M.: «Euskaldun bakoitzak bere eskola» in ZERUKO ARGIA (1964),VII. 12ko 4.ean.

      [175] ARESTI, G.: «Euskararen ortografia eta Pelay-Orozko jauna» in ZERUKO ARGIA (1964), VII. 26ko 4.ean.

      [176] IRIGARAY, A.: «H letra zatarra» in id. id.

      [177] SALARI: «Barriketak "H" dala eta eztala» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.13ko 2.ean.

      [178] «Espelunca´ko billera Donostian» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.1eko 8an.

      [179] PELAY OROZKO, M.: «Olerkariaren bide bakarra» in ZERUKO ARGIA (1964) XI.22ko 3.ean.

      [180] SOLOAZPI: «Gaztetzen ari gera» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.29ko 3.ean.

      [181] Ikus in OLERTI (1965), I-II. 3-14.etan. (Ik. 146. oharra).

      [182] SANTAMARIA, K.: «Laño artean» in ZERUKO ARGIA (1965), I. 3ko 3.ean.

      [183] OZERINJAUREGI: «Euskal-bibliographia, 1964» in ZERUKO ARGIA (1964), I.24. 13.

      [184] Conf. in EGAN (1964), 1-6.181.ean. Txomin Peilleni eman zioten lehen saria, beronen Gauaz ibiltzen dana nobelari. Publikatu zuenean, ale bat bidali zion Arestiri, dedikatoria honekin: «Gabriel Aresti adiskideari, ekin eta jarrai».

Aresti dramaturgo

      Karlos Santamaria jaunari eskaintzen dion ...Eta gure heriotzeko orduan kristau tragedia publikatzen du 1964an [185]. Bukaeran ohartxo hau erantsi zion: «J. Etxaide Itarteren hitz pozgarri bati eskerrak, 1963 urteko maiatzaren bi igandetan izan zen ...Eta Gure Heriotzeko Orduan trajedia hau eskribitua».

      Urte beronen abenduan, Donostiako Antzoki Zaharrean, Jarrai taldeak Beste mundukoak eta zoro bat jokatu zuen.

      Propaganda paperetan, autoreak berak egindako ohar hauxe: «Egilleak entzule ikuslei eskatzen die, ez dezatela oinarritzat har, bakarrik kanpoko azala den hau: Idazlearen, teatro lanen eta komediako personaien arteko har-emanak, eta batez ere lekuaren eta denboraren aldaketak eta desberdintasunak. Guzti hori argumentu gaitz bat agertokiaren gainean jartzeko aitzaki bat besterik ez da-ta.

      »Egilleak, hemendik, norbaitek egingo dion akusazio bat ukatu nahi du aldez aurretik, Luigi Pirandello'ri eskola hartu diola, italiar Nobel-sariaren lana ezagutu arren, ez baitu atzerriko airerik euskal teatrora ekarri nahi izan (gure artean oso beharrezkoak izan arren, bestela). Euskal tradizio zar bat berriztatu nahi izan du (orain gure artean ilda dagoana). Tradizio horrek Mondragoetar antzerki-gille Pedro Ignazio Barrutia eta Basagoitia eskribauarengan hartu zuen gorputza eta egilleak harengandik hartzen du eskola. Haren ikaslea aitortzen da» [186].

      Teatro honen prozesuaz Saizarbitoriak xehetasun gehiago ematen du: «Aresti gurekin, Jarraikoekin, hitzegitera etorri zen, teatro-obra bat geure neurrira egiteko. Gure ekonomiaren, eszenario parrokialen, erosi eta konstante eszeniko bezala erabiltzen genituen panelen neurrira. Eta, ahal bazen, gure edadearen, gure estiloaren neurrira. Afaltzen genuen bitartean, Arestik behatzen ginduen. Orduan entzun nion, lehendabiziko aldiz, gerran pasa zuen goseaz hitzegiten. Geroztik askotan entzun izan diot. Brillantea zen eta komiko artean dagoen dramaturgoarena egitera jolasten zen apur bat.

      »Handik aterako zen Beste mundukoak eta xoro bat. Miren izeneko pertsonaia batekin Mirari Mujikarentzat, Juan Antonio Juan Antonio Arozenarentzat, Karmele Karmele Esnalentzat (...) Gehiegi esatea litzateke afari hartan pertsonaien karakterolojia atzeman zuenik. Ni behintzat ez nintzen oso pozik geratu niri tokatu zitzaidanekin.

      »Baina egiazki axola duena ez da bakarrik teatroaren bideetan sartzea, baizik eta teatroa egiten zutenen arauera idaztea eta Miller, Presley, O'Neill-ren teatro konbentzionalak piska bat itotzen genionean eta Ionesco bati zuzenean begiratzen genionean, Aresti banguardismo kutsuko teatro herrikoi bati lotzen zitzaion, nola hala beste parajeetan inposatzen ari zen teatro integral batetara heldu nahiean. Eta konkretuki, Beste mundukoak eta zoro bat garai bertan modan jartzen ari ziren pastoraletan bezala, osagarritzat sartzen ziren bertsolaritza, musika eta okasionalki dantza, eszenifikazio errekursoei leku gehiago utziaz» [187].

      Donostiako funtzio honek kritika ona izan zuen. Firmarik gabe Zeruko Argia-n [188] agertu kronikan, «Zorionak, Aresti. —hasten zen— Markatik fuerakoa zara. Egin dezunatzaz arro gelditu zinezke.

      »Zure ideia lortu dezu gure antzestokian. Eta biotz bero baten jabe zerala jakin arazi gaituzu». Arestirengan halako kezka erlijioso bat nabaritzen du: «Zergatik dezu beti jainkotasuna zure kezketan?». Ba omen du Arestik teatrorako zer bat, korrekzio batzuk eginez gero: «Ikuitzen badezu euskera eta ebakiaz alako itzegin luzeak, uste det ikusiko degula zure eskubian teatro iraunkor bat». Jarrai taldearen lanari buruz «egiñalak» egin ondoren «porturaiño iritxi ziran» esaten zuen. Artikulistak amaiera pentsagarri hau ematen zuen: «Teatro betea. Gustora txalotua izantzan Beste mundukoak eta zoro bat. Bukatu zelako, ala?».

      Xabier Letek mugarriaren garrantzia ematen dio drama honi. Beronen ustez, «Gabriel Aresti izan da euskal teatroa kalidadezko bide berrietara zuzendu duena. Joan dan dagonillaren 13-an ikusi gendun Donostin Beste mundukoak eta zoro bat Aresti-ren obra jatorra, ta esan genezake egun artan eta obra arekin asi zela euskal-teatro berria». Munduan zehar kontsiderazio handia duten teatro-lanak euskaratzeari buruz, ostera, «Gaur gaurkoz bearrezkoak ditugu —idazten zuen— gure teatro eskasaren osagarri bezala. Aresti ta Garmendia asko sortzen diranean, agian ez dira orren bearrezkoak izango. (...) Gaztedia, zerbait dakien gaztedi responsablea beintzat, Arestiren alde doa» [189].

      Era berean, Tolaretxipik «—Zer iduritzen zaizu Aresti gaztea, antzes-idazlari eta olerkari bezela?» galdetzen dionean, Iñaki Beobidek, Jarrai antzerki taldearen zuzendariak, erantzun zion: «—Aresti jaunaren bi obra ezagutzen ditut, eta geiago gabe "juzgatu" bear banu, atsegin zaidala esango nizuke. Lengo antzerki eratik iges naia ikustea pozgarri benetan. Ta orixe du Arestik» [190].

      Maiatz honetan, Antzerki Astea ospatu zen Donostian. Beobidek —garai hartan teatroak izan zuen animatzailerik bizienetarikoak— badaki Gabriel Aresti hitz egitekoa dela eta hala aldarrikatzen du: «Donostia'n, Maiatzaren barruan, gure Aiuntamentuaren babespean Antzerki Astea izango da. Erderazko eta euskerazko taldeak lan egingo dute. Orrez gainera, illaren 13-an Gabriel Aresti, bilbotar idazle sonatuak itzaldi entzungarria emango digu: "Euskal teatro berri baten bearra" gai arturik. Entzuteko zai gaituzu, Aresti adiskide» [191].

      Nemesio Etxanizentzat, «itzaldi entzungarria» izan zen [192]. Bere kronikan zioenez, «Aresti'k gutxik bezalako ezaguera du munduko literatura ta idazleena. Teatro gaian ere, kanpoko ta Euskalherriko antzerki-idazleen berri oso ikasia da. Euskal Antzerkiari buruz, gure antzerkigille zarrenetara jo zigun, Barrutia ta Peñaflorida kondearen lanak aitatuaz (...). Arestik txalo haundiak entzun zituan bere jaurnaldia bukatu zuanean. Ez gera Arestiren aldeko itsuak izan, ez gitxiago ere. Baina bilbotar honen euskerarenganako maitasuna eta zaletasuna geroago ta garbiago ikusten degu».

      Hitzaldia 1964ko maiatzaren 13an izan zen, «Euskal teatro berri baten beharra: Euskal Komedia» titulupean. Bukaeran, «zuen txaloak izan daitezela, arren, Andoni Maria Labaien, Piarres Larzabal eta Agustin Zubikarai idazle bikainentzat, hoek geure teatroaren bitxi ederrenak eskeindu dizkigutelako, eta Tolaretxipi eta Beobide lagunentzat, Bilboko Gereñutar anaien laguntzarekin Euskal Antzerki Zaindia antolatu dutelako», berbekin zuzendu zitzaien entzuleei.

      Mundu-munduan obrarekin ez zuen hain harrera ona izan. «Nobela hau —Gabrielek azken ohar batean— teatrorako eskribitu zen lehendabizi, eta Oilargaineko Etxola Batean izenarekin presentatu zen Altzaga-Sarira. Gero Peccata Mundi izenarekin Agora-Sarira presentatu zen. Etzuen premiorik merezitu. Orain irakurleen iritziaren aurrean presentatzen da. Zori hobea duela» [193].

      Hasieran «Eskeintza» jakingarri hauxe: «Nere Garate damari: / Bilbaon honela bizi gera. Eta honelakoak gera. Beraz Laudioko baleran aurkitu ez ninduzunean, ez zenuen ezer galdu. Eta zerbait galdu bazenuen, nobela honetako orriartean aurkituko duzu. Atsegina ez dela ikusiko duzu.

      »Barka      nire ausartzia, eta Justo jaun zure aita eta nik hain estimatu eta miretsiari, nire errespetoak».

      Zeruko Argia-k Agora-Nobela txapelketara presentatu ziren lanen berri eman zuenean —mahaikoen erabaki aurretik— Arestiren lana, Peccata Mundi, aurrena zekarren [194].

      [185] ARESTI, G.: ...eta gure heriotzeko orduan in EGAN (1964), 1-6.207-235.etan. 1963ko maiatzean idatzia, Toribio Alzaga sarira aurkeztua urte berean, «Karamelope» izengoiti edo goiburuarekin. Ik. 137. oharra.

      ...eta gure heriotzeko orduan, Afrikako zenbait lurraldek independentziarako bidean direnean zenbait fraidek sufritutako bizitza teatralizatzen dituena, Arantzazun jokatzen zen Iratzederren Pasionea ordez jokatzekotan enkarguz idatzi zuen, baina ez zen taularatua izan.

      Enkargu-modu hauek Mugaldeko herrian eginikako tobera delakoak lorturiko arrakastari esker gertatu bide ziren. Ik. 187. oharra.

      [186] Propaganda paper honetan bertan, banaketa hau ematen zen: Práxedes Ugartemendia, Jon Andoni Arocena. Miren, Miren Karmele Maixuetxe. Karmele, Karmele Esnal. Begoña, Begoña Eizmendi. Arantza, Arantza Gurmendi. Erramun, Erramun Saizarbitoria. Baal, Jose Mari Aristi. Belial, Joseba Aldanondo. Lebiatan, Joseba Goñi. Aita San Nereo, Xabier Goenaga. Apaintzaile, Mikel Forkada. Zuzendari, Iñaki Beobide. (Conf. ZERUKO ARGIA (1964), X.7koa) Deban 64.VIII.20an erabaki bezala, multikopiatua izan zen.

      Euskal Elerti 69-n (Lur, 1969) publikatu zuen, bost urte geroago. «Jarrai» taldeari eta «Iñaki Beobide nire lagunari» eskaini zien «(1964)-eko Agostua eta Irailean, Mundakan, Laudion eta Bibaon» idatzitako «lau egintzatan tajututako komedia» hau.

      [187] SAIZARBITORIA, R.: «Hitzaurrea» in Lau Teatro Arestiar. Donostia. 1973. Donostiako Aurrera tabernan zenbait teatrozalek eginiko bilera baten ondorioz, enkarguz idatzia da, beraz, Jarrai taldearentzat. Ik. 185. oharra.

      [188] Ikus «Arestiren Beste mundukoak eta zoro bat lengoan» in ZERUKO ARGIA (1964), XII.20ko 8.ean. Egilea, K. Santamaria? Arestiren kreazioan, geure ustez, konstante bat da goian irakurri dugun galdera —«Zergatik dezu beti jainkotasuna zure kezketan?»—, nahiz eta ez den eliztarra ez teologoa.

      Zubikarairen iritzian, «beste molde bateko dira Etxe aberatseko seme galdua eta Maria Magdalenaren seme santua. Hemen antzerkirako iraultza eta erakusteko bere filosofi berezia ditu Aresti-k Seraphicus, Angelicus, Sanctus... mezulari barri dira gure oitura zarrentzat. (...) pertsonaia bakan eta egoki itxuratuak dira (...) Beste mundukoak eta zoro bat ere or dago, lau ekintzetan. Bost anai arreba, hiru deabru, santu bat, gixagaixo hau eta bestea... Euskaldunontzat errekaizetik ibili izan diran pertsonaiak». Ik. Bilbok bere seme prestuari..., 103an.

      [189] JOSEBA: «Aresti´ren Beste mundukoak´ekin teatro berria asi zela, esan genezagu, dio Letek» in ZERUKO ARGIA (1965), I.24ko 12.ean.

      [190] TOLARETXIPI: «Teatro saioa Donostian» in id. (1961), V. 10eko 4.ean.

      [191] BEOBIDE, I.: «Teatro taldea lanean» in ZERUKO ARGIA (1964), V. 3ko 6an.

      [192] Conf. ETXANIZ, N.: «Arestitar Gabriel´en euskerazko itzaldia» in ZERUKO ARGIA (1964), V.24ko 1go. orrialdean.

      [193] ARESTI, G.: Mundu-munduan. Donostia. in EGAN (1965), 1-6aren separata. Titulua, geuk uste, Jose Maria Usandizagaren (1887-1915) 1913an Bilboko Campos aretoan jokaturiko Mendi-mendiyan haren replika da, eta testua oso dostoievskitarra.

      [194] Conf. ZERUKO ARGIA (1964), VI.28ko aurren orrialdean.

Alderdi Komunistaren aldizkaria

      Arragoa (r pikordunarekin) aldizkaria, Euzkadiko Alderdi Komunistak 1964. urtean atera zuen lehen aldiz. «Revista vasca de cultura y política» azpititulatzen zen. 1967a arte, zazpi zenbaki egitera heldu ziren, gehienbat Zalakain jaunaren eraginez.

      1966ko maiatzean, A. Aiztondo eta R. Iturburuk (seguru asko Zalakain beraren izena ostentzen zuten goitizenak), Gabriel Arestiren Justizia txistulari bihurtu zen komentatzen dute.

      Urtatsetan, Oiartzunen Lartaun taldeak jokatutako antzerki-lan hau ikusi ez bazuen ere, «Asieratik azkeneko orrialderaño irakurri ondoren», eta han izan ziren «ikuslei zerizkiotenakin, pixkaren bat aztertu-ta» egingo du artikulistak. Arragoa-ren ustez, Arestiren obra honek «eusko antzerkiari azal ta barruko berri bat eman nahi dio». Ondoren, obraren laburpen luze samar bat ematen zuen.

      «Gabriel Aresti jaunaren merezimendu aundia —darrai— da bere antzerki onetan iges egitea "euzko antzerki atzoki edo tradizionaletik", au da, olerkiko eta artzai arlote parregarri arazo ergeletatik urrundurik (...)».

      Ezer okerrekorik seinalatzekotan, «Akatz bat azaldu nai genioke —zioen Arragoa-k. Pittin bat zalantzetan» uzten omen zituen ikusleak, zeren eta autorea «ikusleok nolatan artu lezaketen bere antzerkia» arduratuta edo ikusten baita obran.

      Euskararen aldetik, ostera, itxuraz gure artikulista ez zen ez h-zalea ez barbarismoetara emana: «Ba diteke oyartzuarrok antzerki alkarrizketako itz batzuek mordollotzat artzea».

      Antzerkia jokatzeari bagagozkio, «ikusle izan ziranak esan ziguten bere iritziaz kaxkar xamarra izan zala antzezlarien atzalpena, batez ere emakumeena». Publikoaren aldetik, berriz, «antzezlariak ez dira teatro zale izaten, euzkelzale baizik, au da, agertokira igotzen dira ez euzko antzertiari laguntzeko asmoan, euskerari laguntzeko asmo soillean baizik».

      Edozelan ere Arragoa politikoa Gabrielen maisua ezertan izan bazen, berau ez zen izan haien hizkuntza-maisu inola ere.

      Azken zenbakian, 1967. urtearen abuztuan agertu zenekoan, «Gabriel Aresti'ren iru olerki» (sic) eman ziren. «In memoriam» titulatzen zuen lehenean, Miguel Hernández, Lauaxeta eta Federico García Lorca omentzen zituen. Bigarrena, «Iru (sic) urte luze» titulatu zioten, geroago Harrizko Herri Hau poema-liburuan publikatu zuena. Azkena, berriz, «Mihin bahako», non euskararen batasun beharraren premia agertzen baitzuen.

      Armendaritzek Hitz-3n sujeritzen duenez, askoren ustea da Gabriel Aresti alderdi horretakoa zela pentsatzea. Vidal de Nicolásek esan zigunez, «Gabriel no pertenecía a ningún partido. Yo creo que ni el nuestro le hizo ninguna invitación por respeto a su persona, a su talante... Probablemente para las derechas era un comunista y para los izquierdas un reaccionario. Ten en cuenta que sacaba, sin ninguna puntualización, a relucir bien lo del Rh- o bien la lucha de clases. En definitiva, sin embargo, creo que su pensamiento era comunista, "sui generis" desde luego, pero comunista».

      Jon Juaristiren esanetan, «su deriva hacia el marxismo lo acercó a los comunistas y, en torno a las fechas de la V Asamblea de ETA, al grupo encabezado por Javier Echevarrieta Ortiz, pero conservó toda su vida una acendrada independencia de criterio que le impediría militar en cualquier organización». Eta Luciano Rincónek: «No es fácil retratar a Gabriel, se movía demasiado».

      Arestik EAK-koekin izaniko harreman eta jarreraz, Juan San Martinek: «(...) nik esan dezakedan zerbait, lekukoa izan nintzelako bilera bat izan genuen Busturian eta berak deitu ninduen nahi zuela ni ere han egotea. Afari bat. Afari hartan bazen ideia askotako jendea, kasik esango nuke denok ezkertiarrak; baina ezkertiarren artean, era askotakoak. Uste dut 1968.eko iraila zela eta han bildu ginen, hain zuzen, sobietarrek Pragako kaleetan tankeak atera zituztela eta, Txekoslobakia komunista izanik ere. Eta han, afarian ginenon artean —zenbait lekukotasun emateko Ibarrola han zen, Dionisio Blanco han zen, falta zen Blas de Otero, azken orduan ez dakit zergaitik ez zen agertu, baina baziren Vidal de Nicolás eta bazen ere, baita ere periodista bat lehenago Hierro-n ibili zena, Pericás- eta gertatu zen polita, han denak ezkertiar izanda, eztabaida atera zen: han zer gertatu zen? Ni, besteekin oraindik harremanik ez, eta pixkat erreserban gelditu nintzen eta eztabaida sortu ondoren, goraka indartzen joan zen eta Aresti eta Pericás oso kritiko jarri ziren sobietarrek egin zutenagatik. Beste guztiek, gehienek, ez zuten nahiko argudio, baina nahi zuten nolabait "bueno, bai, ... baina arrazoiak izango ziren (...) Frankismoaren prentsak ekarri digu guri notizia holan". Gero ni ere sartu nintzen eta han agertu ginen hirurok nahikoa nabarmen sobietarren kontra. Esan nahi dut, ez zela nornahirekin ezkontzekoa. Aresti, denaren gainez, kritikoa zen; eta kritikoa zen bere marxismo giroan ere».

      Bilboko DGSk «indiferente a los principios fundamentales del Movimiento (...) careciendo actualmente de actuación política» zioen Gabriel Arestiz.

      Garai bertsuan, Zazpi Kaleetako «Txoko Eder» tabernan euskal kultura eta artearen inguruko hainbat pertsona biltzen dira, Aresti, Idoiaga, Ortiz Alfau, Ibarrola... tarteko, ez duena fruitu handirik lortzen [195].

      [195] San Martinen testigantza, in Bilbok bere seme prestuari..., 58-59.etan. Juaristirena, ik. JUARISTI, J.: Sacra Némesis, 1999, 171.ean. Rincónena, RINCÓN, L.: «Retrato algo movido de Aresti» in ZURGAI extraordinario, 1979, 126.ean. Vidal de Nicolásen bilakaera ideologikoaz, ik. NICOLÁS, V.: «De tertulias y otros lances» in LA GACETA DEL NORTE / LA GACETA LITERARIA (1987), VI.27.IV-Vean). «Txoko Eder» Gaztelu larrabetzuar ahizpen tabernako bileraz, ik. Bilbok bere seme prestuari..., 86an. DGSrena in TORREALDAI, J. M.: Artaziak. Euskal liburuak eta Francoren zentsura (1936-1983), Susa, 2000, 138an.

Teatro zale

      Jarrai taldeak Priestleyren Ertzaiña etxean Bilbon taularatzen duenean, Gabriel Arestik kronika optimista bat eskaintzen digu Zeruko Argia-n. Arestiren teatrozaletasunak euskal teatro zaharra du gogoko.

      «Gabriel Aresti poeta laureatus ta euskal iskribatzaile bizkorrari —idatzi zuen Labaienek [196]— zor diogu Barrutia, orain berreun urteko teatrogilleruntz, kasu eman, so egin ta aren izena goraipatzea. (...) Susmo ortan ez da guztia gezurra bañan alere ezin ontzat ar dezaket D. R. M. Azkuez "literatura gaietan ez ebala gauza aundirik entendietan" (...) salatzen duelarik. Aren alde atera bearrean nago, ez bakarrik beste euskel gaietan burutu izan zuan lan izugarri, erraldoi ta gallenengatik, bai literato bezela ere».

      Gainera, «ez nator zurekin batera, Aresti, ez dala euskeraz gauza baliosagorik eta fiñagorik egin diñozunean. Eta beste nunbait: "Ez duala parerik iñungo literaturan". (...) Barrutiak, ene ustez ez zuan gauza berri aundirik sortu baizik erdel literaturan eta aintziñatik prantzes "moralités" eta antzeko liturji-teatrotik zetorrenaz baliatu. Ori bai, euskal kutsua erantzi zion eta ongi gañera erdi-aroko espiritu ura gurenaganatuaz».

      Hiru urte geroago ere, Arestik pieza teatral harekin ardurak ditu. Zeruko Argia-n artikulu dotore bat publikatu zuen, euskal teatro zaharrari buruz, azken partean «Auspoa liburu sortan atera dadin, Barrutiaren Gabonetako Ikuskizuna, Muniberen Ordi Enganatua, eta Sor Luisaren Gabon Sariak hiru komedia zaharrekin batera liburu batean», eskatzen zuela [197].

      Bi urte geroago, esan eta egin, Arestik Teatro Zaarra publikatzen du Zabalaren Auspoan [198]. Hitzaurrean, berriz ere Barrutiaren euskal teatro honen orijinaltasuna defenditzen du. Mitxelenak eta Villasantek euren estudioetan [199] Arestiren usteei jarraitu arren, Elías de Tejada zaharzaleak ez du hori ontzat ematen. Honen ustez, «es la pieza reflejo del teatro clásico del siglo XVII, sin la menor concesión a la estética afrancesada de la hora, más cerca de la Raquel de Vicente García de la Huerta que de las comedias moratinianas por la frescura popular y por la viveza alegre de los personajes» [200].

      [196] LABAYEN, A.M.: «Pedro Barrutia Mondragoeko Eskribauaren Gabonetako Ikuskizuna» in EGAN (1961), 4-6.249-252.etan.

      [197] ARESTI, G.: «Alferrean galdutako bitxia» in ZERUKO ARGIA (1964), X.4ko 3.ean. Loiolako jesuiten etxean zenbait euskaltzalek —Euskaltzaindikoek— egindako biltzarraren ondoren otu zitzaion lantxo hau. Berton, garai hartako Euskaltzaindiaren —eta Euskal Herriaren— egoera adierazten duen ateraldi hau irakurtzen da: «Batzarra bukatu zen goizaldean, bi euskaltzain egon ziren bakarrik».

      Egoera xamurragoak ere baziren, horregatino: « (... el pasado mes de Diciembre (¿o fue noviembre?) tuvimos aquí en Bilbao nuestro particular congreso de vascófilos, en el cual yo también hablé, en plan extremista (...) Cuando yo hablé había en la sala veintidós eclesiásticos y veinte seglares. Bonito número». (Ik. ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986, 133-137.etan).

      [198] BARRUTIA. P.I.: Gabonetako Ikuskizuna. SOR LUISA: Gabon-sariak. MUNIBE: El Borracho Burlado. Auspoa, Tolosa, 1965. Ik. El Borracho Burlado hau dela eta, «Ze moduz» in Harrizko Herri Haun.

      [199] Conf. MICHELENA, L.: Historia de la Literatura Vasca. Ed. Minotauro, Madril, 1960, 106an: «El reciente estudio de G. Aresti ha puesto de manifiesto su novedad técnica» esan ere egiten du). Eta VILLASANTE, L.: Historia de la Literatura Vasca. Sendoa, Bilbo, 1961. (121-122 orrialdeetan). M. Zaratek ere aipatzen du (conf. Bizkaiko Euskal Idazleak. Bilbo, 1970) Arestiren aportazioa, baina, haren ustez, teatro klasikoaren influentzia garbi ikusten zaio Barrutiarenari.

      [200] ELÍAS DE TEJADA, F.: La Provincia de Guipúzcoa. Ed. Minotauro, 1965, 148.ean. Ikus daitekeenez, Labaienen iritzikoa hau ere.

Euskararen batasuna. 1964

      «Baionara euskaldun idazleak eta irakasleak bildurik, hona hemen Biltzarrak ontzat eman dituen puntuak. Batasunari buruz, euskaltzale guziei erabaki hauek betetzen hasteko eskatzen diegu; eta bereziki Euskaltzaindiari egiten diogu dei bat, bere aipamen guziaz gure erabaki hauek aztertu ondoren onar ditzan. Idazkaritzako Hitz-Saillak». Horixe izan zen Rikardo Arregik (?) borobildu zuen oharra, Baionan, 1964ko abuztuaren 29-30etan egin ziren biltzarren ondoren [201].

      Egun batzuk gerotxoago, Arregik berak kronikatu zuen biltzar hau Donostiako Zeruko Argia-n. Gabriel Arestik ere hitz egin zuen: «Makiña bat arrazoi mamitsu entzun genituen Lafitte, Haritchelar, Larzabal, Aresti, Loidi, aita Altuna eta beste zenbaiten aotatik» [202]. Aditzean zegoen koxkarik zailena: «Konturatu giñan, hori izango zala gairik zaillena», zioen Arregik bere kronikan. «Euskeraren batasunari buruz —esaten digu Mitxelenak— bera izan da, segur aski, eragilerik gogorrena. Luzaroko bizirik ez zuela jakin izan balu bezala, beti presaka zebilen, beti zirika. nagiak nola akuilatuko. Zenbait aldiz, batasun zaleak ere aspertuxe zeuzkan ezinegon hori zela medio. Hari eskerrak, ordea, heldu gara heldu garen punturaiño.

      »Zedorrek badakizu sobera eta gehiegi kontra aritzea gustatzen zitzaiola Gabrieli. Batasun arazoa ere norbaiten eta zerbaiten kontra ari bailitzen aurkeztu ohi zuen. Erantzun ere, era berean erantzun izan diote. Ba dirudi ez zuela, bere karrera gora-behera, burgesaren zer ekonomikorik, etsaiak bilatzen saiatu baitzen maizegi, lagunak bildu beharrean.

      »Batasun sailean, gogoa eta grinaz gainera, jakite ugaria eskaini zuen. Harrigarri zen, izan ere, bai hitz eta bai aditz kontuan hark zekiena, ofizioko jendea txunditzeko adinakoa. Beste gauza bat ere esan behar da, gizalegeari dagokionez. Batzar eta batzordeetan bazekien, beste inork adina, amore ematen eta, zenbait oihu gora-behera, beti bake ederrean bukatu izan ditugu geure bilerak» [203].

      [201] Conf, «Baionako Batzarraren erabakiak» in JAKIN (1965), ilbeltza, 20an. «Jakin-ek —jartzen zuen gain aldetxoan— erabaki hauek guztiak onartu egin ditu, eta bete egingo ditu. Beraz, gaurtik aurrera, datorren alean hasita, Jakin-en lege hauek obligatu egingo dute».

      [202] ARREGI, R.: «Euskeraren batasuna dala ta Baiona´ko Batzordea» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.6ko 3.ean.

      [203] Mitxelenaren 1975.X.29ko kartatik. Imanol Berriatuak ere batasunaren motorra Aresti izan dela uste du. HARITSCHELHAR, J.: «Baina nik, (hizkuntza larrekoa) nai haunat ere nornaikoa» in EGAN (1992), 7 eta j., eta 418. oharra).

Zenbait literatur komentario

      Harri eta Herriren publikazioaren urtean, Martin Arrizubietarekin uda Mundakan eman ondoren, hirugarren alaba —Andere Bihotz—jaiotzen zaio, azaroaren 13an. Bladi Otero eta Yolanda, haren emaztea, izanen dira aita eta ama pontekoak [204].

      Zazpi urte geroago, Dámaso Alonsok bezala [205], «Lizardi ezta esplikatzen, Lizardi konprenitu egiten da», idazten du. «Egun batean gizon eskolatuak etorriko dira, eta gorputz eta hilotz ustel balitz bezala, autopsia zehatz bat egiteko asmoa ekarriko dute. Filologuak, eskola-gizonak, linguista, hizkuntzaren aztertzaileak, gramatikoak... hoek, gizon jakintsu guzti hoek, hizkuntza biziaren eta eskritorearen etsaiak dira. Gure hegalak moztutzen dituzte. (...) Pentsatuko dut Lizardik urrezko orria eskribitu zuela euskal literaturan, guztirik ederrena, guztirik dizdiratsuena. Haren izena munduko abant-goardian aurkitzen da: César, Nicolás, Pablo, Louis, Gabriel, Nazim, Mikail Viteslav, ... eta Xabier. Lehengo egunean hala esaten zidan Bladi Oterok. Eta harek ba du zergatik jakin» [206].

      Bi hilabete geroago, berriz ere Lizardiz ari da. Villasantek eta Mitxelenak Bilbon emandako hitzaldiaren errekreaziozko kronika da. «Filologoek gizon xerioegi hoiek, edertasunarekin akabatuko dute; poesiaren haragia sendatu nahirik, haren anima bihotzkorra hilen dute» [207].

      Fernando Amezketarraren gainean Zeruko Argia-ren enkarguz eskribitzen duenean, ostera, ez du «pailazo barregarri bat bezela» ikusten, ohi denez, «Euskalerriaren Aitajaun bat, Axularren halturakoa»ren eran baino [208].

      Ezaguna da nola Zeruko Argia-ren hasieran, Unamuno ala Agirre (Txomin) eztabaida gertatu zen. Arestik ere parte hartzen du debate horretan, kasik amatatzen zegoenean. Hona hemen, funtsean, bere iritzia: «Domingo Agirreren bi nobelak atsegintasuna emanen die baserriaren oroitzapenak bihotza jota dauden euskaldunei. Unamunoren idaz-lanek kontsolamentua eskeiniko die erlejiozko duda mudetan daudenei, esistentziazko arrazoien bila dabiltzanei. Ni ez nago ez kaso batean, ez bestean, hor konpon Mari Anton». Eta Agirreren mendeurrenean inongo gorazarrea eskaini bazaio ondarrutarrari, «ez da tamala —dio— hau pozgarria da. Tamala da Unamunoren ehun-urteekin Bilbon gertatu dena. Hori da tamala, zergatik nik ez baitut ikusi Bilbaoko kaleetan Unamunoren oroitarririk. Hemen ez dago Unamunoren alde... ezer! Dena kontra». Eztabaida horretan, bada, «ez dago zergatik hauta. Mundua nahikoa zabala da. Euskalerriak ez daduka zergatik meharra izan».

      Sarritan jardungo du Unamunoz: «Eta euskaltzale guztieri zentzua eskatu nahi diet. Gure artean ez dago zentzurik, eta ero koadrila bat dirudigu. Atzerrietan gugatik barre egiten dute; gurekin eztute kontatzen. Zergatik aldaratu ziren gure artetik Baroja, Zuluaga, Unamuno eta Meabe? Gure konpainian aspertzen zirelako».

      Geroxeago ematen duen hitzaldi batean, Meabe, Otero, Ibarrola, Julen Kaltzada, Vicente Talón, Unamuno... aitatzen ditu, «vasquía sin vascuence» delakoa ukatuz, eta honelaxe amaitu: «Si de español te precias, Don Miguel, debes oírme que el hacer que tu España por hacer grande a una de sus lenguas sacrifique a las otras tres, es como el padre que por hacer rico a uno de sus hijos dejara morir en la penuria a los restantes».

      Eta hil aurretxoan: «Escritor vasco es el escritor que escribe en euskara; por lo tanto, no creo que el nombre de "escritor vasco" convenga a un Pío Baroja, por ejemplo. Blas de Otero y Gabriel Celaya son dos grandes poetas, pero no son poetas vascos, son poetas castellanos hasta las últimas consecuencias. Luego existen los temas vascos que tienen estos escritores nacidos en el País Vasco en su producción. El vasquismo de Baroja, por ejemplo, es un vasquismo de folklore, y sus personajes son estereotipos de papel tartán y no son vascos. Santi Andia y el capitán Tximista son personajes de película de aventuras. Pío Baroja no vivió el País Vasco. Pío Baroja se hizo vasco en su casona de Vera de Bidasoa, a donde se retiró como el señor feudal que regresa de las Cruzadas. De Unamuno se dice que dejó de ser vasco para ser "universal", pero, sin embargo, parece un tanto absurdo el que haya que trasladarse a Salamanca para ser "universal", cuando una gran parte de los salmantinos se han afincado en Bilbao» [209].

      Uda honetan Gabriel Arestik euskaraz ez idazteko tentazioak sufritzen ditu: «Azken aspaldi honetan, uda luze eta bero hau akabatu zenetik honera, fede-krisi bat sufritu dut, espantagarria, eta nire mintzaera prontoarekin iraindu ditudan euskaltzale leial guztiei mesede bat eskatu diet, barka dezaidatela (...). Etsai gaiztoak gogorrik tentatzen ninduen: Zertarako euskeraz? Hik euskeraz ez dakik. Hala esaten diate. Ama-hizkuntza erdera duk, hire aiton-hizkuntza euskera baldin bada ere. Gainera ez aute estimatuko. Jentarte horretan gorrotatua izanen haiz» [210]. D'Arkangues jaunak bere Le viellard et la rose [211] obraren ale bat eskaintzen dio, dedikatoria honekin: «Pour Gabriel Aresti grand poete de notre Pays Basque, son collègue Pierre d'Arcangues. Aout. (1964)».

      Laudioko Maderas Reunidas 1965eko maiatzaren 16an utzi egiten du [212]. Lanpostu berria Bilboko Larraskitun —«Larraskitutik Errekaldeberrira / aldapa behera / jaxten dudan bitartean»— auzoan aurkitu zuen, Evers izeneko ingeles enpresan. Hemen oso ondo irabazten omen zuen, baina, sarritan, jai egunetan ere lana egitea tokatzen omen zitzaion. Bestalde, ingeles kontableak kontrola egitera etortzen zitzaizkionean, larritasun handiak pairatzen omen zituen. Joan-etorria, oinez. Etxe honetan ez zen denbora gutxian baino aritu, utzi, hiru hilabete lanik gabe egon, eta 1966ko maiatzaren 6an Eibarko Rocandion aurkitzen baitugu: «Markinalde honetan, / Done Mikel inguru honetan. / (en torno a este san Miguel / en estas dos Marquinas)».

      Harri eta Herriren publikatze urtea —1964— «Nere alaben izenak» izeneko umore-artikuluarekin bukatu zuen [213].

      Euskaltzaindiak Teatro sarirako epaimahaiko [214] izendatzen duenean —1965—, «Gaurko euskal poesiaz» artikuluarekin zabaltzen du urte berria. Berriz ere Lizardiren poetatasuna baloratu ondoren —«niretzat ez da Euskalerrian hura bezelako poetarik egon. Harekin bakarrik konparatuko genuke Santa Agedako Koplak (eta bertsoak) konposatu zituen bertsolaria»—, haren jarraitzaile Jokin Zaitegi, Santiago Onaindia, Nemesio Etxaniz, Salbatore Mitxelena, Fernando Artola, Bingen Ametzaga eta gainerako lizarditarrak ez dutela maisuaren maisutasuna «pittirik ere gehitu» salatzen du.

      Orain, ordea, «frutu berriak eman ditu Lizardiren eskolak»: Gandiaga eta Monasterio. «Lizardiren eskolarekin elkar ikusi handia dadukate beste bi eskolak, nire iritzian (eskola bezela esanen nuke) bide hilean daudenak: Orixerena (Aranalde, Gaztelu, Dorronsoro, eta ihazko euskal jai donostiarretan saria irabazi zuen bat) eta Lauaxetarena (Aurre-Apraiz, Joane Aingeru Etxebarria, Sabin Muniategi, eta Paulino Solozabal)».

      Gabriel Arestiren ustez, «Hiru eskola hauk batera junta litezke, eta hiruren batasunari nik Aitzolen eskola deituko nioke». Baina gaurko poesia gelditasun horretan itoko litzateke Xabier Ihartza eta Jon Mirande etorri ez balira. «Poeta bi hoien batasunetik (bakoitza bere aldetik ibili arren) sortu da gaurko euskal poesiaren olatu berria» seinalatu ondoren, «Otsalar, Joxepe Azurmendi eta Mikel Lasa» dira olatu horretakoak, «nirekin batera», segurtatu zuen [215]. T. S. Eliot hiltzean, aita Onaindiak Aresti haren olerki minez joa dela dio [216].

      «Martinaren ilusioa» artikuluan Bilboko errebaletako emakume baten esperantzak eta tristurak adierazten ditu, modu poetiko batez [217].

      Otsail honetan bertan, «Urte berrion dizula, Zeruko Argia» [218] publikatzen du, bizitza zentzuzkoaren exijentzia eginez, eta Uxolak kronika batean «euskaldunak eguzkiaren semeak gera» esan duelako protesta agertuz.

      Purismoaren kontra, «Gu, mendearen semeok» artikuluan, «gauza jakina da —esaten du— gure berboa bera ere erromatua dagoela bere moduetan eta denporetan. Erromako erlijioa hezurretako muinetaraino dago sartua». Horregatik, «euskaldun guztiok gara mendearen semeak» konkluitzen du. Beraz ba, «ahal duguna salba dezagun, eta apur hori era-berritu dezagun. Ateratzen denerakin, munduari desafio diogun. Honela salbatuko gera» [219].

      «Bilbaogatik kexatzeaz —idazten du martxoan— ez naiz inoiz kantzatzen» [220]. Izan ere, «euskaldunak erri pragmatikoa gera, ekonomiazko ametsak gustatzen zaizkigu, eta nekez izan baldin bada ere Bidasoatik Somorrostrora industri-konpleju bat muntatu dugu edo dute. Hemen bakarrik baloratzen da dirutan persona baten balioa. Ze inporta dio inori nire komedien espirituzko balioak?... Beti galdetzen didate: Zeinbat irabazi duzu? Zer atera duzu? Gainerakoak ez du ardura».

      Urte honetako Aste Santuan antzeko ideiak darabiltza buruan, eta galdetzen du, profeta biblikoen tankeran: «Zenbatek pentsatuko dute Jaunaren heriotzearen misterio sakratuan? Zenbatek sentituko dute haren pasioa? (...) Gure negozioetan arduratzen gara, mundu honetan bizi gara eskuekin ukitzen diren gauzak maitatuz eta deseatuz, eta gure sudurraren aurrean dagoena besterik ikusten eta ikusi nahi eztugu. Hemendik sortzen da gure kultura falta» [221].

      Jendeak ez ditu dirua ematen duten karrerak baino estudiatu nahi eta horregatik maite dugu Loroño Unamuno baino gehiago, bukatzen zuen Arestik, labur-labur esateko [222]. Artikulu hau, dena dela, «aurten atera baldin bada ere —adierazten zuen gerotxoago— ihazko Aste Santurako izan zen idatzia. Iñaki Beobidek ulertuko du honela» [223].

      Udaberri honetan, bere euskal karrera literarioaren —batasuna barne— balantzea egiten du eta hiru konklusio ateratzen: 1) Aurrena, «azken bolada honetan, arnasagarria bihurtu zait euskaldunen arteko airea. Eta lan estimagarriago bat egiteko parada aukeragarriagoan aurkitzen naiz». 2) Horretarako «aldapa oso gora eta erpina» igo beharra izan du. «Baina —jarraitzen du— momentu guztietan izan dira nire laguntzan luzatu ziren eskuak». Euron artean Labaien kontatzen du «iritzi ezberdinak izan baditugu ere batzutan». Aldats gora horretan sufritu dituen nekeetan, La Gaceta del Norte-ko Arruza ezin du ahaztu. 3) Bere euskara-modua atakatua izan bada ere, pozez goratzen du «Baionako Biltzarra» (eskritoreena) eta gaineratzen du: «Baionako biltzarrean oinarri batzuek onartu ziren demokraziaz. Eta nik, oinarri hoien barrenean geratzeko, hiruzpalau ukitu egin behar izan dizkiot bakarrik nere euskerari. Zergatik komentario hura egin zuenak ez ditu Baionako biltzarreko oinarriak onartzen? Nire gazte-zaro goiza haretan —jarraitzen du— euskal liburu asko irakurri nituen. Baina markarik sakonena utzi zidana, Ibar jaunaren Genio y Lengua izan zen. (...) maixuaren pausoak segitu besterik ez dudala hamabost urte honetan egin (...) ez neri kulparik bota, Ibar jaunari bota zaiozue» [224].

      Urte honetan eginen duen azken literatur komentarioa «Labaien jaunaren azken liburua» artikulua da [225], gure euskal teatroaren historia egiterakoan begiratzekoa.

      [204] Bataio agiria: «En la Villa de Bilbao, parroquia de la Inmaculada Concepción (...) a 19 de noviembre de 1964 fue bautizada una niña a quien se impuso el nombre de Andere-Bihotz. Nació el 13 del corriente a las 11.40 horas en (...) General Dávila 20-3 (...) Le apadrinaron D. Blas de Otero y Doña Yolanda Pino, naturales de Bilbao y Guane (Pinar del Río, Cuba). Administró el bautizo D. Julián Uncilla».

      [205] Conf. ALONSO, D.: Poesía Española. Ed. Gredos, Madril, 1971.

      [206] ARESTI, G.: «Elizardi, poeta» in ZERUKO ARGIA (1964), IV.19ko 3.ean.

      [207] ARESTI, G.: «Lizardi, euskaldun» in ZERUKO ARGIA (1964), VIII.2ko 3.ean.

      [208] ARESTI, G.: «Pernando Amezketarra errespetatu bear» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.6ko 4.ean. «De Zeruko-Argia me pidieron un artículo sobre Pernando, el único que me han pedido, porque me parece estar en un "tour de force" con ellos, aunque siempre acaban publicándome todo lo que me piden, porque la gente les vuelve locos, que a ver qué me pasa, con (?) indudablemente de ciertos señores que viven en Bayona, esos mismos que han echado del Zeruko Argia a las dos más grandes promesas de la literatura vasca: Erramun Saizarbitoria y Xabier Lete».Bartzelonako euskal ikasleei 1966an esana, ik. «Lengua y Literatura Vascas: breve historia e incierto futuro de su relación» in Artikuluak..., Susa, l986, 81-82.etan. Ik. Baionako hauetaz xehetasunik in Euskadi ta Askatasuna, II, 44an.

      [209] ARESTI, G.: «Zergatik Unamuno ala Domingo Agirre?» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.8ko 9.ean. Lehen aipua, ik. «Euskal literatura batuaren oinarriak: hiztegia, berbotegia eta zentzua» (Euskaltzaleen Biltzarrean, 1963an, irakurtzeko testua) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 35.ean. Ondarroan ere, ik. in «Lengo eta oraingo euskal poesia erritarra». Ondarroan emaniko hitzaldia, 1964ko garagarrillaren 8an, in Artikuluak.... Susa, 41. eta j. 1968ko hitzaldia, ik. «Mentalidad Poética Vasca» («ciclo de conferencias» deitzen du), in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986, 106.ean. Hil aurretxoan esana, ik. in TRIUNFO (1975), VII.666a.

      [210] Ik. «Zergatik Unamuno ala Domingo Agirre?» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.8ko 9.ean.

      [211] D´ARCANGUES, P.: Le Viellard et la Rose. Bourges. 1955.

      [212] Lehen aipatu ditugun arrazoiengatik.

      [213] ARESTI, G.: «Nere alaben izenak» in ZERUKO ARGIA (1964), XII. 20ko 3.ean.

      [214] Ikus EGAN (1965), 1-6.183.ean.

      [215] ARESTI, G.: «Gaurko euskal poesia» in ZERUKO ARGIA (1965), I.24ko 9.ean.

      [216] ONAINDIA: «T. S. Eliot il da» in ZERUKO ARGIA (1965), II.14ko 3.ean.

      [217] ARESTI, G.: «Martinaren ilusioa» in ZERUKO ARGIA (1965), II.28ko 3an. Begiarmenek ikertua in Sei Idazle Plazara.

      [218] ARESTI, G.: «Urte berrion dizula, zeruko argia» in ZERUKO ARGIA (1965), II.7ko 3an.

      [219] ARESTI, G.: «Gu, mendearen semeok» in ZERUKO ARGIA (1965), III.14ko 3.ean.

      [220] ARESTI, G.: «Bego Abaituari agur diola» in ZERUKO ARGIA (1965), III.28ko 3.ean.

      [221] ARESTI, G.: «Datorren Aste Santurako burubidea» in ZERUKO ARGIA (1965), IV.IIko 7.ean.

      [222] Ezaguna da nola zenbaitek Loroño defenditzen zuen, Bahamontesen kontra, batez ere Criadok, Bilboko poliziburu egin zenak, Loroñoren laguntza bilatzen zuela jakin arte.

      [223] ARESTI, G.: «Zinaurriaren egiazko alegia» in ZERUKO ARGIA (1965), VI. 20ko 3an.

      [224] ARESTI, G.: «Ez niri kulparik bota» in ZERUKO ARGIA (1965), IV.25eko 3.ean .

      [225] ARESTI, G.: «Labayen jaunaren azken liburua» in ibidem, (1965), XII.12ko 3.ean.

Historia tristeago bat

      Ondarroan Txomin Agirreri gorazarrea egin zitzaionean, 1964an, teatro txapelketa bat jokatu zen: Xalbador Garmendiari eman zitzaion lehen saria, beronen Historia triste bati hain zuzen ere. Paulo Iztuetak hitz egin du Garmendiarekin eta «ezagutzen dut idazlea ta bera ere konprenitzen dut zertxobait. Esames gogorrak entzun ditut bere kontra, Jainkogabea dela esanez» [226].

      Lukaxek (Dorronsorok?), nahiz eta badakien batzuentzat «tamalgarria» dela «euskaldun baten idaztortzak olakorik sortzea», hau da, «emagalduen biltoki bat agertu nai noski euskal antzerkietan»,, uste du Domingo Agirre saria ez dela hutsean erori: «Zorionak Epailleeri. Zorionak egilleari» zioen. Zugaztik «literatura de letrina» dela esan ondoren, «3-R»an klasifikatzen du [227].

      Gauzak honela ikusirik, bere «lagun maite Xalbador Garmendia apaiz jaunarengatik lantza bat apurtzera» dator Aresti, Historia Triste Bat kondenatzen dutenak «abeztruzaren ofizioa jokatzen dutela» salatzera. Garmendiaren aldeko artikulu hau, historia «tristeago» batekin bukatzen du: «Lehenengo egunean nire aitagiharreba nire bi alabarekin atera zen kalera (...) Gaur egunean haurrak bestela doaz jantzirik, gona oso laburrekin (...) bertan zeudela holako serore zahar beltzez jantzitako bat hurbildu zitzaien eta honela esan zion nire aitagiharrebari, erderaz: "¡Qué niñas más monas, pero qué desvergüenza que van con todo el culo al aire! Pero la culpa no es de las inocentes, sino de la perdida de su madre!"». Eta amaitzen zuen: «Serore hori eta Xalbador Garmendia gonbaditu dutenak antzekoak dira» [228].

      [226] IZTUETA, P.: in ONAINDIA: Eskutitzak, 218.ean. (1965.II.10eko karta).

      [227] Ikus LUKAX: «Historia triste bat» in ibidem. VII.8ko 7.ean. (Orduko «3R» gaurko «X», edo antzeko zerbait, da).

      [228] ARESTI, G.: «Historia tristeago bat» in ZERUKO ARGIA (1965), VIII. 22ko 3.ean.

Barrutiaren teatroa

      Arestiren izena ezingo da banandu Barrutiaren teatrotik. Teatro Zaarra argitaratu ondoren, eta Auspoari eskerrak emanez, Lino Akesolok «La colección Auspoa nos tiene acostumbrados a prólogos más enjundiosos» idazten du [229], Arestirenaz.

      Akesoloren ustez, ez da egia Azkuek Barrutiaren lana gutxietsi zuena, eta Arestik Barrutiaz eta Azkuez esanak Euskera-n, Euskaltzaindiaren aldizkari ofizialean argitaratzea ez da gustu onekoa: «¿Cómo ha podido ser tomado en serio y escuchado quien ha dicho esas extravagancias e incongruencias de fondo y de forma que manchan las páginas de Euskera (año 1959, p. 139 y ss.) y, arrogándose la autoridad de extender patentes de buen o mal gusto artístico, ignorando cuanto hemos expuesto, se ha lanzado a esos ataques frenéticos contra Azcue, acusándole hasta de ser el causante y culpable de que no se haya hecho justicia a los méritos artísticos de la obra de Barrutia?».

      Eta diotso exijituz Euskaltzaindiari: «Bien les estaría a los responsables de la revista Euskera un gesto de justicia histórica, rectificando conceptos tan injustos como injuriosos contra Azcue, que nunca debieran haber tenido acogida en sus páginas».

      Bestalde, Arestik Barrutiaren teatroaz esanak ba omen dute zer zuzendurik: «Porque la valoración positiva de la obra en cuestión hay poca en el desafortunado trabajo de Aresti. Prescíndase de la descripción que hace de cómo se desarrolla la acción de la obrita teatral, que no es especialmente primorosa, y como juicio de valor sobre ella queda muy poco. (...) decir que tal otro pasaje no tiene par en la literatura universal, es decir demasiado, que es como no decir nada. Y proclamar entusiasmado a Barrutia como grande, como "nuestro príncipe, que ha estado durante tanto tiempo en estrecho castillo", podría pasar por apóstrofe extemporáneo y barato, si en él no estuviera contenida la especie tan absurda y descabellada (. ..) de ser Azkue el carcelero».

      Akesolo eta Zeruko Argia-k (G. Larrañagak?) ez dute, baina, berdin pentsatzen. Honen ustez, «Itzaurrea —Arestiren Teatro Zaarrakoa— oso jakingarri, gure Aresti langilleak idatzia dakar. Idazle onek, askorentzat oso euskera aldrebesa darabil; baiña bere esanetan beti degu alako sospresaren bat. Ba-du gizon onek zerbait bere esanetara, batzuek asarre eta besteak adi jartzeko». Arestiren izaera edo gustuez gaineratzen du: «Antzerki oni buruz, Arestik egundako nobela poliziaka sortzen digu. Barrutia eskribaua ote da teatro onen idazle, ala bere izenpea eman zion beste batenari?» [230].

      Honez gainera, Gabriel Arestik eragin handia izan zuen euskal teatroan, garai hauetan, bere Justizia Txistulari obrarekin. 1965. urtearen azken egunetan, «Oiartzungo Lartaun taldekoak G. Aresti idazten ari zaioten antzerkiarekin ari dira. Leendabiziko ekiñaldia ikasi tankeran dute ta orain buka berria dan bigarrenari eldutzekotan dira» [231], informatzen zuen Iñaki Beobidek.

      Hilabete geroago, «Oiartzungo Lartaundarrak, urteari bear bezalako asiera emateko, G. Arestik idatzi dien Justizia Txistulari biurtu zen antzeztuko dute —adierazten du Beobidek—. Jainkoak daki antzerki au ikusieziñak sortzen digun naigabea. Ba dugu itxaropena, ordea, talde beronek Donostian ere antzeztuko duala eta orduan ikusiko al dugula» [232]. Bi hilabete geroago, berriro ere, Jarrai taldearen arduradunak: «Oiartzungo Lartaundarrak Arestiren Justizia txistulari... berriro ikasten aritu dira, ta Donostira etortzeko asmoak dituzte. Bilbo aldera joango ote diran entzuna diogu tarteko bateri» [233].

      Gabriel Aresti hil ondoren ere, ondo gogoan du Xabier Letek errepresentazio hura: «Justizia Txistulari teatro lana Oiartzunen 1965 urtearen abenduan estrenatu genuen. Estreno apal eta nahiko injenuo bat izan zen, oso dekorazio txar batzuekin (...) Gabriel bere emazte Melirekin han zen, Oiartzunen» [234].

      [229] AKESOLO, L.: «Azkue y Barrutia» in Boletín de la RSBAP (1966).

      [230] Ikus «Liburu berriak-Teatro Zaarra» in ZERUKO ARGIA (1965), XII.12ko 9.ean. Arestiren Barrutiarekiko «nobela poliziaka» honetaz ik. Kortazarren lana in BARRUTIA, P. I.: Gabonetako Ikuskizuna (Acto para la Nochebuena). Gasteiz, 1982.

      [231] BEOBIDE, I.: «Antzerki Txokoa» in ZERUKO ARGIA (1965), XII.5eko 9.ean.

      [232] Id. id. (1966), I.2ko 11.ean.

      [233] Id. id. (1966), III.27ko 9.ean.

      [234] LETE, X.: «Gabriel Arestiren heriotzean» in ZERUKO ARGIA (1975), VI.15eko 12an. Zenbait urte geroago —1971n—, Oñatiko Oñatz taldeak ere jokatu zuen (ik. Bilbok bere seme prestuari..., 119an.

      Justizia Txistulari Egan-en argitara eman izan zen, (1966), 1-6, 138-189 orrialdeetan. Hasieran, ohar hau zekarren: «Komedia honetako azken redakzio-lana (aditza, ortografía eta hitz askoren propiotasuna: nire euskera baldarraren azken orraztutze herrikorra), Oiartzungo makin-idazlearen eskuetan geratu zen. Har beza berak bere responsabilidadea, nik nirea dudan bezala».

      «Makin idazle» hau Xabier Lete izan zen. (Ik. ARESTI, G.: Antzerkia. Susa, 1986, 281.ean).

      Zubikarairen iritzian, presaka gertatua da, estu eta larri amaitua, eta ez bide zen sakon onartua izan (ik. Bilbok bere seme prestuari..., 103an).

Kriselu antzerki taldea

      Arestik teatro talde berri bat antolatzen du Bilbon: Kriselu.

      1966. urtearen hasieran, Jarraikoek Xalbador Garmendiaren Historia triste bat jokatzen dute Bilboko Ayala teatroan, zeinaren kronikan Beobide zuzendaria «Donostiako klinikan» geratu zela esaten baitigu Arestik  [235].

      Iñaki Beobidek harrera ona egiten dio Kriselu jaio berriari: «Kriselu'a izan da Bilbotar gazte talde batek, beren antzerki taldearentzat aukeratu duten izena. Leendabizi egingo duten antzerkia erabaki dute. Nun egin ez dute erabaki oraindik, bai ordea laister izango dela. Txoko onetan maiz aitatu bearko dugun taldea izango delakoan gaude, gazte kementsuez orniturik bai dago» [236]. Saizarbitoriak ere bere ongi-etorria egiten dio, apirilean [237].

      Maiatzean, «Ahuntz herri bidegabea gogor ari dira prestatzen» [238] eta ekainaren 5ean, Bilboko Ayala teatroan jokatzen dute. Honen berri emanez Xabier Gereñok idatzi zuen kronikan, teatro lan hau «Ugo Betti, italianar idazleak idatzia ta Gabriel Arestik euskeratua» esaten zen [239]. «Eta Aresti aitatu dogun eskero, esan daigun euskerara egiñ dauan itzulpena ona dala benetan. Itzulpen ori egin dau euskera errez eta dotorean, erakutsiz zelan lortu leiken edertasuna itz gatxetara joan barik». Eta euskal teatroaz gaineratzen zuen: «Txotxolokeri asko ikusi dogu euskeraz eta ordua zan benetako teatroa emoteko. Erriak au ikusiko dauanean, joango da euskerazko antzerkia ikusten, eta ori da lortu bear doguna».

      Uztailean, Bermeon egiten dute obra bera. «Euskera ederrien antzeztu eben gazte talde onek», esaten zuen Urkidik Zeruko Argia-n. Baina, «ustian nago —jarraitzen zuen— ikusle-entzule askori ez yakoela atsegin izan Ahuntz Herriko Bidegabea. Zalla zalako aditzen? Edo ekanduta gagozalako beste eratako antzez lanak ikusten?(...) Ala ta guzti be antzezlari, zuzendari eta Eusko Elea txalogarriak izan ziran. (...) Aresti jaunak neska-mutil bixkorrak daukaz lanerako. Urrun yoan leike bere asmo-bideetan. Eta ia, urren antzestaldi obatxuagoa emoten deuskun Eusko Ele ederrian».

      Bettiren lan hau Durangon eta Bergaran ere jokatu zuen Kriselu taldeak.

      Ikusi dugu gorago zer uste zuen Xabier Letek Arestik euskal teatroan izan duen eraginaz. Oraintsuago Patri Urkizuk ere: «Hegoaldean arrakasta eta segilerik gehienak» izan dituela esaten du.

      1966. urte honetan berton Iñaki Beobidek ere «gaztedia bere alde du» zioen.

      Kriselu honetan jardun zutenak Gerardo Elortzak gogoratzen ditu: «1966-67 ikasturteko Kriselu-kideak honako hauek ginela uste dut: bilbotarrak Begoña eta Itziar Foruria, ahizpak, Espe Kristobal, Tere Astorki eta Xabier Perez Urraza; gainerako bizkaitarrak Migel Anjel Etxearte aulestiarra eta Leopoldo Legarreta Errigoitikoa; eta gipuzkoarrak Esteban Arana, Jokin eta Patxi Barrutia, anaiak, Arrasatekoak, Jose Luis Arrieta Bergarakoa, Bittor Galdos eta Jerardo Elortza oñatiarrak, Ixio Garmendia Zaldibiakoa eta Anjel Uresberueta donostiarra.

      »Hauetaz gain Aresti bera, jakina, eta Xabier G. Elorriaga, Hego-Ameriketatik etorria izan arren, bilbotartzat har dezakeguna. Guziez oroitu ez banaiz, barkatuko ahal zait despistea!».

      Kriselurengan izan zuen eraginik ETAren zatiketak: «Euskal Herriko Antzerki-taldeen Federazio moduko bat sortu: horiek ziren topaketa txiki haien helburuak. Egia esan, asmo polit haiek gazatzeko ez genuen astirik ere eduki, hurrengo hilean —1968ko Abuztuan, alegia— M. Manzanas hil zutenean, salbuespen-egoera luze eta latza ezarria izan baitzen. Ene ustez, zigor politiko honek, beste sail askori legez, antzerkiari ere atzerakada dexentea eragin zion, teatro-taldeetan sarturik zeuden askok, gartzelaratu edo deportatu ez baldin bazituzten, atzerrira jo behar izan zuten eta. Taldea aski hondatu zen 68ko uda-udazken aldera eta, beste hiru edo lau urte pasatu arte, ez ziren gauzak bere onera etortzen hasi.

      »Kriselu taldearen esperientzia labur hartan gauza bitxia gertatu zen bigarren obra entseiatzen ari ginela. 1966ko Abendu inguruan ETAk bere V. Asanblada famatuaren lehen zatia izan zuen, ondorioz erakunde horren lehen zatiketa inportantea suertatu zelarik. Gauza jakina da sasoi hartako teatro-talde eta bestelako ekintza kulturalen bitartez kanal egokiagoetatik egiterik ez zegoen politika bideratzen saiatu zela jende asko. Egia esan, orduko teatroa politika egiteko beste bide bat zen, eta zenbait jende ez zen, antzerkia egitera nahiz ikustera, teatro-zaletasun hutsagatik inguratzen.

      »Asanblada hartan, bada, Kriselutar banaka batzuk egokitu ziren, baina ez denak sail berean, desberdinetan baizik: ETA-Zaharrarekin batzuk eta besteak ETA-Berriarekin. Gure Herri santu honetan noizbehinka mirari moduko batzuk izaten dira, antzerki-taldea ez baitzen bat-batean desegin eta, burruka guztien azpitik edo gainetik, urte hartako obra biak hiru aldiz eman baitziren. Taldea apur ez zedin, Gabrielek, batarekin eta bestearekin hitzeginez, lan handia egin zuela uste dut.

      Zubikaraik eta Elortzak ohar egin izan dute Arestiren antzerkia ez dela «jokatua» izan, ezin dela haren egiazko balioa, beraz, neurtu eta intelektual kutsukoa dela: «Augustinek lehen adierazi digu teatro-lan batek antzezten denean eskaintzen duela bere benetako balioa. Arestiren teatrogintzak ez zuen zori hori izan, neurri apal batetan baino. Beraz, ez dakit zenbateraino erabaki dezakegun intelektualtasun hori, obra horiek antzezten ez diren bitartean.

      »Dena den, garbi dago Gabrielen teatroan esaera, kanta zahar, bertsolaritza eta abarrei buruzko erreferentzia literario samarrak behin baino gehiagotan aurki daitezkeela. Adibide bat jartzekotan, Justizia Txistulari obran datorren bat ipiniko dut: antzerki hau Erdi Aroan girotua egon arren, Joane Dotore eta Petri Arlote XIX. mendeko bi bertsolariri buruz (Oxalde eta Bordel) arituko dira eztabaidan. Horrelako jolas literarioak sarritan egiten zituen Arestik eta ez dakit jendeak zein neurritan harrapatzen zituen. Bestalde, aski ezagunak dira, publikoa eta irakurleak epatatzeko edo, apropos sartzen zituen erdarakada nabarmenak: ez zaitez errametatik ibili / urak madretik atera al ziren inoiz? / hemen-itxadoten-deutsuteko andre ile-beilegi batekin ("con una rubia de aquí te espero", alegia), etab. Alderantziz ere jokatuko du inoiz, hots, teatroko elementu batzuez poesia egiteko baliatuko da: esaterako, hainbeste maite duen Barrutiaren Gabonetako Ikuskizuna teatro-lanaren pasarteak zenbait poematan tartekatuz».

      Ernazimendu garaiko zenbait komedia humanistiko legez, gehiago izan daitezke jende kultu xamarrak irakurtzeko, oholtza gainean jokatzeko baino [240].

      [235] ARESTI, G.: «Jarrai Taldea Bilbaon Historia Triste Batekin» in ZERUKO ARGIA (1966), I.16ko 9.ean.

      [236] BEOBIDE, I.: «Antzerki Txokoa» in id. (1966), III.27. 9.ean.

      [237] SAIZARBITORIA, R.: «Kriselu bat Bilbaon» in id. (1966), IV.24ko 7.ean.

      [238] BEOBIDE, I.: «Antzerki Txokoa» in id. (1966), V.1eko 9.ean.

      [239] GEREÑO, X.: «Kriselu bat euskal antzerkian» in id. (1966), VI.19ko 1.goan.

      Gabi del Moralek gordetzen zuen makinaz idatziriko ale bat: ik. BETTI, U: Ahuntz-herriko bidegabea Arestiren itzulpena, in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, 1986, 233. eta j.

      [240] Bermeokoa ik. URKIDI: «Bermeo» in id. (1966), VII.24ko 2.ean. Gainetikoak: URKIZU, P.: Euskal Teatroaren Historia. Kriselu, 1975, 106.ean. BEOBIDE, I: «Euskal antzerkia» in TXISTULARI (1966), 45.a, 12.ean. Gerardo Elortzak in Bilbok bere seme prestuari..., 116an eta j. (Ik. 188. oharra).

Txistularien artean

      Musika-belarri gordin samarra [241] zeukan, txistulariak ez zituen zeharo maite: 1965ean, haatik, Txistulari aldizkariaren erredakzio batzordean ikusten dugu. «San Antongo parrokiako lokaletan biltzen ginen —esaten digu Xabier Gereñok—. Gabriel pozik sentitzen zen gure artean, guk egiten genion abegi onagatik, bilbotar abertzaleek gorrotatu egiten baizuten. Txistuak belarrietan min egiten ziola esaten zigun, baina gu txistulariok asko maite gintuzan».

      Dakigunetik, Gabrielek ez du parterik hartu izan inongo erredakziotan kontseilutan, Txistulari-n izan ezik: 1965eko 43.ean, kontseilu honen foto bat ere eman zuten, non Gabriel Aresti ikusten baitugu, Bengoa Zubizarreta, Juan Manuel Idoiaga, Xabier Gereño eta Andoni Amutxategirekin.

      Txistulari eta dantzari haiei orientazio kritikoa eman nahiz edo, Jose Luis Lizundiak Durango aldean batutako aurreskurako koplen presentazio hau egiten zuen: «Yo no entiendo demasiado y acaso entiendo demasiado poco sobre lo que es, o no es, folklore vasco en lo que no se refiere a su parte literaria. Sin embargo, por mi inmersión en el mundo literario, creo que las danzas vascas no tienen el sentido que le dan ciertos coreógrafos actuales. No quiero hacer, por falta de conocimientos, espacio y tiempo, reflexiones de tipo alguno.

      »Hoy me limito a transcribir las coplas del aurresku de la merindad de Durango, tal como de la más pura expresión salida de la boca del pueblo las ha recogido el docto vasquista y entusiasta vascófilo D. José Luis Lizundia (...) Creo sin embargo que nuestros coreógrafos debieran ser tan respetuosos hacia la expresión del alma vasca como lo es en este caso el recopilador. Y sin querer polemizar, solamente (...) [242]. Ondoren, Lizundiak bildutako koplak eta irudi bat eman zuten.

      Euskal Herriko Txistularien Biltzarrak, Primer Concurso de Obras Musicales para Txistu antolatzen duenean, Rafael Castrok «Kanta eta Dantza» [243] obrarekin lehen saria jaso zuen. Urtebete lehenago —1964an— Primer Festival de la Canción Vascan, «Nora?» kantuak, Castroren musikarekin eta Gabriel Arestiren letrarekin, lehen saria merezi izan zuen.

      «Nora?» kanta honek, Arestiren asmo berriztatzaileak orotarikoak zirela erakusten duen jarraiko ohar hauxe zeraman: «¿A dónde? / (Este poema fue escrito para una composición coral destinada a un concierto de música polifónico, a la cual se presentó mi amigo y camarada Rafael Castro. Fue el único intento de romper con el reaccionarismo de nuestra música coral. A pesar de la diferencia de calidad artística y planteamientos sociales, el público vasco prefirió dar el premio a la más reaccionaria de las composiciones que para una coral vasca se haya escrito jamás.

      »En la actualidad y a pesar de la fuerte concienciación producida por los acontecimientos políticos y sociales de los últimos años, el espíritu de esta composición no ha podido triunfar sobre los viejos moldes impuestos hace más de medio siglo por el nacionalismo burgués, constituyendo uno de sus últimos reductos. Publico ahora al cabo de cerca de dos lustros esta poesía al objeto de llamar la atención de nuestros compositores)».

      Berrikuntza asmo honetaz, «El año 1965 es el que ha fijado la divisoria de una nueva música vasca: en el I Festival de la Canción Vasca resulta vencedor Joseba Olaizola con su obra para voces mixtas Mendietan; la obra Nora?, de Rafael Castro, para seis voces mixtas merece también premio por su forma, considerada en aquel momento original» idatzi izan du Jose Antonio Arana Martijak [244].

      Zenbait urte geroago, 1978an, Cordero Castaño jaunak «Nire aitaren etxea» musikatu zuen, Bizkaiko Aurrezki Kutxaren musika sariketa batean irabazle atera zen partiturarekin. Musika lan hau ona izan arren, 1983an Patxi Orozek musika herrikoiagoa asmatu zion, lau ahots nahastuetarako harmonizatua, partitura honekin eta poemaren hamazazpi itzulpenekin liburuxka bat argitaratuz, Tubingenen. Orozen iritzian, badauka «Quomodo canatabimus» salmoaren oihartzunen bat poema honek [245].

      Goiko «Nora?» hau dela eta, anekdota hauxe kontatzen zuen, Zeruko Argia-n, Nora [246] aldizkariaren berragerpen-presentazioa egiten zuenak (izenen homonimia dela eta). «Nik uste nuan —kontatzen zuen— Bilbo'n ondo ezaguna izango zala leku guztietan, ta ala bialdu nion aldizkari bat, zuzenbide onekin: "Gabriel Aresti. Poeta Vasco. Bilbao". Andik egun batzuetara emen dakarkidate berriro "desconocido en la cartería" jarriaz». «Nora?»ren garaipena ospatzeko, «gauza bat pentsatzen nago. Alegia, txanpan botella batzuk erosita dauzkagula ta nai duzunean etortzeko» [247].

      Euskaldunen kanta nazionala «Gernikako Arbola» dela eta, Inocente Ledesmak «El Guernicaco arbola es obra del organista lequeitiano Juan María Altuna, aunque lo divulgó el bardo Iparraguirre en sus correrías por Europa y América» tituluaz publikatu zuen artikulu bat 1965ean. Honen ustez, tituluan dioen bezala, abesti ospetsu hau ez zuen Iparragirrek asmatu, Altunak baino. Iritzi honi arrapostu egin zion Gabriel Arestik: «No hay duda de que Iparraguirre era bertsolari. Tenemos el testimonio de Xenpelar, válido por sí mismo. Estamos seguros de que Altuna no era bertsolari, y no sería arriesgado asegurar que no sabía cuántas sílabas debe tener cada punto. Y la letra del "Gernikako Arbola" es obra de un bertsolari. No de un bertsolari de la talla de un Xenpelar o Pernando, pero sí de un bertsolari. Y creemos que a lo máximo que se ha llegado ha sido a disputarle la paternidad de la música. De la letra no creemos que se haya hablado. Y la letra es más importante en el "Gernikako Arbola" que la música. (...) Los bertsolaris han compuesto músicas desde que ha habido música (...) En cuanto al valor musical, a más de un musicólogo y compositor le tenemos oído que es la más ramplona y rateante de las tonadas que el romanticismo haya escrito en Vasconia».

      Idazlearen iritziz, «Gernikako Arbola» Iparragirrerena da, bertsolaria zelako. Hau frogatzeko, Xenpelarren testigantza aipatzen zuen, «Iparragirre abilla dela» bertsoena, alegia, honela bukatuz: «Trató Xenpelar a Iparaguirre como lo veía (quizá no como en realidad era): De buena escuela, con música, además vertsolari... ¿Qué más se necesitaba, pues, para ser el autor del "Gernikako Arbola"? ¿Graduación en la Hochmusikschüle de Munich? ¿Certificado de la Real de la Lengua? Nosotros creemos que le bastó su experiencia en la Comuna de París para hacer de una tonada más que vulgar y de unos bersos mal improvisados, el más grande canto a la libertad y a la paz que el mundo ha conocido. Canto que al final le costó el destierro, y como apuración de las heces, la muerte misma».

      Beste ohartxo honekin ematen zion amaiera: «No es que lo escribiera. Sencillamente, lo echó, o para valernos del término castellano y no del vasco, lo improvisó» [248].

      Jose Antonio Arana Martijak ere bere iritzi zuhur oinarrituak ematen ditu gai honetaz, baina funtsean Arestirekin bat dator, bereziki puntu batean: «Quizá sea necesario leer y meditar las demás estrofas en las que palpita un sentimiento asociativo de Árbol y libertades, sin simbolismos, que son el espíritu de la letra. Y en esto creo estar de acuerdo con Gabriel Aresti» [249].

Xabier Gereñok, behin, h-z idatzi behar ziren hitzen zerrenda bat eskatu zion (beronen usadio partikularrerako). Gereñok, asko gustatu zitzaiolako, eta praktikotasun handia ikusten ziolako edo, Txistulari-n argitara eman zuen, Gabriel Arestiren izenpearekin [250].

      Ez zitzaion hau Agustin Zinkunegiri ondo iruditu, nork esaten baitzien txistularien aldizkariaren zuzendariei: «Ikusi det Arestiren H zerrenda ikeragarria. Nik, egia esan, ez det ortograpi arrastorik ere, baño badira emen idazle jator askorik, H ipur beltzak miñ eman dionik. Guk emen, orain arte, ez dugu H'rik ezagutu ere, esate baterako, eta oraingo idazle auek bera ontako sail bat tentekatu gabe ezin idatzi (...) Gure euskera idazkerak, ¿ez altzun, edo ez al du ortan ere alakoxe berezitasun bat? Barkatu, Aresti ta alperrikako H'ren maitaleok, eta idatzi euskeraz. Orixe da gure elburua» [251].

      Baina Txistulari-ren zuzendaritza aldian-aldian tokiz aldatu egiten zen, eta, behin Bizkaitik alde egin zuenean, ez zen Aresti berriz hara agertu.

      [241] «Mundu honetan belarri txarreko gizonik izan bada, berau Gabriel izan da». FELIPE, N.: «Gabriel Kantugile» in ZURGAI extraordinario, (1979), 33an.

      [242] ARESTI, G.: «Koplas de Aurresku» in TXISTULARI (1965), 41. 25.ean.

      [243] Conf. TXISTULARI (1965), 41.

      [244] Ibidem. Eta ZERUKO ARGIA (1964), X.18ko 4.ean. «Nora?» honekin saria irabazi ondoren, Olasoren furgonetan, Santurtzira jo zuten Gabriel Arestik, Meli Estebanek, Juan Mari Arestik, Castrok, eta abarrek bazkaltzera. «Nora?» hau musikatzeko, hitzei ukitu asko egin behar izan omen zien Arestik, Castro oso exijentea gertatu baitzen. Arestiren oharra in Harrizko Herri Hau, 1986, 10ean. Arana Martijarena, in ARANA MARTIJA, J.A.: Música vasca. Donostia, 1976, 228an.

      [245] Berri gehiagorako, ik. ARANA MARTIJA, J.A.: «Gabriel Arestiren "Nere aitaren etxea defendituko dut" 350 hizkuntzetara itzulia» in EUSKERA (1985), 2, 549. eta j. Poema honetaz ik., baita ere, TOVAR, A.: Mitología e Ideología sobre la Lengua Vasca. Madril, 1980, 201.ean. Ik. 146. oharra.

      [246] Anaia Berriotxoak lasalletarrentzat ateratzen zuen aldizkaria. Hainbat denboratan isilik egon ondoren, 1964an ekin zioten berriz argitaratzeari.

      [247] MURIETA, A.(?): «Nora?» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.5eko 5ean.

      [248] ARESTI, G.: «Disentir» in TXISTULARI (1965), 44.a, 16an. Conf. ale berean 12-13.etan I. Ledesmaren lana.

      [249] ARANA MARTIJA, J.A.: «En torno a la música y letra del "Gernikako Arbola" in TXISTULARI (1966), 47.a, 31-35.etan.

      [250] ARESTI, G.: «La letra H en euskera» in TXISTULARI (1966), 45.a, 34-35.etan.

      [251] ZINKUNEGI, A.: «Eskutitzak» in TXISTULARI (1966), 47.a, 14.ean. Txistulari-koek ohar bat erantsi zioten gutun honi, arrazoi fonetikoak eta Baionako Batzarraren autoritatea zitatuz, «h»aren alde.

Lizardi saria. 1966

      «Gabriel Aresti 1965 urteko "Lizardi" poesia sariaren irabazle. Euskal Harria lanarekin irabazi zuen Gabriel Arestik "Lizardi" saria. Iru boto izan zituen. Luis Maria Mujikak boto bat Nire errotatik lanagatik eta Antonio Bilbao Monasteriok beste bat Bi ta bi lau ta bi: zortzigatik. Juradua: M. Lekuona, P. Lafitte, J. San Martin, N. Etxaniz eta M. Lasa» [252]. Horrelaxe informatzen zuen, ofizialki, Euskera-k, 1968an, saria eman eta hiru urte geroago.

      Zeruko Argia-k esaten zuenez, «lan onek "Jardin Txikerra" zekarren izenburuan» [253].

      Notiziaren berri izaten dutenean, txistulariak poztu egiten dira: «Aresti, reputado poeta en lengua vasca, ha recibido el premio Lizardi, de poesía, máximo galardón en esta faceta. Biotz biotzez zorionak eta jarraituko dogu? (...)» [254].

      Liburuaren publikazioa urtebete geroago eginen da, «1967-gn udako lehen egunean» [255].

      [252] Conf. EUSKERA (1968), XIII.290.ean.

      [253] Conf. «Euskaltzaindiaren Otsailleko Billera» in ZERUKO ARGIA (1966), III.6.ko lgo. orrialdean. Itxura denez, Lizardi sari hau 1965ekoa izan arren, ez zen erabaki 1966 urtera arte. Hona hemen, bestalde, sariketa honetara presentatu ziren lanen izenburuak: Jira ta bira. Saiets-ezurretan. Euskal Harria. Ama bat ametslari. Gaxorik nago erbestian. Nere lagun Mariatxori. Gora Euskal Erri maite. Buruxkak. Nire errotatik. Bi ta bi lau ta bi... zortzi. Conf. «Lizardi sarira bidalitako izenburuak» in ZERUKO ARGIA (1966), I.23ko 1go. orrialdean.

      [254] «Naste borraste» in TXISTULARI (1966), 45.a, 32.ean.

      [255] Euskal Harria. Kriselu, Bilbo, 1967. (173.ean).

Bilbotik Eibarrera

      Bilboko Evers enpresa utzi eta, luzaroan lanik gabe egon ondoren, Eibarren, Rocandio etxean hasten da beharrean, 1966ko maiatzaren 6an. «Durante este tiempo (1966-VIII-16ra arte) —diost Rocandiok— tabajó como Jefe Administrativo, cumpliendo siempre con su deber» [256]. Gabriel Arestik bere Eibarko nagusia gizon estrainio bat bezala ikusten zuen. Hara ailegatzean —trenez, noski—, nagusia bera agertzen zaio estaziora, abarketaz jantzirik. Arestik ez omen zuen konprenitzen nola zitekeen hain zekena bere buruarentzat.

      Han ziharduela, Eibarren grebak eta izan ziren. Juan San Martin eta bera batera atera ziren, manifestazioan, Poliziaren etxe aurrera, han giltzapean ziren lagunen libertatea eskatzera. Aresti zurtz eginda dago, langileek, euren artean, euskaraz egiten susmatzen dituenean. Mundu berri bat omen zen hau beretzat. Eibarren izan zuen egonaldi honek badu, San Martinen ustez, zerikusirik haren Euskal Harria poesi-kreazioan.

      Behin, halako manifestazio batean, poliziek gizon bat lurrera eraitsi zuten makilaka eta modu txarrez zerabilten. Aresti hurbildu omen zitzaien, trajez eta gorbataz jantzita —hauxe zen haren eguneroko janzkera— eta ba omen ziotsen poliziei: «Neu naiz mutil honen abokata... zer gertatzen zaio? Neu kargutzen natzaio!». Poliziok bakean utzi ei zuten gure mutila.

      Eibar honetan, Juan San Martinen etxean hain zuzen ere, ezagutu nuen lehen aldiz Gabriel Aresti, pertsonalki. Hirurok batera afaldu genuen San Martinen etxean. Niretzat biak ziren maisu jarraigarriak eta biak lehenengoz ezagutu nituen. Benerazioz eta gizon inportanteen artean nengoela-eta begiratzen nien. Estrainiatu egiten zitzaidan, horregatik, nola diskutitzen zuten, «koño!», «joder!», vel similia botaz, edozein tabernatan edozein gizonek legez. Gabriel Arestik SESBen alde egiten zuen eta Juan San Martinek, ostera, Suitzaren organizazio politikoa kontra jartzen zion.

      Afaldu ondoren, neuk jaitsi nuen Aresti, Lambretta motorrean pakete —ezagutu dudan paketerik beldurgarriena—. Agurra egiterakoan, esan zidan: «Behin edo behin nitaz gogoratzen bazara, asko sufritzen duen gizon errukarri bat ezagutu duzula oroi zatez». Gizon arraro baina ikaragarrian deigarriaren zirrara egin zidan eta ezin nuen ulertu nik periodiko eta liburuetan ezagutu nuen gizon hura hain urduria eta seguritate bigunekoa izatea. Aurrerantzean lagun izan ginen, harik eta heriotzak banandu gintuen arte.

      Hortxe Eibarren, tabernaren batean, ezagutu zuen Sarasketa, ETAkoa —«zenbat maitatu nuen!»—. Hura atzeman zutenean, Gabriel Arestik «II / Ekainaren 7 egun» kopla hunkigarri batzuk egin zituen:

                  «Mutikoaren gau hotza;

                  urtu zitzaidan bihotza;

                  Herriagatik hiltzeko edo

                  gerturik dago bildotsa».

      Arestiren literaturan badira zenbait hitz-giltzarri inoiz ere alboratzen ez dituenak, goiko azken oktosilaboko «bildotsa», adibidez, liturgiako «Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi» dena, hasiera-hasierako «Godalet-dantza» goiztiarraren «Poema hunetako Giltza» testuan irakurtzen dugun berbera: «Aker eta Bildotsa elkarrekin gatazkan daudela, zela darabilkegu? (...) Iarraik gaitezen bandera gabe, Euskalerria eta ez... Hobeki zerbitzatuko baitukegu bildotsa martirigoaz, reboluzinoaz baño».

      «Ecce agnus Dei, qui tollit peccata mundi» delakoa, bestalde, Mundu-munduan nobelaren bukaerako azken latin-esaldia da. Liburu Santuetako sinbologiak Arestirengan duen eragina uste baino handiagoa gerta daiteke: Orozen iritzian, «Quomodo cantabimus» salmoaren oihartzunen bat du «Nire aitaren etxea defendituko dut» poemak. 137. salmoa da, «Babiloniako ibaien bazterretan» hasten dena, hots, «Super flumina Babiloniae», eta Arestik berak «Sobre la superficie de las aguas» tituluarekin egiten du poema luze bat.

      Geure ustez, Elizak aste santuko liturgian kantatzen duen salmoetako «Celus domus tuae» honek eragin handia du euskal gizartean gaur ere: «Hiri etxeazko zeloak ni jan niauk eta enegan jausten dituk hi laidoztatzen hautenen laidoak».

      Urte honetan, Dávilako etxea saldu eta Alcázar de Toledo kalean, Iralabarriko frantziskotarren fraidetegitik, hots, Imanol Berriatuagandik hurbil, hartzen dute etxe berri bat Arestitarrek. Frankismo ostean, kale honi Kirikiño kalea jarri zion Udalak —hala da gaur egun—, seguraski Aresti hemen bizi izan zenik jakin barik.

      [256] 1975.XI.18ko kartatik.

      «Industrias EugenioRocandio Calvo. Empresa situada en Eibar. Nº de trabajadores: 18. Actividades y productos: Laminación de fleje en frío. Artículos de ferretería. Precintos, enlazadores y grapitas». (Auñamendi Entziklopedian).

Kreazio-lanaren eragina

      Xesus Alonso Monterorekin 1966ko udaberri inguruan jartzen da harremanetan: «Lo conocí en Bilbao en la Semana Santa de 1.966. Estaba con Juan S. Martín en la Ac. de la L. Vasca. Me dijo haber traducido al vasco un poema —o dos— de Curros Enrríquez, poeta al que era aficionado. No sé dónde se publicó esa versión.

      »Yo "preparaba" entonces el libro colectivo A. Machado con nosa voz (Lugo. 1966). Queríamos que en una sección figurasen poemas en homenaje a Machado en gall., cast., y euskara. El suyo, que tengo, no lo incorporé al libro por llegarme tarde.

      »En carta (18.4.66): "Deseo que sea de su gusto, aunque disiento con la mayoría sobre la significación política de tanto Machado como sus compañeros de generación.

      »De todas formas he procurado entregar lo mejor de mí mismo en el poema".

      »Él y Gregorio San Juan fueron alguna vez jurados en los cuentos gallegos de Euzkadi de certámenes literarios gallegos.

      »Ahí, en Bilbao, los estudiantes gallegos lo trataban» [257].

      Era berean, kataluniar kultur mugimenduarekin ere harremanak ditu (nahiz eta ez gailegoekin adinakorik). «Dudo un poco —idazten zuen Ricardo Salvatek— sobre la fecha en que conocí a Gabriel Aresti. Me parece que fue en el año 66 cuando él vino a dar una lectura, si no me equivoco, de su espléndido libro de poemas Harri eta Herri. Este recital lo organizaron unos estudiantes vascos y creo que tuvo lugar en una aula salón de actos de los Jesuitas de la calle Balmes. Hicimos enseguida una buena amistad y yo le presenté al poeta catalán Felipe Cid. También pasé el libro Harri eta Herri a Salvador Espriu. Espriu quedó muy interesado por el trabajo de Aresti y creo recordar que le escribió felicitándole» [258].

      Ibon Sarasolak 20 urte dituenean, Gabrielen poesigintzak berebiziko arrakasta du belaunaldi kultu berriengan: «Intransijentzi, dogmatismu eta integrismu gehiegi nabaritzen da euskal-argitaldarietan (...) Danok gogoratzen degu (Harri eta Herrik) atera zuen zarata (...). Orduezkero idazle txar baten liburu debekatua da euskaldun askorentzat. Euskaldun gazte askok ez dute ordea hola pentsatzen: Donostiako Biblioteka Probintzialera joaten naiz estudiatzera. Harri eta Herri da han estudiatzen duten unibertsitarioek ateratzen duten euskal-liburu bakarra (euskal-liburuak, euskerazko liburuak dira). Ba dira unibertsitarioak euskal-literaturan liburu hau bakarrik ezagutzen dutenak. Euskera jakin gabe liburu hau erosi duten unibertsitarioak ere ezagutzen ditut. Norbaitek euskal-literaturataz zerbait galdetzen badit, Harri eta Herri lagatzen diot. Orain arte, arrituta gelditu dira danak, ez baizuten uste euskal-literatura mailla ortara iritxi zanik.

      »Hauek guztiak, ez dira hitz edo iritzi: Errealidadeak dira. Zeren Harri eta Herri, sortzen ari dan Euskal-herri berri batek merezi duen lehenengo liburua da» [259].

      Ibon Sarasolak delako artikulu hori idatzi zuenean, 1966an, Gernikako hiriaren fundazioaren seiehun urteurrena ospatzen zen. Jaialdi hauetan Gabriel Arestiri hitzaldia eman zezan eskaini zion hiriko Unzeta alkateak. Baina —Vidal de Nicolásek esaten digunez, beronekin hitz egin ondoren—, Arestik gauzak beste era batean ikusten ditu: «Mucho agradeceré —diotso ekainaren batean Unzeta alkateari— a Ud. tome las medidas procedentes para que la misma sea aplazada por lo menos un par de meses (...). En carta que le escribí al aceptar pronunciar mi conferencia, le dije que era mi intención dejar complacidas a la autoridades y emocionado al pueblo. Por innumerables comentarios recogidos de la boca de éste, paréceme difícil cumplir semejante doble propósito, por lo que considero que la medida más acertada sería el aplazamiento sine die de mi conferencia.

      »Por otra parte, ¿cómo va el ambicioso proyecto de protección de nuestra lengua natural por parte de la Diputación de Vizcaya?».

      Ekainaren 7an, Sarasolaren artikulua irakurtzen du Zeruko Argia-n, eta berehala bidaltzen dio beronen itzulpena emazteari. Eskutitzak ez du fetxarik, baina Eibartik (Rocandion dabil lanean), igorria izanen da. Honela ziotson: «Querida Meli: / Te copio esto de Zeruko Argia. Naturalmente me ha emocionado y halagado. ¿Esta gente qué diría si fuere a Gernika? / Bueno, hasta el miércoles. Te quiero más que nunca. / Besos a las nenas y a ver si Nerea la veo el miércoles. / Gabriel» [260].

      Ekainaren 5ean, berriz ere Unzeta alkateari idazten dio: «Aludo a mi carta del 1 ° de los corrientes y a la conversación mantenida con Ud. el día-4° de los corrientes en el Palacio de la Diputación del ex-señorío de Vizcaya, únicamente para ratificarme en los términos de la misma, en el sentido de que el próximo día 18 no daré mi conferencia en esa. Además de las razones apuntadas, está la de que no puedo defraudar a una juventud vasca que tiene puestos sus ojos en mí.

      »Lamentaría que esta final decisión mía pudiera tener consecuencias que serían perjudiciales para todos».

      Bazuen auzi honen berririk San Martinek, zenbait urte beluago azaldu ere egiten duen moduan:

      «Unzeta alkate zenak Aresti konprometitu zuen. Hain zuzen, garai hartan Aresti Eibarren bizi zelako, barru-barrutik ezagutzen dut orduan gertatua. Gernikan hitzaldi batekin, parte hartzera eraman nahi zuten eta egin zuten programa, kasik bere gogoz kontra, programan iragarri ere bai, baina niri aitortzen zidan: "Ez noa programatik nire izenik kentzera, baina egunak hurbiltzen direnean ezetza emango diet eta horrekin frakaso batera bultzaraziko ditut". Berak bazekien hori, nik ere bai, baina nonbait "Eladioek" ez zekiten, eta bereziki hortik egurkada handiak hartu zituen, zigor gogorrak. Eta horren ondoren "Euskal Harria" liburua atera zuenean izan zituen kritikak. Berak, etsita, desesperaturik, esan zuen: "Ez noa gehiago euskeraz idaztera". Baina batzuk bultza egin genuen jarrai zezan. Ordukoa da despedida gisa bere ustezko poemarik hoberenak bilduz prestatu zuen "Antologia laburra", nik Egan aldizkarian argitaratuko nuena. Niri kopia bat bidali zidan eta kopia hori hor neukan, bazterrean, eta duela bost urte "Obra guztiak" agertu ondoren konturatu nintzen hutsune batzuk zeudela, falta zirela poema zati batzuk, beste batzuk gaizki jasoak, eta azterketa bat egin nuen. Denak ordenan jarririk, "Egan"en publikatu nituen bere gutunarekin batera. "Antologia laburra" lan hori ze arrazoigatik egin zuen? Bere hautapena pertsonala agertzeko azken batean, eta tartean bazeuden beste zenbait poema inoiz argitaratu gabeak. Uste dut oso interesantea dela "Antologia laburra" deritzan hori, gutxienez bere gogozko obra hor agertzen duelako» [261].

      Ibon Sarasolak aipatzen dituen horietariko irakurle bat Xabier Lete izan zitekeen, bederatzi urte geroago esaten baitigu: «Neretzat, Harri eta Herri irakurtzea deskubrimendu garrantzitsu bat izan zen, Txillardegiren Peru Leartzako izan zen bezelaxe. Gauzak argi. Batak poesian eta besteak prosan, euskal mintzairaren indarra eta espresibitate berri baten hildotik deskubri erazi zizkidaten, eta, besteak beste, deskubrimendu horri esker euskaltzaletu nintzen, han hemeretzi-ogei urteko inguru hartan» [262].

      Eskritoreek sarritan aipatzen dute, garai honetan, Arestiren izena, literatur autore klasikoa bailitzan. Saizarbitoriak «haren beti paratuko naiz gizonaren alde» [263] gogoratzen duen moduan, Mendietak «nik diot: deabruak gaitzala libra agure eroetatik» [264] perpausarekin hasten zuen artikulua.

      Ramon Saizarbitoriak seme-maitasun moduko bat du Arestiz.«Hoien mendietan... behoietaz pentsatzen» irakurtzean ezin dugu Aresti gogoratu besterik egin, artikulu honetan agertzen den humanismoaren azpitik. Berton euskaldunaren definizio hau eman zigun: «Euskalerria (...) norberak izerditutako ogi garratza jaten duena» [265]. Ateraldi honek inon deneko zaplada bat erakarri zion geroago, zenbaitek ezin izan baitzion barkatu definizio horretan La Peñaren gaineko Ollarganen pentsatzea, eta are gutxiago ondotik pasatu zitzaion neskatilari «Agur, morena» oles egitea.

      Garai hauetan hainbat euskal eskritore gazte hurbildu zen Bilbo alboetako errebaletan bizi ziren inmigrante —barne inmigrante eta kanpo inmigranteen— etxaldeak, auzategiak eta gizartea ikusi eta ezagutzera; hala-nola Saizarbitoria Ollargan deiturikora, gaur desagertua.

      Erkiagak ere egin nahi duela dirudi Gabriel Arestiren alde, honako hau esaten zuenean: «Integrismu zitalberaatik aldegin bearra dogu, orraitio, eta dogun guztia bildu ta batzandu. Eta ikasi ta eratu, ornidu, ugaritu. "F" ta "H" doakabeak, zoribakoak bere, gureak ditugu; gure-gureak aspaldion» [266].

      Euskaltzaindiak, ikastolen etorkizunaz arduraturik, hiztegi bat prestatzen hasten denean, Gabriel Arestiren iritzia, «h»az batez ere, kontuan hartzen du [267].

      Juan San Martinek Ibon Sarasolaren eta Xabier Leteren aurkezpena egitean, «Beregan —Leterengan esan nahi du— ikusten da Arestiren influentzia», zioen [268], 1966. urtearen bukaeran. Jakin-en ere afirmazio berdintsuak egiten ditu [269].

      Juan San Martinek, euskal poesiaren ibilbidea ongi ezagutzen duen honek, garbi ikusten du Arestiren eragina inorena ez bezalakoa dela: «Egiz Arestik urratu zuan lotura aren oskola, era berrietara begiratuz, batez ere Harri eta Herrirekin (1964). Bere ondorengo frutuak, edo berarekin zerikusia dutenak, lenagoko batzuek beren bide zaarrak baztertuz, eldu diote gizonaren kontzientzia eragiñaz. Adibiderik onena izan da aurtengo "Agora" sariketa, presentatu diran amar lanekin, ta beratariko lau zeiñ baiño zeiñ obeak, aspaldiko urtetan euskal poesian irakurri ditudanik onenak (ta uste det guztiak ezagutzera eldu naizela)» [270].

      Gorago aipatu dugun Arestiren autoritate literario zitatze horri jarraitzen dio Azurmendik ere, «Langileen karta galdua» ematen duenean («Baina nik / esanen diet / poesia / mailu bat / dela» zitatzen du), «bai, Gabriel, garaiz atera dituzte kontuak: Mailluari kirtena kendu diote» esanez amaitzeko [271].

      Karlos Santamariaren «adiskide aundia» [272] den Gabriel Arestiri, Xabier Kintanak, aldiz, Saussureren autoritatea besapean duelarik, bide okerra hartu duela, euskarologo legez, esaten dio: «Orain-arteraiño Euskera izan dugu geure hizkuntza, baiña urrengo etorkizunean mordoilloera edo Arestiera izango bide zaiku mintzabidea» [273].

      Eta ez datoz, jakina, eskritore guztiak bat Arestiren gainean. Karmelo Etxenagusiak ez du Gabriel Aresti begiko: «Zure Milla Euskal Olerki Eder oiñarritzat arturik, auxe egin gura neuke: Antoloji-antzeko bat eratu, gai eder batzuri buruz (esate baterako: zelan ikusi dabe euskal-olerkariak Eriotza, Izadia, Abereak, Maitasuna, Aberria, Euskera, Sendia, Urte-Aro eta Gau-Egunak, t. a. Zertarako au? Ara, bein baño sarriago esaten deuskue —batez be, gaurko euskal-"yeyeista" batzuek, Aresti ta onen antzerako "eskritore" batzuk agertu arte, ez dogula izan benetariko olerkirik... Zer irakurri ete dabe gazteok?» [274].

      1967aren hasieran, Ibon Sarasolak nonbaiten egin duen hitzaldian azaldutakoak komentatzen ditu Karlos Santamariak, zera esanez: «Uste dedanez, zurekin bat nator, mamian behintzat (...) Bildurrez nago orain, ni ere herejetzat artuko nautela». Karlos Santamariak eta Ibon Sarasolak berdin hauxe ikusten zuten: «Olatu berriak Gabriel Aresti du buru eta sortzaille. Lete eta Mikel Lasa dira, beste batzuen artean, Arestiren segitzaillerik argienak, eta bide berorri ekin bear diote gazteagoak, nai ta naiez, etorkizunari arpegi emateko. Are geiago: norbaitek galdetzen baldin badizu, bien artean, Aresti eta Lizardi, olerkaririk onena dezun, erantzuna batere zalantzarik gabe egingo diozu: zure poeta, gaurko poeta, gazteen poeta, Gabriel Aresti da, alajaiña» [275].

      Zumalabek, 1967ko udaberrian, Ibon Sarasola eta Xabier Leteren poesietatik zati batzuk zitatzen ditu, beti ere Arestiren «poesia mailua da» perpausari erreferentzia eginez [276].

      Galiziako Manuel Maria poetak ere Aresti hitz lodiz seinalatzen du, honako hau dioenean: «Pro gran poeta de Euzkadi, Gabriel Aresti, os versos populares (...)» [277].

      Udan J. I.k Xabier Lete elkarrizketatzean, nahiz eta orain arte ikusi ditugun zenbait komentaristek Arestiren eskolakoa zela eta haren influentzia nabari zaiola esan, honek ez du aipatuko [278]. Itxura dagoenez, garai honetan, «bakoitzak bere posturak ahalik eta sendoen afirmatzera» [279] abiaturik zeuden.

      [257] 1975.XIV.27ko kartatik. Gregorio San Juan horrek adierazi izan du Arestiren «Aitaren Etxea» poema erreakzionarioa dela. Ik. SAN JUAN, G.: «El mito de la Casa del Padre» in EL CORREO ESPAÑOL (1986), XI.6).. (Ik. 542. oharra).

      [258] 1976.III.17ko gutunetik.

      [259] SARASOLA, I.: «Euskal literatura eta abar» in ZERUKO ARGIA (1966), VI.5eko 7.ean.

      [260] «Esta gente» izen konkretu batzuk direla esan daiteke: «Zuek, eta beste batzuk (Xabier, Sarasola, Ramon, Quintana-edo, gazteagoak), nire arrazoi bakarra zarete. Zuek jaio ez bazinate nire bizitza frakaso izugarri bat izanen litzake. Baina zuek nire postura guztiak justifikatzen dituzue. Zuek zarete nire justifikazioa, eta oin ematen didazue aurrerantzean ere bide erpinagoetatik abiatzeko». (Ik. 1966.XII.10ean Lourdes Iriondori eginiko gutuna, in Artikuluak..., Susa, 1986, 158an).

      [261] Ik. Bilbok bere seme prestuari..., 64.ean. Ik. ARESTI, G.: «Antolojia Laburra» in EGAN (1982), 1-6. 13. eta j. San Martinen edizioa; eta bertsio luzeagorako, ik. ARESTI, G.: Poesia argitaragabea... Susa, 1986, 136. eta j.).

      Arestiren euskara idazteari uzteko tentazio hauez, ik. baita ere Joxe Azurmendiri egindako 1961.V.27ko gutuna (Artikuluak..., 1986, 151-152.etan), eta Hormaetxeren informazioa: «Tuvo una crisis euskaldun. (...) Me ofreció todos sus libros diciéndome que quería deshacerse de ellos. (...) esos libros pasaron a mis manos. (...) Él tendría unos diecinueve años». (Ik. Bilbok bere seme prestuari..., 97an).

      [262] LETE, X.: «Gabriel Arestiren Heriotzean» in ZERUKO ARGIA (1975), VI.15.12.

      [263] SAIZARBITORIA, R.: «Artista horiek» in ZERUKO ARGIA (1966), IX.4-11ko 7.ean.

      [264] MENDIETA: «Autokritika pixka bat» in ZERUKO ARGIA (1966), III.6.ko 3.ean.

      [265] SAIZARBITORIA, R.: «Horien mendietan... behoietaz pentsatzen» in ZERUKO ARGIA (1966), IX. 25. 7an.

      [266] ERKIAGA, E.: «Zirikadak eta Erantzunak» in id. (1966), X.2ko 3.ean.

      [267] «Iztegia ta euskal ikastolen etorkizuna» in ZERUKO ARGIA (1966), VII.3ko 1.go eta 12.etan.

      [268] SAN MARTIN, J.: «Beste bi olerkari gazte» in ZERUKO ARGIA (1966), VIII. 14.1ean.

      [269] SAN MARTIN, J.: «Lete eta Sarasola: beste bi olerkari gazte gaurkotasunez beterik» in JAKIN (1966), 22.a.

      [270] SAN MARTIN, J.: «Gure literatura: Gaurko egoera etorkizuneruntz begira» in ZERUKO ARGIA (1966), XII.25eko 3.ean.

      [271] AZURMENDI, J.: «Langileen kasta galdua» in JAKIN (1966), (22.a), 27.ean.

      [272] SANTAMARIA, K.: «Egunetik egunera» in ZERUKO ARGIA (1966), I. 30.3an.

      [273] KINTANA, X.: «Gabriel Arestiri ihardespena» in ZERUKO ARGIA (1966), IV.3ko 3.ean. Kintanak erdi-bide bat proposatzen zuen une hartan, arkaizante kutsukoa, Cervantesen etsenplua bitarteko sartzen zuenez gero.

      [274] 1966.VII.11ko kartatik, in ONAINDIA: Eskutitzak, 238.ean.

      [275] SANTAMARIA, K.: «Ibon Sarasola olerkariari» in ZERUKO ARGIA (1967), II. 5eko 3.ean.

      [276] ZUMALABE: «Zuhaitz luzea» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.9ko 7.ean.

      [277] Bere liburu bateko dedikatoriatik (MARIA, M.: Terra chá. Lugo. 1967).

      [278] J.I.: «Igazko ta aurtengo olerki sari bi» in ZERUKO ARGIA (1967), VIII.13.16.

      [279] LETE, X.: in ZERUKO ARGIA (1975), VI.15eko 12.ean.

Bladi Oterorekin

      Bladi Oterok, Kubatik Yolanda Pinorekin etorri berria zenean, fama handiarekin eta dirurik gabe noraezean, Gabriel Arestiren etxea hartu zuen ostatu, pare bat hilabetez edo. Arestik elkarrizketa bat egin zion, eta Zeruko Argia-n publikatu 1966ko gabon ostean. Ez du berebiziko garrantzirik bere biografiarako, Bladirenarentzako baino. Baina interesgarria egiten zaigu datu hau jakitea Otero Kuban, SESBen eta beste zenbait estatu sozialistatan ibili berria baitzen. Garai honetan Eversen lan egiten zuen Arestik. Geroago, ikusi dugunez, Rocandiora joango da, baina han denbora gutxi egiten du, abuztuaren 16ra arte. Lehentxeago, maiatzean, M. Arruza hil da. Eibar hartatik alde eta, Bilboko Boluetan, Arania etxean sartzen da [280].

      Lantegi honetan, pertsonal-buru egiten du, hasieran, gero, berak eskatuta, kontulari lanari heltzeko. Pertsonal-buru zegoelarik izan omen zituen zenbait arazo, poesietan bezain prestu konpontzekoak ez zirenak. Kasurako, haurdun zeuden emakumeekin ez omen zegoen bat ere gustura, eta bere ardurapeko langileren bat kaleratua ere izan zen [281]: «Eman diezadatela edozein lan, baina ez nazatela obreroen aurrean jarri» esan ohi zidan.

      Gabon zahar egun batez, afaltzen zeudenean, fabrikaren guardarekin gogoratzen omen zen, eta taxia hartu eta haren bila joateko gogoak sortzen omen zitzaizkion.

      Fabrika honetan lanari ekin eta bixkor, enpresak Valentzia aldera bidali zuen, negozio gorabeherak arakatzera eta konpontzera. Honelako bidaia batean, Bartzelonako Coro Vasco osatzen zutenek hitzaldi bat —literaturazkoa— ematera gonbit egin zioten [282]. Coro Vasco honetan parte hartzen zuten, beste batzuen artean, Imanol Abando eta Eduardo de Felipek, gaur arkitektoak (hauen bidez ezagutu zuen Natxo de Felipe kantariak poeta).

      Hitzaldi luze xamarra egin zien, «triste pueblo agonizante» eta «desconocimiento de la lengua patria» (Oteiza salatuz) bezalakoez ihardunez. Afaloste honetantxe —80 afaltiar inguru— idatzi omen zuen «Maldizio Betikoa», Natxo de Feliperen kantaldiei esker hain ezagun dena: «Zuei / Barcelonako euskaldun / unibersidade-mutilok, egian dioxuet (...)», liburu santuetako «Amen, amen dico vobis» halako haren moduan.

      [280] «Aranía SA, Sociedad Anónima constituida en Bolueta (Bilbao) el año 1963 para la laminación en frío, fabricación de perfiles y artículos metálicos. Trabaja con un capital de 1.000.000 de pesetas», irakurtzen da Auñamendi Entziklopedian.

      [281] Gabriel Aresti honetan guztian tradizionalista izan zitekeen: haurrak segidan, pastillak antinaturaltzat zituelako, lantegietan «harrak»...

      [282] Ik. ARESTI, G.: «Lengua y Literatura vasca: breve historia e incierto futuro de su relación» (Bartzelonan emaniko hitzaldia, 1966an) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986, 70. eta j.

Euskal Harria. 1967

      Gorago ikusi dugunez, «Lizardi Poesia Saria 1965», 1966an deklaratua, Gabrielen Euskal Harria poema-liburuak irabazi zuen. Liburuan haiek eta poesia gehiago ere eman zituen. Beronen publikazioa, hitzaurrerik gabe eman zuena, 1967ko ekainaren 21a baino geroago izan zen, Gabriel Arestik berton ezarri zion epilogoari kasu egiten badiogu.

      Otsailaren azkenetan, baina, Karlos Santamariak badu Gabrielen asmoen —liburuaren publikazioaren— berririk. Ez ziren berriok lasaigarriak: «Dirudienez —zioen sinetsi ezinik— "c", "tc", ta "ch" izkiekin asiko zera idazten, antziñako idazleen antzera. Urrengoan, "atcera", "guciac", "maitatcen", "etcitzaion" ta orrela egingo dituzu beraz». Zuhurtziaz, gehitzen zuen, azkenean: «Beraz, pentsatzen aritu naiz: gizon ori "c" ta "ch" izkiak erabiltzen asi dan ezkero (bear bada guztia gezurra), bere arrazoiak izango ditu berak ortarako. Gure euskaltzaleak batasunaren bideari jarraitu nai eztiotelako, desbatasunaren bideari jarrai dezaioten, alajaña!» [283].

      Hilabete geroago, baietz erantzuten dio, egia dela entzun duena: «Dena dela gauza bat har dezakezu segurutzat: Latinezko ortografia aldrebesera ez naizela itzuliko, korronte modernoagoetara abiatuko naizela. (...) zuk ongi diozu, euskal idazle bakoitzak bere dialektoan eta bere gogara eskribitzen duela. Zuk ere dialekto batez eskribitzen duzu. Zergatik ez dut nire dialekto partikularra edukiko? Zer apurtuko dut, zer harmonia? Euskal literatura dagoen kaos hau apurtuko banu, behintzat (...)».

      Gabriel Arestik, ordea, ez zuen egoera gozoa ezagutu, liburu hau publikatzea nahi izan zuenean: «Baina —ziotson Santamariari— zure lehengo artikulua eta gaurko nire erantzun hau, denpora-galtze ikeragarri bat iruditzen zaizkit; gauza inportanteagoak daude. Niretzat, konparazio baterako, nire liburua, eta argitara atera ez dezadan ematen didaten gerra. Euskal editoreen interes zikina eta kobardetasuna; legeak ematen dituen "erreztasunak" (Ministerioak ez argitaratzea akonsejatu dit —gaur egunean senzurarik ez omen dago, baina lapitz gorriak ez dira abolitu); liburua ateratzeko lukurrero modernoekin kontraditu ditudan zorrak (ez hain interes handikoa, baina tira!). Eta zer gertatuko zait baldin eta nire liburutik lapitz gorriaz markatutako 25 poemak kenduta ere, aterako dudanean, Ministerioak sekuestratzen badit? Nola pagatuko dut Kajarekin hartu dudan zorra? Hori da inportantea niretzat, Santamaria jauna, eta ez H-ak harmatu duen iskanbilla edo C-ak harmatuko duena» [284].

      Nork argitaratu ez zuelarik —«anduvimos de editorial en editorial buscando quien lo editase» —diost Meli Estebanek—, bere poltsikotik egin beharrean gertatu zen, aurretiaz editore [285] titulua hartuta. Bestalde, etxean kotxea erosi ala ez dudak egiten zituzten [286].

      Egoera ekonomiko-politikoa ere nahiko latza zen: Laminación en Bandaseko huelga bukatu berria da eta huelgista haien aldeko manifestazio batean, Agustin Ibarrola atzeman eta kartzelaratu zuten: beraz, Agustin Ibarrolaren marrazkiekin liburua hornitzea arrisku handiagoa zen oraindik. Guztien gainetik, hala ere, Arestik lortu zuen berea: liburuaren publikazioa [287].

      Hitzaurrekorik jarri ez bazion ere, epilogoan bere liburuaren ortografiaren —eta gehiagoren— arrazoiak ematen dizkigu: «Behar bada linguistak edo filologoak, atsegin handia hartuko du gauza hauetan guztiotan —bustidurak e. a. —; baina letra-gizonari urre-gorri merke eta ospel-harrabotsa iruditzen zaio, bere lanari gaitztasunak jarri baizik egiten ez dizkiona. Kontuan har bedi linguistak hilda dagoen edo hiltzera doan hizkuntza bat ertudiatzen duela, baina eskritoreak egunero jaia-arazitzen diola etorkizuneko hizkuntza berri bati. Bustidura semantik bustidurarekin konfunditzen delako. Esan nahi dut, bustiduraz baliatzen bagara deribaziozko elementu bat izan gabe, ez gaitezkeela balia hartaz adres horretan, eta horrela hizkuntza pobretu egiten da. Politikoek euskera "garbi" bat nahiago dute, nahiz eta horrela pobretzen den, bainan eskritoreak euskara aberats bat behar du, naiz eta horrela "zikintzen" duen.

      »Hau guzti hau, ez da, halegia!, nire ideia bat; horrekin irakaskintza hartzen diot euskeraren batasuneko enpeinu honetan nire maisurik hoberenari, Lino Akesolo jaunak bere atake hamorratuetan bestela baderitza ere, irakaskintza hartzen diot Resurrección Azkue nire maisuari.

      »Nire eskiribuzko lanetan arrazoirik gabeko anarkia izugarri bat ikusten dutenei esan behar diet, nire idatzteko molde eta tendentziek aldez aurretik pentsatutako programa bati obeditzen diotela, nire ezagumentuak handitzen ziren araura aldakorra urrats espaziatuetan burura eramaten dudana, eta Altube maisuaren azken fin bateko irakatskintzekin nire "Don Kixoteren bizitzea" [288] buka dezadanean osatuko dudana. Orduan erabakiko dut, Azkueren eta Altuberen eskola nagusian, euskeraren ortografia behin-eta betikoa, gure ortolojia kultural baten ezagugarri berezia eta zehatza.

      »Hau guzti hau dela kausa, ikusten dut orain (eta orain hamabi-amabost urte nire aurreneko programa trazatu nuenean ere hala ikusten nuen), nola dagoen beste letra bat "c" "q" (...)

      »Askok —bukatzen du— esan behar dute nire ihardukiera honekin kaosa eta anarkia erein baizik ez dudala eginen gure euskal literaturaren alor elkorrean. Auskalo. Hala baldin bada, gurutzifika nazatela. Baina mila iraka-klase ereinda dagoen alorrean, berdin da iraka berria edo gari garbia ereitea. Azkenean dena konfundituko da denarekin. Nire tamala da, nire damu eta dolu haundia, nire gari garbi hau ez dela notatuko hainbeste irakaren artean».

      Xabier Gereñok «bonba» deituko dion Arestiren liburuaren lehen irakurlea Ramon Saizarbitoria da. Poema batzuk euskal neskatila bati irakurtzen dizkio, baina honek, agian, «ez ditu konprenitu». «Izan ere —arrazoitzen zien Saizarbitoriak Zeruko Argia-ren irakurleei—, Arestiren poemak konprenitzeko, euskal ghetotik espulsatua behar da izan, edo zenbait lillura utzi beharra. Hitz batean: Errealitateari aurpegia eman beharra.

      »Euskal Harria ez da Harri eta Herriren zatia, oso da ezberdina. Harri eta Herri abstraktuagoa arkitzen dut, politagoa, lehen bertsotik azkeneraino euskaldun garbia (abstraktuagoa). Blas de Oteroren usaia zuen. Nola kendu zezakean Oteroren usaia bere bertsoetatik, gizona eta bere poesia ain ondo ezagutzen zituen poetak? Oroitu zaitezte "Beti esanen dut egia" poematzaz.

      »Euskal Harriaren sonetoak ez dute (nola izan behar dute?) euskal kutsu astarrenik ere. Lehen Oteroa aipatu dut. Oteroren poemak gazteleraz izanik ere ba dute halako euskal usai bat, Oteroren esateko era osoki iruditzen zait euskalduna. Irakurri bestela Aresti berak euskeratutakoak. Bainan gure poetak euskera dominatzen duelarik ere, bere sonetoak euskeratzeko garaiean, ezin eman izan die euskal kutsuaren astarrenik ere».

      Arestiren ortografia berriaz «nik ez dakit zer esan (...). Beharbada Arestiren kolpe berri bat besterik ez da. Batzuek kirtenkeri bat gehiago esanen dute, beste batzuek esperientzi interesgarria dela. Batzuen ahoak, Axularren aurretikoa dela entzutean itxiko dira. Nire iritziz Aresti —bere arrazoi guztiarekin et.ab. et.ab.—, inpakto bila dabilkigu. Hori ondo eta gaizki dago edo ez du inportantziarik».

      Azkenez, zurrumurruren bat zabaldu zen Arestik euskaraz idazteari utzi egingo ote zion. Hala entzun omen zuen arren, Saizarbitoriak ezetz zioen: «Nik ez det uste, bere euskal zaletasuna alde batera utziaz, Aresti euskeraren beharrean aurkitzen da: Aresti tremendista bat dugu eta euskal aditzak ba du halako tremendismo bat bere erraietan. Sermoietan osatutako hizkuntza dirudi. Arestiri "Nik diot", "Ene hitz", "Esanen dut" entzutean, profeta bateri entzuten ari gerala dirudi (...)».

      Ez dakigu Saizarbitoriak irakurrita edo entzunda zuen Arestik 1960an Donostian egindako hitzaldia, baina bai artikuluaren bukaeran esaten zituen hitz hauek egiazkoak direna: «Arestik ez du, beharbada, Mikel Lasaren bertso fina. Arestik bihotza urratu beharra du, ahoa irikitzeko bere besoak ebakiak ikusi beharra. Aresti profeta bat da, bere mendean, eta duen grazi berezi horrek, salbatzen du joan den gizaldiko profeta edo predikatzalle bat izatetik» [289].

      Gereñok, Txistulari-ren garaietatik Arestiren laguna, honen liburuari «azken bonba» deitu eta, bere betiko optimismoaz, alderdi onak bilatzen dizkio. Aurrena, Aresti mundu guztiak ezagutzen duela esaten du, eta hori da haren «meriturik handiena (...) Guztiok irakurtzen doguz berak idatzitakoak. Batzuk, kritiketako. Besteak, txalotuteko. Baña bere lanen aurrean, iñor ez da indiferente geratuko». «Adiskide» duela eta, «olerkari» ez denez gero, «ni ez naz nor idazti onen kritika egiteko» esan ondoren, «lenengo kolpea ortografia da» zioen. «Bear bada arrazoia izango du», baina, gaurko egoerari begiratuta, ez du bide egokitzat ematen berrikuntza hori. Hala ere, Gereñok sinesten du Arestigan, «euskeraz idazten daualako. Sortuko dauz eztabaidak. Sortuko zalapartak eta iskanbillak. Baña euskeraz. Eta berak diño Euskal Harrian: «Ez dugu zaldirik, / ez gara zaldunak. (...) / Euskera dugu guk, / gu gara euskaldunak. (...)», Letek arrakasta handiarekin kantatua [290].

      Bizkitartean, Zeruko Argia-k ez dizkio ateak itxiko Arestiri, beronen «Lur honetan» poesia publikatuz [291].

      Xabier Gereñok begiz jo zuen poesia —«Ez dugu zaldirik...»—, San Martinek ere atsegin du, azaroan Zeruko Argia-n publikatzen duen «Nahasmenduak» artikuluan ikus dezakegunez [292].

      Nun-Ezthenkak, berriz, idazlearen «izerdiak» azpimarkatu nahi ditu, batez ere: «Gabriel Aresti euskaldun poetak bere bigarren liburua argitaratu du. Berak argitaratu du, bere izerdi eta sakeleko diru eskasen indarrez.

      Ezin diteke esan Aresti eskritore ezezaguna denik, ez eta ere bere lehen liburua —Harri eta Herri zoragarri hura— ona eztanik. Honek horrela izanik, ezin ditugu ulertu gure artean gertatzen diran fenomenu batzuek. Euskalduntzat bere burua daukaten editorial batzuen doillorkeria, eta beste orrelako zenbait gorabera. Izan ere, gure posturak eta jokabideak lujoko mentalidade baten ondoronen dirudite. Poeta, eskritore eta artista asko bagenitu, konprendituko litzake bat edo beste bazterreratze hori. Baiñan hain gutxi eta kontalak izanik, ez du esplikaziorik».

      Irudiak Agustin Ibarrolarenak zirela esan ondoren, bukatzen du: «Liburu ondo merezia, eta bearrezkoa, eta nola agertze hau injustiziaz beterikako ixiltasun baten erdian egin den», salatuz [293].

      Azkenez, Juan San Martinek Egan aldizkarian egin zion erresentzioa irakurtzen dugu: «(...) Lafitte jaunak egin zion Herria-n aburu jakingarri bat. Ikusi 895-garren zenbakia, buruilaren 28-koa. Bertan zion euskal literaturan, Arestik, ez zuela ez aitarik, ez amarik. Ez eta beraz egiazko haurriderik; "izaitekoz zonbait seme-alaba" (...). Zer esanetan jarrai nahi duenarentzat komenigarria da Saizarbitoriak (...) egiten zion aipamena. Interesante derizkiot. Batez ere esaten duenean: "Arestik ez du beharbada Mikel Lasaren bertso fiña. Arestik bihotza urratu beharra du, aho irikitzeko bero beroak ebakiak ikusi beharra. Aresti profeta bat da, bere mendean, eta duen grazi berezi horrek salbatzen du joan den gizaldiko profeta edo predikatzaile bat izatetik". Baiña esan nezan aitaren etxearen jarraipenez egiñak fiñak direla. Hala ere, liburu huntan ez dijoa lehendik hartua zuen mailla baiño gorago. Hortografia berriari buruz ez nijoa ezer esatera, zeren lehendik ere nahi dutena egiten ari diren euskal idazleak eta haien beste eskubide badu. Hunelako gauzatxoak aintzat harturik Arestiren euskal zaletasuna eta herri maitasuna neurtu nahi duten haiek, pazientziz irakurri dezatela "Kapitan pilotu" izeneko poema».

      Irailean Salvador Espriu katalan poeta handiaren karta bat izan zuen eta hara zer zioen Euskal Harriari buruz: «Guztiz ikusgarriak dira poemak, poeta eta gizonaren adierazpen argi bat ematen dute, ta baita ere euskal hizkuntza berezi horren kemena ta indar berria. Emaiozu bere egilleari nere zorionik zintzoena, eta baita Agustin Ibarrolari ere marrazki arrigarriakgatik (...)».

      [283] SANTAMARIA, K.: «Euskal idazle bati» in ZERUKO ARGIA (1967), II. 26ko 3an.

      [284] ARESTI, G.: «Carlos Santamaria jaunari eskutitz agiria» in ibidem, (1967), III.19ko 3.ean.

      [285] Honen berri Tauerri ere ematen dio: «Aspaldi honetan editore bihurtu naiz, eta bost euskal liburu argitaratu ditut nere poltxikotik. Beste bi ditut moldiztegian, Txillardegiren nobela sariztatua, eta Euskal literaturaren bilduma bat (saiaera bat, nobela bat, hiru antzerki, bi olerki-lan, eta dozenerdi bat ipui). Jean Miranderekin ere har-emanetan nago beraren lanak argitaratzeko. Nere argitaldariari Kriselu deritza». (Tauerri 1969.III.20an egindako kartatik).

      [286] Niri ere hori esaten zidan. «Publikatu ezazu aurrena liburua eta gero erosiko duzu kotxea» botatzen nion, animosoarena eginez, noski.

      [287] ARESTI, G.: Euskal Harria. Kriselu, Bilbo, 1967.

      «Açukaleri» ulertzeko hona Zubikarairen azalpena: «Aresti itzaldi bat emoten etorri zan Ondarroara. Gero, Kresala kafetetxean batu giñan kontu kontari ta zirikalari; Aresti bera, Azpillaga bertsolaria, "Atxukale" izenordea erabiltzen daben Jose Antonio Arkotxa, mutrikuarra jaiotzez, baña luzaro Ondarrun bizi dana eta ni. Aresti berotu zan "Atxukale" onen akulukeri batzukin eta andik laster bere olerkietan gogoratu eban gertaera ori. Ain zuzen be, Txomin Agirreren omenaldia gertuteko itzaldietako bat zan berea». (1975.XI.29ko kartatik).

      Liburua kontsultara aurkeztu zuenean, 1967.I.25ean, Euskal Harria eta heste 119 olerki tituluarekin bidali zuen. Otsailaren 21ean «No es aconsejable la edición» erantzuten diote, Madrildik. Karta bat egiten die Arestik, 25ean, esanez: «El firmante de la presente entiende que el indicado libro no es una unidad por tratarse de 120 poesías, sin mayor hilación unas con otras. (...) me dirijo a Ud. para que me indique las partes del libro que consideran no son de aconsejable edición». Hurrengo martxoaren 18an, 181 bertso kendu beharko dituela diotsotenean, uztailaren 28an, Gabriel Arestik aldaketa hauek presentatzen dizkie (ez ditugu erdarazkoak ematen):

      1. Pág. 204, eliminando las líneas «Aiçoleko martiriaren kontra / Cirritako Lujanbio».

      2. Pág. 233, «Jose Luis Alvarez "Txillardegi"», por esta otra «eta Aresti hau».

      3. Págs. 277 y 278, por las razones explicadas al Sr. Zarzalejos, y que él está de acuerdo en que debe haber algún malentendido, por referirse el poema únicamente al escritor Pedro de Axular, autor del libro clásico guero, publicado en 1645.

      4. Págs. 293 y 294, sustituyendo las líneas «y» y «eta» por «Bilbao-Athletic».

      «Aparte de ello va el índice, un epílogo puramente de cuestiones gramaticales y ortográficas, sin traducción alguna castellana, relación de las obras del autor, y once grabados, los cuales siguiendo el consejo del Sr. Zarzalejos van todos seguidos, y con sus correspondientes títulos. Además las portadas, con el título en indicación del autor de los poemas y del autor de los grabados». Zarzalejos jaun hau, garai haietan Bizkaiko delegatua zen.

      Poema liburu honen jatorrizko izenburua Euskal Harria eta beste 119 olerki / La Piedra Vasca y otras 119 Poesías izan zen, 1967 urteko urtarrilean aurkeztu zuenean Gabriel Arestik Ministerio de Información y Turismo aurrean.

      Bi zentsoreren irakurketa izan zuen liburu-gai honek. Lehen zentsoreak, komentaketa ideologiko eta literario hauek egin zizkion: «Esta colección bilingüe de poesías, algunas de ellas francamente buenas, viene impregnada de un espíritu de "euskerismo" tan exagerado a veces, que llega a la glorificación de separatistas como Aguirre, y en otras ocasiones el autor se muestra tan propenso a la simpatía por las causas comunistas nacionales, que no duda en dignificar personas como Fidel Castro y en consecuencia a la injuria de la nación norteamericana en sus soldados. Por otra parte y ya en el aspecto religioso su desprecio por el cristianismo llega hasta la blasfemia en ciertos casos, faltando al respeto a la misma persona de Cristo. Hay además alusiones a personas y sucesos para nosotros desconocidos, que pudieran tener conexión con el separatismo bizcaitarra, y que convendría fueran examinadas por persona experta en estas cuestiones».

      Bigarren zentsoreak «no puede autorizarse» erabakitzen du bere aldetik, eta balorazio ideologiko eta estetiko hauek egiten dizkio: «Escrito en un estilo surrealista y simbólico, todo el libro es canto de rebeldía política e incorformismo de la situación del país vasco. Éste se encuentra en terrible opresión y sólo encuentra la palabra como arma de rebelión. Recuerda que Navarra, las provincias vascofrancesas son también vascas y deben unirse... Hace referencias despectivas al jefe del Estado y en forma velada, llamándole Franfran y San Francisquito. Hace un uso irreverente de Jesucristo. Elogia al comunismo. No hay una página limpia de toda esta demagogia e irrespetuosidad».

      Liburu hau, Arestik 1968.XII.20an Itxaropena argitaletxeari egindako kartan irakurriko dugunez, ez zioten etxe honetan atera nahi izan: «También se negaron Uds. a publicar mi libro Euskal Harria».

      Liburua Ellacuría etxean argitaratu zen, Bilbon. 1967.XI.8an jarri zuten salgai, eta 1.000 aleko edizioa 41.846,50 pezeta kosta zitzaion Arestiri (beronen garaiko bost bat soldata). Ellacuríak Gabrieli 1967.XIan bidalitako kartatik hartutako datuak.

      [288] 1969.IV.14aren gaueko 11.30etan dataturik, lehen bi kapituluak makinaz eta hurren seiak eskuz, apud Natxo de Felipe aurkitu izan dira. Ik. in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, 1986, 5. eta j. Arruek esan bezala, «Los poetas y escritores de la época renacentista no le son en general simpáticos, a excepción de Boccaccio y Rabelais». Maiteago ditu barroko ingurukoak, hala nola Kixotea, Hamlet... Benedictus pertsonaiak Hamletek Ofeliari diotson «zoazi komentu batera!» agindua gogoratzen du. (Ik. 405. oharra).

      [289] SAIZARBITORIA, R.: «Euskal Harria» in ZERUKO ARGIA (1967), IX. 24ko 7an.

      [290] GEREÑO, X.: «Gabriel Arestiren azken bonba» in ZERUKO ARGIA (1967), X. 22ko 3.ean.

      [291] ARESTI, G.: «Lur honetan» in ZERUKO ARGIA (1967), X.22ko 9.ean.

      [292] SAN MARTIN, J.: «Nahasmenduak» in ZERUKO ARGIA (1967), XI.5eko 3.ean.

      [293] NUN-EZTHENKA: «Arestiren liburu berria» in ZERUKO ARGIA (1967), XI. 26ko 9.ean.

Soziolinguistika

      Ni apaiz egin nintzenean (edo egin nindutenean, zeren eta apaiz obispoak —Gurpide zenak nire kasuan— egiten baitu), nire ideia «nazionalist razistengatik», Bilbo hegaleko errebal edo suburbio batera —Etxebarriko San Antoniora— destinatu ninduen Bilboko Kuriak.

      Hemen, haragi-haragian ezagutu nuen inmigranteen mundua, filosofia politikoz baino gehiago existentzialki ikusten eta sentitzen nuela. Handik, «Bilbao hegaleko historiak» izeneko zenbait artikulu bidali nituen Zeruko Argia-ra. Hauetariko bat «Gehienak extremeñoak» zen. Ni bizi nintzen toki hura «apartheid» bat zela esaten nuen, erdaldun inmigranteentzat egina. «Baina —amaitzen nuen— ba dot esperantza. Eta aundia: euskaldun bat landatu da jende onein artean» [294].

      Egigurenek egoera konprenitzen zuen, baina lana «zalla benetan» nuela esaten zidan [295]. Egiguren honentzat, niretzat bezala, «Barakaldo, Etxebarri... euskal herria da, ta hango jendeak euskaldunak ez badira, beste gertakizun oso luze (ez ditut orain kontatuko) batzuengatik da».

      Halere, nik inork baino hobeto nekien hori —euskalduntzea: nire lana, nire ofizio eta destinoaren arabera, kristautzea zen!— oso zaila zena... Egigureni, baina, Gabriel Arestik berak erantzun zion (nik ez nuen hura ezagutzen, ezta Arestirekin honetaz hitz egiteko okasiorik izan nuen). Eta haren eta honen artikuluetan nire izena ikusteak, inmigranteen arazoa plazara aterata zegoenez gero, poztu egin ninduen. Aresti gauza batez zegoen konbentzitua: «Etxebarriko San Antonio hauzoan bizi diren erdaldunen haurrei euskal eskola batera bultza eta obligatzea deretxoaren kontrako bide gabe bat dela. (...) Gaur egunean Bilbao, Etxebarri, eta Barakaldo erdal herriak dira. Hemen euskaldun batzuk bizi gara; gure haurrentzat euskal eskolak eskatu behar ditugu (ez hortik ikusten diren ikastola burgesak), hori izanen baita gure libertatea. Ukatzen dizkigutenak izen erreza dute. Baina kale arte honetan dauden erdaldunentzat euskal eskolak zabaltzea, eta bertara erdaldun umeak bortxatu eta behartzea, hori faszismoa da» [296].

      Dudarik gabe, aurreregitxo joan zen, beti erronkaka. Dioen «faszismoaren» auzi hori ez zekarren politikarien eran, profeten hitz borobilez baino.

      Garai hauetan edo, Julita Berrojalbizekin ere egona zen, beronen haurrak hark zuzentzen zuen ikastolan sartzeko. «Baina ezin dut hainbeste diru ordaindu... eta gainera PNVaren eskola batetan ene haurrak edukatzeko!», esaten omen zion.

      Berrojalbizek, diruagatik bazen, konponduko zutela omen ziotson... Baina, kuestioa da ez zituela eraman. Karmele Rotaetxek esaten digunez, «harroegia» zen inoren diruarekin bere alaben estudioak pagatzeko. Diruarena, ordea, aitzakia baino ezin zen izan, Arestiren soldata ez baitzen ikastoletako haurren gurasorik gehienena baino kaxkarragoa.

      Begiarmenek Arestiren artikulu hau estudiatzen duenean, arras ahazten du Gabriel Arestik ezagutu zuen ingurua. Juan San Martinek bazeukan honen berri eta zuzenketa hau egiten die Sei idazle plazara [297] liburuaren egileei: «Arestiren kontra nabarmenago agertzen da —ganore gutiko salakuntza—. Autore honen bizitza giroa behar bezala ez aztertzetik sortuak, noski. Bilbon, Bilboko giroan, euskaltzale, euskaldun-berri eta langileriaren alde, klase borrokak kezkaturik. Eta bere izakera gogoan harturik, nahasmendurik izan zuen Gabriel Arestik, erlejio aldetikakoak ere ez guti; baina euskaltzaleengandik zenbat zaplazteko eraman zituen? Guzien artetik, beren burua "garbizale" agertzen zutenak ez ziren hobeak izan. Hala ere nork ukatu aitaren etxea defenditu ez zuenik? Nik neronek izan ditut eztabaidarik aski, baina bere eragina inoiz ez dut ukatu, eta bere euskaltzaletasunik gutiago» [298].

      Trifoik arrazoia baino ez zion ematen Arestiri, «Bilbaoko Euskal herritik» idazten duenean [299]. Honen ustez, etorkinek —erdaldunek, alegia— «edozein hizkuntza "de porvenir" bada, onhartuko dabe, eta euren umeentzat diru eta kategori geyago emoten deizan pozik-pozik eutsiko deutsoe». Denok gaude ados hau Euskal Herria dela esatearekin. Auzia «euskaraz ikastean» zegoen. Hau da, nola erakarri poeta batek —hori baita Aresti— jendea euskal alorrera? Gogora dezagun, berriz ere, 1960 eta 1975ean esan zituenak: «Hori izan behar du euskal poesiak: Gure hizkuntzaren, gure euskera deseatu honen, salbazioko taula» [300]. Hori 1960an. Oraintsuago: «De cara al porvenir del euskera sólo puedo manifestar mi deseo de que viva, y para eso trabajo y escribo» [301].

      Baina Aresti profetak ez zituen neurriak gordetzen, eta Trifoirekin —eta beste anitz euskaldunekin— eraz aditu zitekeena, «Astos y astokillos» artikulu profetiko-esperpentikoan, auziari irtenbideren bat aurkitu beharrean, laztu eta mingostu egiten du. Eta, agian, ez arrazoi gabe, baina guztiz bortizki, exabruptoan legez. Uxolak geroago esan duenez, Arestik ez zuen ezer gordetzen, «leial jokatu» baino [302].

      Artikulu horretan salatzen zituen «astakeria» guztiak —deportearen desarrazoitzea, folklorismoaren mitifikatzea, euskaldun-fededun perpausa, Rh negatiboa edo «apillidutasuna»...— guztiok gaindituak geneuzkalakoan geunden, baina giro hartan [303] ez zen hain gainditutzat eman.

      Bi hilabete geroago berriz ere gai berberari heldu zion. Askok esan omen dio «Bilbaoko erdal herritik» ez zaiela gogoko gertatu. «Baina gezurra al da? —galdetzen omen zien—. Nik bertan esaten nuena, gezurra al da? Eta isiltzen ziren». Berriz ere, poesiaz gainezkako lerro batzuen bidez, Bilbo inguruko «erdaldun» —erdaraz egiten dutenen— errealitateaz mintzatzen da, zeinak euskal sentimenduei min egingo baitzien, gero esateko: «Nire artikulua inori gustatu ez zitzaiola konprenitzen dut, niri ere gustatu ez zitzaidalako. Nik ere hartu nuelako min. Gure egi murritza delako. Baina hobe da egiarekin min hartu, ezen ez gezurrarekin poz hartu» [304].

      Gabriel Arestik ez du albo batera uzten bere bilbotartasun mingarri hori. «Aresti izan da, nik uste —Luis Mitxelenak— Bilbaok izan duen euskal boz edo eztarri bakarra. Besterik ere mintzatu da euskaraz, baina ez bilbotar gisa. Arestiren bilbotartasun hori, J. San Martinek ederki eman du arestian aditzera, da, bistan badago ere, hainbestek ikusten ez duena» [305].

      Edozelan ere, «euskalduna izateko, euskeraz egin behar da» esaten zigun Arestik artikulu hartan. Beraz, inmigrante erdaldunok? Beharbada, «egun batean pozik joanen dirala erdaldun jende hoien haurrak euskal eskoletara? Auskalo», baina hori ezingo dugu egin derrigorrean, zeren «parada dugunean gure herri artean dauden erdaldun haur guztiak euskaldunduko ditugula, ez gaitezen harritu baldin erdaldunek gure haurrak erdalduntzeko pauso guztiak ematen badituzte».

      Artikulu honen bukaeran lengoaia poetikoa erabiltzeko zorte txarra izan zuen —nola egin hark, bestela?—: «Aitor dezadan nik nire egia. Zororik nagoelako naiz euskalduna, eta gainera zororik egoteko eskubidea dadukadalako. Baina nire zorotasunetik, beste zorotasun horretara, lagun hurkoaren borondatea bortxatzeko zorotasun horretara, alde haundia dago».

      Arestik, bada, bere «zorotasunean», bere libertate santuan, egin zuen euskaldun izateko aukera, eta horretan saiatu. Utopia modu hau Ángel Ortiz Alfauri Meaberen Alegiak eskaintzean agertzen dio: «A Ángel Ortiz Alfau amigo / compañero hacia las Españas / hacia las Europas, porque desea— / mos algo mejor que Euzkadi, / que España, que Europa».

      Batzuek, garai hartan, Juan San Martinek kasurako, «Etor hadi euskal herrietara» ziotsoten. Baina ez zen horrelakorik gertatuko. Aresti luziditate guztiaz kargutzen zen bere infernuko egoerarekin, eta egunetik egunera pairatu behar zuen bera euskara lantzen, liburuak prestatzen, hitzaldiak ematen, akademiako batzarretara joaten eta enbata guztiak sufritzen zituen bitartean, zelan bere ingurukoek —senide, adiskide eta ezagunek— ingelesa eta karrerak egiten zituzten, aziendaz eta diruz profitatzeko... Hauen artean zenbat «euskaldun garbi»!. Aresti mintzen zuena gizon hori zen, ahoz euskaltzalea agertu eta praktikan erdaldun zen gizon kanpae hutsala.

      Beste behin ere gai horri heldu zion, nahiz oraingoan guztiz linguistikatik kanpo, historian zehar eta abiatuz [306]. Montero Sagastik erantzun ere egin zion, eta hor gelditu zen arazoa [307].

      [294] ZELAIETA, A.: «Gehienak extremeñuak» in ZERUKO ARGIA (1967), II.12ko 3.ean. Bazen (baginen: maisu bat eta ni, kasurako) barne-inmigranterik ere, Arratiatik eta etorriak, Bandas, Basconia, Edesa.... eta abarretara lanera. Nukleoaren alboetan, horrez gain, baserrietan, Bilbotik ekialdera ateratzean diren lehen euskaldunak bizi ziren, eta dira: Jugo deritzen baserrietakoak, adibidez.

      [295] EGIGUREN: «Arazo garbi bat» in ZERUKO ARGIA (1967), III. 5eko 7.ean.

      [296] ARESTI, G.: «Bilbaoko erdal herritik» in ZERUKO ARGIA (1976), IV.2ko 3.ean.

      [297] BEGIARMEN: Sei idazle plazara. Ed. Aranzazu, Oñati (Jakin kolekzioa), 1974. "Begiarmen" Jokin Apalategi Begiristain eta Paulo Iztueta Armendariz dira.

      [298] SAN MARTIN, J.: «Sei idazle plazara kritikaren aurrez aurre» in HOJA DE LUNES DE SAN SEBASTIÁN (1975), X.6an.

      [299] TRIFOI, T.: «Bilbaoko Euskalherritik» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.23ko 3an.

      [300] ARESTI, G.: «Poesia eta euskal poesia» in EGAN (1960), 3-6.166.ean.

      [301] HARANBURU-ALTUNA, L.: «Gabriel Aresti» in TRIUNFO (1975) VII, 666.a., 44.ean.

      [302] ARESTI, G.: «Astos y astoquillos edo aldapa behera arin baten azken pauso bat» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.30eko 3.ean.

      [303] «Felipismoaren» garaia zen. (Conf.: ORTZI: Historia de Euzkadi: el nacionalismo y ETA. Ed. Ruedo Ibérico, Paris, 1975, 320. eta j.).

      [304] ARESTI, G.: «Azken hitz bat Bilbaoz» in ZERUKO ARGIA (1967), VI.11ko 3.ean.

      [305] 1975.X.29ko kartatik.

      [306] ARESTI, G.: «Hizkuntza eta herritasuna» in ZERUKO ARGIA (1967), VI.15eko 3an.

      [307] MONTERO SAGASTI, J.J.: «Tudelako batek Arestiri» in ZERUKO ARGIA (1967), VIII.20ko 3an.

Harizti mehaztua

Lan Deia-ren erasoaldia

      Esan ditugun artikulu hauek idatzi ondoren, «Eladioak» deiturikoen Lan Deia-k izugarrizko eraso-aldia egin zien Gabriel Arestiri eta Ramon Saizarbitoriari, euskal poesiak eta prosak zituen bi eskritorerik hoberenei [308].

      Aresti pixka bat ezagutu dugunok, badakigu nolako etsipena eman zioten Lan Deia hauek. Gauzak poeten sintzeritate eta sentsibilitatearen espirituarekin hartzen zituen hark, ez zuen, kasurako, politikariek horrelakoetan euren buruei eusteko duten defentsibarik. Politikaria ez zenez gero [309], ez zuen ezelango partidu politikok ere defendatu. Euskal Idazleen Elkarterik ere ez zegoenez, ez zuen haren alde aurpegirik atera. Bestalde, klandestinitatearen ilunpetik emandako ukabilkada hari, nola erantzun gutxiago zeukan.

      Hauek idatzi zituena —edo euskaratu zituena— nor ote zen jakin nahian burua apurtu beharrean zebilen, geure arteko idazleren bat zela uste baitzuen.

      Edozelan ere, artikulu haren autoreak eta aldizkari haren zuzendariek [310] euren erantzukizuna izanen dute, eta historiak epaituko ditu literatur sortzaileen kontra egindako astakeria harengatik.

      Artikulu asto haren bila 1975ean mutil haiei hurbildu nintzaienean, ez zidaten eman nahi izan, nik uste eginaren lotsariz. Horretarako deitu nion lagun batek —ez dut beronen izenik emanen, hau ere deskomekatu ez dezaten— esan zidan: «Zoritxarrez, paper hura ez diat esku artean, eta lortzen nahiko zail izango dela iruditzen zaidak. Niri ezkutuko errebista haren zenbaki batzuk lagun batek uzten zizkidan, irakurri ondoren erretzeko aginduz. Orain, zerbait egitez, ale hura berari eskatu beharko niokek, zertarako den esplikatuz, jakina; bera Arestiren aurkako pertsona duk, eta ez diat uste ematerik nahiko duenik... Gauza horrela zegok» [311].

      Neuri min handia ematen zidan gauza hura egin zen moduan egin izanak, hantxe baitzegoen Zeruko Argia. Haren autoreek argiari —Arestiren argiari, alegia— beldurra zioten, nik uste. Gauzak horrela izanik, artikulutxo bat prestatu nuen, «Oi poeta gaixoa» titulatu nuena, ezer gutxitarako balio izango zuena, ene indar ahulengatik, Gabriel Arestiri pozen bat emateko izan ezik —eskerrak eman baitzizkidan, neu ere atakatuko nindutela ohartaraziz [312].

      Ez zen horretan amaitu Lan Deia haren egileen antiarestismoa. 1968ko martxoan, «Karmele Rotaetxe andereñoak eraginda» [313], Euskal Jakintza Astea antolatu zen Bilbon. Hilaren 11n Joxemiel Barandiaranek hitz egin zuen. Biharamunean, Gabriel Arestik. Juan San Martinek 13an; 14an Juan Anjel Etxebarriak eta 15ean Luis Mitxelenak. Gabrielen —eta besteen— hitzaldien berri Xabier Kintanak ematen digu: «Atzean, lekurik ez zegoala, etorri zan jendetza guztia egon ahal izateko, auditoriumetik zinerat pasatu ginan Errotaetxe andereñoak Gabriel Arestiren presentazioa egiterakoan, zine goialdean zegozan pertsona batzuk, gitxik, "fuera, fuera" deadarka hasi ziran, baña beheko aldean ziranak txaloka erantzun zieten, Arestiren alde. Azkenez, goiko zorabiatuak azpertu eta isildu egin ziran, Aresti hasi zekigun berbaz.

      »Hitzaldiaren hizkuntzaren arrazoia emanaz (erdaraz izan baitzan), argiro erakutsi zuen bere gogoa, hots, Euskeraz emotekoa, baiña eratzaileen nahia betetzeagatik egiten zuela Erdal hizkuntzaz. (...) Bilbaoko hiriaren erdaltasuna agertu zuen, Euskal arraza merkeko eta erdal bihotzeko dirudun eta haundikien doillorkeria salatuz. "Bilbo ez da inoiz ona izan artistentzat, bai ordea politikalari eta ekonomistentzat", esan zuen. Bizkaitar kapitalistek beti zapaldu dute Euskal Herria, Jainkoaren, Espaiñiaren eta beren Euskalerri mistifikatu eta faltsoaren izenean ere. Orain ere preso dagozan artistak aipatu zituen. Erdaldun idazle batzuen gorroto eta desegokitasuna erakutsi zuen eta Don Miguel de Unamunoren sasi vasquia (euskalduntasunik ez baitagoka halakoari) eta xaubinismo kontrarreboluzionarioa.

      »Erdera bidezko euskal kulturaren mito, faltsokeri ta ezintasuna agertu zuen trebekiro. Euskal berbizkundean Lizardi eta Orixeren lanak salbatu zituen soilki eta hillunaro hartako Sebero Altube ta Justo Mokoroaren profetatasuna goratu. Ondoan, Herri hizkuntzaren eskubideak eta jokabideak dirala ta, egin zigun hitz, Euskeraren etorkizuna idazle gazteen eskuetan dagoala esanez. Oso txalotua izan zan guztien aldetik eta gazteriagandik batez ere. Atean autografo ugari egin behar izan zuen aunitz gazterentzako gure poeta eta idazle porrokatuak. Bihotz bihotzez berarekin nagoala esan beharrez nago ta zorionik beroenak eman ere. Jo dezagun hortik, Gabriel!».

      Xabier Gereñok ere eman zizkigun zenbait berri: «Atzo, Arestiren itzaldia egoan anunziata (...) Nik ondo dakit Arestik etsai asko dauzala, bera ausarta dala itz egiten, eta ziur nengoan kolokioan zizkoa sortuko zala. (...) Saloian milla persona inguru, % 80 gazteak. Neska asko. Izugarrizko exitoa. Itzaldietara ez da oitura ainbeste jende joatea (...) euskaraz Arestiren presentaziñoa ta bere —K. Rotaetxeren— lenengo itzakaz batera, ogei bat gazte, erderaz, "fuera, fuera" deadarka (...) Nire gorputz osoa dardaraz jarri zan Erdal probokadoreak sartu zirala uste neban, gure Euskal Kultura Astea ondatu guraz (...) Aresti hitz egiten egoan bitartean, saloian tensiñoa nabaituten zan. Ez zan estul bat entzuten (...) Baña, nortzuk ziran zaratalari orreik? (...) Nire ustez azken oneik —Arestiren etsaiak— izan ba ziran, ez eben zuzen jokatu. Alde batetik, euskeraz itzegiten egoanari, erderaz ixilduarazi eutsoen. Bestetik, kolokioan eukien oportunidadea Aresti estututeko, eta Arestik kolokioa zabaldu ebanean, ez eben aboa zabaldu (...) Ni beti egongo naz, ez "Fuera" esaten dabenekaz, bai baña "Ekin eta jarrai" euren elburua daukenekaz» [314].

      [308] Artikulu hauek eranskinean oso-osoan eman ditugu, ordurako eta gaurko ere paradigmatikoak baitira. Gabriel Arestiren iritzian, «eladio» hauek «ohorea bai eta nekea ez» lelopean jardun zuten. Ik. 303. oharra.

      [309] Behin, Pepe Rodríguez pentsalari marxistak ea zergatik defendatzen duen euskal nortasuna galdetu zionean, erantzun guztiz «politiko» hauxe bota zion: «Porque se nos pone en los cojones... porque, desde Felipe II, sólo nosotros, los vascos, nos hemos opuesto al imperialismo castellano». —«Pero, Sr. Aresti, eso no es forma de razonar», hark erreparu egitean, honek berriz ere ihardetsi zion: «Bueno, entonces, porque nos da la gana».

      [310] ELA-berri izenekoek, hurrean.

      [311] 1975.IX.10ko kartatik.

      [312] Conf. ZELAIETA, A.: «Oi poeta gaixua» in ZERUKO ARGIA (1968), I.11ko 3.ean.

      [313] KINTANA, X.: «Bilboko Euskal Jakintza Astea» in ZERUKO ARGIA (1968), III.24ko 12.ean.

      [314] GEREÑO, X.: «Santiago apostoleko bigarren eskandalua» in ZERUKO ARGIA (1968), III.24ko 12.ean.

Iparragirre saria. 1968

      Aranía utzi eta Steetley Escorias SAn [315] sartzen da, Barakaldoko Ugarte auzoan duen enpresan —«Baina hemen, / kontzeju hauetan, / mehatz-arte honetan / (...) ez dira / zazpi / izan, / ezpada / mila...»—, 1968ko azken hilabetean: «D. Gabriel Aresti entró a trabajar en nuestra empresa a través de ICSA, de seleccción de personal, en el año 1968, siendo presentado como primer candidato para el puesto de Jefe Administrativo-Contable, para cuyo puesto tenía conocimientos amplios y experiencia anterior. Era capaz para su trabajo y cumplía con rigor con el mismo. En la empresa se conocían sus actividades culturales, pidiendo efectivamente en algunas ocasiones permiso para realizar estas actividades.

      »Era cumplidor de su trabajo, pero en las últimas épocas debido a su enfermedad y a la preocupación que esta enfermedad le producía, su asistencia al trabajo era inferior a la normal» [316], esaten digute hango ugazabek.

      Urte beronen abuztuaren bian, Premio Nacional de Literatura «José María de Iparraguirre» iragartzen da. Sarituen berri 1969ko urtarrilaren 28ko BOEn irakur genezake: «(...) quedó constituido el Jurado con fecha 18 de diciembre de 1968, bajo la presidencia del ilustrísimo Sr. Carlos Robles Piquer, Director General de Cultura Popular y Espectáculos, integrándose, como vocales, Don Carlos Pérez de Echevarría, designado por el consejero de cultura de la Diputación Foral de Álava; Don José María Satrústegui, por la "Institución Príncipe de Viana", de la Diputación Foral de Navarra; Doña Milagros Bidegain Barcaiztegui, por el semanario "Julio Urquijo" de San Sebastián y Don Antonio Arrúe Zarauz, en representación de la Academia Vasca de Bilbao, actuando como secretario el Jefe de Gabinete Jurídico-Administrativo de la Dirección General de Cultura Popular y Espectáculos, Don Enrique González-Estéfani y Robles; resultando que realizadas las oportunas deliberaciones el Jurado acordó por unanimidad de los miembros que lo integran proponer la concesión del Premio Nacional de Literatura "José María Iparraguirre" al libro titulado Harri eta Herri (Piedra y Pueblo) editado por Editorial Itxaropena, y del que es autor Don Gabriel Aresti Segurola». Manuel Fraga Iribarnek, orduko Información y Turismoko ministroak, sinatzen zuen.

      Satrustegik dioskunez, «lau olerkariren lanak agertu ziren. Lete eta Aresti ziren ezagunenak» [317]. Garai hartako euskal prentsak ezereztatu egin zuen sariketa hau. Apat-Etxebarnek bakarrik eman zuen haren berri, «Gabriel Aresti olerkari ezagunak irabazi du», soil-soilik adieraziz.

      Juan Mari Arestik kontatu duenez, Alfontso Irigoien ere aurkeztekotan zebilen, Arestiri deitu ere egin omen zion, ea aurkeztuko zenetz. Honek baiezkoa ematean eta Xabier Lete ere aurkezteko zela adieraztean. «En ese caso, no me presento yo» bota ei zuen.

      Aresti sariketara aurkeztu ala ez ibili zen, Espainiako Gobernuaren helburuetariko bat euskaldunak «integratzea» zela jakinik. Dionisio Blancok dioskunez, «Aresti empezó a darle muchas vueltas a la cabeza. Había decidido presentarse a él. Fueron inmemorables las noches pasadas machacando el tema de si debía o no concurrir al premio. (...) Era consciente de que se encontraba completamente solo a pesar de que contaba con el ánimo y la aprobación de muchos de nostros. (...) Un día se presentó a mi casa. Necesitaba tres libros para presentarse al premio. No los tenía. Recordaba que yo poseía un ejemplar con una dedicatoria suya. (...) Arrancó la hoja dedicada. (...) La decisión estaba tomada».

      Zenbait urte geroago ere salatzen zuen erabaki hau Luciano Rincónek: «Para mí, otro podría quizá aceptar ese premio. Gabriel, no. (...) En mi opinión no había que dar ninguna oportunidad al Gobierno de lavarse la cara en materia tan duramente reprimida como el euskera» [318].

      Carlos Robles Piquer, epaimahai haren lehendakariak kasu hauetan ohi den arrandikeriaz gogoratzen du: «Recuerdo bien que los ilustres miembros de aquel jurado, todos ellos competentísimos en lengua y literatura vasca, no tuvieron duda respecto a la atribución del premio. Como presidente de todos los jurados, y muy particularmente de éste, ejercí una función esencialmente coordinadora cuando surgían pareceres encontrados, lo que no ocurrió en este caso. El hecho de que la edición fuere bilingüe, me permitió apreciar la claridad y profundidad de los versos de Gabriel Aresti» [319].

      Alargunari, dolu-minak emanez bidali zion kartan ziotson: «(...) pude apreciar la alta calidad de aquellos poemas (...) y recuerdo los elogios que tributaron al texto en vascuence los miembros del jurado» [320].

      Saria 50.000 pezetakoa izan zen (Gabriel Arestiren orduko soldataren halako bost). Diru horrekin Kriselu editoriala bixkortu egiten du: berehala Harri eta Herriren berrargitalpena prestatzen du, gero Meaberen Hamalau alegia eta Nekazariaren Dotrina argitaratzeko [321].

      [315] «Steetley Escorias SA. Empresa vizcaina radicada en el valle de Trápaga-Trapagarán desde su constitución, en 1968, por Clemente Frederick y Francisco y Eduardo Goyoaga. Se dedica a la comercialización de escorias siderúrgicas». (Auñamendi Entziklopedian). Enpresa eraiki eta berehala sartu zen, beraz.

      [316] 1976.II.6ko kartatik.

      [317] 1975.IX.18ko kartatik.

      [318] Berriarena, APAT ETXEBARNE: «Sariak» in EGAN (1968), 1-6, 139.ean. Juan Mari Arestirena in Bilbok bere seme prestuari..., 89an. Luciano Rinconena in Bilbok bere seme prestuari..., 131.ean.

      [319] 1975.X.13ko kartatik.

      [320] 1975.VII.8ko kartatik.

      [321] 1975.VII.16ko kartatik.

Euskararen batasuna. 1968

      Euskal Harriaren ortografiak «bonbaren» efektua izan zuen, hurrean, euskararen batasunaren bidegintzan. Urte honetan, «Euskaltzaindiaren 50 urtebetetzeak dirala-ta, udazkenean, Batzar nagusi bat egingo da Oñatiko Unibersidadean. Batzar ortako gai bakar eta berezia auxe izango da: euskeraren batasuna», iragarri zuen Euskaltzaindiak, apirilean [322]. Maiatzean, P.B.k «Euskaltzaindiko Sekretaritzatik Literatura euskeraren batasunaz» hitz egiten digu [323]. Ekainean, Zeruko Argia-k berak, berriz ere, «Literatura-batasunaz» ziharduen [324]. Ekain honetan berton, Gerediaga elkarteak eratuta, euskal idazleen bilera egin zen Ermuan [325].

      Uztailean, Gabrielek ere parte hartzen du kontu honetan. Entzun diezaiogun berari: «Niri gaizki portatuaren ofizioa jokatzea tokatzen zait beti. Horregatik asko gorrotatzen naute, edo ez naute maitatzen, behintzat. Beste batzuek "amen, jauna" diotsate guztiari, eta honela ez dute inundikan ere etsaitasunik irabazten, edonun diardue ongi maitatuak eta preziatuak.

      »Baina norbaitek kontatu behar ditu egiak, eta ofizio atsekabe hori, euskaltzaletasunaren antzertokian ofizioak partitu ziranean, niri tokatu zitzaidan.

      »Aspaldi honetan gutti agertu naiz Euskaltzaindiaren batzarretara. Etxera ogia eraman beharrak, bertara gabetzen nau. Gainera, bertan ikusi ohi diren gauzekin, nire espiritu kazkarra ez da maiz alaitzen. Urtarrileko batzarra Bilbaon ospatu zen. Nire denbora apurretik ordu pare bat ohosturik, bertara azaldu nintzen. Eta gure Akademiaren urrezko eztaiak ospatu zirenean, jaiak eta jaiak ekarri ziren ahotara. Orduan haserretu nintzen: "Gureak guztiak dira jai-egunak: eta astelehenak noizko dira? Lanean aritzeko orduak ez du oraindik gure atera jo?" Eta literatur euskera bakar bat egon dedin aipatu nuen premia. Katalanen eredua ekarri nuen aiputara, Pompeu Fabraren lan miresgarria. Hizkuntza batek ezin dukeela bizitza normal bat eraman, erregela eta lege zehatz hestu batzuei ez badago loturik. Eta Euskaltzaindiak niri jaramon egitea beste erremediorik ez du eduki.

      »Nire obedientzia bete-betea prometitu diot Euskaltzaindiari. Txillardegik ere beste hainbeste egin omen du. Baina obedi dezagun, Euskaltzaindiak agindu egin behar du» [326].

      Uztailean, LuisVillasantek «Batasunaren Arrazoiak» [327] ematen ditu, lehentxeago Kamiñazpik Anaitasuna-n eskatu zituelako. Nemesio Etxanizek, baina, irailaren 22an «H-a bai, H-a ez» auzira makurtzen zuen batasun-kontu guztia [328].

            Irailaren 29an, Euskaltzaindiak agiri antzekoa ematen du Zeruko Argia-n [329], programa baten jokoa egiten duena. Biltzarra baino lehentxeago Gereñok elkarrizketa egiten dio Gabriel Arestiri. Batzarrari buruz galde egin ondoren, honela erantzuten dio: «Nire ustez, Gipuzkoako berboa hartu beharko da hasieran, eta hurrenengo Bizkaikora edo Lapurdikora jo. Gipuzkoakoa zabalduago dago, baña beste biak dira aberatsagoak» [330].

      Batzarra, azkenez, urriaren 3, 4 eta 5ean burutu zen Arantzazun. Rikardo Arregik ematen du haren berririk: «(...) batasunaren eta h-aren auzia irabazita dago», da beronen ustea [331]. Baina Euskaltzaindiak «(...) elkartasun gogoa nagusi» deklaratzen bazuen ere, idazleak bitan banatu ziren [332]. Honen testigantzak nahinon topa ditzakegu, baina, isilekoa zenez gero, interesgarriena Nemesio Etxanizena iruditu zaigu.

      Hona beronen iritzi eta proposamen konspiratzaileak: «Arantzazuko billerak negargarriak izan dira. Batipat, Mitxelena bigunegi agertu dalako gazte egosgaitzekin. Aurrak negar eginda nai duana iristen duala konturatzen danean, geroago eta negar aundiagoak egiten ditu. Gazteok ere, konturatu dira Mitxelena eta Lekuona eztirala gogor jokatzekoak eta txakurrak bezela agertu dira, aek berenera makurtzeko.

      »Azkenean au erabaki dute: "Euskaltzaindiak begi onez ikusiko duala, "H" ori itz batzuetan erabiltzea. Ala bi bokal berdiñen erdian: zaarra, leen, eta abar... Eta gañera guk aokaldi batean eta besteak bi aokaldiz esaten dituzten oietan: behin eta abar..".

      »Orain gurea da. Aiek beren Jakin aldizkarian eskuak jarein dituzte nai dutena esateko. Guk "H"ren kontra gogor jokatzeko, or daukagu Olerti. Eska zaizkiezu lanak gai ortaz, eta bizi-bizi jarriko dezu inguruan jendea. Aita Plazido Muxika, Justo Mokoroa ta abar izan dira beren ezezkoa eman dutenak. Bildu itzazu ale batean guztien iritziak. Beste bat Uxola idazlea izan da (hau, Urruzola dala uste det).

      »Guziok Jakin-en erronkari erantzun bear diogu, ta Euskaltzaindiaren aolku orri ez entzun egin. Gure izkuntza ia itoan dagola, nola geituko diogu, ba, nekea eta oztopoak? Orduantxe gera tinka gorrian. Ia, ba, atzartzen dituzun erdilotan dauden "H"ren kontrako guziak. Gazteok beren asmoak aurrera eman nai dituzte, azkenean "v" sartu naiko dute. Poliki poliki, "c, ch" sartu naiko digute. Orregatik garrantzi aundia du oiei bideak isteak» [333].

      Horrez gainera, Bizkaian sortu zen Agur aldizkariaren borroka ikertzea ere argigarri litzateke.

      [322] Conf. in ZERUKO ARGIA (1968), IV.7ko 1.goan.

      [323] P.B.: «Euskaltzaindiko Sekretariotzatik» in ZERUKO ARGIA (1968), V.19ko 2an.

      [324] «Literatura-batasuna» in id. id. (1968), VI.9ko 3.ean.

      [325] Conf. in id. id. (1968), VI.9ko 6an eta (1968), VI.23ko 1goan. Batzar honetan, Juan Antonio Letamendia, Imanol Laspiur, Xalbador Garmendia eta Juan San Martinek hitz egin zuten.

      [326] ARESTI, G.: «Euskararen batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), VII.7ko 3.

      [327] VILLASANTE, L.: «Batasunaren arrazoiak» in id. id. VII.21ko 3.ean.

      [328] ETXANIZ, N.: «Oñatiko batzar aurretik» in id. IX.22ko l l.ean.

      [329] «Batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), IX.29ko lean

      [330] GEREÑO, X.: «Arestirekin elkar hizketa» in id. (1968), XII.22ko 11an.

      [331] ARREGI, R.: «Euskeraren batasuna» in id. X.13ko 12an eta EUSKERA (1968).

      [332] EUSKALTZAINDIA: «Literatura euskeraren batasunari buruzko berria: Elkartasuna nagusi Arantzazun» in ZERUKO ARGIA (1968), X.20ko 11.ean.

      [333] Conf. in ONAINDIA, S.: Eskutitzak, 262.ean, 1968.X.9ko karta.

Euskararen batasuna. 1969

      Euskaltzaindiko talde bat batasun hiztegia egiten ari dela informatzen du Karlos Santamariak urte honen otsailean [334]. Apirilean, Rikardo Arregi, Ibon Sarasola, Xabier Lete, Ramon Saizarbitoria, Xabier Kintana, Gabriel Aresti, Anton Santamaria, Amaia Lasa, Rafa Egiguren eta Joxemi Zumalabek, Karlos Santamariak «manifestu» hitzarekin bataiatuko duen agiri bat botatzen dute, beronen seme eta enparauak egindako hori ez zitzaiela gustatu esanez [335]: gazte haiek Labaien eta Basarriren «herrikoikeria» eta antibatasuna salatzen zuten. Irigaraik bide ontzat joten du Etxenagusiaren Lorategia [336]. Alfabetatzekoek «euskera batuaren oinarriekin lehenengo liburua» ateratzen dute [337].

      Bien bitartean, Bizkaian Anaitasuna belaunaldi berri baten esku dago, eta 1969ko irailaren 15ean kaleratzen dute lehen zenbakia, zeinaren aurreneko orrialdean Joan Mari Torrealdaik Euskal Idazleen Elkarteaz informatzen baitzuen. Elkarte honek batzar bat egin berri zuen Baionan, non Arestik eta Txillardegik ezin izan zuten erabakirik hartu, bien artean egokitasun gutxi zegoelako, nahiz eta bizkaitarrek hainbat programa eginda eraman.

      Arenazak eta Gaztañagak, bestalde, idazle gazteok segitu nahi duten batasun honi «euskerantoa» deritzote [338], eta Elizak —euskara darabilen erakunde nagusi bakarrak— ez die jarraitzen Arantzazun onartutako erabakiei [339]. D.I.rentzat, ordea, Euskal Elerti 69 da «batasun zaleek» atera duten «manifestua» [340], Xabier Kintana eta Gabriel Arestiren ardurapean argitara emana.

      [334] SANTAMARIA, K.: «Euskaltzaindiko batasun hiztegia» in ZERUKO A. (1969), II.2.3an.

      [335] Conf. «Betiko zezena toreatzen» in ZERUKO ARGIA (1969), IV.6.6. SANTAMARIA: «Zezenketak eta Xiboletak» in IV.13.3, eta BASARRI: «Bakoitzari berea» IV.20.2.

      [336] IRIGARAI, A.: «R. Arregi eta euskera-batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968),VIII. l.4an.

      [337] Conf. «Handik eta hemendik» in id. 1969.IX.7ko lehen orrian.

      [338] ARENAZA, J.: «Euskerari buruz» in id. XI. 23.eko 3an.

      [339] AMUNDARAIN, D.: «Euskera bateratua» in id. XII.14ko 3-2an.

      [340] D.I: «Euskal Elerti 69» in id. XII.28ko 7.ean.

Kantariekin

      Xabier Letek disko txiki bat grabatzen du Edigsa etxean 1968an, lau kantetatik bat «Euskal Erri nerea» dela (besteak «Poeta horiek», «Bihotza» eta «Lore gorrien balada»). Kanta hau Gabriel Arestik lehenagotik erdaraz egina zuen, eta Letek ba omen zuen horren berririk. Beraz, plagioa zeritzon [341].

      Maite Idirinek Cinsarekin grabatzen du diskoa, Arestik idatziriko «Bein batez», «Indioaren bidea», «Arri ta bide», «Aize, aize» eta «Euskal dantzari (música de "Pello Josepe")» kantatuz. Idirinek ale bat bidaliko dio idazleari «Gabriel Arestiri. Maite Idirin» diotsola [342].

      Lourdes Iriondok Edigsa etxean grabatzen duen disko batean, Arestiren «Nereari» poema kantatzen du, hitzak norenak diren esan barik eta tileten bat aldaturik, gauza biak ere idazlearen haserregarri [343]. Lourdesek, baina, ale bat bidaliko dio «Nereari, bihotzez, Lurdex Iriondo» agurrarekin.

      Urte berean, Mikel Laboak Goiztiri etxearekin grabatzen du diskoa, «Apur dezagun katea» eta «Egun da Santi Mamiña» kantatuz (bigarrenaren musika Arrizabalagak egina da). Disko honen ale bat jaso zuen Gabriel Arestik, «Nere, Gure eta Andere Bihotz / Donostiatik besarkada aundi batekin. / Mikel» irakurtzen zaiona. Mikel Laboak beste disko bat ere etxe honetan eman zuen «O Pello, Pello» eta beste hiru kantarekin. Hura entzutean, zera zioen Arestik: «Gu poesia egiten ari garelakotan gaude, baina hoberena iadanik eginik dagoela ezin ukatu».

      Xabier Letek HG7 grabatzen duenean [344], Arestiren «Urriaren 28 Egun» ematen du, Euskal Harrian agertu zena, eta dedikatoria honekin bidaliko dio ale bat: «Gabriel Aresti / laguna, / hemen doa azkena. / Xabier». Irakurleak egilearen eta kantariaren letrak artaz begiratzen baditu, aldaketak izan direla aise ikus dezake.

      Bizkaiko apaiz talde batek «Gogor» diskoa grabatzean, «Egun da Santi Mamiña» kantatzen du Xabier Amurizak, koroak errepikatuz, arreglo batzuk eginik [345]. Jakina denez, gure artean zeharo sonatua izan zen abesti hau, Arestiren graziaz gainera, Arrizabalagak eman zion doinuagatik, eta Mikel Laboaren juglare trebeziari esker. Galizian zehar ere Arestiren izena ezaguna egingo du kanta honek. Hala esan digu Santiagoko Unibertsitatean irakasle den Juan José Moralejo jaunak: «El haber dejado atrás una obra poética que ha calado profundamente entre sus paisanos, y digo esto porque tengo entendido que "Egun da Santi Mamiña..." es de Aresti y se canta por todos y a todas horas».

      [341] Conf. Harrizko Herri Hau. 1970, 102an.

      [342] Ik. «Idirinekin» in Harrizko Herri Hau.

      [343] Conf. Euskal Harria. 1967, 148.ean.

      [344] Baionan editatua, baina Bartzelonan grabatua, non medikuntza ikasten baitzuen.

      [345] 1975.IX.22ko kartatik. Talde honetako Amuriza eta Naberani, biak Zamorako kartzelan, «Larrabetzun» poeman kantatzen die. Aldekoak ohar egiten duenez —«poesiarik interesgarriena musikarekin batera trasmititu zaigu»—, Arestiren (zenbait) poesia ezagun egitera iritsi ziren kantariei esker. (Ik. ALDEKOA, I.: «Bernardo Atxagaren...» in EGAN (1999) 10.ean). «Egun da Santi Mamiña» honen kasuan, garai haietan «goiko zeruak gorde dezala / Etxebarrietan arima» aldaera kantatu ohi zuen herriak.

Arestiren itzala

      Xabier Letek bere Egunetik egunera orduen gurpilean publikatu baino «egun gutxi lehenago» Juan San Martinek prestatu dion hitzaurrea agertzen da Zeruko Argia-n, 1968ko maiatzean: «Agirian dago Arestigandik kutsatua dela, bere eskolatikoa dela, hots Harri eta Herrikin sortu eta gorpuztu zen Arestiren eskolatik influentziatua. (...)». Izan ere, San Martinen ustez, biek dute profetatasun kutsu hori: «Poeta onak berekin duten profeta kutsua derama Letek. Aurrerapenak utzi zituen gizarte bati mintzo da, aldakuntzen alde gaztigatzen dela» [346].

      Maiatzaren 31n, Euskaltzaindiaren bileran, Aresti, Xalbador Garmendia eta Ibon Sarasola izendatzen dira Txomin Agirre sarirako epaimahaiko [347], urrian erabakiko denez, Txillardegiren Elsa Scheelen nobelari emango zaiona, Beste izakia eta Igesaren aurretik (hauek ere «biziki juradoaren iritzikoak») [348]. Geroago ikusiko dugunez, Elsa Scheelen nobelak badu zerikusirik Gabriel Arestiren editoretzan.

      Hurrengo urtean, 1968ko otsailaren 23an hain zuzen, hitzaldia eman zuen Gasteizen, Barrutiaren teatroaz. Orain arte esandakoez gainera, Akesolo eta Labaienekin izan dituen eztabaidak aipatzen ditu, eta Ziarsolok nola Barrutiaren obra plagiatu zuen salatzen [349]. San Martinek ere urte honetan egin zuen Arestik prestatutako Teatro Zaarraren rezentsioa [350], beronek esandakoekin konforme dagoela esan ondoren, horrelako obren antsia agertuz.

      Martxoan edo, Sergio Vilarrek Cataluña en España publikatzen du. Basabilek esaten digunez, Vilar honek «Donostiar batzuekin hitzegin du. Eta zer jakin du oraingo berririk? Idazle baten izena: Gabriel Aresti, eta bere liburuarena: Harri eta Herri. Erderazko itzulpen ta guzti argitaratua dela ta, erosi du. Erderaz irakurri, zerbait onik aurkitu omen dio. Esannaiz, intentzioz beterik omen dago. Alegia, esana baiño esan-nahia geyago duela esango balu bezala» [351].

      Ekainean, Telesforo Monzon Olaso bisitatzen du Arestik eta honek Gudarien Egiñak (Miarritze, 1947) opesten dio, dedikatoria honekin: «Aresti'tar Gabriel: Emengo bertsoak maite baditu, kanta eta kantarazi ditzan. Egileak. 1969. 6.19».

      Uztailaren 19an Rikardo Arregik bizia galtzen du, Mendaro ondoko bihurgune gaizto batean, Sasiolan. Zoritxar honek Arestiren bizitza barren-barrenera arte ukituko du, Harrizko Herri Hau (Rikardo Arregiren Heriotzeagatik auhenez) irakurtzean ikusten denez: «Sasiolako orena / Ricardo Arregirena / Milaka geunden hartzeko baina / hartu duzu hoberena» [352].

      Xosé Neira Vilasentzat, Gabriel Aresti «hombre y poeta de este tiempo» da [353].

      Xabier Gereñok, abuztuan, Elsa Scheelen salgai dagoela iragartzen du, bere deia hitz hauekin bukatuz: «Eskari bat, bai Txillardegi eta bai Kriselu argitaldariari: jarraitu dagiola, batak idazten eta besteak argitaratzen. Holako liburuak behar doguz». Baina, itxura batean, salmentak ez dira edonola egiten, zeren eta zuzenbide hauek jartzen baititu erosi nahi dutenentzat: «Begoña Arregi. Villa Eguzki Alde. Andoain», eta «Gabriel Aresti. Alcázar de Toledo 4 16-2 °. Bilbao-12» [354].

      Urte honetan, irailean, Borja ingeniariak Gabrielen «Martxoko oilar gorria / inundik ez etorria, / gozeak arintzearren / judu batek igorria», aitatzen du Anaitasuna-n [355]. Hauxe izan zen, hain zuzen, Gabriel Arestiren lehen aipamena gure Anaitasuna-n. Borjaren ustetan behintzat, koplak marxismoaren etorkizunaz baduke zerbait zerikusirik. Hil berean, Lur etxeak Euskal Olerti 69 argitaratzen du. Liburu hauxe izan zitekeen Arantzazuko biltzarraren ondorengo «manifestua» [356]. Manuel Maria galiziar poeta, pentsalari eta kantariak, azkenez, «gran poeta de Euzkadi» deitzen dio, berak grabatutako disko batzuk bidaltzen dizkionean.

      [346] SAN MARTIN, J.: «Egunetik egunera» in ZERUKO ARGIA (1968), V.19ko 5ean.

      [347] ETXANIZ, N.: «Txomin Agirre Saria» in id. VI .9ko 3.ean.

      [348] Conf. EUSKERA. (1968), XIII.293.ean.

      [349] «Resumen de la disertación de Don Gabriel Aresti sobre la figura de Barrutia» in EUSKERA (1971).

      [350] SAN MARTIN, J.: «Teatro Zaarra» in EGAN (1969), 1-6.105.ean.

      [351] BASABIL: «Sergio Vilar eta gure literatura» in ZERUKO ARGIA (1969), III. 30ean.

      [352] Ik. hileta elizkizunei buruz, ATXAGA, B.: «Aresti eta bere inguru zaila» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

      [353] 1969ko azaroan Habanatik bidaltzen dion Inquedo latexar delakoaren dedikatorian.

      [354] GEREÑO, X.: «Salgai dago Txillardegiren Elsa Scheelen» in ZERUKO ARGIA (1969), VIII.17ko 2an.

      [355] BORJA, A.: «El Corte Inglés eta Neskak» in ANAITASUNA (1969), 69. IX. 30.2an.

Kriselun editore

      Arantzazuko Batzarra (Batasunarena) bukatu berria zelarik, Gabriel Arestik Tomas Meaberen Hamalau alegia argitaratu zuen bere Kriselun, Espainiako lau hizkuntzetan. Katalanez: Ricardo Salvat. Gailegoz: Xesus Alonso Montero. Euskaraz: Gabriel Aresti. Marrazkiak: Dionisio Blanco. Portadan, hauxe bertso hau: «Cierra los ojos muy suave, / Meabe, / pestaña contra pestaña: / Sólo es español quien sabe, / Meabe, / las cuatro lenguas de España». Poemen hautaera Gabriel Aresti, Juan San Martin eta Ángel Ortiz Alfauren artean egina zen. Portadan eman zuen poematxo horren "utopia" Alfau lagunari egindako dedikatorian irakur daiteke: «A Ángel Ortiz Alfau amigo / compañero hacia las Españas / hacia las Europas, porque desea- / mos algo mejor que Euzkadi, / que España, que Europa».

      Meli Estebanek dioskunez, Meaberen edizio hau Ellakuriaren inprentarekin erdi-bana eman zen. Hobeto esanda, eman beharra izan zuen. Meabetar sozialistaren batek edizio erdia erosteko promesa egin omen zion Gabriel Arestiri, baina gizon hura, sarekadaren batean edo, galdu egin zen... Kontua da liburua garesti gertatu zela, saldu ere asko ez zela egin, eta pisuaren saltzearekin irabazitakoa ere zerbait hor galdu behar izan zuela.

      Gaztetan Sabino Aranaren eskolakoa, marxismoaz arduratu zen gerora. Tomas Meabek, hiltzean —36 urte zituela—, «dejó entre sus seguidores una bien ganada fama de santidad laica», idatzi berria du Jon Juaristik: «En consecuencia, nada tiene de extraño que, a finales de los años sesenta, los miembros de ETA que se convirtieron al marxismo (...) se interesaran en su figura y sus escritos. Sin embargo, la recuperación de Meabe —en la que jugó un papel destacado el poeta Gabriel Aresti— les resultaría decepcionante. Ni de sus Fábulas, escritas en un edulcorado estilo seudoevangélico, ni de sus escritos periodísticos pudieron extraer ideas ni análisis aplicables a la sociedad vasca (...) la fragilísima ideología de Meabe: una amalgama indigerible de marxismo humanista y positivismo pedantesco. Aresti sacó algún partido literario del personaje, asumiendo parte de su antinacionalismo retórico. Pero la operación no dio para más. Meabe no había sido un austromarxista ni —mucho menos— un Gramsci vasco». Arestik, haatik, beti izango du gogoko Meabe, Sabino Aranari hots egiten diola «hire diszipulurik abantailatuena» diotsola [357].

      Hurrengo urtean, Nekazariaren Dotrina argitaratzen du, Kriselun hau ere. «Atarian dioen bezala, liburu hau —komentatzen zuen San Martinek— F. Markos da Portela basoko teolojian doktoreak gailegoz konpondua eta Gabriel Arestik euskeratua», izan zen. «Hau ikusiz —aurreraxeago—, ez dago dudarik lan ederra hartu zuela Arestik hau itzultzean. Gabrielek berak jarri dio hitzaurrea euskerazkoari. Bere zenbait kexa agertzen ditu euskal argitaldariei buruz eta baita ere, euskera batuaren kontuan, Euskaltzaindiari buruz. Bai batean eta bai bestean, izango ditu noski bere arrazoiak, baina ez bera batasuneruntz ez etortzean. Besteak betetzen ez dutela berak beste bide bat hartzeari ez deritxot aukeratzerik egokiena». Ondorioz, «hontan beintzat ez nator bat gure Arestirekin» esan arren, azkenean, bukatzen du: «Dana dala, badira euskeraz itzulpen txarragoak, askoz txarragoak, eta horrek konsolatzen gaitu, esateko O catecismo do labrego ere lortu dugula euskeratzea» [358].

      Meaberen Hamalau Alegia argitaratzean, ohar hauxe egiten zuen, azken orrialdean: «Kriseluk bere bigarren liburu honetan, euskerarentzat hobekien derican ortografia erabilcen du. Hala eta guztiz ere, Euskal Akademiak euskera batu bat finka dezanean, bere iriciak Euskaltzaindiarenei makurtuko dizkiela agincen du. Zori-gaiztoz, Alegia hauk inprenta-orduan, ez du Aranzacuko batzarretatik hartutako erabakien berririk ezagucen, ez eta ere haien kunplimentua borondatezko edo derrigorrezkoa izanen den».

      Horrez gainera, Arestik gutun bat bidaltzen die Euskaltzaindikoei gorabehera hauetaz, hauxe zioena: «Euskaltzaindiaren batzarkide guztiei. / Nire jaun eta lagun guztiz agurgarri eta maiteok: / Izan bedi gaurko nire gutuntxo hau, gure buru den Lekuona jaun agurgarriari Astolako batzarrean entregatu neraukanaren jarraipen moduko bat. Eta izan bedi, bide-nabar, nire desenkusa edo bark-eske antzeko bat. Arrazoi honegatik: Nire idatzi guztietan, orain artean, nire iritz-bide sanoena jarraitu dut, beti asmorik hoberenarekin eta euskeraren onean izanen zela esperantzan. Nire ustea izan da Euskaltzaindiak ez duela inoiz erregela fijorik finkatu, eta bera ofizialki mintzatzen zenean, bakarrik bere gomendazioak eta kontseiluak ematen derauzkiela idazleei, inor behartu eta obligatu gabe.

      »Ez dakit, oraindik orain, zein izan diren Arantzazun Euskaltzaindiak hartutako erabakiak, ez eta ere erabaki hoek derrigorrezkoak edo borondatezkoak diren euskal idazleentzat. Dena dela, irtetzear dagoen nire liburu batean, Espainiako lau hizkuntzatan agertzen den lehenbizikoan, euskerazko itzulpenean, Euskaltzaindiaren iritz-bideen barrenean ez dauden modu batzuk erabiltzen ditut, nire aurreko liburu Euskal Harrian ere usatu nituenak. Nire zoritxarrez, liburua inprimiturik dago, eta modu hoietatik atzera egiteko biderik ez dut. Sinets nazazue, nire jaun bihotzekoak, Arantzazuko bileretatik euskaldun guztiontzako erregelak eta legeak derrigorrezkoak aterako balira, poz pozik kenduko nituzkeela modu hoek nire liburutik, biderik banenduka. Hala ere, Arantzazutik ateratakoa ez baldin bada onartzea ala ez onartzea, uste dut, nire lan literarioetan ni ere ba naizela libre, beste batzuk R konkorduna eta H-rik eza bezala, nere gustoko C eta X zorionekoak erabiltzeko» [359].

      Beste alde batera jorik, Gabriel Arestiren Euskaltzaindiarekiko begirunea: «Azkenik hitz bat azken agiriaz. Bertan dakust Irigoienen bakantea betetzeko (bulegoko lanetan, alegia), nire eskeintza errezibitu zenutela, baina dirudienez, txarki entenitu zenutela, ni eskeindu bait nintzen, zuek beste biderik aurkitzen ez bazenuten, nire aldetik asko sakrifikatuaz, nire zoritxarrez nire denbora oso karioa bait da. Lizundiaren eskeintza, errezibitu zenutenez, nire eskeintza, aldez aurretik desegina geratzen zen, eta hala eman nuen aditzera bertan. Beraz, asko harritzen naiz, hori agirian ikusirik. Dena dela, Lizundia jaunari nire laguntza ezertarako balia bazaika (hamabost urtetan egon bait naiz bulego inportanteagoen buruan, hori bait da nire ofizioa), poz-pozik eskeintzen diot, euskeraren onerako eta dadukadan adiskidetasunagatik. Nire agurrik zintzoenak har itzazue».

      [356] IDAZLE TALDE BATEK: Euskal Olerti 68. Lur, Donostia, 1969. («Azken oharrean» lur/kriselu/hatsapenak euskararen batasunaren zerbitzuan jartzen dira» (547.ean) zioen, Arestik azken orduan sartutako nota horretan. Eta jarraitzen zuen: «Gabriel Aresti, Xabier Kintana, Ramon Saizarbitoria eta Ibon Sarasolarekin osaturik dagoenak —Beren hautapen-kontseiluak— euskalgaiztoko dialekto mordoiloetan idatzitako lanak ukatuko dituela jakin-arazitzen du, eta bide batez euskeraren batasunik nahi ez duten euskaldunak euskeraren eta Euskalerriaren etsaiak direla deklaratzen du. Are gehiago negarreztatzen du batasun hori gonbatitzen dutenen portaera, bereziki Eizmendi-tar Iñaki "Basarri" jaunarena, zeinak, Euskaltzaindiak Arantzazun hartutako erabakiak onartuko zituela publikoki manifestatu ondoren, bere hitzari ez dion eusten». Ohar hau ez zuten begi onez ikusi kontseiluko besteek.

      [357] JUARISTI, J: Sacra Némesis, 81ean. Meabek (1880-1915) Alegiok 1902-1906 bitartean egin bide zituen. Arestiren ateraldiarentzat, ik. «Euskal-Kideak, Baiona 72», in Artikuluak..., Susa, 1986, 116an. Badihardu Utopia honetaz «Euskal asto lasterrak» delakoaren 16.ean, in Euskal Literatura 72, 179.ean ere.

      [358] SAN MARTIN, J.: «Liburuak» in EGAN (1969), 1-6, 155-156.etan.

      [359] 1968.XI.25eko kartatik. Euskaltzaindiari egina eta, beraz, han gordeko dena.

Bizitzaren kolpeak

      Meli Estebanek 1970eko urtarrilaren 9an laugarren alaba bat izan zuen, Bilboko San Antonio poliklinikan. Zazpi orduko bizitza baino ez zuen izan errukarriak. Jaio aurretik ere bazekiten gurasoek ez zuena luzaroan irauterik izanen.

      Badu jaiotza honek oihartzunik Arestiren poemetan: «Neskato-Ilun hain jaio berri / bide batez hain hil-hurren (...) Ene / Neskato-Ilun / maitea» deitzen dio: lehenago «Ni hire miraila. Ni hire aita iluna» esanez erretratua egina zion bere buruari «Lehendabiziz Nerea etorkizunaren aurrean» poeman. Edota bertso-lerro ilunago hauetan:

«nire haurzaro ilargiztatuaren alabok,

inoiz ez duzue jakinen zer zen gertatu

nire lur errearen açean» [360].

      Gerotxoago, honela mintzo zaio Mitxelenari: «Asko sentitu nuen Eguberri hauetan Bilbaotik ezin mugitu izana, Baionako batzarrean ez agertua, eta zu, prometitu nerautzun bezala, Errenterian ez agurtua. Zorionez, Bilbaori lotu nenderaukan nahigabea parte onera etorri da azkenean, andrea osagarri batean geratu zaidalako, eta haurra hobeki dago lurpean, ezen ez lur-gainean zukean bizi-molde murriztuan».

      Xabier Lete eta Lourdes Iriondo bikoteari ere ikara handia eman zion gertakari honek: «Nere gurasoengandik jakin genuen —diote— zuen laugarren aurraren gertaera... Arazo hori ahalik eta ondoen konpondu dedilla desio dizuegu. Ba dakit horrelakoetan besteen sentimentu ona eta xamurtasuna oso gauza gutxirako baliatu litezkeela, baiña guk beste ezertan ezin lagundu... (...) har zazue gure agurrik beroena. Zuri eta Meliri besarkada estu bana... / Zuen lagun / Xabier Lurdex».

      Garai honetan kotxea erosten du, Seat 850 bat, amarekin erdi-bana edo, eta honen izenean jarria. Emaztea begiak itxita joaten ohi zen eta hark esaten: «Zabaldu itzazu begiok, bestela ez duzula konfiantzarik pentsatzen baitut, eta txarrago txofertzen!». Meli Estebanek calar aditza gogoratzen du egun haiek oroitzen dituenean: Arestik, semaforoetara eta hurbiltzen zenean, ez zion enbrageari sakatzen martxa kentzeko. Ondorioz, ito egiten zitzaion, eta harritu egiten  zen nola bera baino azkarrago irteten zen mundu guztia semaforoetatik... harik eta teknika hori ikasi zuen arte.

      Otsailaren lehenean aita —Gabino Aresti— galdu zuen. Garratz egin zitzaion hain idazle gutxi ikustea beronen hiletetan.

      Haurren eskolatzeari buruz —alabek 7, 8 eta 9 urte zeuzkaten orduan—, «integristentzat eskola konfesionalak eta besteentzat demokratikoak» [361] eskatzen ditu Zeruko Argia-n. Artikulu honi Txalintxok eta Lasak emango diote erantzun bana. Hauxe izan zen, oker ez bagabiltza, Zeruko Argia-ren zentsurak pasatzen utzi zuen Gabriel Arestiren azken artikulua. Kaietano Ezeiza Zeruko Argia-ren zuzendariak honela ikusten zuen haren jarduna bere astekarian:

      Zelaieta: Arestiren influentziarik, inoiz, Zeruko Argia-k izan duela uste duzu?

      Ezeiza: Uste degu ezetz.

      Z.: Zuen redakzio batzordeko izan eitean inoiz eskatu zenioten?

      E.: Ez.

      Z.: Inoiz bere artikuluren bat zuen zentsurak pasatu gabe atzera bota zuen?

      E.: Bai.

      Z.: Egia da, azken aldion, ez zeukala zuen astekarian idazterik?

      E.: Ez, ez da egia» [362].

      [360] Ik., baita ere, «Etxaus» poema, Azken Harrian. Berton aitatzen den Andoni Abando haurren medikuak klinika zeukan, Rekalde zumardian.

      [361] ARESTI, G.: «Jainkoa eta Haurrak» in ZERUKO ARGIA (1970), V.31ko 2an.

      [362] 1975.VIII.7ko karta (Angel Zelaietarena) eta 1975.VIII.11ko karta (Kaietano Ezeizarena).

Batasunaren Kutxa. 1970

      Helios etxeak Cuarenta poemas editatzean, Gabriel Arestiren «Nire aitaren etxea defendituko dut» poema ematen du [363].

      Urte honen hasieran Polizia joan zitzaion etxera. Ez zuten bera aurkitu, baina emazteari egin zizkioten zenbait galdera, Elsa Scheelen eta beronen autore Txillardegiren gainean [364].

      Martxoan, Joanes Leizarragaren Euskal Protestantismoa zer zen argitaratzen du Lur etxean. Beronen azalean dakarrenez, «Joanes Leizarraga Beraskoizkoak 1571 urtean argitaratutako eskribuaren gainean Gabriel Arestik tajututako liburua» [365].

      1970eko maiatzean, Batasunaren Kutxan etorriko den berboaren primezia bat publikatzen du Anaitasuna-k [366], eta abenduan Batasunaren Kutxa argitaratzen du —Iturzaetarengan oinarriturik eta aliantzaren kutxa biblikoari erreferentzia egiten dion titulua—. Urte honetan, argitara ematen duen libururik eraginkorrena eta arrakastarik handiena izan zuena Batasunaren Kutxa izan genuen: atoan agortu zen.

      Eskaintzak honelaxe dio: «Bere bizitzea enpeinu honetan / eman zuelako, / Rikardori, / bere heriotzearen / lehen urtemugakari».

      Anaitasuna-ren iritziz liburu hau idazleentzat «konpromiso» bat da, «zeren 61 idazle-irakasle bere ohoreagatik konprometitu baitira Kutxa honetan ebakitako bideari jarraitzera, gure Herriaren historiarako inportantziarik goreneko Zin eta Mezu batean» [367]. Kutxaren giltzarrien oharretan irakurtzen dugunez, «hiztegiaren zerrenda Arestik egin du, eta azken ukitua Kintanak eman dio».

      Abenduan bertan Harrizko Herri Hau argitaratzen du, Maria Isabel Aldasoro, Rikardo Arregi eta Ramon Saizarbitoriari eskainia. Liburu hau Luis Haranburu-Altunaren eskariz borobildu zuen, presaka, erdal itzulpenik gabe.

      [363] Madril. 1970, 40an.

      [364] Conf. EUSKERA (1972), 228an.

      [365] Donostian, Lurrek 1970ean argitaratua.

      [366] Arestik lehenengo aldiz eman zuen bere lana eta izena gure Anaitasuna-n.

      [367] ANAITASUNA: «Batasunaren Kutxa» in ANAITASUNA (1970), VIII.15eko 2an. Hona hemen Eibarren Batasunaren Kutxa sinatu zutenak: Gabriel Aresti, Xabier Kintana, Imanol Berriatua, J. L. Alvarez Enparantza, Juan Antonio Letamendia, Daniel Landart, Patxi Altuna, Ramon Kanblong, J. M. Torrealdai, Ibon Sarasola, Jose Luis Lizundia, Xalvador Garmendia, Juan San Martin, M. Karmen Garmendia, Xabier Gereño, Ramon Saizarbitoria, Angel Zelaieta, Xabier Lete, Jose Antonio Artze, Amaia Lasa, Patri Urkizu, Anjel Lertxundi, Jon Zorrozua, Abel Muniategi, Mikel Ugalde, Kepa Enbeita, Xabier Mendiguren, Lourdes Gandiaga, Markox Amundarain, J. M. Beristain, Jose Mari Olanga, Iñaki Beobide, M. Karmen Aranburu, Andoni Sagarna, Jon Tolosa, Jose Mari Aranburu, Andoni Sarriegi, Jaxinto F. Iturrioz, Begoña Arregi, Jabier Zubiaurre, Imanol Laspiur, Enrique Heras, Josune Txintxurreta, Xabier Zubizarreta, Jesus M. Amundarain, Bernabe Berezibar, Eduardo Larreategi, Iñaki Beristain, Jon Arginarena, Karmele Errotaetxe, Jose Luis Egireun, Juan A. Aroma, Patxi Zabaleta, Juan Zulaika, Begoña Etxebarri, Anton Santamaria, Iñaki Zumalabe, Norbert Tauer eta Luis Mitxelena. (Conf. Batasunaren Kutxa, 14-15.etan).

Lur editoriala

      Harreman honen berri jakiteko, Enrike Villarri joan gatzaizkio:

      Zelaieta: ¿Pertenecía Gabriel al equipo Lur? [368]

      Villar: Nunca ha habido un «equipo» LUR, con coherencia de empresa ni ideológica, sino un grupo de personas que tratamos de no dejar exclusivamente en manos de los curas la producción cultural impresa del país. Así pues, si no ha habido un equipo no ha podido participar de él. Ahora bien, Gabriel estuvo en Lur desde el primer instante en que en una taberna de Urnieta, reunidos Ricardo Arregi, Ibon Sarasola, Ramón Saizarbitoria, Gabriel Aresti, Víctor Suinaga y Enrique Villar, decidimos iniciar esa experiencia —la de no dejar la cultura en manos de los curas la «exclusiva»—.

      »Y dimos el primer paso concreto que consistió en comprar a Gabriel la edición completa del Elsa Scheelen, de José Luis Álvarez Emparanza, que acaba de finalizar, a cambio de un Seat 850, usado, propiedad de Víctor, y que fue justamente al llevárselo cuando Ramón y Ricardo tuvieron el accidente en que falleció Ricardo. Así pues, desde aquella botella de sidra hasta su muerte Gabriel ha estado en Lur.

      Z.: ¿Hasta dónde influía Gabriel en Lur?

      V.: Como no creo en genios, ni comisarios, te contestaré diciendo que, en general y en este caso concreto, cualquiera de nosotros influimos en una cosa en la medida de lo que trabajamos. Para mí, responsable legal de Lur, y con Lur en mi casa, te diré que Gabriel ha sido una de las personas que más ha trabajado para y en Lur. Por ello, eso unido a su formado criterio, su peso y su arranque, contesta para que, el que sabe que la historia se hace robándole muchas horas al sueño, la diversión, las personas queridas, la vida misma, que sin duda su presencia fue decisiva [369].

      [368] 1975.VIII.7 eta 12ko kartetatik.

      [369] Id. id.

Euskararen batasuna. 1970

      Martin Ugaldek, Ameriketatik etorri-berriak, Lekuona, San Martin, Akesolo, Satrustegi eta Kintana elkarrizketatzen ditu, Zeruko Argia-n, euskararen batasuna abiapuntu eta jomuga harturik [370].

      Goitarkik «h»aren auziak «bandokeriak» ekarri dituela esaten du urtarrilean, eta «euskera batura, guztiok batera» dei egiten [371].

      Irakur Sail argitaletxeak Batasuna kaleratzen duenean, Martin Ugaldek «bidea ebakia» dugula baieztatzen zuen [372] eta Gereñok esperantza handia agertzen du Euskal Idazleen Elkartean, batasun bide horretan [373].

      Arenazak, ostera, Goitarkiren antzera, ez du «batasun» horretan bat ere sinesten, eta «lenengo eta bein ez kalte aundiagorik egin» esanik, «h»aren arazoa kaltegarritzat ikusten duela gaineratzen zuen [374].

      Mendizabalek, aldiz, «euskeraren bategiteak "h"a onhartzea beste preziorik eskatzen ez badigu ez dela aski eta ni behintzat gustora pagatzekotan nago», ohar egiten zuen [375].

      ELIk «epea» eta «gizontasuna» exijitzen ditu [376], Etxaidek «h»aren arazo hori hobeto arakatzeko Euskaltzaindiari eskatzen dionean, eta «obeditzeko» prest dagoela aitortzen [377]. Pelay Orozkok, azkenez, galde egiten du: « (...) ez aal genuen oraingoa baiño batasun aundiagoa, letra h euskerari ekarri baiño leen?» [378].

      Maiatzaren lehenengoan, Eibarren elkartzen diren idazleei, Gabriel Arestik Batasunaren Kutxaren berri eman zien, eta «zin» egin zuten [379]. Uztailean, Txillardegik «batasuna martxan dago» dio, Baionako Kultur Astean [380], baina sortu diren eztabaidek «pena» ematen diote Laspiurri [381].

      Bizkitartean, Manuel Lekuonak, Euskaltzaindiaren lehendakariak, ez duela erabaki «sendorik» hartzen eta «zortzi folio illun eta astun» bidaltzen zaizkie akademikoei, haren lanaren kontuak eskatuz [382]. Letamendiak, ostera, irailean, «konforme ez daudenek eskaini dezatela beste bide bat» bota zuen [383], Joxe Azurmendik Batasunaren Kutxa-n «izugarrizko lan txalogarria jasotzen dela» zioen garaian [384].

      Imanol Berriatuak, euskara batuaren bidean inork ez besteko maisu-zuzentzaile-lana egin duen honek [385], «oso osorik onartzen da Batasunaren Kutxan agertzen den euskal ortografia» [386] adierazten zuen. Hau esan ondorengo alean, berriz ere aditzera ematen du: «Baldin idazleetariko inork Batasunaren Kutxako edozerekin ados ez baletor, edo hemen hartutako erabakiak onar ez balitza, bere gogora dena erabil lezake; baina Anaitasuna-ren zuzentzaileari idatzi beharko dio, bere asmoa adieraziz. Zuzentzailea: Imanol Berriatua; Irala-8. Bilbao. 12.

      »Euskal Herriko irakurle guztiei, hemengoei eta mugaz harandikoei, erregu sutsu bat egiten diegu: Batasunaren Kutxan agertzen den edozerekin nahiz Anaitasuna-n idazten den moduarekin konforme ez bazaudete, bidal otoi zuen eritziak aldizkari honen zuzentzailearengana, denon artean euskeraren batasuna ahalik ondoen egin dezagun» [387].

      Aranberrirentzat ere, «metodo bat-da —Batasunaren Kutxa— eta ez da berau gutti. Edozein metodok ukan ohi dituen abantailekin, gainera; irakasle nahiz irakaslearentzat bide metodotsuek abantaila izugarriak baitituzte» [388].

      Azaroaren 27an, Aditzaren Batzordeko izendatzen dute Aresti [389], eta berehala, abenduaren 30a baino lehen behintzat, «Gabriel Arestik telefonoz dei egin diola, aditz batuaren kontseiluko izatea ukatzen duela», aditzera ematen du Euskaltzaindiko idazkari ordezkariak [390].

      Bien bitartean, azaroaren batean Patxi Altunak honako hau idatzi zuen Zeruko Argia-n: «Guk, eta Mitxelena jaunaren hitzekin fidaturik (...) Gipuzkoako aditza hartu behar da oinarri; ezpairik gabe (...) ni giputz aditzaren alde nago argi eta garbi (...), oraingoz bederen —gero gerokoak— giputz aditza irakasten diegu gure ikasleei. Beste arrazoi gehiagoren artean, datozkigun ikasleak giputz direlako eta Mitxelenaren iritziz giputz aditzak behar duelako Euskara Batuko aditz izan» [391].

      Xabier Kintanak ez dio bat ere zuzen irizten Altunaren ateraldi honi, eta diotso: «Donostian, egia da, Mitxelena jaunak bera pertsonalki gipuzkoar aditzaren alde zegoela esan zuen, baina ez linguistikazko arrazoiengatik, soziolojiazko arrazoiengatik baizik. Gainera, lerro hauk firmatzen ditudan honek, eritzi haren zergatiak galdetzean, Salamancako irakasleak honela erantzun zuen: "Egia esan, hobe problema hori azkenerako utzi, oraingoz, beste errezago batzuk konpon baititzakegu". Alegia, segurtasun osoaz eta azken hitza bezala ez zuen eman». Eta lapurtar berbo-sistemaren alde hitz egin ondoren, bukatzen du: «Lapurtar sistemaren aldeko joera hau, ordea, ez pentsa atzo goizekoa denik, zeren, oso oker ez banago, bai Federiko Krutwig eta orobat oraingo euskaltzain burua ere aspaldian agertuak baitira beronen alde» [392].

      Gauzak honela, Aresti isilik, gorantz doa gipuzkerazko aditzaren aldeko joera. Batasunaren Kutxa egiten ari zenean, izan zituen eztabaidaren batzuk Kintanarekin, beronen joera arkaizante eta batez ere puristagatik. Aditzaren arazoan, Arestik, idazle eta kreatzaile zen heinean, bazituen arrazoi poetikoak lapurtar sistemaren alde jarduteko; baina hauek Kintanak isildu egiten zituen, nahiz eta zerabilen arrazonamendurik gehiena hari entzuna zuen. Artikulu bat ere igorri zuen, gai horretaz, baina, Anaitasuna-ren edizio baterako prest zegoenean, telefonoz hots egin zigun aldizkarira, erretiratzeko aginduz [393].

      [370] Conf. in ZERUKO ARGIA (1970), II-22, III-8, IV-8, IV-12, IV-26 eta VII-19.

      [371] GOITARKI: «Bandokeriak» in id. I.4ko 2an.

      [372] UGALDE, M.: «Euskeraren batasunerako bidea ebakia dago» in id. I.18ko 2an.

      [373] GEREÑO: «Euskal Idazleen Elkartea» in id. I.18ko 2an.

      [374] ARENAZA, J.: «Oñaz eta Ganboa» in id. II.1ko 2an.

      [375] MENDIZABAL, F.: «"H"-ren kontrakoentzat ere batasun-bidea» in id. III.15eko 2an.

      [376] ELI: «Euskera batuaren gorabeerak: Batasunaren bideak ez ditzagun sasiz bete» in id, III.22ko 7.ean..

      [377] ETXAIDE, J.: «Bakearen alde» in id. IV. 12ko 7.ean.

      [378] PELAY OROZKO, M.: «Batasuna dala ta» in id. IV. 19ko 7.ean.

      [379] MENDIGUREN, X.: «Eibarko Zina» in ANAITASUNA (1970), V.15eko 1goan.

      [380] HAN ZEN BATEK: «Euskal idazle elkartearen batzarra» in ZERUKO ARGIA (1970), V.31ko 2an.

      [381] LASPIUR: «Penagarria» in id. VIII. 23ko 2an.

      [382] ETXEBARRIA, J. A.: «Sine nomine» in ZERUKO ARGIA (1970), VIII.23ko 7.ean.

      [383] LETAMENDIA: «Orixe eta Batasuna» in id. IX. 13ko 3.ean.

      [384] AZURMENDI, J.: «Batasunaren Kutxa» in ANAITASUNA (1970), IX.30ko 8.ean.

      [385] Anaitasuna-ra ailegatzen ziren artikulu guzti-guztiak artezten zituen —Mitxelenarenak ere!—. Arestik, irribarrez, esan ohi zidan: «Ez dit korreziotxoren bat baino egin!».

      [386] BERRIATUA, I.: «Bizkaiera idatziaren batasuna Anaitasuna aldizkarirako» in id. VIII, 30eko 8an.

      [387] Id. id. IX. 15eko 15ean.

      [388] ARANBERRI, L.A.: «Amaren Metodoa» in id. IX. 15eko 8an.

      [389] Conf. EUSKERA (1971), 130.ean.

      [390] Conf. EUSKERA (1972), 249.ean.

      [391] ALTUNA, P.: «Euskal Irakaskintza gaur» in ZERUKO ARGIA (1970), XI. 1eko 12an.

      [392] KINTANA, X.: «Aditz batua dela eta» in ANAITASUNA (1970), 30eko 8.ean.

      [393] Anaitasuna-n izanen dena, aurki.

Saiakerak

      Juan San Martinek bere Uhin Berri Donostian aurkezten duenean, «joera berri auetan gauz bat argi ikusten degu: gaurko olerkiak gizonan bizitzara urbildu dirala, ta bizitz orren barrutik irtetzen da, gauz goxoak goxo esanez, ta garratzak garratz. Realismoak sozial poesia sortu du. Joera onetan Aresti da zarrena, ta naigabe absurdo eskola gure izkuntzan barrendu du» [394].

      Zeruko Argia-k 400. zenbakia kaleratzen duenean, honako hau idazten zuen Juan Mari Lekuonak: «Gabriel Aresti: Bere kezketan gaurkoa; ta bere tajukeran bertsolaritzaren eta kopla zaarren erabiltzaille trebea. Arnasa berriak euskera antziñatiarentzat. Erriaren aotik mintzo zaiguna: (...) Teknika eta egitura askotan bertso librea ba-du ere, beti bertsolari ta koplarien guna darabil bere esan guztian. Geiago oraindik: zenbaitetan erabat bertsolarien modura egiten ditu bere poesiak; zenbaitetan, berriz, koplarien modura, kopla legedi zaarrean tajutuak.

      »Diodanaren adibide bezala, aukera egin bear ta, nere gustorako aipamen berezia diet "Egun da Santi Mamiña" kopla berriei. Ta nola ez "Astepeko Sekretarioaren bertso berriak" izeneko poesiari. Xenpelarren egitura ber-berean, bertso legean emana. Iparagirreren bozean Berrogei ta amabost bertso, arnas luzeko abiaduran. Gaiaren aldetik, berriz, erromantze erara tajutua derizkiot, Astepeko sekretarioaren istoria kantatzen dualarik. Eta istori ori, egilleak esan zidanez, bere aitonaren istoria omen. Egiaz, istori bizi-bizia ta mentalidade jakin jakiña, eguneroko filosofia girokoa, eskarmentuzkoa; "eskarmentua duenik ba-da", Xenpelarrek esango zukean bezala. Itz batean: Arestirentzat, nere iduriko, Bertsolaria teknika bat ezezik, batez ere giza-tematika errikoia ta egiazkoa da; falzifikaziorik gabeko giza-legea. Erriaren kezka ta istori bizia. Erriaren ispillu egiatia» [395].

      Iker Hurtsuak, berriz, zenbaki eta orrialde berberean, zera esanez dihardu: «Orduantsu —Txillardegiren Peru Leartzakorekin batera— agertu zitzaigun Gabriel Aresti. Bere lehen poesiak Euzko Gogoa-n irakurri genizkiola uste dugu. Poeta Poetatza zer dan ondo dakian gizona. Herriaren bertsoak eta poemak hezurretaraino sarturik dauzkan gizona. Baina, hemen ez bait gara ari poetez, hor geldituko zaigu Gabriel Aresti euskal teatroaren berritzaile onenetakoa bezala ere. Izango du kontrariorik, agian, bateren bati bere artikuloak etzaizkio gustagarri izango, baina hala ere, idazle honen artikuluak irakurriz gero, nor gelditu baketan eta aisara?» [396].

      1970ean Arestik zenbait lan ematen ditu liburu berriez. Errekreazio poetikoaz, aitatzen duen literaturaz eta hizkuntzaz. Aurrena, Larresororen Sustrai Bila liburuari egin ziona. «Ez naiz hemen —zioen— Larresororen laudoriotan hasiko, haren merezimendu merezituak aski klar eta gora mintza baitira berez». Baina «euskalki guztiok erdaratik berezten dituena» estudiatu behar hori, Arestirentzat «bildur handia» ematen duena da. Eta bukatzen du «lehen akats honen» parteari dagokiona: «Gereñok esan dautan bezala, ez dezagun euskararekin anti-erdera bat egin». Ondoren, «huts xipi batzuk» aipatuz, «ene/neure» eta «ni/neu» «eridite» hori «nundik hartua duen aipatu» behar zuela dio. Izan ere, Mitxelenak geroago esango duenez, «Aresti zenak, berriz, eta hemendik kanpora, bi hauzi larri garbitu zituen. Bata guztiok dakigunez, ene/neure, hire/heure (...)» [397].

      Bigarrena, Jose Artetxe zenaren El abrazo de los muertos liburuari egin zion kritika izan zen. «Nobela hau erdaraz eskribitu da, eta horregatik euskal literaturaren historietan ez da agertuko. Euskaldunok gai honetaz eta estilo honetan beste nobela hobe eta zintzoago bat ba dugu, zeinetaz harrotu behar dugun: Sebastian Salaberriaren Neronek tirako nizkin. Hitz bitan: José de Artecheren El abrazo de los muertos erdal nobela, oso nobela eskasa da, gaizki eskribitua, eta pertsonaia oso kategoria moral behereko baten hazaña tristeak kontatzen dauzkiguna. Dena dela, Artecheren lumatik "Besarkada" honen protagonistak bere aberriari, Espainiari, zerbitzu bat errendatu nahi dio. Hala lor beza» [398].

      Arestik zoriontsu dihardu «Munstro bat, bi munstro» idazten duenean: «Mauletik Bilbaora, automobil izeneko katxarro txar batean» hiru euskaldun berri (Gabriel Aresti, Xabier Kintana eta Andolin Eguzkitza) datoz. Azken honen mintzaeraz harrituta daude bilbotar biak: «(...) hain itxuroso eta korrontoso euskeraz mintzatzen bakarrik urte-betean ikasi zuela esan zaukunean, bioi atera zitzaikun animaren zolatik aldarri sentitu hau: "Baina, hi munstro bat haiz!". Andolin Santurtzetarrak euskaldun alderdi guztietako jendearekin aisa ulertzeko duen posibilitatea, euskera batuan gaurko euskaldun berriok asmatu dugun euskera "berri" honi eskerrak» dela oihukatu ondoren, amets egiten zuen: «(...) hainbestetan profetizatu dudan etorkizuneko Euskal Herri zoriontsu harek gorputz bat hartzen zuen. Laredotik Ejeara eta Oloroetik Belarodora gure euskera orokor eta bateratu hau urte-betean ikasitako mutil galant eta neska ponpoxez populatutako lur bat ikusi nuen. Hasi nintzen kontatzen: Munstro bat, bi munstro... bi milloi munstro, denak ene lagun Andolin Eguskitza mutil gaztearen fedearekin eta nobleziarekin. Eta behingotz, zoriontsu sentitu nintzen ni ere» [399]. Mikel Arregik gogoz irakurri du artikulu hau. Beronek ere hala dio, «euskaldun guztiak zoriontsu izanen garen egunarekin egiten dut amets, hizkuntza trebeki eta erraz erabiliko duten bi milloi munstro euskaldunekin». Baina «(...) bildur naiz bi milloi munstro sortzea ezinezkoa ez ote den, munstroak gizon apartak izaten baitira. (...) Halaere ez dut oraindik esperantzarik galdu, zinezko premia zer dugun ohartuko garen eguna ez baitugu hain urruti, aski berton eta eroso baizik. (...) sinesten baitut gizonengan, eta bai baitakit hamar, ehun gizonek eta guttienez mila munstrok tinko eta firme jarraituko dutela munstro formatze bide nekoso eta humilean» [400].

      Juan Mari Arestik esaten zigunez, «Gabriel estimaba más a las personas por lo que significaban que por las ideas que representaban». Horrela, gauza askotan ez da Jon Miranderekin bat etorriko, baina beronen literatura goraipatu egiten du. Zuberotarraren Haur besoetakoa aurkezten duenean —Lur-eko edizioaren azal-hitzak Gabriel Arestirenak dira—, «literaturarekin eta liburuarekin zer-ikusirik ez duen gauzarik, ez dut hemen ukituko» ohar egin eta, Mirandez zenbait berri biobibliografiko eman ondoren, jarraitzen zuen: «Hemen aipatuko nituen nolako kontra-karrak eta atakeak pairatu behar ukan zituen Mirandek zenbait euskaldun eta sasi-euskaldun pentsamolde mehar eta laburrekoren intentzio gaiztotik. Hobe isiltzen baditut. Baina ostrazismo eta debekatze tirano hartatik, haren artean orain Lur editorialak euskal jendartera ateratzen duen gaurko nobela labur hau». Hizkuntzaren aldetik, «nobela hau bere autorearen baimenarekin, eta egungo tendentziei jarraitzeagatik, editoreek euskera batu eta orokarrera itzuli dute, Batasunaren Kutxan agertzen diren erregelak errespetaturik». Azkenez, honela laburtzen zuen bere ustea: «Miranderen liburutik har dezakegun irakaskintzarik harrigarriena, hau da: Obra hau, libertadeari eskaindutako kantu bat dela; gezurra badirudi ere, Munduko hippiek inposiblearen baztarretan libertade amesgarri horri dedikatutako abesti eder, gaitz eta ezin bat. Hitz bitan esan beharko bagenu Haur Besoetakoa zer iruditu zaigun, honela esanen genuke dela: Ikaragarritasunean mamitutako edertasun inposible bat»

      Miranderen poesiak ere argitaratzekotan zebilen: «Mirandek bere poesia guztiak bidali zizkidan "Haur besoetakoa"rekin argitaratzeko, baina orduan, zoritxarrez, zentsura ofizialak baimena ukatu zidan. Gero eskurik esku ibili zen Lurrekoen artean, eta galdutzat emanak nituen; zorionez egun batetan agertu ziren. 27 uste dut direla, eta orain Andolin Eguzkizaren eskuetan utzi ditut, garbi ezar ditzan; gainera bere karreran tesina bat egiten diharduka Mirandez».

      Mirandek berak zioenez, ez zeukan poesiari buruz Arestiren uste bera: «Beste galde bat: Euskera-n Maldan Behera Gabriel Arestiren poema-bilduma irakurri dut, Gabino Arestiri ta neuri eskeinia. Idatzi nai nioke egileari, eskerrak emaiteko, bainan haren zuzenbidea ez daukat. Zuk eman dizaikedazu agian, eta aldi berean, xehetasun zenbait eman ditzaizkedazu G. Aresti horrez: nor, nongo, nolako eta zer den, eta zergatik Laphurtar klasikoz idazten duen? Krutwig-kiaren adiskide bat ote delakotz?».

      «Eskerrik asko zure bestengusuaren artikulua gatik; eta eskerrik asko berari ere, ikusten ba duzu, nire Poemez duen iritzi ona gatik. Halaz ere uste dut ba dela diferentzia bat ez ttipia Arestiren eta ene artean: Arestik zerbait handi, zerbait goien ikusten du poesian: harentzat poetak mandatu bat ba omen du, jendeari esan beharra. Niretzat, berriz, poesia joku bat da, hitz-joku bat da: ez da serioski hartu behar. Nik euskaldun neurtitz-egile gehienei hatzemaiten diedan akatsa, beren antzea bakunegi izatea da: ez hiztegiaren aldetik ez neurtitzaren ritmu ta musikalitatearen aldetik ez dute saiakera aski sakonik egiten gauza berririk asmatzeko (non ez duten Sabindar eskolakoek bezala euskera artifizial batean idazten, bainan hori ez da zilhegi!); ene aburuz hori gertatzen da bertsolaritzari lotuegi geratzen direlakotz; bainan bertsolaritza gauza bat da, eta poesia beste bat, oso bestelakoa gainera. Ene ustez, ingles poesia barrutik istudiatu behar lukete euskal neurtizlariek, hura baita orotako poetikoena».

      Andima Ibiñagabeitiak ere, Arestiren hasierako poemak atsegin izan arren, «sozialak» deitu horiek ez ditu maite: «(...) zuk eztuzu saldu zeure olerkari izakera jatorra eta ederra, oraingo sozial-olerkari merkeen merkatalgoan. (...) nik eztiot batera olerkoitasunik arkitzen, esanak esan eta erranak merran Arestiren olerkiek nire biotza otz eta motz uzten dute eta ederraren arnasik batere ez didate sortzen ene baitan». [401].

      Liburu argitaratu berriak direla eta, Arestik «atsegin bitarikoa» hartzen du, «adiskide zahar bat, gaztaro urrunetik gehiago» ikusi ez duena berriz ere «irakurtzeko parada» duelako, alde batetik. (Etxeberri Ziburukoaren Noelak da berau.) Bestetik, «euskal literaturaz zenbait hitz aspertu esateko okasioa gertatzen» zaiolako.

      Aurrera egin aurretik, berriz ere Lino Akesolorekin sartzeko oportunitatea du, liburuaren edizioa beronek prestatu baitu: «Puntarik ez ondorik ez duena, Akesolok eskatzen duena da, zeren kar-militarrek, hainbeste olerki gaizto eta bertso potodun argitaratzeko gastatu duten tinta eta papera, falta diren klasikoak argitaratzeko gastatu balute, dudarik gabe ikusten dut, gure literatura zahar guztia irakurleen eskuetan legokeela (...). Baina errazago ikusten da besteren begian fitsa ezen ez gurean kapirioa».

      Bigarrenik, ez dio barkatuko «zenbait eskritore gazte eta desabil, euskeraren gainean jabetza oso batera heldu ez garelako, pikutan» jarri izana. Izan ere, «Aita Lino Akesolok jakintsuaren sona handi baten jabetza du (egia esan, mugimendua ibiltzearekin probatzen da, eta orain artean berak egin duen lanak ez dio egiaztatzen bere fama).

      »Fama on horrez baliaturik, gainerakoen lanak kritikatzen oso habila izan da, baina haren kritika-lana ez da inoiz karidadetsu izan, eta inoiz ez ditu kritikatuaren alderdi onak markatu, aitzitik kontrara bere luma eta hegatsa ongi zorrozturik, alderdirik arinena aprobetsatu du beti, bertan krudeltasun partikular batekin zauritu eta gaizkoatzeko; euskera gaietan bere burua sartutik dadukan pertsona argirik ez da haren ziztada mortaletik libratu (ez gara libratu hain argiak ez garenak ere...); azken proba, Bozas-Urrutiak Daskonagarreren liburuan egin dion edizio berriazko kritika da».

      Ondoren, Arestik karmeldarraren hizkuntz-hutsuneak agirian jarriko ditu: «(...) liburuan jarritako hitz-aurrea, gramatikaren aldetik haren euskera ez da eredu zehatz bat, akats nabarmenak agertzen baititu, esaterako, zazpitan idazten du bere, haren-en ordez; hirutan beren, haien-en ordez; batetan beren, bere-ren ordez; ezin zutela behin erabiltzen du ezin zezaketela-ren ordez; birritan atsegin zaigu, atsegin dugu-ren ordez; behin berekeri bat, berekeria baten ordez».

      Akesoloren bertuteak ere goraipatzen ditu, era berean: «Lino Akesolok ukan duen gaiztasunik handiena, batere dudarik gabe, orijinalaren interpretazioa izan da, bereziki ortografia zaharretik ortografia berrira textoaren aldatzea. Joane Etxeberri hau, bestea bezala, hizkuntza fixo bat erabiltzeagatik ez da luzitzen, eta hitz bakar batek zenbait forma diferente har ahal ditzake; honetan aldatzaileak izugarrizko buru-hausteak eduki behar ukan ditu, Axularrek eta Leizarragak inola eman ez dituztenak. Suaren proba izan da hori Akesolorentzat, eta atsegin handiz aitortu behar dugu, miragarriki atera dela garaile. (...) zenbait huts eskapatu zaizkio», botatzen dio horregatik, frogak presentatuz.

      Azken ziria, Akesolorentzat: «Beste alde batetik, Akesolok ez du osorik Etxeberriren euskera errespetatzen (honela ez du berak kunplitzen Bozasi ezijitzen diona), eta zenbait puntutan aldatu egiten dio, hala nola kontsonante baten aurreko beste kontsonante bati bustidura jaten dionean (baina, hala gerta dadin, kontsonantea Akesoloren gustokoa izateko da, gizonak bere maniak baititu; eta, atzeko kontsonantea H-a baldin bada, orduan ez dio kentzen bustidura aurrekoari, nola bait erakutsi behar baitu letra horri dion gorrotoa. Gauza polita Akesoloren editoreek, Akesoloz mintzatzen direnean, H-rekin idazten dute. Seguru asko, letra hori mezprezatuko duen azken euskalduna Akesolo izanen da, erre ta erre bere arta-bizarra, bere XIII-tan dirauen Aita Santu Ohia bezalako astokilorik ez baitago munduan)» [402].

      Lehenago esan dugunez, Txirritazalea genuen Aresti, Lizardi bezala. Horregatik, aita Zabalak haren bertsoekin liburua publikatzen duenean [403], Txirritaren punturik behinenen errekreazioa egiten du bilbotarrak Anaitasuna-n [404]. Arestiren ustez, «Txirrita —eta poeta berau— herriak okupatzen duen galtzadan dago, Txirritarekin, bizimodua nekez eta dolorez aurrera ateratzen duen jende xehearekin. Horregatik, herriak menderik mende bere aukera egin duelako, eta zuek, jakintsuok, Azkueren eta Agirreren ahoz Azkoitiko premio famatu hartan zeuena egin duzuelako, neure erakusketa hau herriaren aukerarekin irekitzen dut, bertsolari batekin, agian ez bertsolaririk hoberenarekin, baina bai bertsolaririk bertsolarienarekin, Jose Manuel Lujambio, Txirritarekin».

      Arestiren iritzian, Txirrita «poetatzaren seinale edo estigmarekin jaio» zen, klasikoek esaten duten bezala «poeta izateko jaio» egin behar baita. Baina jendeak Txirrita bertsolari «barregarritzat» hartzen badu ere, «humore argi, zorrotz baina mingots» bat zuela diosku. «Platonek bere errepublikatik jaurtikitako poetei bezala, bizitze burjesaren abantail guztiak ukatu zitzaizkion: etorkizunaren aurreko segurantza bat, familia bat fundatzeko eskubidea...».

      Izan ere, «Txirritak, Quevedok bezala, poesia dramatikoan hartzen duelako bere egiazko tamaina», du gogoko. Horren probarako, zazpi puntu jarri zituen irakurleen bistan. Azkenez, lerro hauetara laburtzen zuen bere ikuspegia: «Eta hau zen Txirrita, euskaldun eta proletario, artista eta langile, bertsolari eta poeta sozial; herriaren erraietatik sortua, bera zen herria. Haurra bere amak bezala, Euskal Herriak ez du inoiz Txirrita ahaztuko. Ba zekien berak: (...) Ene aipamenak izanen dira / beste lau hogei urtean».

      Anaitasuna irakurtzen dutenen barrenetan bide bat argitzen ari ginela adierazteko, Gabriel Arestiren artikulu hauxe jartzen zuen lekuko Andoaingo Taldeko A.L.k [405].

      1971ko maiatzean, Bernat Etxepare komentatzen du. «Abia gaitezen —hasten zuen— berriz ere bidaje atsegingarri eta eder honetan geure poesiaren inguruan». Donazaharrera iristean, itauntzen dio Etxepareri: «Barka nazazu, mosen Bernat, baina zure izena nola esan behar dugu euskaldunok?». Hauexek, laburtuz: latinez, Bernardus Dechepare; manierismoz, Bernard Etxeparekoa eta euskera «klaroan», Bernat Etxepare.

      Jakina da nola galdu genuen Nafarroako Erreinua, 1512an. Hau dela eta, Etxeparek deklaratzen dio bisitatzera joan zaion poetari: «Ai Nafarroaren, Nafarroaren, heure semeek zergatik saldu behar haraukote atzerriari?».

      Luis Mitxelenak Etxeparez dioena botatzen dio poetak nafar apaizari: «Gure denboran halako susmo itsusi bat barreiatu dizute zutzaz, ez zinela hain apaiz prestua izan. Zer diostazu horretaz?. — "Bekatutik libre dagoenak jaurtiki beza lehen harria" esan zian maixuak (...). Baina orain ene pentsamenduak Jainkoari dioazkiok; ene judizio jeneralaren zenbait kopla entzuk» [406].

      Juan San Martinek, hau guztiau irakurtzean, «oso ona iruditu zait» aitortzen zuen. «Poeta izan behar hori egiteko». Etxeparerengan susmatzen diren influentziei buruz, Vinsonen teoriak «chauvinismoz kutsatuak» omen daude. Etxepareren poemei Arestik egiten dizkion goraipamenak irakurrita, badirudi haren estiloa euskaldun soil-soila zela esan nahi duela. Honela interpretatzen du San Martinek ere: «Arestiren uste berekoa naiz, puntu hontan. Eta Etxeparek, inorenik izatekotan, euskal koblakari zaharretarik anitz duela esan behar. Baina honekin ez dut esan nahi euskaldunok Europatik aparteko zerbait garenik» [407].

      Arestiren rekreazioa K. Agirrek «atsegin izan du». Ez du «aurpegiz ezagutzen», baina «entzunez eta beronen euskal lanen bidez ezaguna» zaio. «Ez da harritzeko, Arestiren izena sonatua izatea. Izan ere, nork ez du ezagutzen, euskal kulturaren muinean nolabait murgildurik aurkitzen bada bederen? Haren literatur lana handiegia ez bada ere, handi xamarra da, euskara eta euskal kulturarentzat arras onuragarria. Euskararen alde zeharo emandako gizon bat da Aresti».

      K. Agirreren ustez, Arestik ezin du astindu euskaldun berri izatearen zera hori: «Arestiren izakera azaletik apurtto bat ezagutzekotan, kontura gintezke, betidanik ukan duela euskaldun berri izatearen konplejua». Bestalde, «Arestiren lanak kritikatuak izan dira eta izanen aurrerantzean agian». Baina honen arrazoia da «ongi egindako lanak zeresaterik asko ematen» dutela.

      Euskal Harrian erabili zuen ortografiarekin ez zegoen «batere ados», «pertsonalegi jokatu zuelako». K. Agirrek begiz jota duena haren estilo ezin aberatsagoa da: «Ez dakit nondik ateratako esaera eta hitz bakan pila batzuk eskaini ohi dizkigu. Nik, izen edo izenorderen argitasunik gabe jakin nezake, artikulu hori Arestirena den ala ez».

      Euskara batuaren sortzean eta gorpuztean, ostera «kontuan izan beharko dugu —gehitzen du Agirrek— bera izan dela euskara batuaren alde saiatu diren aintzindarietako bat».

      Juan Mari Lekuonarentzat bezala, Agirrerentzat ere, «Arestik euskal literatura zaharra ederki asko ezagutzen du eta, askotan, gehienetan, haren idazlanak ulertzea neketsua egiten bazaigu ere (maizenik, azken orrialdean den hiztegiari behatu behar izaten diogu), haren jokatzeari interesgarri deritzat, horrek gehiago ikasteko abagadunea ematen dauku eta. Hala gertatzen da haren azkenengo idazlanean ere».

      Etxeparez egiten duen artikulua, bestalde «pikardiaz eta zirtoz betez izan da (...) aditz erak, oso ederrak eta, euskal aditz batua egiteko orduan, kontuan hartzeko dinak» [408].

      Abuztuaren 15ean, Lizardiren aurkezpena egiten du Arestik. Poematis personae, «Ni: Felipe, izkribu honen egilea, aitaren bigarren semea, seme espirituala. Eladioren anaia merprezatua. Aita: Lizardi. Amona: Euskara. Mutikoa: Eladio, poema hau interpretatu behar izan duena, aitaren lehen semea, ohorea bai eta nekea ez hartu nahi duena. Baratzea: Euskal Herria» [409].

      [394] ARCELUS, X.: «Uhin Berri liburua Jon San Martinek aurkeztua» in ZERUKO ARGIA (1970), I.18ko 7.ean.

      [395] LEKUONA, J. M.: «Aozko poesia eta olerki uain berria» in id. XI.1eko 3.ean.

      [396] HURTSUA, I.: «Euskal Prosa hamar urte honetan» in ZERUKO ARGIA (1970), XI.3.

      [397] ARESTI, G.: «Sustrai Bila» in ANAITASUNA (1970), VIII.30eko 2an. Conf. MITXELENA: «Euskaltzaindiaren iker lanez». 1975eko udan multikopiaz eta gero Euskera-n. Zaratek ere: «Sarri askotan uste isaten dogun baño artu-emon andiagoa egon da izkuntzen artean (...)». (Conf. Euskal Deklinabidea, 12an).

      [398] ARESTIAR: «José de Arteche. El abrazo de los muertos» in ANAITASUNA (1970), X.30.9. Ik. «Aita Gurea» poema, eta Mitxelenari karta in Artikuluak..., Susa, 1986, 169-170.

      [399] ARESTIAR: «Munstro bat, bi munstro» in id. XI. 15eko 12an.

      [400] ARREGI, M.: «Aresti delakoaren munstroak direla ta» in ANAITASUNA (1970), XII.15.14.

      [401] Arestirena, Peilleni 1974.XII.12an eginiko kartatik. Miranderenak, Etxaideri gutunak, 1960.VIII.9an eta 1961.II.18an. Ibiñagabeitiarena, in IBIÑAGABEITIA, A.: erbestetik barne-minez gutunak (1935-1967) (Urkizuren edizioa), Susa, 2000, 306an. (Ik. 18. oharra).

      [402] ARESTIAR: «Etxeberri Ziburukoa: Noelak» in ANAITASUNA (1970), IV. 30eko 12an.

      [403] ZABALA, A.: Txirritaren bertsoak. Tolosa. 1971.

      [404] ARESTI, G.: «Jose Manuel Lujanbio, "Txirrita"» in id. IV. 15eko 8-9etan.

      Behinola, garai haietan edo, Baiona aldera bidaia egin genuen, euskararen batasunagatik, G. Arestik, I. Berriatuak eta beste batzuek. Bueltan, hor hamaikak inguruan, Berriatua frantziskotarren komenturantz eramatean, Arestik, lapurren beldurrik gabe zetorrenak, esan zion Berriatuari: «Gaur Txirrita naiz... komentuko ateak itxita badauzkazu ere, ez beldurtu, Imanol, Ánkorara (neskatxak zeuden Iralako komentu aurreko kafetegia) sartuko gara eta handik hots egingo diogu telefonoz Guardianari». Berriatuak, etxetik kanpora bide seguruetatik baino ibiltzen ez zenak, nigana hurbildurik, otoi egiten zidan: «Ez, e, Txikito, ez e...». Ez ginen sartu.

      [405] TALDEKO A. L.: «Andoain» in ANAITASUNA (1971), V.15eko 10.ean.

      Arestirengan aurkitzen dugun konstante bat da barrokoko autore jatorrenenganako joera hau, Quevedorengan, adibidez. Ik. 288. eta 496. oharrak.

      [406] ARESTI, G.: «Bernat Etxepare» in id. V.15eko 8-9an.

      [407] SAN MARTIN, J.: «Espriuren eritzia B. Etxeparen buruz» in id.VI.15eko 16.ean.

      [408] AGIRRE, K.: «G. Arestiren B. Etxapare» in id. VII.30.eko 12an.

      [409] ARESTI, G.: «Lizardi» in id. VIII.15eko 8-9.etan.

Euskararen batasuna. 1971

      San Martinen ustez, «Batasunaren Kutxak ez du izan behar zuen ainako harrera. Beharbada, gehiegi kargatu da kutxa, erraz irentsi ahal izateko. Hiztegiak berak ere orraztu bat hartuko luke» [410].

      Gorago Arestik «ezezkoa eman» bazuen ere, «orain konforme dagoela dio, eta bere laguntzarekin ere konta dezatela» diotso Lizundiari [411].

      Etxeparez maiatzaren 15ean idatzi duen artikulu poetikoaren barrenean, ohar hau zekarren Anaitasuna-k, Imanol Berriatuak erantsia, hurrean: «Euskaldun irakurle, Arestiren idazlan hau irakurri ondoren, ikus ezazu Larresororen Sustrai Bila, 118; eta kontura zaitez, euskararen etorkizunerako, Lapurdiko aditz sistemak duen abantailaz» [412]. K. Agirrek ere, ohar honekin jabetuz edo, «aditz erak oso ederrak eta, euskal aditz batua egiteko orduan, kontuan hartzeko dinak» dio, hurrengo ekainean.

      Xabier Amurizak Aldous Huxleyren Brave New World euskaratzen duenean, Batasunaren Kutxa-rekin bat egiten du: «Ahalik eta bortitzen esan nahi dudana zera da, alegia, batasuna erruki gabe aurrera eraman behar dela. Hauxe ere topiko gerta daiteke, baina niretzat guztiz konkretoa da bidea (...). Batasunaren Kutxa-n datorren aditza onartu dugunok ez ahal genuke honelako hiztegi bat ere koplarik gabe onartuko, han datorren euskal hiztegi bateratuaz batera?». Aditzaren korapiloa, baina, badaki zail samarra dena: «Inork aditzean galtzerik edukitzekotan, bizkaitarrok dadukagu. Hala ere, dudarik gabe eta ondo etorrita hartu dut, zeren askozaz lehenago baita niretzat "euskaldun" izatea, "bizkaidun" edo "gipuzkaldun" izatea baino» [413].

      Abuztuaren amaieran, Vicente Talón Ortizek (Arbak) El Correo Español-El Pueblo Vasco-n aditzera eman zuen «Behin Tauer-ek egin zuen zina (Euskaltzaindiak Arantzazun hartutako erabakiak beteko zituela; ikus Batasunaren Kutxa, bertan agertzen baita zinaren zinatzaileen artean) desegoki eta itsusiro apurtzen duela» [414]. Baina «orrialde hauetatik —salatzen zuen Gabrielek— atera nahi dut gure urrutiko lagunaren aldetan, Talón-ek El Correo Españoleko erdal orrialdeetatik dioskuna edo aditzera ematen daukuna, ez dugula sinesten».

      Xabier Kintanak «lapurtar aditz klasikoa (Leizarraga, Axular, Oihenarte, Etxeberri biak...) denetarik zoragarriena eta aberatsena dela esan beharra dago, eta, bestalde, oraintsu arte batasun eta tradiziorik iraunkorrena eduki duena» idazten duenean [415], Fernando Mendizabalek badaki «X. Kintana eta G. Aresti 20.000 hitzetako euskal hiztegi berri bat» prestatzen ari direna [416], Luis Mitxelenak «Gipuzkoako aditza hartu behar da oinarri, ezpairik gabe» [417] esan omen zuen, Patxi Altunak dioskunaren arabera.

      Euskara batuaren eztabaida hauek zirela eta, gutun asko aurkitu ditugu Gabriel Arestiren liburu eta paperen artean, batez ere Altuna, Mitxelena eta Txillardegirenak.

      Guztiok irakurrita «motorra» Gabriel Aresti izan zela, inor izatekotan, ikus daiteke. «Aresti se convierte en un auténtico motor de la unificación (...) él se convierte en el "motor" de la batasuna provocando fuertes choques ... además de preocupación, Aresti tenía un buen conocimiento lingüístico» [418]. Honen froga gisa, esan dezagun Baionan izenpetu zen dokumentua eta Eibarko Zina izenpetu zutenena Gabriel Arestik eduki dituela gordeta.

      Amaitzeko, idazleak, fetxarik gabe, Luis Mitxelenari bidaltzen dion karta bat irakurriko dugu. Egia esan, ez dakigu benetan bidali zionetz, paper artean aurkitu dugun honek, eskuz egina izateaz gainera, orijinalaren itxura duelako. Dena dela, ez du bat ere garrantzirik galtzen.

      Sr. D. Luis Mitxelena / Renteria / Querido amigo y maestro: / ¿Me permite robarle unos minutos de su valioso tiempo? Quiero hacerle unas pocas reflexiones sobre el asunto del verbo vasco.

      »Empiezo por el verbo guipuzcoano. Afirmo (acaso esté equivocado) que el tenido por verbo guipuzcoano, que en tantas gramáticas aparece como tal, es un ente artificial, producto de laboratorio, con los mismos derechos de legitimidad que el verbo vizcaíno de Arrandiaga y Cía. El que yo haya empleado flexiones como dizkiot no le da carta de naturaleza. A mi modo de ver sólo justifica el que he sido tan borrico como todos los demás. Ya que una tontería dicha por un millón de personas, sigue siendo una tontería. No tengo pruebas para demostrarle lo que afirmo, y quizá las tenga Ud. para desmentirme, pero mi fino instinto me impulsa a tal.

      »Por ejemplo le dije que dute no es guipuzcoano, que lo guipuzcoano son formas como due, dube, doe, etc. Me dice Ud. que sólo para Goierri y no para Beterri. Consulto Azkue (su verbo G) y de los 27 pueblos consultados sólo tres (Oiartzun, Ondarribia e Irun) constatan en forma natural dute, y ello porque son navarros. En los demás, sólo emplean dute para hablar en público y cuando quieren dar sensación de buen hablar. (Por aticismo dice Azkue). También me confirma que formas como dizkio no aparecen una sola vez en la literatura clásica guipuzcoana. En gran cantidad de pueblos han solucionado el difícil problema que áticamente han solucionado imitando al navarro deraut: derauxkit: dit: x, luego x = dizkit, por el sencillo procedimiento de no usar pluralizadores, ya que si bien el plural de dio es fácil en diotza, diozka, dizka, el de dit y digu es difícil. Desde luego todo ello tiene relación con que Axular, al emplear las flexiones guipuzcoanas de pasivo, solamente las emplea en tercera persona, y solamente en tercera persona singular.

      »Me parece mal que se emplee el verbo guipuzcoano como base del unificado por razones políticas y por razones literarias. Pero si me pareciera bien pediría que sea el verbo realmente guipuzcoano el que se adopte y no ese refrito tan lejano de la realidad. Creo que lo que ha ocurrido, o les ocurre a Uds. los guipuzcoanos, es que ven la paja en el ojo ajeno (el dautsa de B) y no ven la viga en el propio (el dizkio del G-ático). Por ello, si tuviera autoridad para ello, exigiría que para la fijación del verbo guipuzcoano se hiciera un profundo estudio de los clásicos G, y se comparara con las fichas que Azkue tuvo que hacer para la confección de su verbo G, y que estarán, digo, en la Academia.

      »Ahora le voy a explicar mis razones para que me parezca tan mal la adopción del verbo de G. Hasta ahora la única razón que me han dado es que es el dialecto central, pero alegar tal razón es como alegar que es lo que hablan los vascos más bigotudos o las neskas más tetudas. Por otra parte no es cierto que Guipúzcoa esté en el centro, aun geográficamente, ya que también limita con el mar, y yo no tengo noticia de que los peces hablen euskera. Y conste que tan estúpidas como le parecerán a Ud. las contra-razones que opongo, me parece a mí la razón que se alude.

      »Lo que sí creo es lo siguiente: José Luis y Ud. (igual que yo) están convencidos de que el mejor sistema verbal es el navarro -labortano clásico (Ax. y L.), pero por razón de que Uds. son guipuzcoanos, sin ninguna otra razón que la de un egoísmo regional quieren componer lo guipuzcoano (se me dirá que Azkue era vizcaíno pero yo le contestaré que Azkue no era literato y que sobre todo, era y fue siempre un gran carca (y lo quieren imponer (¡viva el centralismo!) como consecuencia del viejo adagio de que Guipúzcoa quiere jugar en Euzkadi el papel que en España ha jugado Castilla.

      »Razones por el navarro labortano: 1ª = Literaria; es el mejor verbo sin ningún lugar a dudas. 2ª = Política (y esto quizá sea querer ver demasiado lejos) = En realidad lo que hoy cuenta políticamente dentro del País Vasco es Guipúzcoa y Vizcaya. Lo demás no cuenta. En realidad no será más que un lastre para nuestra futura vida nacional. Y nos encontraremos con el terrible problema de la rivalidad entre G. y B., ya que Vizcaya con el tiempo no aceptará lo guipuzcoano (cuando se dé cuenta de que tiene mejor euskera) y nos encontraremos con que las futuras generaciones no gozarán del bien que supondrá el euskera único, si no suprimimos desde ahora la posibilidad de una rivalidad regional, con el juez de paz que supondrá la efectividad, flexibilidad y belleza del sistema verbal leizarragaxularriano.

      »Sin embargo, he dado mi palabra de que acataré la palabra de D. Luis Mitxelena, y a pesar de que creo que está equivocado, y como le doy el derecho a equivocarse, acepto su decisión, aunque no está basada en un estudio real de la lengua (es decir aceptando las formas áticas), y solamente le pediría que como formas secundarias, en lo que se refiere al dativo, en esta primera edición de Batasunaren Kutxa, autorice Ud. la inserción de las formas vizcainas y navarras, para dejar constancia de que, si bien se aceptan las G., quedan sujetas a revisión para un segundo plazo.

      »Atentamente le saluda / Gabriel. / P. S. ¿Se siente tentado por las cien mil del premio de los eladios?».

      [410] SAN MARTIN, J.: «1970eko euskal liburuei buruz» in id. III.15eko 2an.

      [411] Conf. EUSKERA (1972), XVII. 260.ean.

      [412] Conf. in ANAITASUNA (1971), VIII.15eko 9.ean.

      [413] AMURIZA, X.: «Aldous Huxleyren Brave New World nobelaren itzulpenari buruz» in id. VIII.30eko 6-7.etan.

      [414] ARESTIAR: «Nork dio gezurra» in id. IX.15eko 2an.

      [415] KINTANA, X.: «Aditzaren batasunaz» in ANAITASUNA (1971), IX.15eko 12.ean.

      [416] MENDIZABAL, F.: «Euskal hiztegirako zenbait pentsagarri» in id. XI.15eko 11n.

      [417] ALTUNA, P.: «Aditz batua» in ZERUKO ARGIA (1971) XI.7ko 12an.

      [418] Ik. IBARZABAL, E.: Koldo Mitxelena. Donostia, 1977. 169.ean. Ik., baita ere, HARITSCHELHAR, J.: «Baina nik, (hizkuntza larrekoa) nai haunat ere nornaikoa» in EGAN (1992), 7. eta j.

Harrizko Herri Hau. 1970-71

      Arantzazuko batzarraz geroztik, «Ez dugu Aresti literatura gizonaren berririk izan (...) batez ere gramatiko, linguistika, hots, zientifiko lan gogor eta etengabe bat —zeinaren fruturik ageriena Lur-ek argitaratutako Batasunaren Kutxa den— egiten ihardun du. (...) Ba zuen euskal literaturak beste Arestiren beharrik, Aresti ipuinlariaren, teatro egilearen eta batez ere Aresti poetaren beharrik. Zeren euskal Literaturak eskasia pairatzen baitu kreazio lanetan, literatura ororentzat hain arriskutsu den eskasia. Honela, Harrizko Herri Hau bi aldiz da interesgarri: datorren mementoan datorrelako eta memento horri gertutik lotzen zaiolako». Hitz hauexekin aurkezten zuten Lur argitaletxekoek Gabriel Arestiren poema-liburu berria [419].

      Ez zuen liburu honek —«gaurko egoerari, gaurko gertaldiei luma zorrotzez gerturatzen zaion poeta herrikoi eta sinzero baten poema bilduma hau»—, kritikaren aldetik, arreta ez harrera handirik izan, ez alderako ez kontrarako. Teorikoki 1970eko abenduan kaleratua, hurrengo urteko maiatzean ere oraindik irten ezinda dago. Berri hauxe ematen zuen Anaitasuna-ren «euskaldungoa» idatzi zuenak: «Horretarako behar dan baimena lortzen bada, hilabete honetan argitaratuko dau Lur etxeak Gabriel Arestiren Harrizko Herri Hau liburua» [420].

      Ekainerako Xabier Gereñok irakurria du: «Gabriel Aresti, Bilbotar poetak, Harrizko Herri Hau izenburuarekin argitara eman berri dau beste liburu bat, Lur etxearen bidez. 143 orrialde ditu» [421].

      Xabier Leteren esanetan, 1971eko udazkenean ez zuen, formaren aldetik, progresorik: «Hain da hori gaitz!», zioskun.

      Espainiako Tribunalentzat ez zen hain isilean pasatu eta berehala gaztigatzen diote Arestiri: «Juzgado de Orden Público / Madrid, 9.XII.71.- / Resultado que la obra Harrizko Herri Hau, original de Gabriel María Aresti Segurola, es un conjunto de poemas en idioma éuskaro, en los que, en su mayoría, se glosa el irredentismo de los vascos con clara significación separatista, incitando para la liberación a la lucha e incluso a la fuerza y trazando paralelismos de Lenín y Che Guevara con Cristo.

      »Considerando que los hechos relacionados revisten los caracteres de un delito, de los cometidos por los particulares con ocasión del ejercicio de los derechos de la persona reconocidos por las Leyes, del artículo 165 bis b) del Código Penal vigente y de lo actuado resultan indicios racionales de criminalidad contra Gabriel María Aresti Segurola.— por lo que procede acordar su procesamiento según preceptúa el artículo 384 de la Ley de Enjuiciamiento Criminal.

      »Considerando que procede decretar la libertad provisional, sin fianza, del encartado referido, que habrá de prestar la obligación prevenida en el art. 530 de la Ley de Enjuiciamiento Criminal» [422].

      Guillermo García Lacunza abokatuak Madrilgo Luis Pulgar Arroyo abokatu-prokuradoreagana bidaltzen du. Honek egiten dituen gestioetatik kalkulatzen dena da —ofizialki— «la imposición de la pena de tres meses de arresto mayor y una multa de cinco mil pesetas» delako zigorra etorriko zaiola.

      Radio Parisek ere berria ematen du eta EAK-k (Euzkadiko Alderdi Komunistak) orri bat ateratzen, Agustin Ibarrolaren dibujo batekin eta Gabriel Arestiren «Egia bat esateagatik» poemarekin, «burruka egin zazu heuron askatasunagatik. Lagundu zaiezu. / Euzkadiko Komunista Alderdia», testua barrenean zekarrena.

      Arazoa, haatik, hortxe amaitzen da, 1972ko martxoaren 22an. Fetxa honekin, «Se sobresee libremente la presente causa para el procesado Gabriel María Aresti Segurola, por aplicación del indulto del 23 de Setiembre del pasado año, dejándose sin efecto su procesamiento, con todas las consecuencia legales» [423] jakinarazten zaio.

      Azken honen berri Arestik berak eman zuen Anaitasuna-n, nahiz eta izenik gabe: «Jakin berri dugunez, eta horretaz galdetu daukuten guztiei erantzun nahirik, Gabriel Aresti bilbotar poeta ezagunari, ihaz Lur-en publikatu zuen Harrizko Herri Hau liburuagatik egin nahi zitzaion judizioa ez da aurrera eramanen, liburu horretan legearen kontrakorik balego ere, haik ihazko indultoaren barnean gelditzen liratekeelako. Beraz, alde horretatik behintzat, ez du kargurik, ez eta etxekoen eguneroko ogia eta ikustea oraingoz galtzeko perilik» [424]

      Harrizko Herri Hau poemarioaren irakurketa eta komentario hauxe egin zuen zentsoreak: «En su conjunto es rechazable por sus implicaciones políticas y matiz exaltador de la ideología marxista. Su temática fundamental es la protesta. Protesta contra el centralismo, contra la intromisión política e idiomática, contra los mismos vascos, a veces por abandonar sus ideales y reivindicaciones. En muchas ocasiones su protesta está precisada pues el autor se enfurece contra la pérdida del idioma y la incursión del castellano; en otras, su protesta tiene mayor envergadura arremetiendo contra el régimen político, exaltando el espíritu revolucionario del pueblo vasco. En este sentido se glorifica la figura del Che Guevara, al que equipara con Cristo, citándose frecuentemente a Lenin y Marx. Altamente politizado especialmente a partir de la página 94, contiene elementos subversivos y alentadores del espíritu nacionalista». Biziki interesgarri dira darabiltzan arrazoiketa ideologiko-literarioak: «Es una poesía de difícil lectura. Sólo la pueden leer un grupo de escogidos. En sí es totalmente rechazable y creo que también con criterios de depósito. Tal vez, por lo dificil de su lectura interese más un silencio administrativo que un secuestro, que siempre lleva consigo publicidad».

      1971ko martxoan, Nazim Hikmet poetaren Lau Gartzelak euskaratzen eta argitaratzen du Lur etxean, Arantza Urretabizkaiaren hitzaurre batekin [425].

      Patxi Urtiagak komentatzen zuenez, «poesien itzulpena Gabriel Arestik egin du (...) poliki euskeratu du textua. Itzulpen lanetan egon ohi diren oztopo guztiak gaindi ezinak izan arren, lan bikain bat egin duela esan daiteke. Hala ere, nik uste —ohartarazten du Urtiagak—, zenbait tokitan hitzen aldetik personalegi agertu da: baina berau, hizkuntza guztiz batua ez dugunez gero, oraingoz oso bekatu barkagarria da».

      Irailean Jakes Oihenarteren Kaniko eta Beltxitina, «Gabriel Arestik moldatutako lehen inprimaldia» kaleratzen du [426]. Arestiren prologoari 9-10 orrialdeak falta zitzaizkion. Enrike Villarrek ematen digu piratakeria honen berri. Galdera egiten diogu lehenbizi: «¿Se le censuró alguna obra, o parte de una obra, a Gabriel Aresti en Lur»?. «Sí, la única censura ejercida en Lur y de la cual hasta estar el libro impreso no surgió el problema, fue efectivamente para Gabriel. En concreto se trata de parte del prólogo del Kaniko eta Beltxitina, que después de meterlo en imprenta [427], sin verlo nadie, impreso ya, nos decidimos, tras pasar censura —la censura legal—, a arrancar la página 9-10 de toda la edición. (...) La fotocopia de ambas páginas sería un buen homenaje las incluyeras en el libro. Como verás, se tomó esa decisión mitad Ramón Saizarbitoria mitad yo, por pensar que con los vientos que corren por el país, en aquel entonces no era positivo que nosotros respaldáramos la duda a la existencia de un proletariado vasco, y al no tener más remedio, las rompimos.

      »Ya sabes lo que solía decir Gabriel a las preguntas de si no había estado nunca en Bermeo o Lekeitio, si no veía proletariado vasco... él decía, y mantenía, que todos los marineros eran de fuera. Para nosotros no era tan evidente, y el discurrir político de entonces tan peliagudo que, sinceramente, casi con lágrimas, decidimos que debíamos suprimir el pasaje aunque nuestro íntimo amigo nos pusiera a parir».

      «Elegía por un niño castrado» poema eskaini zion gorabehera guzti honi, (amigo / mío) enkabalgamenduarekin eta i + o monorrima asonantearekin bukatzen duena:

                  «Así, por eso, digo:

                  Que Euzkadi (sic) ha muerto en el instante mismo

                  en que Ramón Saizarbitoria (amigo

                  mío),

                  cogiera las tijeras con ahínco,

                  y arrancara una página de un libro,

                  castrando así a mi niño:

                  "Canico et Belchitine". Mi pobre hijo» [428].

      Beraz ba, entzun dezagun guraizez moztutako boza: «Egia biribil eta garratza hauxe da, Zuberoa geroago eta hustenago dela jendez, eta bertan geratzen direnak geroago eta erdalduntzenago direla, agian bertan geratzen direnak burjeskideak direlako (eta hau ez da nik asmatutako hitza, oraintxe laurehun-laurehun urte gure Lizarragak erabilitakoa baizik).

      »Zeren, iruditzen zaidanez, eta eskandalo har bezate honekin betikoek, partikularzki bilbaotar mediku Josu Arenatza beti itzul-inguruka, ilunbetik zirikadaka eta aurpegia ezkutuka dabilkidanak, gizarteko gaiak ez ditugu inoiz konprenituko, baldin eta aldez aurretik ez baditugu ongi estudiatzen gizartea berezita dagoen giza-klaseak.

      »Ene eritzi apalean (edo hala nahiago baduzue, ene uste ustelean), azken mende erdi honetan, hain historia hertsitako azken hirurogei urte honetan, euskal gizartea funtsez eta erroz aldatu da, prezezki haren giza-klaseak izatez aldatu direlako. Mende honetako hatsapenean, (Zuberoako teatro herritarra hain osagarri onean zegoen tenorean), oligarkia eta burjesiá erdaldunak zirén, bai Euskalerri Garaian bai Euskalerri Beherean, eta herria berriz (lekot bedi Hegoaldeko haran arabar eta nafarrak, erdaldun-berririk zeudenak), euskalduna. Burjesiak beti mezpretxatu du herri xehea, apretadun herri prestu eta sufritua, eta haren bizitze kulturala ez-existentetzat eman du beti. Arrazoi honegatik, Julio Urkixorentzat, Sabino Aranarentzat, Mikel Unamunorentzat eta XIX. mendeko gainerako lebitazko apezpikuentzat, bertsolaritzá, Zuberoko teatro herritarra, gure eskritore klasiko guztiak (lekot agian Manuel Larramendi eta Arnaut Oihenarte), eta orduan hain bizirik bizi zen hizkuntza bizia bera ere, arbuiagarriak, erdeinagarriak eta higuingarriak ziren.

      »Orain, berriz, eta lurraldearen industrialpenarekin, herria gorbataz jantzi da, zapatadun egin da, burjestu egin da. Lehengo burjesiaren zatito bat oligarkiárekin batu da (kontuz hemen, zeren oligarkiák, herriak bezala, ez baitu aberririk; aberria burjes konzeptu bat da). Eta burjesia berri bat sortu da, lehengo euskal herritik hibaika eta itsasoka elikatu dena. Burjesia borren barrenean izugarrizko hizkuntza burruká libratzen da, eta dirudienez, posibilitate handia dago burruka horretan —gudu odol-gabe (?) horretan— euskerá garaile eta bitore jalgi dadín, eta hizkuntza katalan eta flamenkoekin gertatu den bezala, euskera hizkuntza burjes bat bihur dadín. Orain iruditzen zaidanaz, hori da euskeráren aukerá, edo hizkuntza burjes bat edo hizkuntza hil bat, zeren orain gizarte honetako apretadun eta gorbatarik-gabeko herria (nondikan ni ere sortua bainaiz), oligarkiáren eta burjesiáren soldata-merkeko morroi trabailari hau, gizarte honetan, erdalduna da, eta gainera, ehuneko honenbeste ehunetik guztiz hurbil batean, atzerritik inmigratua; hau da, behintzat, nik neure mende-heren luze honetan neure begioz ikusi dudana: Laudion zén, kontradizio nabarmen batean, nik lan egin dudan fabriketatik euskaldun obrero gehien zegoena; Bilbaon hiru fabrikatan lan egin dut, eta batetan bakarrik ezagutu dut obrero euskaldunik» [429].

      Esaniko karta-posdatan galdetzen zidan Enriquek: «El futuro del euskera, aburguesarse o morir. Entonces, ¿qué hostias estaba y estábamos haciendo?» [430].

      Gabriel Arestik, edo orri zentsuratuok pasa edo ideia horiek, behin edo behin, esan zizkion Mitxelenari, zeren, baitiotso honek: «Pienso, pues, que U., con los suyos, ha acabado por habitar un barrio burgués, con los buenos, en vez de vivir en el extraradio. ¿Debo felicitarle por ello? Como dice Estornés (Don José), ser burgués, y no otra cosa, es lo más grande que se puede ser en este mundo» [431].

      Amatiñori ere ez zitzaion bat ere gogoko izan hitzaurre hau, [432] ezta Josu Torre, garai haretan Anaitasuna-ko erredakzioburuari ere. Baina azken honi beste arrazoi batzuengatik. Lehendabizi, ortografia aldetik: «Ez dut uste —zioen atxuritarrak— euskara idatziari buruz Euskaltzaindiak emandako legeetan azenturik eta kontsonante ondoren h-rik aipatzen denik».

      Hitzaurrea bera ere, bere mamian «(...) pertsonalkeria, pertsona biziekin sartzea» eta horrelakoez beteta dago. Torreren iritzian, «pertsonalkeriak pertsonalki zuzendu behar lirateke, eta, akordioren bat lortzen bada, irakurleei adierazi» [433].

      Arestiren lan honek, hala ere, ez zuen zorterik gaiztoena ere izan. Amatiño eta Torreren usteez gainera, literatur legeekin bere lana neurtzeko zetorkion batekin topo egin zuen: Hormaetxerekin. Lehenengo eta behin, «Herritar gehienontzat aski misterioso gertatzen da literatura horren (euskal literatura klasikoa esan nahi da) zenbait alderdi. Hauxe da Zuberoko pastoralekin gertatzen dena. Euskaldun gehienok ez dugu behar bezala ezagutzen sail hori. Gure ezagutza ezaren errua, beharbada, euskaldun jakintsu batzuek izango dute. Hitzaurre egileak, esaterako, Urkixoren betebeharra ez du leku onean uzten. Guretzat ulergarri da zenbait alditako euskaldunen erizpidea —batez ere morala eta literaturari buruz beren epaia eman behar izan zutenean» [434].

      Hormaetxe guztiz hiletoso agertzen zaigu, agian arrazoiz: «Inor ez da harrituko liburu honen gordinkeriaz. Zergatik? Ia inork ez duelako irakurriko. (...) Irakurleari besterik gabe ematen bazaio textua, irentsi dezan, irentsi ezezik, ito ere egingo da. (...) Beraz, zer esan liburu honen argitaratzearen aurrean? Hau bakarrik: Gauza, egin den bezala eginez gero, hobe ez egitea. Ezer ez ateratzeaz gero, garestiegia da (...). Sarrera gisa, pastoral jeneroari buruzko dato batzuk eman izan balira, eta textua ohartxo batzuen bidez argitu izan balitz, orduan oso liburu interesgarria litzateke».

      [419] Solapan.

      [420] Conf. in ANAITASUNA (1971),V.15eko 4.ean. Arestik inoiz esan zigun bere guraria poema-liburuak euskaraz eta gaztelaniaz aterata zela, lehenago Lizardi eta Lauaxetak egin zutenez: azken Harrizko Herri Hau hau euskara hutsean eman zen.

      [421] GEREÑO, X.: «Gabriel Aresti poetaren liburu berria» in id. VI.15eko 12an.

      [422] «Auto del Juez Sr. Mariscal de Gante», Arestiren etxean gordea.

      [423] Pulgar Arroyok Arestiri bidalitako fotokopiatik.

      [424] Conf. ANAITASUNA (1972) V.15eko 5.ean. Zentsorearena, ik. in Harrizko Herri Hau, 1986, 172-173.etan.

      [425] HIKMET, Nazim: Lau Gartzelak. Donostia. 1971. Nazim Hikmet poeta turkiarra (1902-1963), «poesia iraultzailearen» egilea. Alderdi Komunistakoa, 1938tik 1950ra bitartean kartzelaratua izan zen. Urkiagarena, in ANAITASUNA (1971), V.15eko 10ean.

      [426] OIHENARTE, J.: Kaniko eta Beltxitina. Donostia, 1971.

      [427] Zarauzko Itxaropenan egin zen.

      [428] Enrike Villarrek 1975.VIII.12an bidalitako kartatik. Ik. «Elegía por un niño castrado» poema Azken Harrian.

      [429] Esan bezala, prologoaren 9 eta 10 orriak.

      [430] Esaniko gutunetik.

      [431] Mitxelenak 1973.VIII.25ean Arestiri igorritako eskutitzetik.

      [432] AMATIÑO: «Zenbat gara» in ZERUKO ARGIA (1972), II.6ko 4.ean, eta ZERUKO ARGIA (1971), XII.12ko 4.ean.

      [433] TORRE, J.: «Kaniko eta Beltxitina» in ANAITASUNA (1971), XI.15eko 2an.

      [434] HORMAETXE: «Kaniko eta Beltxitina» in ANAITASUNA (1971), XI.30eko 12an.

Laudatua

      «Arestiren euskarak —esaten zuen Haranburu-Altunak— herririk ez duela esango nuke nik, herri orotarik eta literatura zaharretik atera duen koine antzeko batera hurbiltzen dela (...) Bestalde haren Herri eta Harri ez da liburu soil bat; aitzitik, giro baten agerpide ere badugu. Eta denok dakigu giro hori zer nolatan eta non jaio zen» [435].

      Gabriel Arestik, «erdaldun ama dadukanak» euskal gramatika ikasi du. Berak «guti jakin» arren, «asko dakitenei» irakatsi behar izan die «batetan eta batean» bi gauza ezberdin direla. Ni/neu bikotearen balioa, «bi gizonek ekarri du» eta «bi gizonek ekarri dute» etsenpluen arteko diferentzia, eta abar [436]. «Zorionez —bukatzen du— gauza hauetaz "guti eta gaizki dakigunok" konturatzen gara. Zeren "asko eta ongi dakitenek" nahikoa dute bere zilborra kontenplatzeaz. Zorionez, euskararen etorkizuna, ez hoien baina gure eskuetan dago» [437].

      Poztu egiten du Mirandek, 1971ko uztailaren 8an faxista deklaratu delako [438]: «Gure artean faszista seguru bat dago. Hori, Jon Mirande. Eta bere egiaztasunagatik, bere prestutasunagatik miresten dut. Bai, hain poeta handia eta eskritore trebea delakotz, (edo izan delakotz), miresten dut. Baina urte honetan, 1971. urte honetan, edozein bekatu batere lotsarik gabe aitor ahal daitekeenean (edozeinek erran ahal dezake "pederasta naiz" edo "lapurra naiz", eta ez da ezer gertatzen), baina faszismoaren bekatua guztiek eskutatzen eta ukatzen dutenean, Mirande, faszista dela aitortzen duenean, mirestekoa da» [439].

      1971ko abenduan Bustamante etorri zen Euskal Herrira. Gure arteko zenbaitekin egon ondoren, euskal kultura eta literaturaz informe bat prestatu zuen, 1974an Cuadernos para el diálogo-n agertuko zena. Arestiz esaten du: «El autor más importante será, sin embargo, Gabriel Aresti, iniciador de la poesía vasca de posguerra, que publicó primero en (...), desviándose ya de la poesía más intelectual de un Otsalar o un Gandiaga.

      »Su obra no es algo aislado, sino, como siempre ocurre en la literatura, fruto de todo un ambiente anterior creado por la extensión del vascuence y por ensayos y poesías publicadas en Euzko Gogoa, Egan y otras dos revistas, Jakin y Olerti, cuyos principales autores, según Ibon Sarasola, son: Iratzeder, Mirande, Azurmendi, Otsalar, Mikel Lasa y el mismo Aresti. (...) Harri eta Herri (...) provocarán, pese a los premios recibidos —Iparaguirre, Orixe y Lizardi—, fuertes reacciones y polémicas.

      »Poesía hondamente enraizada con la problemática vasca del momento, en verso libre, influida por las huellas de Blas de Otero y Celaya y continuadora de su contenido social por una línea propia, Aresti, en palabras de Juan San Martín (...) aporta nuevos soplos renovadores a la literatura vasca. Nuevos alientos a la vieja lengua [440].

      Literaturaz kanpo, «ciertamente —informatzen zuen CpeDk—, en los planos estrechamente unidos del pensamiento y el estilo, Aresti es un verdadero renovador, en estrecho contacto con el "espíritu vasco", que rompe incluso con la tradicional, casi irónica, relación literatura-clérigos; lingüísticamente fue el primero en buscar una unificación y revitalización de una lengua vasca más popular, basada en unas fuentes científicas y reales, lejos de la unificación purista y de laboratorio pretendida a principios de siglo. En este aspecto, pese a las críticas recibidas, se adelantó en varios años a las reuniones de Baiona, organizadas por el secretariado vasco» [441].

      Arestiren eskolaz edo ondorengoez zera zioen: «La obra de Gabriel Aresti y el ambiente creado por ella abrirán camino a todo un movimiento —compacto en un principio— de poesía, caracterizado por su problemática social y su afán por la unificación del euskera, que de hecho signicará la primera estabilización de la literatura vasca contemporánea.

      »Posteriormente se producirá una cierta ruptura con la poesía de Aresti, que originará mayores diferenciaciones y matices entre estos poetas. Mientras unos siguen con una poesía social, desarrollándola, profundizando en ella y enriqueciéndola, otros autores con más preocupaciones formales volverán en parte a los cauces simbolistas, en parte a tendencias surrealistas, tomando una temática más variada o menos concreta y menos comprometida, según las opiniones.

      »Sea como sea, se abre un amplio abanico que comprende a poetas destacados como Mikel Lasa, Miguel Azurmendi, Ibon Sarasola, Xavier Lete, Arze, José Azurmendi, etc.» [442].

      Kantanteek ere «toman los textos de la poesía moderna existentes, particularmente de Gabriel Aresti, aunque también de bersolaris y canciones tradicionales» [443].

      Xabier Kintanak «alderdikeria» nabari duela informe honek, esaten du, nahiz ez darabilgun alderdi honi dagokionean [444].

      Patxi Uribarrik aitortzen du, Euskaltzaindiak egiten duen Batzar Agirikoan (Aramaion), ematen duen hitzaldian, «aita Akesolo karmeldarrari eta Aresti jaunari eskerrak gaur egunean ezagunago dogu gure Barrutia» [445].

      Ibon Sarasolak ere urte honetan argitara ematen du bere Euskal Literaturaren Historia liburua [446], gai honetaz, euskaraz ematen den aurrena (Orixerena ez baitzen aldizkarietan baino agertu). Irakurleek, euskaraz ematen zitzaiona erdararen adinakoa ez zelako, euren premia erdal literaturan betetzen zuten garaian, «ezagutzen eta leitzen duen lehen euskarazko liburua 1964-ean argitara zen G. Arestiren Harri eta Herri da», esanez hasten da.

      Sarasolaren ustez, lau arrazoik egiten dute hori posible: 1. Tematikaren eraberritzeak: «Arestiren obrekin Euskal Herriak bere dimensio osoa hartzen du lehen aldiz historian». 2. Literatura egiaz herrikoia izateak: «1900-ean eten zen tradizino literarioari jarraiturik, garbi-mordoillo antinomia faltsua gainditzen du, literatura egiaz herrikoi baten zimentarriak ezarriz». 3. Sozial literatura aurrerakoiena dakarrelako: «Sozial deritzan poesia mota landuz, euskal literatura estiloz eta mamiz eguneratzen du garaiko korronte literario aurrerakoiena gureganatuz». 4. Humanoagoa eta errealitateari lotuagoa izateagatik: «Haren literatura akonfesionalak "euskaldun fededun" nahastea desegiten du, euskal literatura ikuspegi klerikalaren menpetik askatuz, aurreritzi itogarri haietatik libratuz, literatura humanoago eta errealitateari lotuago bati ateak zabaldurik».

      Juan Mari Lekuonarentzat bezala, Sarasolarentzat ere «bertso zaharretan moldatzen zen poemagintza herrikoia Harri eta Herriko "Astepeko Sekretarioaren Bertso Berriak", "Egun da Santi Mamina", eta beste zenbait poematan hain nabari dena eta kanta berrien iturburuetatik bat gertatu dena, Arestik berak landu zuen haien aintzindari izan zen "Bizkaitarra" poeman.

      »Arestiren pertsonalitateak —bestalde—, Lizardirekin jazo zen bezala besteren poemagintza deuseztu beharrean, indarberritu egin zuen, poesia berri honek egun mostratzen duen jokaera desberdinen aberastasunari bide seguroago bat eskuraturik, itzalean egiten ari zen lan isila argitara zabaldurik eta poesiatik at, euskaldungoa itotzen zuen folklorekeria betirako gainditu eta idazle jenerazino bat prestatu zuen "Gazte naiz" orriko egintzari sostengu bat emanik».

      Mikel Zaratek pixka bat lehentxeago —1970ean—, publikatu du bere Bizkaiko Euskal Idazleak [447]. Arenazak Tus hijos y el euskeran dioen bezala, eta Mikel Zaratek konfirmatu digunez, Aresti eta Natxo de Felipe joan zitzaizkion, liburua amaitu antzean zeukanean, 1968an, Lur-en publikatzeko ofrezimenduak eginez. Zaratek, baina, liburua bizkaieraz egina zuen eta ez zitzaion egoki iruditu. Gabriel Arestik ez zuen liburu horretan agertzeko zorterik izan —ez literatur arrazoiengatik, guk uste, orduan boterean zen kleroaren antiarestismoagatik baino—. Edozelan ere, Barrutia estudiatzerakoan, Mikel Zaratek Arestiri zor zaiona ematen dio.

      [435] HARANBURU-ALTUNA: «Ibon Sarasola: Euskal Literaturaren Historia» in ANAITASUNA (1971), VIII.30.

      Artikulu honi erantzunez, Arestik «Zapatak noizean behin garbitu behar» eman zuen (ANAITASUNA (1971), IX.15.10ean, eta beronen jarraipena da, Haranburu-Altunaren «G. Arestiren harriak» («Lehen partea») in ANAITASUNA (1971), X.30.8. Eta («Bigarren partea») in id., XI.30.

      Arestik berak «Ezeren agerpide izatekotan, ene espiritu-pobreziaren, ene koaiten eta ene kobardekerien agerpide izanen litzateke» dio bere Harri eta Herri poemarioaz.

      [436] Adibidez, Arestiren bibliotekan Altuberen Erderismos oso-osorik eskuz kopiatua aurkitu dugu.

      [437] «Gutxi eta gaizki dakigunok» in id. (1971), IX.30.16.

      [438] Conf. in id. (1971), VIII.15.5.

      [439] ARESTIAR: «Badaezpadakoak eta seguroak» in ANAITASUNA (1971), IX. 30.9.ean.

      [440] Conf. CUADERNOS PARA EL DIÁLOGO, col. Los Suplementos, n° 44, 15.ean.

      [441] Op. cit. 12an.

      [442] Op. cit. 12an.

      [443] Op. cit. 22an.

      [444] ARMENDARITZ: «La cultura vasca hoy» in ANAITASUNA (1974) III. 15eko 2an.

      [445] Conf. EUSKERA (1972), XVII.160.ean.

      [446] SARASOLA, I.: Euskal Literaturaren Historia. Lur, Donostia, 1971. Arestik sarri esan zidan bezala, Mitxelenak —nori izugarrizko miresmena baitzion— idazle gazteen artean, errespetuz begiratu izan duen saio bakarra Sarasolaren hauxe izan bide da. Aresti, geure ustez, inteligentziaren aristokraziaren aldekoa zen: «Por quienes no tengo ninguna simpatía es por los tontos y por los malos» ziotson Mitxelenari 1970.XI.4an, in Artikuluak..., Susa,1986, 168.ean.

      [447] ZARATE, M.: Bizkaiko Euskal Idazleak. Ed. Seminario Diocesano de Bilbao. 1970. Zarate luzaroan egon zen liburua argitara eman ezinik eta, azkenez, Zirarda obispoak argitaratu zuen, edizioa erosiz.

Deustuko unibertsitatean

      Urte zaharrari agur egiterakoan, Gabriel Arestik «Baina ez apirilik» poema publikatzen du Anaitasuna-n [448]. Poesia honetan gorago aipatu dugun epaitegiko arazoa agertzen da. Era berean, 1971-1972 ikasturterako matrikulatu zen Deustuko Unibertsitatean, Linguistika edo Filologia ikasteko asmoz, gauez. Asmoa, baina, ez zen aurrera atera, utzi egin baitzituen ikasketok, neurri handi batean alabei dirurik eta atentziorik ez murriztearren. Bereak, Arestitarren «zaga» hori —Jon Juaristik obserbatzen digun moduan—, behin eta berriz agertzen dira Arestiren poesian:

«Si está lejos de tus hijas,

Aresti,

tu corazón está triste;

son el poema más bello,

Aresti,

que tú jamás escribiste».

      [448] ARESTI, G.: «Baina ez apirilik» in ANAITASUNA (1971), XII.30eko 9. orrialdean. (Ik. baja ematearen arrazoi «literarioak», in «Baina ez apirilik», Harrizko Herri Haun).

Lexikografia

      Arantzazuko Batzarraren ostean, euskal lexikografiari gogoz heltzen dio, «Luzarorako bizirik ez zuela jakin izan balu bezala». Gabriel Arestiren ikerlan honen berri Ramon Saizarbitoriaren luma xarmantak ematen digu: «Euskararen batasuna premiazko helburu egiten da. Bi kabreoren artean, bi hanka-sartzeren artean, beharbada, Aresti klasikoak sakontzen, aditza estudiatzen hasten da, luzarotik zetorkion kezka aurrera eramanaz. Fitxazko itxaso batetan murgildurik, etxetik lanera, lanetik etxera, mundu herstu eta kontraesankor horretan, txaketaren patrikak (Arestiren patrika barrenak, herriaren etapa kulturalak markatu ditu azken hamabost urte hauetan), modismoz, erderakadaz, sufixoz, bere hiztegia gauzatzera helduko den guztiaz puzturik» [449].

      1971n, bada, «Flexiones verbales empleadas por Pedro de Axular en su obra "Gero"» publikatzen du FLV aldizkarian [450]. Beronen arrazoi berberak ematen dizkigu hitzaurrean: «A menudo se ha lamentado la falta de instrumentos suficientes, de trabajo en el campo de la lexicografía vasca. En efecto, a pesar de la inmensa labor de Azkue, y otros, no es posible determinar con alguna precesión la difusión presente o pasada de una palabra vasca sin una larga y tediosa investigación previa.

      »La escasez de repertorios es, con todo, mucho mayor si del léxico pasamos a las formas verbales personales. Disponemos de valiosísimas obras de conjunto (y, en primer lugar, en dos aspectos muy distintos, de las debidas a Bonaparte y a Lafon), pero el "Flexionario" en cuya preparación pensaba el P. Olabide en 1918 es un proyecto que se ha perdido ya en el olvido total.

      »Por razones evidentes, que son en primer lugar estadísticas, son los verbos auxiliares (...) los que son peor conocidos. Las formas fuertes, sintéticas, de otros verbos han sido por lo general señaladas y recogidas, con tanto mayor afán por lo general cuanto mayor era su rareza.

      »Como una buena información constituye la base necesaria de cualquier actividad teórica o práctica, nos ha parecido que una lista completa de las formas verbales empleadas por Pedro de Axular, cuya autoridad se ha invocado siempre y hoy se invoca acaso más que en ningún otro momento, podría tener interés. Se trata, naturalmente, de un repertorio puramente morfológico, que no atiende más que a la materialidad de las formas, sin indicar su valor más que de la manera más sumaria posible. Creemos que los criterios usados en su clasificación resultarán perfectamente claros para cualquier iniciado en la materia. La terminología que en ella se emplea, que acaso pueda parecer un tanto personal podrá en todo caso ser traducida a cualquier otra sin trabajo y sin ambigüedad» [451].

      Hurrengo urtean «Flexiones verbales empleadas por Leizarraga de Briscous, en sus traducciones vascas de 1571» ematen du argitara [452]. Baina bizkitartean, «Gabriel Aresti (...) lehen euskal enziklopedia prestatzen ari da —zioen Anaitasuna-k azaroan—. Enziklopedia honek 60.000 bat hitz izango ditu, eta, lehendabizikoz historian, euskara hutsean etorriko da» [453].

      Urtarrilean, Amatiñok Arestiren lan lexikografikoa txalotu egiten du: «Arestik lan sakon eta neketsu bat eskaintzen digu (...) aster eta jakingarri; eta are gehiago, euskal aditzaren batasunetan ari garela gainera» [454].

      «Léxico empleado por Leizarraga de Briscous» plazaratzen du 1973an [455]. Hitzaurrean sei bertso «zuhurren» ondoan, zazpigarren «zoro» bat bota zuen: «La traducción castellana sólo es indicativa. (...) el catalogador no ha buscado, por lo general, la matización exacta castellana, (...) limitándose en la mayoría de los casos a explicar la palabra vasca con el homónimo castellano, aunque éste tenga alguna diferencia semántica con aquél (...). Idiot no ha sido traducido como idiota, sino como monolingüe. En este caso, sin embargo, el P. Olabide en su traducción de la Biblia, emplea un dudoso localismo guipuzcoano que equivale al idiota castellano, y no al idiota latino, quizá para hacernos entender lo que es un idiota vasco. (...) han de existir fuertes lagunas (...), ya que el objeto no ha sido hacer un trabajo lexicográfico, sino el sentar las bases de una posible (quizá necesaria) nueva reforma en la normalización de la lengua vasca».

      Lino Akesolok sekulako airosoen aurkituko dizkio zenbait kale. Titulua bera ere ez omen dauka ondo jarria, zeren eta «gizaizenak eta toki-izenak ez dira lexiko saillean sartzen» [456]. Jarraian, Arestik erdarara gaizki itzuli dituen hitz batzuk ematen ditu dimostarrak: ihiki, libertu, eta abar. Eta azken galdera hauxe: «Nork nori esan bear dio emen idiota?»

      «Ez dakit zergatik, baina inolako maitasuna eta zaletasun erdiragarria hartu dit —esanez erantzuten dio bilbotarrak—. Egiazko aita espiritual eta paternal baten antzean, ene oker guztiak zuzentzeko prest dago beti. Ez du okasiorik galtzen. Onerako nahiz txarrerako; baina ez dit barkatzen. (...) Akesolo eta bion artean lokarri bortitz bat dago; hura ene aita paternala da, eta ni haren seme filiala. Eta Elektraren eta Ediporen mitotik datorkiguna: "Heriotzeak separa zaitzaten arte, gorrotatuko duzu gizon hau". Egun baten edo beste hilen gara, eta orduan ez naiz gorrotatua izanen. Inork Akesolo adiskidearen arrazoi guztiak nahi baditu, irakur beza El Diario (...) Nik neure adiskide maite eta ez behar bezala inoiz laudatu Josu Arenatza demokrata handiari eskerrak ezagutzen ditut» [457].

      Baina Lino Akesolok egindako akusazioei ez zien erantzun beharrik izan, zeren eta «zergatik eskatzen dit Akesolok, nik prometitu ez dudana?». Edozelan ere, zenbait «huts-egiteri» erantzuna eman ondoren, Akesoloren «"Euskaldunok idiotatzat artu al gaitu?", honela erantzun nion: "Ez euskaldunok; gu oso pertsona normalak baikara". Bera bezalakoak, agian». 1974ko udan, ostera, hamar hilabete geroago, Lekeitiora joan ginen Aresti eta biok, Adrian Zelaiaren hitzaldi bat entzutera. Zinemako atarian, Lino Akesolok eta Gabriel Arestik topo egin zuten. Txeratsu eta abegirik amultsuenarekin agurtu ziren bi pisu-dobleok, neure harridurarako. Mitxelenak ere, gutun baten barrenean, eskuz, lerro hau jartzen zion: «Ahora veo que hemos estado jugando al escondite» [458]. Ez bide zeukan «tontos y malos» delakoen multzoan.

      1973ko apirilean, Hiztegi Tipia publikatzen du [459]. Garaiotan Gabriel Arestik susmatzen zuen ez zuela luzarorako bizirik? Mitxelenari ere zerbait esan dio, erantzun egiten baitio honek: «Lo que me alarmó, aunque como ve he tardado bastante en manifestarlo, es su insistencia sobre su mal estado de salud. Aunque es Ud. un guasón, no creo que eso me lo escribiera en broma, o al menos no enteramente» [460].

      Prologoaren aurretik, ohar hauxe zekarren: «Leiçarragaren heuscaraz liaquienec, herri hunetan zembat contradictione dagoen liazaguenac, ene hiztegi hunetan ezliacusque dictionario bat, ezpere contradictionario bat, edo are hobequi contra-dictionario bat».

      Argigarri hauek ere bai: «Bat.— (...) hizkuntzaren batasunaren aldeko gutiziek bultzaturik, hitzetako forma dialektalak arbuiatu ditugu, haien artean egokiena eta propioena hautatzeko, hautaera honetan dialektozko usainaz gutien kutsatuaren bila ibili garelarik. (...) Egiteko honetan eredurik bikainena Joane Leizarraga Beraskoizkoaren tradukzio biblikoetan ikusi uste ukan dugu, kasu bakoitzak eskatzen zigun libertatearekin. Bi.— Arrazoi berberagatik dialekto bakar bateko hitzak, pisu nahikoa zutenean, sartu ditugu hiztegian, pisu hori ez zutenen baztartuarekin batera. Hiru.— Eritzi subjetiboek (etimolojikoek, patriotikoek, estetikoek, etikoek) guregan bere indarrik erortzen utz dezatela permititu gabe, hiztegi honetan hizkuntzaren ondasun komunaren hitz guztiak sartzen ahalegindu gara. Lau.— Euskararen bizitzearen arrazoi bakarra, Euskal-Herrian bizi diren eta lan egiten duten gizon-andre guztiek elkar konprenitzeko tresna izan dadila dela konsideratzen dugu; (...) Euskara jeografikoki eta historikoki azken hiru-mila urte honetan mundu linguistiko eta kultural batez inguraturik eta kutsaturik bizi izan da. Zori-onez ala zori-gaiztoz ez da baratze berrira bir-landa ahal ditekeen arbola; (...) Euskarak bere barrenean ametitu behar du super-estraktu hori, nola parte grekoa, hala parte latina ere; duela lau mende luze problema hau ikusi eta soluzionatu zuelako, laudagarri eta miresgarri erizten diogu lehen aipatutako Leizarraga horren obrari, eta modu berean Krutwig jauna eta adiskidea agertu baino lehenago haren ondorengoen itsutasunari ere, bai miresgarri, baina ez laudagarri. (...) Erran nahi dugu erdi-puristak baino hobeki konprenitzen ditugula purista beteak. (...)

      »Problema ortografikoak asko arduratu gaitu. Bi bide baizik ez dagoela entenitzen dugu. Euskaldun fonetikarena eta tradizio latinarena. Orain aipatzeko ez diren zenbait motiborengatik, gu geu, bigarren honen aldekoak gara, baina herriaren errealitate soziolojikoak ez gaitu abentura honetara abiatzen uzten; ehun urteko nazionalismo linguistiko batek seinale sakonegiak markatu ditu euskaldunen kolektibitatean (...).

      »Soluzio fonetikoa onartzen duguneon, bere osatasunik osoenean onartzen dugu, bide tradizionaletik bat ere urratsik egiteko uko betea eginez (X-aren problema da soluziorik gabe bakarra) (...) Aukera bistan dago: Edo puntzela edo pailarda; edo Arana edo Leizarraga. Hauxe baita gure kontradikziorik nabarmenena, besteek imposatua: Gainerako puntu guztietan Leizarragari garraitzan bitartean, honetan Aranari garraitzala. (...)

      »Euskal-hitz garbiak milaka falta direla (enteni bedi honekin, ez dudala hiztegian hitz asmaturik sartu). Honen bekatu larrion absolbazio-eguna niri ere gerta ahal dakidan, obra honen azken entregan (zeren lehen hau bezala azkena ere iraganen baita linotipiatik, Jainkoak hainbestetarako indarrik, ogirik, osasunik eta pazientziarik ematen baldin badit, behintzat) bi hiztegitxo agertuko baitira gehigarritzat: Lehena era dialektalena eta bigarrena purismokeriarena. (...)

      »Eta hamar: Azkenik Enrike Villar-ek eta Ramon, Ibon eta Arantxa haren kontseilariek enegan jarri duten fedea eta pazientzia publikoki aitortu eta estimatu behar dut».

      Gabriel Arestiren sinatze era: 1972 urtean, gau erdiren batetan.

      Arestik berak prologoan «Ene hiztegi honek ez du aldekorik edo defendentik edukiko, agian, baina bai, eta ugari, kontrakorik eta demandantik», bazioen ere, ez zuen, lektoreengandik kritikarik hartu. Eskutitz batean Luis Mitxelenak ohar hauxe egin zion: «Hay, de todos modos, un aspecto en el que creo francamente que V. se ha equivocado: me refiero a intentar componer una enciclopedia, ya que introduce V. nombres propios, en vez de limitarse a un diccionario. No digo que una enciclopedia no haga falta, pero la empresa tal vez sea demasiado audaz (...). Por eso creo que ha cargado V., sin necesidad, con demasiadas dificultades» [461].

      1973ko urrian, «Berririk ez» [462] kartarekin erantzuten dio galdezka joan zitzaion Joni: «Ez baituzu ezein euskal aldizkaritan ez eta Euskal-Herriko batere erdal-egunkaritan haren argitazioaren berririk, ez ezein kritikarik, oraindik irakurri». Horren errua «konsignei» botatzen die: «Españolista omen naiz, eta hori bekatu omen da Euskal-Herrian. Hala baitabiltza Euskal-Herriko asto guztiak arrantzaka: Aresti, puta-seme, españolista, marikoia, marxista, faltsoa! (Baina gero ene poesiak firmatzeko ez dadukate batere disimulurik)».

      Berriemaileek ere boikota egiten diote: «Ni jesuita banintz, orduan, Amatiano lagunak ere lanaren berria eman zukeen astero-astero (...) berdin Quintanak (berri-emaileen artean)».

      Aurreneko kritika (?) «Harriagak» egiten dio, Hitz-en [463]. Hitz-3 delakoan, Xabier Armendaritzek (Xabier Kintanak) erantzuten dio. Hain kritika pertsonalegi hori Zeruko Argia-n nahiz Anaitasuna-n egin ez bada, Harriagaren jakinduria ahulak Gabriel Arestiren kontrakritika sufritu beharko zuelako da, esaten du Armendaritzek. Bestalde, Harriagaren iritzi bereko ote den Hitz ere ematen du, zeren eta «kritika objetiboari bagagozkio, Harriaga delakoa ba dirudi Agurkideen euzkara garbijan hazitakoa dela, zeren, harentzat editorial, motibo, entrega, juntatu, separatu, ez baitira euskal hitzak».

      Arestiren alde —Arestiren lanaren alde— zenbait kontsiderazio egin ondoren, apologia hau eman zuen bilbotarrarentzat: «Baina kritika horrez gainera, Harriaga jaun ezkutuak Aresti eta Lur-ekoak "erdalzale", "Peninsulako herrien batasunaren" aldekoak eta "euskara sinesten ez duten" batzu direla diosku, horrekin, noski, españolistak direla adieraziz. Ni neuk, ordea, nekez ulert dezaket nola esan dakiokeen espainolista denik bere poesi obra osoa —orain arte bederen— euskaraz publikatu duen poeta bati, euskal hiztegiak, literatur saioak, artikuloak, idazle klasikoen edizioak (Barrutia, Leizarraga, pastoralak...), kanpoko idazleen itzulpenak (Brecht, Otero, Hikmet, Boccaccio...), idazle klasikoen estudioak (Axularren eta Leizarragaren aditza, Leizarragaren hiztegia...) eta beste egin dituen bati. Ez eta, txakur ttikirik kobratu gabe, euskal liburu mordo bat argitaratzen ahalegindu den editorial ekipo bati ere.

      »Aresti, nahi badugu, pertsona arraroa, berekoia eta politikan heterodoxo xamarra dateke, baina, zinez esanik, asko poztuko gintuzke Harriagak eta beraren kide zorrotzak beren bizitzan zehar Arestik beste euskal lanak eskaintzeak» [464].

      Gure ustez, Kintanaren artikuluaren azpitik, badabiltza beste ideia bi ere. Lehendabizikoz, pena ematen diola, ikusi dugunez, Harriagarenak Hitz-en idatzi izatea. Bigarrenez, Arestiren hiztegiari kritikarik egitekotan, ezer esatekorik edukitzekotan «neronek dituzket» da. Izan ere, Hiztegia bion arte egitekoa zen, baina nola Gabrielek Kintana «erdipurista» horien artean sartzen zuen, bion artean konponzin bat sortu zen. Orduan, Lur-ek Arestiri eskaini zion lana.

      Hitz-ek berak ohartxo bat ezarri zion Kintanaren lanari: «Bera bait da hauzitan jarria, Aresti-k jakin beza eta sinetsirik bego, Hitz-kideek ez dutela harenganako inolako gorrotorik, baina, ordea, gogotik errezibituko luketela beraien artean haren luma madarikatua, Hitz-en aberats eta apaingarri».

      [449] SAIZARBITORIA, R.: «Hitzaurrea» in Lau Teatro Arestiar.

      [450] Conf. FONTES LINGUAE VASCONUM, 8. alea.

      [451] Op. cit., prologoan.

      [452] Conf. FONTES LINGUAE VASCONUM, 11.a.

      [453] ZELAIETA, A.: «Euskaldungoa» in ANAITASUNA (1971), XI.15eko 2an.

      [454] AMATIÑO: «Zenbat gara» in ZERUKO ARGIA (1973), I.28ko 4.ean.

      [455] Conf. FONTES LINGUAE VASCONUM, 13a, 61-128etan.

      [456] AKESOLO, L.: «Leizarragak ez zuen "libertorik" aipatu» in DIARIO VASCO (1973), IX.30ean

      [457] ARESTI, G.: «Guztiok dakigu erdaraz; inor ez da idiota» in ANAITASUNA (1973), XI.15eko l0.ean.

      [458] Mitxelenak Arestiri, 1973.VIII.25ean.

      [459] ARESTIAR, G.: Hiztegi Tipia. (Lehen entrega: A, B, C, D). Lur (Hastapenak, 17), Donostia, 1973. (Ik. 446. oharra, «tontos y malos» horrentarako).

      [460] Mitxelenak Arestiri 1973.VIII.25ean.

      [461] Mitxelenak Arestiri 1973.VIII.25ean.

      [462] ARESTI, G.: «Berririk ez» in Aurtengo zenbait berri. 1973, 97. eta j.

      [463] «Asko prometitzen zuen gazte baten lana zelako» sartu omen zuten Hitz-ekoek.

      [464] ARMENDARITZ, X.: «Euskal Behaviorismoa» in HITZ-3 (1975), V. 51n. Hitz hau ETApm-koek ateratzen duten aldizkari klandestinoa izanik, kontuan hartzekoa da gero Arestiz diotena, «gogotik errezibituko luketela beraien artean», alegia.

Euskararen batasuna. 1972-73

      Larresorok «Lapurtera klasikoa ahitua da» eta «Azkuek berak, bizkaitarra izanagatik, gipuzkera osotua proposatzen zuen», ziotsen Euskaltzaindikoei [465]. Iñaki Azkunek ere hori proposatzen du [466]. Andolin Eguzkitzak ezin du ahantzi Lapurtar aditzaren sistema aberatsa —aberatsena— baina «Euskaltzaindiak esanen duenaren zai» dago, Larresoro bezala [467]. Euskaltzaindiak, azkenez, gipuzkera osotua hartzen du, Amatiñok hots egiteko: «Ez gara hain motzak!». Gerra, Aresti poetaren eta Altuna-Mitxelena teknikoen artean izan dena, bukatu da, zeren «aditzaren arazo hau —esaten zuen Larresorok— [468] teknika arazo bat da (...) Euskaltzaindia dugu gidaritzat (beste edozein herritan Akademia gidari den bezalaxe. Eta Euskaltzaindian badugu lehenengo mailako tekniko bat: Koldo Mitxelena» [469].

      Batasunari hasiera, haatik, Maldan Behera poemak eman bide dio, Mitxelenak esanaren arabera: «(...) Besterik pentsatzen duenak irakur beza 1959ko Arestiren "Maldan Behera" poema luzea (...) hor dago alde-aldean Arantzazuko batua osorik, puntu eta komatxo, baita Arantzazuz gerozkoa ere, aditz eta guzti. Arestik hor darabilena baita, hain zuzen, Arestik kontra egin arren, Euskaltzaindiak ontzat hartu zuena. Eta hori, ikus dezakezuenez, Arantzazuko bilera baino bederatzi urtez kehenagoko kontua duzue» [470].

      [465] LARRESORO: «Bide bat behar» in ZERUKO ARGIA (1972), 1.2.eko 2an.

      [466] AZKUNE, I.: «Euskara bat behar» in id. I.9ko 2an.

      [467] EGUZKITZA, A.: «Larresorori eskutitz irekia» in id. II.13.eko 3.ean.

      [468] Larresoro: Txillardegiren bigarren izengoitia.

      [469] LARRESORO: «Mitxelenaren idaz-lan hautatuak» in id.VI.11ko 7.ean. (Conf., baita ere, II.29ko 6a).

      [470] Ik. «Arantzazutik Bergarara», in EUSKERA (1978), 2. Ik. 418. oharra.

Ateak itxita

      Anaitasuna-ren zuzendaritzari 1972.X.5ean utzi nionean [471], Xabier Kintanak ordura arte egiten nuen «Euskaldungoa» (azkena 1972.XI.30ekoa da) «Munduko Albisteak» tituluarekin ordezkatu zuen, lehenean nire portaeraren bati kargu hartzeko okasiorik galdu barik [472].

      Hurrengo urteko otsailean, Arestik Lau Teatro Arestiar argitaratzen du. Kontrasolapan nota hau: «Gabriel Arestik itxiak zituen Zeruko Argia, eta nola ez, Agureko ateak, orain Anaitasunakoak ere itxi bide zaizkio. Beraz, hitza debekatua du euskal aldizkarian (...)».

      Anaitasuna-koek, ihardespena: « Anaitasuna-k argitu egin behar du, ez dizkiola orain arte ateak hitzi Arestiri ez beste inori. Lan batzuk argitaratu ez badira, ez da izan idazlearen izenagatik, haren lan konkretu batengatik baizik, zerabilan gaia edo modua ez baitzitzaizkigun egokiak iruditzen» [473].

      Idazleak, ostera: «Zuen errebista horretan egin zaidana bezalako zentsura bezalakorik ez baitu orain artean egundo neure lumaren zorroztasunak ezagutu. Artikulo ongi landuak, poesia kuadratuak, atzera bota zaizkit: eta, gainera, ez zait batere arrazoi funtsezkorik eman, zergatik ez ziren argitaratzen. Ortografiaz eta morfologiaz aldatu zaizkit neure eskribuak, neure gainean besteek sufritzen ez zuten diskriminazio izugarri bat eginez; hitzak ere aldatu zaizkit, neure solasaren erran-nahia horrela aldatuz» [474].

      Amatiñori ere ez zion grazia handirik egin Lur-ekoen ohar hark, Lur-ekoek adinako zabaltasuna bazela lehenago esanez [475].

      Aurreraxeago, apirilean, Xabier Kintana Lur-etik atera egiten da, «bide ezin zuzenago batetatik» Armendaritzek informatzen zuenez [476], «zerbait gaitan zedukan eritzi ezberdintasunagatik».

      [471] Aurrerantzean, Bidasoaz iparrerantz osatu berri zen euskaldun ezkertiar abertzale batzuen ildoetatik jarraituko omen zuten, nork indar handia eman ahal baitzien.

      [472] Conf. in ANAITASUNA (1972), XII.15eko 6-7.etan.

      [473] ANAITASUNA: «Oharra» in ANAITASUNA (1973), IV.15eko 3.ean.

      [474] ARESTI, G.: «Ateak nola» in ANAITASUNA (1973), IV.30eko 4.ean. 1970 inguruan, Anaitasuna aldizkariaren egoitzan, Bilboko Jardin Txikerra kalean, ETA-VI.eko militante bat biltzen da euskal zenbait eskritorerekin, Lur ingurukoak, Aresti eta aldizkariaren erredakzioko bat tarteko. Militantearen esanaren arabera, Aresti «in ausentia» legez omen zegoen. Erredakziokoak, aldiz, ez zuen bilera ondo ikusi, ez aurrerabiderik eman.

      [475] AMATIÑO: «Lau teatro Arestiar» in ZERUKO ARGIA (1973), IV.22eko 5ean.

      [476] ARMENDARITZ: «X. Kintana luretik irten da» in ANAITASUNA (1973), IV.15.7.

Gaixorik

      Apirilean, Amatiñok «Lepoan hartu eta segi aurrera» kantuari alabantzak egin ondoren [477], Arestik uztailean «Erori jakika» Anaitasuna-n ematen duenean, «Meli Basurtuko / iko melatua baino» beste samariarrik ez duela kausitu, mundu honetan, dio [478]. Abuztuan «Euskaldunaren hazia» poeman ere bere barruko sufrimenduen berri ematen du, berriz [479].

      1973ko otsailaren 17an Mitxelenak bidaltzen dion kartan «lo de la salud de V. me ha preocupado seriamente y espero, como suele ocurrir, no sea más que una falsa alarma». Gerotxoago, abuztuan, «lo que me alarmó (...) es su insistencia sobre su mal estado de salud», irakurtzen da. Izan ere, maiatzean, tokitik kanpo antzera, ziotson Mitxelenari: «Zeren, Mitxelena jaun, adiskide eta hainbeste gauzatan maisutzat aitortu dudanari (ba daki berak gezurrik ez diodala), beraren lan egiteko kapazitatea gutitzen baldin bazaio (inor ez dago libre, eta are ni gutiago) zer etorkizunek igudikitzen dio, beraren familiaren ahaleginek erremedioren bat bilatzen ez badiote (kapazitate bati beste batek bilatutako ordaina), ezpada Charente-sur-Saonako etse baten miserabletasunak?» [480].

      1973ko abuztuan, Ean, Bizkaiko itsasertzean, etxe bat hartzen dio Antolin Apraiz jaunari, 440.000 pezetan, 35.000 pezetako sarrerarekin, gainetikoak Bizkaiko Aurrezki Kutxaren bidez ordaintzeko.

      [477] AMATIÑO: «Lepoan hartu eta segi aurrera» in ZERUKO ARGIA (1972), IV.9.4.

      [478] ARESTI, G.: «Eror-jaikika» in ANAITASUNA (1972), VII.30eko 13.ean.

      [479] Conf. ARESTI: «Euskaldunaren hazia» in ANAITASUNA (1972), VIII.15eko 12an.

      [480] ARESTI, G.: «Peru Abarkaren alienazioa» in id. (1973), V.15.10.

Euskal Idazleen Elkartea

      1972ko maiatzaren 20an, Bergaran elkartzen dira Lizundia, Torre, Aresti, San Martin, Haranburu-Altuna, Saizarbitoria, Bilbao, Berriatua, Zelaieta, Osa eta Aranberri, «(...) euskal idazleen elkartea berbizteko asmoz». Amatiñok informatzen zuenez, «beste zenbaiti ere deia bidali zitzaion, baina ez zen etorri edota etor ezina adierazi zuen» [481]. Batzar honen ondorio bezala, uztailaren aurren egunetan beste bat egiten da, Mallabiako Hanbre tabernan, Josu Torre moderatzaile zela, baina Gabriel Aresti eta Juan San Martinen arteko enfrentamenduagatik han gelditu zen dena bertan behera utzita bezala. Arestik ez zituen lar maite Amatiñok Zeruko Argia-n ematen zituen albisteen muina eta modua. Informazio-lan honen atzean, berriz, Juan San Martinen eskua zekusan, eta bion gibelean ELA-Berrikoak.

      San Martinen argitasunak zenbait urte geroago: «1969tik sortu nahi zen EIE, nekez eta abar nolabait mugitzen zen, 1972an, Lur Editorialaren inguruan biltzen zirenak (...) elkarte ezkertiar edo sozialista bihurtu nahi zuten. Ni, horren kontra jarri nintzen» [482].

      [481] AMATIÑO: «Euskal Idazleen Elkartea» in ZERUKO ARGIA (1972), VI.4.4.

      [482] Ik. Bilbok bere seme prestuari (Gabriel Arestiri Omenaldia). 1986ko Ihardunaldiak, Bilbo, 1999, 238.ean.

      Goiko Hanbre deitura honetantxe gertarazten ditu nobela bateko joan-etorriak Saizarbitoriak: ik. SAIZARBITORIA, Ramon: Bihotz bi. Gerrako kronikak. Donostia, 1996.

Luis Mitxelenarekin polemika

      Gabriel Arestik 1972ko maiatzean gizon oso izateko exijitzen dituen oinarriak mugatzen ditu, marxismoz kutsatutako humanismo poetikoz seinalatuak [483]. Azaroan, Anaitasuna-ren zentsuratik pasatu ezin izan dituen artikuluez osotutako «Malgizonen abenturismoa» publikatzen du [484]. Hitzaurrea —Euskal Literatura 72 liburuaren hitzaurrea— Haranburu-Altunarena: «Marxismoa boluntarismoarekin eta methaphisikarekin nahasten dela ematen du, Peru Abarkak batez ere» [485], esaten dio Armendaritzek.

      Abenduan, Deustuko Unibertsitatean Manuel Maria galiziar poetarekin batera jarduten du «Kultura bi poetek ikusirik» gaiaz, eta hementxe aurkezten diote Jon Juaristi ikaslea [486]. Armendaritzentzat, «guztiz zuhurra» izan zen. «Gabrielek gailegoez eman zuen eritzia, hots, ahaleginak egin behar ditugula, Euskal Herrira datozen gailegoek beren jatorrizko hizkuntza gal ez dezaten, hura galduz eta erdaldunduz, deseuskalduntzaile bihur ez dakizkigun».

      Deustuar delakoak informazio luzeagoa ematen zuen. Ez dator bat Arestirekin: «Gaur Euskal Herrian bizi dugun arazoa —dio— ez da berak planteatu nahi izan zuena, geure identitatearena baizik. Eta problema hau munduko minoria guztiek bizi dute. Gure herrikoena gailegoena baino egoera larriagoa da. Gailegoa eta portugesa hizkuntza bera dira, eta, jakina denez gero, portugesa hizkuntza ofiziala da. Beraz, nik ez dut gailegoen aurka ezer, ezta gutiagorik ere, baina "hemen" jokatzen ari den arazoa euskaldunon nortasunarena da» [487].

      1973ko abenduann, Luis Mitxelenak Haranburu-Altunak Euskal Literatura 72 liburuari egindako hitzaurrea irakurri eta Alegiako autore gaztea Mitxelenak ohi duen ezten minberarekin makilatzen du [488].

      Gabriel Arestik urtarrilaren 14an Mitxelenak egina irakurri eta 15ean, biharamunean, eskutitz bat igortzen dio errenteriarrari. Baita honek hari erantzun ere, hurrengo otsailaren 12an. Bi pieza liluragarri —poeta eta zientifikoaren arteko tema— direnez gero, oso osorik ematen ditugu.

      «Bilbao-n, 1973.1.15-ean / D. Luis Mitxelena estimatua: / Adiskidea: / Zeruko Argiaren azken irakurketak zenbait estakulu eman deraut gogoetarako eta entretenigarrirako. Gutun honen bidez komentatzen baderauzkizut, enekin sobrea asarratuko ez zarela esperantzan nago. Zeren estakuluok, aldez edo moldez, zure lumatik edo ahotik datozkit.

      »Gezurra badirudi, eta ez dakit hau zu konturatu zaren gauza den, monedek (diru-sosek, diru piezek), beti dute bi enbers (bi kara buelta, erraten da Bizkaian). Errate baterako, nik inon entzuten deraukadanean ezen kafea hartzen duenean ezin lorik zidikeela, nik beti erran behar deraukat (eta zer eginen deraukat, ene mania bat da) niri aldrebes gertatzen zaidala, lo egiten dudanean ezin kaferik har dezakedala. (Askok tontotzat hartzen naute, eta seguru aski arrazoia dute). Modu berean zuk Amatiñori (ai Apoloren eskuz ereinotzez koroatuak!) baldin zinatzen baderaukazu zure liburu bat egitazko promesapean, nik, moneda horren ostean, kara bat ikusi behar dut, buelta bat, bestekalde bat. Zein da? Dudan geratuko naiz betiko betirako, agian. Zuk euskal-eskritoreei promesa bat egin etzeneraukula egin? Ala egin zeneraukun promesa gezurrezkoa izan zela?

      »Tubo bati punta ateratzea gauza zaila omen da. Hala ere, ahaleginduko naiz: Zuri (hala dira gure Amatiñorik Amatiñoenaren azken amatiñadak) Bergaran galdetu zitzaizun, ea zergatik ez duen Euskaltzaindiak bere ardura pean hartzen, Arestik laster argitaratzeko den (sic) Hiztegia? Zuk ezpidezenuen barrerik egin. Aitzitik ere, guztiz seriotan hartu zenuen, zure erantzun argia eman baitzenuen. Nik beste proposamendu bi eginen neraukezu: 1°) Zergatik ez du Euskaltzaindiak bere ardura-pean Arestiren emaztea hartzen eta, bide nabar, beraren umeak ere, eta, posible baldin bada, oraindik pagatu gabe dituen etsearen eta kotxearen zorrak? [489]. 2°) Zergatik ez du Euskaltzaindiak bere ardurapean hartzen Margola-katea, handik probetxu handiagoa etorriko baitzaika?

      »Orain zuk erantzun omen zenuena: Amatiño beldurgarriaren hitzak kopiatzen ditut: "Oraingoz, hobe duela" (hemen koma bat falta bide da) "Arestik bere izen soilez ateratzea". Eskritore onek (zuk edo nik, errate baterako) ez dute honela aktiborik eliditzen; intentzio bihurri batekin eliditzen ditugu aktiboak (ala ergatiboak?). Zeinek du hobe? Arestik? Arestik ez du uste. Euskaltzaindiak? Baina hobe al du Euskaltzaindiak ezer, bere bake santua baino? Orduan Mitxelenak? (Hau baita hirugarren alternatiba bakarra). Eta zergatik Mitxelenak? Ezin burutik atera.

      »Buengizon Mitxelenari, gainera, oraingo moda berriko gaztetxoak (ai! gaztezaro bihurria!) ez omen zaitza gustatzen. Egia da Malgizon Arestiarrak baino liskarrak eta ahakarrak dituela maiteago. Denbora zaharren berri dakigunok ongi gogoratzen gara zenbait jesuitaren liburu itzulioi egindako kritika zorrotzak, Txirritaren bertsoak bezala gupidarik gabe eginak.

      »Gaur egunean zu, Mitxelena, intseuntsuaren urrinetera ohitzen hasi zara, eta ez zara konturatzen zeintzuk konstruitu genuen Mitxelenaren mitoa. Zeruko Argiaren editorialista Mitxelenaren euskeraren gainean mintzatzen da, eta zu isildu egiten zara, zeure maiestatikotasunari zor izandako tributu bat balitz bezala, eta etzara oroitu nahi Mitxelenak baino hamabi urte lehenago, Mitxelenaren euskaraz eskribitzen nuen mutiko bihurri haretaz, Egan-en argitarazteko bere (neure) lehen lanetik H bat ere ez kentzeko erregutu edo exijitu zerautzun honetaz. O! Tempora!, O! Mores!, O! Gure izeba Eloisaren eskizofrenia paranoikoa!

      »Eta jainkotzen sentitu zaren neurrian, eztuzu izan nahi ukan aita barkatzaile, herejeen mazo baizik. Amorratuki tratatu zenuen Quintanatxo, eta isilik geratzeko kobardatu nintzen, honen prudente baita gizona batzutan. Orain Haran-buru-Altuna torturatzen duzu. Hau barkatzen baderatzut, hurrengoan enadei aterako derauzkezu begiak.

      »Zergatik gure katedratiko haltuak, bere ejida gorenetik, (O! Zeus!), galdu behar ditu bere ordu preziatuak (eta zein probetxuzko izanen lirateke berbo batuaren eztabaidan!) mutil gazte errebelatuen anateman? Ume jaio-berrien fontanelak dibertsio hutsez zabaltzen dituenaren konduta dirudi. Eta konduta hori kendu behar dut.

      »Egoera oso behere batera ailegatu gara euskaldunak. Eta zu, Mitxelena, etzara libratzen. Sasoiez, baju zaude. Ni bezala. Obispoa bezala.

      »Oteitzak gorrotatu egiten zinduen. Zuk Oteitza maitatu eta pizka bat bromatu egiten zenuen. Ados. Enekin ados. Hurrengoan bentaja. Eta Krutwigen alde eztuzu lantzarik apurtu. Populu bat omen gara. Triste bizi zara eta hilen bazina... hobe! Etzaitut sinesten. Zuk ezer duzu Haranbururen kontra. Pertsonal den zerbait... Edo ezkait. Seguru aski zure desarrazoi sakonagoa da. Eta beldurtzen nau. Filosofiaz asko bide dakizu. Fama filolojian ezagutzen nerautzun. Hau ere ezagutu beharko derautzut. Filosofikoki kondenatzen duzu Haranburu. Baina zure atakearekin luma trebe bat galtzera arriskatu zara. Baina eztuzu lortu. Zeren guztion zorionez, uste baino lehen umatu da. Eta honekin batera doakizu, umatasun horren lehen frutua. Itsasoak ez du esperantzarik.

      »Zure gaizki eginaren ordainez, pena honetara kondenatzen zaitut. Haranbururen anatema deklaratu zenuen lekuan bertan, hain maite zaituen Zeruko Argian, gure bigarren nobela inportantearen kritika prestua eginen duzu. (Lehena Saizarbitoriarena izan zen).

      »Zu Txillardegi-zalea zara. Baina jainkoak zeruko grazia Doloresi eman zeraukan. Angustiasi ez, Angustias ipurdi lodi, begi-ezkel eta bular-gabe egin zuen. Horregatik dakite Saizarrek eta Haranburuk nobelak egiten eta eztaki Álvarezek. Horregatik daki Arestik koplak egiten, eta ez Letek ez Azurmendik eztakite.

      »Eta hau aitortu behar duzu. Desafiatzen zaitut. Horren eskatzen natzaizu. Euskal-Herriarren. Lotsarren. / Gabriel».

      Txillardegizaletasun honetaz, Mitxelenaren beraren ikuspuntua: «Entre nosotros siempre se trata de medir y comparar uno con otro; hay una, para mí, molestísima polémica entre Aresti y Txillardegi... El primero en fecha es Txillardegi, aunque visto desde aquí Gabriel Aresti parezca más importante como creador literario... Se me ha achacado más de una vez, hasta por el mismo Gabriel, el ser más chillardegiano que arestiano. No sé. En política, por ejemplo, supongo que estaría más cerca de José Luis, aunque sólo sea por el prurito de Aresti en declararse a gritos no abertzale ante abertzales... Con Aresti he tenido un trato más bien afectuoso y digo "más bien" porque sólo después de muerto me he dado cuenta de que era hombre que sentía, con un exterior adusto, una gran necesidad de afecto, y me pesa, por eso mismo, haberle tratado con algún distanciamiento... no faltaron algunas dicusiones a voces... Era un hombre difícil y, a la vez, no lo era. A mí al menos me costaba enfadarme de veras con él, y le he aguantado cosas que difícilmente le habría aguantado a otro. (...) en una comida nos soltó que "Eusko Gudariak" era un himno fascista y, desde su punto de vista, eso no era tan irracional... En el fondo, no era más que una de aquellas boutades que repartía con profusión e imparcialidad, a derecha e izquierda» [490].

      Hona maisuaren erantzuna bilbotar poetari: «Universidad de Salamanca. / 17.11.1973. Sr. D. Gabriel Aresti (...) / Mi querido amigo: / No veo razón para no encabezar así esta carta que a lo mejor resultará bilingüe. A pesar de las dudas que V. manifesta, siempre le he apreciado por varias razones, que paso a resumir: porque he creído en V. como escritor, lo cual no supone mérito alguno por mi parte (la evidencia, según dicen, se impone por sí misma), porque le tengo por una excelente persona a pesar de todos los esfuerzos que hace por disimularlo y porque, como llevo entreverada una potente veta de gamberrismo, disfruto, en vez de enfurecerme, con la mayor parte de los despropósitos que, al lado de juicios sensatísimos, salen a veces de su pluma. Creo, además, en su talento extrapoético y extraliterario, cosa que también salta a la vista.

      »Dejo para más adelante lo de Vergara, que no sé si ha sido abrazo o no. Protesta V. de que haya atacado "carnívoramente" a jóvenes y hasta a jovencitos. Ya es hora, pienso, de que éstos terminen de hacer su elección. Me parece muy bien que rechacen el paternalismo (pecado del que estoy, o al menos creo estar, más libre que cualquier otra persona de mi edad), pero sólo pueden renunciar a él para atenerse a las consecuencias ineludibles.

      »Demonios, creo que también nosotros, los de nuestra generación, tenemos derecho a algo: como escribo en otro lugar donde hay también una referencia poco amable a V., formo parte del grupo de los angry old men. Yo no renuncio, como parecen haber renunciado la mayor parte de mis aequales, al derecho a protestar (que no es, tal como yo lo entiendo, el derecho al pataleo.) Creo que tenemos derecho a que se nos conozca tal como fuimos, y a alguno que otro tal como somos: a la hora de hacer el balance de nuestros muchos defectos y errores, no los imaginarios. Y, para que no piense que esta es una actitud, con inmodestia, que quedan), le recomiendo, por si no la conoce, la lectura de La gallina ciega de Max Aub.

      »La crítica de Quintanilla (si V. ha conseguido hacerse con esa especie de incunable) está basada en lo esencial en que el criticado, por no tomarse la molestia, no se ha enterado de hechos que debieran serle conocidos. Sobre la situación actual y sobre lo que ésta sería si hubiéramos hecho algo que no hicimos (porque hicimos lo contrario) puede, por mí, escribir lo que mejor le parezca: mi juicio, en tal caso, sería exclusivamente literario. Con una salvedad: objetivamente, como creo que dicen los buenos, todo lo que fortifique la posición de un par de caballeros que ambos conocemos, dentro de un sector de opinión que es muy importante en el país es, en estos momentos, una labor negativa y, por ello mismo, tan reaccionaria como la de Agur.

      »Y vamos con H. A. No dudo de lo de la novela: si V. me lo permite, le señalaré que, por las fechas del artículo, se premió en Vera un cuento del susomentado por un jurado del que yo formaba parte. Incidentalmente, que yo sepa, no le conozco ni d'Adam ni d'Eve, lo que equivale a decir que no tengo nada personal contra él (con Ibon, por el contrario, muy buena amistad). Contra lo que tengo mucho es contra el neoescolasticismo y contra el ensayo irresponsable, de los cuales es en ese prólogo eximio representante. / Lo de la salud (...)

      »Probablemente, debería limitarme a escribir, sin hablar en público. Además de ser un mal expositor oral, en Vergara estuve, por serias razones que no es en este lugar de detallar, por debajo de mi forma habitual, si ello es posible. Lo que recuerdo haber afirmado es que, como fiel seguidor (acaso único) del precepto evangélico, me reventaban los juramentos. Amatiño estaba al parecer allí, pero, como no se presentó como tal, no llegué a enterarme de ello. Tampoco me enteré, aunque debí de leer su reseña, de las graves implicaciones que mis palabras podían tener. Le ruego que, en general, se atenga a mis escritos antes que a mis palabras, sobre todo si éstas son contadas por otros.

      »Begira, nik uste dut Euskaltzaindiak aspaldi egina behar zuela izan zuk edo zuek egiten ari zareten hiztegia: zuen hiztegia, jakina, zeurona da, ez Euskaltzaindiarena ez beste inorena. Hobe da, noski, oraingoz, "Arestik bere izen soilez ateratzea". Euskaltzaindiak, Euskaltzaindiaren hiztegi bezala, ez bailuke sekula aterako. Zuen Kutxa, dakidanez, maiz aski erabiltzen dugu anitzek (ez HA-k, ez baitzukeen bestela Uhainetako desgizona idatziko), naiz zuek biok jainko-ukatzaile nabarmenak izan, oraintsu jakin dudanez.

      »Hona bestea. Nik ez dut sekula gogoko izan intsentsu kiratsa, eta ez naiz elizakoaz ari. Behin batean Kintanari idatzi nion kalte gehiago egin eta egiten didatela nitaz ongi mintzatzen direnek, gaizki esaka dabiltzanek baino. Huei, komeni baldin bazait, badakit nola erantzun; ez dakit, damurik, ongi esaleekin nola mintzo.

      »Ni ez naiz deusen iturburua gure artean, beheraxeago agertuko dizudan puntu batean izan ezik. Krutwig-ek berak eskerrak eman zizkidan, bakanka baizik aipatzen ez zutenean, zor zitzaiona aitortu niolako (HLV 158 s.): orain, urteen buruan, oparoago aitortuko nioke zor hori. Euskal gaietan, zeuok egin duzue ia egin den guztia (nik, haatik, ahal nezakeelarik ere, aterik giltzatzen ez nizuelarik), baina zuen artean dago Larresoro ere: zorretan gaude honekin ere. Adiskidea dut, egia, baina, oroitzen naizenez, maizago mintzatu naiz honen ideien kontra zureen kontra baino, lehen eta oraintsuago.

      »Diozun mito hori, osoki mitoa baldin bada, berez eroriko da, zaude trankil. Zerbait egin dudala uste dut, hutsa edo hutsaren hurrena, baina zerbait, halaz guztiz: jakintza bideak gurean zabaltzea. Eta hori egiten saiatu naiz gure herriari ukorik egin gabe. Ez gure herriari, ezta ere inoiz gure herritar ez izan arren burruka-lagun izan nituenei.

      »Beti linguistika (edo filolojia) ateratzen didazu: horretan omen naiz trebexka, eta ez bestean. Honetan, barka, obrakoa edo Ipar-amerikanoa dirudizu. Espezialistek liluratua zauzkate. Nik, aitortzea lotsagarri bada ere, gauza asko dakizkit, urte luzetako lanaren bidez nekez ikasiak. Ba dakit, esate baterako, kontuak garbitzen (nork arraiok eutsi dio azalean daramazun "Secretariado de Publicaciones" honi azken urteetan, eta ez da lan erreza izan?), historia gaietan eta badut, gainera, zenbait berri teoria batek zientifikoa dei dadin bete behar dituen baldintzez. Filosofiaz, berriz, ez dakit deus. Hobeki esan, Espainian (eta gure artean HA-ren bitartez) oraintsu arte filosofia deitu dutenaz, ez dut deus jakin nahi. Hori ez da kaka besterik. Horrelako aberats kumeen gutixientzat, bada lekurik behar bada Bartzelonan (edo Parisko XVI-ean, Larresorok dioenez, eta ni hantxe bizitua nauzu), baina ez, nik uste, oraindik gure herrian.

      »Hontaz, beste nonbait, mintzatuko naiz, astirik baldin badut. Bitartean, bihotzez agurtzen zaitu zure adiskide (Jainkoari eskerrak) desmitifikatu honek. Luis Mitxelena».

      [483] ARESTI, G.: «Mugak» in ANAITASUNA (1972), V.15eko 14.ean.

      Muga hauetaz, Mitxelenak: Zergatia «ez da beti, ezta gehienetan ere, erraz erantzuten». Adibide hauxe jartzen du: «zortzigarrena: Ez ezakezue euskaldun haurrik ikastola: eskola ezakezue». (MITXELENA, L.: «Euskal Literaturaren Kondairarako Oinarriak» in Euskal Linguistika eta Literatura: Bide Berriak. Bilbo, 1981, 279-299.etan)

      [484] ARESTI, G.: «Malgizonen abenturismoa» in Euskal Literatura 72 (157-180.etan).

      [485] ARMENDARITZ: «Euskal Literatura 72» in ANAITASUNA (1973).I.15eko 7.ean.

      Testu hau saritu ala ez saritu Juan San Martinen oharra: «Euskal Literatura 72.— Izenburu hau daraman liburuak, 184. orrialdean, honela dio: "Obra hau 1971.go Agora sarira presentatu izan zen. Juradoak (Roque Arambarri, Antonio Arrue, José Antonio Loidi, Juan San Martín, Antonio Zavala) saria 'desierto' deklaratu zuen".

      Auntza hil, ezta gero auntzaren gaberdiko eztula. Baina egile "kupidagarri" horrek jarri gabe utzi duena, zera izan da: Egile zintzoak, diru beharra zuelako, juraduko bati eskatu ziola saria berari ematen ahalegintzeko, eta hala ere, estudiante gizajoaren eskari hau aintzat hartu gabe, saria "desierto" deklaratu zuten. Halakorik!» (Ik. SAN MARTIN, J.: «Euskal Literatura 72» in EGAN (1985), 5-6).

      [486] Conf. In ANAITASUNA (1972), XIII.30eko 2an.

      [487] DEUSTUAR: «Deustuko Unibertsitatean» in ZERUKO ARGIA (1972), XII.31.7.

      [488] MITXELENA, L.: «Triste bizi naiz eta hilko banintz hobe» in ZERUKO ARGIA (1973), I.14ko 2an. Debate guztia ikusi nahi duenarentzat: HARANBURU-ALTUNA: «Mitxelenaren tristura» in ANAITASUNA (1973), II.15eko 8-9.etan. MITXELENA, L.: «Iparragirre abilla dela askori diot aditzen...» in ANAITASUNA (1973), III.15eko 8-9.etan. ARESTI, G.: «Peru Abarkaren alienazioa» in ANAITASUNA (1973), V.15eko l0.ean. MITXELENA, L.: «Liburu berriak» in ANAITASUNA (1975), II.15eko 9-10.etan, eta LETE, X., ZELAIETA, A., LERTXUNDI, A.: Xabier Lizardi. Oñate. 1974.

      [489] Alcázar de Toledoko etxeagatik esaten du, itxuraz: Kutxaren mailegua garbitu gabe zeukan. Eako etxea ez du abuztuaren 19a arte hartzen.

      [490] Ik. IBARZABAL, E.: Koldo Mitxelena. Donostia, 1977, 169.ean.

Oskorri-ren poeta. 1972-75

      Bartzelonako hitzaldiaz geroztik adiskide ziren Eduardo de Felipek eta Mikel Abandok Natxo de Felipe kantari gaztea aurkezten diote Arestiri. Harrezkero, lagun izan dira, heriotzak banatu dituen arte.

      Natxo de Felipek, hasiera batean bakarrean kantatzen bazituen ere Arestiren poesiak, Medikuntzako ikasketak utzi eta 1971ko lehen egunetan Oskorri taldea osatzen du beste zenbait kantarirekin.

      Lehen aldiko presentaziorik entzunena 1971ko martxoan egin zen, Deustuko Unibertsitatean [491].

      Uztailean, Amatiñok ere talde berriaren kanta-saioren bat entzuteko parada izanen du, baina ez zaio laket izan yankeei egindako kritika. Egia esan, Amatiñoren irakurle guztiak ez datoz bat beronekin, berak «Zenbat gera» sailean adierazten duen bezala [492].

      Serafin Basauriren iritzian «poesia merkeak» kantatzen dituzte Oskorrikoek [493].

      Arestik «Oskorrigaitz» izeneko pieza bat ere egin zien [494].

      Pello Errotaren Idiak ere izan zituen bere kezkak Oskorrikoek yankeen inperialismoaz egiten zituzten kantak zirela-eta, haiek Larrabetzun kantatzen entzun ostean. Jaialdi hartan ez zuen Gorka Knörrek parterik hartu , nahiz eta hala iragarrita egon programan [495].

      Arestik eta Oskorri taldeak esperientzia berri antzekoa agertu zuten Baionan 1972an, juglare berri batzuen eran ikuskizuna dramatizatuz. Arestik idatzirik zeramatzan taldeak abestuko zituen kanten sarrera-hitz edo azalpenak. Berbaldi honetan Arestik haurtzaroaz gero bizi izan dituen zenbait mamu agertzen ditu, hala-nola pataten historia, eskolan irakaskuntza faxistaren sinboloak erabili beharra... «Euskaldun burjesak eta euskaldun proletarioak jo-muga ber-berak ezin dituzketela» izan baieztatu ondoren, honakoa zioen: «Horregatik Bilbaoko euskaldun burjesia tipiaren burrukak eta ekin-aldiak iksusten ditugunean, nola jatekoa jaten dioten Madrilgo almazen handien sukurtsalek, nik ez dut gerratxo interesatu horretan trajediarik ikusten, zeren trajedia, inorena izatekotan, enea edo Arratiako baserritarrena izanen bailitzateke, zapata pare bategatik hiru eguneko jornala berdin baitugu euskaldun abertzale bati edo madrildar bati emateak». Adibide autobiografiko kutsukoa erabili zuen, Arestiren lehen amodioa zapata-dendaduna izana baitzen. Idatzia zeraman eta Natxo de Felipek gorde duen testuaren eta Eusebio Babaze irakasleak zintaz jasoaren artean desberdintasun ttipi baina garratz eta latz batzuk dira, hala-nola hau: «Ene euskalduntasuna dudan jarri dute publikoki (nortzuk eta, Letek eta Txillardegik berak ere)». Kakotx artekoa ez zeukan idatzita.

      Berbaldian, azkenez, Albiako semetzat agertzen du bere burua, Albiako Sabino eta Txabi Etxebarrietarekin batean, Shakespeareren zita bati —«Desagravio ante las ruinas de Sabinetxe en Albia» poemaren buruan ere ematen duena— atxikirik: «Euskal-Herriko Zesar handia, aita-lehen eta guraso lehena, gure Albia Zaharrean jaiotakoa, (ai Albia, Albia, dohakabe guztion kabia, bertan jaio ginen Sabino eta Txabi, eta ni ere, guztirik dohakabeena), orain, Sabino, askok Abandoko arranoa deitzen haute, zuek biok, Sabino eta Txabi, zuek arranoak, ni usakumea, oraino hegazi ikasi ez dudana, zuek haitz-artean, ahuntz saltokariak harrapatzen zenituzten, ni berriz, akerrek ere bere adar okerren artean hartzen naute» [496].

      Hurrengo urtean, 1973an, berriz ere Deustuko Unibertsitatean eman zuten kantaldia. «Ekitaldiaren hasieran esan zuen —berriemailea, Armendaritz—, bera ez zetorrela "Ez dok amairu"ko kantariekin batera, berauek berarekin kantatzeari systematikoki ukatzen diotelako, haren eritziz, horretan demokrazia bitxia erakutsiz. Kanta bakoitzaren aurrean, haren erdal itzulpena eta zenbait kontsiderazio ideolojiko egin zituen, Natxok, sozial arlokoak gehienak» [497].

      Informazio modu hau Gorka Knörrek entzuten duenean, Natxo de Feliperen «sozial kantak» —Arestirenak— «sozial inperialistak» direla baieztatzen du, borobil-borobil [498].

      Arabarrari erantzuna Armendaritzek berak ematen dio, sarkasmoren batekin: «Garbitasuna eta birjintasuna nahi badugu, kritikaren ondoan dagoen manikeismoaren funtsa horixe baita, eska biezaio lehenik horixe beretarreei ere, ez baitirudi oso zilegi birjintasunaz aritzea, persona non grata omen duten poeta baten olerkiak bereak balitu bezala kantatzen dituena adoratzen duen artean» [499].

      Koldo Izagirrek ere ez du hain argi ikusten arabarraren amorraldia: «"Deustun euskeraz kantatu zuen erdal kantari" diozu Natxo de Feliperi buruz. Beraz, ez da aski euskeraz kantatzea, euskal kantari izateko (...) Baina beharrezkoa litzateke, euskal izatearen funtsa zertan edo nun datzan argitzea. Zein da zure kriterio bereizlea? Nondik nora da zu eta Natxoren artean dagoen aldea? (...) "Euskalerri osoari zuzendutako atakeak" omen Nachoren kontsiderazioak. Aintzinago jo duzu: erdal kantari ezezik, euskaldunon etsai dugu Nacho. "Ez dok amairu"koak, berriz, Euskal Herriaren defendatzaile sutsuak noski...» [500]. Oskorrik, edozelan ere, aurrera egiten du, boikotak, esku-kolpeak eta multak gorabehera [501].

      Beharbada, Natxo de Feliperen uste manikeo samarrak —garai haietan belaunaldi kasik osoa egin ginen derrepente marxista sutsu—, Arestiren kreazio lana muga hertsietara makurtu zuen. Badakigu haserrealdiak ere izan zituztela eta Arestik mediku garbatuaren joera peccata iuventutis bezala ikusten zuena. Baina honen ondradutasuna eta ausardiagatik, aitak semea bezala maite zuen. Begira nola defenditzen duen: «Nafarroa Behereko Larzabalen kanta berriko nor-gehiagoka bat zelebratzen da, eta Amatianok aste batean haren berria dakar, hurrengoa oinarriak banan-bana, baina hirugarrenerako gaia ez zaio oraindik bukatu, eta Larzabalera daramaten bide, estrata, galtzada erromatar, kamino, senda eta mendiko pista guztiak aipatzen dizkigu, ez zedin inor Larzabalera gabe gera. Baina Larzabaleko nor-gehiagoka bukaturik, irabazle nor atera zen jakin gabe geratuko ginen Amatianogatik. Zeren bekatua egin baino lehen, hobe martiri eta dontzella hil. Natxok irabazi baitzuen (ene adiskideen artean dagoen Felipe bakarra; beste adiskide bat dadukat izen horrekin Burgosen [502], baina hori ez bide da hain perilos, izen kristau baitu Felipe eta ez apellidu), eta Natxok Bilbaora saria ekarri zuen bidea hauxe da, Amatianok ikasi nahi baldin badu, behintzat: Larzabaletik ateratzen da, eta ezkerrera...» [503].

      Gabriel Arestik Labegerieren «Gure astoa Balaan» kantari ematen dion bihurritu antiklerikal usainekoak, barregarria izanik ere, min egiten du: hori esaten dio, behintzat, Toxak, Agur-etik, Natxode Feliperi [504].

      1974rako, halere, Amatiño ere «Portugaleten debekatua izan dela Oskorri» informatzera ailegatzen da [505].

      [491] Conf. ANAITASUNA (1971), III.30eko 4.ean.

      [492] AMATIÑO: «Oskorri taldea» in ZERUKO ARGIA (1972), VII.30eko 2an.

      [493] Conf. in ANAITASUNA (1972), IX. l5eko 16.ean.

      [494] Ibídem. Conf., ere, URKIZU, P.: Euskal teatroaren historia. Donostia. 1975, 107.ean. Karmelo Landak jakinaren arabera, « (...) eskuskribua Gabriel Arestiren Bilboko etxean gordetzen da. (...) Natxo de Feliperi esker jakin izan dugu 1972.eko urtarrilaren lehen egunean idatzi zuela, Larrabetzun, oskorri gaitz emanaldiarekin batera (...) lehen emanaldia Lekeition (...) 1971eko maiatzaren 23an». (Ik. Poesia argitaragabea..., 1986, 206 eta 212an).

      [495] Conf. in ANAITASUNA (1972), IX.15eko 14.ean. Pello Errotaren Idiari Txikito ei zeritzon, eta Txikito da Angel Zelaieta honen goitizena.

      [496] Ik. «Euskal kideak, Baiona, 72» in Artikuluak..., 1986, 108. eta j.

      Gabriel Aresti, Bilboren historiari begiratzen badiogu, Abandon jaioa zen, Sabino Arana legetxe, eta ez Bilbon. Abando elizatea eta Bilbo hiriaren arteko oposaketa hori, Aranak hainbestean markatua, ez da Arestigan agertzen. Abando eta Bilbo XX. gizaldiaren hasieran egin ziren bat, Sabino Aranaren botoaren kontra.

      [497] ARMENDARITZ: «EKMko kultur eragintza: Nacho de Felipe» in ANAITASUNA (1973), III.30eko 2an.

      [498] KNÖRR, G.: «Kantagintza eta kritikaz zerbait» in ZERUKO ARGIA (1973), VII.24ko 7.ean.

      [499] ARMENDARITZ: «Gorka Knör-i erantzunez» in ANAITASUNA (1973), VII.31eko 2an.

      [500] IZAGIRRE, Koldo: «Gorka Knörri gutun irikia» in id. VIII.31ko 10.ean.

      [501] ARMENDARITZ: «Plentziako nahaste borrasteak» in id. IX.30eko 7an.

      [502] Gabriel Arestiren liburutegian hainbat karta aurkitu dira hark bidaliak.

      [503] Conf. in Aurtengo zenbait berri. Donostia. 1971, 98.ean.

      [504] YOXA: «Nacho de Feliperi» in AGUR (1974), VI.20ko 3an. «Labeguerie jaunaren satira askozaz minagoa eta zorrotzagoa eta bortitzagoa egin baldin badugu (...) apaizek ere barre egiten dute sanoki» ziotsen Arestik berak Baionakoei. (Ik. Artikuluak..., Susa, 1986, 113an).

      [505] AMATIÑO: «Oskorri» in ZERUKO ARGIA (1974), III.31ko 4.ean.

Gabonetako ikuskizuna

      Oraingoz, badakigu Gabrielek gehien maite izan zuen euskal teatroa Barrutiaren Gabonetako Ikuskizuna izan zela, 1971-1972 Gabonetan hainbat aldiz jokatuko zena.

      1971ko Gabon egunean, Arratiako Arantzazun eman zuten, herri hartako gazteek. Amatiñok informatzen zuenez, teatro-lana Aramaion jaio zen Barrutiarena da, kanten doinuak Salaberrirenak eta kantariak Arratiako Oihartzunak [506].

      Talde honexek, Eguberri egunean, Bilboko San Anton elizan jokatu zuen. «Gure komediarik zaharrena estrainaldiz ikusteko egokiera eta zoriona eduki» du Gabriel Arestik. Oraingoan behintzat, San Antongo eliza «herriaren zerbitzuan jarri da». Estetikaren aldetik, gainera, «teatro klase batzuetarako eszenarik egokiena eliza dirudi, batez ere eliza zaharrak». Jokalariez aritu ondoren, «publikoaren artean —zioen— gende progresista gazterik ez genuen sobera ikusi». Eta amaitzean: «Euskal kulturarako jornada pobre baina prometagarri bat» [507].

      Arratiar kristau progresistek eurek ere —Diman abade den Jose Antonio Zabalak— ez zuten halango pieza «arkaiko eta inozente» batekin denborarik galtzerik nahi [508].

      Geroago, Arrasaten eta Elgoibarren ere ematen dute [509], eta hurrengo urtean Tolosan, CITek eratutako lehiaketa batean [510].

      Bernardo Atxagak Anaitasuna-n euskal teatroari buruz presentatzen ditu estudio bi, 1974ko urtarril eta otsailean. Bigarrenean, «estilo honetaz (bertsolariena) baliaturik egina dago, adibidez, gure literaturaren obrarik baliotsuena: Barrutiaren Gabonetako Ikuskizuna, Gabriel Arestik argitu zigunez», idatzi zuen Atxagak [511].

      Labaienek, ostera, «zuk eredutzat artzen duzun P. Barrutiaren Gabonetako Ikuskizun ori; N.H.I. arauz ezik, (Errikoi, Fededun-Euskaldun) egiñik dagola. Beraz zure asmoak beaztopo egiñez laister joan dira ankazgora», botako dio [512].

      [506] AMATIÑO: «Gabonetako Ikuskizuna Arantzazun» in id. (1972), I.9ko 4.ean.

      [507] ARESTI, G.: «Euskal teatro zaharra San Antongo elizan» in ANAITASUNA (1972), I.15eko 8an.

      [508] Artikuluaren barrenean Anaitasuna-k jarritako oharra, apaiz gazte horrengandik jasotako ideiez burutua.

      Aresti oso gazterik izan zen teatro-liturgikoen ikusle: Iratzederren Pasionea Bizkaiko Gatikako elizan, adibidez, 1958ko erramu igandean. Ik. ZELAIETA, A.: «Gabrielen Pasionea» in GARA (2000), VI.3 (Mugalari, 3). Ik., ostera, hil aurretxoan argitaraturiko «Iratzederri liturjiaz entzun artean» in Azken Harria. Ik. 185. oharra.

      [509] Conf. AMATIÑOren «Zenbat Gera» in ZERUKO ARGIA (1972), 1.30eko 4an.

      [510] Ibídem, 73.IV.8ko 5ean.

      [511] ATXAGA, B.: «Euskal Teatro berriaren bila» in ANAITASUNA (1974), I.30, 8-9etan, eta 11.15.

      [512] LABAYEN, A.M.: «Teatro Berriaren Billa» in AGUR (1974), III.30eko 8an.

Torrealdairen inkesta

      1974ko abenduaren 5ean, Joan Mari Torrealdaik inkesta bat bidali zien idazleei. Gabriel Arestik erantzun ere egin zion, baina, orijinal bat bederen, ez zion itzuli. Torrealdaik eskuz «Urte berritarako bidaliko al zenidakezu zure erantzuna. / Milesker. Joan Mari.» oharra jarrita du.

1.       Izena (...).— «Gabriel Maria Aresti Segurola».

      Aitaren lanbidea: «Montadorea».

      Zure lanbidea: «Escritorea (aurten arte, enpresa-administradorea izan naiz. Orain lumatik soilik bizi naiz)».

2.       Bataz beste, astean zenbat ordu pasatzen duzu irakurtzen: «40».

3.       Zenbat liburu dituzu? «Euskeraz, mila inguru. Erderaz, sei mila inguru, zenbait hizkuntzatan».

4.       Irakurtzen duzuna: «1. Literatura ederra. 2. Zientzigaiak. 3. Gizarte-gaiak. 4. Hizkuntza-gaiak. 5. Besterik. O. Erlijio-gaiak. O. Filosofia».

5.       Hartzen dituzun erdal eta euskal aldizkariak: «Esku artean erortzen zaizkidanak irakurtzen ditut. Euskarazkoak, ia guztiak».

6.       Nola hurbiltzen zara liburuetara? «Liburudendatan erosiaz».

7.       Euskara normalki erabiltzen duzu? «Lagun-artean eta lan-bizitzan».

8.       Noiz hasi zinan euskaraz idazten? «1954garren urtean publikatzen, eskribitzen lehenago. Bakarka».

            Ereduak zeintzuk ziren? «Orduan sinbolistak: Joyce, Valery, Eliot, etc.».

9.      Erdaraz ere idazten duzu? «Ez. Ez dakidalako (ikasi behar dut)».

10.      Euskara batuan idazten ahal duzu? «Bai. Hogei urte daramazkit euskara batuan eskribatzen. Euzkadi guztiko jendeak irakur ahal nazakeelako».

11.       Zertarako idazten duzu? «Gizartearen egoera mejoratzeko».

12.       Zer da idazle batentzat garrantzitsuena? «Irakurria izatea».

13.       Euskal idazlea irakurle konkretuari egokitzen ahal zaio? «Eskritore profesionalak bizpahiru gara. Idazle afezionatuak ez dira egokitzen».

14.       Zuk zeinentzat idazten duzu? «Euskaraz 500/700 irakurle daude. Hauentzat eskribatzen dut nik».

16.       Zure irakurlea non situatzen da? «Politikan: ezkerrean. Erlijioan: katoliko eta ateo. Gizarte mailaz: burjesia tipia. Adinaz: gazteak. Geografian: Bizkai-Gipuzkoan».

17.       Ba ahal duzu harremanik irakurlearekin? «Publikatze aktua bera hartu-eman bat da».

18.       Zure ustetan hamar idazle handienak? «Nahiago dut ez erantzun».

19.       Zein dira gehien maite dituzun kanpoko bost idazle? (Arestik:«Zein dira maiteen dituzun kanpoko bost idazleak?»): «Gaur egunean ez dut preferentzia zehatzik».

20.      Noiz hasi da eta zein dira gaur eguneko indarberritzearen faktorerik eragileenak? «1955-tik 1960-ra. Bizitza nibelaren goratzea».

21.      Abangoardia zer da, zure iritzian? «Zeren abangoardia? Galdera zehatzago egin ezazu».

            Ba ahal dago abangoardiarik Euskal Herrian? «Zeren abangoardirik? Galdera, zehatzago egin ezazu».

22.      Idazleak engaiatua izan behar du? «Eskritorea, mundu guztia bezala, engaiaturik dagokio ezeri, zeri engaiaturik, galdetzen duzu? Dudarik ez dago Torrealdai bat, Azurmendi bat edo Intxausti bat Erromako Aita Santuari dagokiola engaiaturik. Galdera zehatzago egin ezazu».

23.      Baldintza ekonomikoek zer eragipen dute literaturan? «Zakurrek berek egiten dute dantza diruagatik, eskribatu zuen Barrutia Aramaiotarrak».

24.      Literaturak errealitatea alda ahal lezake? «Bai».

25.      Nola profezionalizatu behar litzateke euskal idazlea? «Burjesia abertzaleak pagatu behar dio eskritoreari».

26.      Zer da literatura soziala? «Literatura guztia soziala da».

27.      Zertarako dira literatura-sariak? «Eskritore berriak sortzeko, eta ez dute bere egitekoa betetzen. Orain izendatzen diren epai-mahaiak lotsagarriak dira».

28.      Egun badea eskolarik? «Nahiago dut ez erantzun».

29.      Idazle batek argitaretxe baten plangintzan lan egin beharko luke ala idazleak berak proposatu beharko lizkioke argitaretxeari liburuak? «Bai. Editorialek eskritoreen eskuetan egon behar dute».

30.      Autore-eskubiderik eskatzen duzu? «Hau oso konplikatua da. Nik orain artean ez dut inoiz kobratu. Baina editorialak irabaziren bat ateratzen badu, eskritoreak ere bere partea eduki behar du».

31.      Euskal argitaretxeak ba ahal dute barne-zentsurarik? «Bai. Nolakoa den? Madrilekoa baino gogorragoa, baina ez euskal aldizkariena baino gogorragoa».

32.      (Editorial etxeen zerrenda 1-tik 6-ra) seinalatzeko eskatzen dionean, «nahiago dut ez erantzun» bota zion.

33.      Id. meritoak, id. id. bakarra.

34.      Euskal argitaretxe bat komeni da? «Komeni da, baina imposible da».

35.      Zure gustora ordena aldizkariok: «1. Agur. 2. Anaitasuna. 3. Zeruko Argia. 4. Herria. 5. P. de Viana. 6. Goiz Argi».

36.      Liburuen funtzio berezia: «Beti izanen da kulturaren behikulurik nagusiena».

37.      Hamar euskal libururik hoberenak (azken hamar urteotakoak): «Nahiago dut ez erantzun».

38.      Zergatik euskal liburua ez da erdal hizkuntzetara aldatzen? «Hau ez nuke erdaraz esanen, baina euskal-liburuak oso eskasak dira».

39.      Gaurko idazleen artean 30-40 edo apez-jende da. Zer diozu? «Kaka».

40.      Idazleetan 50% edo gipuzkoarrak dira. Zergatik? «Euskaldunetan ere (?) % giputzak dira. Proportzioa beraz mantendu egiten da».

41.      Zer esan nahi du, eta komenigarri ahal da, «Kulturaren politizatzeak»? «Kultura harma politikorik (?) da».

42.      Gehien erabiltzen diren gaiak eta erak? «Hemen usteak ustelak dira. Zientzia bat dago: estadistika. Datu estadistikoak banitu, erantzunen nuke».

43.      Gehiegi eta gutxiegi erabiltzen den gairik? «Conf. 42».

44.      Gaurko liburugintzak Euskal Herriaren zein irudi ematen du? «Hau ere erdaraz ez nuke esanen, baina guztiz pobrea».

45.      Euskal liburuak gehiago saltzeko proposamendua? «Liburu hobeak egin».

46.      Euskaraz idaztean, zailtasunik handienak? «Euskaraz eskribatzean, ez dut difikultaterik topatzen».

47.      Eskritore bezala Euskaltzaindiari zer eskatuko zenioke? «Zenbait euskaltzain desizenda eta haien plazan berriak eta hobeak izenda ditzala».

48.      Euskal Idazleen Elkarte bat eratzeari zer derizkiozu? «Elkarte hau eratu zen, eta frakaso bat izan zen. Besterik ezin derraket».

49.      Euskal kultura klerikala dela esateak zer esan nahi du? «Kaka bat dela, bai, hala da».

Asto-lasterrak

      Hamalau «Asto lasterrak» beste hamalau edo gehiagorekin sartzeko parada eskaini zioten Gabriel Arestiri, kritikak eginez, zentsurak alto egin zion arte: geuk nahiago genuen Arestik Etxeparez, Lizardiz, Txirritaz... jardutea, orduan. Berak, ordea, urgentziazko artikulismo berria, hots, beste genero bat landuz honetan ere berritzaile gertatu nahi izan zuen [513].

      1973ko otsailean, Deccameron Txikia prestatzen ari da, Josu Torrek dioenez [514], baina ez dugu argitaratuta ikusiko.

      Apirilean, Portugaleten mahai-inguru bat burutuko dute euskal nobelagile (erdaldun) batzuek: Ramiro Pinilla, Juan Mari Aresti, Julio García Llopis nobelagileak (galdegileak Ángel María Ortiz Alfau, Gregorio San Juan eta José Manuel Alonso). «Gabriel Aresti egon zen —informatzen zuen Armendaritzek— eta haientzat escritor vasco zer zen galdetu zien mahaikoei, ez baitzen ulertzen, erdaraz besterik idazten ez duten pertsona batzuk zergatik "euskal idazletzat" hartu behar ziren. (...) Eztabaidak oso bortitzak izan omen ziren honetaz, G. Arestik arrazoiak erabat ontzat hartu ez zizkielako». Barojaren euskalduntasuna, adibidez [515].

      [513] Conf. in ANAITASUNA (1972), V.16; VI. 15; eta VII.30.

      [514] TORRE, J.: «Liburuak» in id. (1973), II.15eko 9.ean.

      Bost urte geroago argitaratua: ik. BOCCACCIO, Giovanni: Dekamerone tipi bat, 15 ipuinen itzulpena eta Arestiren aurkezpen-poema bat. Donostia, 1979.

      [515] ARMENDARITZ: «Escritores vascos» in ANAITASUNA (1973), VI.15eko 2an.

Ean

      Gorago ere zerbait ikusi dugunez, 1973aren azkenerantz, Gabriel Arestik lanean baja hartzen du. «Fue visto por mí con fecha 18 diciembre del 73. Siento no poder decirle la enfermedad que padecía por el problema del secreto profesional, pero sí indicarle que era una afección al hígado. Fue, eso sí, un enfermo ejemplar en todo, haciendo el tratamiento médico con rigurosidad exquisita.

      »Su enfermedad, por desgracia, era incurable y ante el gran riesgo de complicidad muy importante, se pensó en una actuación quirúrgica, y para ello le recomendé al Dr. Rey Baltar».

      Hurrengo urtean Ean hartutako etxean ematen du uda. Abuztuaren 8an, Miguel Zubizarretak ikusten du eta 12an orientabide hauek ematen: «Le encuentro bien y me parece oportuno reduzca el Seguril y lo tome únicamente si la diuresis es inferior a un litro (...) medir diariamente la cantidad de orina emitida en las 24 horas. Llamar, si no hay novedad, a mediados de setiembre. Un cordial saludo» [516].

      Miguel Zubizarreta honek Arestiren familia Arestiko kondearekin erlazionatu zuen eta Parisen badela ondo baino hobeto tratatuko duen sendagilea, joan-etorrien eta trataeraren kostuak eta azaldu omen zizkien, harik eta Meli Estebanek euron ahalmen ekonomikoen berri eman zion arte... Orduan esan omen zien bazela Basurtun ere sendagile eta osasun-ahalmen onik...

      Dr. San Sebastián medikuak 1974.I.14an ikusi zuen, lehen aldiz.

      Eara ailegatzeaz batera, Aresti komunista dela zabaltzen da herritarren eta udatiarren artean, bereziki bertako erretore izan zen D. Zirilo apaizaren adiskideen artean.

      1974ko uda honetantxe idazten ditu «Ea-ko koplak», San Juan egunean, «Bernardo Atxagari» eskutitza, uztailaren 2an, «Enaden Begiak, Ea-ko "Ardi-Barik"-koei», urriaren 13an, «Josepa Mendizabal Zaldibian», (azken biak «Goikalean» datatuak) eta alabei euskara irakasteko metodoa, eta «Bernardo Atxagari» eskutitz hunkigarri hauxe:

      «Bernardo Atxagari / Ean, 1974, Uztailaren 6-an. / Adiskide Irazu: / Egun, Bilbaon egon natzaizu, medikuagana joan naiz, eta bide batez lanera buelta bat eman dut. Guztiz nekaturik etorri naiz, baina bertan hartutako kartetatik zurea irakurri dut. Oraindik zure komediatxoa ez; lasaiago zaporatuko dut.

      »Zure kartan erraten dizkidazun gauzetaz, ez dakit egiaz zer erran. Bakarrik ongi konprenitzen zaitudala, trantze hoietatik ni ere iragana naizelako, hoietatik eta are gaiztoagoetatik. Oraingo nire egoera ez da kanpaiak jotzeko, baina ez dakit zer demonio gertatzen zaion gizonari, haren sufritzeko kapazitateak ez duela mugarik ezagutzen. Mutil denboran infernuarekin mehatxatzen nindutenean, berdin erantzuten nuen berbera: "Ohituko naiz"!

      »Orain Ean nago erretiraturik. Medikuek ia reposo totala agindu didate, eta klaro!, bizirik iraun nahi dut. Horregatik, oraingoz eta Urriak edo Hazila arte, lanari utzi diot. Zer eginen dudan, orduan ikusiko dut.

      »Enegatik ez dit inporta; baina umeak oso gazte ditut (zaharrenak datorren urtean 13 beteko ditu), eta etorkizun bat merezi dute. Gainera guztiz argiak dira, talentua dute, eta bizitzean ongi jarri arte ez nuke faltatu nahi ukanen.

      »Zure kartan erraten dizkidazunak "Profeta bati" eskribatu nituenak gogoratzen dizkidate. Baina niri gehiago iraun zidan, eta uste dut oraindik diraustadala.

      »Zazpi egunetako gerran euskaldun guztiak zeuden israeldarren alde. Ni palestinoen aldekoa nintzela euskaldun gaiztoa omen nintzen. Anti-semita deitzen zidaten.

      »Udazken hartan Lamentazioetako Murruaren aurrean zegoen kazbah palestinoa israeldarrek destruitu zuten bere buldozerrekin. Baina etxeak ez zituzten desokupatu. Beraz berdin joan ziren bertederoetara etxeetako paretak, nola zartaginak, lapikoak, umeak, gizonak eta andre ernariak.

      »Amerikanoek bere gerrak berdin hasi dituzte. Espainolen kontra, Maineko aitzakiaz baliatu ziren. Lehen gerra mundialean Lusitaniakoaz, bigarrenean Pearl Harbour-ez; Vietnamekoan Tonkingo torpedo-ontziaz.

      »Pearl Harbour-en existentziaz dudatzen dut.

      »Panpinetako zer-eginaz ez naiz argitzen. Neure harridura guztiak aspaldian bukatu eta gastatu zitzaizkidan.

      »Lehen egunean Dinamitako fabrikakoa aste honetan gertatu da Galdakanon. 18 hilen artetik bat zen heuskalduna. Gainerakoak andaluzak, estremeñoak eta gaztelaunak. Hala ere Martin Ugalderen Historia Vasca aste honetan publikatu da.

      »Ion Mirande, ene lagun maitea gabon-gauean suizidatu zen. Eta hala ere, Zeruko Argian zeruko gloria deseatu diote. Hilotza errege-egunean aurkitu zuten.

      »Baina, nik, oraingoz, ez dut hil behar.

      »Datorren 10-ean Andoainen egonen naiz. Rikardori lore batzuk utzi nahi dizkiot bere bostgarren urtean.

      »Literato on bat izanen zarela uste dut.

      »Publikatzeko laguntza behar baduzu, eska iezadazu.

      »Eta ez dakit zer gehiago. Bai, arrazoina duzula, mundua triste dela.

      »Besarkada bat,».

      Atxaga 1971-72 ikasturtean jarri zen Arestirekin harremanetan, asteasuarrak ohi duen dotoreziarekin historiatu ere egin duen legez: «Nire ibilera dela eta / Asteasun jaio nintzen 1951n, eta artean oso gaztea nintzela sortu zitzaidan irakurtzeko eta idazteko gogoa. Alde batera, etxeko giroa izan nuen alde; bestera, herriko kale nagusian eta eskola inguruan bizi genuena. (...).

      »Nire gogo eta zaletasunak mehegi ziren, ordea, idazle bidean aurrera egiteko, eta ez nuen agian liburu bakar argitaratuko baldin eta, Bilbora joan eta unibertsitatean nenbilela, Anjel Zelaietak eta Gabriel Arestik nire antzerki lan ttiki bat —Borobila eta puntua— aintzat hartu izan ez balute. Baina, zorionez —suerte oneko gizona naiz— ezuste hura gertatu egin zen. Areago: Gabriel Arestik gutun bat idatzi zidan nire idazteko modua goretsiz eta "Euskal Herriko seigarren idazlea denboran" izango nintzela aginduz. Gaztea nintzen oso, hemeretzi edo hogei urteko, eta Harri eta Herri-ren egile ospetsuak ematen zidan haize hura nireganatu eta idazle bihurtzea erabaki nuen. Orduantxe jaio zen "Bernardo Atxaga" ezizena, eta orduantxe argitaratu nituen nire lehen lanak. Horregatik esan izan dut, zentzurik onenean esan ere, idazle bezala aberri bat dudala guztien artean maiteena, eta aberri hori Bilbo dela. (...).

      »Badira hasiera hasieratik osatuta etortzen diren idazleak, bere ibilerari nobela edo poema sorta borobil batekin hasiera ematen diotenak; zoritxarrez —nire suertea hain ona ere ez da— ni ez naiz talde horretakoa izan. Hamar urtetik gora kosta zitzaidan nondik nora nindoan ulertu eta, Arestik berak behin esan bezala, "nire untzia menderatzea"».

      Joan ere egin zen Rikardo Arregiren tonbara: «Ayer hizo 5 años de la muerte de Rikardo. La tumba estaba triste, muy triste, tan desnuda, tan desamparada. Las rojas flores que le dejé eran como una abierta herida en el corazón del euskara» [517].

      Ean Miren Tere Benedito emakume abertzalearekin ezagutza egiten du. Beronekin hitzaspertu luzeak egin ondoren, euskara herritarraren egoera sinkronikoa ezagutzen du eta guztiz mira eginda gelditzen da, euskara literarioaren eta euskara hitz eginaren arteko bitarte handiaz kargutzen denean.

Hainbat itzulpen-lan egiten du. Silverio Cañada editorearentzat Asterixen itzulpenak prestatzen ditu (1976an Iñaki Beobidek nork itzuli zituen esan gabe zabaltzen dituenak).

      Akal etxeak, Federico García Lorcaren Seis poemas galegos-en edizioa prestatzeko, euskal itzulpena egiten dio, ohar honekin: «Lorcac, poema intelectual batzuc scribatu cituen gailego intelectual batetan. Nic, ezagutzen dudan heuscararic intelectualenean jarri nahi ukan ditut, Leizarragaren heuscaran».

      Jucar etxeak Castelaoren Nós emango duen euskarazko itzulpenak ere egiten ditu. Hurrengo urtean, 1975ean, Valentín Paz Andraderen Pranto matricial euskaraz jartzen du [518].

      [516] Miguel Zubizarretak Angel Zelaietari 1975.X1.27an bidalitako kartatik.

      [517] Ik. Bernardo Atxagari gutuna in ARESTI, G.: Artikuluak..., Susa, 1986, 176-177.etan; Rikardo Arregiren tonbakoa, Haranburu-Altunari 1974.VII.11n eginiko kartatik.

      Atxagaren ibileraz, ik. OLAZIREGI, M.J.: Bernardo Atxagaren irakurlea. Zarautz, 1998, 5-6.etan. Atxagak Borobila eta Puntua argitara eman aurretik zenbait laguni utzi zion «jendearengandik zer eritzi jasotzen dauan ikusteko». (ik. ANAITASUNA (1972), VI.30.5ean).

      Alabei euskara irakasteko metodoaz —«(...) será un éxito por su originalidad y los resultados que por lo menos con mis hijas estoy consiguiendo»— ik. Haranburu-Altunari 1974.VII.11n eginiko gutuna, in Artikuluak..., Susa, 1986, 180an.

      [518] Ik. Asterixenaz ORTIZ ALFAU, Á.: «Aresti en la distancia» in ZURGAI extraordinario, 1979, 11n. Beroni erantzunez, San Martinek: «asterix komikiak eta g. aresti.— Aurtengo apirilaren 12an, adiskide Ángel M. Ortiz Alfau-k "Miscelánea vasca" zeritzan artikulu bat argitaratu zuen Bilboko El Correo Español-en, beste zenbait gauzaren artean Gabriel Arestik Ediciones Júcar-eko Silverio Cañada-ren bidez Asterix-en obrak euskaratzeko eskabidea hartu zuela eta lanori zertan zen galdetuz.

      Hara hemen zenbait ohar gai horretaz dakidana agertuz. Itzulpen enkargua hartzetik laster hil zen G. Aresti. Zenbait zirriborro prestatu omen zituen baina lanik apenas burutu zuen. Horietarik zerbait pasatu zen Jesus Mari Arrietaren eskuetara, argitaratzaile arduradunagandik. Ezin nezake ziurtatu itzuli zuen guzia ala parte bat. Baina Jesus Mari berak ezan zidanez, guti aurkitu omen zuen aprobetxagarririk eta goitik behera berriz itzuli beharren aurkitu omen zen.

      1976-tik 1978-ra Goscinny-ren egiletzan, Uderzo-ren marrazkiz, Dargaud etxearen jabegopean Mas-Ivars Editores, S. L.ek, argitaratu zituen baina itzultzailearen izenik gabe, euskal itzulpenen jabe eta banatzaile bakartzat Iñaki Beobide. Argitaratutako liburuen izenak: Asterix. Buruzagien burruka; Asterix-en ibilaldiak; Asterix eta Kleopatra; Asterix Legionarioa; Asterix eta normandoak; Asterix Helvetian; Asterix galesa; Asterix eta godoak eta Asterix eta urrezko igitaia. 29,5 x 21,5 zm. neurrizko liburuxkak, 48 orrialdekoak, kartonez enkuadernatuak.

      Uste dut argitalpenok ahituak direla. Dena dela, hori da eman genezakean argitasuna». (Ik. SAN MARTIN, J.: «Asterix komikiak eta G. Aresti» in EGAN (1986), 3-4).

      Lorcaren itzulpenaz ik. GARCÍA LORCA, F.: Sei poema gailego, Arestik itzuliak. EGAN (1985), 3-4, 83-89etan (San Martinen edizioa).

      Castelaorena Madrilen 1974an agertu zen, Buero Vallejok gazteleraz, Ricardo Salvatek katalanez eta Arestik euskaraz itzulia. Paz-Andraderen sei poemak, Arestik Uma-oncitik negarra titulupean itzuliak, Almeidak portugesez, Vallverdúk katalanez eta Viallariñok gazteleraz. Ediciós da Castro. Coruña, 1975.

Aresti eta Begiarmen

      Jokin Apalategi Begiristain eta Paulo Iztueta Armendarizek 1974ko azaroaren 29an Sei idazle plazara argitara eman zuten [519]. Hirugarren idazlea Gabriel Aresti da, Iztuetak (?) estudiatua. «Koldo Mitxelena, Larresoro eta Gabriel Aresti idazleen zenbait lan aztertzen da ideolojia eta pentsakeraren aldetik», idazten zuen Amatiñok, [520] «Koldo Mitxelena eta Gabriel Arestiri dagozkien kritikak ulerterrezago» direla.

      Intxaustirentzat, ostera, «Arestiren kasuan, beronek Euskal Herriaz dituen ideiak azaltzen» dira [521], «Bontzo nagusiekin edukitako burrukak, astakeria eta zerrikeriaren definizioak (edo astolojia eta zerrilojiarenak), etab.» [522]. Intxaustiri kasu eginez gero, Begiarmenek ez du poetarik estudiatu, «burrukalari» eta «albaiteru» bat baizik.

      1975eko urtarrilean, Joan Mari Torrealdaik karta bana bidaltzen die aztertutako autoreei, «ea zuetako bakoitzak berari buruzko lanaz zer pentsatzen duen» [523] galde eginez. «L. Mitxelenak eta Larresorok erantzuna bidali digute. G. Arestik, ez», ziotsen irakurleei. Gabriel Arestik ere gutun bat bidali zion, ezer egitekotan jujeengana eraman behar zituela Paulo Iztueta, Jokin Apalategi eta Jakin, adieraziz; izan ere, Begiarmenek Gabriel Arestiri buruz esaten zituenen berri edukitzera Donostiako Aurrezki Kutxakoak ailegatzen baziren, ez zioten Hiztegia egiteko eskaka zebiltzan diru-laguntzarik emanen.

      Hitz-eko Xaxpirentzat, ostera, «Larresorori buruzko lana da ahulena, eta Mitxelenari dagokiona aberatsena. (...) Aresti malgizonak aldi bat gehiago bereak eta bost biltzen ditu: merezi ere hartzen zituenak eta arrazoiz emanak. Segur aski gogorrenik egonen da madarikazioneak laudorioak baino bait zaizkioke atsegin eta goresle. Dena den, kapitulu hauk dira pobreenak, Begiarmen zerbait desarmaturik agertzen bait zaigu Arestiren harroaldi eskandalagarri haien aitzinean: desarmaturik gaizki esana dagoke: amatatuegi, beharbada, edo desegoki armatua...» [524].

      San Martinek ere parte hartu zuen debate honetan: «Begiarmen, aldez aurretik ideiazko gogoari loturik bere plangintzaren montakizuna egin zuenez, gogoaren araberazko arrazoiak jaso ditu. Bila joan denaren agiriak aurkitu ditu. Eta, Arestiren kasoan, gure herriaren alderako eta gure hizkuntzaren alderako arrazoiak bilatu nahi izan balitu ere, hala aurkituko zituen. (...) Arestiren kontra nabarmenago agertzen da. Autore honen bizitza giroa behar bezala ez aztertzetik sortuak, noski» [525].

      [519] BEGIARMEN: Sei idazle plazara. Ed. Franciscana (Jakin bilduma), Oñati, 1974.

      [520] AMATIÑO: «Sei idazle plazara» in ZERUKO ARGIA (1974), XII.29ko 2an.

      [521] INTXAUSTI, J.: «Sei idazle plazara» in ZERUKO ARGIA (1974), XII.29ko 4.ean.

      [522] INTXAUSTI, J.: id. id.

      [523] TORREALDAI, J.M.: «Mitxelena eta Larresoro» in ANAITASUNA (1975), I.15.8.

      [524] XAXPI: «Mitxelena, Larresoro eta Aresti plazara» in HITZ (1975), III.34.ean. Hitz-ek hiru etapa egin ditu Gabriel Arestiren inguruan: Hitz-1: deskomekatu. Hitz-2: gutxietsi eta Hitz-3: Bedeinkatu. ETAko militanteek, edozelan ere, ez dute Arestiren produkzioa ezagutu berandu xamar arte: Etxebarrieta baitan Oteroko Bladi agertzen da, baina ez Aresti. Ik. LORENZO, J.M.: Txabi Etxebarrieta. Txalaparta, Tafalla, 1993).

      [525] SAN MARTIN, J.: «Sei idazle plazara kritikaren aurrez aurre» in HOJA DE LUNES DE SAN SEBASTIÁN (1975), VIko 2an

Hiztegi Tipia. 1974-1975

      Bizkitartean, Gabriel Arestirentzat diru-laguntza lortu nahian ari da Carlos Sistiaga, Aurrezki Kutxaren baitan, hiztegia egiteko lagungarririk izan dezan, Mitxelenaren gomendiozko karta batean oinarriturik.

      Eskutitz hau Gabriel Arestik Ean erakutsi zidan, eta esan: «Ikusten duzunez, orain lizentziaturik nago». Honelaxe zioen: «Luis Michelena Elissalt, catedrático de Lingüística Indoeuropea en la Facultad de Filosofía, de la Academia de la Lengua Vasca y correpondiente de la Real Academia Española certifica:

      »1. Que conoce desde hace años a don Gabriel Aresti Segurola, tanto por su obra como personalmente y ha colaborado con él en un trabajo largo y no falto de dificultades referente al verbo auxiliar vasco.

      »2. Que independientemente de su obra de escritor por la que es principalmente conocido, el que suscribe tiene la más alta idea acerca de la capacidad del señor Aresti, así como de su preparación, para trabajos de carácter lingüístico, para los que ha demostrado estar excepcionalmente bien dotado, sobre todo en cuanto toca a la lengua vasca.

      »3. Puedo dar fe no sólo de su capacidad, sino también de su laboriosidad, que le hace particularmente adecuado para cualquier tarea que, como las lexicográficas, exija asidua aplicación y un gran cuidado de detalle.

      »4. Que sabe que en la actualidad el mencionado Aresti tiene el proyecto de preparar un Hiztegi tipia, ya iniciado como preparación para un Diccionario normativo enciclopédico vasco y considera que este proyecto presenta el mayor interés, ya que llenaría un vacío que tantas veces se ha señalado. Creo, por otra parte, que el señor Aresti, por su talento, conocimientos y laboriosidad ya apuntados, sería persona excepcionalmente apropiada para llevar a buen término este trabajo en sus dos fases: la previa, representada por Hiztegi tipia, y la otra definitiva. / Y, para que conste (...) 1.VIII.1974. / Luis Mitxelena»

      Arestik eta Aurrezkik Kutxak, azkenez, firmatzen dute tratua, hark hiztegia egitekoa, eta honek hari laguntza ematekoa. Bilbotarrak Corominasen hiztegia, Espainiako Akademiarena eta besteren bat erosten ditu.

      Lur argitaletxean, bestalde, gauzak ez doaz nahi bezain ondo. 1974ko ekainaren 11n, Haranburu-Altunari idazten dio Arestik, eta esaten: «Estuve ayer hablando con Enrique en Muebles Pablo. Después volví a estar con Ramón, y con ambos estuve hablando del asunto. He llegado a la opinión de que lo que ocurre, por la razón que sea (creo que en su origen parte de un enfrentamiento (...), (pero sólo creo), es que al final se ha producido una enemistad personal entre (...). ¿Cuáles pueden ser las causas? No soy quién para analizarlas). Personalmente esta enemistad me duele muchísimo, porque sé que ambos son unas bellísimas personas, y muy queridos amigos míos. (...) De las reuniones que vosotros tengáis ahí, no creo que salga otra cosa sino confirmación de estos desagradables temores míos. Ojalá todo se resuelva en muy cordial armonía y queden ambos muy amigos y (...) de los dos y todos de todos. Será un alegrón terrible para mí».

      Jarraian, plan editorial bat eskaintzen dio, eta honela amaitu: «Ayer hizo cinco años de la muerte de Ricardo. Su tumba estaba triste, muy triste, tan desnuda, tan desamparada. Las rojas flores que le dejé eran como una abierta herida en el corazón de euskera. / Un fuerta abrazo, para ti, amigo, el más fuerte de los gladiadores vascos eres... / Gabriel».

      Honen inguruan, gogora dezagun Enrike Villarri eginiko galdera: «Hasta dónde influía Gabriel Aresti en Lur?». «Como no creo en genios —erantzuna—, ni comisarios, te contestaré diciendo que, en general y en este caso concreto, cualquiera de nosotros influimos en una cosa en la medida de lo que trabajamos; para mí, responsable legal de Luir, y con Lur en mi casa, te diré que Gabriel ha sido una de las dos personas que más ha trabajado en Lur y para Lur; por ello, eso unido a su formado criterio, su peso y su arranque, contesta, para el que sabe que la historia se hace robándole muchas horas al sueño, la diversión, las personas queridas, la vida misma, que sin duda su presencia fue decisiva» [526].

      Bigarren galdera: «¿Cuál era su opinión sobre la marcha correcta de la editorial? O ¿cómo entendía él la editorial?». «Mira, Ángel, esto sería escribir no uno sino veinte libros. Te puedo dar una pista concreta. Mira, hace menos de un año, los que trabajábamos en Lur, nos propusimos desde diferentes prismas, o lados del prisma, hacer un escrito, precisamente para trabajar sobre ellos, y llegar a editar un libro sobre la experiencia editorial de los primeros 50 libros de Lur.

      »Gabriel escribió su experiencia, la vivida, la presente y su opinión del futuro inmediato. Yo nunca lo tuve en la mano [527].

      «Nazio arteko emakumeen urtea dela eta» lanean, Gabriel Aresti euskal emakumeez gogoratzen da eta omenaldi bat egin diezaietela eskatzen die Euskaltzaindikoei, 1975eko martxoan [528].

      Hil berean Deustuko Unibertsitatean hitzaldi bat ematen du, euskal literaturari buruz. Garai honetan marxismoaren lanabes ideologikoekin dihardu uneoro: «Bai, Etxeberri Sarakoa burjes bat, baina ez burjes erdaltzale eta bere nazioaren etsai bat, euskaldunen artean sarri eta maiz ikusten ditugun hoietakoa. Ez, euskaldun burjesia nazionalean parte hartu zuen zintzoki eta prestuki, batere engainiorik gabe. Zeren gauza guztien gainetik, Etxeberri patriota bat izan zen, abertzale bat», ziotsen Deustuko ikasleei [529].

      Maiatzean beste bat eskatzen zioten Casa de Galiciakoek. «Gabriel se comprometió formalmente conmigo —diosku Francisco H. Gonzálezek— para dar una conferencia en la casa de Galicia sobre el poeta gallego Curros Enríquez, del que era un admirador. Su enfermedad le impidió realizar este deseo y a nosotros poder oír a un hombre no gallego, hablarnos de una personalidad de las letras de nuestra tierra» [530].

      Fetxa hauetan-edo, Otazuneko Alfontsori eskuizkribu historiko eta argitaragabe baten itzulpena egiten laguntzen dio [531], eta Oskorri taldearentzat hainbat letra konposatzen, entzuleria zabal bateraino heldu direnak diskoei esker: «Adela Ibabe, Mondragoek hila», «Agur jaunik», «Anaitasuna», «Astoarena», «Atzo tun-tun», «Bertolt Brecht-en gorazarrez» («Trapaga-ko Ugarte-n, 1972. Apirilaren 26-an» datatua), «Bizkaiko aberatsak», «Emazurtz», «Gora ta gora beti», «Guretzat berdin dira», «Irrintzi bat», «Kristau prestu bat», «Maite dugu mundua», «Ogi lurrari», «Oiñaz eta Ganboaren errierta handia», «Oskorri», «Zeren esperoan dago?», eta beste.

      [526] Angel Zelaietak 1975.VIII.7an egindako itaunei Gabriel Arestik 1975.VIII.12an erantzundako kartatik.

      [527] Ez da agiri agiri hori.

      [528] AMATIÑO: «Zenbat gara» in ZERUKO ARGIA (1975), III.23ko 4.ean.

      [529] Ik. ARESTI, G.: «Joanes Etxeberri Sarakoaren sentimendu soziala eta kontzientzia nazionala» hitzaldia in Hitzaldiak (...), 1986, 122. eta j.

      [530] 1975.XII.9an bidalitako kartatik. F. H. Gonzálezek pasadizo hauxe kontatzen digu: «Una muestra de la honradez de G. A. a nuestra sociedad, nos la da una anécdota que ocurrió (conmigo como protagonista) en ocasión de la 7 Conv. del concurso de "Contos 'Breogan' del centro Gallego de Baracaldo". Como secretario de ese jurado, me tocó redactar el acta del fallo, y, en atención a que no todos los componentes de ese jurado eran gallegos, redacté el acta en castellano. La respuesta de Gabriel no se hizo esperar: "Si el concurso de cuentos es en lengua gallega, el acta deberá estar en ese idioma", dijo, y me la devolvió sin firmar».

      [531] Conf. FLV (1975) Urtarrila-Apirila, 43-70 orrialdeetan.

Heriotza

      Ricardo Salvat Bilbora hitzaldi bat ematera datorrelarik —«estuvimos dos días juntos con Gabriel, y yo le encontré cambiado, como falto de entusiasmo»—, beste Gabriel bat aurkitzen du [532].

      Apirilean, Santi Onaindiak Deustuan ikusten duenean, heriotzaren aieruak nabari ditu: «Ezagun zituen arpegian gaixoak egin urratsak. Ea'n eta, izan zan aize egoki billa, osasun billa, baiña ez zedukan osabiderik. Etzuen nai iltzerik, ala ere, maite bait zituan bereak eta euskera» [533].

      Maiatzaren 15ean, Gernikan, ETAkide bik Domingo Sánchez Muñoz, paisanoz euron atzetik zihoan polizia hil zuten. Guardia zibilek Iñaki Garai eta Blanca Sarriegi etxejabeak tirokatu eta hil zituzten. Haien etxetik zaurituta ihesi atera zen Josu Markiegi Aiastui ETAko militantea Mendieta baserrian ostendu zen, baina bila zihoazkion zakurrek arrastoa hartu eta berarengana eraman zituzten guardia zibilak: arma barik eta eskuak altxatuta atera zitzaien mutilari tiro egin eta berton hil zuten eta beronen gorpu biluzia Gernikako Guardia Zibilaren kuartelaren aurrean erakutsi zuten luzaroan.

      Bazioen mutilaren oroigarriak: «Euskadi ta Askatasuna / ETA / Motriko / Jesus Maria Markiegi Aiastui / Euskadiko gudaria. ETAko militantea / 1955ean Arrasaten jaio zen / 1975eko Maiatzaren 14an Gernikan / hil zuten». Paperaren atzealdean, «Nire aitaren etxea defendituko dut» poema osoa, autorearen izenarekin: «Gabriel Aresti»

      Etorkizun politikoaz, ETArena barne, zera ziotsen Kintana-Tovarri: «(...) bi alderdik markatuko dute gure etniaren etorkizun hurbil batetako panoramika: kristau demokraziak eta Hirugarren Internazionalekoak (PNV eta PCE) (...). ETA, askorentzat esperantza bat da, baina dena dela, alderdi probisional bat da, eta normalitate demokrata batetan ez du objetiborik ukanen (kasurik hurbilena Portugaleko LUAL da) [534].

      Garai honetan, aita Berriotxoa astero-astero joaten zaio etxera, arteaz eta literaturaz hitz egitera: «Hil aurreko Gabonetan (edo gabonak-inguruan) egin zan Euskaltzaindiaren batzarra Azkoitian (zalduntxoekin batera). Irakasle tituloak eman ziran bertan.

      »Lizundiak eraman ninduala aruntzakoan, uste dut. Bilboruntza etortzerakoan, "Bakarrik etorri zara, Gabriel?", galdetu nion. "Bai". "Ba, bakarrik joatekotan bazara, biok joango gara". Eta pozik artu ninduen (Orduan atera genduan erretratua Insausti-ren aurrean). Berba asko eta asko egin genuen; bidean aberia txiki bat zeukan automobilak, eta denbora asko egin genuen aldapa-gora batean, Debako suministrora eldu artino. Orduan erabaki genuen astero-astero egingo genuela bion artean tertulia bat bere etxean. Asteazkenetan joaten nintzan bakoitzean, eta azken bako berbaldietan ibiltzen ginan.

      »Inoiz pentsatu nuen ohar batzuk hartzea, baina gaiei baino gehiago begiratzen nion izaten genuen poztasun eta bake aldiei, eta orain ezin ninteke zeaztasunetan sartu. Gauza bat esango nuke: nere iritzian, asko zabaldu jakola bere arimia. "Gauza batzuk ez ditut lehenagoko moduan ikusten" esan zidan behin. "Bizitzea nahi, Gabriel?", esan nion, eta berak: "Bai, bizitzea nahi!". Zintzotasun handiaz erantzun zuen. Eta apaltasun handiaz, nere ustez. Berba onak euki ebazan bere lagunentzako, eta beragaz polemikak ebezenentzako be bai. Baketasun handiagaz ibiltzen ginen beti. Oso patsara onean. Nik behintzat baketasun handiko oroimean gordetzen dut Arestiren tertuliaz. Biok bakarrik egoten ginen. Gutxitan egoten zen Meli bera ere. Galderaren batzuk egiteko deitzen zion. Bion artean bakarrik elgarrizketak egitea gustatzen jakon.

      »Ondo irtengo zuela operatzetik uste nuen nik, eta horregatik ez nituen kontuan hartu garrantzi handiko gauza batzuk. Ez dakit ausartuko naizen egunen batean oroimen ohar batzuk idazten. Baliteke. Baina astiro-astiro egin beharko nituzke. Oso astiro, segurantza gutxi dut gaur behintzat. Eta konpromiso handia litzateke arineketan idaztia gaur» [535].

      1975eko maiatzaren 27an, Basurtuko ospitalean operatzen du Rey Baltar medikuak.

      Oraindik ere «Zer hostia!» azken poematxoa idazteko adorea dauka [536].

      Operatzeko, aurretiaz odola behar zela diotsote Meli Estebani. Nori deituko, larritu egiten dira. Gabriel Arestik: «Llama a la Academia». O-  behar da. Joanes Batista Bergara, Juanjo Zearreta, Rosa Mari Arza, Arzua anaiak, Koldo Zuazo, Alfontso Irigoien, Edurne Enbeitia, Begoña Bilbao, Marga Matos de Ezenarro... doaz. Gabriel Arestik ospitalean odol emaileentzat dagoen liburua sinatzeko eskatzen die.

      «El Sr. Gabriel Aresti fue operado el 27-V-75, por padecer una severa hipertensión portal, con gruesas varices esofágicas y ascitis, por cirrosis hepática de origen post-hepatitis» [537].

      «La operación (...) parecía haber resultado satisfactoria» [538], baina Meli Esteban ez da bere albotik aldentzen. Ama ere joaten zaio. Behin gonbito handiak botatzen ditu, neke-minetan ito beharrean «Yo pensé, por el color, que era el hígado mismo», zioen emazteak.

      «De repente, la madrugada del domingo al lunes, empezó a empeorar, y ya no se podía evitar lo que todos temíamos» [539]. Begoña erizaina ere, Natxo de Feliperen emaztea, hantxe dago. Saizarbitoria egunero etortzen zaio bisitan, Donostiako puntatik. Behin Gabriel Arestik galde egiten dio Begoñari: «¿Verdad que me puedo morir?».

      «Su habitación nº 7, del pabellón Allende, estaba a oscuras y en su puerta asomaba este fatídico letrero: "Por orden facultativa, queda terminantemente prohibido las visitas (...)". Solamente oí un grito convulsivo, rítmico y tremendo de Gabriel, mi amigo y maestro: era un grito infernal» [540]. Gabriel Arestik, minaren minez kasik oharkabean, emazteari bere ondora oheratzeko eskatzen dio, bere alabak ekartzeko, azken agurra egin diezaien.

      «Ha muerto amándome y llamándome como cuando vivía: ¡Meli!, ¡Meli! Estírame la sábana, levántame la cama. Meli, llévame a la silla. Meli, que me quiten esta sonda, aunque sólo sea unos segundos. Meli, ¿hay algo en el buzón? Meli, ¿quiénes han venido a visitarme? Meli, dame la mano. Meli, tráeme las niñas. Meli, ¿me voy a morir? Meli, júrame que me enterrarás como yo quiero» [541].

      Gabriel Arestiren azken borondatea bere gorpua, elizara eraman gabe, Meabe idazlearen ondoan lurperatzea da. Bere poesien berpublikatzea, Ibon Sarasola eta Jon Juaristiren [542] eskuetan utzi zuen; euron kantatzea, berriz, Natxo de Feliperen bozean [543]. Horrez gainera, Bilbo, Donostia eta Baionako katedraletan kristauek meza bana eskaintzen bazioten, eskerrak ematen zizkiela.

      «Se hizo una anastomosis espleno renal el 27.V.75» [544].

      «Dejaba de existir en el hospital civil de Basurto (Bilbao), Gabriel Aresti, el poeta vasco, a sus cuarenta y un lozanos años, bajo el azote estúpido de unos sufrimientos indecibles, agravados por una lucidez mental plena» [545].

      «Falleciendo en el post-operatorio con un cuadro de coma por insuficiencia hepática el 5.VI.75» [546].

      [532] Angel Zelaietari 1976.III.17an egindako kartatik.

      [533] ONAINDIA, S.: «Gabriel Aresti il zaigu» in GOIZ ARGI (1975), 252an.

      [534] Kintana eta Tovarri erantzunez, in Artikuluak..., Susa, 1986, 231n.

      [535] Angel Zelaietari1976.IX.4an egindako kartatik. Anaia Berriotxoak Arestiren Harri eta Herri zeraman aldean bisita egunetan, eta poemen alboko zuriunean zenbait dibujo irudikatu zituen: Arestiren etxean bertan utzi zuen.

      [536] Ik. Poesia argitaragabea..., Susa, 1986, 82.ean.

      [537] Angel Zelaietari egindako kartatik.

      [538] ZELAIETA, A.: «Recuerdo de Gabriel Aresti» in CUADERNOS PARA EL DIÁLOGO. (1975), 141.a, 77-78.etan.

      [539] Id.id.

      [540] Id. id.

      [541] Id. id.

      [542] Haranburu-Altunak Aresti hil eta urtebetegarrenean bere Poesiak argitara ematean, Ibon Sarasolaren Hitzaurre eta Jon Juaristi honen Hitzatze batekin argitaratu zituen. Honelaxe hasten da bilbotarra: «Poema hauen itzulpenari bukaera eman ondoren, Kriselu-koek epilogo llabur bat egin dezadala eskatu didate. Eta hestuasun gorri batean jarri naute, halafede, ez bainaiz Ibonen prologo ederra besterik eratzeko kapaz.

      Duela urte luze bat, Arestik bere lanen argitarazioaz arduratzeko kargoa eman zidan. Ez dut inoiz dudatan jarriko hori, Ramón Saizarbitoriaren hitzak erabiliz, "Arestik antolatutako lantzamendu" antzeko bat zenik. Azkena, zeren honi inguratu eta jarraiku zitzaizkion gertaerak ezin zitezkeen tristeagoak izan.

      Hala ere, Ekainaren arratsalde haretan, ez zegoen kezkatzeko zio askorik. Aresti operatu berri zuten eta arrisku hurren guztia urrundu bide zen. Xanxa artean, egin ninduen bere testamentuaren jakile, eta bene-benetan eskertu nion legatzen zidan ohorea. Ez nuen uste praktikara eramateko ordua hain hurbil zegoenik.

      Zeren, hala Meli nola Gabriel pozik baitzeuden. Ordutik kimatzen zen udaldiaz mintzatu ginen: Arestiarrak ez ziren Eara joanen, pazientaren hobekuntza definitibo hat lortu arte. Bitartean, ba zuen Gabrielek zer egin: Hiztegi Berriaren jarraipenari haria hartu behar baitzion eta gainera, Meliren debekuarren, Hospitalean bertan euskal partizipioaren etorkiari buruz ikerkuntza bat egin nahi zuen. Horretarako, Menéndez Pidalen "Orígenes del Español" eskatu zion nere andreari, "Glosas silenses" direlakoak aztertu nahi zituen eta.

      Agur aldizkariaren azken zenbakiaz egin genuen. Gero, "bihar arte" batekin despeditu ginen. Hospitaletik irtetzean, xaparrada batek harrapatu gintuen.

      Harrezkero ez nuen bizirik ikusi. Pidalen obrarekin ilzultzean, biharamunean, medikuaren ohar batek eragotzi zidan sarrera. Arestiren egoera gaizkitzen zen eta, hots, sendagileak bisita guztiak debekatzen zituen. Bi egun geroago, heriotzaren berria heldu zitzaidan.

      Zertarako eta nola konta egun haietako oren larriak! Bizpahiru irudi besterik ez zait memorian geratu: Beharbada Meli, dolore eta nekeak garaiturik, Andolin Eguskitzaren malkoak, hilobiaren aurrean askatutako hauen isil hura, edo Gabrielen aurpegi baretsua, hilerrian zerraldo.

      Ordutik honera, askotan pentsatu dut Gabriel oker zegoela niri dagokidanez. Ez dakit nire egiazko neurrian hartu ninduen ala, aitzitik, inpresio multzo nahasi eta faltsu batek nigan fidatzera eraman zuen: gauza gehiegik bereizten baikinduten, eta ez ziren txikienak euskal populuan zuen fede sendoa eta, etorkizunari so eginik, nolabaiteko optimismo bat. Partitzen ez ditudan gauzak, hain zuzen.

      Horregatik, Aresti eta biok hain ados ez geundela dakidalakoan, ez dit minik ematen hainbat deskubrimendu berantak eta hainbat desitxuratze interesatuak. Orain, Aresti hilik eta ehortzirik dagoenean, uler eta barka bide dakizkioke bere boutade guztiak. (Zer arraio barkatu behar?). Bakoitzak ura bere errotara eramaten saiatzeari ez deritzat gaizki. Zer esan dezaket nik, neure objetibotasuna zalantzan jartzeko hainbeste arrazoi astun dudala? Zenbat irakurle hainbat irakurketa —gauza jakina da— eta Uribeko olerkariak ezin lezake inoren manaiurik sala. Honela —soilik zentzu ironiko honetan— ontzat eman nezake "Aresti Euskal Herri osoarena dela" baieztapena.

      Beraz, ez noa Arestiren obraren giltza nagusia eskeintzera, gerizpean geratu den esanahiren bat azaltzera. Ez eta ere exegesis berri edo dirdirant bat osatzera. Irakurketa posible bat seinatzera mugatuko naiz». Juaristiren ustez, «Arestiren sinbolo iraunkorrenak ez dira urbanoak. Aitzitik, askok antiprogresistatzat sailkatuko luketen pentsamendu korronte batean situatzen dira» . (Ik. 257. oharra).

      Azken Harria ere Jon Juaristik prestatu zuen, kriterio honekin: «Aresti-k niri esan zidan (1974.ean edo) beste liburu bat egin nahi zuela eta izenburua ere eman zidan: "Azken Harria". Poema guztien edizioa prestatu nuelarik, uste nuen bere desioa bete behar nuela eta batasun argirik gabeko poema multzo bat bildu nuen beste liburu batean eta "Azken Harria" deitu nion. Baina "Harrizko Herri Hau" egin ondoren, Aresti-k beste poema asko egin zituen». (In Bilbok bere seme prestuari..., 125ean). Juaristik egindako itzulpen hauei guztiei buruzko oharrak ik. AZURMENDI, J.: «Aresti: sentsibilitate konkretu bat (aurre ohar batzuk eta hiru azterkizun)» in JAKIN (1985), 36a.

      Apud Juaristi aurkitu eta argitara eman ditu Karmelo Landak «Ertzillako murru zabaletatik», «Mendi ferdea» (Kandela 22an argitaratua) eta «Pilar». (Ik. in Poesia argitaragabea...).

      Jon Juaristirenean baziren Arestiren beste lanen batzuk ere, zeintzuen parada hauxe izan baita:

      «Los que hayan leído a J. Joyce en inglés y puedan comparar un Joyce y un Hemingway entenderán esto. Por ello es prácticamente imposible traducir el Ulises de Joyce al castellano con todas las matizaciones empleadas por Joyce, y, sin embargo, puede ser perfectamente traducido al euskara sin perder ninguno de sus matices (...).

      Zoritxarrez, Joyce-ren itzulpen hipotetiko hori, existitu balitz, betirako galduko litzateke. 1975-aren Irailaren 15ean, Erakunde Benemérito batek errejistro bat egin zuen nire etxean. Errejistro honetan aurkitutako material subversivo delakoa, Isaac Deutscher-ren "Las raíces de la burocracia" artikuluaz eta Gabriel Arestiren eskueskribu multzo haundi batez osatzen zen. Francoren heriotzaren ondoren, eskueskribu hauk berreskuratzeko ahalegin gutiak alferrak izan ziren. Egun ere, ez dut haien destinoa ezagutzen. Maiatzeko Amen semeak bezain desagerturik diraute. Eta haien artean, posibleki, Joyce-ren euskal itzulpen bakarra».

      [543] Conf. ASKOREN ARTEAN: Euskaldun berriekin euskaraz. Bilbo, 1975, 185-203.etan.

      [544] REY BALTAR-en esandako kartatik.

      [545] ZELAIETA. A.: «Recuerdo de Gabriel Aresti» in op. cit.

      [546] REY BALTAR-en esandako kartatik.

Eranskina

«Fascismo en euskera»

      Es sabido que, con demasiada frecuencia, escribir en euskera ha supuesto una especie de patente de corso para decir las tonterías que el autor no se atrevía a escribir en español. Hoy, el euskera sirve a veces para camuflar la propaganda imperialista ante lectores cándidamente desarmados por la etiqueta de garantía euskérica.

      Tenemos ya un extenso acopio de artículos de «Zeruko Argia» donde la estupidez unas veces, la reacción consciente otras se dan a caño libre en el intento de desarmar y desprestigiar el socialismo y el movimiento nacional vasco. Notaremos hoy simplemente lo que el «poeta» neo-fascista Gabriel Aresti ha publicado recientemente (Zeruko Argia 214, pág. 3). A la negación (a sentido único, claro) de los principios de integración e integridad territorial más elementales, a 1a demagogia y vacío teórico más flagrantes, añade el autor insultos que nadie se había atrevido nunca a aplicar a los defensores de los derechos nacionales de Euskadi. No hay periódico oficial del «Movimiento» capaz de publicar hoy, en español, un artículo como ese.

      ¿Creen realmente los que dirigen a Aresti (es sabido que la cabeza no le ha dado nunca para dirigirse a sí mismo) que la opinión vasca está «preparada» para este tipo de nacionalismo español neofascista? ¿O bien, llevado por su conocido e infantil tremendismo, el «vate» en cuestión no ha sabido resistirse a decir públicamente «esas cosas que decimos aquí, entre nosotros, pero que no se pueden decir al pueblo, todavía muy apegado a los derechos vascos y toda esa vaina»?

      Volveremos sobre este tema de la literatura euskérica contemporánea. Después de todo, hasta los imperialistas tienen ya que recurrir al euskera (o, al menos, en el caso de Aresti, a algo que se le parezca). Si seguimos así hasta los vascos tendremos que escribir en euskera. ¿No será esto también contrario a la dignidad humana?»

      (LAN DEIA (1966-68), 102.ean.)

Imperialismo y «ciencias sociales»

      Ignoramos qué método sociológico es el que Aresti se ha propuesto utilizar en sus «pesquisas» históricas sobre las cosas de nuestro país. Creemos que el interés sistemático, casi obsesivo, que el «poeta» metido a ensayista, demuestra al tratar distintos aspectos de la vida vasca, siempre en una determinada dirección, debe tener como soporte un método historiográfico, fenomenológico, analítico, empirista o dialéctico. Al menos esto es lo que se propondría un ensayista serio. Pero nuestra ignorancia resulta de la sorpresa de ver mezclados, en una misma tesis, la tesis de la futilidad, inutilidad y desfasamiento de los principales aspectos de la vida de nuestro pueblo, palabras, que como «superestructura» y «mecanicismo histórico», podrían suponer un contexto ideológico materialista-dialéctico, con una repetida elaboración de supuestos históricos basados en el empirisnno más descarado y en el análisis reductivo y disgregado de realidades, que «en sí», son totalidades dialécticas. Es decir dentro de la más pura corriente ideológica burguesa y reaccionaria. Pues análisis-reductivo y teoría burguesa es descomponer los diversos aspectos de la vida, del euskera sin referir todos y cada uno de ellos al propio euskera como estructura lingüística socializada y objetivada en un proceso histórico dado.

      Análisis-reductivo y mentalidad burguesa es desgajar, bastardeándolas, mínimas anécdotas de la vida de tal o cual municipio (Balmaseda o Tudela), sin referencia a la totalidad de los elementos sociológicos que en su interacción, constituyen la vida histórica de un pueblo, o una entidad política con personalidad definida y característica (en este caso la Provincia-Estado de Vizcaya), y el Reino (no la provincia) de Navarra.

      Recientemente, en el mundo Aresti, ha tenido buenos maestros en este menester. Ya sabemos quo el capitalismo es el modo de organizar la economía propia de la burguesía, también sabemos que el capitalismo engendra fatalmente el colonialismo. Podríamos pues establecer esta relación lineal: Burguesía-positivismo idealista-análisis reductivo- capitalismo- colonialismo, tomando como base estos ejemplos:

      congo ex-belga (Vísperas de la independencia): El «Congo» nunca ha constituido una nación, es un conglomerado de tribus que pelean entre ellos, su unidad lingüística viene dada a través del francés, la lengua colonial, su unidad económica y política es la de la administración colonial, los negros no están preparados, etc., clamaban los colonialistas agentes de la Unión Minera del Alto Katanga. Análisis-reductivo de la realidad, que escamoteaba una sola verdad: la existencia de la explotación colonial y el derecho de los negros a su autogobierno.

      argelia, guerra de liberación. Argelia no ha tenido nunca una existencia histórica, fue una simple colonia turca, no hay pueblo argelino sino árabes y kabilias que se odian y se combaten, sin unidad y progreso están ligados a la acción civilizadora de Francia, el francés es el único idioma de cultura existente en el territorio, sus hijos han dado mil veces la vida por Francia, los nacionalistas argelinos proponen una arbitrariedad política sin raíces en la historia, los musulmanes son «franceses», en Argelia hay un millón de franceses «europeos», no existe cohesión nacional, etc., etc., clamaban a su vez los fascistas de «Presencia francesa en Argelia». Análisis-reductivo de la realidad, en beneficio de las clases dominantes —monopolios y terratenientes franceses. Todo ello, bien entendido con el apoyo incondicional de toda la «izquierda» social-colonialista francesa, de Miterrand al PCF.

      Angola, Kenia, Madagascar, Cuba, «Indochina francesa», etc., la larga historia del Imperialismo. Siempre el mismo esquema, la misma teoría, analítica, pragmatista y burguesa. Siempre el mismo portavoz de la leyenda, el gran capital monopolista internacional sin olvidar que para pertenecer a esta clase, no es preciso gozar de su «dolce-vita», por ejem. los gendarmes katangueños o el mayor Hoare y sus mercenarios blancos y negros; nos lo recuerda el poeta de la «negritude» Aimeé Cesaire en aquellos versos:

            «Ahí está el delator negro, el gendarme negro

            y todas esas cebras se revuelcan como pueden para

            deshacerse de sus rayas en el rocío de leche blanca».

      (Septiembre 1967 / Lan Deia N.° 38, LAN DEIA (1963-68) 107-109.etan.)

«Tres tesis social-colonialistas sobre el euskera»

      Desde hace algún tiempo la evidente voluntad de los vascos, de conservar y transmitir a las próximas generaciones su lengua, ha desencadenado una ofensiva, solapada y suburbana, por parte de quienes creían solucionado el problema lingüístico en Euzkadi.

      Dejaremos para otra ocasión, los burdos ataques, «a la antigua», de ciertos sectores todavía anclados en un pasado muy cercano. Hoy, pocos son los que mantienen el «slogan» de los años 90, «español, habla la lengua del Imperio».

      La «tolerancia» oficial hacia el euskera, en la escuela privada, la radio o el teatro, los bersolaris, la creación de cátedras y escuelas de Declamación Vasca, la autorización para la impresión de libros y revistas, la famosa orden Ministerial de Marzo de 1951, tratan de camuflar posiciones intransigentes. Entre 1940 y 1955, el euskera pasó, de criminal adversario de la lengua del «Imperio», a «ese tesoro precioso que debemos conservar».

      No es a las viejas críticas a las que nos referimos, sino a un nuevo «frente cultural», que conservando, en lo fundamental, las antiguas motivaciones, disfraza de «socialismo», «humanismo abstracto» y otras graves palabras sus ataques a la lengua vasca.

      Este «frente» social colonialista, mantiene, en euskera y español, tres tesis que desde su expresión más burda a la más alambicada cabe exponer así:

      1) Primera tesis social-colonialista: Asimilación lisa y llana de vasco y «burgués». La lucha por la supervivencia del euskera, no es sino un subproducto ideológico de la «burguesía», el euskera tiende a dividir a los obreros, la defensa de los valores culturales vascos no es una reivindicación proletaria (la defensa de los valores culturales no vascos, por supuesto que sí), etc., etc.

      Estos tremendos «revolucionarios», deberían demostrarnos primero que el español no es utilizado por la burguesía, que no constituye un instrumento de opresión clasista o de alienación cultural, sino que es el vehículo de la «revolución universal».

      Deberían demostrarnos que el euskera surgió a la vida juntamente con la burguesía hacia el siglo XVII y que, hasta entonces, el pueblo vasco hablaba, ¡cómo no!... español.

      Sin embargo no nos demuestran hechos tan peregrinos, ni nos explican por qué en Rusia y en China no se sustituyeron, después de la revolución, el ruso y el chino (hasta entonces instrumentos opresores en manos de la «burguesía») por el esperanto o el volapuck, únicos e inmaculados «idiomas» no manchados por la lucha de clases. Tal vez rusos y chinos cayeron en la cuanta de que, el esperanto y el volapuck eran efectivamente de erigen burgués, originados por la tendencia tan tiernamente pequeño-burguesa, al cosmopolitismo y a la unidad abstracta de la humanidad. Y entre «burguesía» y «burguesía», naturalmente, prefirieron la suya.

      Pretender que un idioma, una estructura lingüística, un instrumento de inter-comunicación, sean propiedad de una clase determinada, es equivalente a rechazar el motor de explosión o el análisis factorial, con el pretexto de que son utilizados preferentemente por la «burguesía».

      2) Segunda tesis social-colonialista: existen en nuestra tierra, un «problema lingüístico» y un «problema social». Sin embargo el «problema lingüístico», engloba «solamente», un conjunto de datos culturales y antropológicos sin relación con las fuerzas operantes en la infraestructura. En sí, el problema lingüístico pertenece a la superestructura ideológica, es ajeno a la lucha de clases, pero es un problema real que hay que tratar de resolver.

      ¿Es posible que el idioma, que supone una relación interpersonal, colectiva, social por tanto, sea ajeno al proceso de producción material?

      ¿Cómo una estructura de expresión comunitaria, puede dejar de tener relación con todos los problemas superestructurales e infraestructurales?

      Para estos «sociólogos» la superestructura es un limbo misterioso que se mantiene aislado y autónomo en virtud de fuerzas metafísicas.

      Tesis de clara progenie idealista y burguesa, «algo» extraña en quienes se llaman «marxistas».

      3) Tercera tesis social-colonialista. Parte de la siguiente declaración formal: los llamados «problema lingüístico» y «problema social», no son sino distintos aspectos de una misma realidad. Bravo. Lo malo es que se escamotea burdamente la «realidad» y los antagonismos de clase en ella existentes, se rechazan los movimientos reivindicativos existentes hasta la actualidad, con el intento solapado de rechazar el problema en su conjunto. Todo ello cubierto con la más frondosa expresión verbal «euskaltzale». Los mantenedores de la tesis, afirmarán y negarán en sitios distintos la misma cuestión. P. ejem., aquí, montarán una «ikastola» o utilizarán las clases de euskera como medios de difusión de sus ideas, allá, afirmarán que las ikastolas y el euskera son «burgueses» y «reaccionarias». (Naturalmente, su crítica a la enseñanza se limita «solamente» a las ikastolas). En la actual situación del euskera, los objetivos que persigue esta actitud son claros: sembrar la confusión mental, y sobre ello, proceder a la amputación sistemática y controlada de las raíces más hondas del sentimiento nacional vasco.

      Sus argumentos en círculos «estrictos» son los de las dos tesis expuestas anteriormente, en círculos «más amplios», donde es peligroso aventurar opiniones arriesgadas se invoca la necesidad de utilizar una lengua que pueda expresar las «necesidades» del «pueblo».

      «Necesidades» que no se explica cuáles son, ni a qué «pueblo» se refieren, ni a qué clase de ese «pueblo» hacen referencia, ni en virtud de qué raros poderes mágicos, estos señores constituyen el portavoz de las «necesidades del pueblo». Naturalmente, este tipo de preguntas no las contestarán jamás nuestros social-colonialistas, ya que su pretensión no es elaborar honradamente una teoría sociológica, sino actuar como quinta columna. No es pues sorprendente oír a estos «socialistas revolucionarios» las mismas invectivas contra el euskera que a un Unamuno o a un Víctor Pradera en su famoso discurso sobre el «fetiche de la lengua». En este aspecto la «nueva línea» es tan antigua como el nacionalismo español, en sus formas más cerriles.

      Como habrán podido observar nuestros lectores, todo esto no lleva sino al viejo, traído y llevado cuento del «universalismo humanista», de la «apocatástasis mundial», y de la hermandad entre los pueblos del mundo. Ideas irrealizables mientras continúen los conflictos reales entre clases y pueblos. Por el momento no sirven más que para dos cosas: una, despojar a los incautos o los despistados de lo suyo, en provecho del vecino; otra, poner de manifiesto el curioso «universo» de nuestros «universalistas», hombres-antes-que-vascos. (Como si un vasco pudiese dejar de ser hombre, o disociarse en sus dos componentes de «hombre» y «vasco», «sutil» distinción que nos llevaría a distinguir separadamente en el caballo lo genéricamente «caballo» y lo genéricamente «mamífero»).

      Ya hace años que otro «universalista» famoso, el profesor Ortega y Gasset (D. Eduardo), filósofo y mentor de la muy «progresista» burguesía liberal y republicana española, en su estudio sobre los hermanos Zubiaurre, nos dejó ver, muy claramente, que para él, así como para nuestros social-colonialistas y «universalistas-anteshombres-que-vascos», el «universalismo» coincidía, en todo, con el más estrecho nacionalismo manchego. En fin, hay hombres y pueblos que jamás verán nada más allá de sus narices.

      No podríamos terminar este artículo sin hacer referencia a las opiniones que, sobre el euskera, ha expresado, recientemente, en dos ruidosos artículos publicados en «Zeruko-Argia», Gabriel Aresti. A sus posiciones, («dentro de una especie de crítica realista acrílica, es decir, inconsciente») se le puede aplicar las palabras que Jean Paul Sartre dedicó al «realismo» de los colaboracionistas franceses, como Deat y Marquet, bajo la ocupación alemana:

      «Por su docilidad ante los hechos o, más bien, ante el hecho único, la derrota francesa, el colaborador realista practicó una moral invertida. En lugar de juzgar los hechos a la luz del derecho, fundó el derecho sobre los hechos. Su metafísica implícita identifica el ser con el deber ser; todo lo que es, es bueno, lo que es bueno es lo que es. Explicó la resistencia por una adhesión anacrónica a las costumbres y a una ideología extinta, y no por la afirmación de un valor».

      Sin embargo, siempre ocultó la contradicción profunda encerrada en el hecho, de que él también eligió los acontencimientos que constituían su punto de partida. De ahí la debilidad interior de su sistema Y así vemos cómo aquel hombre que habla sin cesar de la «dura lección de los hechos», sólo considera los hechos que favorecen su doctrina.

      El colaboracionismo de Aresti va tal vez acompañado de una dosis considerable de masoquismo. Como al parecer se interesa, en la forma incoherente que le es propia, por el problema del «tabú», le aconsejamos lea el «Totem y Tabú» freudiano. Así estará al corriente de los mecanismos inconscientes de autoagresión. Como él mismo declara no estar muy bien de la cabeza (véase «Zeruko Argia» 225), es posible que sus ataques al euskera no sean sino intentos sublimados de autodestrucción. Por nuestra parte no existe el menor inconveniente. En cuanto a su aire de «genio» incomprendido, descubriendo de nuevo el Mediterráneo... sus «genialidades» tienen por lo menos 60 años, y su afición a hablar de lo que no sabe es tan vieja como el mundo.

      Hemos balizado el camino por el que se desarrollarán los futuros ataques contra el euskera. Lo hacemos porque sabemos dónde están nuestros enemigos, los enemigos de la clase obrera. Y un consejo a quienes pudieran sentirse inquietos ante la retórica neo-colonialista:

      Cuando los imperialistas os motejen de «burgueses» por defender nuestra lengua, preguntad sin miedo: ¿Burguesía? ¿Qué es eso? Estad seguros que vuestros interlocutores no lo saben. Sólo los socialistas podemos responder a esa pregunta. Sólo los socialistas podemos integrar el problema conflictivo entre los idiomas en el contexto general de la lucha de clases que hoy en día se desarrolla en Euzkadi. Bajo el fascismo genocida, denostar al euskera es constituirse en aliado del principal enemigo del euskera, la gran burguesía oligárquica española.

      El euskera es el idioma de los trabajadores vascos, y también de la burguesía nacional, pero el español es el instrumento de opresión de la burguesía española y del fascismo. Afirmar el euskera es afirmar un valor democrático y socialista.

      (LAN DEIA, Septiembre 1967 / N.° 38 (1966-68), 114-116.etan)

«Falanjista berriek, geografia berria»

      Asieran Aresti zen; eta Aresti lurraren argia zen: eta argiak illunpeak kendu nahi zituen, eta illunpetatik Saizarbitoria bakarrik agertu zen.

      Arrigarria da nola aurreratu duten Geografia, goitian aipatu geografo berriak. Ba ginakigun, egoeraren araberan ikusten zutela munduaren bizia, baita mesede hori izpiritu berezi batzueri tokatzen zaiela bakarrik ere. Ni ez nintzen horreri ohartu, Parisera joan arte. Aisalde batean, handik atera gabe, Afrikako ipar aldean egona ninduzuten (denak dakizuten bezala, hiri haundi hura, arjelinoak eta marrokiak bizi diren auzo bat da), beste egunen batean, Calabria eta Messina bisitatu nituen («Place d'Etoile» delakotik 16 kilometrara dagoen «bidon-ville» batean). Ez nuen «Sierra de Cazorla» delakorik bisitatu nahi: aski ezaguna dut «Carpetobetonian» berean.

      Galde egingo duzue nola ditekeen hori posible; «Paris la nuit» delakoaren ametsak, edo LSD izenekoaren ondokoak ez ote zirela izango. Ez!, ghettoan zaudeten irakurle atzeratuak, horiek dira Geografia-bide berria delakoan maixu diren Aresti eta Saizarbitoriaren irakaspenak. Hortarako izpiritu berezi eta aberats bat behar da izan noski; eta sensibilidade haundi bat errealidadearen aurka joateko, eta denbora eta espazioa dausetzeko (historioa eta zentzu komunaren anulazioa).

      (Ai burgesak!, beste gizonekin mail berean, begietakorik gabeko poetak eta ameslariak sartu nahi dituztenak!: beste edonor izan ba lira bezala).

      Orain dela denbora gutxi, Saizarbitoriak, berak bizi izan dituen Unibersoa maitasun eta aren experienziak kontatu zizkigun. Gallego baten zatutik ardoa edaten, gaztelatar batekin solasa; eta lo kuluxka bat andaluza batek zaindua. Pena da Saizarbitoriak ez duela bidaia gehiagorik egiten. Bestela ikasiko luke tango arjentinoa dantzatzen porteña batekin, hawaiana baten magalean lo egingo luke (zein garai ona, Arestiren poesiak irakurtzeko!), edo bakearen pipa delakoa egiazko cheyenne batekin erre... Bitartean, Saizarbitoriaren unibersoa, Alcarriako unibersoa dela pentsatzera bortxatuak gaude. Edo-ta, Alcarrian salbo, munduan gizon eta andre normalez ghettoak besterik ez dagola pentsatzera iritxi ote dire?; bere eguneroko linean alienatuak, eta bizarraren indarra konprenitzen ez dutenaren ghettoak, noski.

      Mundu guziko herri guziek zaintzen dute gogorki beren lurraren gain duten eskubide osoa. Ezinbestez: eskubide hori gabe herria bera suntsitzen da ta. Jakiña, beste lekuetatik etorritakoek, horretara nahi balin ba lute ere, ez lukete hori aldatzeko deretxorik, nahiz ugari edo gutxi izan. Bestela, bide egokia luke kolonialismoak besteen lurretan eskubide osoa irabazteko, baita herri menperatua «por pisos» saltzeko ere! Hori dionak, demokraziaz burla egiten du, besterik ez.

      Hola pentsatzen dute, bai, mundu guziko «ghettoetan», izanik ere Viet-Nam, Québec, Cuba, Goa, URSS, Txina, Argelia, Angola, Jordania, Israel, Polonia, Argentina, eta abar, azkeneraño. Holaxe ere esan du, bein eta berriz uno delakoaren ghetto haundiak. (Oraindik orain, «Libro Rojo Español» delakoan, españar fazistek ere horixe diote... Gibraltar dela-ta, hango kasua oso berezia izanik ere «El patrimonio histórico territorial, la integridad del territorio español no pueden ser alterados por la voluntad de poblaciones adventicias, etc., etc.». Gure geografo berriek ez dute liburu hortan parte hartu?

      Dena dela, Aresti ta Saizarbitoria ez ditugu horrekin konforme... Euskal-Herria delata. Egia esan, badakigu, jaun hoiek «integridadea» baño nahiago dute desintegrazioa, hau da «logica eskizofrenika», fazista ta fazista-berrien pentsaera berezia.

      Gure geografo berriek itzultzen dute «euskeraz», españar burges kolonialisten betiko ideolojia. Falanjismo zaharrak topo egin du lur hontan, Falanjismo berria saiatzen da berean, kareta zaharra pixka bat aldatuz. Españar razismoak itsutua egon behar, uste izateko euskaldunok onhartuko dugula gure kalte, iñork munduan onhartzen ez duena bere etxean. Ez horixe! Askotan «etxe-kalte» izanik ere...

      Gure jakintsu-berriak, Alcarriako pentsakizun argitsuaren aurrerapen bat besterik ez dire, gaixoa, atzeratua, menderatua eta dretxorik-gabekoa den euskal-ghetto hontan. Bestela, arrigarriena litzake euskal ghettoan daudenentzat bakarrik argitaratzen dituztela beren lanak; eta euskeraz. Normalena izango litzake, Alcarrian eta Alcarriako mintzeiran argitara ematea. Utzi beharko dituzte ghetto-izpirituaren azken ondarrak (sortzeak, azierak, mintzairak etab. osatzen dutenak), eta aldakuntza egin. Hala lortuko luteke plomu pskikoa.

      Konprenitzen ez duguna da, nola ghetto honek ematen dituen bainbeste buruko-min, Alcarriako izan diren, diren eta izango diren kolonialista guzieri.

      Ez ote da izango, Bizkaiak, hala guztiz ere, Bizkaia izaten irauten duelako?

      (Diciembre 1967 / LAN DEIA N.° 40.)

      Garai honetan «Eladio» hauetakoa izaniko Andoni Kaierok —Arestiren hasierako idazle bizitzan harreman handia izanikoak, ik. «Gabriel Melirekin esposatzen da» atala—, honela idatziko du, Aresti hil eta laster: «1961-garren udazkenean, Madrilera abiatu nintzen (...) gero Parisera (...). Bitartean, Aginaga eta bere lagunak ezagutu nituen, ezaguna den iharduera jarraituz. Gertaera guztiok Arestigandik urrundu ninduten. (...). Egia esan, politikan gertatutakoak ikusiz gero, ez zuen Gabrielek inoren zokoratzerik merezi. Orain, damu antzeko sentimendu bat daramat bihotzean..». Ik. Bilbok bere seme prestuari (Gabriel Arestiri Omenaldia). 1986ko Ihardunaldiak, Bilbo, 1999, 129an.

In memoriam

ALONSO MONTERO, X.: «Réquiem por Gabriel Aresti» in EL PROGRESO. Lugo (1975), VI.13.

AMATIÑO: «Gabriel Aresti hil da» in ZERUKO ARGIA (1975), VI.15.

EUSKALDUNAK: «Agur, Aresti» in EUSKALDUNAK. Baiona (1975), VII.16.

CASA DE GALICIAk, 1975.VI.10ean EUSKALTZAINDIAri.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «Azken Agurra». Derioko hilerrian esana. Ineditoa.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «Ha muerto Gabriel Aresti» in TRIUNFO. Madril (1975), VII.666.a.

GAMINIZ KULTUR TALDEA: «Gabriel Aresti Segurola» in GAMINIZ KULTUR TALDEA. Plentzia. 1975.

GOIZ ARGI: «Gabriel Aresti il da» in GOIZ ARGI, 248a.

HIERRO: «Ha muerto el académico y escritor GABRIEL ARESTI» in HIERRO. Bilbo (1975), VI.6.

IDEAL GALLEGO, EL: «Murió Gabriel Aresti, poeta vasco vinculado a la cultura Gallega» in EL IDEAL GALLEGO (1975), VI.15.

INFORMACIONES: «En la muerte de Aresti Segurola, un soñador para una lengua» in INFORMACIONES. Madril (1975), VI.10.

LA GACETA DEL NORTE: «Ha muerto el poeta y comediógrafo Vasco GABRIEL ARESTI» in LA GACETA DEL NORTE. Bilbo (1975),VI.7.

KINTANA, Xabier: «Gabriel Aresti Segurola» in ANAITASUNA (1975), VII.15

LAFFITE, P.: «Gabriel Aresti hil zaiku» in HERRIA (1975), VI.19.

LETE, Xabier: «Gabriel Arestiren heriotza» in ZERUKO ARGIA (1975), VI.15.

MERINO, José Luis: «Ha muerto Gabriel Aresti: Empieza a ser leyenda» in HOJA DE LUNES DE BILBAO (1975), VI.9.

MARTÍNEZ, Carlos: «Senbranza» in CASA DE GALICIA. Bilbo. 1975.

MARTÍNEZ, Florencio: «Don Luis Michelena habla sobre la edición de libros en euskera» in EL CORREO ESPAÑOL-EL PUEBLO VASCO. Bilbo (1975), VI.8.

MATAUKO: «Gabriel Aresti hil zaigu» in HITZ. Baiona. (1975), VIII. (4a).

NICOLÁS, Vidal de: «La muerte de un poeta» in EL ABRA. Portugalete (1975), VII.31.

ONAINDIA, Santi: «Gabriel Aresti joan zaigu» in GOIZ ARGI. Donostia (1975), 252an.

ORTIZ ALFAU, Á.: «Tertulia» in HIERRO. Bilbo (1975), VIII.4.

OTEROKO, Bladi: «Defendiste la casa» in Gabriel Arestiri omenaldia. «Bilbok bere seme prestuari» 1986ko Ihardunaldien aktak. Bilbo (1999), 75ean.

PONTTO, Gehexan: «Gabriel Aresti» in HERRIA. Baiona (1975), VII.10.

SAN MARTIN, Juan: «Gabriel Aresti poetaren heriotza orduan» IN HOJA DEL LUNES DE SAN SEBASTIÁN. Donostia (1975), VI.9. (Ik., baita ere, in EGAN (1975), 1-6, 15. eta j.

UXOLA: «Aresti zana dala-ta» in LA VOZ DE ESPAÑA. Donostia (1975), VIII.24.

YA: «Falleció el poeta y comediógrafo vasco Gabriel Aresti» in YA. Madril (1975), VI.8.

ZELAIETA, A. «Recuerdo de Gabriel Aresti» in CUADERNOS PARA EL DIÁLOGO (1975), VI-VII. 77.a.

Bibliografia

AGUIRRE: «Gabriel Arestiren "Bernat Etxapare" idazlanari buruz» in ANAITASUNA (1971), VII.30.12.

AGIRREAZALDEGI, A. eta alii: Euskal Poetak eta Artistak G. Arestiren omenez. Donostia, 1978.

AGUIAR, Victor Manuel de: Teoría de la Literatura. Madril, 1979.

AKESOLO, L: «Azkue y Barrutia» in RSVAP (1966).

AKESOLO, L.: «Leizarragak ez zuen "libertorik" aipatu» in DIARIO VASCO. Donostia, 1973, IX.30.

AKESOLO, L.: «Norentzat da arrikada ori?» in DIARIO VASCO. Donostia, 1973, X.7.

ALBANDOZ, Roberto: «Allá, por esa playa» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 32an.

ALBANDOZ, Roberto: «Recuerdas» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 38an.

ALDEKOA, Iñaki: Munduaren Neurria (Arestiren ahots biblikoa). Irun, 1998.

ALDEKOA, I.: «Bernardo Atxagaren unibertso literarioa (1976-1988), Literatura eta kritika» in EGAN (1999) 3-4, 9-20.

ALONSO, Dámaso: Poesía Española. Ed. Gredos, Madril, 1971.

ALTUNA, P.: «Euskal irakasgintza gaur» in ZERUKO ARGIA (1970), XI.1.12.

ALTUNA, P.: «Aditz Batua» in ZERUKO ARGIA (1971), XI.7.12.

AMATIÑO: «Gabonetako Ikuskizuna» in ZERUKO ARGIA (1972), I.9.4.278

AMATIÑO: «Gabonetako Ikuskizuna!» antzerkia» in ZERUKO ARGIA (1972), I.30.4.

AMATIÑO: «Aditzaren batasuna» in ZERUKO ARGIA (1972), II.29.6. eta (1972), IV. 2.4.

AMATIÑO: «Langileria historian zehar» in ZERUKO ARGIA (1972), II.6.4.

AMATIÑO: «Lepoan hartu eta segi aurrera» in ZERUKO ARGIA (1973), IV.9.4.

AMATIÑO: «Euskal idazleen elkartea» in ZERUKO ARGIA (1972), VI.4.4.

AMATIÑO: «Oskorri» taldea» in ZERUKO ARGIA (1972), VII. 30.4.

AMATIÑO: «Fontes Linguae Vasconum» in ZERUKO ARGIA (1973), I.28.4.

AMATIÑO: «Gabonetako Ikuskizuna» in ZERUKO ARGIA (1973), IV.8.5.

AMATIÑO: «Portugaleteko Batzarra» in ZERUKO ARGIA (1973), VI.15.7.

AMATIÑO: «Euskal Idazleen Batzarra» in ZERUKO ARGIA (1973), VII.29.4.

AMATIÑO: «Lau teatro Arestiar» in ZERUKO ARGIA (1973), IV.22.5.

AMATIÑO: «Oskorri» taldea» in ZERUKO ARGIA (1973), III.31.4.

AMATIÑO: «Zenbat gara» in ZERUKO ARGIA (1975), III.23.4.279.

AMATIÑO: «Kaniko eta Beltxina» in ZERUKO ARGIA (1971), XII.12.4.

AMILLAITZ: «Berriak: Oargiko sariketa» in EUZKO GOGOA (1955), I-II.

AMUNDARAIN, D.: «Euskera bateratua» in ZERUKO ARGIA (1969), XII.14.3-7.

AMURIZA, X.: «Aldous Huxley-ren "Brave new World" nobelaren itzulpenari buruz» in ANAITASUNA (1970), IX.15.15.

AMURIZA, X.: «Egun da Santi Mamiña» in AGORRILA. 30-15.19. Baiona (klandestinoa).

AMURIZA, X.: «Aresti Bertsolarien Bileran» in GARA, (2000), VI.3, Mugalari, 8.a.

ANAITASUNA: «Oharra» in ANAITASUNA (1973), IV.15.3.

ANAITASUNA: «Anaitasuna eta euskara batua» in ANAITASUNA (1970), IX.15.15.

ANAITASUNA: «Batasunaren kutxa» in ANAITASUNA (1970), VIII.15.6.

ANAITASUNA: «Gabriel Arestiren liburu berria» in ANAITASUNA (1971), V.15.4.

ANAITASUNA: «Gabriel Arestiren judizioa zela eta» in ANAITASUNA (1972), V.15.5.

ANSO, Martin: «Bilbon barrena Gabriel Arestirekin, poeta hil zeneko hogeita bosgarren urteurrenean» in GARA (2000), VI.5.32an.

APAT-ETXEBARNE: «Lizardi zenaren omenez» in EGAN (1961), 1-3.113.

APAT-ETXEBARNE: «Sariak» in EGAN (1968), 1-6.139.

APAT-ETXEBARNE: «A. Joakin Bedoña-Loramendi gorazarrea» in EGAN (1959), 5-6.181.

APAT-ETXEBARNE: «Olerki bat» in EGAN (1960), 1-2.87.

ARANA MARTIJA, J. A.: «En torno a la música y letra del Gernikako Arbola» in TXISTULARI (1966), (47a). 31-34.

ARANA MARTIJA, J. A.: «Gabriel Arestiren "Nere aitaren etxea defendituko dut" 350 hizkuntzetara itzulia» in EUSKERA (1985) (2. aldia), 549. eta j.

ARANA MARTIJA, J. A.: Música Vasca. Donostia, 1976.

ARANBERRI: «Amaren metodoa» in ANAITASUNA (1970), IX.15.8.

ARBIDE: «Bide giroak» in ZERUKO ARGIA (1964), III.22.3.

ARCELUS, X.: «Uhin berri liburua Jon San Martinek aurkeztua» in ZERUKO ARGIA (1970), I.18.7.

ARENAZA, J.: Tus hijos y el euskera. Bilbo, 1972.

ARENAZA, J.: «Euskerari buruz» in ZERUKO ARGIA (1969), XI.23.3.

ARENAZA, J.: «Oñaz eta Ganboa» in ZERUKO ARGIA (1970), II.15.3.

ARESTI, G.: «Dance dans la prière» in EUZKO GOGOA (1954), IX-X. 133.

ARESTI, G.: «Godalet-dantza» in EUZKO GOGOA (1954), IX-X. 133.

ARESTI, G.: «Irisarriren olerkiak» in EUZKO GOGOA (1954), XI-XII. s.p.

ARESTI, G.: «Udazken kantua» in EUZKO GOGOA (1954), XI-XII. s.p.

ARESTI, G.: «Gauontzak» in EUZKO GOGOA (1954), XI-XII. s.p.

ARESTI, G.: «Ezer ez» in EUZKO GOGOA (1955), I-II.

ARESTI, G.: «Maite gurpila» in EUZKO GOGOA (1955), I-II.

ARESTI, G.: «Ilhargiari» in EUZKO GOGOA (1955), X-XII.85.

ARESTI, G.: «Korta» in EGAN (1956), 3-4.72.

ARESTI, G: «Amolandun bi» in EGAN (1956), 3-4.14.

ARESTI, G.: «lllunpeak argitu bear» in ANAITASUNA (1956), III.IV-V.

ARESTI, G.: «Les fleurs du mal» in EGAN (1957), 3-4. 148-152.

ARESTI, G.: «Umezurtza» in EGAN (1957), 5-6. 296-300.

ARESTI, G.: «XXXI» in EUZKO GOGOA (1958), 3-6. 152.

ARESTI, G.: «Nire Gorputza» in KARMEL (1958), I.

ARESTI, G.: «Katu-Ama Amoritsua» in KARMEL (1958), III.

ARESTI, G.: «Bere erreiñuan jauntxoa» in KARMEL (1958), III.

ARESTI, G.: «Ipar Aizea» in KARMEL (1958), V.

ARESTI, G.: «Neskatxa Polita» in KARMEL (1958), V.

ARESTI, G.: «Onaindiari» in OLERTI (1959), I.60.

ARESTI, G.: «Intxiña» in OLERTI (1959), II.80-91.

ARESTI, G.: «Barteko Ametsa» in OLERTI (1959), III.163.

ARESTI, G.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 1959-IV.13koa, 113an.

ARESTI, G.: «Bizkaitarra» in EGAN (1959), 1-4. 7-11.

ARESTI, G.: «Bizkaitarra» in EGAN (1959), 5-6.125-129.

ARESTI, G.: «Olerkaria» in EGAN (1959), 5-6.139-141.

ARESTI, G.: «Pedro I. Barrutia, Mondragoeko eskribauaren Gabonetako Ikuskizuna euskeraz eskribidutako lehengo teatruzko lana» in EUSKERA (1959), IV.139-149.

ARESTI, G.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 1959.X.29koa, 148-149etan.

ARESTI, G.: «Bizkaitarra» in EGAN (1960), 1-2.11-20.

ARESTI, G.: «Abertzalea» in EGAN (1960), 1-2.32-34.

ARESTI, G.: «Gaurko lau poeta» in EGAN (1960), 1-2.113-115.

ARESTI, G.: «Poesía eta euskal poesia» in EGAN (1960), 3-6.154-170.

ARESTI, G.: «200 punto» in OLERTI (1960), III.153-158.

ARESTI, G.: «Mugaldeko herrian eginikako tobera» in EGAN (1961), 4-6. 262-289.etan.

ARESTI, G.: «Zuzenbide debekatua» in EGAN (1961), I-III.10-15etan.

ARESTI, G.: «Jainkoa jaio da Otxarkoagan» in EGAN (1962), 4-6. 314-319.etan.

ARESTI, G.: «Majoria handiari» in EGAN (1962), 4-6.

ARESTI, G.: Etxe aberatseko seme galdua eta Maria Magdalenaren seme santua in EGAN (1962), 4-6. 324-348.etan.

ARESTI, G.: «Dos folletos alaveses firmados por "Ikasle" y "Bordazale" in HIERRO (1962), V.23.

ARESTI, G.: «Nola erein teatroaren gaurkotasuna euskaldunen artean» in EUSKERA (1962), VII.285-287.

ARESTI, G.: «Baserri Bertsolariari» in ZERUKO ARGIA (1963), XI.74.4.

ARESTI, G.: «Baserri Bertsolariari» in ZERUKO ARGIA (1963), XII.22.4.

ARESTI, G.: ...eta gure heriotzeko orduan in EGAN (1964), 1-6.207-235.

ARESTI, G.: «Mailu batekin» in EGAN (1964), 1-6.51-57.

ARESTI, G.: «Urte berrion dizula, ZERUKO ARGIA» in ZERUKO ARGIA (1965), II.7.3.

ARESTI, G.: «Martinaren ilusioa» in ZERUKO ARGIA (1965), II.28.3.

ARESTI, G.: «Nire bihotzetik: Gu, mendearen semeok» in ZERUKO ARGIA, (1965), III. 14.3.

ARESTI, G.: «Bego Abaituari» in ZERUKO ARGIA (1965), III.28.3.

ARESTI, G.: «Datorren aste santurako burubidea» in ZERUKO ARGIA (1965), IV.11.7.

ARESTI, G.: «Ez niri kulparik bota» in ZERUKO ARGIA (1965), IV.25.3.

ARESTI, G.: «Historia tristeago bat» in ZERUKO ARGIA (1965), VIII.22.3.

ARESTI, G.: «Labayen jaunaren azken liburua» in ZERUKO ARGIA (1965), XII.12.3.

ARESTI, G.: «Koplas de Aurresku» in TXISTULARI (1965), 41.25.

ARESTI, G.: «Disentir» in TXISTULARI (1965), 44.13.

ARESTI, G.: «Blas de Oterorekin eskuz-esku» in ZERUKO ARGIA (1966), I.16.12.

ARESTI, G.: «Naikoa!» in ZERUKO ARGIA (1966), I.23.3.

ARESTI, G.: «Jarrai taldea Bilbaon Historia triste batekin» in ZERUKO ARGIA (1966), I.16.9.

ARESTI, G.: «La letra H en euskera» in TXISTULARI (1966), (45).34-35.

ARESTI, G.: «Kriselu, grupo de teatro vasco» in HIERRO (1966), IV.4.7.

ARESTI, G.: «Isabel de Vizcaya» in HIERRO (1966), IV.28.7.

ARESTI, G.: «El traidor Ugarte (apuntes para un drama shakespeariano en torno a las juntas de Guernica)» in HIERRO (1966), V.19.

ARESTI, G.: «Bilingüismo en las Juntas de Guernica» in HIERRO (1966), VI.18.

ARESTI, G.: «La película "Pelotari"» in HIERRO (1966), VII.16.

ARESTI, G.: «Reivindicaciones para quién?» in HIERRO (1966).

ARESTI, G.: «Homenaje a Kirikiño y a la cátedra de la lengua vasca» in HIERRO (1966).

ARESTI, G.: «La sidrería y el convento. (O sobre cuál es la mejor escuela para un bersolari)» in HIERRO (1966), VIIko 2an.

ARESTI, G.: «Min bahako» in ARRAGOA (1967), V.6-7.

ARESTI, G.: «In memoriam» in ARRAGOA (1967), V.6-7.

ARESTI, G.: «Iru urte luze» in ARRAGOA (1967), V.6-7.

ARESTI, G.: Justizia txistulari in EGAN (1967), I-6.284

ARESTI, G.: Euskal Harria. Kriselu, Bilbo, 1967.

ARESTI, G.: «K. Santamaria Jaunari eskutitz agiria» in ZERUKO ARGIA (1967), III.19.3.

ARESTI, G.: «Bilbaoko erdal herritik» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.2.3.

ARESTI, G.: «Astos y astoquillos edo aldapa behera arin baten azken pauso bat» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.30.3.

ARESTI, G.: «Azken hitz bat Bilbaoz» in ZERUKO ARGIA (1967), VI.11.3.

ARESTI, G.: «Hizkuntza eta herritasuna» in ZERUKO ARGIA (1967), VI.16-23.3.

ARESTI, G.: «Lur honetan» in ZERUKO ARGIA (1967), X.22.9.

ARESTI, G.: «Euskeraren batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), VII.7.3.

ARESTI, G.: Beste mundukoak eta zoro bat in Euskal Elerti 69. Lur, Donostia, 1969, 328-402.etan.

ARESTI, G.: «Resumen de la disertación sobre la figura de Barrutia» in EUSKERA (1971), 34an.

ARESTI, G.: «Betiko zezena toreatzen» in ZERUKO ARGIA (1969), IV.6.6.

ARESTI, G.: «Nire aitaren etxea defentiduko dut» in Cuarenta Poemas. Ed. Helios, Madril, 1970. 285.ean.

ARESTI, G.: Harri eta Herri. Itxaropena, Zarautz, 1964.

ARESTI, G.: «Priestleyren Ertzaiña etxean Bilboko Ayala teatroan» in ZERUKO ARGIA (1964), III.29. 4.

ARESTI, G.: «Elizardi, poeta» in ZERUKO ARGIA (1964), IV.19.3.

ARESTI, G.: «Lizardi, euskaldun» in ZERUKO ARGIA (1964), VIII.2.3.

ARESTI, G.: «Pernando errespetatu egin behar» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.6.4.

ARESTI, G.: «Harri eta Herri (Kritika batzuen kritika)» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.19.3.

ARESTI, G.: «Euskeraren ortografia eta Pelay Orozko» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.26.4.

ARESTI, G.: «Alferrean galdutako bitxia» in ZERUKO ARGIA (1964), X.4.3.

ARESTI, G.: «Zergatik Unamuno ala Domingo Agirre?» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.8.3.

ARESTI, G.: «Nire alaben izenak» in ZERUKO ARGIA (1964), XII.20.3.

ARESTI, G.: Mundu-Munduan in EGAN (1965), 1-6.186-258.

ARESTI, G.: «Hitzaurre moduz» in Teatro Zaarra. Auspoa, Tolosa, 1965.

ARESTI, G.: «Nire bihotzetik: Gaurko euskal poesia» in ZERUKO ARGIA (1965), I.24.9.

ARESTI, G.: «Jainkoa eta haurrak» in ZERUKO ARGIA (1970), V.31.3.

ARESTI, G.: «Batasunaren kutxaren primezia» in ANAITASUNA (1970), V.30.6-7.

ARESTI, G.: Batasunaren Kutxa. Lur, Donostia, 1970.

ARESTI, G.: «Sustrai bila» in ANAITASUNA (1970), VIII.30.6.

ARESTI, G.: «El abrazo de los muertos» in ANAITASUNA (1970), X.30.9.

ARESTI, G.: «Munstro bat, munstro bi» in ANAITASUNA (1970), XI.15.12.

ARESTI, G.: «Haur Besoetakoa» in KRISELU 14. (Kontrasolapa).

ARESTI, G.: Harrizko Herri Hau. Lur, Donostia, 1970.

ARESTI, G.: «Noelak» in ANAITASUNA (1971), II.28.12.

ARESTI, G.: Lau Gartzelak. Lur, Donostia, 1971. (Ik. NAZIM.)

ARESTI, G.: «Txirrita» in ANAITASUNA (1971), IV.15.8-9.

ARESTI, G.: «Lizardi» in ANAITASUNA (1971),VIII.15.8-9.

ARESTI, G.: Kaniko eta Beltxitina. (Hitzaurrea eta prestaera). Lur, Donostia, 1971.

ARESTI, G.: «Nork dio gezurra?» in ANAITASUNA (1971), IX.15.7.

ARESTI, G.: «Zapatak noizean behin garbitu behar» in ANAITASUNA (1971), IX.15.10.

ARESTI, G.: «Badaezpadakoak eta seguroak» in ANAITASUNA (1971), IX.30.9.

ARESTI, G.: «Guti eta gaizki dakigunok» in ANAITASUNA (1971), IX.30.16.

ARESTI, G.: «Ateak itxita» in Lau teatro Arestiar. Lur, Donostia, 1973.

ARESTI, G.: «Flexiones verbales empleadas por Pedro de Axular en su obra Gero» in FLV (1971), 8.

ARESTI, G.: «Baina ez apirilik» in ANAITASUNA (1971), XIII.30.9.

ARESTI, G.: «Bernat Etxapare» in ANAITASUNA (1971),V.15.8-9.

ARESTI, G.: «Flexiones verbales empleadas por Leizarraga de Briscous, en sus traducciones vascas de 1571» in FLV (1972), 11.a.

ARESTI, G.: «Euskal teatro zaharra San Antongo elizan» in ANAITASUNA (1972), I. 15.8.

ARESTI, G.: «Euskal asto lasterrak» in ANAITASUNA (1972), V.16.30.

ARESTI, G.: «Mugak» in ANAITASUNA (1972),V.15.14.

ARESTI, G.: «Euskal asto lasterrak» in ANAITASUNA (1972), VI.15.16.

ARESTI, G.: «Euskal asto lasterrak» in ANAITASUNA (1972), VII.30.16.

ARESTI, G.: «Eror jaikika» in ANAITASUNA (1972),VII.30.13.

ARESTI, G.: «Euskaldunaren hazia» in ANAITASUNA (1972), VIII.15.14.

ARESTI, G.: «Malgizonen abenturismoa» in Euskal Literatura 72. Lur, Donostia, 1972.

ARESTI, G.: «Sua iztupari bezala gatxaka gu euskerari» in EUSKERA (1974), (2.390.)

ARESTI, G.: Lau teatro Arestiar. Lur, Donostia, 1973.

ARESTI, G.: Hiztegi Tipia. Lur, Donostia, 1973.

ARESTI, G.: «Ateak nola» in ANAITASUNA (1973), IV.30.4.

ARESTI, G.: «Peru Abarkaren alienazioa» in ANAITASUNA (1973), V.15.10.

ARESTI, G.: «Berririk ez» in Aurtengo zenbait berri. Lur, Donostia, 1973.

ARESTI, G.: «Léxico empleado por Leizarraga de Briscous» in FLV, (1973), 13.a.

ARESTI, G.: «Guztiok dakigu erdara: inor ez da idiota» in ANAITASUNA (1973), XI.15. 10.

ARESTI, G.: Poemak (I). Donostia, 1976.

ARESTI, G.: Poemak (II). Donostia, 1976.

ARESTI, G.: «Narrazio Laburrak: "Prelude à la musique de la dance" (From "Suite des dances Souletines et Mexaines"; "Hasarre dantza" (From "Zuberotar Maskarada: Suite de dances souletines et mexaines"); eta "Urkatuaren oinetara"» (1954 inguruan Jokin Zaitegiren EUZKO GOGOAra igorriak) in ARESTI, G.: Narratiba. Susa, Donostia, 1986, 39. eta j. (Ik. EGANen ere).

ARESTI, G.: Ipuinak. GAKP, Donostia, 1979. (EGANen argitaraturiko ipuinak.)

ARESTI, G.: «Agustin Ibarrolaren pinturak inguratutako hiçak» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 12-16.etan.

ARESTI, G.: «Recuerdo de cinco clérigos vascos» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979.

ARESTI, G.: «Antolojia Laburra» in EGAN (1982), 1-6. 13. eta j, (San Martinen edizioa.)

ARESTI, G.: Tauerri eskutitzak, in EGAN (1983), 1-6, 23. eta j., eta EUSKERAn (1983), 2, 431. eta j. (Satrustegiren edizioak).

ARESTI, G.: «Olerkaria» in MUGA (1982), III urtea, 20a.

ARESTI, G.: «Sei poema galego» in EGAN (1985), 3-4. (F. García Lorcaren poemen itzulpena, San Martinen edizioa).

ARESTI, G.: «Dante-ren Komedia» in EGAN (1985), 5-6. (EGANrako igorria, San Martinen edizioa).

ARESTI, G.: Mundu-Munduan. (K. Landaren edizioa). Donostia, 1985.

ARESTI, G.: Lehen Poesiak. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Harri eta Herri. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Euskal Harria. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Harrizko Herri Hau. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Poesia argitaragabea. Azken Poesia. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Narratiba. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Antzerkia. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Itzulpenak (I). (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Itzulpenak (II). (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. (K. Landaren edizioa). Susa, Donostia, 1986.

ARESTI, G.: «Euskal literatura batuaren oinarriak: hiztegia, berbotegia eta zentzua» (Euskaltzaleen Biltzarrean, 1963an, irakurteko testua) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 31 eta j.

ARESTI, G.: «Lengo eta oraingo euskal poesia erritarra» (Ondarroan emaniko hitzaldia, 1964ko garagarrillaren 8an) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 41 eta j.

ARESTI, G.: «Oilarganeko etxola batean», in ARESTI, G.: Antzerkia. Susa, Donostia, 1986, 129. eta j.

ARESTI, G.: «Lengua y Literatura vasca: breve historia e incierto futuro de su relación» (Bartzelonan emaniko hitzaldia, 1966an) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 70 eta j.

ARESTI, G.: «Euskeraren izen poetikoak» (Hernanin 1967an emaniko hitzaldia) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 85. eta j.

ARESTI, G.: «Azkueren Ezagumentua» (1967ko hitzaldia) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 93. eta j.

ARESTI, G.: «Mentalidad Poética Vasca» (1968an emaniko hitzaldia) in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 96. eta j.

ARESTI, G.: «Gernikako Manifestua» (1971n dataturiko eskuizºkribua) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 107. eta j.

ARESTI, G.: «Euskal Kideak, Baiona'72» (1972an Baionan emaniko hitzaldia) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 108. eta j.

ARESTI, G.: «Joane Etxeberri Sarakoaren sentimendu soziala eta kontzientzia nazionala» (1975ean Deustuko Unibertsitatean irakurritako hitzaldia) in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 122. eta j.

ARESTI, G.: «Batasunaren aldeko Arestiren gutunak» (Tauerri eskutitzak, Satrustegiren edizioa) in EUSKERA (1983), 2.

ARESTI, G.: «Dekamerone Xipia. Hitzaurre» in ARESTI, G.: Itzulpenak (I). Susa, Donostia, 1986, 288. eta j.

ARESTI, G.: Gutunak, 1957.ean hasita, Peilleni, Andoni Kaierori, S. Onaindiari, Tauerri, Joxe Azurmendiri, Juan San Martini, Augustin Zubikarairi, Lurdex Iriondori, Manuel Mariari, Koldo Mitxelenari, Enrique Villarri, Bernardo Atxagari, Txillardegiri eta Luis Haranburu-Altunari in Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 132. eta j.

ARESTI, G.: «Egin ezpahitu nire nahia» in EGAN (1986), 3-4.

ARESTI, G.: «Urkatuaren oinetara» in EGAN (1986), 3-4.

ARESTI, G.: «Zelan bizi garen» («Sollubepeko bertsolari / Juan Ormaetxe abillari») in EGAN (1986), 5-6. (San Martinen edizioa.)

ARESTI, G., SARRIONANDIA, J., JUARISTI, J.: T. S. Eliot euskaraz. Donostia, 1983.

ARESTI, Juan María: «Aresti, el artista» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 76. eta j.

ARGÜELLO: «Meli Esteban, Gabriel Arestiren antitesia» in HEMEN (1986), 21.XI, 23.

ARKOTXA, Aurelia: Imaginaire et Poésie dans Maldan Behera de Gabriel Aresti. Donostia, 1993.

ARKOTXA, Aurelia: «Gabriel Arestiren hitza» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

ARMENDARITZ: «G. Aresti eta Manuel Maria poeten hitzaldiak Deustuan» in ANAITASUNA (1972), XII.30.7

ARMENDARITZ: «Euskal literatura 72» in ANAITASUNA (1973), I.15.7.

ARMENDARITZ: «EKMko kultur eragintza: Nacho de Felipe» in ANAITASUNA (1973), III.30.6.289

ARMENDARITZ: «X. Kintana LURtik irten da» in ANAITASUNA (1973), IV. 15.7.

ARMENDARITZ: «Gorka Knör-i erantzunaz» in ANAITASUNA (1973), VII.31.7.

ARMENDARITZ: «Plentziako nahaste-borrasteak» in ANAITASUNA (1973) IX.30.7.

ARMENDARITZ: «Aurtengo zenbait berri» in ANAITASUNA (1973), XI.15.6.

ARMENDARITZ: «La cultura vasca hoy» in ANAITASUNA (1974), III.15.7.

ARMENDARITZ: «Euskal Behaviorismoa» in HITZ 3 (1975), 50-51.

ARREGI, R.: «Euskeraren batasuna dala eta Baionako Batzordea» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.6.3.

ARREGI, R.: «Euskeraren batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), X.13.

ARREGI, R.: «Arestiar delakoaren munstroak direla eta» in ANAITASUNA (1970), 15.14.

ARRITOKIETA: «Euskeraren aide berriak» in ZERUKO ARGIA (1964), IV.26.3.

ARRITOKIETA: «Euskeraren aide berriak» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.12.3.

ARRUE, A.: «Euskeraren batasuna» in EGAN (1956), I-IV. 62-76.

ARRUE, A.: «Gaurko lau euskal poeta» in EUSKERA (1963), VIII-IX.179-198.

ARRUZA, M.: «Desprecio del léxico vasco y la sintaxis del vascuence en una premiada obra teatral» in LA GACETA DEL NORTE (1962), V.27 eta 30.

ARTETXE, José: «Gure eztabaidak» in ZERUKO ARGIA (1964), XII.6.3.

ATXAGA, B.: «Borobila eta Puntua» in Literatura 72. Donostia, 1972.

ATXAGA, B.: «Teatro berri bila» in ANAITASUNA (1974), I.30.8-9 eta II.1.5.8-9.

ATXAGA, B.: «Nire ibilera dela eta» in GABILONDO, Joseba: «Kanonaren sorrera egungo euskal literaturan: ETIOPIA-z» in EGAN (1993), 2, 33 eta j.

ATXAGA, B.: «Aresti eta bere inguru zaila» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

AURRE, B.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. (1958.V.28koa.) 82-83.etan.

AUSIN, Blanca: «De pronto» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 17an.

AXULAR: Gero (Euskaltzaindiaren edizioa). 1954.

AZKORBEBEITIA, Ahizpea: «Hamaika hitz Bernardo Atxagaren unibertso metaforikoaz, eta bat gehiago» in EGAN (1999) 3-4, 41-68.

AZKUNE, I.: «Euskara bat behar» in ZERUKO ARGIA (1972), I.9.3.

AZURMENDI, J.: «Gabriel Aresti: poeta, arro, ero... ta biraolari?» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.12.3.

AZURMENDI, J.: «Langileen kasta galdua» in JAKIN, (1966), 22.a.

AZURMENDI, J.: «Aresti: sentsibilitate konkretu bat (aurre ohar batzu eta hiru azterkizun)» in JAKIN (1985), 36a.

AZURMENDI, F.: «Batasunaren kutxa» in ANAITASUNA (1970), X.30.8.

BARRUTIA, Pedro Ignacio: Gabonetako Ikuskizuna (Acto para la Nochebuena). E. Knörr, Lakarra, Kortazar, J. M. Lekuona eta Vélez de Mendizábalen lanekin. Gasteiz, 1982.

BASABIL: «Sergio Villar eta gure literatura» in ZERUKO ARGIA (1969), III.30.3.

BAUDELAIRE, C.: «Bedeinkazioa» (Arestik itzulia) in EGAN (1957), IX, 148.ean.

BAUDELAIRE, C.: «Tristurazko Madrigala» (Arestik itzulia) in EGAN (1957), IX, 150.ean.

BEGIARMEN: Sei idazle plazara. Ed. Franciscana, Oñati, 1974.

BENGOA ZUBIZARRETA, J. L.: «Historia de la música publicada en este boletín» in TXISTULARI (1965), 41.ko 17an.

BEOBIDE, I.: «Teatro taldeak lanean» in ZERUKO ARGIA (1964), V.3.6.

BEOBIDE, I.: «Antzerki txokoa» in ZERUKO ARGIA (1964), X.4.7.

BEOBIDE, I.: «Antzerki jaiak» in ZERUKO ARGIA (1965), IX.19.9.

BEOBIDE, I.: «Antzerki txokoa» in ZERUKO ARGIA (1965), XII.5.6.

BEOBIDE, I.: «Euskal antzerkia» in TXISTULARI (1966), 54.a.13.

BEOBIDE, I.: «Antzerki Txokoa» in ZERUKO ARGIA (1966), V.1.9.

BEOBIDE, I.: «Antzerki txokoa» in ZERUKO ARGIA (1966), III.27.9.

BEOBIDE, I.: «Antzerki txokoa» in ZERUKO ARGIA (1966), II.11.

BERRIAK: «Luis Mari Mujikarekin» (Arestiz elkarrizketa) in BERRIAK (1976), 3a.

BERRIATUA, I.: «Bermeoko arrantzaleen lexikua» in EUSKERA (1963), IX-X.385-392.

BERRIATUA, I.: «Bizkaiera idatziaren batasuna ANAITASUNA aldizkariarako» in ANAITASUNA (1970),VIII.8.

BETTI, Hugo: Ahuntz-herriko bidegabea (Arestiren itzulpena), in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, Donostia, 1986, 233. eta j.

BILBOKO UDALA: Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999.

BLANCO, Dionisio: «Aresti, el artista» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 81ean.

BOCCACCIO, Giovanni: Dekamerone tipi bat (15 ipuinen itzulpena eta Arestiren aurkezpen-poema bat). Donostia, 1979.

BORJA, J.: «El corte inglés, Marx eta neskak» in ANAITASUNA (1969), IX.30.7.

BUSTAMANTE: «La literatura vasca contemporánea» in CUADERNOS PARA EL DIÁLOGO. Col. Los suplementos (1974) 44.a.

CASTELAO, Alonso Rodríguez: Nos. Ed. Júcar, Madril, 1974.

CASTRO, Rafael: «Aresti, el artista» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 84an. CERVANTES, Miguel de: Don Kixote Mantxakoa. Gabriel Arestik 1969.IV.14an dataturiko I, II, IV, V, VI, VII, eta VIII. kapituluen itzulpena, in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, Donostia, 1986, 6. eta j.

CRUZ, Sabina de la: «Aresti, el artista», in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 70. eta j.

CURROS ENRÍQUEZ, Manuel: Jostirudi Jainkotiarra in ARESTI, G.: Itzulpenak (I). Susa, Donostia, 1986, 90. eta j.

DAPENA, M. Francisca: «De la Academia Vasca» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 10ean.

DEUSTUAR: «Deustuko unibertsitatean» in ZERUKO ARGIA (1972), XII.31.7.

D.I.: «Euskal Elerti 69» in ZERUKO ARGIA (1969), XII.28.7.

DÍAZ, Gontzal: «Gris presagio» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 17an.

E.: «Naskaldija» in La agricultura en el país vasco.

EGAN: «Adabakiak» in EGAN (1959), I-4.70.

EGIGUREN: «Arazo garbi bat» in ZERUKO ARGIA (1967), II.5.

EGUZKITZA, A.: «Larresorori eskutitz irekia» in ZERUKO ARGIA (1972), II.13.

EIZMENDI, I.: «Gabirel Aresti jaunari» in ZERUKO ARGIA (1963), XII.1.6.

EIZMENDI, I.: «Gizonetik gizonera» in ZERUKO ARGIA (1966), 64.1.6.

EIZMENDI, I.: «Bakoitzari berea» in ZERUKO ARGIA (1969), IV.20.4.

ELI: «Euskera batuaren gorabeerak» in ZERUKO ARGIA (1970), III.22.7.

ELÍAS DE TEJADA, E.: «Otros escritores y perduración del teatro español en Pedro Ignacio de Barrutia» in La Provincia de Guipúzcoa. Madril, 1965.

ELORZA, G.: Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 113. eta j.

EMILIANO: «Brindis» (ineditoa). (1963.XII.7 datarekin).

ERKIAGA, E.: «Zirikadak eta erantzunak» in ZERUKO ARGIA (1966), X.2.3.

ESTANKONA, Mikel: «En el muelle de Zorroza» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 30ean.

Etar J. A.: «Arro ta ero» in ZERUKO ARGIA (1964), VI.7ko 2.ean.

E'tar Y.: «Oargui'ren bigarren batzaldia» in EUZKO GOGOA (1955), 1-2.

E'tar Y.: «Oargui'ren batzaldia dala eta» in EGAN (1955), 3-4.

E'tar N.: «Oargui'ren batzaldia» in EGAN (1955), 5-6.

E'TAR J.A.: «Herri eta harri» in ZERUKO ARGIA (1964), VI.6.2.

ETXAIDE, J.: «Bakearen alde» in ZERUKO ARGIA (1970), IV.12.7.

ETXANIZtar N.: «Aresti'tar Gabriel'en euskerazko itzaldia» in ZERUKO ARGIA (1964), V.24.1.

ETXANIZ, N.: «Txomin Agirre saria» in ZERUKO ARGIA (1968), VI.9.

ETXANIZ, N.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 1968.X.9koa. 262.

ETXANIZ, N.: «Oñatiko batzar aurretik: H bai, H ez» in ZERUKO ARGIA (1968), IX.22.11.

ETXEBARRIA, J. A.: «Mondragoeko zoro-etxea» in ZERUKO ARGIA (1964), X.4.6.

ETXEBARRIA, J. A.: «Sine nomine» in ZERUKO ARGIA (1970), VIII.23.7.

ETXENAGUSIA, K .: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak, 238.ean.

ETXEZARRAGA, J. A.: «Arimemortu bayin» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 17an.

ETXEZARRAGA, J. A.: «Venas en posición» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 18an.

EUSKALTZAINDIA: «Euskaltzaindiaren agiria euskal itzei buruz» in EUSKERA (1959), IV.214-215.

EUSKALTZAINDIA: «Euskaltzaleen Biltzarra» in EUSKERA (1959), IV.194-216.etan.

EUSKALTZAINDIA: «G. Arestik irabazi du 1961 T. Alzaga saria» in EUSKERA (1961), VI.356.

EUSKALTZAINDIA: «Gabriel Aresti Orixe Sariaren irabazle» in EUSKERA (1962), VII.361.

EUSKALTZAINDIA: «Lizardi Saria» in EUSKERA (1968), 290.ean.

EUSKALTZAINDIA: «Literatura euskeraren batasunari buruzko berria: elkartasun gogoa nagusi» in EUSKERA (1968), X.20.

EUSKALTZAINDIA: «Aditz Batzordea» in EUSKERA (1971), 130-131.etan.

EUSKALTZAINDIA: «Euskaltzaindiaren Agiriak» in EUSKERA (1972), 242an.

EUSKALTZAINDIA: «Euskaltzaindiaren Agiriak» in EUSKERA (1972), 228an.

EUSKALTZAINDIA: «Aditz laguntzailearen batasuna egina» in ZERUKO ARGIA (1973), IV.22.7.

EZ DOK AMAIRU: «Agiria» in ZERUKO ARGIA (1970), I.11.11.

FELIPE, Natxo de: «Gabriel Kantugile» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 33an.

FRAGA IRIBARNE, Manuel: «Premio Nacional de Literatura José María de Iparraguirre» in BOE (1969), I.28.

GABILONDO, Joseba: «Kanonaren sorrera egungo euskal literaturan: ETIOPIA-z» in EGAN (1993), 2, 33 eta j.

GALLASTEGI, Iker: 2000.VIII.7an autoreari egindako gutuna.

GARAIKOETXEA, Carlos: «Acepto... / Poz haundiz...» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 5ean.

GARCÍA LORCA, F.: Seis poemas galegos. (Arestik euskaratua). Ed. Akar, Madril, 1974.

GEREDIAGA: «Gerediaga elkarteak eratuta, Euskal idazleen billera, Ermuan» in ZERUKO ARGIA (1968), VI.9.6.

GEREÑO, X.: «Kriselu» bat euskal antzerkian» in ZERUKO ARGIA (1966), VI.19.1.

GEREÑO, X.: «Urte berri baten aurrean» in ZERUKO ARGIA (1967), I.8.3.

GEREÑO, X.: «Gabriel Arestiren azken bonba» in ZERUKO ARGIA (1967), X.22.3.

GEREÑO, X.: «Arestiren itzaldian, Santiago Apostoleko bigarren eskandalua» in ZERUKO ARGIA (1968), III.24.12.

GEREÑO, X.: «Gabriel Arestirekin elkar hizketan» in ZERUKO ARGIA (1968), XII.22.11.

GEREÑO, X.: «Salgai dago Txillardegiren Elsa Scheelen» in ZERUKO ARGIA (1969), VIII.17.7.

GEREÑO, X.: «Gabriel Arestiren liburu berria» in ANAITASUNA (1971),VI.15.13.

GEREÑO, X.: «Euskal idazleen elkartea» in ZERUKO ARGIA (1970), I.18.7.

GOETHE, Iohann W.: «Ilhargiari» (Arestik itzulia), in EGAN (1955), VI.85.ean.

GOGOR: Diska in Agorila 30-15 T. (klandestinoa)

GOITARKI: «Bandokeriak» in ZERUKO ARGIA (1970), I.4.3.

GONZÁLEZ DE LANGARIKA, Pablo: «Exorcismo» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 30ean.

GOROSTIAGA: «Euskera bat edo unificación del euskera» in EUSKERA (1959), IV.96-98.

HAN ZEN BATEK: «Euskal idazle elkartearen batzarra» in ZERUKO ARGIA (1970), V.31.6.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «G. Arestiren harriak» (lehen partea) in ANAITASUNA (1971), X.30.8. Eta (Bigarren partea) in id., XI.30.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «Euskal Literatura» in ANAITASUNA (1971), VIII. 30.16.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «Oskorri» in ANAITASUNA (1972), IX.15.16.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «Mitxelenaren tristura» in ANAITASUNA (1973), II.15.8-9.

HARANBURU-ALTUNA, L.: «La poesía es un medio de educación de las masas» (Arestiri elkarrizketa) in TRIUNFO (1975) VII, 666. zenbakia.

HARITSCHELHAR, Jean: «Baina nik, (hizkuntza larrekoa) nai haunat ere nornaikoa» in EGAN (1992), 7 eta j.

HERNÁNDEZ, M.: «Nazim Hikmet eta Aresti» in ARGIA (1983), 960a.

HERNÁNDEZ ABAITUA: «Aresti, herri eskizofreniaren exponentea» in ARGIA (1980), III.33an.

HIKMET, Nazim: Lau Gartzelak. Arestik euskaratua, A. Urretabizkaiaren hitzaurrearekin. Donostia, 1971.

HORMAETXE: «Kaniko eta Beltxitina» in ANAITASUNA (1971), XI.30.16.

HURTSUA, I.: «Euskal prosa hamar unte honetan» in ZERUKO ARGIA (1970), XI.1.3.

J. I.: «Igazko ta aurtengo olerki sari irabazle, X. Lete» in ZERUKO ARGIA (1967), VIII.13.16.

IBARROLA, Agustín: «Aresti, el artista» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 84an.

IBARZABAL, Eugenio: Koldo Mitxelena. Donostia, 1977.

IBIÑAGABEITIA, A.: Erbestetik barne-minez. Gutunak (1935-1967) (P. Urkizuren edizioa), Susa, Zarautz, 2000.

IDIRIN, Maite: Diskoa in Cinsa. 1968.

IGERABIDE, Juan Kruz: «Mikel Lasaren poesigintza» in EGAN (1997), 3-4, 105 eta j.

IGLESIAS, Amalia: «No nos sorprenderá» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 18an.

IKASLE: «Al habla con el Señor Aresti» in En defensa de la lengua. Bilbo. 1962.

INTXAUSTI, J.: «Sei idazle plazara» in ANAITASUNA (1974), XII.15.9.

IRIGARAI, A.: «Un gran poeta desconocido» in EXTRAORDINARIO de EL BIDASOA (1960).

IRIGARAI, A.: «H letra zatarra» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.26.4.

IRIGOIEN, A.: «Munduz mundu» in EGAN (1955), 5-6, 49.

IRIGOIEN, A.: «Bizkaiko bertsolarien lenengo sariketa» in EGAN (1958), 3-6. 212-213.

IRIGOIEN, A.: «Berbak eta izkuntza: euskeraren batasuna berezkoa» in EUSKERA (1959), IV. 173-179.

IRIGOIEN, A.: «Gabriel Arestiz» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 9an.

IRIGOIEN, A.: «Gabriel Arestiz gogoratuz» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 104. eta j.

IRIONDO, Lourdes: Diskoa in EDIGSA. 1969.

ITURRIA, A.: «Egun aundira arte» in ZERUKO ARGIA (1969), VII 27.1.

IZAGIRRE, K.: «Gorka Knörri gutun irekia» in ANAITASUNA (1973), VIII.31.10.

IZAGIRRE, K.: «Txipristinaren iraultza (etxemaitez eta espetxez)» in ZZEE, Gaurko poesia. 1993, 53-71.etan.

IZTUETA, P.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 217-218an

JAKIN: «Baionako batzarraren erabakiak» in JAKIN (1964),VIII.

JAKIN: «Aresti jaunari barkazio eske» in JAKIN (1965), II.

JAKIN: «Ermuko batzarra» in JAKIN (1968), 31-32.a.

JIMÉNEZ PERICÁS, Antonio: «Aresti, el artista» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 69. eta j.

JOSEBA: «Leterekin elkar-hizketa» in ZERUKO ARGIA (1965), I.24.12

JUARISTI, J.: «Hitzatze» in ARESTI, G.: Poemak II. Kriselu, Donostia, 1976.

JUARISTI, J.: «Euskadi, 1984» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 18an.

JUARISTI, J.: «Topet-Etxahonen kontrako judizio berria» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 34-38.etan.

JUARISTI, J.: «Gabriel, 1981» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979.

JUARISTI, J.: «Aresti Itzultzaile» in ELIOT, Thomas S.: Lau Quarteto. Aresti, Sarrionaindia eta Juaristiren itzulpena, Donostia, 1983.

JUARISTI, J.: «Gabriel Arestiz gogoratuz» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 109. eta j.

JUARISTI, J.: Literatura vasca. Madril, 1987.

JUARISTI, J.: El bucle melancólico. Madril, 1997.

JUARISTI, J.: Sacra Némesis. Madril, 1999.

KAIERO, A.: «Gabrielen oroitzapenez» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 127. eta j.

KEREXETA, Jaime: Fogueraciones de Bizkaia del siglo XVIII. Bilbo, 1992.

KINTANA, Fco. X.: «G. Arestiri ihardespena» in ZERUKO ARGIA (1966), IV.3.3.

KINTANA-TOVAR: «Euskaldun berriekin mintzo» in ARESTI, G.: Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, Donostia, 1986, 231.

KINTANA, X.: «Bilboko jakintza astea» in ZERUKO ARGIA (1968), III.24.12.

KINTANA, X.: «Baionako astea eta euskera batua» in ZERUKO ARGIA (1968), VIII.2.3.

KINTANA, X.: «Aditz batua dela eta» in ANAITASUNA (1970), XI.30.18.

KINTANA, X.: «Aditzaren batasunaz» in ANAITASUNA (1971), IX.15.12.

KINTANA, X.: «Fernando Mendizabali erantzunaz» in ANAITASUNA (1971), XI.30.8.

KINTANA, X.: «Durangoko Liburu eta Disko-azokaren irekiera-hitzaldia» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 27. eta j.

KINTANA, X.: «Gabriel Arestiz gogoratuz» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 111. eta j.

KINTANA, X.: «Medium» in HABE, 6-8, 7.ean.

KINTANA, X.: «Gabriel Aresti: Bilboko euskalduna eta batasunaren eragilea» in EUSKERA (1985), 2. aldia, 541. eta j.

KINTANA, X.: «Gabriel Aresti eta euskararen batasunaren inguruan» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

KNÖR, G.: «Kantagintza eta kritika zenbait» in ZERUKO ARGIA (1967), VII.24.7.

KORTAZAR, J.: Laberintoaren Oroimena. Donostia.

KORTAZAR, J.: «El desierto, la selva y la ciudad» in Bitarte 2 (1994-XII), 61-73.etan.

KORTAZAR, J.: «Gabriel Arestiren mundua» erakusketaren gida» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

LABAYEN, A. M.: «Pedro Barrutia Mondragoeko eskribauaren Gabonetako Ikuskizuna» in EGAN (1961), 4-6.249-252.

LABOA, M.: Diska in Goiztiri. 1968.

LANDA, K.: «Hitzaurrea» in ARESTI, G.: Mundu-Munduan. K. Landaren edizioa, Donostia, 1985.

LANDA, K.: Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 35. eta j.

LAN DEIA: «Fascismo en euskera» in LAN DEIA (1963), 102.ean.

LAN DEIA: «Tres tesis social-colonialistas sobre el euskera» in LAN DEIA (1967), 109. eta j.

LAN DEIA: «Falanjista-berriek. Geografia berria» in LAN DEIA (1967), 114. eta j.

LAN DEIA: «Imperialismo y "ciencias sociales" in LAN DEIA (1967), 107. eta j.

LARRESORO: «Bide bat behar» in ZERUKO ARGIA (1972), I.2.3.

LARRESORO: «Jon Mirande» in ZERUKO ARGIA (1973), II.25.3.

LARRESORO: «Andolin Eguzkitzari erantzunez» in ZERUKO ARGIA (1972) III.5.3.

LARRESORO: «Mitxelenaren idazlan hautatuak» in ZERUKO ARGIA (1972), VI.2.7.

LASA, Jose: «Jainkoa eta aurrak» in ZERUKO ARGIA (1970), VI.14.3.

LASA, Mikel: «Liburuak» in EGAN (1964), 1-6.161-163.

LASPIUR, I.: «Penagarria» in ZERUKO ARGIA (1970), VIII.23.6.

LEDESMA, I.: «El Gernikako Arbola» in TXISTULARI (1965), 44.a.13.

LEIZARRAGA, J.: Euskal Protestantismoa zer den. Lur, Donostia, 1970.

LEKUONA, J. M.: «Aozko poesia eta olerki uain berria» in ZERUKO ARGIA (1970), XI.1.3.

LETAMENDIA, J. A.: «Orixe eta batasuna» in ZERUKO ARGIA (1970), IX.13.3.

LETE, X.: Diskoa in Edigsa. HG1. 1968.

LETE, X.: Diskoa in Edigsa. 1969.

LIZUNDIA, J. L.: «Euskaltzaindiari zuzendutako karta» in EUSKERA (1962), VII. 326-328.

LORENZO, J. M.: Txabi Etxebarrieta armado de palabra y obra. Tafalla, 1993.

LUKAX: «Historia triste bati buruz» in ZERUKO ARGIA (1965), VI.6.7.

MARCOS DA PORTELA, F.: Nekazariaren Dotrina. Kriselu, Bilbo 1969.

MARTÍNEZ, Rafael: «No hay tiempo» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 10ean.

MARTÍNEZ, Rafael: «Fuera de la Ternura» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 32an.

MEABE, T.: Hamalau alegia. Kriselu, Bilbo, 1968.

MENDIETA: «Autokritika pixka bat» in ZERUKO ARGIA (1966), III.6.3.

MENDIGUREN, X.: «Eibarko zina» in ANAITASUNA (1970), V.15.1.

MENDIZABAL, F.: «H kontrakoentzat ere batasuna» in ZERUKO ARGIA (1970), III.15.7.

MENDIZABAL, F.: «Euskal hiztegirako zenbait pentsagarri» in ANAITASUNA (1971), XI.15.16.

MIRANDE, Jon: Gutunak (1948-1972). (P. Urkizuren edizioa), Susa, Zarautz, 1995.

MISTRAL, Gabriela: «Korta» (Arestik itzulia), in EGAN (1956), 5-6, 72.ean.

MITXELENA, L.: Historia de la Literatura Vasca. Madril, 1960.

MITXELENA, L.: «Triste bizi naiz eta hilgo banitz hobe» in ZERUKO ARGIA (1973), I.14.3.

MITXELENA, L.: «Iparragirre abila dela askori diot aditzen» in ANAITASUNA (1973), III.15.8-9.

MITXELENA, L.: «Xabier Lizardi» in ANAITASUNA (1975), II.15.9-10.

MITXELENA, L.: «Aspectos de la métrica de Aresti» in FLV (1978), 406 eta j.

MITXELENA, L.: «Gabriel Aresti eta EGAN» in ARESTI, G.: Ipuinak. GAKP, Donostia, 1979, 12-16.etan.

MITXELENA, L.: «Euskal Literaturaren Kondairarako Oinarriak» in Euskal Linguistika eta Literatura: Bide Berriak. Bilbo, 1981, 279-299.etan.

MONTERO SAGASTI, J. J.: «Tudelako batek Arestiri» in ZERUKO ARGIA (1967), VIII. 20.3.

MORAL, Gabriel et alii: «Arruza eta Aresti» in HERRIA (1962) XI.22 eta 29an.

MUSSET, Alfred: «Hiru Bertso» (Arestik frantsesetik itzuliak) in EGAN (1967), 1-6, 53-55.

MUXIKA, L. M.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 96an.

NERUDA, Pablo: «Veinte Poemas de Amor y una Canción Desesperada», Arestik «Hogei amorio poemak eta kantu desesperatu bat» ordainarekin, «1956.V.2» datarekin lehen bederatziak itzuliak) in ARESTI, G.: Itzulpenak (I). Susa, Donostia, 1986, 273. eta j.

NICOLÁS MORENO, Vidal de: «Gabriel Aresti» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 31n.

NICOLÁS, Vidal de: «De tertulias y otros lances» in LA GACETA DEL NORTE / LA GACETA LITERARIA (1987), VI.27.IV-V.etan.

NUN-EZTHENKA: «Arestiren liburu berria» in ZERUKO ARGIA (1967), XI.26.9.

NÚÑEZ, Luis et alii: Euskadi eta Askatasuna / Euskal Herria y la Libertad. Txalaparta, Tafalla, 1984. (Zortzi Tomo.)

OLAZIREGI, Mari Jose: Bernardo Atxagaren irakurlea. Zarautz, 1998.

ONAINDIA, Mario: «Euskal Eskrioreak» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 7an.

ONAINDIA, S.: Eskutitzak. Bilbo, 1974.

ONAINDIA, S.: «Bilintx ala Bécquer?» in ZERUKO ARGIA (1964), III.3

ONAINDIA, S.: «T.S. Elliot il da» in ZERUKO ARGIA (1965), II.14.3.

ONAINDIA, S.: «Gabriel Aresti ezaguna» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 133. eta j.

OROZ ARIZKUREN, Patxi: «Nire aitaren etxea» 350 hizkuntzetara itzulia. Tubingen, 1983.

ORTIZ, Javier: «Poemak» (Arestik itzuliak) in ARESTI, G.: Itzulpenak (I). Susa, Donostia, 1986, 72. eta j.

ORTIZ ALFAU, Ángel: «Aresti en la distancia» ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 11n.

ORTIZ ALFAU, Ángel: «Gabriel Aresti, también en castellano» in EL CORREO ESPAÑOL-EL PUEBLO VASCO (1985), V.31.

ORTIZ ALFAU, Ángel: «Gabriel Aresti: el hombre, el escritor, el mito» in EL CORREO ESPAÑOL-EL PUEBLO VASCO (1985), VI.5.

ORTZI: Historia de Euzkadi: el nacionalismo vasco y ETA. Ed. Ruedo Ibérico, Paris, 1975.

OTEIZA, J.: Quosque Tandem... Donostia, 1963.

OTERO, B. de: Pido la paz y palabra. Santander, 1955.

OTEROKO, Bladi: «Arimarik gabe» (Arestik eginiko «Inerme» sonetoaren itzulpena) in ZELAIETA, Ángel: «Gabriel Aresti, Blas de Otero: Clamantes» in Al amor de Blas de Otero. Mundaiz. Donostia, 1986.

OZERINJAUREGI: «Euskal Bibliografía» in ZERUKO ARGIA (1965), I.24.13.

PADRÓN, José Luis: «Gabriel Aresti: Harri eta Henry» in BILBAO, periódico Municipal (2000), VII, Pérgola Iean.

PAZ ANDRADE, V.: Pranto matricial / (Uma-oncitik negarra titulupean Arestik itzulia). Edición da Castro. Coruña. 1975.

P.B.: «Euskaltzaindiko Sekretaritzatik literatura-euskeraren batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), V.19.6.

PELAY OROZKO, M.: «Euskaldun bakoitzak bere eskola» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.12.4.

PELAY OROZKO, M.: «Eztabaidak» in ZERUKO ARGIA (1964), VIII.16.4.

PELAY OROZKO, M.: «Olerkarien bide bakarra» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.22.3.

PELAY OROZKO, M.: «Batasuna dala ta» in ZERUKO ARGIA (1970), IV.19.7.

PELLO ERROTAREN IDIA: «Kantariak Larrabetzun» in ANAITASUNA (1972), IX.15.14.

POTTIER, Eugène: «Internazionala» (Arestik frantsesetik itzulia) in ARESTI, G.: Itzulpenak (I). Susa, Donostia, 1986, 88.ean.

RINCÓN, Luciano: «Retrato algo movido de Gabriel Aresti» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 41ean.

RINCÓN, L.: «En los tiempos oscuros» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 130. eta j.

RODRIGÁLVAREZ, Eduardo: «...bere lumatik» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 19an.

SAIZARBITORIA, R.: «Kriselu bat Bilbaon» in ZERUKO ARGIA (1966), IV.24.7.

SAIZARBITORIA, R.: «Artista horiek» in ZERUKO ARGIA (1966), IX.11.7.

SAIZARBITORIA, R.: «Horien mendietan behoietaz pentsatzen» in ZERUKO ARGIA (1966), IX.25.7.

SAIZARBITORIA, R.: «Euskal Harria» in ZERUKO ARGIA (1967), IX.24.7.

SAIZARBITORIA, Ramon: Bihotz bi. Gerrako kronikak. Donostia, 1996.

SALARI: «Bilbaotik h-a dala ta eztala» in ZERUKO ARGIA (1964), IX.13.2.

SAN JUAN, Gregorio: «El mito de la Casa del Padre» in EL CORREO ESPAÑOL (1986), XI.6.

SAN MARTIN, J.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 226an.

SAN MARTIN, J.: «Beharrezko gaurkotasuna» in ZERUKO ARGIA (1964), IV.19.3.

SAN MARTIN, J.: «Olerki muinari buruzko solasa» in OLERTI (1965), 1-2 3-141.

SAN MARTIN, J.: «Lete eta Sarasola» in JAKIN (1966), 22.a.

SAN MARTIN, J.: «Beste bi olerkari gazte» in ZERUKO ARGIA (1966), VIII.14.1.

SAN MARTIN, J.: «Gure literatura: gaurko egoera etorkizunari begira» in ZERUKO ARGIA (1966), VII.25.3.

SAN MARTIN, J.: «Liburuak» in EGAN (1967), 1-6. 112-113.

SAN MARTIN, J.: «Nahasmenduak» in ZERUKO ARGIA (1967), XI.5.3.

SAN MARTIN, J.: «Egunetik egunera orduen gurpilean» in ZERUKO ARGIA (1968), V.19.5.

SAN MARTIN, J.: «Txomin Agirre Novela Saria» in EUSKERA (1968), XIII.293.

SAN MARTIN, J.: «Teatro Zaarra» in EGAN (1969), 1-6.105.

SAN MARTIN, J.: «1970eko euskerazko liburuei buruz» in ANAITASUNA (1971), III.15.3.

SAN MARTIN, J.: «Espriuren B. Etxepareri buruzko iritzia» in ANAITASUNA (1971), VI.15.16.

SAN MARTIN, J.: «Jon Mirande joan zaigu» in ANAITASUNA (1973), II.28.3.

SAN MARTIN, J.: «Sei idazle plazara» in HOJA DE LUNES DE SAN SEBASTIÁN (1975), X.6.3.

SAN MARTIN, J.: «Bakarrizketa Mikeli» in EGAN (1979), 1-6.287-288.etan.

SAN MARTIN, J., AGIRREAZALDEGI, A. et alii: Euskal Poetak eta Artistak G. Arestiren omenez. Donostia, 1978 liburuaren rezentzioa in EGAN (1979), 1-6.334-335.etan.

SAN MARTIN, J.: «G. Aresti eta bitan banatzen den elkarrizketa» in EGAN (1985), 3-4. (Juaristiren «Topet-Etxahonen...» ondoren.)

SAN MARTIN, J.: «G. Arestiren azken agurrean» in EGAN (1985), 3-4.

SAN MARTIN, J.: «Kintana Medium» in EGAN (1985), 5-6, 148-149.

SAN MARTIN, J.: «Gabriel Arestik beste hizkuntzetatik egin zituen poesi itzulpenak» in EUSKERA (1985), 2, 535. eta j.

SAN MARTIN, J.: «Arestiren obraren berrikusketa» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 57. eta j.

SAN MARTIN, J.: «Asterix komikiak eta G. Aresti» in EGAN (1986), 3-4.

SAN MARTIN, J.: «Arestiren Mundu Munduan eta lan argitaragabeak» in EGAN (1986), 5-6.

SAN MARTIN, J.: «Aresti zenaren lanak» in EGAN (186), 1-2.93. eta j.

SANTAMARIA, K.: «Aingerukeria» in ZERUKO ARGIA (1963), VIII.18.

SANTAMARIA, K.: «Aresti eta Magdalena» in ZERUKO ARGIA (1963), VII.21.6.

SANTAMARIA, K.: «Laño artean» in ZERUKO ARGIA (1965), 1.3.

SANTAMARIA, K.: «Egunetik egunera» in ZERUKO ARGIA (1966), I.30.3.

SANTAMARIA, K.: «Euskal idazle bati» in ZERUKO ARGIA (1967), II.26.3.

SANTAMARIA, K.: «Ibon Sarasola olerkariari» in ZERUKO ARGIA (1967), II.5.3.

SANTAMARIA, K.: «Euskaltzaindiko batasun hiztegia» in ZERUKO ARGIA (1969), II.2.3.

SANTAMARIA, K.: «Zezenkeriak eta xiboletak» in ZERUKO ARGIA (1969), IV.13.3.

SANTILLANA, M. de: «Serranilla X» (Arestik itzulia) in EGAN (1958), III-VI.148.

SARASOLA, Ibon: «Euskal Literatura eta abar» in ZERUKO ARGIA (1966), VI.5.7.

SARASOLA, Ibon: Euskal Literaturaren Historia. Lur, Donostia, 1971.

SARASOLA, Ibon: «Hitzaurrea» in ARESTI, G.: Poemak I. Kriselu, Donostia, 1976. (Jon Juaristiren itzulpena.)

SARASOLA, Ibon: «Gabriel Aresti ipuinlari» in ARESTI, G.: Ipuinak. GAKP, Donostia, 1979.

SARRIONANDIA, Joseba: «Hitzaurrea» (Galegotik Arestik egindako itzulpenentzat prestatua) in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, Donostia, 1986, 284. eta j.

SATRUSTEGI, J. M.: Batasunaren aldeko Arestiren gutunak (Arestik Tauerri idatziak) in EUSKERA (1983), 2, 431. eta j.

SATRUSTEGI, J. M.: «Aresti eta Tauerren harremanak» in EGAN (1983), 1-6, 23. eta j.

SOLOAZPI: «Gaztetzen ari gera» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.29.3.

SODUPE, I.: «Ez dut moztuko bizarra» in ZERUKO ARGIA (1968), II.11.7.

TALDEKO A.L.: «Andoain» in ANAITASUNA (1971), V.15.10.

TOLARETXIPI, X.: «Teatro saioak Donostian aste ontan» in ZERUKO ARGIA (1964), V.10.4.

TORRE, J.: «Kaniko eta Beltxitina» in ANAITASUNA (1971), XI.15.7.

TORRE, J.: «Liburuak» in ANAITASUNA (1973), II.15.9.

TORREALDAI, J. M.: «Euskal Idazleen Elkartea» in ANAITASUNA (1969), IX.15.1.

TORREALDAI, J. M.: Artaziak. Euskal liburuak eta Francoren zentsura (1936-1983). Susa, Zarautz, 2000.

TOVAR, A.: Mitología e Ideología sobre la Lengua Vasca. Madril, 1980.

TOVAR-ARBULU, José Félix: «Euskaldun den poeta» in NEURRI 2. alean (klandestinoa). (Ik. in Bilbok bere seme prestuari..., 141. eta j.)

TRIFOI: «Bilbaoko Euskal Erritik» in ZERUKO ARGIA (1967), VI.23.3.

TXALINTXO: «Aresti jaunari erantzunaz» in ZERUKO ARGIA (1970), VI.28.3.

TXILLARDEGI: «Batasunaren bidea» in EUSKERA (1959), IV.150-170.

TXILLARDEGI: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak. 255-257.

UGALDE, M.: «Euskeraren batasunerako bideak» in ZERUKO ARGIA (1970), I.18.7.

URIBARREN, P.: «Barrutiaz» in EUSKERA (1972), 160an.

URKIDI: «Bermeo» in ZERUKO ARGIA (1966), VII.24.2.

URKIZU, P.: Euskal Teatroaren Historia. Donostia. 1975.

VALLE-INCLÁN, Ramón del: Jainkoaren Hitzak (baserritar trajikomedia) Arestik 1963ko uztailaren 3an datatzen duen itzulpena, in ARESTI, G.: Itzulpenak (II). Susa, Donostia, 1986, 159. eta j.

VILLAR DEGANO, Juan F.: «G. Aresti: lectura discontinua» in ZURGAI: Gabriel Aresti..., Bilbo, 1979, 42an.

VILLASANTE, L.: «Batasunaren arrazoiak» in ZERUKO ARGIA (1968), VII.21.3.

XASPI: «Mitxelena, Larresoro eta Aresti plazara» in HITZ III (1975), 34.a.

YOXA: «Natxo de Feliperi» in AGUR (1974), VI.20.3.

ZAITEGI, J.: «Onaindiari» in ONAINDIA, S.: Eskutitzak, 19-20.

ZARATE, Mikel: Bizkaiko Euskal Idazleak. Bilbo. 1970.

ZELAIETA, A.: «Gehienak extremeñoak» in ZERUKO ARGIA (1967), II.12.3.

ZELAIETA, A.: «Oi, poeta gaixoa» in ZERUKO ARGIA (1968), I.11.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Aresti lanean» in ANAITASUNA (1972), XI.15.4.

ZELAIETA, A.: Gabriel Aresti. Kriselu, Donostia, 1976. (Kriseluren harpidedunentzat bi tomotan; bestela, bakarra.)

ZELAIETA, A.: «Gabriel Aresti-ren 200 puntuak» in EGAN (1985), 1-2.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Aresti eta Xabier Lete, poeta sozialak?» in JAKIN (1986), 40a, 129-135.etan.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Aresti, Blas de Otero: Clamantes» in Al amor de Blas de Otero. Mundaiz. Donostia, 1986.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Arestiren bizitza» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 17. eta j.

ZELAIETA, A.: «Gabrielen Pasionea» in GARA (2000), VI, 3, Mugalari, 3.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Arestiren poeta-bizitza» in Gabriel Aresti Symposiuma, Bilbo, 1999.

ZELAIETA, A.: «Gabriel Arestiren Sabinetxe» in BILBAO, periódico Municipal (2000), VII, Pérgola IIan.

ZELAYA: «Irakurlearen txokoa» in EUZKO GOGOA (1957), IX.12.

ZERUKO ARGIA: «Harri eta Herri» in ZERUKO ARGIA (1964), VI.21.3.

ZERUKO ARGIA: «Euskal literatura bizi da» in ZERUKO ARGIA (1964), VI. 28.3.

ZERUKO ARGIA: «Nora?» in ZERUKO ARGIA (1964), VII.5.5.

ZERUKO ARGIA: «Espelunkako bilera Donostian» in ZERUKO ARGIA (1964), XI.1.8.

ZERUKO ARGIA: «Arestiren Beste mundukoak eta zoro bat leengoan» in ZERUKO ARGIA (1964), XII.20.8.

ZERUKO ARGIA: «Liburu berriak: Teatro Zaarra» in ZERUKO ARGIA (1965), XII.12.09.

ZERUKO ARGIA: «Lizardi Saria» in ZERUKO ARGIA (1966), III.6.1.

ZERUKO ARGIA: «Iztegia eta euskal ikastolen etorkizuna» in ZERUKO ARGIA (1966), VII.3.1. eta 12.

ZERUKO ARGIA: «Gu "razista" eta zuek?» in ZERUKO ARGIA (1967), V.28.3.

ZERUKO ARGIA: «Euskera landuaren batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), IV.7.1.

ZERUKO ARGIA: «Gerediagak eratuta euskal idazleen ihardunaldiak Ermuan» in ZERUKO ARGIA (1968), VI.23.1.

ZERUKO ARGIA: «Literatura batasuna» in ZERUKO ARGIA (1968), VI.9.3.

ZERUKO ARGIA: «Txomin Agirre nobela saria» in ZERUKO ARGIA (1968), X.20.1.

ZERUKO ARGIA: «Euskera batua» in ZERUKO ARGIA (1969), IX.7.1.

ZINKUNEGI, A.: «Irakurleen idazkiak» in TXISTULARI (1996), 47.a.14.

ZUBIKARAI, A.: «Gabriel Arestiz gogoratuz» in Gabriel Arestiri omenaldia. Bilbok bere seme prestuari, 1986ko Ihardunaldien Aktak. Bilbo, 1999, 101. eta j.

ZUBIZARRETA, I.: «Begiarmenen Sei idazle Plazara» in ZERUKO ARGIA (1975), II.23.6.

ZUGAZTI, A.: «Historia triste bat» in ZERUKO ARGIA (1965), VIII.8.7.

ZUMALABE: «Zuhaitz luzea» in ZERUKO ARGIA (1967), IV.9.7.

Gutunak

GABRIELek.—

      Augusto UNZETAri, 1966.VI.1.goan.

      Augusto UNZETAri, 1966.VI.2an.

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOri, 1967.VI.25ean.

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOri, 1967.VII.28an.

      Francisco UNZURRUNZAGAri, 1968.XII.20an.

      Meli ESTEBANi, fetxarik gabe 1962an.

      Joan Mari TORREALDAYri, 1972an.

      Luis MITXELENAri, 1973.I.15ean (Ik. in Artikuluak..., 1986, 172. eta j.)

      Luis HARANBURU-ALTUNAri, 1974.VII.11n. (Ik. in Artikuluak..., 1986, 177. eta j.)

      Luis MITXELENAri, fetxarik gabe.

GABRIELi.—

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOk, 1967.II.21ean.

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOk, 1967.III.18an.

      GRÁFICAS ELLACURÍAk, 1967.XI.8an.

      GRÁFICAS ELLACURÍAk, 1968.XII.13an.

      EDITORIAL ITXAROPENAk, 1968.XII.22an.

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOk, 1969.VI.2an.

      MINISTERIO DE INFORMACIÓN Y TURISMOk, 1969.IV:15ean.

      X. LETE eta L. IRIONDOk, 1970.I.2an.

      Guillermo GARCÍA LACUNZAk, 1972.III.22an.

      Luis PULGAR ARROYOk, 1972.III.29ean.

      Luis MITXELENAk, 1973.II.17an.

      Luis MITXELENAk, 1973.VIII.25ean.

      Miguel ZUBIZARRETAk, 1974.VIII.13an.

MELIri.—

      Carlos ROBLES PIQUERek, 1975.8an.

ZELAIETAri.—

      Xesus ALONSO MONTEROk, 1975.IX.27an.

      Antonio ARRUEk, 1976.VII.5ean.

      Joxe AZURMENDIk, 1975.X.16an.

      Nicolás BERRIOTXOA-ALZOLAK, 1975.VIII.30ean eta 1976.I.4an.

      Gabriel CAMINA URIBEk, 1975.XII.16an.

      Gabriel CAMINA URIBEk, 1975.XII.3an.

      Francisco H. GONZÁLEZek, 1975.XII.9an.

      Gabriel CELAYAk, 1975.XII.1ean.

      Trifón ETXEBARRIAk, 1975.VII.3an.

      Kaietano EZEIZAk, 1975.VIII.11n.

      Iñaki GOIKOETXEAk, 1975.IX.2an.

      Joseba INTXAUSTIk, fetxarik gabe.

      Ángel IRIGARAYk, 1975.VIII.21ean.

      Antonio María LABAYENek, 1975.X.7an.

      Manuel LEKUONAk, 1976.VII.28an.

      Luis MITXELENAk, 1975.X.29an.

      Aita ONAINDIAk, 1975.VIII.31n.

      Blas de OTEROk, 1975.IXan.

      Dr. REY BALTAR-ek, fetxarik gabe.

      Carlos ROBLES PIQUERRek, 1975.X.13an.

      Industrias ROCANDIOk, 1975.XI.18an.

      Ricard SALVATek, 1976.III.17an.

      J. M. SATRUSTEGIk, 1975.XI.18an.

      STEETLEY ESCORIAS SAk, 1976.II.6an.

      Enrike VILLARrek, 1975.VIII.12an.

      Miguel ZUBIZARRETAk, 1975.VIII.12an.

      Agustin ZUBIKARAYk, 1975.X.22an.

ET COETERA.—

      Luis MITXELENAk Carlos Suinagari, 1974.VIII.1ean.

      Nemesio ETXANIZek Alfonso Irigoieni, 1952an.