IOKIN ZAITEGI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Iokin Zaitegi

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Iokin Zaitegi bizitzan zer izan den galdetzen dio Iokin Zaitegiri Jose Mari Velez de Mendizabalek, hari buruzko biografia bikainean. «Kixote bat», erantzuna. Ez dago harrotasunik autoizengoitian, bakardadean jardun behar izan duenaren hasperena da. Adore berezikoa izan behar, inondik ere, burutu zuena burutzeko ahalmena ukan zuen pertsona: Zaitegiri zor diogu nolabaiteko hari bat luzatu izana gure literaturan gerraurretik hirurogeikadan lehertuko zen modernotasuneraino. Euzko-Gogoa aldizkarian (Guatemala, 1950 – Miarritze, 1959) Lizardiri buruzkoak argitaratzen ziren, baina ez nostalgiaz, ikuspegi kritikoz baizik; gerrak «zintzilik» utzitako idazleak letretaratu ziren ostera, Mitxelena eta Etxaniz kasu; bertan bildu ziren Orixe klasikoa eta Mirande berrizalea; Otsalarren belaunaldiak hara bidali zituen bere lehen lanak... Euzko-Gogoa, euskal literaturak inoiz ezagutu duen adierazpen esparrurik libreena, gure poesia modernoaren ataria, Iokin Zaitegik sortu eta kudeatu zuen. Honetan eta poeta garaikideen eta antzinako idazle grekoen itzulpenean egin zuen lan eskergak euskaltzale ospe handia eman zion Arrasateko Kixoteari, horrek ekarri du gure kulturaren historiaren goi mailara. Poeta, ahantzi egin da. Poeta ere bai baitzen, 1934ko Olerti Eguneko lehiaketa irabazi zuen Iokin Zaitegi hura. Eta geroagokoa ere bai.

      Beti erbestean idatzi zuen poesia Zaitegik. Gazte zelarik ere, ikasketak amaitzen ari zen Belgikatik igorri zizkion bere zirriborroak Lizardiri. «Olerkari-arnasa izanik iruditzen zait lanari ez diozula ekiten behar adina astiz, bihotzean dezuna lasterregi jalgitzen dezula, hots, neurtitza aski landu gabe, bixitu gabe». Lizardiren diagnostikoa zuzena zen osoro; esan liteke gerora ere Zaitegik ez zuela bere poesigintza behar adina landuko, gogoz ekin zion arren. Ia beti isurtzen zaio prosaismoren bat, eta gaia lantzeko erak askotan dauka artifizialtasunetik. Orixe lagunak «jo dezagun gorago» aholkatzen zion. Ez da harritzekoa, hori bera esaten zion Lizardiri ere...

      Badugu poeta multzotxo bat obra osoak sortu edo joera berriak hartu zituena gerraondoan eta atzerritik. Baina Orixek poesia-aro berri bat abiatzen du indibidualtasunaren ildotik, naturarekin bat egite mistikoan; Toribio Etxeberriaren obra berezkoena bertsoz emandako anekdotarioa da, Telesforo Monzon aldiz epiko aldiz kostunbrista ageri zaigu, poema bakarra du herriminak jota (Tropikotik)... Aberriaren saudadea, Iokin Zaitegik kantatu du. Erbestearen astuna, urruntasunaren urradura eta Euskal Herri libre baten ametsa, berak adierazi ditu ongienik. Bere poesia originaltasun gutxikoa ote den, esan da. Zaila da sorterriaren nostalgiaz topikoetan ez erortzea, eta esanen genuke horretan oinarritzen dela, hain zuzen, erbesteratuaren gaitza: iragana du etorkizun. Iokin Zaitegik dotoreziaz, goi-asmoz eta neurtitzetan zenbait berrikuntza ekarriz pairatu zuen gaitza.

KOLDO IZAGIRRE

Iokin Zaitegi (Arrasate, 1906 – 1978) apaiza izan zen, eta poetagatik baino ezagunagoa izan da itzultzaile gisa egin zuen lan erraldoiagatik: Sopokel’en Antzerkiak, Bidalien egiñak, Platon’eko atarian.

Bibliografia

Velez de Mendizabal, Jose Mª. IOKIN ZAITEGI. Arrasate, 1981

Tori nire edontzia

Tori artzai-ontzi au, olerkaria!

Txatxarra izan arren, abenda-odolez

igortzi eta aren gogoaren atsez

lurrindu baitizut nire oparia!

Aitonaren aitak asi zun arloa;

oianean ezpel makila ebaki

ta pitxi bailitzan landu dut poliki...

Azaltzera noa gure lan asmoa.

Belarra morrozten ardia dakusgu:

bildotsen pakea begi-biotzetan

izaki, ordeka erdiko aitzetan

exeririk aizto utsez egin dugu.

Edontzi inguruko azal-goi batean

artzai-bizitzunak irarri genitun:

Euzki biribila etzatera, an... urrun.

Baseliz gailurra iartzen du argitan.

Urrutx makila artu eta artzai gaztea

txistu ioka mendi gorantza dioa.

Erpin goiak igo ta ardi erdiloa

txistu zorrotz otsez itzar da maitea.

Berealakoan, bidetxigor zear,

berago ikusten dan txabolara doaz

ardiak. Artesi baten bereziaz

batzekoak, itxi oi du ataka azkar.

Umedun ardiak etzalekurantza

doaz. Be aldean, kaikua iztar arten

loturik, badago artzai esne batzen:

aren asmoa badoa arat-onuntza!

Irudin dagonez, batzu izuti-uzkur,

bestetzu otzanak dira batzekoan.

Otzanak, lepoker, ausnarka dagoan

antza du, geldirik eta ipurdi-makur.

Izuak artzaiek beregana ditu,

ontziratzeraino errape: iztarretik

oraturik dakarz. Erro banetatik

esku biaz eldu ta laixter ieixten du.

Erroberoa badator txirrioan...

Batutako esnez kaikua gainezka,

bits zuri arroa dula iarioka

dager irarririk ontzi azalean.

Beste goialdean, bertsolari zarra,

eskuan sagardo edontzia izaki,

itzneurtu ederrak esanaz iarraiki.

Inguruko gaztek ezpainetan parra...

Beraxego, itsaso geldiezin barna

arrantzale beso-aunatuak ager.

Goiznabar minean uretan lur musker

dakuste: aize da-ta, yitoan txalupa.

Txopa aldean zutik lemazain sendoa,

ta begiak ñir-ñir lurra ikustekoan.

Begi-zimur ta ile-zuri agure izan

arren, zainak lertu zorian lepoa.

Irudi guziak bizi bai bizirik

ziruditen: orren ikusgarri zegon!

Ontzi berriaren usaia zerion:

egundo inork ez baitzun edan oraindik.

Aurten, udaberriz, buka dizut lana.

Inguruko pago pertxentak orrimin,

ta nire barruan biotzak neskamin...

Txori bi egaka zeru garbi barna.

Ordun, zagi bizi lez biotz-azia

lauskituaz, asmo eder aratzena

ereika aterata, ontziaren barna

ialgi dut, iduri larrosa gorria.

Barnean asmoak irakin dagio:

gaineratu nitun oroipen goxoak,

ipui zarren ezti eta gogo-ikarak...

ardo zarren zilar aparra dario.

Ikusten dezunez, edontzi onetan

eusko-bizikera eden nai izan dizut:

Zure olerkien ordainez damatzut,

edan zazun gogoz idatzi aurrean.

1934

Bakar-bakarrik

Negarrez noa, bakar,

baso itzaltsu zear:

«zergatik abil ilun,

gizartetik urrun?»

Xoxoak ala dio

txor-txor-txor iario.

Ezak kemen, gogoa!

Ez izan zoroa!

Txolarrea ormetan

sailka ari da egan:

ortzian bakar, bipil,

arranoa dabil.

1944

Alda-egaztiak

Arru gainak gora dator arrats-itzal,

ta etxe aurretan iluna da zabal.

Bide zear beso-lagun dut gogoa,

ene biotzeko emazte zintzoa.

Gaua eguzkiak omen du maitemin,

iduri alargun begi-beltz atsegin.

Ilunak xaguxar beturdin taldea

askatu ta argitu du nere barnea.

Gauaren ederra oial urdinetan!

Urrutiko ots minak ematen dute urran.

Oskarbi izartsuak barna, alda-egazti

sailak doaz, urrun-minez, ikarati.

Aien txiominak entzungarri ditut:

iarri naute gora begira buruzut.

Izotz-aldeetatik igesi dioaz,

egutera bila, giro obeak opaz.

Zeruan zabal da Garaikunde-ikurra,

datozten erritar berrien agurra.

Goitik bera dator ego ukaldia,

ezin baina, ikusi aien irudia.

Ene baitan beste aieru erne zait:

egaztien ega-otsa ez da nonbait.

Txiomin eztiok eusko-olerkarien

abesti goxoak agian, izanen.

Itz egakariok oraingoan ilun,

eusko-olerkaria ioan baitoa urrun.

Giro obeak opaz atzerrira doa:

ta bidez alaitzen ilunen gogoa.

1946

Atzerrian udaberriz

Zelaia orlegi,

zerua oskarbi

izanik,

elkar biok geunden

basoan, hurbilen

iarririk

Urtxindorra ote,

ene ingurun, maite

-kantari?

elai hego zabal

ote, aro iabal

opari?

Oi! zu gabe, urrun

nauzu, bihotz ilun:

urdinez

udaberri dator...

nerau, baina, sorgor,

tamalez

1946

Egaztiaren eriotza

Giro onez, ega arin baitabil txoria,

Goruntza bearka, goiznabar minean.

Orren antzeratsu nintzan giza artean,

Biotza izan nairik sendo ta garbia.

Iainko minak edo barnez ioa iduri,

Argizale izaki, paketsu maitari.

Orain, baina, iausi naiz, egoak zabal,

Bekokia ameska, odola irakiten.

Eraman daramaz ekaitzak or-emen,

Nireak ziraden zenbait egats txatal.

Egazti zauritu lez, arkaitzen urbil,

Itsasoak ara ta onat narabil.

Urrundik zantzuan zinan Zu, maitemin:

Biotz odola ustu naiaz zauri isila:

Ta, Zu, ernai, nire ondakinon bila!

Itzalak artu du nire bide urdin...

Nire sarraskia Iaungoikoak eder;

Aren aintzak bete nau bazterrik bazter.

1946

Amets urdin

Noizik bein, ametsetan,

ugarte-bakaldun

naizela oi dirudit,

aberritik urrun.

Orrobia-itsasoan,

ilargiak dirdai:

gauak garden, atxonez

ematen du aznai.

Suarrosto usaitan,

eguratsa loa;

baso ertza mizkatzen

ari da itsasoa.

Eskudel gain etzanik,

ametsetan sorgor;

nire biotz barnera

atsegina dator.

Artean, ilargitan

argiune barna

nire adiskidea

dabil arat-ona.

Ta palmondo itzalpean

bera bada, leoi

bat, beraren inguru

datza eskurakoi.

1946

Gau-ikuspegia

Euzkiak agur dagi

ta odeiak ñabar:

inguruak ixila

belarrira dakar.

Zugatz adar bakoitza

kulunkan ariaz,

kabiko txoritxoak

loak artuz doaz.

Inguruan ixila...

itsasoa soilik

arkaitzak astinduaz

beti eten barik.

Beraren otsetara

zirlinga gaztea

aitz zulo ezkutuan

dago logalea.

Astiro bai astiro,

bere egoak zabal,

mendian bera dator

ilunabar-itzal.

Zeru zabaldietan,

gaua, sorgin-eskuz,

argilorek bir-iosten,

eztei iantzi eduz.

Bitartean diardut

ametsetan murgil,

izar argia mendi-

-itzalaz ezin bil.

1946

Euskel kanta atzerrin

Euskalerri laztana, nire pake-giro!

Gogoz beintzat, zugana banator berriro.

Oi! urrezko atedun amets-baratz urdin!

Andre Poesi lagun, natortzu errimin.

Begiak malkoz lauso, biotzak poz-dardar...

ta erriko bidaso buruak darakar.

Atzerrin dut iauregi, txabola txikarra.

Nire goseren ogi begien nigarra.

Erri, zure gomuta niregan gau t’egun:

zurekiko apeta orain dut ezagun.

Begitan zaitut eder, izar antzo dirdai:

gogoz bazterrik bazter ari nauzu aznai.

Nire aitak matsondoz apain zun leioa:

makur adar-iarioz dan txermenondoa.

Saroi itzaltsuenean dago basetxea:

mendi barrutietan esirik larrea.

Gazteak inularrez maite duten dantza:

alai baseliza-aurrez dager enparantza.

Ioale ots ezauna urrundikan dantzut:

iduri aur bakuna, nauzu belarri-zut.

«Txirikiti-txainia, biar igandea:

Ai nuke, kantaria, nire tripa asea».

Gau-ametsaren zeru! Sagastian nabil...

Bai zutela ao-keru, sagarrak nire urbil.

Zure ilerrin bederen, biar edo etzi.

ai nuke gentza-atseden, gurasoen erri.

1946

Sphinx

Ondartza gorriak auts-itsaso mintzul

dirudi, ertz gabe: giza-lurrun atsik

ez beraren baitan: leoiak etzanik,

artzuloetan lo, sargoriarren aul.

Eguzki gingaren sutan, ortzi zear

txori bat ez dabil; lekaroan zabal

ixilak bere ego; lozorroan kixkal,

noizpeinka igitzen du sugek bere bizkar.

Auts-itsasoan zut, bakar, andre-luna.

Zer dun sudur zabal, betile usu, ezpain

lodi, begiandi, biotz barnaren gain?

Ire esku ote dun giza-igarkizuna?

Andre-luna mintza-zorian nabari.

Oidipu-k bakarrik, ordea, asmakizun

orren esangura muina duler. Inun,

baina, oraingoan, ez da bera ageri.

Ara! arpegi ori len ezaguna dut.

Aigitoar antzik ez du. Ao-eder,

adatsa urre autsez bitxiturik dager.

bekainak uztaituz, matrail alboak zut.

Baserrietako andere aunagu:

gure erriko Ione, Loreti ta Miren.

Aberriaren zain eta muin izanen!

Andre-luna, berriz, noizdanik zaitugu?

Itz egin nai digun. Itxoin, baina, labur!

Nork sortuko digu, erle burrundari,

itz-neurtuz iantzita, zure loren ezti?

Euzkadi zarreko andre-luna, agur!

1946

Barreneko armiarma

Beti-beti, eten bage,

neronen biotza —amarratz eunlea—

arian-arian egiten sarea.

Beronen lan gelgarrian

geroago eta geiago, gaxoa!

oarkabe nastuz ta nastuz dioa.

Beti-beti, eten bage,

lanean ari da ardura berdinez...

ta ni euna urratzen azartu ezinez.

Biotzaren sare ori

urrezko ariaz egiten diardu...

maiteren bat edo, nai luke atxitu.

1946

Gaztearen eriotza

Il aiz ta ez dakik... Baina egia duk!

Ire begi oien argi izpia itzali

ta ire ezpain gorriok marguldurik dituk,

ta benetan il aiz, gazte maite ori.

Lore samurra intzan zimeldutzekoan...

Tximeletak lore zurienari lez,

neskatil lirainak musu egitean

oroi-arra barnen utzi zoritxarrez.

Ordutik bost bidar udazken aizeak

zugaitzen orriak aldatu baititu.

Biotz barru dana ar beltzak iana daukak

ta arpegiz mardula lagunei iruditu.

Il aiz ta ez dakik! Baina, egia duk.

Ire begi oien argi izpia itzali,

ta ire ezpain gorriok marguldurik dituk,

ta benetan il aiz, gazte maite ori.

Urtxindor maitea txioka negarrez,

ilobiruntza neuk eramatekoan,

ta zeruko izarrak begira saminez

ilargi-argitan lurra ematean.

1946

Beti saminez

Mendi-ibarren

Gainetikan

Eguzkiak

Argi dagi.

Eta atzo lez.

Egun berdin.

Musu egitean lenengo izpiak

Barruko samina iratzarri zidak.

Gabaz ere,

Inguruan

Amets txarrak...

Bela beltzak

Egazean

Eten bage...

Ta beti saminez bizi nauk lurrean

Arantz-narra sartu ezkero biotzean.

Ara... An ziak

Itsas-zear

Itsasontzi

Bakartia,

Aizoiala

Zabaldurik.

Ala ere nire barruko saminak

Neurekin iarraitzen omen nai gaizkinak.

Iaia da-ta,

Nire iantzi

Apainenaz

Iantziko nauk.

Nire biotz

Sakoneko

Arantz zorrotzaren biotz-min latz ori

Erakutsiko ez diot nik inori.

1946

Euskel gorularia ixildu da

Itsaso ertzean iauregi zar bat zan.

Urrendik, euzkiren iauregi argia;

urrundikan, itsas-txorien abia

edo artizarra zirudian.

An... itsasaldeko areto erdian

iruten ari zan euskel irulea.

Len bere begiak linuen lorea

bezainbat urdinak omen ziran.

Eguzki argitan ta ilargi argitan

eiotzen ari zan ezkontza-iantzia.

Aren abestia zein zoragarria!

Oi! zeinen lirain ta ederra zan.

Itsaso zabala nare bai narerik!

Itsaso kaioa egazka zetorran

ta arrantzara doan itsasontzi-agan

abestia aditzen koka ixilik.

Ontzi txikarrean zioan gaztia,

itsaso ertzeko etxe-iauregira.

aitzei begirake, goruntza begira,

entzun naiean zan eresia.

Bitartean, itsas-olatu maltzurrak

gazte ta ontzia irentsi zituan.

Inoiz ez zan iakin aien berririkan...

Orixe egin ei zun iruleak.

Orain, berriz, begi aiek, zoritxarrez,

ilun omen dira gau ta egunetan...

Betazal aundien itzalpe barruan,

artizarra odei beltzetan lez.

Ita eta irra urrezko goruan

neskatil liraina iruten ari da.

Ezarri linaian kirru-ari latza

ta biltzen du zuri-mea ardatzan.

Orain, baina, ezer ez ei du abesten.

Inguru danean olatu-orruak

eta auntzen txintxarri ots geldi-motelak

besterikan ez oi dira aditzen.

1946

Eusko artzaiarena

Eusko artzaiarena

det nire kantagai.

Kerixaren lorea

aizek eraman nai:

Orrela balerama

egun nere gogai,

alaituko zinake,

mendi goiko anai.

Zuretzat ari bainaiz,

eusko baserritar,

ederretsi dezagun

geron izkera zar.

Arbasoen Iaungoiko.

idazu su ta gar,

itz-neurtuok ditezan

asmo onen goiznabar.

Artzaia, mendiz bera,

udaberriz dator;

zugaitzetan kantari

xoxo beltzak txor-txor.

Alare, mendi-seme

dei xuriari gor.

Urduri doa, biotz-

pakea ezin sor.

Ura, bai, mutila, ura.

Arpegi sendoa

mendi eguzkiz iana,

kozkortsu besoa.

Gorosti bezalatsu

zaintsua gogoa.

Bekoki ederrean

zabal ortzondoa.

Urrats luze zetorren

maldabera zear,

io ta io etengabe,

asnaska, ler bear.

Gau ta egun ibiliz.

zidorretan bakar:

zirudinez, artzaiak

barnean deika izar.

Bein batez, urrutian...

etxetxo bat zutik

ikusten du. Aruntza

dagi xusperturik.

Baselizatxo zenun,

Iainko onaz beterik:

asabak iasoa, inork

ez daki noizdanik.

Andra Mari ikustean,

ez du zurrunbilo

gogo barnez artzaiak;

bai, baina, orrilo.

Aren otoiak gorantz,

egaz kardantxilo,

ez da gelditu burni-

soinan korapilo.

«Artzaien Ama Birgin!

Noiz arkituko ote,

nire basoan oiu

egin zun erkide?

Atergabe ikusminak

mende narabilte,

ta, Begiok itzuli

nire biotz-Maite».

«Eusko bizar-beltzaren

iarraile onak non?

Aitonaren aginduz,

oien eske edonon.

Artzaien Neskutz-Ama,

nire ordez egon

gure basoaren zai,

ta artaldea iagon...

Elizatik irtenda,

eiztari bat arki:

Artzaiak — Eusko bizar-luzeren

ikaslek ikusi?

Eiztariak — Gizona, zer diozun

ere ez dakit, noski.

Ta eiztari aurrerantz,

eiza-zale izaki.

Gero, aldapabera

doa artzai gaztea.

Inguruko zugaitzak

irrikan lorea.

Liluraturik dator,

goiz argiz asea.

Bidez ikus urtedun

lugin agurea.

Agureak — ...Nora oa laisterka,

gazte begi-eder?

Artzaiak — Euzkadi barna noa,

bazterrikan bazter...

Agureak — Saminak ditukezu

edonun, egalper

iduri». Aurrexego

atso zar bat dager.

Atsoak — ...Artzai beso-zaintsu oi,

nekaturik oa:

sar adi nere etxean,

ta atseden gogoa.

Artzaiak — ...Nire zai sorgin lirain,

zabalik leioa,

ta irri-parrez kukuka

beraren aoa...

Artzai-neskak — ...Basoko zugaitzetan

usoa egalez,

ase nairik gosea

gari-pago alez.

Mendiko artzai gazte,

neskatxen beldurrez

amets-bidetan barna

dioa lasterrez.

Artzaiak — ...Mendian aurten ez da

apuru loratu:

nire suz igarturik

zure urez berdetu.

Artzai-neska, alkarrekin

bizi bear degu.

Euskotarraren Ama

sendatzen bazaigu.

Basetxe-neskak — ...Ain arin nora zoaz,

mendi goiko artzai?

To itzik nire zorroko

edari ta gaztai...

Artzaiak — ...Artizarrak bezala,

nire baitan dirdai

ire basabegiok,

neska basetxe-zai...

«Ala ere iun bear;

arbasoen erri

otsorik zakarrenak

baitigute irauli.

Ta aitonak il zorian

emandako berri,

alde ta aldi orotan

opa det aldarri».

Udaberri argitan

gaztain koloreko

begidun euskelduna

badoa naroro.

Mendi pakez kantari,

arantzak, oinpeko

lore egiten dirala.

islaz diztiago.

Ioanaz bazioan

aurreruntz su ta gar,

baso-itzaletan bera,

mendi-egi zear.

Bide okergunetik

dantzu garbi xamar

zelai inguruetako

Euskoen deadar.

Gero, ara!, badakus

gaztien batzarra.

Oro begira zeuden

gure dantza azkarra.

Ezpatadantzariak

belaunen indarra

neurtzen. Ordun artzaiak

barnean dardarra.

Zelai erdin artzaia

sartu zan beldurke:

ura agertu zaneko;

iaia eten dute.

Bereala, inguruan

oro, zar ta gazte.

ta guziak galdeka:

Artzai au nor ote?

Artzaiak ao ixila

urre gorri giltzez

iriki, ta, gazteak

ler pozaren pozez.

Barneko txoritxoa

bere abots leunez

egaka baitioa

entzulien gainez.

Artzaiak — Ion artzaia nauzue,

gaitzizenez «Txiki»

Euskeldunok! entzun

izkutuen berri.

Aritzek bizileku

ta arranoek kabi

ditutenen ondoan

bizi izan oi naiz ni.

Anai omen zaituet,

oraindikan orain

esan didanez batek.

Ura bai zala artzain...!

Eztei-egunetako

erestuna bezain

maitero gordetzen det

aren pitxi bikain.

Ainbeste ez baitet maite

nire artzanora;

ezta aitonaren aitak

egin zun aizkora.

Abendakiko odolak

biotzetik gora

oroigaiak dakarzkit

garretan gogora.

Aurtxo nintzan oraindik...

Garo eta lurra

teilatutzat zituan

txabolatxo zarra.

Aitonakin batera

nire ama azkarra

bizi zan. Bertan iaso

nik azken agurra.

Nire ama gaxoak,

txabola txokoan,

dardaraz musu egin

eta esan zidan:

Ene semetxo, agur!

ama ioatean

otoi beraren alde. Ez

aspertu txabolan.

Zerura egaz egin

eta ordudanik

ez nau egundo utzi

zearo bakarrik.

Uda-gau garbietan

izar iantziz kirik.

ta negu-ekaitz gaindi

nerau babes nairik.

Auspean sugarrik ez,

egur, ke-iario;

ordun, berriz, aitonak

aizematen dio.

Eta suak garretan,

sorginen ario,

zantzoka, eten gabe

txinpart daragio.

Negu-gerri: ilintiak

zerion elderra;

apari lapikoak

baitzun koipe ederra.

Oinaztarri argitzen

etxeko bazterra,

ta ordainez utzi zun

oroigai kalderra.

Aitonari, basoan

lenbizikoz il nun

otsoaren kontua

kontari niardun.

Elur gaupean geunden

sutondoan. Ordun,

bat-batean atea

nork edo nork io zun.

Nire ustez irrintz batez

iarri zezakean

ikaraka mendia.

Abots sendo baitzan.

«Eup! artzai euskeldunok!»

Aiton-arpegian

saminak dirdai zegin,

abotsa aditzean.

Bidekatu danen bat

dek, ta, Goiko Iauna

orren bide-erakusle,

mendi-baso barna:

aitonak esan zidan.

Ta, zartez, esana

esan, atariruntza

ioan zan aitona.

«Eeee...up. Gau on bat

Iaunak dizuela,

Euzkadiko artzaioi,

nerauk nai bezela.

Badakizute, onez

etor gatozela».

Abotsak zoliago

ots egiten zula.

Atea zabaldu zun

aitonak laisterka.

Gizon bat, artzai iduri,

begi-zoli dauka.

Maitegarri barnera

dator oartzaka.

Ta aspaldiko ezaunak

bailiran besarka.

Iaunak zainduko al au!

esan zuen bipil,

ta iarlekutzat ar zun

sutondoko subil.

Txinparten argitara

ageri zan zurbil.

Gure artean arki

opa zuen ubil.

Gero, irri egin zidan

begi-zizta batez.

Nire aurtxo-buruak

bete zun ametsez.

Ta nire aitonari

galde, iakin-minez:

aren biotza sutan,

bekokia garrez.

«Esan, artzai, arrenez,

arbasoen berri:

txabolaren kondaira

gogora ekarri.

Ire guraso zarrak

eginen egarri

nauk. Mendian iazoak

nire aurrez iarri».

Aiton ao-ederra

asi da kontari:

antzinako oroigaiak,

eltxotalde iduri.

Gogo-biotzez gora,

itzak burrundari

doaz, egurats goibel

barna egazkari.

«Gure aitonen aitak

ez ditugu inongo,

euskel-erriko baizik.

Gu ezkera inoizko.

Izkeratzat euskera

dugu sekulako:

Euzkadik euskelduna

du bere kabiko.

Nire bizkar parre egin

ez baitezu gogo:

ura zinez ederra,

ederrik badago.

Egaz diardun saia

baino askeago

Euskelerri liraina

bizi zan lenago.

Txabola-ormatzarrek

urte-tximak zintzil.

Mendiok entzun zuten

antxinan ixkanbil.

Ikusten dituzunez,

oraingoan ixil:

baina, be-aldekoek

euskoa ezin il.

Artzai ziran guziak:

gure mendi-egi

arbasoen etxe zan.

Amets beltza egi...

Ientilak zapaldurik

beingoz gure tegi,

ostu neskatil ona:

aien biotz-begi.

Abarkadunak ziran

biziak aiurriz.

Urtez makurrak ere,

besoz zaintsu, berriz.

Etsaiak menderatu

ta, ezurrak autsiz,

irabazten ospea...

Eusko izena sariz.

Guda asko izan ditugu

iundako urtietan:

guziak agindu nai

gure lurraldean.

Pakean, geron esku

geunden bitartean.

Garaiz gera-ta, berriz

saiatu gaitezan.

Egiz idatzi bada

edesti-papera,

euskeldun odol-gogoz

garbi zindo gera.

Berpizkunde biderik

ezin âl aukera...

Ongi ausnartu eta

goazen batera.

Gizaseme gaiztoak

zirala errudun,

euskotarrok ondatu

gera gau ta egun.

Ilunpean, Euzkia

gugandikan urrun...

Norberaren biotza

sumendi dagigun.

Oilalokak azpian

txitalde errukarri:

seitik iru il dira-ta,

besteak elbarri.

Pizti gaiztoen izuz,

ume aulak larri:

zigor onen menpean

gaur da Euskelerri».

Ixildu zan aitona.

Gizon bizar-beltza

asi zan mintzalari,

usturik biotza.

Begi negartiz zegon.

Nire itzak, izotza

aren itzen aldean...

Sutu, Iauna, otza!

«Euskel-erriko artzai!

Orain amar urte,

gure aberri ezaun

nairik atez ate.

Nire anaiak, berriz,

entzungo balute,

zorionik onena

izango lukete...

Akerraren adarra

baino legorrago,

aritz deuna zelaian

zutik omen dago.

Euskeldunak ez du nik

dedan ainbat gogo,

zugaitza berde eginik

berriz piztutzeko.

Buruzut egon ezin

gure aritz zarra:

aspaldidanik dagit

gogotik nigarra.

Nire errikoak, baina,

iseka ta farra:

poza sortzeko ez da

alaibide txarra.

Zoritxarrez susterrak

blei-blei dute izotza:

aritzondo ori dago

aspaldiz il-otza.

Ta orrela ikustean,

alai oi da motza:

saminez erdi bi zait

barnean biotza.

Goibel bizi naiz eta

ilko banintz obe...

maite bat maitatzen det

izaririk gabe.

Baina, inoiz ez izango

aren biotz-iabe.

Etorkizun-odeiak

beltz-ilunik daude».

Arrezkero... irtetzean

berriro laztandu

ta gogoz esan zigun:

«Artzaigana erdu!»

Zelaikoei esango,

aritza berpiztu

nai badezu. «Ta zuek

gure erria zaindu».

Negarrez, ardibide

zear beruntz io zun...

Nire aurtzaro zuri

ordudanik urrun.

Bizar-beltza ezkero

amaikatxo egun

ioan dira arrapaka

euzkiren ingurun.

Mendian geundelarik

eguzki-berotan,

gure pentsamendua

lekurik askotan.

Aitona eta nerau

biok berriketan,

gizon bizar-beltzaren

oroia gogoan.

Egun batez... aitona

ardi bila doa.

Mendizulo beltzean

atustan otsoa.

Ni ataritik deika.

Neronen gogoa

irrintz zoli eginez,

aldezten basoa.

Mara-mara ater gabe

ari da elurra.

Ikusbegi osoan

zuri dager lurra.

Biderik ez ikusten

...eta irrist makurra

egin aitonak. Deika

ari zait zakurra.

Mendi-baso barrena

noa abazuzaka;

amiltegiak zear

nabil oartzaka.

Galbideak burutuz

ietxi naiz laisterka.

Elurgaina odolak

gorriturik dauka.

Aritzaren ertzean

aitona etzanik.

Aitona! esan nion.

Ots oro alperrik.

Lepoan txabolara

nuan ilaginik;

ordea, oraindino

zegoan bizirik.

Aitonak egin zidan

biotzetik agur:

«Atzerri-maitakeriz

ez ibili makur.

Otso beltzen aurrean

ez adi lotu uzkur.

Nire esanak sarritxo

gogoan irakur.

Ni ilda gero, ekarri

gizon bizar-beltza.

Arentzat nire oro,

artalde, ezkaratza.

Gure oitura zarrez,

zorion bizitza».

Laztandu ninun. Eta

gero ilotzik datza.

Mendian bizi eta

mendi bertan ila.

Ura lurperatzean

ingurun ixila.

Inoiz ibili gabe

giza-aipuen bila,

aren berdinik bada

azaldu dedila.

Aitonaren aginduz

zuengana nator:

Eusko bizar-beltza, nun?

esan, arren, bizkor.

Erantzun beldur gabe,

etzazute zoztor.

Ta entzule artetik

batek minez aitor.

Gazte batek: — Ura gazterik il zan.

Baina, aren erioz

piztu ginan euskuok.

Ura gera gogoz!

Itsasoa aren babes,

olatuen orroz.

Bere ilobin bidaztik

ats artzen gau oroz».

Artzaiak: «Mendiz-mendi

euskotar gazteak.

Goazen aldatzak gora,

mendigoizaleak.

Aize osasuntsuaz

bizitza indartzera,

Aberri guztiari

agur egitera».

Tan-parran, pa-tan, parran,

azeri suari

aizeka, asto txistuka,

akerra dantzari.

Erbia irin eralkiz

ezari-ezari.

Artzai gazte, mendiruntz,

baso-iaun iduri.

Goruntz zioaztela,

eguzkitan blei-blei,

ara ikusten dutena,

ao bat-batez dei:

Ikusi gure irakasle,

entzun aren otsei,

gure bide guzien

zuzendari izan bei.

«Neure semian seme,

neure iloba laztana,

ezeik aiztu aitonak

irakasten dauskana:

Lenen maite egik beti

geure Iaungoikoa

eta onen urrengo

Euzkadi geure Ama».

Beraxe zan kantari!,

bila zuten Iauna.

Guziak biotzetan

egarri zutena.

Eta gazte-taldeak

doaz arat-ona

abotsaren atzetik,

eusko mendi barna.

Eusko artzaiarena

buka det, ta, mintzul

mingaina ta arpegia

lotu zazkit margul.

Eskerrik ainitz orde,

gogo-osasunez aul

ez nadin, ekark beltza,

aldentzeko eztul.

Ekarri, adixkide,

Napar ardo zarra:

orrelan ixiltzeko

barreneko arra.

Ilak pizturazteko

omen du indarra:

ekarri ontzi bete,

baitizut bearra.

1946

Orri muskerrak

Orri muskerrak galdu

eta zenbait orbel

besterik ez ditudan

zugaitz nauzu goibel.

Niregan txori sailak

kabi zuten epel,

ta orain adar uts naiz,

bizi-neguz mengel

Atsalde apalean

eguzkiak murgil

eta nere burua

ageri da zurbil:

gauak, erioak lez,

atzeman nau ixil,

ta elur ta izotzak

neregan dira bil

Zerau baitzera urrun,

ta negua urren:

agertuko zera zu

ta elurra lurmen,

orri-mina berriro

somatuko lertzen

eta bizi berrian

izango dut kemen

1951

Bidea galduta

Udaberri argitan amets axkurez blei

somatu dut gogoa: eguzkiak dirdai

oskarbi zabalean; barne-txoriak dei

mendiruntz ioateko sortu nairik aznai.

Baso zabartsu zear aldapak gaingora

nere oin beldurtiak zuzen ditut ilun:

ni nere eskuko izaki, nere naiak nora,

ara noa bipilki zorion-belar-zun.

Iluna kozkortuxe galdu dut bidea,

ta galbear gorrian nagozu biotzilik:

erreka zabal baten urren ugaldea...

ez dakust zubi, ibi edo txaluparik.

Ibai andi egiak gora noa zuzen,

biotz-gozagarri dut ur bizien otsa:

goruntz io dun norbaiten aztarnak arkitzen

ditut or-an-emenka, pozetan biotza.

Nik bezela bidea galdu zun bidazti-

aztarnak ote diran oar dut saminez:

basoan bakarrik naiz, oskarbiak ezti

dario, izar baitago, nitzaz oarkabez.

1952

Argin zarra

 Orixeri, biotzez

Erriko arrobian

ari nauzu argin,

etengabe diardut

gau ta egun... ekin!

nekeak leporatuz

biotz-eskuak min,

nere amets ederra

egi biur ledin

Arri mokorrak artu

ta, gogoa larri,

nere bizi osoa

barren diet iarri:

arpikoz iardun oi dut

buru ta belarri

gai zakarrok itzuli

nairik izar-arri

Oraingo euskaldunak

eztezake uler

gaitzustean damurik

nere lanen ezer.

Gerok’ olerkariek

adituko laister

ta alegin gorriok

iritziko eder

Eskuko daitenean

Euskal Aberria,

artu, olerkariok,

nik landu arria:

Andragoi-buruntzian

bedi ezarria,

nere zain-odoletan

gorritu pitxia

Esku zuritan beza

ikurrina zabal,

gur’ egunetan zarpil,

ordurako iaukal:

lokatz-odolez zikin

ikusi nun oial,

usu aldatuko da

Euskadiren egal

Urrundik agurtzen zaut,

Aberri-eguna:

datorren garaipenak

pozten euskalduna:

geroko aberkide,

birbiztu biotz-guna,

gogoz zurekin doa

argin zar iluna

1952

Nere zezen taldea

Badut zezen taldea nere larratzean,

kozkortsu, orruzale, odola begian:

ara-onaka dabiltz esi barrenean,

busaloka, goseti, egon ezinean.

Agokorik ezean, urratuz lur latza,

oldartzen dira leian, astinduz isatsa:

auts-odeiz lainotu da goian eguratsa,

tai gabe murrusaka zezen beltzen otsa.

Nere esku zaintsuetan akuiloa dardar,

ziztatzen ditut gogor, barruan su ta gar:

zezenok buruenik, makur buru t’adar,

erabat nagusi naiz, izukaitz irripar.

Elkar ezin ikusiz, su-amorruz bete,

oiek gorroto naute ta ez ditut maite:

ezin al nitzazk’ eran bizi naizen arte,

nere soin-aragiak iaki baitituzte.

1952

Erbestean aritza

Oian zar, beltz, itxuan, Euskaditik urrun,

aritz bat arkitu dut sendo, tantai, zurrun.

Ner’ izangoa dizut beragan ikusi:

bakar, sendo ta garai, erritik igesi.

Alaxe nabilkizu atzerriak zear:

aritzak biotzondo eragin dit azkar.

Aritz-adaburuan usoak iduri,

ari da birundaka nere amets txuri.

Burua apal moztu dut adaxken abarra,

nonbait arindu nairik nere zoritxarra.

Biotz-barren baitudan ene Aberria!

atzerrin gorbiztu zait barneko zauria.

Ez nuen aritz ori so egin bearrik,

zutzaz gomutatzeko, baitzaitut maitenik.

Euskadi baitaramat nerekin barnean,

naiz ta lurraldez urrun bizi erbestean.

1952

Neguan lore

Nork sorterazten zaitu, bertso-berri labur?

Olerkari zar onek barnean izotza...

Agertu zeraneko, negu-lili, elur

artean argitu zait erabat biotza.

Nor izan zaitekenez ezin dut igarri:

aitaren magalpeko? umezurtz bakarra?

Zerana zeralarik, ene baitan larri

ezin egon naiteke, senide azkarra.

Nere bizitzarteko udamin beroa

al duzu ernerazle guri eta bizkor?

Datorken udaberri garden ta eroa

aditzera ematen al didazu baikor?

Noruntz io, ezker-eskuin, edo, aintzin-gibel,

zure berri izateko? Nik neuk ezin iakin.

Lenaldia gogora oi datorkit goibel,

ta geroa, gaupean, zeatz ikus ezin.

Nire izangoaren asikina ote

zaitut, ala, damurik, ondakin mingotsa?

Parrearen azkena, ala, poza date,

lili, adierazten didazun abotsa?

1958

Nere bideak barna

Lainorik ez ortzian, goizaren ederra!

Lili berriz dirdaika etxeko bazterra.

Beso-lagun gazte dut neska udaberri:

gogoan ikara ta ortzetan dut irri.

Banituen bi bide, oianaren urbil:

bidazti bakarra ni, biak ezin ibil.

Luzaro gelditu naiz, bi begiak zabal:

bazter ederragorik amestu ezin al.

Ausnarrean lotu naiz eznoa-banoa:

pagadian kantari dut birigarroa.

Azkenik berezi nun bigarren bidea:

gain-gora nabilazu, utzirik bestea.

Bide obe usteak ortaratu ninun:

oingiro bikaina t’argia edonun.

Bi bideok goiz artan oinatzik etzuten:

nik baina lena utzi ta io nuen zuzen.

Asperenez dioket gau ta egun ixil:

banituen bi bide, oianaren urbil.

Ibilbageagoan egin nun indarra:

nire bizitzan ori dut alde bakarra.

1961

Bibliografia

GOLDAKETAN. ATZERRI, EUSKALERRI. Pizkunde  euskal argitaratzailea. Mexiko DF, 1946

BERRIZ ERE GOLDAKETAN. Guatemala, 1962

Diskografia

MARIGAIZTO. Azala, 1989

Gaupean dagoen Euskadiri