Idea Vilariño

itzulpena: GARAZI ARRULA RUIZ

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Idea Vilariño

© itzulpenarena: Garazi Arrula Ruiz

© edizio honena: Susa

2019ko martxoa

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Txikitatik etorri zitzaion Idea Vilariñori (Montevideo, 1920-2009) letra eta pentsamendua lantzeko jaidura. Ez alferrik, propio jarri omen zion aitak —hura ere poeta— izen hori, Idearen ahizpa bati Poema eta neba bati Numen jarri zien bezalaxe. Gazterik hasi zen, bada, poesia idazten —antologia honetako poema zaharrena hemeretzi urte zituenekoa da—, eta gazterik argitaratzen; lehen poema liburua 1945ean kaleratu zuen: La suplicante (Erregutzailea). Urte horrek eman zion, halaber, Uruguaiko literaturako XX. mendeko belaunaldi ezagunenari izena. 45eko Belaunaldiko kide izan zen Vilariño, sona handiagoa eskuratu zuten gizonezkoekin (Mario Benedetti, Juan Carlos Onetti) eta beste zenbait emakume idazle handirekin (Ida Vitale) batera.

      Taldeko Manuel Arturo Claps eta Emir Rodriguez Monegal-ekin Número literatura aldizkaria sortu zuen 1949an, gerora erreferentzia funtsezkoa bilakatu zena —argitaletxe ere egingo zen—. Alabaina, liskar poetiko-politiko baten ondorioz, aldizkaria utzi zuen urte batzuen buruan. Vilariñoren poetikaren alderdi sozialena azaleratu zenean —Pobre Mundo-n (Mundu gaixoa) bilduko zituen poemak—, bere kideek ez zuten begi onez ikusi, eta apartatzea erabaki zuen. Ez zuen hura izan kalapita bakarra. Marcha aldizkariaren bueltan ere sesioa izan zuen, besteak beste, El amor (Maitasuna) poemako honako lerroa zentsuratu nahi izan ziotelako: “un pañuelo con sangre semen lágrimas” (odol semen malkozko zapia). Bazterkeria horrek hil arte iraun zuen, nolabait. 2009an hil zenean, ordurako XX. mendeko poeta uruguaiar behinenetako bat izanagatik, hamar bat lagun besterik ez omen ziren joan hiletara; pare bat asteren buruan hil zen bere adiskide Benedetti, eta milaka lagun bildu ziren harenean.

      Vilariñok ia poema guztiei jarri zien data, baina ez zituen kronologikoki argitaratu; nahiago izan zituen kidetasun formal edo edukizkoaren arabera bildu. Hala, argitalpen ordena horren arabera batu ditu poemak Garazi Arrula Ruizek, poemaren sortze data atxikirik. Poetaz gain, letragile aparta izan zen, eta ziur aski Los orientales (Ekialdekoak) kantuaren letra izango da horietan ezagunena, zeina Los Olimañeros taldeak kantu bihurtu eta Uruguaiko ereserki ezagunenetakoa den. Vilariñok letrok poema bildumez aparte uzten zituenez, kaierean ez ditugu sartu, ordea. Horretaz gain, itzultzaile aparta izan zen, eta tangoaren inguruko ikertzailea ere bai.

      Mikaztasuna sumatzen da bere poema askotan, hala inguratzen duen mundu gaixoaren aurka, nola gizonen nagusikeriaren kontra. Inoiz esan zuen animoz pattal zegoenean idatzi ohi zuela, bestela hobe zuela bizitza gozatzeari heltzea, eta akaso horregatik sumatzen zaio ernegua idazkietan.

      Dena den, bere maitasun poemak izan dira ezagunenak, bereziki Poemas de Amor-ekoak (Maitasun poemak), zeina Onettiri —maitale izan zuenekoari— eskaini zion (lehenengo edizioan). Erraietara zuzenean sartzen diren poemak dira, lehen eta bigarren pertsona soilen bidez onduak. Jada ez poema, adibidez, amodio haustura bati egindako poema zirraragarrienetako bat dugu.

      Baliabide gutxiri etekin izugarria ateratzea, horra Vilariñoren poemagintzaren dohainetako bat. Lerro laburrak erabiltzen ditu gehienetan, errepikapen bereziak (bere marka argienetako bat), eta uko egiten dio baliabide erretorikoen pilaketaren edo hizkuntza bihurriaren bidez epatatzeari. Puntuazio zeinuen erabilera urriarekin erritmo bizia ematen die, eta hala, distira handiko poemak dira bereak.

      Poesian soiltasuna zeinen zaila eta, aldi berean, zeinen ederra den erakusten digun poeta horietakoa dugu Vilariño.

[Noizko gau nireak]

Noizko gau nireak

ikusezak eta ukiezak,

tratu gabeak.

Noizko usain nahasgabeak

ez bortxatuak.

Noizko ni izar hotza

eta ez sorta koloretsu bateko lore.

Eta noizko nire bizia,

nire bizi gaitza,

bakardadean

tanta geldo baten gisan

erori nahian beti

eta beti eusten

zamatzen, betetzen

bere buruaz, dardaraka,

presatzen du distira

eta ibairako bira.

Ez dardararik ez argirik jada

ilun erortzen.

(1941)

[Ez dakit zer dagoen arratsean]

Ez dakit zer dagoen arratsean, argian, ariman,

ez dakit musika mingarri eta fantastiko hura izan ote zen

edo isiltasun lurrintsu eta ilun hau ote den

edo egunsentiaren argi lurrintsu eta isildua.

Hainbeste gauza ditut faltan non min baitut eskuetan

saminez luzatzen zaizkit, zurbil eta huts.

Beldurgarria da jarraitzea

hain gazterik honen pisu bazait bizitza.

Sekula ez hain hurbil bizitza. Sekula ez.

Sekula ez gaur bezain handi heriotza,

oroz lehen, orotan gaindi, ororen buru,

eta ni, tragikoki banoala sentitzen.

Hiltzear den arratsa erraldoi da bihurtzen.

Ni galdu antzean nago.

Beldurgarria da jarraitzea

hain gazterik honen pisu bazait bizitza.

(1939)

[Nire eskuek]

Nire eskuek

esku kuttun hauek

dagoeneko ez dakite

zeri heldu.

Iritsi uste nuen.

Izan.

Hori zela dena esan nuen.

Eta bada.

Baina

zerbait ahantzia nuen

edo uko egin nion

patxadaz

horri.

Eta orain

galdera da

nire gau hutsetan ez ote dudan

izarra desiratuko.

(1940)

[Aizu]

Aizu,

nekez hitz egiten dizut,

ahotsa malerus.

Hotz dago, ni zahartuta

eta deusek ez du balio deus.

Nik banuen arrosondo bat arrosez lepo

eta poto bat ezti argi

baina pentsatu nuen pentsatu,

eta ez zait geratzen deus.

Hondoratzen nintzen egun sakonetan, beroetan,

nire arima lurrintsuan,

gau absurdo eta otzanetan.

Gaur hondoratzen naiz ezdeus.

Hainbeste nintzen, hain ongi, hain osoki,

hain modu orekatuan modelatua,

eta puska zentzugabetan desegin nintzen

eta kasik ez naiz deus.

Orain ez naiz ni ez inor.

Desegin naiz, hil,

ez naiz deus.

Pentsatu nuen pentsatu

eta gaur jada ez dago

gauzaxka akitu hau ez beste deus.

(1941)

[Euri pausatu bat]

Euri pausatu bat, luzanga, otzana,

inguratzaile, asaldagarri, jarraitu, perfektua.

Musika utzi dut, ahots oro ito

berea aditzeko, temati entzuten baita

nola zilar hari bat zahagi zahar batean.

Eta diot, etsiturik, ahotsik gabe, astiro,

euriak jende hots bat duela egiten aldiro

mendetan barna munduaren gainera erortzen

neurkiro.

Nire barruan ez da hotsik.

Badira pegar hutsak, kanpandorre hondatuak,

su itzaliak, badira meatze lehortuak

estatua begi zuriak, izar handi barrugabeak,

orratzik gabeko erlojuak eta liburu hitzez gabetuak

eta korda gabeko biolinak.

Eta isiltasun ikaragarri bat non musika erortzen den

harmoniatsu, nekatu, perfektu, eurizko

perla hotsez kaxa baten hondoaren kontra,

hegalen, hatzen hots batez; hots bat

monotonoa, larria, antzinakoa, monokordea.

(1941eko urriak 28)

[Itsasoa]

Itsasoa zer da putzu iluna ezpada,

astroa soilik da lokatza dir-dirka

amodioa, amets, guruinak, bulkada

gaua ez da urdina, baizik eta horixka.

Astroa soilik da lokatza dir-dirka

itsasoa zer da putzu mikatza baino,

gaua ez da urdina, baizik eta horixka,

gaua ez da sakona, baizik eta hotz laino.

Itsasoa zer da putzu mikatza baino,

gizakien bertso denengatik ere,

itsasoa zer da putzu iluna ezpada.

Gaua ez da sakona, baizik eta hotz laino,

gizakien bertso denengatik ere,

amodioa, amets, guruinak, bulkada.

(1942)

[Min hau]

Min hau, bizi dudan, banaizen, izanarazten didan

gorputz gaixo honen

sustrai, esentzia,

min hau oihartzun gabea,

erauzitako petaloarena,

lantzean osoki husten da nire forman,

infinitura itxitako leiho bat irudi.

Min hau iluna, urratua, eldarniozkoa,

min hau batzuetan nire forma berekoa,

sinetsarazten didana banaizela,

gorputzik, zentzurik, minik gabe,

oihu bat itzaletan.

Min hau sutsu nire paretak erretzen,

nire gauak ahitzen haren gar gorian,

min hau oihu zarrastatu bat nola,

ilargi suntsitua.

Min hau, nire bizia, agonia hau.

Min hau, gorputz nirea.

(1942)

[Hil nahi dut]

Hil nahi dut. Ez dut ezkila gehiago entzun nahi.

Gaua desegiten da, isiltasuna arrakalatzen.

Baldin eta orain koru goibel bat baxu ezinezkoan,

organo ezinezko bat jaitsiko balitz noraino.

Hil nahi dut, eta hortaz oihukatzen dit hiltzen ari zara,

begiak itxi nahi ditut hain nago nekaturik.

Ez bada eutsiko didan begiradarik ez dohainik,

itzultzen badira, hartzen badute, zer espero dut gauaz.

Hil nahi dut orain izozten direla loreak,

alferrik abailtzen direla izar mutuak,

geldituriko erlojuak ez duela tormentatzen isiltasuna.

Hil nahi dut. Ez naiz hil.

Ez naiz hiltzen. Beharbada

hainbeste, hainbeste lur-jotze, hainbeste hildako, beharbada,

hainbeste ahanztura, gaitzespen,

hitz kuttunekin ihes egin zuten hainbeste jainkok

ez didate uzten behin betiko hiltzen.

(1944)

[Baldin eta denborarik balego]

Baldin eta denborarik balego, denbora

itsaso izan liteke

eta egunak, olatu.

Baldin eta jainkorik balego, baldin balego,

jainkoa itsaso izan liteke

eta bere keinuak, olatu.

Baldin balego, baldin baneza,

oraindik negar egin baneza,

negar eginen nioke denborari, jainkoari

eta beste hainbeste hildakori.

(1943)

Erregutzailea

I

Emazkidazu zeru horiek, mundu lokartu horiek,

isiltasunaren pisua, arku hori, abandonu hori,

piztuzkidazu eskuak,

sakon egin bizitza

eskatzen dizudan dohain gozoaz.

Eman zeru urrun horien

argi ilun, sutsu eta finkoa, mundu

zigilatu haien harmonia,

eman muga mutua, itzalezko

ilargi haien silueta zehatza,

beren kantu neurtua.

Zuk, gauzaezak, eman dena,

zuk, boteretsuak, eskatu,

zuk, isilkorrak, emadazu dohain gozo-gozoa

ezti berehalako eta zentzugabe harena.

II

Bakarrik zaude, agian.

Nik ez dut ukitzen zure bizia, zure bakardadea, zure kopeta.

Zuretzat naiz beste ilunpe, beste gau baten gisakoa,

heriotzaren aurrerapena,

egun hotzean gizakiak espero duen hori, zain,

iritsi eta gauari eskaintzen zaio, aho bati,

eta ahanztura beteak du itsutzen eta nahasten.

Mugagabea, gaua,

garbia, ernaia, hutsa,

amodio eske, keinu ororen aingeru…

Bakarrik zaude, agian.

Hordi, zuhur, urdin, arimaz ahantzirik,

eman zaitez orainari.

III

Zuk emandako heldutasun fruituzko hau, ilargi

gorritasun hau, ezti egonkor irmoa,

kokatzen eta hurbiltzen zaitu,

gauaren lagun, amodio eta isiltasun orduen

kamarada sakratu.

Argirik gabe, nekez, hatsik gabe,

amets

erretzen nauzun intsentsu jainkotiar hori,

amets amildegietan gora bertigo itzaltsuekin,

ferekan naufrago, marea gora mutua.

Zure aurpegi zaindua laino lerroen artean

begiak itotzen zaizkizu gozamen giroetan

eta biraka da gauean zure hausnar bizigabea,

orduan desira goratzen da ilargi bat bezala,

ilargi huts, bitxi, malenkoniatsu,

garden,

behin betiko bat bezala, heriotzaren eskailera.

Urrea darizu,

errautsa altxatzen zoaz,

zurtoin sentikorrak uso bihurtzen,

eta urre beroko hostoak datoz nondik

eta errauts hodeiak desegiten non

ilgora den ferekan.

(1944)

Aire zikinean

Jalgi den ilargi bai jalgi den ilargi

haize lohi batean aztoratua

ikatza eta urre izpiak baztertuz

lanbroaz begiak estaliz

eta jalgi eta hegan eta altxa

eta kolpekatuz erori eta biratu.

Bazter ezazu zakar kapa

zakarrarena bai ilargi hegalari

jotzeko behaztopatzeko harria

kare txatarra ilargi birakari

eta kartoia margoa eta kartoia

pasta urdina berdea bioleta

betile eta azazkal artifizialak

takoia betegarriak txanponak

eta sar bakarrik eta garbi iltzea nola

eta mingarriki eta bortxaz

errebelde guztiz emanda hango murru

izoztuan non amaitzen baita existentzia.

(1950)

Noiz arte

Noiz arte imintzioak

seinaleak solasak

komedia ezaguna

maskarada ankerra

goxo sendo izate

abentura triste hau

eta ibiltzea gauza

ezbizi hotz artean

zeinen egoerara

helduko garen ziur.

Ez badut nahi

Ez badut nahi

ez banago zain

gezurra bada

bizitzeko egiten badut

aurrera jarraitzeko

hemen banago ametsik gabe

itxaropenik gabe eta

balio didan deus gabe

ezta biziari balio dionik ere

eta nazkarik gabe begiratzen badiet

egonarriz

eta diot

dena sinesten dute dena

diote biziari eskaintzen

sufritzen

sekula ez dudatzen

begiratzen musukatzen barre egiten dute

eta deus susmatu gabe

ziur diote maite dutela.

(1952)

Hori

Nire akidura

nire estura

nire poza

nire izua

nire umiltasuna

nire gau oro

mila bederatziehun eta hogeita hamar

urtearen nire nostalgia

nire zentzua

nire errebeldia.

Nire erdeinua

nire ankerkeria eta nire samina

nire utzikeria

nire negarra

nire agonia

nire herentzia ukaezin eta mingarria

nire sufrimendua

azken batean

nire bizi gaixoa.

(1950)

Gaur gauean hilko banintz

Gaur gauean hilko banintz

hil baninteke

hilko banintz

baldin koito basa honek

amaigabe

gatazkatsu eta gupidagabe

besarkada errukigabe

musu etenik gabe

mukuru eginen balu eta laxatu

baldin oraintxe bertan

oraintxe

begiak bildu eta hilko banintz

nahikoa dela sentitu

irrika agortu dela

eta argia jada ez balitz ezpata izpi bat

eta airea jada ez balitz ezpata izpi bat

eta besteen mina eta amodioa eta bizitzea

eta oro jada ez balitz ezpata izpi bat

eta nirekin bukatuko balu

bai niretzat

bai betiko

eta jada minik ez

eta jada minik ez.

(1952ko irailak 5)

Bakarrik gaude

Bakarrik zakur baten gisan

itsu baten zoro baten gisan

biraka dabilen haize-orratzaren gisan

bakar bakar bakarrik

hildako zakur baten gisan

santu baten kasto baten gisan

bioleta baten gisan

gauez bulego baten gisan

itxia

bakartua

ez da inor iritsiko

jada ez da inor helduko

ez du inork pentsatuko bere heriotza moduaz

ez du inork deituko

ez luke inork haren laguntza eskea adituko

inork inork inork ez

ez dio axola inori.

Bulego baten edo santu baten edo orratz baten gisan

inkomunikatua

bakarrik kaxa doblean datzan gorpu baten gisan

estalkiari kolpeka eta uluka

eta etxean

sendiak neurosom eta ezkia irensten ditu

eta azkenik oheratzen

eta besteari heriok ahoa estali

isildu hil eta gaua da abailtzen

bakarrik hildako baten zakur baten gisan nola

biraka dabilen haize-orratzaren gisan

bakar bakar bakarrik.

(1951ko urtarrilak 12)

Nor dira

Alma, Azul, Poema, Numen

Nor dira nor dira

nire bizitzan sartuak

samurtasuna inposatuz

ni bezain espektro

iragankor eta huts

udazken orok usteltzen dituen hostoen pareko

eta memoriarik ez uzten.

Nor dira nor dira.

Hauek dira eta ez beste

lehengo geroko batzuk

heriotzaren fruitu dira

konponbiderik gabe okerrik gabe

ezin barkatzeko moduan

lehenago edo geroago

hilak

hain laburki epel adoretzen eta zut

eta maitatzen zergatik ez

inoiz deituak izan gabe

izurik gabe maitatzen

beste arima beste gorputza

beste bizi iheskorra.

Nor dira nor dira.

Zer gorpu saldo zapaltzen duten zorurako

zer lur lurraren artean bihar

eta gaur nigan

zer mamu lurtar nire amodioa behartzen.

(1953)

Itzultzea

Etxean egon nahi nuke

liburuz inguratua

nire aire horma eta leihoez

nire alfonbra higatuz

nire errezel zahartuez

brontzezko mahaitxoan jan

nire irratia entzun

nire izara artean lo egin.

Lo egon nahi nuke lur artean

ez lo

hilda egon eta hitzik gabe

ez hilda egon

ez egon

hori nahi nuke

etxera iristea bainoago.

Etxera iristea bainoago

eta nire lanpara ikusi

eta nire ohea aulkia eta arropa

usaineko nire armairua

eta nire tapaki zaharren

pisu ezagunaren pean lo egin.

Egun hauetakoren batean etxera iristea bainoago

eta nire ohean lo egin.

(1954)

Ez da itxaropen apurrik

Ez da itxaropen apurrik

guztia konponduko delako

mina arinduko

eta mundua antolatuko.

Ezin espero da

biziak ordenatuko dituenik bere

eskari kaotikoak

bere molde itsuak.

Ez da amai zoriontsurik izanen

ez musu amaigabe bat

geldoa eta emana

beste egunen iragarle.

Orobat ez da egonen

goiz fresko lurrintsurik

udaberri gaztean

alegera hasteko.

Aitzitik samin guztiak

hartuko du oro berriz

eta ez da zerik libre

haren orban latzetik.

Jarraitu beharko

segitu arnasten

argia jasan beharko

eta logura madarikatu

federik gabe kozinatu

irrikarik gabe larrua jo

desgogara mastekatu

betiko malkorik gabe.

(1955)

Ispilu bat erosten dudanean

Komunerako ispilu bat erosten dudanean

nire aurpegia ikusiko dut

nire neu ikusiko

zer beste modu dago esadazue

zer beste modu nor naizen jakiteko.

Burua askatzen dudanero

liburu eta orri nahaspilatik

eta hutsik gainezka eraman

eta une batez egonean han utzi

nire begiei begiratuko diet apur bat

larriturik jakin-minez beldurturik

edo soilik nekaturik gogaiturik

dagokion laguntasun zaharraz

edo adi eta seriotasunez begiratuko

aldi bitxi hartan bezala —nire hamaika urteak—

eta nire buruari esan hara hor zaude

hain segur

pentsatuko dut ez dut gustuko edo

aurpegi hori beste aukerarik ez zen

eta nire buruari esan hori naiz hori da idea

eta hari irribarrez niri adore eman.

(1965eko otsailak 7)

Eta ni gabe izanen da

Eta ni gabe izanen da mundu azti hau

mundu ustel hau.

Hainbeste zuhaitz landatu nituen

gauzak esan

eta lerro idatzi egunsentian

eta hor nonbait egonen dira zakar

hemen izandako norbaiten

arima hondarrak bezala

eta orain ez da

ez da.

Tristeena okerrena izan zen bizi izana

horrek axola balu bezala

bizi izana nerabe gaixo baten gisan

behaztopatu eta erori eta jakin ez

eta negar eta kexu

eta gainontzeko guztia

eta uste axola zuela.

(Las Toscas, 1979)

Dena da oso sinplea

Dena da oso sinplea askoz

sinpleagoa eta halere

nolanahi badira uneak

non gehiegi baita niretzat

non ez baitut ulertzen

eta ez dakit barre algaraka hasi

edo ikaraz negar egin

edo egon malkorik gabe

barrerik gabe

isilik

nire bizitza onartzen

nire iragatea

nire denbora.

(1962)

Isil hadi

Zer esan dezaket

jada

esan ez dudanik

zer idatz dezaket

jada

idatzi ez dudanik

zer esan dezake inork

aurretik

sekula esan kantatu idatzi

ez denik.

Ixo.

Isil hadi.

(1987ko martxoak 27)

Hau

Badoan badatorren hau

badaramagun badakargun hau

batetik bestera

hezurtto gongoil muinak

boza ukimen gozoa

kristalinoa

pubisa

gauero gordean

dugun hau

gauza hauskorra

hau guztia

zer da hau

odola

hatsa

azala

deus ez.

(2002ko otsailak 2)

Apopilo bat

Ez zara nirea

ez zaude

nire bizian

nire alboan

ez duzu nire mahaian jaten

ez barre ez kantu

ez zara niretzat bizi.

Inorenak gara

zu

eta ni neu

eta nire etxea.

Arrotz bat zara

apopilo bat

ez duena bilatzen ez nahi

ohe bat besterik

batzuetan.

Zer egin dezaket

ohea utzi.

Baina ni bakarrik bizi naiz.

(1960ko apirilak 30)

Jolasera batu naiz

Jolasera batu naiz

jolasean

itxurak egiten

banoa

zure atzetik nire buruari irribarrez

entzungor egiten nire

burua uzten ahanzten dut

bazaudenean

maite nauzunean

baina jada ez denean hala

ez denean ere

bai dela zaila

zu maitatzea.

(1960ko apirila)

Eskribitu pentsatu leitu

Eskribitzen dut

pentsatzen

leitzen

hogei orrialde itzultzen

albistegia entzuten

eskribitzen dut

eskribitzen dut

leitzen.

Non zaude.

Non zaude.

(Las Toscas, 1968)

Topaketa

Oro da zure

zuregatik

zure eskura belarrira sora doa

zihoan

joan zen

beti joan zen

zure bila ari da ari zen

lehenago bilatu zintuen

beti

ni sortu nintzen

gau hartatik bertatik.

Negartzen zintudan sortzean

ikasten zintudan eskolan

maite zintudan garaiko amodioetan

eta besteetan.

Ondoren

gauza oro

laguntxoak liburuak porrotak

estualdiak udak zereginak

ondoezak aisiak sekretuak

orok zuen arrasto

oro zegoen

bideraturik

itsu

etsi-etsian

zu pasatuko zinen

leku hartara

zuk aurki zenezan

zuk zapal zenezan.

(1959)

Deika ari natzaizu

Maitea

gerizpetik

oinazetik

maitea

deika ari natzaizu

oroimenaren putzu itogarritik

balio didan itxaroten dizun deus gabe.

Deika ari natzaizu

maitea

patuari nola

ametsari nola

bakeari

deika ari natzaizu

ahotsaz

gorputzaz

biziaz

daukadan guztiaz

eta ez dudanaz

etsipenez

egarriz

malkoz

zu airea bazina lez

eta ni itotzear

zu argia bazina lez

eta ni hiltzear.

Gau itsu batetik

ahanzturetatik

ordu itxietatik

bakartasunean

ez malkorik ez amodiorik

deika ari natzaizu

heriotzari nola

maitea

heriotzari nola.

(1957)

Tangoa

Kalerik kale nabil

ogia erosi

sartu

lanbro dago ni goibel

zure amodioa, absentzia

diot nire amodioa

ezerez geratu zen.

Eskaileretan gora

historia hori buruan

eta ilunean lotu

ate ostean

mikatz

pentsatzen ez pentsatzen

zure amodioan

bizitzan

bakardadean zeina

den ziurtasun bakar.

(1957)

Jada ez

Ez da izanen

jada ez

ez gara elkarrekin biziko

ez dut zure umea heziko

ez zure arropa josiko

ez zaitut gauez izanen

ez dizut musu emanen ni joatean

ez duzu inoiz jakinen nor nintzen

zergatik maitatu ninduten beste batzuek.

Ez dut sekula jakinen

zergatik ez nola inoiz ez

ez egiazkoa ote zen

hala zela esan zenuen hura

ez nor izan zinen

ez ni zer zuretzat

ez nola izanen zen

elkarrekin bizitzea

elkar maitatzea

elkarri itxoitea

egotea.

Jada ez naiz ni besterik

betiko eta zu

jada

ez zara niretzat izanen

zu baizik. Jada ez zaude

etorkizun batean

ez dut jakinen non bizi zaren

ez norekin

ez oroitzen ote zaren ere.

Ez nauzu inoiz besarkatuko

gau hartan bezala

inoiz ez.

Ez zaitut ukituko atzera.

Ez zaitut ikusiko hiltzen.

(1958)

Baliteke

Baliteke Hiroshima ikusiz gero

hau da Hiroshima mon amour

baldin ikusiz gero

baldin bi orduz zakur baten pare sufrituz gero

baldin ikusiz gero

zer min min eman erre dezakeen

eta bihurritu burdina horren gisan arima

pozaz betiko gabetu

azal kiskalia bezala

eta ikusiz gero halere

posible dela jarraitzea bizitzea egotea

zauriak nabarmendu gabe

esan nahi dut

orduan

baliteke zuk sinestea

baliteke zuk sufritzea

ulertzea.

(1964)

Inka kalea

Gauargi inka ruben

aldapan gora

paradisu loreak lurrean

eskola

mila bederatziehun zenbat

izkina izarrak.

Lorategi inka ruben

maila epela isila

adar kiribilduak

inurri batek gora.

Hotz epela ilargia

izarrak koplarik gabe.

Lur usaina ruben

jasmina eta atxaparra

erramu gorrixkak

iratzeak hesia.

Hotza ruben iluna

lore haien usaina

urte haietakoak festak.

Inurri batek gora

—gauargi inka ruben—

haren alkandora zeru-urdina.

(1950)

Edo bederatzi

Akaso zazpi gau izan genituen soilik

ez dakit

ez nituen zenbatu

nola ba halakorik.

Akaso sei baino ez

edo bederatzi.

Ez dakit

baina izan ziren

amodio luzeenaren pareko.

Akaso

horrelako lau edo bost gauez

baina hain zuzen horrelakoez

akaso

bizi daiteke norbera

amodio luze batez bezala

bizitza oso bat.

(Habana, 1968)

Nahi dut

Nahi dizut zure izena ahantzarazi

nire logelan nire besoetan

maitatu nahi zaitut

apurtu nahi dut finean

zure azala gainditu

eta zure odolean sartu betiko.

Nahi dut guk bat egitea

zu zeu izan

zuri azken laztan bat erakutsi

besarkatu itsutu

obeditu.

Nahi dizut intziri eginarazi

nahi dut zu kraskatu

zutaz desegin

ezereztu

zuk ez jakitea

ez izatea

errenditzea

ahanztea

amaitzea

zu hiltzea.

(1958)

Ametsa

Haizea eta ziertzoa

Colonia eta Ejido arteko

izkina.

Ezkondu zinen, hark.

Ezkondu zinen, nik.

Zuk jada ez ninduzun maite.

Ez, ez zintudan maite.

Baina desio ninduzun.

Ez, ez zintudan desio.

Gezurra, hark. Hara.

Eta apal batetik atera zuen

liburuen atzetik

ontzi bete daikiri

hain freskoa zirudien.

Konpontzen ari nintzen

muturreko tentuz

Biblia baten orria.

Esan nion ez ukitu

besoa. Axola dio.

Eta hura ez zen nire logela.

Nik ez nuen logelarik.

Katu gris bat bazen

Bibliaren gainean eta tira

ez dio axola, nik.

Eta pentsatu nuen esan niezaiokeela

Bai. Pixka bat maite zintudan.

Baina nor. Katu hau.

Eta ispilura begiratu nuen

eta lore bioleta bat ikusi.

(1979ko uztaila)

Eta zer

Nik zure amodioa hartu

eta zer

zuri nire amodioa eman

eta zer

izanen ditugu arratsak gauak

mozkorkeriak

udak

plazer oro

zorion oso

samurtasuna.

Eta zer.

Beti faltatuko da

gezur sakona

betitasuna.

(1961)

Ispilua

Utzi utzidazu egiten diotso

eta makurtzean

aurpegia eztiki hondoratuko duenean

ilaje latzean

sasitza ilun korapilatuan

azal hain zurbilean

ispilua dakusa hots ispiluan dakusa

buru bat ilehoria —ez— urrekara

ilea bigunki bildua

motots makal batean balira

bezala dantzari delikaturen baten

aurpegia lepoa burua.

Ispilua begiratu ispilua esan zuen

eta belauniko hondoratu azkenik aurpegia

eta utzi zion hark ikus zezan buru

urrekara nola hondoratzen zen bilo beltzean

eta lepoa tolesten

hain harmoniatsu hain zeremoniatsu

utzi zuen hark ikus zezan zurtu amoros

bere maitasun puska hori bizirik

itxirik urrezko obaloan.

(1970)

Ez da hori

Badiotsut faltan dudana ez dela hori

gorputz bat beste baten pareko dela

zeinahi besarkadak balio duela

ez dudala gogoan nola zen.

Bart

Bart nire ametsen artean

eskutada bat errauts

zurekin amodioa egin

nuen bare eta gozo

zurekin hainbeste dela

hainbeste hilda zaudela.

(1990eko otsailak 21)

Azken gutuna

Oi zu nire maite kuttuna

oker nenbilen.

Ez zinen zu ez zinen zu

edo zu baino ez zinen

eta nik maite zintudan bestea.

Izatea zu izatea

zure izena eramatea

zure begiekin ikustea

eta zuk ni ezagutzea

aski arrazoi niretzat.

Zer eginen dut orain

amodio honekin gutunekin

idatzi nituenak norentzat

zer egin orain bizitzarekin

naizenarekin bertsoekin

orain grazia egiten didaten berekin.

Pentsatu nuen dena uztea

pentsatu gasa irekitzea

damu zait ez izatea jada

komentua aukeran.

Egunez egun nire burua ikusten dut

zu ikusten eta grazia egiten dit

eta bururatu gasa irekitzea

eta beti dut atzeratzen.

Pentsatu beste gauza batzuk ditut pentsatzen

agian bestea zarela

agian gau batez

azal bat apurtuko dela

mirari batek zu entregatu

eta ikusiko dudala zu zinela

maite izan nuena maite dudana.

(d/g, 1992an aurkitua)

Mundu gaixoa

Txikitu eginen dute

puskatan lehertuko da

azkenik eztanda eginen du nola burbuila batek

edo loriatsu zartatuko da

santabarbara bat bezala

edo sinpleki

ezabatu eginen da

belaki busti batek espazioan

duen lekua ezabatuko lukeenez.

Beharbada ez dute lortuko

beharbada garbituko dute.

Bizitza eroriko zaio ileorde bat irudi

eta biraka geratuko da

esfera hutsaren gisan

antzu eta hilezkor

edo gutxiago eder

ibiliko da zeruetan

pixkana usteltzen

zauri oso baten gisan

hildako baten gisan.

(Las Toscas, 1962)

Han nonbait itsasoa egonen da

Han nonbait itsasoa egonen da

nik erosiko dudan hori

betiko ikusiko dut

eginen du ulu garrasi

eskuak luzatuko

otzan eder itxura hartuko

triste ahantzi

urdin sakon

betiereko betiereko

egunak joan ahala

niri bizitza astundu

gorputza agortu

eskuak lehortu

amodioa ahantzi ahala

haren argitan

amodioan

ederrean

doinuan.

(Las Toscas, 1958)

Bada zertan

Ez da zertan tangoak gorrotatu

ez itsasoa

ez inurriak

ez da zertan gaitzetsi irribarrea

edo eguzkia

edo etxeko lanak

edo gizonen zainketa traketsak

ez da zertan egunkariez nazkatu

irratiko albistegiez

elkarretaratzeez.

Edo bada zertan.

Bada.

Ba ote da.

Ez da ba egonen.

Bai. Baina.

Baina ez da zertan.

Diot nik.

(1972ko uztailak 26)

Izar horrek

Izar horrek zer nahi du.

Nire leihoan jarri da

begien parean doi-doi

eta hor gelditu da taupaka

edo keinuka

edo auskalo

begira

nik ikus dezadan utziz

ukabil handi

eskutada bat argi

pinuen itzal leunaren gainean.

Herraz begiratzen diot.

Hona ni hemen irakurtzen

Alegoriari buruzko

lan eder bat

eta izar hori zirika

hatsanka nire leihoan

jartzen nau bat-batean

espazioaren gau izugarriaren erdian

espazioaren amildegia infinitua

nahieran baina

eranzten eta uzten nau

itsu-itsuan alderrai

alderrai ez

ai ez

dohakabe

izotzezko arnasaldi

azkartu irmo huts batean.

Dohakabe arrastaka

txinparta bero honen gainean

eta zikin eta zoro

ilunean txistuka dabilena

jet baten gisan jaurtia

ezerezera ezerezera.

Eta ni

gaixoa ni

Alegoria irakurtzen.

(1965eko irailak 6)

Ilargi gauean

Gau zuri erraldoi honen erdian

hondarpeko pinudi eta ilargi artean

—gaur iritsi dira gizonak ilargira—

bere olatua berriz arrimatzen duen itsasoaren parean

hondartza abandonatuan zoragarri

—beldur dira Almerian dio egunkariak

ez dituzte oraindik dena delako bonbak aurkitu

istripuz haien itsasoan eroriak—

bakardade oso eta bete eta huts honetako

isiltasun zuri burrunbatsuan

—zortziehun vietcong hil dira bart

gosea Indian gosea Brasilen—

pinu artean ilargi gaueko

malenkonia eta edertasunean

ilargia okupaturik eta beldurrez Almerian

eta herrixka txikitua eta gosez.

(Las Toscas, 1970)

Esateko baino ez

Zer sasiren kume

zer basapiztia

nola esan bestela

nola

zer hatz akusatzaile da nahikoa

zer anatema

zer lantu

zer hitz ez dena laido

litzateke baleko

ez haiek hunkitzeko

ez konbentzitzeko

ez geldiarazteko.

Esateko baino ez.

(1970)

Guatemalari

Etxean zeunden

neskatxa bat zinen

moderno gazte bixia

ilea apaintzen.

Guretzat zinen

hegoamerikar

begetal eta hildakoontzat

bizitzara jauzi egiten duen ahizpa

ausarta

zori berri baten jabea.

Eta zu barrez ikustean

besteak

ahizpa zimel eta amesgabeek

zugan zekusaten

indarrak bildu eta

ideal hilotzetara itzultzen ziren.

Baina ez zitekeen

guztiek bazekiten.

Gauez jarraitu zintuzten

kale itsu zahar

batera bultzatu

ahoan kolpekatu

lotu eta giltzapetu

baina zer diot

ez zintuzten lotu

mirabetzat zaituzte

bai jauna bai jauna

ongi pagatzen dizute noski

eta lurra garbitu eta mahaia jantzi

beste batzuek jan dezaten

eta zapatak ziratu

eta zapatak ziratu

bizitzan beti hori egin izan bazenu

bezala

beste paturik inoiz izan ez bazenu

bezala

uso izan zinela jakinen ez balute

bezala.

Eta ahizpa gajoak

zimel eta amesgabeek

diote zer eromena bazen eroa

bazen eroa bai. Gure patua

da bai jauna esatea

harrikoa egin

bai jauna bai jauna

mahaia jantzi

beste batzuek jan dezaten

bai jauna bai jauna

galtzerdiak adabatu eta harrikoa egin

bai jauna bai jauna

bai jauna bai jauna

eta zapatak ziratu

eta zapatak ziratu.

(Stockholm, 1954)

Diot ez zela hil

Diot ez zela hil

nik ez dut sinesten

—anaiari ez zioten hura ikusten utzi

eta hainbeste aldiz eman dute hiltzat—

eta gainera

nola hilko zen Che

hainbeste zelarik

egin beharrekoa

oraindik zuelarik

Latinoamerika zeharkatzeko

tximistaren pare eder

sutan kiskaliz

maitasun tximistaren pare

desegiten eta sortzen

desegiten eta sortzen Kuban bezala.

Nola hilko zen ba Che

nola hilko da ba.

Baina argazki anker hura

bota hura

arima urratu bai bota hark

bota zikin eta iparramerikarra

zauria mespretxuz erakusten.

Ez da sinetsi behar. Baziren

hainbeste kontraesan

eta eman zuten hiltzat hainbestetan.

Nola hilko zen ba Che.

Nor eta bera

nola utziko zuen haran hartan ingura zezaten

nola aterako zen argitara

egonean geldituko

han nola

utziko

metrailak hankak apur ziezazkion.

Nik ez dut sinetsiko

Kubak hari negar eginda ere

dolutan badu ere

Latinoamerika osoa.

Ez da sinetsi behar. Egun batean

egun on batean esanen dute Brasilen dago

edo Kolonbian edo Venezuelan zutituko da

laguntzeko

gu denok laguntzeko

eta egun horretan

amerikar maitasun uhin batek

kontinentea mugiaraziko du

Amerikako Che goratuko.

Ez dut uste hil zenik

ezin dut sinetsi

eta ez dut sinetsiko

hala esan arren Fidel Castrok berak.

Baina adiskideok

neba-ahizpok

ez ahantzi

ez ahantzi sekula aurpegi gaitzetsia

bota hura baino zikinagoa bihotza

ezta esku saldua ere

gogoan izan aurpegia

eskua

gogoan izan abizena

eguna iritsi arte

eta iristen denean

ordua entzutean

gogoan hartu izena eta aurpegia

teniente Prado.

(1967)

Esker ona

Poematik forma baizik ez duen honek esker ona adieraztea du asmo, Bolivian hildako gerrillarien gorpuen argazkiekin liburuxkak bidaltzen ari zaizkigunei; argazkiak inguratzen, hori bai, badira testu iruzurti eta baldarrak, beti bezala, Vietnamen tarteka-marteka egin bezala, itua huts egiten.

Mila esker

mila esker benetan

bihotz-bihotzez

zuek hildako maiteen erretratu gaixo horiengatik

gure alde hildakoak

gaur arte ez baitzuten izan

aurpegi bat besterik

Cherena.

Mila esker

mila esker eta baneza

erruz ordaindu

nik ere izanen banitu

tamainako informazio zerbitzuak

atsegin handiz

areago

pasio gaitzez prestatuko nuke

liburuxka bat baino zerbait gehiago

ordainetan

album bat prestatuko nuke

hogei mila gazteren argazkiekin

zulaturik ere bai apurturik ere bai

erreta ere bai

hilda

Vietnam suntsitzeko ardura zutela

han direla usteltzen.

Bai.

Norbera bizirik dago

bizirik

eta noizbait hil

eta

gero ustelduko da.

Eta zer.

Baita Kennedy galaia ere

eta King artzain gaixoa

gerrillan sekula ibili gabe ere.

Badira batzuk

badira asko

ohean hiltzen direnak

—ez diot abantailarik ikusten—

baina hori lortzearren

badira bizitzan

buztana kulunka dabiltzanak erauzten dieten arte.

Beste batzuk

beltz sortuz gero eta Estatu Batuetan

edo halako herrietan

lantzean hiltzen dituzte zakurren pare

eta hor botata gelditzen dira antzera.

Inor Vietnamen sortu bada

metrailak jota hil daiteke

itoa jipoitua

hautsia kutsatua bihurritua

errea pozoitua suntsitua

mendebaldarrek eta kristauek

mendebaldarrek eta kristauek

kristauek diot.

Argazki gehiago badituzue

eta eragozpen handia ez bada

arren dizuegu eskatzen

segi bidaltzen.

Inor ez da eguzkitan hiltzearen beldur

amets baten alde ematen denean bizia.

Hemen Uruguain

heroi beneratuak

mendizerran ere ibili ziren

eta beren hezurrak han utzi.

Eta gaur gerrillara batzen dena Hego Amerikan

ez doa Khe Sanheko mutil hura bezala

grabagailu bat erosi nahian.

Eta piztia gaixoa zerbitzari jarri zen zer eta

dolar batzuk gehiagoren truke.

Baina Jaunok

hau beste zerbait da.

Nola ez zenuten Vietnamen ikasi.

Hau da askatasuna ala hil

eta askorentzat hori

ez da esaldi polit bat soilik

Askatasuna ala Hil da

eta askatasunarena zuen kontra da

eta hiltzearena ere zuen kontra da.

Eta bada hori betetzeko asmoz

hiltzera doanik ere.

Eta zer.

Eta badira zuetaz gainera

mertzenarioak

zipaioak

herrisaltzaileak

sikarioak eta malintxeak

eta badira ergelak

esapide horren jomuga ere badirenak

heriotza aukeran ere badutenak.

Eta bada —Jaunok—

seguru

nork jarriko du zalantzan

erabakitasunez hautatu beharra zeren badira

bi bizitza eta bi heriotza aukeran

eta zeren badira

hamaika modu usteltzeko.

Eta zuek

nahi gabe

hautatzen laguntzen duzue mundu osoan.

Eskerrak guztiagatik. Askatasuna ala hil.

(1968)

Besoak loturik

Besoak bizkarrean loturik

gizon bat

gizon itsusi eta gazte bat

aurpegi huts samar bat

besoak bizkarrean loturik

ibai hartan urperatzen zuten

—tarte batez bakarrik

torturatzen ari ziren ez hiltzen—

besoak bizkarrean loturik.

Hitzik esan ez eta sabelean kolpekatzen zuten

besoak loturik kolpekatzen

kolpekatzen sabela eta barrabilak

kiribiltzen zen lurrean

ostikoz jotzen zuten.

Oraintxe bertan

gaur

ostikoz jotzen dute.

(1969ko abuztuak 13)

Charles Baudelaireren erretratu bati

Zu ere bai

sasikume hori

zu ere hil zinen

ni bizi naizen bezala

bakar bakarrik munduan

deus gabe

abandonatua

zure armazoi gaixoan

zure traza faltsuan.

Arlote

gizaseme gaixoa

ezerekin harro ez

ergel burugogorra

eskua luzaturik.

Horra zu bakar bakarrik

sasikume hori

bakarrik

baina eskean zabiltza oraindik

eskua gorderik

basa begiaren atzean.

(1955eko maiatzak 13)

Poeta bati

Ruben gaixoa sinestun

gauza horietan guztietan

loria sexua poesia

batzuetan Amerika

eta gero hil zinen

eta hor zaude hilda

hilda.

Ruben gaixo gaixoa

mitoz inguratu zinen

beltxargez Parisez eta Greziez

ardurez eta zorrez

lagun lotsagabez.

Iruzur egin zizuten ipuina

kontatu lapurtu zizuten

lapurtu zizuten Ruben

—zu bai tontoa—

edo bestela ordaindu ez

nahiz eta lantzean zuk

xahutu zure pesoak

ume baten mozkorraldiaz.

Eta zozokeriak idatzi zenituen

enkarguz jostetaz

baita konpromisoz ere.

Zu bai tontoa

Rosariorekin ezkontzea ere

presidenteekin ibiltzea

snobekin elkartzea

edozein azerirekin galtzea.

Ezin zuri begirunea izan

ezta ikusi ere

nondik sortzen zitzaizkizun

zure bertsoak zure hitzak

zure lirismo izugarria

zure kantua zure itzelezko

edertasuna zure poesia.

Ez dakit Ruben ez dakit

ez dakit baina ernetzen zen

—erritmoa abestia ekaitza

ibai otzan odol

gozo iluna dariola—.

Ez dakit. Akaso bihotz

gaixo erauzi hartatik

—hala diote—

edo garun gaixo hartatik

ondoren lehiatu zutena

—hala diote—

errebolberra eskuetan.

Ez dakit ez dakit Ruben

ez dakit baina bai eder

batzuetan zure poesia

zer handi zer ausart

edo zer sakon zer gizatiar

batzuetan zure poesia.

Auskalo. Beharbada

zuk ere ez zenekien.

(Habana, 1966)

Ez

         2

Norbera beti dago bakarrik

baina

zenbaitetan

areago dago bakarrik.

         3

Sinets dezakezu ezerk ez

diola balio inoiz

inori

ezertarako.

         10

Ezetz esan

ezetz esan

mastan ni lotu

baina

haizeak iraul dezan desiratuz

sirena igo eta hortzez

sokak moztu ditzan eta ni hondora eraman nazala

esanez ez ez ez

baina hari segika.

(1968)

         19

Egunotako batean

txantxak amaituko dira

eta hori guztia

iruzur hori

jostailu festa hori

txotxongilo zikinak

pailazoak

izanen ziren bizia.

(1963)

         22

Hilko bazina zu

eta hilko balira haiek

eta hilko banintz ni

eta zakurra

hau garbiketa.

(Las Toscas, 1975eko uztailak 1)

         25

Nago

eta haizea zakartu

eta burrunba

eta euria

eta itsasoak kantu

eta ni hemen

inor ez

inor gabe.

(1970eko urriak 17)

         32

Hori laborria

jainkoa balego

eta bi izar horiek

ñimiño dirdaitsu eta biki

balira begiñoak

doilor

zelatari

gaitzusteko

jainkoaren.

(Las Toscas, 1964ko apirilak 8)

         34

Ez dakit nor naizen.

Nire izenak

ez dit deus esaten.

Ez dakit zertan ari naizen.

Deusek ez du jada zerikusirik

deusekin.

Nik ere

ez dut deusekin zerikusirik.

Diot nik

nolabait esatearren.

(1962ko apirilak 8)

         49

Norbera bizi da

hildakoekin

hor daudenekin

sufritzaileekin bizi da

eta despistatuekin

eta presoekin

bizi da.

(1970eko urriak 3)

         51

Epitafioa

Ez abusatu hitzez

ez jarri

arreta gehiegirik.

Kontua da zera agortu zela

hori baino ez.

Ni agortu nintzen?

Indarra

pasio zintzoa eta gogoak

gogo arruntak

segitzeko.

Hori baino ez zen izan.

(1964)

         57

Hainbeste maitatu izan nuen

hainbeste denboraz

hainbeste maitatu nuen

izan nuen

eta orain uzten

zeren nire mundu hau

ez da jada nirea

zeren orain uzten dut

eta etsia hartu

eta banoa

eta bizkarra eman.

(1990eko urtarrilak 14)

         58

Alferrik besterik esatea.

Izendatzea aski.