KIRMEN URIBE

Izurdeen aurreko bizitza

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Kirmen Uribe

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko azaroa

Edizio hau: 2021eko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Nerea,

Unai, Arane eta Aitzoli.

Historiak kale egin digu. Baina ze axola.

MIN JIN LEE

LEHEN LIBURUA

(2018-2019)

“Ez dago egin dezakezun ezer”, esan zidaten. “Neskato bat baino ez zara. Emakumeek ezin dute ezer egin!”.

ROSIKA SCHWIMMER

1

Izurdeak, aurreko bizitza batean, pertsonak izan ziren. Horixe sinisten zuten behintzat antzinako euskaldunek. Eta gizaki horiek izurde bilakatu ziren laminen maitale izateagatik. Laminak maitatzeak hori zekarren, itxuraldatzea, bizitza goitik behera mudatzea, lehorrekoa utzi, egunerokoa, eta beste aldi bati hasiera ematea, gorputz berri batekin eta itsasoan. Bidaia baten hastapena zen. Nork daki odisea makur ala abentura onuragarri izango zen beraientzat, ezin da jakin zoriontsuago izango ziren edo gertukoen hutsunea nozituko zuten; baina behin urratsa eginda ez zuten atzera egiterik, ez zegoen norabidea aldatzerik.

      Laminek, Norak kontatu zidanez, hizkera propioa zuten. Euskaraz bazekiten, jakina, baina tarteka hitzak asmatzen zituzten, laket zuten jolas hori. Bizkorregiak diren haurrek egin ohi duten bezala, beste inork esaten ez dituen ele berriak sortzen zituzten hutsetik, ordura arteko hiztegiak ez baitzituen jasotzen beren errealitatea azaltzeko nahikoa zehatz ziren berbak. Gauzak horrela, norbait beraiekin maitemintzeari, laminen hizkera berezkoan, esaten zitzaion izurdau, izurde bihurtu alegia. Izurdetzea zen gizon ala emakume bat beraien maitale bihurtzea, apetarik ezkutuenak elkarrekin betetzea. Madarikazioa ala bedeinkazioa, hori bakoitzaren arabera.

      Izurdeei buruzko elezahar hau gogoan hartu badut, izan da esateko migrarioi ere bizitza aldatzen zaigula behin muga zeharkatzen dugunean. Gure ametsak, beharbada, lamina haiek bezain irrealak izan bide dira, zeharo alegiazkoak. Aurkitutakoa ez da aurretik pentsatutakoa izango, hobea ala okerragoa, baina beste zerbait.

      Orobat, aldatu egiten da sorterria. Edo, hobeto esanda, migrariok hari buruz dugun pertzepzioa. Behin sorterriko bizitzatik kanpo, hango denboratik at zaudela, atzean utzitakoak beste itxura bat hartzen du, aldatzen doa, ezinbestean. Egunerokotasun izateari utzi eta irudi bihurtzen da, bilakatzen da zerbait ñabardurarik gabea, ilusio, fikzio azkenean. Migrariok ez dakigu zer dakarren geroak baina jakin badakigu iragana ez dela gehiago izango behin izan zena.

      Ba al da hitzik hori azaltzeko?

      Laminen hizkuntzan, agian.

Izotz zatietan saretua zetorren Danubio ibaiaren emaria 1920ko urtarrilean. Ibaiak zekartzan horma blokeak zatitu egiten ziren Budapesteko Kateen Zubiaren oinarrietan. Alban, goizak izotzaren zuria desestali aurretik, bapore txiker bat atera zen Budapestetik Vienara bidean, ibaian gora, horma zatiak saihestuz zabaltzen ziren bidezidor meharretan barrena.

      Ontzian, bela batzuen azpian, emakume bat zihoan.

      Txalupak ezkutuan zeraman bere garaiko pentsalari garrantzitsuenetako bat, munduan izan zen lehen emakume enbaxadoreetako bat, hizlari eta ekintzaile ezaguna, Rosika Schwimmer. Ilunpean zen intelektual hark emakumeen bozkaren alde hitz egin zuen gaztetan, oso gaztetan, Danubio ertzeko parlamentu dotorean, eta haren hankarik gabeko betaurrekoak ezagun egin ziren Austria-Hungariako Inperio osoko egunkarietan. Londresen izan zen Emakumeen Nazioarteko Liga zuzentzen, Lehen Mundu Gerra geldiarazteko mugimendua antolatu zuen eta, orain, emakume bizkor eta agian garaitu hura bela artean zihoan, gordean, erbestera bidean.

      Hungariako Errepublikak bizitza laburra izan zuen. Schwimmer bost hilabetez baino ez zen izan Hungariako enbaxadore Suitzan. Bela Kunen komunistek hartu zuten boterea gero, eta ostean Horthy almirante eskuin muturrekoak. Terrore gorriari segida eman zion terrore zuriak. Eta bi-bientzat zen susmagarria Schwimmer, komunista dogmatikoentzat burgesa zen, eta faxista asaldatuentzat jazarri beharreko judua.

      Ihes egin behar zuen, bai ala bai.

      Vienatik Estatu Batuetarako bidea hartu zuen, Europa ezegonkorretik ihesi, Atlantikoaren beste aldean merezitako aintza eta berotasuna erdietsiko zuelakoan.

      Amerikara iritsi eta bederatzi urtera, 1929ko maiatzaren 24an hain zuzen, Estatu Batuetako Auzitegi Gorenak emakume haren nazionalitate eskakizunari buruz erabaki behar zuen: “Schwimmer versus United States”. Kasua auzitegi desberdinetatik igaro zen goraino iritsi arte. Guztira, hamahiru epailek eman zuten hari buruzko iritzia, zazpi aurka agertu ziren eta sei alde.

— Benetan uste dut —jarraitu zuen aztertzaileak— herri honek ez dituela emakumeak borrokara bidaliko. Oraindik ez dugu amazonen erregimenturik.

      — Espero dut sekula ez izatea —Rosika Schwimmerrek.

      — Baina beharbada erizain gisa bidali beharko ditugu gure soldaduak jagoteko. Prest zaude gobernu honek horrelako misioetara bidal zaitzan?

      — Prest nago emakume estatubatuar bati eskatzen zaion guztia egiteko, baina ez borrokatzeko.

      — Tira, gure emakumeek ez dute borrokarik egiten. Ez dugu zugandik espero sorbaldan mosketea eramatea.

      — Prest nago gobernu amerikarrak bere herritarrei ezartzen dizkien lege guztiak betetzeko.

      — Gertu zaude emakume amerikar bati eskatzen zaion guztia egiteko? Herritar estatubatuar bati buruz ari naiz, herri honetako emazte bati buruz.

      — Bai, hala nago, ez baitut uste nire eskariarekin kontrajarria denik hori. Esan nahi dut borrokaren kontuarekin bakarrik ez natorrela bat. Emakume amerikarrak behartuta egongo balira, nik ez nuke egingo.

      — Bakezale amorratua zarela esan nahi duzu?

      — Bai.

      — Noraino iristen da hori? Zure buruaz ari zara soilik?

      — Halaxe da.

      — Ez dituzula ukabilak inoren aurka erabiliko?

      — Hori.

      — Edo gobernuaren borroka gaitzesten duzula?

      — Esan nahi dut ez dudala onartzen gobernuak ni borrokara eraman nazan.

      — Esan nahi duzu gorputzez borrokatu?

      — Bai, fisikoki.

      — Eta arma bat eramatea?

      — Bai, hori.

      — Edo haratago doa?

      — Ez.

      — Egia esan, gutako inork ez du gerra nahi, noski.

      — Horixe ezetz.

      — Baina gutako askok, gerra datorrenean eta gure herria arriskuan dagoenean, bizkarra hormaren aurka jartzen dugu.

      — Bai.

      — Eta murrua besterik geratzen ez den arte borrokatzen gara.

      — Bai.

      — Eta hori egiteko prest zaude?

      — Uste dut, jauna, ez dudala galderaren zentzua ulertu. Sentitzen dut.

      — Gure herria defendatzearren armarik inoiz ez duzula hartuko, hori esan nahi nuen.

      — Hori da.

      — Baina ez da inoiz iritsiko, ausartuko naiz esatera, Estatu Batuetako emakumeek armak hartuko dituzten eguna.

      — Tira, nik soilik diot ez nagoela armak hartzeko prest. Gertu nago legea betetzeko eta legeak amerikar herritarrei agintzen dien guztiari jarraitzeko. Erabat prest nago. Horregatik diot leialtasunaren zina egin dezakedala, ezen, nire iritziz eta nire abokatuen arabera, ezin bainauzue behartu egin ezin dudan ezer egitera. Emakumeak gerrara joaten ez badira, inork ezin nau behartu armak hartzera.

      — Zure abokatuak ezin du zure bihotz barruan begiratu. Zu zara galdera hauei erantzun diezaiekezun bakarra.

      — Bihotza zabal-zabalik daukat, ez baitago ezer ezkutatzeko. Galderari lehen erantzun diodan bezala, emakumea izanik armarik hartu behar ez dudanez, ez dago arazorik estatubatuarra izateko.

      — Orduan, armekin borrokatu nahi ez izatearen kontu hori erabat pertsonala da.

      — Bai.

      — Lehen pertsonan ari zara?

      — Nitaz ari naiz.

      — Berdin zaizu beste emakume batzuk borrokatzen badira?

      — Ez zait axola, kontzientzia kontua iruditzen zaidalako. Emakumeek gerrara joan nahi badute beraien kontua da.

      — Eta propaganda hau beste emakume batzuen artean zabaltzeko gertu zaude?

      — Zer propaganda, galde badezaket.

      — Bada hori, bakezalea zarela eta ez duzula sekula borrokatuko.

      — Ez da ezkutatu nahi dudan zerbait.

      — Zein da zure ogibidea?

      — Idazlea eta hizlaria naiz.

      — Eta zure idazkietan eta hitzaldietan gerraren eta bakezaletasunaren gaia jorratzen duzu?

      — Eskatzen badidate...

      — Badakizu Estatu Batuek asko dutela zuri eskaintzeko.

      — Badakit, bai.

      — Herritartasuna beste herrialde batzuetatik etorritako banakoei ematen diegunean asko ematen diegu...

      — Hala uste dut.

      — Horregatik espero dugu herritar berri horiek baldintza beretan geureganatzea, besteekiko begiruneagatik diot. Izan ere, ez nago jendeak nahi duena idaztearen aurka. Egun, Estatu Batuetako herritar batzuk ari dira salatzen beste gerra batek eztanda egin dezakeela. Gerraren kontra daude. Bakezale asko ditugu herri honetan, baina unea iristen denean, eta engaiatzera deitzen zaienean, beren iritziak, idatzitako eleak, alde batera uzten dituzte, eta beren lurraldea defendatzen hasten dira. Ezin zara herri honetara sartu hanka batekin bakarrik. Ondorio guztiekin sartu behar zara, hementxe biziko zarelako, eta bandera honen pean egingo duzulako bizimodua. Eskubidea izango duzu hemen bizitzeko, baina betebeharrak ere bai.

      — Ulertzen dut, jauna. Arestian esandakoa errepikatu besterik ez dut egiten: prest nago emakume estatubatuarrei eskatzen zaien guztia egiteko, eta gaur da eguna ez zaiela agintzen borrokatzea.

      Epaileak hartu zuen hitza.

      — Emakumeek gizonek baino hobeto egiten duten lan baterako deituko balizute, esan dezagun erizain gisa, eta gerra baten erdian balitz, espero dezagun inoiz ez gertatzea, eta norbait ikusiko bazenu kasernara hurbiltzen, edozein dela ere, pistola bat eskuan duela, gure herrialdeko soldadu bati tiro egiteko asmoz, eta zuk arma bat eskura bazenu, hilko zenuke?

      — Ez, ez nuke hilko.

      — Eskaera ukatu egiten da.

Rosika Schwimmerren kasuari buruzko informazioa 68 zenbakia duen kutxan sartu eta bueltan eman nion artxibozainari, hura zabaltzeko utzi zizkidan eskularru zuriekin eta arkatzarekin batera. Boligrafoak debekatuta daude Eskuizkribuak eta Artxiboak (eta Liburu Arraroak) izeneko atalean. Handik atera eta Rose Main Reading Room-era sartu nintzen. Zutaberik gabeko gela eskerga da, idazmahaiak daude erdian, errenkadan, eta, ezker-eskuin hormetan, apalategiak, eta haien gainean beirate handiak. Zeru zelaiak ikusten dira handik, eta New Yorkeko eraikin luzeen muturrak. Goiko leihateetatik sartzen den argiak gela osoa edertzen du, katedral laikoa nonahi bada. Dekorazioa haitzurdinezkoa da eta iztukuzko sabaiak ditu. Bitxiena da marmol hori guztia, kulturaren jauregi hori, azpian dituen Carnegie altzairuzko sei pisuko apalategiekin eusten dela. Gela erraldoi haren azpian ez dago zutaberik, liburuen apalek eusten diote harrinabarraren solemnitateari.

      Marmol zuriko eskaileretan behera egin eta liburutegiaren atzealdean dagoen Bryant Parkerantz abiatu nintzen. Hantxe geratua nengoen Norarekin, Gertrude Steinen irudiaren altzora dauden mahaietako batean. Udazkenaren bihotzean, epel oraindik, zuhaitzetako hosto laruek keinu egiten zuten haizearekin, itzali nahi ez duten argizariak bailiran. Bikoteak xakean zebiltzan bazterretan, nagusiak petankan.

      Dena egiten zitzaidan irreala, artean nire gogoaren zati handi bat Schwimmerren paperetan utzia nuela. Pentsakor, zorura begira egin nuen ibilbidea.

      Jende gutxik daki Bryant Parkeko zuhaitzen eta belarraren azpian hiru milioi liburu gordetzen direla. Han dago liburutegiko gordailu nagusia. Udaberrian, loreak sortzen dira liburuen gainean.

Schwimmerren abokatuak, Olive H. Rabe andreak, erregua egin zuen.

      — Utzidazu, mesedez, Schwimmer anderearen erantzuna azaltzen. Jakina da berak ez zuela Estatu Batuetako soldadu baten hilketaren larritasuna ukatu nahi, berak soilik esan nahi zuen edonor hiltzearen aurkako dela.

      — Halaxe da —Schwimmerrek.

      — Edozein gerratan gerta litekeen egoera bat azaldu diot eta galdetu zer egingo zukeen Estatu Batuetako militar baten bizitza salbatzeko, jenerala izan edo soldadu berdin zait, ea erasotzailea hiltzeko aukera balu akabatuko ote zukeen, eta berak erantzun du ezetz.

      — Itaundu ahal dezaket Schwimmer anderea?

      — Aurrera.

      — Egoera berari buruz ari garela, abisatuko al zenuke soldadua?

      — Klaro.

      — Bere burua defenda dezan.

      — Ez hori bakarrik. Erasotzaileari pistola kentzen saiatuko nintzateke.

      — Haren gainera joanda?

      — Bai, egingo nuke.

      — Zure bizitza arriskuan jarriz?

      — Nire bizitza arriskuan jarriz.

      — Bada nire lehengo galdera horri buruz zen. Defendatuko zenuke soldadu amerikar baten bizitza? —epaileak.

      — Bai.

      — Eta arma bat eskuan bazenu...

      — Zer.

      — Tiro egingo zenioke?

      — Ez.

      — Orduan nire iritzia ez da aldatu.

      Abokatuak zuzen begiratu zion Schwimmerri.

      — Eta erasotzailea pistola batekin zu apuntatzen egonez gero, tiro egingo zenioke?

      — Ez. Ez nuke tiro egingo. Inola ere ez.

      — Emakumea —gehitu zuen epaileak—, beharbada nazioaz dugun ikuspegiarekin ez zara ados egongo, baina gure lana da legea den bezala interpretatzea. Ez dago ezer pertsonalik honetan.

      — Kontua da, jauna —argudiatu zuen Olive H. Rabe abokatuak—, ez dugula ulertzen zergatik behartu behar zaion nire bezeroari Estatu Batuen defentsan armak hartzera, nahiz eta eskatzailea ez den armak hartzeko gai sexu eta adinagatik. Erlijio kontuengatik badira pertsona batzuk armak hartzeari muzin egiten diotenak, Irlandatik datozen kuakeroak, esate baterako. Eta horiekin ez da izaten arazorik herritartasuna lor dezaten, baina bakezale batekin, itxura batean, bai. Beste era batera esanda, hemen erabaki behar dena zera da, ea berrogeita hamar urte bete dituen emakumezko bati herritartasuna ukatzen zaion bakegintzari buruz dituen iritziengatik, horregatik bakarrik.

      Ezustean, epaileak bukatutzat eman zuen saioa.

— Azkenean ez zuen nazionalitatea lortu? —galdetu zidan Norak. Beti jakin nahi izaten zuen zer berri ikasi nuen egunean.

      — Ez, ez zioten eman. Lehen Mundu Gerra osteko garaia, 20ko hamarkada, oso nazionalista izan zen Estatu Batuetan, atzerakoia erabat, paranoikoa. Schwimmerren antzeko pertsonak ez ziren begi onez ikusten, komunistatzat hartzen zuten.

      — Hara, komunistek hil egin nahi zuten Hungarian eta. Batzuentzat ez zen nahikoa eta besteentzat larregi.

      — Halaxe da. Eromena zen. Dena den, Gorenaren epaian aurkako boto partikular bat egon zen, Holmes epailearena. Haren ustez, ez zegoen Schwimmerren eskakizuna ez onartzeko arrazoirik. Ederra da Holmes epailearen arrazoibidea. Esaten du herritartasuna ukatzen zaiola benetan merezi duen pertsona bati, balio estatubatuarrak hezur-haragitzen dituen emakume bati, “ohikoa baino adimentsuago den pertsona bati, intelektual aske eta baikor bati”, bere hitzetan.

      — Agian horrexegatik ez zioten eman. Diozun bezala, feminista, bakezalea, judua bazen, gainera ez zitzaion senarrik edo senargairik ezagutzen... Malo.

      — Hala ere, Estatu Batuetan bizitzen utzi zioten. Paperik gabe, hori bai. Baina herritartasuna ez lortze horrek bere bizitza baldintzatuko zuen handik urte gutxi barru.

      — Ondo.

      — Nola, ondo? —galdetu nion harrituta.

      Norak beste nonbait zuen arreta.

      — Konturatu zara? —esan zidan.

      — Konturatu zertaz?

      — Alboko mahaian, neska gazte bat ordenagailu eramangarrian ari zen idazten. Kafea amaitu, jaiki eta mutil gazte batek hartu du bere lekua. Eseri bezain laster, mutikoak gutun-azal bat aurkitu du, badirudi neskak ahaztu duela. Korrika atera da haren atzetik. Hizketan egon dira une batez biak. Gazteak eskua luzatzen dio gutun-azalarekin, hartzeko, baina neskak ezetz egiten du eskuarekin, ez duela nahi. Mutila gorritu egin da. Pauso bat atzera eman eta agur esan diote elkarri. Mahaian eseri da berriro, irribarretsu. Begira egon da eskuetan duen gutun-azalari. Begiak itxita, burua mugitu du ezker-eskuin. Eta gutun-azala, ireki gabe, motxilako poltsikoan gorde du.

      — Ez dut ulertzen.

      — Gezurra dirudi idazlea zarela. Gutuna mutilarentzat zen.

      Norak irribarre egin zuen. Eta Nora pozik ikustean, nitaz barre egiten, haren begirada argiaz, gogoan hartu nuen ezagutu ginenean bidali zidan lehen mezua nola sinatu zuen: Lamina.

2

Bizkaiko golkoa ez da hego, ez da ipar. Bizkaiko golkoa ontzi erraldoi bat da non hemisferioetako urak biltzen diren, ur epelak eta ur hotzak. Kostatik hurre, milia gutxi batzuetara, hondoak behera egiten du sakon, eta hantxe aurkitzen, ilunpeko gordean, zetazeoak, txibia erraldoiak, izaki abisalak.

      Itziarko gainetik Debara doan errepideak behera egiten du bizkor, bira eta bira eginez, urduri, musker batek bezala, egunez, edo lehorrean itotzen ari den arrain batek bezala, gauez. Badirudi hara eta hona egiten duen tunel berde baten barruan zaudela, naturak betirako itxi nahi lukeen bidezidor batean. Baina bat-batean, azken bihurgunea eta gero, itsasertzera iristen zara, eta bista lehertu egiten da, argiz eta tamainaz, ozeanora zabaltzen denean.

      Hantxe kokatzen da begiratokia.

      Beharbada Bizkaiko golkoaren lehorreko punturik sakonena izango da hura. Bertatik zabaltzen ditu besoak infinitura. Eskuina Bretainia aldera luzatzen da, eta ezkerreko besoak Kantauriko lerroa marrazten du, erromatarrek Finis Terrae izendatu zuten mundu ezagunaren muturreraino.

      Donostiatik Ondarroara bueltan, Itziartik behera autoz nentorrela, mugikorrak jo zidan beso-euskarrian. Une batean zenbakiari begiratu nion eta Estatu Batuetakoa zela ikusi nuen. New Yorkeko 212 aurrizkia zuen. Ez nuen hartu. Deia ere ez nuen itzuli. Gidatzen jarraitu nuen begiratokiraino. Otsaila zen, 2018ko negua. Autotik atera eta itsasoari begira jarri nintzen. Han urrun, zerumugan, hodeiek euria zeramaten alde batetik bestera, urezko teloi bat itxiko balitz bezala.

      New Yorkeko deia. Banekien zer zen. New Yorkeko Liburutegi Publikoko idazketa-bekara aurkeztua nintzen. Rosika Schwimmerren ondarea aztertu eta nobela bat idazteko. Erabakia hartua zutela esan nahi zuen dei hark. Beldurra ematen zidan ezetzak, eta areago baietzak.

      Euri tantak nabaritu nituen aurpegian. Itsasoko teloia ia erabat itxia zen.

      Autoan sartu eta zain geratu nintzen. Euriaren taupada hotsak entzuten nituen, bizkortzen.

      Berriro deitu zuten.

      Beka eman zidaten.

New Yorkera bertara joan gabe bilatu behar genuen etxea. Irailaren hasieran hasten zen liburutegiko beka, eta baita umeen ikasturtea ere. Etxebizitzen alokairu merkatua ordea maiatzean mugitzen zen. Orduan hasten dira etxeak husten New Yorken. Eta berehalaxe betetzen dira. Ezin genuen egon zain udaren bukaerara. Udaberrian bertan alokatu behar genuen apartamentua, aurrez aurre ikusi gabe, saretik.

      Nondik hasi. Zoramena. Hurrengo ikasturterako bi gauza izan behar genituen oso kontuan, bi-biak ziren ezinbestekoak eta bata besteari lotuta zeuden. Alde batetik, etxea eta, bestetik, umeentzako eskola. New Yorkeko eskolak eremutan banatuak daude gehienak, eta beharrezkoa da etxea hartzea eskolari dagozkion kaleetan. Ez dira asko izaten, hamar, hamabost asko jota. Kale horietan alokatzea lortzen ez baduzu, ezin dituzu umeak matrikulatu. Baina etxea alokatzeko ziur jakin behar duzu eskolak plazak libre dituela. Esandakoa, zoramena.

      Badago atari bat, Sabbatical Homes deritzona, non unibertsitate irakasleek beraien etxea alokatzen duten urte sabatikoa hartzen duten aldiro. Etxea libre uzten dute urtebetez beste nonbaitera joateko eta hura alokatuz diru bat ateratzen dute. Ez zen aukera txarra. Azken finean, gure hasierako asmoa zen New Yorkera urtebeterako baino ez joatea.

      Sartu ginen orrira eta iragarkia jarri. Familia euskaldun bat datorren ikasturterako etxe bila. Handik egun batzuetara hasi ziren ailegatzen eskaintzak.

      Lehena, Montclair-en bizi zen familia batena. Argazkiei erreparatuz gero, etxea atsegina ikusten zen, oholez egina, XX. mendearen hasieran eraikia. Lorategi bat ere bazuen eta zuhaitzean txabola. Eskola onak zeuden New Jerseyko bazter hartan. Montclair, orduan jakin genuen, idazle eta kazetari batzuen bizilekua zen. Hiritik ihesi joandakoak nonbait. Hala ere, bazuen kontrako alderik. Egunero hartu beharko nuke trena New Jerseytik New Yorkera joateko, ordubeteko bidea. Norak nahiago zuen hiriko bizimodua, New Yorkera urtebeterako joanda, esaten zuen hobe zela Manhattaneko zirimolan bete-betean sartzea.

      Bigarrena, Brooklynen bizi zen filosofo batena. Prospect Parken ertz batean bizi zen, XIX. mendeko townhouse batean. Etxea ikusgarria zen, liburuz betea. Eta umeen gela koloretsua ere bazuen. Brooklyneko eskoletara hasi ginen idazten. Egunak aurrera eta ez zuten erantzuten. Egunero sartzen ginen etxe hartako argazkiak ikustera. Sarean aurkitu genuen liburu-denda batzuk ere hurre zituela. Hauxe da gure lekua. Baiezkoa eman genion. Baina bueltan idatzi zigun esanez baldintzak aldatu zituela. Filosofoak maiatzetik aurrera kobratu nahi zigun alokairua, irailean hasi beharrean.

      Hirugarrena, 14. kalean bizi zen zientzialari bat. Eskolen bila hasi ginen. East Village Community School. Aurrerakoia. Argazkian, zuzendaria gitarra joaz ikasleei. Umeak pankartekin. Itxura ona. Baina badu eragozpen bat. Hiri osoko umeei zabalik dago. Ez dute tokirik izango.

      Idatzi, zain egon, ustekabea. Onartuko dituzte umeak. Idatzi etxejabeari. Ba, nahi dugu etxea, prestatu mesedez kontratua. Etxejabearen erantzuna. “Nahiago dut estatubatuar batzuei alokatu, auzokoekin arazorik ez izateko”. Estatubatuarrak nahiago, oso zientifikoa.

      Hutsean geunden berriz. Eta ekainaren erdian.

      Entzuna genuen nonbait, “New Yorken denborarekin dena ateratzen da”. Zalantzak, ordea, gero eta haziagoak ziren. Sabbatical Homes atariko aukerak xahutu ziren. Higiezinen agentzietara jotzeko ordua zen. Brooklyn eta Villageko atsekabeak eta gero, Upper West Side aldean hasi ginen bila.

      PS 87 William Sherman izeneko eskolan gaztelania eta ingelesezko hezkuntza elebiduna eskaintzen zuten, eta umeek aukera zuten onartuak izateko. Gureek gaztelaniaz bazekitenez, lagungarri izan ahal ziren gainontzeko umeen hizkuntza trebakuntzan. Gure umeen gaztelania ez zen oso jasoa, baina, euskara beraien ama hizkuntza izanik. Tira, ezer ez baino hobe.

      Eskolak baietz, onartuko zituztela, 72. eta 86. kaleen bitartean alokatuko bagenu etxea. Hasi ginen higiezinen agentzietako orrietan begira eta eskean. Ez ziguten erantzun ere egiten. Upper West Side auzoan zaila da tokia egitea.

      Goiz batean Rocco izeneko gizon baten mezua aurkitu zuen Norak postan. Harrigarria zen. Erantzun ez ezik apartamentu bat ere eskaini nahi zigun. 79. kalean, ikastetxetik kale bakar batera, bi gelako etxe bat. Zirt edo zart egin behar genuen. Erantzuna egun batetik bestera izan behar zen. Prezioa altua zen baina eskola publikoan ez zen deus ordaindu behar, gosaria eta bazkaria ere doan ematen zieten umeei. Bai edo ez, baina orain. Horrela, emozio-zurrunbilo betean eta ia konturatu gabe, alokairu-kontratua sinatu genuen eta zati eder bat ordaindu, gure etorkizuneko etxea ikusi ere egin gabe.

      Txanpon bat airera botatzea bezala izan zen, Leon edo kastillo, huts edo bete.

      Eta dena iruzurra balitz?

Kutxak zabaltzea, hori egiten zitzaidan bekako egitasmoan, beharbada, erakargarriena. Bizitza oso bat deskubritzen joan, ezari-ezarian Rosika Schwimmerren zati hautsiak lotzen ahalegindu, zentzu bat eman haren ibilbideari eta, bide batez, neureari ere bai. Ezen banekien kutxa horiek zabaltzeak nire barruko beste kutxa batzuk zabaltzea ekarriko zuela. Kutxetan gordetzen baitira oroitzapenak ere, gure burmuinean. Estimulu batek zabaltzen dituen arte.

      Alzheimer gaitza dutenei gertatzen zaie kutxa horiek ixteko gai ez direla, estalkirik gabeko kutxak dira haienak. Eta oroitzapenek ihes egiten dute kutxetatik. Iraganeko kutxak bai, horiek itxita dituzte, eta gai dira duela urte askotako bizipenez oroitzeko. Aitzitik, atzo goizean gertatutakoari eusteko nor ez dira, beraien burmuina etxe abandonatu bat da non leihoak eta oholak haizearen mende ari diren dantzan.

      Orduan ez nekien nora eramango ninduen kutxa horiek zabaltzeak, ze lurralde argituko zen nire barruan. 1949ko urtarrilean, aurreko urtean hil ziren pertsona esanguratsuenen artean aipatu zuen The New York Times egunkariak Rosika Schwimmer, Mahatma Gandhiren tamainako beste izen handi batzuekin batera. Nahiz eta, gaur egun, ahanzturan eroria dagoen Schwimmer.

      Edith Wynner artxibozainak ezin zuen ahanztura hori jasan, ezta onartu ere. Schwimmerren paper eta agiri guztiak bildu eta artxibo handi bat antolatu zuen. Wynnerrek ongi ezagutzen zuen Schwimmer. Bere idazkari pertsonala izan zen hogei urtez, elkar ezagutu zuten egunetik bertatik Schwimmer zendu zen egunera arte.

      Baina hori ez da dena. Liburu bat ere badago tartean, bukatu gabeko liburu bat.

      Edith Wynner berrogeita hamar urtez egon zen bere nagusi eta adiskidearen biografia idazten. Eta inoiz ez zuen amaitu. Jorge Luis Borgesek aipatzen zuen mapa bat, hain perfektua ezen munduaren tamaina bera zuen. Wynnerren liburua ere bide beretik zihoan. Schwimmerren bizitza osoaren tamaina hartzen ari zen: argazkiak, gutunak, dokumentuak, xehetasun txikiena ere sartu nahi zuen haren biografian. Proiektu itzela zen, milaka orrialde hartzen zituena. Ez zuen inoiz bukatutzat ematen. Ez zuen egundo asebetetzen.

      Liburu perfektuegia zen argitaratua izateko.

      Edith Wynnerrek New Yorkeko Liburutegi Publikoan egin zuen lan Rosika Schwimmer hil zenez geroztik. Bere lan egiteko modua oso zehatza zen. Egunero ordu berean joaten zen artxibategira, goizean goiz, eta egun osoa igarotzen zuen bertan. Ez zuen beste bizitzarik. Lan eta lan, besterik ez.

      Editoreekin hitz egin zuen, kontratuak sinatu zituen, baina ez zuen inoiz originala entregatzen. Behin eta berriz atzeratzen zen.

      Kutxetan begiratuta, ohartu nintzen liburu beraren bertsio ugari idatzi zituela. Kapitulu berbera aurkitu dut behin eta berriz idatzia. 40, 50, 60 eta 70eko hamarkadetan idatzitako zirriborroak daude. Atal beraren bost zirriborro.

      Xehetasun batez oroitzen bazen, aurrez idatzitako orriari beste berri bat itsasten zion zinta itsasgarriz. Erantsitako testu haiei “txertoak” deitzen zien. Nola gereziondoak eztitzen diren anpolai gozoak sor ditzaten, halaxe egiten zuen bere liburuarekin ere, detaileak sartuz, anekdotak, zaporea ematen zion testuari.

      17A izeneko txertoari argazki bat atera nion mugikorrarekin.

      Honela zioen:

      “Subotikako egonaldietan, eta Rosika oraindik haurra zenean, schwimmertarrak igandero joaten ziren tren geltokira. Orient Expresseko bidaiariak trenetik nola jaisten ziren ikusten ematen zuten arratsaldea. Garai hartako trenik luxuzkoena zen. Banku batean eserita, schwimmertarrak bidaiari haien jantzi estreinatu berriei begira egoten ziren, hitz egiteko eta jarduteko zuten modu bitxiari begira, beren ohituretatik hain urrun. Film bat ikusten ari zirela zirudien, beren zinema izarrekin”.

      Beren ohituretatik hain urrun, tren geltokiko banku batean.

Higiezinen agentziako Roccok idatzia zigun, “atarira iristen zaretenean, jo txirrina atezainaren etxean, esan zuek zaretela, eta igo apartamentura. Atea zabalik egongo da. Giltzak barruan dituzue”. Horrelaxe egin genuen. Ez zen iruzurrik. Etxea existitzen zen, atea zabalik zegoen. Baiki, New Yorken bihotzean, apartamentuko atea zabalik utzi ziguten, beldurrik gabe. Gomutan hartu nuen haurtzaroko jostun bat. Emakumea josteko makinan egoten zen lanean eta ez zuen astirik izaten atea zabaltzen ibiltzeko. Horregatik, atean lokarri bat izaten zuen eta hari tira eginez sartzen zinen bere etxera. Eta lokarriari tiratzen zaion erraztasun berarekin joan ginen ezagutzen auzoa, oinez, uztaia gero eta gehiago zabalduz.

      Upper West Side, Central Parken mendebaldera geratzen den eremua. Riverside parkearekin egiten du muga beste aldean, eta Hudson ibaiarekin. Hantxe daude Historia Naturaleko Museoa, Beacon antzokia edo Dakota eraikina. Kaletik zoazela dena ikusten da gortinarik gabeko leihoetan barrena. Antzeman egiten da kulturarako zaletasun hori. Liburuak, liburuak etxe guztietan, horma bete, gela bete liburu. Esaten da labean ere liburuak dituztela auzotarrek, janaria eginda erosten dutela liburuei sukaldean lekua egiteko. Bista goratu eta banderak nonahi, aldarrikapena. Ostadarraren bandera, eta Black Lives Matter-enak ere bai.

      Abuztuaren bukaera zenez, bero zen oraindik, sargori euria egin berri, euri-erauntsia beti hemen, eta ondorioz kaleek fruta mailatuaren usaina zuten. Usain berriak hasi ginen ikasten. Zabar’s janari dendara sartu, non musika klasikoaren doinuez mugitzen den jendea gurditxoekin, eta gazta eta kafe usaina. Barney Greengrass jatetxeak arrain lehorraren aroma zekarren, Dublin garagardotegi zaharrak zerbeza sikuarena, eta Momoya ostatu asiarrak jengibrearena.

      79. kaletik etxera bueltatzean, Banksyren grafiti bat ezagutu zuen Norak, suhiltzaileen ur-hargune baten gainean margotua. Mutiko bat mailu handi batekin hargunea puskatzeko keinua egiten.

      — Banksyk berak ere beroa pasatu zuen hemen itxura batean —atera zitzaion Norari.

      Rosika Schwimmerren paperak behatzen, aurkitu nuen Edith Wynner eta biak gure kale berean bizi izan zirela garai batean, 79.ean bertan, etxe alokatu batean haiek ere, baina aurreko espaloian. Beraien leihotik gure apartamentua ikusiko zuten, pentsatu nuen.

      Behatuko balute, ikusiko lukete etxe huts bat lurrean koltxoneta puzgarri batekin.

      Hantxe egin genuen estreinakoz lo Norak, umeek eta laurok, bata bestearen gainean.

3

Noraren ondoan lehen aldiz itzarri nintzenean, hamahiru urte lehenago, Londresen, esna zegoen. Niri begira zetzan, biluzik, bilohori luzea atzera botata eta ukabilarekin buruari eusten ziola. Bere begi beltz handiak izan ziren ikusi nuen lehen gauza, begirada adimentsua. Eta gero, haren ezpain hain ongi marraztuak, zirkuko karpa baten silueta iluntzean.

      Litera estu bateko behealdean geunden. Ez genuen lo askorik egingo, baina indartsu geunden, zoriontsu, bakean norberarekin. Esaten da nahi duzuna lortzea denboran luzatzen bada, atzentzen bada helmuga, orduan maiteago duzula. Ez zen berehalakoa izan gurea, erraza ere ez. Pausoz pauso indartzen joan zen lehenik adiskidetasuna, eta bide beretik erakarpena.

      Nora Maiderrekin batera joatekoa zen Londresera azaroaren bukaeran. Aspalditik hitzartuta zuten bidaia zen hura, lagun artekoa. Maider eta biak banaezinak ziren. Ezustean Norak idatzi zidan galdetuz neu ere gehituko nintzaien.

      — Ziur zaude ni ere Londresera joatea nahi duzula? —egin nion itaun. Amildegi handi baten aurrean ikusi nuen neure burua orduan. Nora harreman baten amaieran zegoen, ni bukatu berri, eta jakin banekien Londresera joateak ekarriko zuela beharbada aldaketa handi bat nire bizitzan.

      Maiz elkartzen nintzen bolada hartan Nora eta Maiderrekin kalean, onartu egin ninduten beraien lagunartean, hiru adiskide ginen. Larunbat gauetan ongi pasatzen genuen elkarrekin. Mendira ere egiten genituen txangoak, igandeko biharamuna hobeto eramateko, akaso.

      Maider izan zen gu biok batu gintuena. Bera zen zubia. Bakoitzak bere aldetik ezagutzen genuen, egia esan mundu guztiak ezagutzen zuen Maider, hain zen aldarte onekoa, danbolina. Ez dakit sumatzen zuen Nora eta biok elkarrenganako geundela, seguru baietz, baina hala ez balitz ere, gustura geunden hirurok elkarrekin.

      Elkar ezagutu eta aste batzuetara, laneko helbide elektronikoa eman zidan Norak eta elkarri mezuak idazten hasi ginen. Liburuei buruz hitz egiten genuen batez ere. Baina gero bizitzako kontuak lerratzen hasi ziren mezuetara, lana, familia, iragana. Ostean, nire urtebetetze egunean, bere mugikorreko zenbakia oparitu zidan. Horixe izan zen erregalua, niretzat onena.

      Nabari zen zerbait sortzen ari zela Nora eta bion artean, zerbait indartsua, berezia, baina artean ez zen gauzatu.

      Atx, mezua bidali eta damutu egin nintzen berehala. Eta Londresera ez joateko ihardesten bazuen? Ni desiratzen nengoen haiekin bidaiatzeko. Zain egon nintzen, artega, Norak zer erantzungo.

      — Jakina, zergatik ez? Lagunak gara.

      Hatsa hartu nuen. Baina gero, kezka sortu zitzaidan berriz. Zer esan nahi ote zuen “lagunak gara” horrek? Adiskide izaten jarraitu nahi zuela? Ez zuela nirekin ezer gehiago nahi? Azkenean, hegaldia erosi, hotel berean beste gela bat erreserbatu eta beraiekin batera joan nintzen Ingalaterrara.

      Londresko egunak museo eta ostatu artean igaro genituen, goizez kultura-gosea ase eta arratsean barre eta kanta soinuari bide eman, pubetan.

      Ostiral gauez, Noraren lagun batek Queens Collegen estudiatzen zuela eta, bisitan joan gintzaizkion. Alma, mexikarra zen. Kalakan eta mezkala edaten izan ginen haren logelan. Likoreak adimena bustitzen zidan neurrian, denak hartu zuen film baten itxura, amets baten barruan nengoela begitantzen zitzaidan, dena zen surreala.

      Almaren gelan bero egiten zuen eta Norak jertsea kendu zuen. Tirantedun kamiseta ilun bat soinean geratu zen. Igerilari gorputza zuen, larrua beltzarana eta eskuineko besagainean orina.

      Erara zegoen Nora, berritsu lagunartean. Gogoan dut laminen istorioei buruz aritu zitzaigula hizketan, beste gauza batzuen artean, haien hizkuntza sekretuaz.

      — Badakizue? Ez ditugu laminen hizkuntza bereziko hitz asko ezagutzen. Nonbait eztiki egin behar zitzaien hitz, eta formalismorik gabe, zuzenean.

      — Formalismorik gabe, niri bezala —Maiderrek.

      Norak hizketan jarraitu zuen.

      — Gorde diren eleak, bitxia da, adberbioak dira. Eta denek “leunki” esan nahi dute.

      Nora eta biok ohearen ertzean geunden eserita, elkarren ondoan. Halaxe, ustekabean eta inor konturatu gabe eskua sartu zidan bizkarretik, kamiseta azpitik, eta nire larrua laztantzen hasi zen.

      — Ea ba, zeintzuk dira hitz horiek —Maiderrek, erronkari.

      — Firin-firin da bat, firrin-firrin bestea, eta firu-firu, eta piririn-piririn...

      Hitzok esan ahala idatzi egiten zituen nire bizkarrean.

      — Zergatik errepikatzen duzu hitza bi aldiz? —galdetu zion Almak.

      — Maitaleei laztantzen irakasteko zirelako. Eta laztana sekula ez da bakarra izaten.

      — Gustukoa bada ez —Maiderrek.

      — Eta ez dakigu hitz gehiago? —Almak.

      — Egia esan, badaude hitz gehiago —argitu zuen Norak—. Esaldi galduren bat ere gorde da. “Niri miri mau”.

      — Niri miri mau? Eta zer esan nahi du horrek? —Maiderrek.

      — Bada, “zu neuretzat”, edo horrelako zerbait.

Alma agurtu eta Kensington Gardens aldean genuen Europa hotelera bueltatu ginen, metroan. Ordurako, Maider gaizki sentitzen hasia zen.

      — Mezkal horrek akabatu nau —bota zion Norari, larrituta.

      — Kamamila bat nahi? —galdetu nion eta, haren baietzari jarraiki, hoteleko kafetegira abiatu nintzen.

      — Neu ere banator —jarraitu ninduen Norak.

      Kamamila eskuan hartu eta eskaileretan gora egin genuen. Goian, pasilloan, gelara laster iritsiko ginela jakinda, ezin nituen kendu burutik Almaren etxean Norak egin zizkidan laztanak. Ez nuen gau hura igaro zedin nahi berari ezer esan gabe.

      — Nora... —geratu egin nintzen pasilloaren erdian.

      — Bai? —zuzen-zuzen geratu zitzaidan begira.

      — Nola zen laminen esaldia? Marramau?

      — Ez —irribarre egin zuen—. Niri miri mau.

      — Ba hori —atera zitzaidan totel—, zu, niri, niri miri mau.

      Norak besoekin inguratu eta musukatu egin ninduen, bigun, sentiberatasunez. Eta sekula ahaztuko ez dudan esaldia esan zidan.

      — Bazen ordua, ez?

      Eskuan nuen kamamila dar-dar egiten sentitu nuen.

Liburutegira joan eta hasierako egunean, irailaren 4an, asteartez, bulegoaren zozketa izan genuen. Papertxo bat atera behar nuen. Zain egon nintzen besteek ateratzeko. Ez nintzen, gero, zorte txarreko izan. 13. bulegoa handia zen eta leiho altu bat zeukan, Bosgarren Etorbidera ematen zuena. Atean, aurreko urteetan egondakoen izenak zeuden. Nirean, azkena, Lorrie Moore idazlea.

      Liburutegiko eskaileretan barrena ibiltzean, korridoreetan zehar, uste nuen Italo Calvino idazlearen Neguko gauean bidaiari bat nobelako pertsonaia bat nintzela. Idazle italiarraren eleberrian, hizkuntza hilak irakasten dituen irakasle misteriotsu baten bulegoaren bila ari da protagonista, etengabeko korridoreetan barrena, solairuak gora eta behera. Nobela horretan, euskara hitza agertzen da. Eta gomutatu nuen irakurri nuen lehen aldian hartu nuen poza, nonbait pentsatuz, “existitzen gara”. Calvinoren mailako idazle batek behintzat bazekien gure berri. Eta gainera, Uzzi-Tuzii izeneko irakasle hark esaten zuen euskarak, eta berdin bretoierak edo ijitoen hizkuntzak, ez zuela izango arazorik etorkizunean, bai ordea bere ikergaia zen hizkuntza zimeriar antzinakoak. Baikorra zen Calvino zaharra.

      — Ez denborarik galdu —agindu zidan bere bulegoan Thomasek, Schwimmerren paperak zeuden artxibategiko arduradunak—. Denbora neurtzen ikasi behar duzu, artxiboa erraldoia da eta urtea ziztu bizian pasatuko da.

      — Ondo dakit hori.

      — Hasieran, helikopteroarena egin behar duzu.

      — Nola?

      — Bai. Gainetik behatu ezazu den-dena eta, gero, interesgarri deritzezun ataletan soilik sakondu. Ezin duzu dena irakurri, eromena izango litzateke. Artxibora datozen askoren akatsa hori izaten da. Dena nahi dute berehala jakin eta gainezka egiten die aurrean ikusten dutenak. Eta utzi egiten dute lana. Jarraitu intuizioari, zure usaimenari, irakurri soilik deigarri egiten zaizuna.

      — Ez da erraza izango hau dena menperatzea. A ze lana egin zuen Wynnerrek paper horiek guztiak aurkitu eta biltzen.

      — Artxibozain ona zen, hemengo guztiak bezala. Oso langile finak egon dira liburutegian. Badakizu...

      — Esan.

      — Liburutegia gordeleku bat ere izan dela luzaroan, garairik ilunenetan.

      — Gordeleku, zeinena?

      — Gaizki ikusiak zeuden pertsonena. Bigarren Mundu Gerra eta gero, eta Gerra Hotzaren garaian, anarkista eta komunista askok hemen lortu zuten lana.

      — Sorgin ehizaren garaian?

      — Bai. Beste inon lanik ez zutenean, New Yorkeko Liburutegi Publikoan bazuten.

      Thomas aulkitik jaiki zen, bilera bukatu zela argi utziz.

      — Agurtu aurretik, beste gauza bat. Dena ez da papera. Edith ezagutu zuenik ere bada oraindik lanean liburutegian.

      — Zer diozu?

      — Bai, Melanie. Idatziozu nire partetik. Esan Edithen berri nahi duzula jakin. Poztuko da.

Bizkor zihoan dena. Eskolako lehen eguna ere ziztu bizian ailegatu zen. Umeak hirira ohitu baino lehenago. Oporrak bukatu aurretik, eskolatik idatzi ziguten esanez estreinako goizean patio nagusian jasoko zituztela umeak. “Lurrean letra batzuk idatzita daude. Gela bakoitza letra bati dagokio”. Neskatoak hirugarren maila egin behar zuen eta K letra egokitu zitzaion. Mutikoak lehen maila eta U letran utzi behar genuen.

      Nahiz eta eskolak zortzi eta erdietan hasi, zortziak eta hogeian eraman behar genituen. Hamar minutu lehenago, eskolak sasoian hasteko. Ateratzeko ere berdin. Ordu bi eta erdietan bukatzen ziren eskolak baina hamar minutu geroago hartuko genituen, hirurak hogei gutxitan. Ez zegoen berandutzerik.

      PS 87 William Sherman hiru solairuko eraikin arrazionalista da, adreilu gorri eta beirate handikoa. Jolasteko patio handi bi ditu, bata ume txikientzat, burdinazko kulunka eta uztaiekin, eta bestea trokoentzat, saskibaloi eta futbolerako pistekin. Baloiak eta pilotak utzi egiten dituzte, nahi duenak jolasteko.

      Eskolak lema bat du, “familia bat eguzkipean”. Eta iraileko egun eguzkitsu batez, umeak eskolara eraman genituen. Norak eraman zuen alaba eta nik semea. Zalaparta handia zegoen patioan. Neskatoaren gelako haurrek elkar ezagutzen zuten aurreko ikasturteetatik. Txoro eginda zebiltzan uda osoan elkar ikusi gabe egon ondoren. Eskolara sartzeko ordua ailegatu zenean binaka jartzeko eskatu zieten umeei. Gure alabak pauso bat eman zuen atzera, baina ikaskide batek eskutik heldu zion berehala eta sartu egin zen berarekin.

      Mutikoa ez zuen inork eskutik oratu. Denek bazuten bikotekidea. Irakasleak eraman zuen barrura. Guri begira egon zen aldrak irentsi zuen arte.

      Bi-biek ez zekiten ingelesez hizketan. Gure bihotzak ere hustu ziren patioarekin batera.

      Nora eta bion haurtzaroa oso bestelakoa izan zen. Ume asko zeuden, eta kalean. Senide ugariko familiak ziren ordukoak. Frankismoaren azken urteetako baby boom-aren garaia zen, eta 80ko hamarkadan kaleak haur eta gaztez beteta zeuden. Ez zegoen gure jolaserako leku mugaturik. Eta ez geunden gurasoen edo zaintzaileen begirada pean ere. Herri osoa zen patio handi bat. Hondartzara joan gintezkeen, edo ibai ertzera, edo mendira, bakarrik. Edozein amak askaria ematen zigun edo guri kasu egiten, minik hartzen bagenuen.

      Ume horietako askok herritik alde egin zuten azkenean. Gehienek.

      Herria zeharkatzen duen errepide estutik zihoan trafikoa. Arrain-kamioiak nekez pasatzen ziren oinezkoen artean. Iratzez estalitako hegaluzea zeramaten eta animaliaren odolarekin zikindutako uraren arrastoa uzten zuten. Usain berezi hura. Errepide horretara uzkurtzen ziren antzinako etxeak, ia erortzear. Kamioiek arrantzaleen etxeetako balkoi koloretsuak eramaten zituzten aurretik. Inork ezin zuen ibilgailuen joan-etorria kontrolatu. Tira, ia inork ez.

      Inoiz ahaztuko ez dudan irudi bat dago: gizon bat, trafikoa antolatzen saiatzen, zubian autoak gidatzen hasten da, bidegurutzean. Errepide batek Donostiara darama, besteak Bilbora. Gizona ezindua da, denek ezagutzen dute herrian eta errespetatu egiten dute. Aguazila ez dago. Egia esan, bai, baina tabernan, beste gizonekin batera. Gizon guztiek edaten zuten, asko edaten zuten. Ezinduak, aguazilen kapela gorria ez duenez, gerezi batzuk jartzen ditu belarrietan, adaxkatik zintzilik dauden gerezi pare bat belarri bakoitzean. Horrela ematen du boneta gorria baduela, horrela aguazil sentitzen da bera ere. Aguazilak tabernatik begiratzen du tarteka eta “dena ondo dago” pentsatzen du bere kolkorako, gerezien gizona ondo egiten ari da bere lana. Izaera surrealista hori bizitzako ia alderdi guztietan betetzen zen, ia dena txantxetan hartzen genuen.

      Umorea. Horrexek salbatu gintuen.

Melaniek maitasunez gogoratzen zuen Edith. “Liburuak haren familia ziren, inoiz izan ez zuen familia”, esan zigun aldarte serio batekin, irailaren 27an, goizeko 10etan, Norak eta biok Queenseko egoitzan bisita egin genionean. Mahaiko esku kaxoitik folder bat atera zuen. Orriak pasatzen hasi zen, noizbehinka dokumentu batean geldituz eta azalpenak emanez. Edithen argazki batzuk ere atera zituen karpetatik: Rosikarekin batera etxean, gazte. Heldutasunean, gazteekin artxiboan lanean. Liburutegiko kideek egindako karikatura bat ere bazeukan gordea. Kasko bat eta egurrezko ezpata zituen, kopeta zimurtuta, bere “altxorra” defendatzen.

      — Schwimmerren ondarea haren bizitza zen. Berebizikoa zen artxiboa ondo zaintzea etorkizunean jendeak jakin zezan nor izan zen Schwimmer. Hantxe zeuden froga guztiak. Zer egin zuen eta zer ez zuen egin. Baina ez zen baloratua sentitzen. Uste zuen liburutegiko zuzendaritzak gutxietsi egiten zuela bere lana. Artxiboak berak ez zuen leku finkorik izan urteetan. Alde batetik bestera zerabilten Edith nazkatu zen arte. Zuzendariaren bulegora joan eta bihotzekoak jotzearen itxurak egin zituen haren aurrean, bere artxiboak zuzendaritzaren arreta handiagoa merezi zuela eta. Emakumea horrela ikusita, behin betiko leku bat moldatu zuten. Non eta liburutegiko egoitza nagusian, Bosgarren Etorbidean.

      — Horregatik kaskoaren karikatura —bota zuen Norak.

      — Halaxe da —irribarrez—. Baina ez da hor geratzen kontua. Beste haserrealdi bat ere izan zuen zuzendariarekin, artxiboaren izena aldatu nahi izan zuelako. Ordura arte, Eskuizkribu eta Artxiboen Atala deitu izan zen. Baina ez omen zen “modernoa”. Serioegia zen. Orduan, lilura pixka bat emateko, Liburu Bitxi eta Eskuizkribuen Atala deituko zen aurrerantzean.

      — Eta, jakina, Edithi ez zitzaion gustatu.

      — Ezta zipitzik ere. Berriro ere sutsu idatzi zion zuzendariari, “liburu arraroak” hori zer ote zen galdetuz. “Liburu arraroen kontu hauek bildumazale aberatsen apeta dira, eta artxiboak herrialde oso baten memoria”, gaineratu zuen. Zuzendariak amore eman zuen, enegarrenez. Gaur egun, dakizuen bezala, atala Eskuizkribuak eta Artxiboak (eta Liburu Arraroak) deitzen da.

      Biharamunean esker oneko mezu bat idatzi nion Melanieri. Berehalaxe erantzun zuen. “Ez horregatik. Aholku bat emango dizut. Estutu zertxobait Thomas. Katalogoan agertzen ziren ehunka kutxez gain, ezkutuko material gehiago dago. Esango nuke Edithen bideo-grabazioren bat ere badagoela hortik. Ez da webguneko katalogoan agertzen, baina grabazio hori existitzen da, eska iezaiozu Thomasi”.

4

Edith Wynner, Rosika Schwimmer bezala, Budapestekoa zen. Jatorriz merkatari juduen familia batekoa, haren aita hiriko bitxigile ezagun bat zen, eta esan dezaket Inperio garaian polito zihoakiola, ezen dozena bat artisau zituen berarentzako lanean lantegian. Baina Lehen Mundu Gerrarekin dena aldatu zen. Inori ezer esan gabe, aitak Chicagora alde egin zuen, emaztea eta bi seme-alabak bakarrik utzita. Urte batzuk geroago, Edith neskato zela, Hungariara itzuli zen eta erabaki zuen alaba Chicagora eramatea berarekin. Gurasoak banatu ziren lehenik, eta orain neba-arrebak. “Bigarren banaketa izan zen hori”, kontatuko zuen Edithek geroxeago. Estatu Batuetan abizena aldatzea erabaki zuen aitak. Ordura arte Wienner izena izan bazuten ere, iruditu zitzaion Wynner-ek hobeto funtzionatuko zuela Atlantikoaren beste aldeko bizitza berrian.

      Eta horrela jaio zen Edith Wynner.

      Edithek arrakasta handiz amaitu zuen bigarren hezkuntza Illinoisen, eta amestu egiten zuen ikasketak New Yorkeko Hunter Collegen jarraitzearekin. Hala ere, ez zen erraza garai hartan. Depresio Handiaren urteetan oso garestia zen lan on bat edo ahora eramateko zerbait aurkitzea.

      Nolanahi ere, Edith New Yorkera eraman zuena ez ziren Hunter eskolako ikasketak izan, halabeharrak beste zerbait zuen gordea berarentzat. Bere aitak jakin zuen Budapesteko idazle ezagun bat, Rosika Schwimmer, neska gazte baten bila zebilela idazkari lanetan aritzeko. Edithek ez zuen bere ametsetako hirira joateko aukera galdu nahi izan eta, 1934ko udako egun batean, Rosika Schwimmerren etxean agertu zen New Yorken, Upper West Sideko 79. kalean.

      Edith harrituta geratu zen apartamentuan zegoen liburu kopuru handiagatik. Hormak alez beteta zeuden, sabairaino iristen ziren eta gainezka zeuden apalategietan. Izenburuei begira hasi zen, bizkor, eta konturatu zen horietako asko zirela sufragismoari buruzkoak, baina ez bakarrik, eleberriak, filosofia lanak eta poema liburuak ere bazeuden. Goizeko argi arrosa zeharka sartzen zen gelan, liburuak eta isats-piano handi bat argituz, egongelaren erdian. Edithek berehala ezagutu zuen Rosika, aitak erakutsi zion argazkietatik bazekien nor zen. William Morrisen diseinu ingelesak zituen tapizeriazko sofa batean eserita zegoen bere zain, liburu, paper eta arkatz solteak zituen mahai biribil txiki baten aurrean. Beltzez jantzita zegoen eta perlazko lepokoa zeraman. Ikusi zuenean, aitak erakutsitako argazkietan baino ederragoa iruditu zitzaion Rosika. Adinean bikoizten bazuen ere, emakume erakargarria begitandu zitzaion. Liraina zen eta azal leuna zuen, zuria, eta masailak arrosak. Ilea atzerantz bildurik zeukan eta lehen ile urdinak erakusten zituen. Begi beltz-beltzak zituen. Begirada lasaia nabarmentzen zitzaion hankarik gabeko betaurreko txikien atzetik. Bai, betaurreko ospetsu haiek. Edithi behin baino gehiagotan kontatu zion haren aitak Rosika egunkari guztietan atera zela, emakume gazte talde txiki batekin Budapesteko Parlamentuan emakumeen aldeko botoa eta lana eskatuz hitz egin zuenean. XX. mendearen lehen urteetan. Biharamunean, betaurrekoak janzteaz lotsatzen ez zen emakume gazte baten suhartasunaz hitz egin zuten berripaperek. “Betaurrekodun neskatoa”. Garai hartako goi mailako gizarteko damentzat betaurrekoak eramatea horren gustu txarreko zenean. Rosikak, Edith pianoari begira zegoela ikusirik esan zion, “hori nire ahizparena da, kontzertista izateaz gain, pertsona ezinduei piano eskolak ematen dizkie”, eta esertzera gonbidatu zuen. Orduan entzun zuen lehen aldiz Rosika hizketan, eta zeharo txundituta geratu zen haren ahotsarekin, tonuagatik, baina batez ere kadentziagatik. “Ahots altu eta dotore modulatua zuen”, idatziko zuen handik urte batzuetara.

      Lehen topaketa hura, ordea, ez zen pentsatu bezain ondo atera. Rosika intelektual handia zela jakinda, Edithek, gazteegia eta urduriegia orduan, hunkitu egin nahi izan zuen, bere irakurketez, batez ere filosofiaz, hitz eginez. Spinozaren, Schopenhauerren eta Nietzscheren aipamenak egiten hasi zen, baina Schwimmer andreak eten egin zuen haren jarduna.

      — Hori dena oso ondo dago. Baina beste irakurketa arinago batzuekin orekatu behar da. Ezagutzen dituzu, adibidez, Xveik soldaduaren abenturak?

      Edithek zalantza egin zuen une batez ea baietz erantzun, nahiz eta gezurra izan.

      — Sentitzen dut baina ez dut irakurri Xveik.

      — Zaude lasai, neska, badago horretarako astia. Ez zait hainbeste interesatzen orain arte ikasi duzuna, zer ikasteko prest zauden baizik. Zure aitak esan dit hungarieraz eta alemanez hitz egiten duzula, ingelesez gain, eta horrek balio dit.

      — Beraz, lana niretzat da?

      — Jakina, bestela ez zintudan honaino etorraraziko. Lekutan da Chicago. Ongi etorri Schwimmer Unibertsitatera. Gure etxean askoz gehiago ikasiko duzu unibertsitatean baino. Unibertsitatea beharrezkoa da soilik mediku, abokatu edo ingeniari gisa lan egin nahi bazenu. Baina beste guztia kalean ikasten da hobeto.

      Eta horrela, hasieratik jarri zuen lanean Rosikak Edith.

      Bakezaletasunari buruzko hitzaldi bat eman behar zion gazte talde bati YWCA edo Emakume Gazteen Kristau Elkartean. Edith buru-belarri jarri zen hitzaldia prestatzen. Ideiak apuntatu eta esan beharrekoa ordenatzen hasi zen. Idazmakinan hitzaldia idazten aurkitu zuenean, papera makinatik atera zion Rosikak.

      — Ezta pentsatu ere hitzaldia irakurtzea. Ahoz goran hitz egin behar duzu, inprobisatuz, edo bestela neskak asper-asper egingo zaizkizu. Esaten ari zarena sinetsi eta pasioz azaldu behar duzu. Besterik ez. Ahaztu paperak. Inprobisatu.

      Hura izan zen Edithen lehen agerraldi publikoa. Hiru ordu baino gehiago egon zen hizketan ikusleria txunditu baten aurrean.

Historia Naturaleko Museoko kide egitea erabaki zuen Norak. Etxetik gertu zegoen museoa eta umeekin noiznahi joateko aukera ematen zigun, batez ere zetorren neguko egun hotz horietan pentsatuz. Udazkenero, museoak tximeleten kontserbatorioa antolatzen zuen. Gela handi bat moldatzen zuten non milaka tximeleta bizi ziren. Gelak beraien habitata erreproduzitzen zuen eta umeak barrura sar zitezkeen, pinpilinpauxak hurretik ikustera. Epela izaten zen giroa, eta hezea, eta sartu orduko aditzen zen hegoen hotsa.

      — Ba al dakizue zenbateko bizitza duten —galdetu zien umeei museoko begiraleak.

      — Urtebete —gure Anek.

      — Gutxiago. Bi aste baino ez. Bi astetan bizitza oso bat, imajinatzen duzue? Udaren amaieran jaiotzen diren monarkak gehiago bizi dira, sei edo zortzi aste, Mexiko aldera joan behar dute hegan eta.

      — Bai, ikusi ditut monarka batzuk New Yorken. Eskolako patioan egoten dira, zuhaitzetan —Anek.

      — Hara, ez nekien hori. Badakizue ez direla beraiek itzultzen? Haien ilobak itzultzen dira. Eta egiten dute buelta beraien aitona-amonek utzi zuten zuhaitz berera. Ezin sinetsizkoa da.

      — Orduan, datorren urtean eskolan beraien ilobak egongo dira?

      — Halaxe da.

      — Baina hauek ez dute bidaia egingo, hemen barruan geratuko dira —Unaik.

      — Atzerritarrak, ezta? —galdetu zien begiraleak—. Munduko hizkuntzetan “tximeleta” nola esaten den jasotzen ari gara, ia laurogei hizkuntzatan jaso dugu.

      — Seguru gurea ez dakizula —Anek.

      — Ze hizkuntza da zuena?

      — Euskara.

      — Bada bai. Euskarazkoa badugu, aurrekoan esan ziguten. “Pinpilinpauxa”. Ez zarete hona etorri diren lehen euskaldunak.

Nahiz eta liburutegiko artxibategira goizero joan, ez nuen beti Thomasekin topo egiten. Ohi bezala, kutxak eskatu, arkatza eta eskularruak jantzi eta Edithen bukatu gabeko liburutik irakurtzeari ekin nion. Erabaki nuen Rosikaren bizitza kronologikoki aztertzea, haurtzaroan hasi eta azken urteak arte. Haurtzaroa 35. kutxan dator. Horixe hasi nintzen behatzen.

      Rosika Schwimmer, betiere Edith Wynnerren arabera, 1877ko irailaren 11n jaio zen Budapesten, goizeko 03:15ean, hain zuzen. Erditze goiztiarra izan zen berea. Gurasoak han inguruko mendi batera joan ziren txangoan bi egun lehenago, eta ekaitz batek harrapatu zituen. Aterpe batera joan ziren korrika, eta mugimendu horrekin, aurreratu egin zen erditze data. “Txikia zen Rosika, ninia, esku baten ahurrean sar zitekeen”, idatzi zuen Wynnerrek jaiotzaz.

      Ez zen osasun oneko umea izan. Zazpi urterekin, ehun eta sei egunez jarraian egon zen ohean gaixoaldian. Hala ere, eskolara joaten ez zen egunak aprobetxatzen zituen irakurtzeko eta liburuei zaletasuna hartu zien. Rosika zen senideen artean zaharrena. Gero jaioko ziren ahizpa, Franciska piano-jolea, eta neba, Bela konpositorea, gerra arteko Budapesten kabareterako musika idazten ibiliko zena.

      Hungariako hiriburuan jaio arren, haurtzaroa Timisoara aldean igaro zuen. Budapest baino txikiagoa izanagatik, Timisoara arras modernoa zen. Argiztapen elektrikoa izan zuen munduko bigarren hiria izan zen, New Yorken ondotik. Rosikaren aitak nekazaritza esperimentala egiten zuen bere anaiekin batera. Ermita bat zaintzeko baldintzarekin, haren inguruko lurrak utzi zizkien Elizak eta hantxe egiten zituen landareen txertoak. Dena den, aitaren benetako pasioa zaldiak ziren. Zaldiak hazi eta saltzen zituen. Eta zaldizko bikaina ere bazen. Nonbait Austriako enperatrizak berak, zaldi gainean ikusi zuenean, albotik pasatu eta buruaz agurtu omen zuen.

      Austrian, Serbian eta, batez ere, Turkian saltzen zituen zaldiak. Horren karietara, Istanbulera maiz egiten zuen ostera. Munduko hiririk ederrena iruditzen zitzaion. Behin, Mehmed VI.a sultanak, bere lana hainbeste estimatzen zuenez, Otomandar Armadaren domina bat oparitu zion. Hasiera batean, aitak ez zuen onartu nahi izan, bera ez baitzen medaila eta soldadu zalea. Alabaina, hura ez onartzeak Otomandar eta Austria-Hungariako inperioen artean arazo diplomatiko bat sor zezakeen eta, horregatik bakarrik, onetsi egin zuen azkenean.

      Noizik eta behin, sultanaren mezulariek schwimmertarrak bisitatzen zituzten Timisoarako etxean. Batzuek txakurrak ekartzen zituzten. Rosikak eta bere bi senideek halako atxikimendua izan zuten batekin, non neba-arrebek konplota egin eta etxerako maskota bat eskatu zioten aitari. Baina aitak ez zuen atsegin ideia.

      — Ba al dakizue zein den nire animaliarik gogokoena? —galdetu zien seme-alabei.

      — Zaldia! —esan zuen Rosikak.

      — Halaxe da. Bada, irudika ezazue nik zaldi bat izan nahi dudala etxe barruan. Nahiko deserosoa izango litzateke, ezta? Bada, nik ezin badut zaldi bat eduki etxe barruan, zuek ere ezin duzue txakurrik izan.

      — Aita...

      Sekula ez zuten izan maskotarik etxean.

      Guk ere ez. Tira, behin bakarrik. Aldi batean, txakur bat izan nuen. Hamar bat urte izango nituen. Txakurra nik aurkitu nuen edo berak idoro ninduen ez dut oso ondo gogoratzen. Bakartia ematen zuen eta jarraitu egiten ninduen. Kalean egon ginen jolasten ilundu arte, uda garaia zenez, gaueko hamarrak arte ere bai, eta ez zen inor etorri bila. Etxera eraman nuen. Txikia zen, terrier bat, larrua zuria zuen eta orban gorri eta beltzak bizkarrean. Amari galdetu nion ea etxean gera zitekeen. Esan zidan egun bat igarota inork eskatzen ez bazuen guretzat izango zela. Izena ere jarri nion, Jai. Hain zen alaia. Sukaldean egin nion lotarako lekua.

      Biharamunean goizean goiz esnatu nintzen, beste inor baino lehenago, eta Jai ikustera joan sukaldera. Esnea eman nion gosaltzeko, eta galletak, nik jan nuen gauza bera, ama oraindik ohean zen eta. Kalera atera eta etxe atzeko mendira joan ginen. Etxe atzeko mendira, korrika ibiltzera gora eta behera, hango animalia benetakoak, eta alegiazkoak ere bai, bisitatzera.

      Horrela joan zen eguna. Nire lagun berriarekin.

      — Ama, igaro da egun bat. Har dezakegu Jai guretzat?

      Amak ez zuen ez baietzik ez ezetzik esan, beraz baiezkotzat hartu nuen.

      Eta horrelaxe joan ziren egunak. Ez dakit zenbat izan ziren, baina zoriontasun betean pasatu zirela, hori bai.

      Haatik, ezustean, Jairekin portaletik atera berri, emakume bat hurbildu zitzaidan, esanez zer egiten nuen bere txakurrarekin, egunetan ari zela bila. Jai besoetan hartu zuen amorruz. Nik esan nahi izan nion bakarrik aurkitu nuela kalean, eta ondo hartu genuela, jana eta babesa eman genizkiola. Baina isilik geratu nintzen, beldurtuta.

      Jai eta bion arteko harremana hortxe bukatu zen. Gero jakin nuen familia hark alde egin zuela herritik, heroinarekin trafikatzen zutela, eta ez nituen gehiago ikusi.

Rosikaren amak gogoko zuen haurrek helduekin batera mahaian bazkaldu eta afaltzea, ez lehenago ezta aparte ere. Ez zuten kanpoan afaltzeko ohiturarik, ahalmenik ere ez seguruena, baina jendea gonbidatzen zuten etxera afaltzera txitean-pitean. Edithen idatzien arabera, garaiko arkeologo, etnografo eta idazle ugari igaro ziren Timisoarako ermita txiki hartatik. Solasa, batez ere, Turkiako munduari buruzkoa izaten zen, ala zaldiei buruzkoa. Solaskide onak izan bide ziren Rosikaren gurasoak. Bela Bartok musikaria bera, bazter haietan kanta tradizionalak biltzen ibili zenean, etxean izan zuten gonbidatu. Haurrekin batera afaltzea eta beraiek gonbidatuen elkarrizketak entzun eta tarteka hitza hartzea, hori, gauza ezohikoa zen orduan.

      Amak ideia berrizaleak zituen. Ez zituen alabak kortsea eta jantzi deserosoak jartzera behartzen, eta ilea motza ere motza zuten. Praktikoagoa omen zen horrela, haren ustez. Nahiz eta azken honek, ile motza izatearenak hain zuzen, neskei ez zien grazia handirik egiten, maiteago zuten ilaje luzea. Antzokira joateko, horretarako, ez zuten protestarik egiten. Antzerkira eta musika kontzertuetara ere bostak joaten ziren. Ez zituzten, gainontzeko gurasoek bezala, umeak etxean uzten. Timisoarako lehen gurasoetakoak izan ziren hori egiten, eta hasieran kritikak jaso bazituzten ere, denbora igaro ahala, orokortzen joan zen ohitura.

      Rosikaren haurtzaroko anekdoten artean, Edithek kontatzen du Rosika jatuna zela oso, eta senide nagusia izatearen abantaila erabiltzen zuela bere onerako, jatekoa tartean bazen. Angurria ikaragarri gustatzen zitzaion. Osorik jango zukeen fruta. Ahizpa eta neba txikiei orri bana eman eta gainontzekoa berarentzat hartzen zuen.

      — Ez da bidezkoa —kexatzen ziren txikiak.

      — Nola ezetz? Zuek angurria jan egiten duzue eta hor duzue orri bana. Niri sandia zopa gustatzen zait eta horretarako asko behar dut.

      Eta hori esanda, sandia txikitu eta bere zukua edaten zuen.

      Amak seme-alabak moja eskola batera eramatea erabaki zuen, nahiz eta beraiek judu jatorrikoak izan eta erabat agnostikoak. Zernahi gisaz, irizten zion amak eskola ona zela mojena eta hori zela azkenean garrantzitsuena. “Guk ez dugu birjinen eta santuen istorio horietan sinesten, baina berdin da. Zuk ez jarri inoiz aurpegi txarrik, ez egin gaizki heziarena”, aholkatzen zion. Alabak ez zuen hasieran arazo handirik izan eskolan, baina ikasturteak aurrera egin ahala, pisua galtzen hasi zela konturatu zen ama, Rosika argaltzen ari zen, agudo, bizkorregi bere adineko ume batentzat. Ama kezkatu egin zen eta jakin nahi zuen pisu galeraren zergatia, beldur izanik alaba gaitzen batek jota ez ote zen egongo. Rosikari galdetu zion ea goizero saskian jartzen zion askaria jaten zuen.

      — Orain ez.

      — Ez zaizu gustatzen?

      — Ez da hori...

      Arrazoia beste bat zen. Etxeko janaririk ez zeramaten neskato pobreek gainontzeko ikasleen soberakinak jaten zituzten. Rosikak ezin zuen jasan norbaitek bere soberakinak jatea, eta nahiago zuen ogitarteko osoa eman.

Bitxia da nola gogoratzen diren eskolako pasadizoak eta nola ahazten diren beste batzuk; gertaera zenbait betiko bizirik geratzen dira, nire kasuan, adibidez, zirkuko karpa baten irudia, non denbora batez eskolak eman genituen. 70eko hamarkadako bigarren erdialdean, diktadorea dagoeneko hila zen, eta gu eskola guztiz euskalduneko lehen belaunaldietako bat ginen, duela gutxi arte debekatutako hizkuntza batean, diktaduraren errautsetatik sortutako herri berri bat amesten zuten gurasoek.

      Hasierako ikasleak etxe partikularretan geratzen ziren eskolak euskaraz jaso ahal izateko. Etxe batetik bestera joaten ziren, ez zegoelako eraikin finkorik. Irakasleek gurasoen etxeetan egiten zuten lo, eta igandeetan bazkaltzera gonbidatzen genituen. Maisu-maistretako zenbait intelektual ezagunak ziren, oso barrutik sentitzen zuten hezkuntza berri baten misio hori, eta hiriak utzita herri txikietara joaten ziren bizitzera kasu batzuetan, parte hartzera beraiek ere esperimentu sozial hartan. Dena zen baikortasuna, dena zegoen egiteko, edo hala sentitzen zuten gurasoek behintzat. Eta gurasoen ametsean gu umeok izan behar ginen garai itxaropentsu hori heldutasunean zuzenduko zutenak.

      Gogoan dut irakasleek proposatu zutela ona izango zela betiko irakaskuntzarekin hautsi eta haurrei eskolak kalean ematea, zirkuko karpa baten barruan. Ezagutza, jolasa eta fantasia, dena batera. Ikasmahairik gabe, aulkirik gabe, biribilean esertzen ginen lurrean. Eta horrela, itsasontzien belekin, gurasoek zirku karpa koloretsu bat muntatu zuten.

      Gauez izarrak ikus zitezkeen. Baina egunez euria sartzen zen.

      Orain, New Yorken, ikusten nuen Ane eta Unai nola ari ziren moldatzen egoera berrira. Alabak berehala egin zituen lagunak eta bere burua trebatuz ere hasi zen, batez ere jolaslekuko burdinazko uztaiekin. Ez zuen gutxiago izan nahi eta, eskuak babaz beteak izan arren, halaxe sentitzen nuen eskutik heltzen nion bakoitzean, urriko arratsaldeetan erakutsi nahi izaten zigun egin zituen aurrerapenak, eta han ibiltzen zen uztaietan, tximino baten abileziarekin.

      Mutila bakartiago ibiltzen zen. Bere mundua beste nonbait balego bezala. Ohartu ginen margotutako kartoizko kutxekin ateratzen zela. Izaten ziren haren irudimenean musika-tresnak, edo ordenagailuak, edo oraindik asmatu gabeko makinak. Kutxa eskuan zuela jolastokiko bazter batean esertzen zen eta umeak hurreratzen zitzaizkion horrela, galdetzera zer ote ziren asmakizun horiek.

      Bere azken kutxa hartu eta etxerantz gindoazela, hizketan hasi zitzaidan Unai.

      — Aita, zuk bakarrik hitz egiten duzu, ezta? —harrituta begiratu nion—. Lasai, nik ere bai —esan zidan, nitaz errukitu balitz bezala.

5

Umeei gustatzen zaie beraien burua gordetzea, lur azpian ezkutatzen dira edo, bestela, zuhaitzetara igota gozatzen dute. Baina ez dute hemen egon nahi, gure munduan, mundu errealean. Nahiago dituzte irudimenezkoak, maite dute desberdintasuna. Denborarekin tasun horiek guztiak galduz joaten gara, bihurtzen gara lurrari lotuago, estatikoago, aspergarriago. Eta alegiazko munduekin amets egiteko dohain hori galtzen denean, orduan, esango nuke hiltzen hasten garela. Nire haurtzaroan, Etxe Urdina zen umeon ametsen antzeztokirik preziatuena. Denek ezagutzen zuten herrian. Ibaiaren gainean eraikita zegoen, bazirudien ez zela herriko parte. Gerra aurretik eraiki zuten antzinako arrain kofradia. Etxe esekia zen, eta haurrak etxabeen artean jolasten ginen. Hura zen gure gordelekua. Leku ilun eta zikin bat, ezkutaleku guztiak bezalakoa.

      Itsasbehera zenean bakarrik sar gintezkeen gordelekura. Urak jaisten zirenean, esploratu gabeko lekuak agertzen ziren, kontinenterik ederrena sortzen zen, bere altxor eta animaliekin. Eskailera batzuetatik sartzen zen bertara. Egia esan, eskailerak arrantzaleak bateletara sartzeko eginak ziren, alde banatan. Baina guretzat jauregi handi bateko harmaila ziren. Gure jauregi partikularrak lokatzezkoa zuen zorua, kolore eta egitura ezberdineko harribitxiz egina zen, halako mosaiko inprobisatu bat. Ibai-harriak izaten ziren gehienak, baina itsasoak biribildutako kristalak esmeraldak ziren, eta errubiak adreilu gorri pusketak, eta perlak portzelanazko baldosen hondarrak.

      Jakina, animalien bizilekua zen hura, haiekin partekatzen genuen jauregia. Mota guztietako intsektuak eta ugaztunak bizi ziren han, baita uretako hegaztiak ere. Ur-kakalardoak oso enigmatikoak ziren, harrizko hormetan gora zetozen beraien armadura erromatarrekin. Eta, nola ez, arratoiak zeuden, baina beldurtu egiten ziren gurekin. Umeak anfibioak ginen, uraren ertzean beti. Marea igotzen zenean, dena desagertzen zen ur azpian, altxorraren kutxa itxiko balitz bezala. Eta ordu horietan dena garbitzen zen, eta hurrengo egunerako zerbait berria uzten zigun opari, objektu berriren bat, beti.

      Hala ere, leku horrek bazuen alde ilun bat. Behin, marea behean zela, gizon bat jaitsi omen zen eskaileretan behera maleta handi batekin. Esan zuten ume bat sartu zuela maleta barruan eta bahitu nahi izan zuela.

Norak, erosketak egitera etxetik atera eta Amsterdam etorbidean zehar 77. kalean eskolako patio ondotik igaro zenean, azaroaren hasieran, bakarrik ikusi zuen Unai. Banku batean zegoen, bere buruarekin hizketan.

      Burdinazko hesiaren beste aldetik deitu zion.

      — Ondo al zaude?

      Umea negarrez hasi zen.

      — Zer duzu, Unai?

      — Ezer ez, ama. Buruko min pixka bat. Beti bezala. Baina erizainak esan dit ez dela ezer.

      Jolasten ari ziren umeei begiratu zien une batez Norak. Eta pentsatu zuen buruko mina baino bihotzekoa zuela, areago.

      — Ez zara lagunekin jolasten?

      — Ez dute nahi.

      Zaindari bat hurreratu zitzaien eta elkarrizketa moztu zien.

      — Ezin duzu umearekin hitz egin, debekatua dago.

      — Baina bere ama naiz.

      — Eta nik nola jakingo dut nor zaren —zaindaria serio jarri zen—. Dena dela, eskolako umeekin ezin da hitz egin.

      — Ama izanda ere ez?

      — Eskola orduetan, hobeto ez.

      Unai Norari begira geratu zen.

      — Ama, joan zait mina, zoaz lasai.

35. kutxak, non Rosikaren haurtzaroaz hitz egiten duen Edith Wynnerrek, nire arreta guztia hartu zuen liburutegian igaro nituen hasierako asteetan, erakargarria baitzen oso idazlearen estilo literarioa, eta, batez ere, jakitea nola igaro zituen nerabetasunetik gaztarorako urte haiek Rosikak, hain garrantzitsuak edozeinen bizitzan. Umezaroa bukatuz zihoan, zoriona eta xalotasuna desagertuz, eta bizitzaren lehen ziztadak agertzen. Timisoarako mundua, zaldiena, enbaxadore turkiarrena, fruta-arbolak zaindu eta loratzen ikustearena, garai hori dena, goizetik gauera marguldu zen.

      Rosikak hamabi urte zituela, aita haserretu egin zen bere anaiekin eta Timisoarako etxaldea utzi behar izan zuen. Subotika aldera joan ziren bizitzera, errepidez 160 kilometrora zegoen hirira, lanerako aukera berrien bila. Hala Timisoara nola Subotika bi-biak ziren garai hartan Hungariako parte, nahiz eta gaur egun bata Errumanian dagoen eta bestea Serbian, Lehen Mundu Gerraren osteko mugen aldaketaren ondorioz. Europa erdialdea nabarra zen garai hartan hizkuntzei dagokienez, hiri berean hiruzpalau hiztun komunitate zeuden eta, gaur egunean ere, bi lekuotan hungarieraz hitz egiten jarraitzen da, iraganaren hondarrak baiki, hizkuntzek ez dakite mugen berri, igaro egiten dituzte gainetik, txoriak edo hodeiak bailiran.

      Behin Subotikan, neba-arrebek ikasketekin jarraitu zuten. Bi neskek pianoa estudiatu, eta kontzertuak ematen hasi ziren lau eskutara. Edithek gorde zuen esku-paper batean iragartzen da nola bi ahizpek Verdiren Rigoletto-ren pasarteak joko dituzten. Itxura guztien arabera, Rosika ez zen ikasle ona izan. Interesatzen zitzaizkion gaietan bikaina zen zalantzarik gabe, baina beste gauzetan ez zuen arretarik jartzen. Irakasleak, larrituta, esan zion amari alabak jarrera aldatu behar zuela nahi eta nahi ez. Amak zergatia galdetu zionean, irakasleak desatsegin azaldu zion Historiako azterketan erantzun guztietan “ez dakit” jarri zuela, lotsagabe. Amak kontuak eskatu zizkion Rosikari etxean. Hark argitu zion berak ezin zituela errege-erreginen izenak eta datak gogoan hartu.

      Amaren kezka handitu baino ez zen egin, jakin bazekien eta, orduan, XIX. mendearen azken hamarkadan, neska batentzat unibertsitate ikasketak izateko aukera bakarra Magisteritza estudiatzea zela, gainontzeko karrerak mutilentzat baitziren. Eta amak nahi zuen seme-alabek unibertsitate ikasketak izatea, alabek batez ere, ez izatea etxekoandre soilik, bera zen bezala. Baina Rosika Historia gainditzeko gai ez bazen, nola bideratuko zuen alaba maistra izateko estudiatzera.

      Etxean bertan aurkitu zuen irtenbidea, sarritan gertatzen den legez. Rosikak bazuen izeba gazte bat, amaren ahizpa, emakume bizkorra, ekimen handikoa eta ezaguna Timisoara osoan. Bere kabuz bizi zen, panpinak egiten zituen eta haientzako soinekoak, eta saldu egiten zituen. Izeba etxera bisitan joatea sekulako gertakaria izaten zen Rosika eta Franciskarentzat, haren zain egoten ziren, emozioz beteta, bazetorrela jakiten zuten bakoitzean. Izan ere, panpinak ekartzen zizkien opari, nahiz eta amari txepelkeria iruditu, umeak helduen gisa tratatu behar zirela uste baitzuen. Baina izebak ilobei panpinak erregalatzen jarraitzen zuen, eta maiz jolasten ere bai, ahizparen iritziei jaramon egin gabe, ezkutuan. Horregatik zuten hain maitea.

      Eta izeba gazte horrek, ikusita Rosika ez zihoala bide onetik ikasketetan, ideia bat izan zuen, asmazio zoro eta ausarta, eskola komertzialean matrikulatzea iloba. Zenbakiekin trebea bazen, zergatik ez ahalegindu.

      Izeba ez zen erraz amore ematen duten horietakoa eta, ahizpa nagusia konbentzitu ostean, gauza bera egitea otu zitzaion eskola komertzialeko zuzendariarekin, zeina ezaguna baitzuen, jolas-dendako bezero gisa.

      — Ez zaizu damutuko, nire iloba ikasle bikaina da.

      — Benetan estimatzen zaitudalako zaude bulego honetan. Baina eskatzen didazuna gehiegizkoa da.

      — Tira, egin ezazu salbuespen bat. Garaiak aldatuz doaz.

      Zuzendaria pentsakor jarri zen.

      — Gaueko txandan etorriko balitz agian...

      — Ideia bikaina!

      — Baina gauza bakar bat eskatu nahi dizut: ez egin berri bat honekin guztiarekin. Ez dut nahi nire eskolak egunkarietan irteterik.

      Nahiz eta egunkarietan ez atera, berria handia zen berez. Timisoarako eskola komertzialean emakume ikasle bat onartu zuten lehen aldiz. Merkataritza ikasketen diploma jaso eta berehala lortu zuen lana. Dendari batzuek norbait behar zuten kontuak eramateko. Rosikaren aldartea nolakoa zen azaltzen duen pasarte bat idatzi zuen Edithek. Goiz batean, kontu-liburuak nola daramatzan galdetu dio Rosikari nagusiak. “Ez dut kexarik. Baina badut zalantza bat”. Kontu-liburu bat erdi-erditik zabaldu eta nagusiari erakutsi dio. “Uste duzu liburu hauek irakurriz eleberrigile bihurtuko naizela? Irudimena falta zaidala uste dut?”. Nagusia barrez lehertzen hasi zen, ezen zenbakiak baino ez zeuden liburuan.

      Rosika izan zen garai hartan familiaren sostengu ekonomiko nagusia, harik eta Franciska, ahizpa, kontserbatorioko ikasketak amaitu eta piano kontzertuak ematen hasi zen arte. Ez ziren bi ahizpak izan lanean aritu ziren bakarrak, amak pertsona adinduak zaintzen zituen aldiro, eta hortik ere ateratzen zuten zerbait baina, hau kontuan hartzekoa da, inork ez zuen ogibide finkorik.

      Aitak ez zuen gehiago lanik egin. Budapesten hil zen, urte batzuk geroago. Zaldirik gabe, eta hiri handi baten erdian, ez zuen bere burua aurkitzen. Goizero ur hotzetan bainatzeko ohitura zuen. Esaten zuen ona zela bere ezinegona lasaitzeko. Nahiz eta Budapesteko negu gorrian ur hotzetan bainatzeak ez zirudien ideiarik onena.

      Hotzeriak jota hil zen.

      Rosikaren haurtzaroaren kontakizuna azken xehetasun batekin osatu nahian edo, Edithek atal hari insert edo txerto bat gehitu zion zinta itsasgarriz, haren ideia antimilitaristak nondik zetozen ulertzeko ezinbesteko oharra, txikitan jasotzen ditugun eraginek markatzen baitute nolakoak izango garen etorkizunean. Rosikak bazuen osaba berezi bat, xarma handikoa, erabat ez konbentzionala. Hungariako Elkarte Bakezalea sortu zuen gaztetan lagun batzuekin batera eta ilobekin ere partekatzen zituen kezka horiek, hura ikusten zuten aldi bakanetan. Nolanahi ere, ilobekin gutxitan egon arren, bazuen harreman estua, eskutitzen bitartez sendotzen ahalegintzen zena. Osaba bidaiaria zen oso, munduan zehar ibiltzen zen, eta zegoen tokitik idazten zien ilobei.

      Londresen bizi zen garaian, XIX. mendeko 80ko hamarkadan, ehunka postal bidali zizkien Timisoarako etxera. Postala jasotzea jai baten antzekoa zen umeentzat, irrikaz egoten ziren osabak nondik idatziko, haren letrek zer kontatuko. Baina irakurriarekin soilik ez ziren lanak bukatzen, osabak nahi izaten zuen Timisoarako bizimoduaren berri jakin ere, eta agintzen zien zegoen lekura bueltan idazteko. Ariketa aproposa zen hura umeentzat. Ohitura finkoak zituen gizona izaki, osabak apuntatu egiten zuen zenbat postal bidaltzen zituen berak eta zenbat jaso, eta aurpegiratzen zien berak diru gehiago gastatu zuela postalak igortzen, familiak baino. Guztiarekin ere, ez zituen postalak soilik bidaltzen, artile ingelesezko jertseak ere igortzen zituen, ilusio guztiarekin. Baina Rosikak gorroto zituen. Eskertu bai baina ez zituen sekula janzten, azkura ematen ziotelako.

      Postalak bidaltzeko zaletasun hori ez zen familiara mugatzen. Osabak bazuen lagun min bat, baronesa bat, bere maitasun platonikoa bizi osoan, antimilitarista sutsua hura ere. Beti zeuden elkarrekin, baina sekula ez ziren bikote izan. Baronesa hark Rosikaren osabak bidalitako postalen errekorra du. Milatik gora.

      Ez dakigu zenbat jaso zituen berak.

Rosikaren osabaren postalak begiratzen ari nintzela, esku bat sentitu nuen sorbaldan. Atzera behatu eta gizon bat ikusi nuen, alkandora zuria, gorbata gorria zintzilik, albo batera orraztutako kopeta-ile luzea: Thomas. Bere bulegora gonbidatu ninduen.

      — Zer moduz doa ikerketa? —galdetu zidan bere burua egurrezko aulki mugikorrean boteaz.

      — Primeran. Egia esan, harrapatu egin nau Edithen kontakizunak, oso idazle ona zen.

      — Halaxe zen, bai. Baina... gauza bat argi izan behar duzu.

      — Esan.

      — Rosika Schwimmerren bizitzaren bi bertsio daude. Bat Edithek idatzi zuena, eta bestea benetakoa.

      — Zer esan nahi duzu horrekin?

      — Bada, motel, Edithek bere egia kontatzen duela. Saltsa honetan guztian, hiru izen hartu behar dituzu kontuan, eta hirurak emakumeak dira. Lehena, idazlea, Edith Wynner. Hori ari zara ezagutzen. Bigarrena, jakina, kontakizun honetako protagonista, Rosika Schwimmer. Eta, hirugarrena, eta hau berria da, Lola Maverick Lloyd. Lloyd gabe ez zen ezer pasatuko. Alegia, Lloyd familiak jarri zuen Edith liburutegian lanean, beraiek eman zioten lana eta etxea. Eta Lola izan zen bizian Rosikaren sostengurik handiena. Lola Maverick Lloyd. Ez ahaztu. Istorioaren bertsio osoa nahi baduzu jakin, benetan zer gertatu zen, Lloyd familiari entzun. Berebizikoa da.

      Eta papertxo bat eman zidan, eta barruan idatzia: Lola Maverick Lloyd.

      — Beste gauza bat: jakin ezazu Melaniek aipatu zizun bideoa eskatu dudala. Datorren astean jasoko dut.

      Thomasen bulegotik atera nintzen telesail bateko kapitulu horietako baten amaieran geratzen zaizun sentsazioarekin, galderak airean geratzen direnean, erantzunik gabe. Nor zen Lola Maverick Lloyd? Eta nola zekien Thomasek Melaniek bideo bati buruz hitz egin zidala?

Diner batean gosaltzea erabaki genuen hurrengo asteburuan. Aluminiozko fatxada duten diner tipiko horietako batean, Broadway etorbidean. Umeek opilak ziroparekin probatu nahi zituzten.

      Zerbitzariak segituan asmatu zuen kanpotarrak ginela.

      — Euskaldunak. Ni Perukoa naiz. Zer moduz moldatzen dira umeak?

      — Hala-hola... —Norak.

      — Haurrak hona egokitzeko gurasoek egin behar dute lana. Lagunak egin behar dituzue.

      — Nahiko nuke.

      — Eskolako ekintzetan parte hartzea da onena, borondatez. Gurasoen lagunak egiten bazarete umeak ere elkarren adiskide egingo dira. Lanean zaude? —galdetu zion zuzenean Norari.

      — Ez. Eszedentzia hartu dut hona etortzeko. Gainera ezingo nuke lanik egin, ez didate horretarako baimenik eman. Nire bisarekin ezin dut.

      — Bada, aprobetxatu. Eman izena eskolan ahal duzun eta ekintza gehienetan. Umeentzat onena horixe da. Nik halaxe egin nuen Perutik etorri nintzenean.

      — Eta opilak? —galdetu zion Anek.

      — Oraintxe datoz.

      Norak jaramon egin zion dinerreko zerbitzariari. Eta izena eman zuen umeei galtzetorratzarekin josten erakusteko, eta liburutegian liburuak ordenatzen laguntzeko, eta gaztelaniaz mintza-praktika egiteko horren beharra zuten haurrekin.

      Goiz euritsu batean, handik egun batzuetara, borondatezko lanak bukatu eta etxerantz bakarrik zihoala, Amsterdam etorbideko zebra-bide batean geratu zen. Halako batean, agure bat sartu zitzaion aterki barrura. Laurogeitik gora urte izango zituen.

      — Inporta zaizu? Bustitzen ari naiz.

      Begi urdin-urdinak zituen.

      Eta argia zuri jarri zenean biek batera zeharkatu zuten zebra-bidea, geldiro. Norak entzun egiten zituen bere pauso leunak zoru bustian.

      — Mila esker —esan zion espaloira iritsi bezain laster.

      — Ez horregatik.

      Eta agurea desagertu egin zen, etorri zen moduan, oharkabean. Norak sentitu zuen New Yorken turista izateari momentu horretan bertan utzi ziola.

6

Rosika Schwimmerren bizitza publikoa, nolabait esan, XIX. mendearen azken hamarkadan hasi zen, familia osoa Budapestera bizitzera joan zenean, non Rosikak lana aurkitu zuen, Subotikan eta Timisoaran bezala, zenbait enpresatako kontu-liburuak eramaten. Baina ez hori bakarrik, hogei urteko neskato hura hazi egin zen pertsona bezala eta, XIX. mendearen eta XX. mendearen bihurgune hartan, aktibista ezagun bilakatu zen gero eta indar handiagoa hartzen ari ziren eskubide zibilen defentsan. Emakume eta langile, bi-biak izatearen kontzientzia sendoa hartu zuen eta, ondorioz, bera lakoen eskubideen aldarrian engaiatu zen. Eta halaxe agertzen da Rosika Schwimmerren izena garai hartako elkarte eta alderdi anitzen sorreran: Hungariako Emakume Langileen Elkartea, Hungariako Emakumeen Kontseilua eta, bidenabar, Hungariako Elkarte Feminista. Bidezkoa zela uste zuenaren aldeko jarrera suharra zuen, eta horri gehitu behar zaio lidertzarako berezko dohaina. Tasun horiek ez ziren oharkabean pasatu bere kideen artean, eta laster bihurtu zen gidarietako bat, ez bakarrik Hungarian, Europa mailan ere bai.

      Bere bizitzaren norabidea aldatuko zuen Emakumeen Sufragioaren Nazioarteko Aliantzaren urteroko bilera Budapesten izateak. Rosikari berari bururatu zitzaion bere hirian antolatzea tamaina horretako bilkura, ikusirik emakumeen mugimenduak Hungarian zuen antolakuntza ahalmena. Arrakasta handia izan zuen bilera hark. Mundu osoko sufragistak egin zituen lagun bertan eta, bide batez, Rosikaren itzala handitu egin zen erakundean. Izena hartu zuen lider gisa, hainbestekoa, ezen erakunde horretako idazkari hautatu zuten. Ardura handia zen emakumeen bozka xede zuen nazioarteko elkarte baten gidaritzan saiatzea, eta hori gutxi balitz, Aliantzaren egoitza Londresen zegoenez hara joan zen bizitzera, 1914 hasieran, familia Hungarian utzita.

      Londresen harrapatu zuen Lehen Mundu Gerraren eztandak, hirira bildu eta handik gutxira. Aberatsen arteko gerra bat zen baina pobreek galtzen zuten bizia lubakietan. Fronteetatik zetozen berriek erabat aztoratzen zuten emakumea: gerra hura ez zen ordura artekoak bezalakoa, erabat ankerra izaten ari zen, milaka eta milaka gazte ari ziren bizia galtzen, labezomorroen antzera, gasak itota, edo bonbekin.

      Berezkoa zuen borrokarako izaera horrek bultzatu zuen, Aliantzako gainontzeko kideekin batera, gerraren aurkako kanpaina bat abiatzera. Hala ere, bere egoera pertsonala gero eta estuagoa zen, Londresen bizi zen hungariarra izanik, Erresuma Batuaren aurka gerran zegoen herrialde bateko herritarra. Ingalaterrako hiriburuan bizitzea gero eta zailago egiten ari zitzaion. Gobernu britainiarra ez zen etsaien aldean jaiotako intelektual batez fidatzen eta, batez ere, ez zituen gustuko haren ideia bakezaleak. Egoeraren zailtasunaz ohartuta, nazioarteko sufragisten bileretan ezagutu zuen adiskide batek, Carrie Chapman Catt estatubatuarrak, irtenbide bat proposatu zion. Zergatik ez Amerikan denboraldi bat igaro? Estatu Batuek jarrera neutrala zuten orduan, eta sufragioaren aldeko hitzaldi batzuk emanez, urrundu egingo zen Europatik eta hango estuasunetatik.

      “Joango naiz, gerraren aurka hitz egiten uzteko baldintzarekin”, idatzi zion Catti. “Nahi duzun bezala, baina zatoz”.

      1914ko abuztuaren hasieran iritsi zen Estatu Batuetara, Bostoneko portuan barrena, eta, bertan egun gutxi batzuk igaro eta gero, New Yorkera ailegatu zen, non McAlpin hotel ospetsuko gela ñimiño batean hartu zuen ostatu. “Gaua 2,5 dolar ordainduta, gela ezin da txikiagoa izan, pospolo kaxa bat”, idatzi zion bere ahizpa Franciskari.

      Ameriketara ez zen oharkabean iritsi, kazetariak berehala jabetu ziren New Yorken zegoela, eta hura elkarrizketatzen saiatu ziren. Bazekiten berriemaileek bakezalea zela eta gerra geldiarazi nahi zuela. Iritsi berri, abuztuaren 12an, alemanez argitaratzen den Staats-Zeitung egunkariari eman zion Rosikak lehen elkarrizketa.

      — Beraz, gerraren aurka zaudela diozu.

      — Halaxe da, bakezalea naiz.

      — Baina emakumea zara.

      — Eta?

      — Bada hori, ezin duzula ezer egin.

      — Ez nago bakarrik. Hogeita hamar herrialdetako emakumeak ordezkatzen ditut. Bake plan hau denon artean egin dugu.

      — Emakumeek ezin dute ezer egin gerra bat geldiarazteko.

      — Hau bakarrik egin nezakeela uste izan banu, ez nintzen zurekin elkartuko. Bakeak guztion beharra du.

      Esan beharrik ez dago, Rosika oso nahigabetuta atera zen lehen elkarrizketa hartatik. Behin eta berriz etortzen zitzaizkion gogora elkarrizketatzailearen hitzak, destaina keinu hura. “Ezin duzu ezer egin, emakumeek ezin dute ezer egin”. Edonola ere, errealitateak beste zerbait adierazten zuen. Borroka sufragista egoki antolatuta zegoen Estatu Batuetan. Jende asko mugitzeko gai zen. 1913an, esate baterako, Wilson presidentearen kargu hartzean, milaka emakumek inguratu zuten Etxe Zuria emakumeentzako boza eskatuz. Wilson ez zen pausoa ematera ausartzen, herabeti zebilen kontu honetan, emakumeen botoaren aurkako oposizio handia baitzegoen, hau ere oso antolatua. Beste zazpi urte beharko ziren Estatu Batuetako Konstituzioak 19. eranskina onartu zuen arte, Wilson bera presidente zela.

      Carrie Chapman Cattek berak eman zizkion Rosikari Estatu Batuetako sufragioaren egoerari buruzko argibideak, Central Parketik paseatzen zeudela, Catten etxetik gertu, 86. kaleko mendebaldeko hirugarren zenbakian bizi baitzen.

      — Bi alderdiak berdinak dira sufragioari dagokionez —argitu zion amerikarrak—, Alderdi Errepublikanoa alemaniarrek menderatzen dute, eta sufragioaren aurka daude emakumeek alkoholaren inguruan duten iritziagatik. Alderdi Demokratan irlandarrak dira nagusi, eta arrazoi beragatik daude kontra. Beldur dira bi alderdiak emakumeak bozkatzera iritsiko bagina, alkoholari buruzko lege murriztaileren bat sustatuko ote genukeen.

      — Hori ez nautelako ezagutzen izango da —barrez.

      — Egia da, ez zinen makala Budapesteko gauean.

      Rosikak pausoa geratu zuen eta begietara begiratu zion Catti.

      — Wilsonekin bildu nahi dut.

      — Wilsonekin? Zertarako? Gizon horrekin tirabira asko izan ditugu sufragioa dela eta. Ez zaitu hartuko.

      — Baina ez zen sufragioari buruz hitz egiteko izango, gerrari buruz baino. Bitartekari izatea nahi dut.

      — Ez dakit. Nik uste dut pausoak gehiegi neurtzen dituen gizon horietakoa dela.

      — Baina badakizu zenbat jende hiltzen ari den gerran? Emakumeak eta umeak ere bai. Ez da beste gerren modukoa. Berarekin hitz egin behar dugu kosta ahala kosta.

      — Ados. Estatu idazkariari idatziko diot.

      Rosikak besotik heldu zuen Catt eta paseatzen jarraitu zuten. Katamixar bat hurreratu zitzaien lotsagabe.

      — Eta hauek, ez al dira sekula kikiltzen? Europakoak oso beldurtiak dira.

      — Kar, kar, ondo tratatzen ditugulako izango da.

Cattek hitza bete zuen eta behin baino gehiagotan idatzi zion estatu idazkariari; zenbatetan idatzi, hainbatetan jasotzen zuen erantzun bera: “Presidentea lanpetuta dago”. Azkenean, Cattek argitu zion ez zutela berarekin hitz egin nahi emakumeen botoari buruz, gerrari buruz baino: “Segundo batzuk besterik ez ditugu nahi, eta bakeari buruz hitz egiteko izango da”.

      Hainbatetan saiatu ondoren, estatu idazkariarekin elkartzea lortu zuten halako batean. Harekin egindako hitzordua, betiere Edith Wynnerren paperen arabera, 14 minutukoa izan zen, 09:55etik 10:09ra hain zuzen ere eta gainera tarte horretan hiru telefono deik eten zuten haien solasa. Gerra geratzeko Wilson lehendakariaren balizko bitartekaritzaz hitz egin zuten baina idazkaria ez zen oso aldeko agertu.

      — Aita santua bitartekaritza egiten saiatu zen eta porrot egin zuen —argudiatu zuen.

      — Aita santua, zalantzarik gabe, erreferente espirituala da herrialde katolikoetan, baina ez hainbeste herrialde protestanteetan edo fede ortodoxoa dutenetan, Errusian edo Grezian adibidez —zehaztu zion Rosikak.

      — Ez nuen inoiz horrela pentsatu —esan zuen estatu idazkariak, kokotsa laztanduz.

      Handik egun batzuetara, mezu bat jaso zuten Etxe Zuritik. Wilson presidentea prest zegoen bi emakumeekin hitz egiteko. Irailaren 18an jasoko zituen, 02:15ean. Halaz ere, Rosikaren pozak ez zuen gehiegi iraun. Cattek, ezustean, muzin egin baitzion Wilsonekin elkartzeari.

      — Sentitzen dut azken orduko desertzio hau, Rosika, baina ezin dut aurrera egin honekin...

      — Baina zergatik? Ez dut ulertzen. Orain hain eskura dugula?

      — Clevelandera joan beharra daukat, lehenbailehen.

      Rosikari bururatu zitzaion galdetzea ba al zen zerbait garrantzitsuagoa presidentearekin biltzea baino, baina isildu egin zen. Nonbait barneratu egin zuen Cattek ez zuela Etxe Zurira joan nahi eta, gainera, ez zela iritziz aldatuko.

      — Gera al naiteke egun bat gehiago New Yorken? Ala zurekin joan behar dut Clevelandera?

      — Jakina, ez zara nire inudea. Baina ez etorri gero muturtuta ezer ez duzulako lortu. Ezagutzen dut Wilson, ez du behatz bat ere mugituko.

      Catten ezetzaren atzean borroka feministaren lehentasunei buruzko desadostasuna zegoen. Ez zuen sinesten bilera horretan. Azken buruan, Estatu Batuak ez zeuden gerran eta ez zuen gatazka bere azalean bizi. Urrun zegoen Europa, urrun. Gainera, ez zitzaion interesatzen bere burua eta, hedaduraz, mugimendu sufragista, beste fronte batean sartzerik. Gehiegitan egin zuen talka presidentearekin emakumeen botoa zela eta ez zela, orain beste liskar batean sartzeko. Rosikarentzat, aldiz, boza lortzea bigarren mailako bilakatu zen gerra lehertu zenez geroztik, ezin zuen jasan gerra sorrarazten ari zen hondamena. Eta ez zuen Budapesteko bilkuran ezagutu zuen emakume estatubatuar alai hura aurkitu New Yorken, Catt beste pertsona bat zen, etsitua zegoen, oso ezkor.

      Rosikak ez zekien zer egin. Azken pausoa baino ez zitzaion falta. Baina bere ingelesa ez zen oso ona, nor izango ote zen bere ideiak presidenteari azaltzeko? Zalantza asko eta gero, hartu zuen erabakia.

      Bera bakarrik joango zen hitzordura.

Irailaren 17an, bileraren bezperan, Washingtonera ailegatu zen. Willard izeneko hotel batean hartu zuen ostatu.

      Nekez hartu zuen loak gau hartan. Ohetik behatzen zuen sabai zaharkituan lubakietako gas hodeiak ikusten zituen.

      Biharamunean, goizean goiz deitu zioten. Elkarrizketa bi orduz aurreratuko zen. Eguerdian ikusiko zuten elkar.

      Oso urduri jarri zen Rosika. Ez zekien zer jantzi. Arropak miatzen hasi zen, armairuko ispiluaren aurrean bere burua ikusten. Soineko gorria probatu nahi izan zuen, baina konturatu zen ez zela barruan sartzen. Amorruz kendu zuen soinetik, hankekin zapalduz. Maletan ez zegoen gauza handirik. Gona beltz bat eta blusa zuri bat baino ez. Estatuburu bat ikusteko egokia izango al da? Orain ez daukat erremediorik.

      Hitzartutako orduan, zalgurdi batek jaso zuen Rosika hotelean. Atzealdean eseri bezain laster, gidariari galdetu zion ea nola hitz egin behar zion presidenteari.

      — “Wilson jauna” edo “Presidente jauna” dei diezaiokezu, nahi duzun bezala. Lasai egon. Ez zoaz sari emate batera. Lanera zoaz.

      Rosikak gogo onez hartu zuen “Presidente jauna” horren soiltasuna. Austria-Hungariako Inperioko edo Erresuma Batuko agintariekin tratuan ohikoa zen ponperia eta pedantekeriarekin ez zuen zerikusirik.

      Etxe Zurira behin sartuta, Rosika ez zen luzaroan zain egon. Ordua iritsi zenean, Wilson presidentea bulego obaletik atera zen eta sartzeko gonbita egin zion besoa luzatuz.

      — Pozten nau zu ikusteak —horixe izan zen esan ziona.

      — Barkatu nire ingelesagatik —desenkusatu zen Rosika—. Beste norbaitek hobeto azalduko zizun plana, baina azkenean bakarrik etorri naiz.

      — Ez dut pentsatu nahi zein gaizki pasatuko nukeen nirea ez den hizkuntza batean hitz eginez. Ez horregatik barkamena eskatu.

      Rosika berehala ohartu zen xehetasun batez. Lehendakariak zinta beltz bat zeraman besoan. Une batez, bururatu zitzaion agian gerragatik izango zuela soinean, baina ez, duela gutxi alargundu zelako zen.

      Rosika harira joan zen.

      — Uste dugu aparteko bitartekaria izan zaitezkeela gerra gelditzeko. Bakezalea zara. Mexikon esku hartzeari uko egin zenion, eta zure administrazioak keinu asko egin ditu Gerra Handian bitartekari lanak egiteko.

      — Ez pentsa, ezinegon handia sortzen didate Europatik datozen berriek baina... —Wilson isilik geratu zen segundo batzuez—. Baina, agian, hobe da ezer ez egitea zuzen ez jokatzea baino.

      — Eta gertatzen ari diren ankerkeriak, zer? —atera zitzaion Rosikari—. Milaka pertsona ari dira hiltzen, eta ez bakarrik soldaduak...

      — Gauza da alde bakoitzak kontrakoak egiten dituen ankerkeriak ikusten dituela, baina ez bereak.

      — Horregatik, bi aldeetako emakumeak elkartu gara bakearen alde elkarrekin lan egiteko eta zure bitartekaritza eskatzeko.

      — Utzidazu esaten ni saiatu nintzela bitartekari lanetan, gerra hasi zenean, eta inork ez zidala jaramonik egin. Inork ez ditu Estatu Batuak entzuten. Europarrentzat gu ez gara botere handi bat. Haientzat boterea soldadu eta gerra-ontziekin zenbatzen da, eta guk ez ditugu hainbeste. Ez dute kontuan hartzen botere morala.

      — Baina Estatu Batuak ez lirateke bakarrik egongo. Bitartekari lanak egingo lituzkeen herrialde neutral talde batean pentsatu beharko litzateke. Badakit iparraldeko herriak ere prest egongo liratekeela pauso bat aurrera emateko, Estatu Batuak parte badira, jakina.

      — Ez dakit, emakumea...

      Wilson mahaitik altxatu zen eta ateraino lagundu zuen Rosika.

      — Emadazu, gutxienez, gure plana irakurriko duzun hitza —esan zion Rosikak aterako bidean.

      — Ongi da. Irakurriko dut. Hitza ematen dizut.

      — Wilson jauna, gorrotoak dena suntsituko du. Gainera, iraultzak gerta daitezke.

      — Ez dut uste iraultzarik gertatuko denik —erantzun zion presidenteak gaitzespen keinu batez, Errusian soilik hiru urteren buruan gertatuko zena susmatu gabe.

      Wilsonek ateko kirtenari eragin zion.

      — Azken gauza bat. Hitz egin al nezake prentsarekin gure enkontruaz?

      — Jakina. Hitz egiten ez baduzu, beraiek berdin-berdin idatziko dute eta dena asmatuko dute. Beraz, hobe haiekin berba egitea.

      Wilsonekin izandako elkarrizketa 16 minutukoa izan zen, ez gehiago ez gutxiago. Baina Rosika gustura geratu zen. Egunerokoan idatzi zuenez, Wilsonek begirunez hartu zuen, ez zion “nork bidali zaitu hona?” edo “nor dago zure atzean?” bezalako galderarik egin eta adi-adi entzun zion. Oso pertsona zentzuduna iruditu zitzaion.

      Irteeran prentsa zuen zain, espero bezala. Wilsonekin hitz egindakoari buruz baikortasun eta adeitasunez erantzun zien kazetariei.

      — Wilsonek onartu egin ditu emakumeon aholkuak.

      Etxe Zuritik hotelera zalgurdian bueltan zihoala, eta iraileko argi laruari begiratuz, pentsatu zuen bakarrik joatea, Catt gabe, hobe izan zela azkenean. Nahiz eta hasieran bakarti eta urduri sentitu, gero ondo moldatu zen. Egoerari bakarrik aurre egiteak lagundu zion jakiten zein zen bere benetako neurria. Bere buruaz konfiantza hartzen lagundu zion. Eta kemen horretaz baliatuz, saiatuko zen gerra krudel hura geldiarazten.

      Hoteletik bertatik telegrama bat idatzi zien Londresko Emakumeen Aliantzako kideei.

      “Presidenteak audientzia luze batean jaso gaitu. Stop. Onartuak gure manifestuaren aholkuak ekarpen baliagarri gisa. Stop. Gure eskariak pisu handia izango du haren etorkizuneko erabakietan. Stop”.

7

The Washington Post egunkariak titular hau atera zuen presidentearekin izandako bilera eta gero: “Emakumeek Schwimmer bidali dute Wilson presidentearen esku hartzea eskatzera”. Berrian, Rosikak esandako adierazpenak ere jasotzen ziren, inarrosi nindutenak, eta horrexegatik azpimarratu nituen markatzaile hori batekin, fotokopia batean. “Gizonezkoen diplomaziak huts egin du. Bakezale profesionalek kale egin dute. Gizonezkoen arteko elkarrizketak ez dira bide onetik joan eta nazioak elkarren aurka daude borrokan horren ondorioz. Beharbada, emakumeek esku hartzeko garaia iritsi da”.

      Zeresana eman zuen Rosikak prentsari esandakoak. Nonbait aditzera eman zuen presidentea prest zegoela esku hartzeko. Haatik, Etxe Zuriak hitza hartu zuen berandu baino lehen, itxaropenak baretze aldera, eta argi utziz Wilson ez zela mugituko, momentuz: “Presidenteak halako eskariak begirune handiz hartzen ditu. Baina ez du pausorik emango arrakastarako aukerarik ikusten ez badu behintzat. Komeni da gatazka honetan zentzuz jokatzea. Ez dezagun guk egoera okertu”.

      Hala ere, nahiz eta jendaurrean ez onartu, Wilsonek egin zuen gordean ahalegina bitartekaritza lanetan aritzeko. Alabaina, aliatuei egoki begitandu arren, Alemaniak eta Austriak ez zuten begi onez ikusten haren esku hartzea. Gainera, kabinetean bertan ezezko asko jaso zituen Wilsonek. Ezin zen presidentea bitartekaritza horretan saiatu barregarri geratu gabe. Aholkulariek behin eta berriz gauza bera esaten zioten: hobe da albo batera geratzea.

      Zaplazteko handia izan zen hura Rosikarentzat. Etxe Zuriak ez zuen urratsik egingo. Hala ere, ez zuen etsi. Goitik lortu ez bazuen, behetik eragingo zuen, gerra geratzeko. Egunerokoan idatzi zuenez, “Wilsonek onartzen ez badu, kanpaina bat abiaraziko dut sufragioa indartsu dagoen estatuetan, eta emakumeok bultzatuko dugu Wilson erabakia hartzera”.

Lola Maverick Lloyd izena sartu nuen ordenagailu eramangarriko bilatzailean. Wikipediako sarrerak hauxe dio:

      “Lola Maverick Lloyd (1875-1944). Estatubatuar bakezale, sufragista, munduko federalista eta feminista izan zen. Texasen jaio zen Maverick familia aberatsean, eta William Bross Lloydekin ezkondu zen, Henry Demarest Lloyd kazetariaren semearekin. Elkarrekin, bi familien eragina eta aberastasuna erabili zituzten, Garai Aurrerakoiko (1896-1920) kausen alde egiteko. Dibortzio publiko eta gatazkatsu baten ondoren, Lola Maverick Lloydek bakezaletasunaren aldeko borrokari eskaini zion bizitza. 1915ean Bakearen Aldeko Emakumeen Nazioarteko Liga sortu zuen. 1937an, Munduko Errepublika Federala eratzeko kanpainari hasiera eman zion, lagun mina zuen Rosika Schwimmerrekin batera”.

      Hantxe zegoen gure Rosika Schwimmer ere. Irribarre egin nuen haren izena sarreran aurkitzean. Koadernoan idatzi nuen, “lagun mina”, eta arkatzarekin egindako biribil batekin bildu nuen hitza. Eta gero, azpian izkiriatu nuen: “Munduko Errepublika Federala”. Ideia ero bezain maitagarria. Hori ere biribil batekin.

Edithen kontakizunari esker jakin nuen Chicagon ezagutu zutela elkar Lolak eta Rosikak, 1914ko udazken hartan. Rosikak bakearen aldeko hitzaldi bat eman zuen hirian emakume sufragisten artean. Jendez gainezka zegoen aretoa. Eta lehen lerroetako batean, Lola Maverick Lloyd.

      Rosikak ziurtasun handiz hitz egiten zien emakumeei, ohi bezala, inolako paperik gabe eta bakoitzari begietara begiratuz. Erabat kementsua zen Europatik etorritako emakume hura.

      “Soldaduak beraien aberria defendatzen ari direla esaten digute. Hori da politikariek esaten dutena. Gizonak beraien emazte eta umeak defendatzera joaten direla gerrara. Baina pentsatu une batez... Hungariako gizonak Belgikan daude, frantziarrak Polonian, alemanak Belgikan, Frantzian eta Errusian. Errusiarrak Alemanian eta Serbian, eta Ingalaterrakoak Frantzian. Beraien emazteak eta umeak ari dira defendatzen ala beste gizon batzuen emazteen etxeak ari dira suntsitzen?”.

      Atrila bi eskuekin hartu eta makurtu egin zen zertxobait entzuleengana hurreratzeko keinua eginez.

      “Ez dago loriarik, abertzaletasunik, maitasunik, nobletasunik odol isurketan, hilketan eta bortxaketan. Gerra hori da. Badakizue zer gertatzen den kontzentrazio esparruetara derrigorrez eramaten diren emakumeekin? Jakingo zenuten zer bortxa jasan duten Belgikako emakumeek, baina ez dakizuena da gauza bera gertatzen dela fronte guztietan, bost eta laurogeita bost urte bitarteko emakumeak bortxatuak dira etengabe. Emakumeok, zeren zain gaude gerra hau geldiarazteko?”.

      Oihuka hasi ziren. “Hori da”, “egia da”.

      “Ez dugu bozkatzeko eskubiderik. Ezin ditugu gure gobernuak aukeratu. Eta soilik gizonezkoek hautatutako agintari hauek eraman gaituzte gerrara. Eta ez dira gai geratzeko. Emakumeok, bil gaitezen eta gera dezagun gizonezkoek abiarazi duten gerra anker hau. Beraiek ez badira gauza, gu nor izango gara”.

      Publikoa zutik jarri zen, txalo zaparrada batean.

      “Badakit hor zehar esaten dutela Austria-Hungariako Inperioaren aldekoa naizela. Ez pentsa hungariarra izanagatik hango gobernuaren alde nagoenik. Ez da horrela. Ni ez nago inorekin. Ni sufritzen dutenekin nago. Ni gerra gelditzearen alde nago. Besterik ez”.

      Rosikak hatsa hartu zuen eta begiak itxi, azken esaldia bota aurretik.

      “Herririk gabeko emakumea naiz ni, munduko herritarra, eta nazio guztien alde egiten dut”.

      Segundo batzuetako isilaldi luze batek hartu zuen gela. Ostean, ordura arte aditu gabeko txaloak entzun zituen Rosikak, zenbait minutuz. Hitzaldia bukatu bezain laster, atrilaren inguruan geratu zen antolatzaileen eta entzuleen zorionak jasotzen. Emakume aldraren artetik tokia eginez aurrez aurre jarri zitzaion Lola.

      — Lola Maverick Lloyd naiz. Eta munduaren azkeneraino joango naiz zurekin.

      Rosikari, Lolari begira, lurrera erori zitzaion eskuetan zuen poltsa txikia.

Adiskidetasun urte luzeak izan ziren ondorengoak; batzuetan gertuago, besteetan aldenduago, hil arte eutsi zioten elkarren lagun izateari. Gogoratzen dute familiakoek Rosikak sarritan bisitatzen zuela Lola haren Winnetkako etxean. Elkarrekin paseatzen ziren lorategitik, berbaldi etengabeak eginez, edo pianoaren aulkian esertzen ziren elkarrekin, umeek azpian gereziak jaten zituzten bitartean.

      1914 eta 1915 bitarteko neguan Rosika Schwimmerrek Estatu Batuetan emandako hitzaldi ugarietako bat izan zen Chicagokoa. Irailetik abendura estatu ugaritako hirurogei hiritan hitz egin zuen, bakarrik Chicagon hogeita hamabi aldiz.

      Lantegietan hitz egiten zuen, antzokietan, esaten zioten tokietan. Europako etorkin ugari zuten guneetan, hitzaldi bat alemanez has zezakeen, hungarieraz jarraitu eta ingelesez bukatu. Kazetariek hitzaldiaren zatiak eskatzen zizkiotenean esaten zuen, “ezinezkoa ari zarete eskatzen, nik ere ez dakit zer esango dudan, ezin naiz kontzentratu ikusi gabe nolakoa den audientzia, orduan hasten naiz hizketan”. Toki batetik bestera ibili zen, arnasa hartzeko ia asti barik.

      Prentsak jaso zuen haren hitzaldien ubera.

      “Emakumeen mundu horretan oso egoki sentitzen ez ziren gizon batzuek hitzaldia entzun eta dolar batzuk eman zizkioten eskura”.

Urriak 2, 1914, Ohio Eve Telegraph.

      “Inoiz ikusi dudan emakumerik kementsuena”.

Urriak 5, Ohio Vindicator.

      “Apala eta atsegina. Bere ingelesa onena izan ez arren, mezua helarazi eta entzuleria hunkitzeko gai zen”.

Urriak 6, Ohio Shield.

      “Rosika Schwimmer: gerra hau geratzen ez badugu beste bat hasiko da gutxi geroago”

Otsailak 19, Washington Times.

      “Sekula ahaztuko ez dudan hizlaria da Schwimmer. Esperientzia sakon eta zoragarria izan da hura entzutea. Haren hitzak aditu eta gero gizon eta emakume hobeak garela uste dut”.

Otsailak 28, 1915, Montana Missoulian.

      Hirurogei hiri pasatu eta gero, Rosika erabat ahituta zegoen, indarge. Gainera oso zaila egiten zitzaion jakitea zer ari zen gertatzen Budapesten. “Ez daukat etorkizunerako planik. Dirurik gabe nago. Ez dakit nola dagoen nire familia eta nola ateratzen duten bizimodua. Ez dut pentsatzen etorriko denean. Soilik aurrera noa, egunez egun, etorkizun urrunean pentsatu gabe”, idatzi zuen egunerokoan.

      Gainera, desengainu asko izan zituen sufragisten artean. Bere su antimilitarista ez zuten partekatzen gehienek. Franciskari eskutitz batean esan zion legez, pertsona bakar batean zuen fedea Estatu Batuetan, Lola Maverick Lloydengan.

1915eko negu hartan Rosikak 37 urte baino ez zituen, eta kosta egiten zait imajinatzea sasoirik ederrenean. Neure buruari esaten diot, orobat, ez garela jakitun, batzuetan, gure inguruan ditugun pertsona nagusiak noizbait gazteak izan zirela. Gomutan dut, 2017an, Bilbon irakurraldi bat eta gero, emakume bat hurreratu zitzaidala liburua sinatzeko eskatuz. “Ez nauzu gogoratzen? Zure amaren eta izebaren laguna nintzen. Txikia zinen orduan, normala da”. Eta gurasoei buruz hasi zitzaidan hizketan, 70eko hamarkada hasierari buruz, diktaduraren azken urteez. Nola afaltzen zuten elkarrekin etxean. Garai hartan, bera Bilbon zelarik, Ondarroara joatea liberazio moduko bat zen. Hiriko bizimodua hertsiegia zen moralki, ezin zenuen nahi bezala agertu. “Baina zuen herrian askatasun handiagoa zegoen, Bilbon egiten ez ziren gauzak egiten genituen han. Gero, 80ko hamarkadan dena okertu zen, baina garai hartan askatasun handia zegoen”.

      Konturatu nintzen ez nituela gurasoak gazte gogoratzen. Sekula ez nuen pentsatu zer egingo zuten haiek gaztetan. Gurasoak hor ikusten ditugu, egin beharrekoa irakasten dizute, hesiaren beste aldean daude, seriotasunaren aldean, autoritatearen aldean. Baina beraiek ere gazte izan ziren. Emakume hark maitasunez eta miresmenez hitz egiten zidan garai hari buruz, bere bizitzako garairik onena beharbada, gazte sasoia. Baina nik hura ume bezala ezagutu nuen, ez nuen gomutan hartu bere aurpegia ere.

      “Zure herriko emakumeak oso aurrerazaleak ziren”. Pentsatu nuen amak kontatu zidala bi denbora zeudela orduan, gizonezkoena eta emakumezkoena. Gizonezkoak itsasoan egoten ziren eta beraien pentsamendua ez zen aurreratzen. Emakumezkoak lehorrean zeuden, parte hartzen zuten bilera klandestinoetan, paperak irakurtzen zituzten, hitz egiten zuten beraien artean. Aldiz, gizonezkoen bizitza berdintsua zen. Hogei egun itsasoan, hiru egun herrian eta berriro itsasora. Ez zegoen ez bilerarik, ez irakurketarik, ez solasaldirik. Askoz geldoago zihoan haien denbora.

Ellis Islandera egin genuen ostera umeekin urriko azken igandean. Ezagutu genuen nola iristen ziren migrariak Estatu Batuerara, mundu osotik, nola pasatzen zituzten osasun kontrolak, nola egon behar zuten irla hartan, behin betiko baiezkoa lortu arte. Argazkiak zeuden, duela mende bat etorritako migrari haienak, familia osoak, kasu batzuetan.

      Bazter batean, ordenagailuen gela bat dago. Dolar batzuk ordainduta, ordubete izaten duzu migrarien izenak sartu eta Estatu Batuetara noiz iritsi ziren jakiteko. Agiriak daude ordenagailuan eta inprimatu ere egin daitezke. Jakin ahal da ailegatu ziren itsasontzien izena ere.

      Norak bere birraitonen izenak sartu zituen. Biak egon ziren artzain Idahon. Herri berekoak izan arren, bertan egin ziren lagun. Batak bestea aurkitu zuen tiro batek jota lurrean, soro batean. Eta zauria eten eta eraman egin zuen herrira, mediku batek ebakuntza egin ziezaion. Bizitza salbatu zion. Gero Euskal Herrira bueltatu ziren, seme-alabak izan zituzten, bataren bi seme bestearen bi alabekin ezkondu ziren. Hantxe zeuden euren izenak, nola iritsi ziren Euskal Herritik, XX. mendearen hasieran, lanera.

      Bi aitonak aurkitu eta gero, oraindik ere denbora xahutu gabe zuen Norak.

      — Ze izen sartuko dut? —galdetu zidan.

      — Bada, ez dakit, Federico Garcia Lorca.

      Baina ez zetorren ezer.

      — Probatu Jose Antonio Agirrerekin.

      Sarritan agertzen zen Jose Antonio Agirreren izena. 1940an iritsi zen lehen aldiz, Europatik ihes egin eta gero Bigarren Mundu Gerraren erdian, Columbia Unibertsitatean eskolak ematera.

      Herritartasunari dagokion atalean “espainiarra” zuen jarria Estatu Batuetara lehen aldiz iritsi zenean egin zioten agirian. Beste batean hutsik utzi zuen herritartasunarena, eta azkenengo bidaian “euskalduna” jarri zuen. Euskal herritartasuna zuela alegia. Nahiz eta estatus legalik ez izan, horrelaxe bete zuen papera eta horrelaxe onartu zion mugako ofizialak. 1945ekoan izan zen hori. Orduan, Parisko exilioa utzi eta Nazio Batuen Erakundearen hastapenean San Frantziskon egin zen bilkuran gonbidatua zelako etorri zen. “Euskalduna” jarri eta sartzen utzi zioten.

      Bilaketa bukatu zenean, eraikinetik atera eta New Yorkera itzultzeko ontziaren zain egon ginen moila ondoan. Etxean egindako janaria eraman genuen tuperretan eta horixe hasi ginen jaten. Legatza pla-pla eginda.

      Unaik esan zidan. “Sukaldari ona zara, aita. Jatetxe bat jarri beharko genuke”.

8

Edith Wynnerrek 43. kutxan gorde zituen Hagako Emakumeen Nazioarteko Kongresuko paperak. Bilkura hura 1915eko apirilaren 28tik maiatzaren 1era izan zen. Holandako feministek egin zuten deia mundu zabaleko emakumeak biltzeko bertan, gerrari erantzun bateratu bat emate aldera. Lubakietako bi aldeetan zeuden herrialdeetako aktibistak deitu zituzten, eta baita neutralak zirenetakoak ere bai. Estatu Batuetako Jane Addams feminista ezaguna hautatu zuten hura dena bideratzeko idazkari nagusi gisa. Rosika Schwimmerrek Hungariaren izenean parte hartu zuen eta bidaide izan zuen bere adiskide berria, Lola Maverick Lloyd.

      Kazetariek, beste behin, New Yorkeko McAlpin hotelaren atarian galdekatu zuten Rosika Emakumeen Nazioarteko Kongresura joatekoa zela jakin zutenean. Berriemaileak bata bestearen gainean zeuden, guztiak ere gizonak, eta galderak sinesgogortasunetik eta mespretxutik sortuak ziren. Zernahi gisaz, Rosikak ondo ikasia zuen lezioa eta ez zen gehiegi luzatu. Esaldi bakar batean laburbildu zuen bere pentsamendua. “Entzungo gaituzue, ez goaz soilik hitz egitera, eragitera goaz”, eta espaloian behera desagertu zen beraien artetik bidea eginez.

      Rosika ez zegoen prentsarekin luzamenduetan galtzeko prest. Beste kezka batzuk zituen buruan. Lolarekin geratua zen Hagarako bidaiaren nondik norakoak zehazteko.

      — Badakizu —aipatu zion Rosikak—, Jane Addams eta enparauak Noordam izeneko ontzian doaz. Egunak arintze aldera, eta, bide batez, kongresua prestatzearen kariaz, lantegiak eta hitzaldiak antolatu dituzte itsasontzian bertan. Ikusi dut zerrenda eta...

      — Eta?

      — Ezin zuela talde aspergarriagorik aukeratu... —Lolak irribarre egin zion—. Zer deritzozu gu beste ontzi batean joaten bagara? Frederik VIII izeneko baporea har genezake eta Eskandinavian barrena iritsiko ginateke Hagara. Agian luzeagoa izango da ostera baina...

      — Baina ez gara aspertuko!

      — Bestalde, badakizu Catten berria? —gaiz aldatu zuen Rosikak.

      — Zeozer gertatu zaio?

      — Ez doa.

      — Ez esan! Bigarrenez egin dizu kale? —barre egiten zuen—. Hasieran Wilsonen elkarrizketa izan zen eta orain hau.

      — Alemaniar itsaspekoen beldur omen da eta ez du bidaiatu nahi. Zer gerta ere.

      — Bai, bai. Zer gerta ere —eskua kokotsean jarrita errepikatu zuen Lolak.

Ez zen bidaia barea izan. Bi ontziek izan zituzten trabak Herbehereak aldera iristeko. Frederik VIII alemaniarrek gerarazi zuten Ipar itsasoan eta goitik behera miatu. Noordam ontzia, aldiz, britainiarren armadak egin zuen atxilo, luzaroan gainera; hainbeste, ezen Jane Addams doi-doia iritsi baitzen, apirilaren 28an bertan, kongresua zabaltzera.

      Bidaia hasi zenetik, Rosikak eta Lolak ordu asko igarotzen zituzten elkarrekin kongresurako ebazpenak pentsatu eta idazten eta senarra muturtu egin zitzaion sarritan Lolari, denborarik eskaintzen ez ziola aurpegiratuz. Emakumea lanpetuegia zegoen senarrari begira egoteko.

      — Nahikoa da —esan zion senarrak Lolari, afalostean Rosikarekin bildu behar zela esan zionean.

      — Aizu, ez gaude txango erromantiko batean. Bidaia honen helburua kongresua prestatzea zen eta gurekin batera etortzea erabaki zenuenean bazenekien nora zentozen.

      Kamaroteko atea indarrez itxi eta alde egin zuen Henryk. Geroztik, bakoitzak bere aldetik egingo zuen bidaia.

      Burumakur aurkitu zuen Lola Rosikak.

      — Zer duzu?

      — Ezer ez, betikoa. Gizona eta umorea. Gero eta okerrago gaude. Badakizu zenbat egunez egon zen iaz etxetik kanpo? 80 egunez. Zenbatu egin dut. Ez nekien non zegoen ere. Baina ez dizut penarik kontatu nahi. Zer berri dugu kongresuari buruz?

      — Gauza onik ez. Prentsak egurra eman digu.

      Prentsaren titularrak jasotzen zituzten telegramak zituen Rosikak eskuan eta ahoz goran irakurri zizkion Lolari.

            “Blundering Englishwomen”

                  (Emakume hanka-sartzaile ingelesak, Daily Graphic)

            “Folly in petticoats”

                  (Azpikogonadun txoroak, Sunday Pictorial)

            “This mischievous and futile committee”

                  (Talde bihurri eta alferrekoa, Globe)

            “The babblers of this country”

                  (Herriko motelak, Evening Standard)

            “This shipload of hysterical women”

                  (Ontzibete emakume histeriko, Globe)

            “These feminine busybodies”

                  (Emakume sudurluze hauek, The People)

            “Pro-Hun Peacettes”

                  (Alemanen aldeko bakegistak, Daily Express)

      — Gizonak... —atera zitzaion erdeinuz Lolari.

Kontrako giroari aurre eginik, mila eta hirurehun emakume elkartu ziren Hagan, hamabi herrialdetako ordezkariak; horietarik sei gerran zeuden (Erresuma Batua, Frantzia, Alemania, Austria, Hungaria eta Belgika) eta beste sei neutralak ziren (Estatu Batuak, Kanada, Holanda, Suedia, Norvegia eta Italia). Hastapeneko egunean hartu behar zuen hitza Rosikak. Lolak besotik helduta geldiarazi zuen, agian esan beharrekoa moldatu beharko zuela pentsatuz.

      — Berri txar bat dut. Gaur jakin da zenbat hildako egon diren Flandrian. Kopurua ikaragarria da, milioi bat soldadu hil dira.

      — Zer? —Rosikak ezin zuen sinetsi, milioi bat gazte hilda, sekula ez zen horrelako sarraskirik gertatu.

      Rosika eserlekutik altxatu zen eta, odol-bainuaren larritasunak zeharo hunkiturik, mintzaldia inprobisatu zuen, doinu sakon eta biziz. “Gu guztion semeak dira Flandrian hildakoak. Gure semeak, milioika gazte noizbait itxaropenez beteak, ez dute berriz eguzkia aurpegian sentituko, ez dute gozatuko ostera ere ilargi betearen ederraz, horiengatik eman behar dugu dena, eta oraindik etsi ez duten horien alde ere bai, egin behar dugu zerbait gehiago...”. Hildakoen aldeko minutu bateko isilunea eskatu zuen gero. Bukatu zenean, burua jaiki eta hitz egiten jarraitu zuen.

      “Gerrara doazen gizonei kemena eskatzen zaie, guk ere askotan gehiegi baloratu dugun kemena. Baina zer da kemen fisikoa kemen moralarekin alderatuz? Kemen fisikoa mundua zapuzten ari da, gizatasuna ertz batera eraman du.

      Eta guk, emakumeok, erabakitzen badugu kemen etikoa eta morala gorestea, orduan hauxe esan behar dugu: ez diegu begiratuko armadetako buruei, ez diegu begiratuko munizio egileei, medioetako lider pozoitsuei ez diegu begiratuko, ez diegu begiratuko enperadoreei, erregeei ezta presidenteei ere. Behatu soilik sufritzen ari diren gizon eta emakumeen bihotzetara, horra begiratu bakarrik, eta garrasi egin!

      Militarismoa ez dago borrokan ari diren gazte horiengan, militarismoa dago legeetan eta erakundeetan, militarismoa dago gerrako barkuetan, hegazkinetan eta zepelinetan... Azken soldadua hiltzen denean ere militarismoak jarraituko du. Eta odola isurtzen ari diren gure seme horiengatik esan behar dugu: gerra geratu. Eta ezin dugu onartu batzuek esaten dutena, gerra amaitu behar dela, baina geroago. Ez, gerra bukatu behar da orain! Gerorik ez dago, bakarrik oraina, emakumeok, orain geratu behar dugu gerra”.

      Alboan eserita zuen Austriako kideak papertxo bat pasatu zion Rosikari. Bere baitan irakurri zuen idatzita zetorrena:

      “Horrela jarraitzen baduzu ez zara sekula Hungariara bueltatuko. Inperioa antimilitaristak atxilotzen ari da”.

      Begietara begira gelditu zitzaion kideari, ukabilarekin papertxoa zimurtu zuen bitartean.

      Kongresuko egun horietan oso ordu gutxi egiten zituen lo Rosikak. Batarekin eta bestearekin biltzen zen ebazpenak adostu eta aurrera ateratzeko. Hasierako egunak ondo joan ziren, arazorik gabe onartu zituzten emakumeek hark idatzitakoak. Dena den, ebazpen horiek asmoen aitorpenak baino ez ziren. Eskatzen zena zen gerran zeuden herrialdeek su-eten bat egin zezaten, bakeari aukera bat emateko. Gerran ez zeuden herrialdeei, aldiz, bitartekari gisa saiatzeko deia egiten zitzaien. Aho batez onartu ziren. Baina Rosikari otutzen zitzaion hori dena, urrats bat aurrera izanik ere, ez zela nahikoa gerra gelditzeko. Asmo hutsean geratuko zen, paperetan, agintariek ez zuten atzamarrik mugituko. Zirt edo zart egiteko egun bakarra geratzen zen, kongresuko azken eguna. Bere ezinegona adierazi zion Lolari bezperako iluntzean.

      — Orain arte hitz onak baino ez ditugu lortu, Lola. Baina hitzetatik ekintzara igaro behar dugu. Ezin gara gerraren aurkako adierazpen hutsetan geratu —eta azken ebazpenaren xehetasunak azaldu zizkion Lolari.

      Lolak adi entzun zituen bere lagunaren asmoak, eta burua goratuz eta ezezkoa eginez, aitortu zion:

      — Laugarren ebazpen hau ateratzea ez da erraza izango, Rosa.

Kongresuko azken egunean, egunsentian, Lolaren gelatik ateratzen ikusi zuten Rosika. Gau osoa igaro zuten elkarrekin lanean laugarren ebazpena pentsatu eta idazten. Paper zirriborratu batzuk eskuan sartu zen bilera gelara eta, saioa hasi orduko, Jane Addams idazkariak galdetu zuenean inork ba ote zuen zerbait gehitzeko kongresua itxi aurretik, Rosikak eskua altxatu zuen.

      — Azken ebazpen bat aurkeztu nahiko nuke.

      — Ados, hiru minutu baino ez dituzu.

      Rosika ebazpena irakurtzen hasi zen, urduri.

      “Emakumeen Nazioarteko Kongresu honek eskatzen du odol isurketa hau behingoz gera dadin, munduko gobernuak negoziatzen has daitezen. Horretarako, kongresu honek mandatariak bidaliko ditu hala gerran dauden nola neutralak diren gobernuetako ordezkariekin hitz egitera, lehenik eta behin Estatu Batuetako presidentearekin.

      Ordezkari horiek emakumeak izango dira, soilik emakumeak, kongresu honek hautatutako andrazkoak”.

      Zurrumurrua egin zen nagusi gelan. Gauzak argiago esan behar zituela sentitu zuen Rosikak.

      — Esan nahi dut, ordezkariak bidaliko baditugu ez da izango soilik gure ebazpenak irakur ditzaten, zirt edo zart egiten duten ikusteko baino.

      Lolak hartu zuen txanda jarraian, Rosikaren proposamenari sostengua emateko.

      — Egia esango dizuet. Ni ausartuko nintzateke tsarraren aurrean hitz egitera, baina Jane Addams etxera datorkidan bakoitzean dardarka jartzen naiz. Nork esango dio ezetz Janeri edo bera lako batzuei?

      Jane Addams bera eta gainontzekoak barre-algaraka hasi ziren. Jarraian, suediarren eta Italiatik etorritako ordezkariaren babesa jaso zuten Rosikak eta Lolak. Halarik ere, ez zegoen ezer erabakitzerik britainiarren iritzia jakin gabe, pisu handia baitzuen haien ordezkaritzak. Mundu guztia geratu zen haien erreakzioaren zain.

      — Uste dut ebazpen hau erabat ezinezkoa dela —esan zuen britainiarren bozeramaileak—. Schwimmer anderea izan ezik, horren alde agertu diren guztiak herrialde neutraletakoak zarete. Baina beste gauza bat da gerran ari diren agintariekin hitz egitea. Ni ez nabil, beste batzuk bezala —Rosikari begira jarri zen—, zuen bihotza ehizatu nahian. Bihotzaz baino buruaz fidatzen naiz ni. Buruarekin pentsa ezazue eta ohartuko zarete berehala ideia hau burutzea ezinezkoa dela, eta gerra geratzen ere ez duela lagunduko. Ez nuke nahi kongresu honek asmo onekoa bai baina erabat bideraezina den ebazpenik onartzea.

      Alemaniarren ordezkariak britainiarrekin egin zuen bat:

      — Gainera, oso zaila izango zen horretarako prest dauden emakume esanguratsuak aurkitzea...

      Rosikak besoa altxatu zuen.

      — Minutu bat, Rosika, minutu bat —erregutu zion Addamsek.

      — Buruaz ari zara. Baina buruak ekarri gaitu egoera honetara, buruak hil ditu milioika pertsona. Ahaztu buruez, hitz egin diezaiegun gure bihotzei. Zergatik ez saiatu, emakumeok, enperadoreekin hitz egiten, arrisku bakarra ezezko bat jasotzea denean?

      Oihuak zabaldu ziren gelan, “entzun Rosika, entzun, entzun”.

      Onartu egin zen azkenean ebazpena. Britainiarrek, galtzaile onak zirela erakutsiz, beraiengan hartu zuten gehiengoaren iritzia. Ez hori bakarrik, beren burua aurkeztu zuten bidaia horietan balizko ordezkari izateko.

      The New York Times-ek egun hari buruz egindako kronikak jaso zuenez, “estrategikoki kokatutako zenbait mila Rosikak gerra geldiaraziko lukete”. Munduan zabaltzen ari zen haren irudia. Hala eta guztiz ere, poz horrek bazuen bere ifrentzua. Haren fama Austrian, Hungarian eta Alemanian zabaldu zen eta zaila izango zuen Hungariara itzultzea, izan ere, alemaniarrak ari ziren dagoeneko bakegileen aurkako neurri gogorrak hartzen. Austria-Hungariak bide beretik jarraituko zuen.

      Gainera, eta hau okerragoa zen, burumakur ikusten zuen Lola.

      — Zer duzu, laztana?

      — Senarra Kanadako ordezkari batekin oheratu da.

      — Zer?

      — Halaxe da, gu lanean ari ginen bitartean berak ez du astirik galdu. Ezin dut sinetsi, kongresuko kide batekin ligatu du nire muturren aurrean!

      — Zerria.

      — Hau bai ez diodala barkatzen, Rosa. Dibortzioa eskatuko dut.

      — Itxaron. Ez hartu erabakirik beroaldian. Agian ez da uste duzuna.

      — Beroaldian? Uste dudana? Lehenengoa balitz, urteak daramazkigu horrela. Baina ez nuen uste denen aurrean egingo zuenik, hau gehiegi da... —Rosikak zer esan jakin ez eta eskuarekin estali zuen musua—. Lau seme-alaba ditut, ez dakit nola egingo dudan, Rosika, nik bakarrik...

      — Ez zaude bakarrik, nirekin zaude.

Gelakideek antolatutako Ama eta Alaben Irakurle Klubean eman zuten izena Norak eta Anek. Hileko bigarren larunbatean, ikasgelako amak eta alabak biltzen ziren gurasoetako baten etxean, aurreko hilabetean hitzartutako liburua komentatzera. Liburuaz hitz egiten zuten eta baita goxoak jan ere. Taldea erabat askotarikoa zela ohartu ziren berehala: britainiarrak, juduak, afro-amerikarrak, asiar amerikarrak, latinoamerikarrak, australiarrak...

      Lehen hitzorduan Kirkpatrick Hill idazlearen The Year of Miss Agnes liburuaz aritu ziren. Nola iristen den irakasle berri bat Alaskako herri txiki batera eta umeen bizimodua nola aldatzen den. Liburuan, hamar urteko haur batek kontatzen du nolakoak ziren eskola eta herria 1948. urtean, Miss Agnes irakasle berria ailegatu zen arte.

      Gehien zer gustatu zaien galdetu zutenean, Anek eskua jaso zuen. Oraindik ez zeukan ingelesez hitz egiteko erraztasunik, baina lotsa ere gutxi. Zutitu eta esan zuen:

      — Kostaldeko herri txiki batean bizi direla. Ni ere horrelako batetik nator. Eta arrain usainari buruz esaten duena guztiz egia da. Nik gorroto dut arrain hatsa!

      Barre egin zuten gurasoek, denek Norak izan ezik.

      Umeak jolastera joan ziren geletara gero, eta amek mimosa batzuk edaten luzatu zuten mahaiko solasa. Eskolak gaztelaniaz eta ingelesez ematen diren lerroan zebiltzan irakurle klubeko amen umeak, gureak bezala. Kexu ziren ez ote zuen udalak aukera hori itxiko, elebitasuna ez omen dute maite. Protestak ere antolatu ziren udal egoitzen aurrean.

      — Aprobetxatuko dugu kartelak egiteko? —esan zuen ametako batek, Karibe aldean jaiotako emakumeak, mimosak eragindako umore onarekin.

      Ondo hartu zen ideia, eta, konturatu baino lehen, Norak amaitua zuen eleaniztasunaren aldeko kartel bat.

      — Ezin dut sinetsi —aitortu zuen Norak—. Gaztelaniaren aldeko kartelak egiten ari naiz. Euskal Herrian gaztelania erabat indartsua da eta euskara babesten dugu, ahulagoa delako. Eta hemen, arrazoi beragatik gaztelania defendatzen ari naiz. Ikusiko banindute...

      Bilera bukatu eta igogailurantz zihoazela, Norak Aneri galdetu zion ea zer moduz moldatu zen ingelesez, ea ulertzen zuen.

      — Ondo, ama, baina, gauza bat sentitzen dut eta ez dut nahi gertatzerik.

      — Zer?

      — Euskararen gelan ingelesa ari da sartzen.

      Igogailua hartu zuten gero. Gizon bat zegoen barruan botoiei eragiten. Isilik egin zuten beherako bidea.

      — Ama, zer egiten zuen gizon hark igogailu barruan?

      — Botoiei eragin. Hori da bere lana.

      — A ze lan arraroa. Eta zenbat aldiz esan behar du “egun on” eta “agur” egunean zehar?

      — Bada, milaka.

Unaik eta biok, bitartean, liburutegian pasatu genuen arratsaldea. Nire bulegoan egon nahi zuen, kosta ahala kosta, nire mahaian eseri eta hango ordenagailua probatu. Larunbata zenez, eta ez zenez bulegoetan jende askorik egongo, kuxkuxeatzeko aukera ona zen.

      Semeak badu joera makinen funtzionamendua barrutik aztertzeko. Bi urterekin pertsiana bat igotzen eta jaisten egon ahal zen luzaroan. Edo garbigailua jartzen zuen martxan eta hari begira geratzen zen.

      Zebra-bidean geldirik, semaforoko botoia sakatzea saihetsezina egiten zaio. Gorrian badago, “wait” esaten du ahots batek. Bada Unaik behin eta berriz ematen dio botoiari, wait, wait, wait... argia berde jartzen den arte. Emakume batek agiraka egin zion halako batean, uzteko botoia bakean, behin sakatuta nahikoa zela. Harrezkero, zebra-bidean gaudenean albo batera eta bestera begiratzen du ea inor dagoen eta gero, tak, botoiari ematen dio di-da batean.

Luzaroan egon ginen bulegoan, aire egokitua jartzen zuen eta gero itzali.

      — Aita, badakizu zein den aire egokiturik onena?

      — Ez ba.

      — Friedrich. Hori da marka onena. Baina zure bulegoko hau modelo zaharra da. Badaude berriagoak.

      — Baina nola dakizu hainbeste sei urte mokorekin? Friedrich izeneko margolari bat ezagutzen dut, hori bai, baina makinei buruz gutxi dakit.

      — Bada fijatu egin naiz. Etxean, eskolan, dendetan, tabernetan ze aire egokitu dauden. Eta Friedrich da onena. Horregatik Friedrich markako aire egokitua jarriko dugu gure jatetxean ere. Aukeratu dut dagoeneko lokala.

      — Jatetxea?

      — Bai, zuk egingo duzu lan sukaldean eta nik zerbitzatu. Oso sukaldari ona zara. Eta lokal bat libre ikusi dut Columbus etorbidean, Saffron. Jatetxe indiar bat izan zen eta itxita dago orain. Baina aproposa da euskal jatetxe bat jartzeko. Oso argitsua da. Mahai handiak jarriko ditugu oholezkoak. Telefono bat dago atean alokatu nahi duenarentzat: 2127246363. Deituko duzu hemendik?

      — Hemendik?

      — Bai. Zure bulegoa da. Lasai dei dezakezu eta alokatu.

      — Itxaron, baina. Gauzak ez dira egun batetik bestera erabakitzen. Pentsatu behar dugu pixka bat...

      — Ados. Arazorik ez. Bihar deituko dugu.

9

Hagako kongresua eta gero, Rosika ez zen Hungariara itzuli, Chicagora joan zen, Lolarekin batera. Hantxe, lanpostu bat lortu zuen sortu berri zen Emakumeen Nazioarteko Alderdian, prentsarekin harremanak eramanez. Kongresuak onartutako azken ebazpena, alegia, gobernuetako Atzerri arazoetako ordezkariekin biltzea, ez zen erraza izaten ari. Estatu Batuetan, Wilson presidentea gero eta uzkurrago zebilen, ez zuen emakumeekin bildu nahi, Jane Addams ahalegindu zen harekin elkartzen baina ez zuen lortu. Sufragista bakezaleen ustez, Wilsonek pertsona bakar bat jasoko zuen Etxe Zurian gerraz hitz egiteko: Rosika Schwimmer.

      Lolak Henry Ford industrialaren hitz batzuk irakurri zituen egunkarian. “Zer egin nezake hobeto gerraren aurka egon baino, sei mila urte irauten duen gorroto historia luze honi bukaera ematea baino”. Jarraian, aipatzen zuen prest zegoela hamar milioi dolar emateko bakearen alde.

      — Rosa, Henry Ford da gure gizona.

      — Ez dut sinisten aberatsen bake promesetan. Bere burua zuritzeko ari da hori, irudia saltzen.

      — Hala uste duzu? Uste duzu bakezalea izatea ondo datorkiola? Ez nago hain ziur. Wilson gero eta urrunago dago gugandik. Ford da gure itxaropen bakarra. Eta hamar milioirekin gauza asko egin daitezke.

      Rosikak ez zion arrazoia eman Lolari, baina kontrakorik ere ez zion esan. Isiltasun horretaz baliatuz, Lola hariak mugitzen hasi zen. Nola iritsiko ziren Fordenganaino? Borroka feministan zebilen irakasle gazte baten bidez, Shelley izenekoa, zeinak aleman eskolak ematen zizkion Forden semeari. Harreman estua zuen maistrak Forden emaztearekin. Handik tira, hemendik tira, Lolak lortu zuen azkenean Schwimmer eta Fordek elkar ezagutzea Detroiten. Industrialariak Rosika gonbidatu zuen bazkaltzera, azaroaren 17 batean, haren auto lantegietako batean.

      Heldu bezain laster, deseroso sentitu zen Rosika. Ez zen bera izan gonbidatu bakarra. Kazetariak zeuden, abokatuak... Hala ere, toki on batean eseri zuen bazkarian Fordek, haren eskuinera. Bakezale erradikaltzat azaldu zuen handikiak bere burua. Rosika aurkeztu eta haren ideiekin zeharo bat egiten zuela esan zuen ahoz goran. Bere lantegi guztietan bakearen aldeko nazioarteko bandera jarriko zuela agindu zuen. Eta bazkariko bat edo batek dagoeneko Estatu Batuetako bandera jarrita zegoela eta hura kendu beharko zuela argitu zionean, esan zuen: “Bada ken dezagun hori eta bestea jarri. Ni Estatu Batuekin nago baina baita ere munduko nazio guztiekin. Batzuek uste dute patriotismoa dela gizonak gerrara bidaltzea. Mexikorekin gerra izan zenean nire langileak engaiatzera deitzeko agindu zidaten. Baina ni ez nago prest nire langileak heriotzara igortzeko, ezta beraiek beste norbait hiltzera ere”.

      Halako batean, Fordek, berotasunean, Rosikak inola ere espero ez zituen adierazpen batzuk egin zituen.

      — Argi dago nork sortu duen gerra hau. Alemaniako bankari juduek sortu dute.

      Rosikak ez zekien non sartu. Bera judua zen. Erabat tokiz kanpo sentitzen zen.

      — Hau ezin dut onartu. Gerra zuek bezalako aberatsek sortu zuten. Eta ez ni bezalako juduek.

      — Azaldu orduan zeinek sortu zuen —bota zion amorruz mahaikide batek—, juduak izan ez bazineten.

      Fordek gauzak baretu nahi izan zituen.

      — Tira, lasai. Ez gara orain hasiko gerraren kausei buruz eztabaidatzen, zioak zio, kontua da gerra honekin bukatzea.

      Fordek zinema-areto txiki batera eraman zuen taldea. Han bere lantegietako traktore batzuen irudiak erakutsi zizkien.

      — Bihur ditzagun arma fabrikak traktore fabrika.

      — Bai, seguru alemaniarrek eta austria-hungariarrek gauza bera egingo dutela, ezta, Rosika? —esan zuen erdeinuz taldeko batek.

      Rosikak pazientzia handiz itxaron zuen gonbidatu guztiak joan arte. Bakarrik geratu zirenean, bere haserrea azaldu zion Fordi.

      — Hona etorri naiz pentsatzen konferentzia neutral bati buruz hitz egingo genuela. Ni, egia esan, oso ezkorra nintzen baina baikor horien iritziei jarraituz etorri naiz hona. Orain ez dut hemendik atera nahi eta esan ezer ez dugula adostu. Ez ditut baikorrak desengainatu nahi. Nahiago dut prentsari ezer esaten ez badiogu.

      — Erabat ados. Ez dugu adierazpenik egingo.

      Igogailura sartu orduko, ateari eutsi zion Fordek.

      — Mesedez, emakumea, etorri bihar ni ikustera.

Rosikak beheraldia izan zuen hotelera bueltatu zenean. Bere bizitzako egunik txarrena izan zen hura. Erabat gaizki tratatua sentitu zen. Merezi al zuen horrek denak? Aberats haien erdeinua eta burlak jasan behar al zituen? Zeren izenean? Bakeak merezi al zuen hainbeste? Zer egin zuen azken urte hartan? Hitzaldiak eman, kongresua antolatu, bilerak egin, Estatu Batuak goitik behera ibili, Atlantikoa zeharkatu eta bueltan etorri... Eta zer gertatzen zen bere bizitza propioarekin? Bere bizitza milaka zatitan puskatu zela sentitzen zuen. Non zeuden familiakoak? Non gurasoak, neba-arrebak, Budapesten edertasuna, haurtzaroko egun horiek, aitaren zaldi zurien lauhazka... non geratu zen hori dena? Den-dena atzean utzi zuela sentitzen zuen, bakea lortzeko amets handi hark ez ote zuen bere gainbehera pertsonala ekarri? Amets ero hark ez ote zuen bera zuloan behera eraman? Ametsak piztia basati bilaka daitezke dena jartzen baduzu arriskuan haiek lortzeko. Eta berak familia osoa abandonatu zuela sentitzen zuen, barru-barruan.

Migrariarentzat latzena izaten da sorterrian utzi dituzun pertsona horiez oroitzea, eta zalantzak izaten dira haien osasun egoeraz, zer edo zer gertatuko ote zaien, beraiek itzarrik eta norbera lo izaten den ordu horietan. Pentsatu nahi duzu bueltatzen zarenean ere hantxe egongo direla, denbora igaro ez balitz bezala.

      Familiako helduak edo gaixorik zeudenak ziren Nora eta bion kezka nagusia. Izeko ez zebilen bizkor. Hamalau urte luze zeramatzan minbiziaren aurka borrokan. Hainbat ebakuntza, tratamendu aldaketa eta hortxe zegoen, bizitzari eusten. Bera horixe izan baita beti, bizizalea eta borrokalaria. Sekula ere ez amore ematekoa. Bizitzan oztopoak gainditzea tokatu zaion emakumea, txikitandik.

      New Yorkeko beka emango zidatela jakin eta berehala, bisitan joan nintzaion eta nire poza adierazi nion. Berak bazekien nolako ilusioa egiten zigun eta ez zuen oztopoa izan nahi. Ohean aurkitu nuen, irakurtzen. Ohe ertzean eseri eta eman nion berria. “Tira, baduzu nire baimena”, esan zidan irribarre batekin. “Datorren uda arte zain izango nauzu”. Uda arte zain, eta gero? Zirrara batek hartu zuen nire gorputza. Nahiz eta gaitzik okerrenak jota egon, beti uste duzu hortxe egongo direla maite ditugunak, beti duzu itxaropena luzatu egingo dutela, sekula ez dela iritsiko beraiek ez dauden eguna.

      Beti izan diot izua heriotzari. Idaztea ere, ez al da heriotzari aurre egiteko ahalegin hutsala? Badoazen gauzei eutsi nahia, gure munduaren memoria gordetzea kosta ahala kosta. Umea nintzenean uste nuen heriotza gutaz ahaztuta zegoela. Aitona-amonak nagusiak ziren, urtetsuak, baina sasoian zeuden. Ez nuen inor bisitatzeko hilerrian. Beldur handia ematen zidan maite nuen norbait galtzeak. Gure kulturan ere, euskal kulturan, bizirik zeuden denak. Etxean entzuten genituen musikariak, idazleak, euskal artea mundura eraman zuten eskultoreak, bizirik zeuden.

      Handik gutxira hasi zen hiltzen jendea, hil ziren gure familiakoak, hil ziren gure artistak, hil ziren lagunak, eta ohartu nintzen heriotza hortxe bertan zegoela, gu ez ginela salbuespena.

      Nagusitzen joan ahala, ikasten duzu bizitzen bizi direnekin, eta hildakoekin ere bai. Haiek gure munduan daudela konturatzen zara, haiekin zaudela harremanetan, neurri batean.

      Astean behin deitzen zidan izeko Begok mugikorrera, liburua nola zihoan jakiteko. Artxibategitik korrika batean atera eta liburutegiko marmolezko eskaileretan jarrita dauden antzinako egurrezko kabinetara joaten nintzen harekin hitz egitera. Bitxia da, telefonorik ez dute barruan baina kabinak oraindik ere badaude. Eta hantxe esertzen nintzen, irristailu-atea zabaldu eta oholezko aulkian.

      Izekok nire haurtzaroko memoria gordetzen zuen. Ni naiz senide gazteena, eta amak nahikoa zuen, gizonik gabeko etxe hartan, nire aurreko hiru senideak zaintzen. Garai hartako kontuak kontatzen dituztenean, nire anai-arrebei buruz aritzen dira batez ere. Nik haurtzarorik izango ez banu bezala. “Zintzoa eta isila zinen eta”, desenkusatzen dira. Eskerrak Bilboko izeko Begok bazituela nahikoa oroitzapen nireak. Eta haiek partekatzen zituen nirekin, liburutegira egiten zituen deietan.

      — Zure etxera bisitan joaten ginenean beti egiten genuen lo elkarrekin, zure ohe txikian egiten nuen zurekin batera, eta osabak ondoan, lurrean. Ezkon-gauean ere zuen etxera joan ginen lotara. Eta zure amak esan gertu genuela egongela gaua igarotzeko; zuk esan zenuen denen aurrean, “egongelan zergatik? Izeko nirekin”. Eta horrelaxe egin genuen, nik ohe txikian zurekin eta osabak ondoan, lurrean. Ezkontzak ez zuen ezer aldatu.

      Gogoan dut osaba-izekoen irudia, iluntzean barkuak ikustera joaten ziren Artabide kalean gora. Handik begiratokia zegoen portutik atera eta sartzen ziren itsasontziei begira egoteko, eguzkia Lekeitio aldera ezkutatzen zen arte.

      Izekori txiki egin zitzaion herria. Aitona-amonek diru justua zuten, aitona arrantzan eta amona fabrikan. Lantegiaren gainean eraikitako etxean bizi ziren.

      — Fabrika inguruan bidetxo bat zegoen gure kalean, mendian gora egiten zuena, Gorozika bidean. Handik jaisten ziren baserritarrak asto eta idiekin herriko azokara. Goizalban iristen ziren. Gure atarian uzten zituzten egurrezko traskoak eta zapatak janzten zituzten, goizeko seietako mezetara txukun joateko. Amona haserretu egiten zen lokatza uzten zutelako. Baina aitonak argitxoa piztuta uzten zien gauez, argi apur batekin alda zitezen.

      — Aitona eta bere detaileak.

      — Baina amona ere ez zebilen oker. Idiak ekartzen zituzten eta idiaren uztarriko koloreak eta kanpaitxoek deituta hurreratu egin nintzaien behin eta idiak adarra sartu zidan kokotsean. Amonak ez zien barkatzen.

      Normala izan zen izebari etxe hura, bere izaeragatik, txiki geratzea, antzinako ohituretako etxe zahar bat, non abestu egiten zen eta garai bateko istorioak kontatzen ziren, dena baitzen ahozko tradizio, eta liburuak luxu bat ziren, denboraldi batzuetan jateko ozta-ozta iristen baitzen eta ez zen izaten dirurik ezta medikuari ordaintzeko ere. Beharrezkoa izaten zen orduan seme-alabak ahalik eta lasterren lan egiten hastea eta familiaren ekonomiari laguntzea, eta halaxe egin zuen izebak ere. Zarauzko hoteletan uda batzuk igaro ondoren Bilbora joan zen. Ikusmen eta entzumen arazoak zituen jaiotzatik, baina, hala ere, eta haren izaera kementsua zela medio, ikasketak gainditzea lortu zuen eta hiriburuan geratu zen bizitzen. Erizaintzako laguntzaile lanetan hasiko zen berehala Gurutzetako ospitalean.

      Mutil bat baino ez nintzela hiriburura bisita egitera joaten ginenean, niretzat beste planeta batera joatea bezala zen, eta ez diot hau Bilbo handia eta ederra iruditzen zitzaidalako, baizik eta nire osaba-izebak gazteak, ikasiak eta aurrerakoiak zirelako, eta etxeko egongelan liburutegi handi bat zeukatelako. 80ko hamarkada zen, eta askatasun irrika eta ezagutza gose hark erabat liluratzen ninduen. Izeba-osabek Artxandako jolas-parkera bisitak antolatzen bazizkidaten ere, hango zoo eta izotz-pistara, sarritan nahiago izaten nuen haien etxean geratu eta gomendatzen zizkidaten liburu eta irakurketen bidez bidaiatu: Beauvoir, Garcia Marquez, Borges, Kafka, Baudelaire, Cardenal... Antropologia, feminismoa, historia, ekonomia. Zoragarria zen.

      Izeko une oro egon zen nire aldamenean, nire bizitzako urrats bakoitzean. Ikasketetan lagundu zidan, liburuak ematen zizkidan irakurtzeko, museoetara eraman, arteaz hitz egin, eta kaleko bizitza ere erakutsi, Bilboko jaietako txosnetara ere eramaten ninduen, mundua aldatu nahi dutenen mundua ere ezagutu nezan.

      Zuzenbidea edo Arkitektura ikastea aholkatzen zidan. Eta jakin zuenean Euskal Filologia ikasi behar nuela haserretu egin zitzaidan, “ez duzu mundua ezagutuko, ez duzu bidaiatuko horrela”. Liburutegiko beka eman zidatenean oker zebilela aitortu zidan, “tira, euskarak eraman zaitu mundura. Horretan oker ibili naiz. Baina horretan bakarrik, e!”.

Hurrengo goizean gauzak beti beste era batera ikusten dira. Nekea desagertzen denean, maiz, argitasuna agertzen da. Biharamunean, indarberriturik, Rosikak Fordenera joatea erabaki zuen. Azkenean, zer zuen galtzeko? Asko jota lelokeria andana entzungo zuen. Baina benetan Ford prest balego laguntzeko? Benaz emango balitu hamar milioi horiek? Urratsa handia litzateke bake bidean.

      Lantegiko bulegora ailegatu zelarik, egoera erabat desberdin batekin aurkitu zen. Gonbidatu bakarra zen bera, Ford zain zuen, gaztetxo batekin. “Nire bakerako idazkaria da hau” argitu zion. Fordek aulki bat hurreratu zion Rosikari eta bulegoaren erdian esertzeko agindu zion. Beste bi aulki hartu eta bere aurrean eseri ziren Ford bera eta idazkaria. “Eta orain, hitz egin ezazu gelditu barik. Zein da zure bake plana? Den-dena entzuteko prest gaude”. Rosika aho bete hortz zegoen. Ez zuen espero halako aldarte aldaketarik. Gogo onez ekin zion dena kontatzeari. Ordura arte egindako lan guztiaz aritu zen, gerraren eztandak Londresen harrapatu zuenetik. Azaldu zion kongresuko emakume batzuek hitz egin zutela herrialde neutraletako Atzerri ministroekin eta horiek sinatutako agiriak zeramatzala poltsan. Eskua poltsara eraman eta haiek hartzeko keinua egin zuen. Fordek gerarazi zuen.

      — Ez dut paperik ikusi beharrik. Nik dena sinisten dizut. Esadazu zer egin behar dudan eta nik egingo dut.

      — Gauza asko egin daitezke, bake konferentzia neutral bat, hori antolatzen lagunduko bazenu...

      — Ze plan duzu hurrengo egunetarako? —moztu zion Fordek.

      — Bada, bihar New Yorkera joan behar dut, Carnegie Hallen dut hitzaldia asteon eta hura prestatzera. Gero, gauzak artez badoaz, Wilson presidentearekin elkarrizketatuko naiz. Horiek dira nire egitekoak.

      — Nik ez dakit ezer politikaz eta ez dut jakin nahi. Sekula ez zait burutik pasatu ere egin presidente batekin elkartzea. Zer deritzozu zurekin batera joaten banaiz Wilson ikustera?

      — Bada —erantzun zuen Rosikak zalantza une baten ondoren—, uste dut hobe dela bakoitza bere aldetik joaten bagara. Hori bai, biok zentzu berean hitz egingo diogu bake prozesuaren alde.

      — Ados, zuk diozuna egingo dut. Arazorik gabe. Gaur bertan jarriko naiz harremanetan Etxe Zuriarekin hitzordu bat eskatzeko.

      — Primeran.

      — Eta, Wilsonekin egon eta gero, zer asmo duzu?

      — Europara itzuliko naiz.

      — Ez, hori bai ez dizudala onartzen.

      — Baina gauzak mugitzeko bertan egon behar dut, ezin dira kable bidez gauzak eragin.

      — Ez, ez, ezin dituzu Estatu Batuak utzi, gurekin egon behar duzu orain, behar zaitugu hemen. Bidali milaka kable nahi izanez gero, nik ordainduko ditut. Baina geratu barren.

      — Bake konferentzia bat ezin da kable bidez antolatu.

      — Ikusiko duzu nola baietz. Beste gauza bat eskatu nahi dizut. Nire emaztea ezagutzea nahi dut. Dearbornen dugu etxe bat. Etorri bihar bertara eta bake planei buruz hitz egiten jarraituko dugu.

      — Baina New Yorkerako trena dut goizean goiz...

      — Tira, badago beste tren bat arratsaldean. Garaiz iritsiko zara Carnegieko hitzaldirako, zin degizut.

      Dearborneko etxera iritsi zenean, biharamunean, Rosikari deigarria egin zitzaion xehetasun bat: ez zegoen zerbitzaririk. Senar-emazteak eta Edsel semea baino ez zeuden. Hain aberatsak izanik, erabat ezohikoa. Edonola ere, Ford andereak atsegin agurtu zuen, esanez, “soineko polita duzu, ezagun da Vienako diseinua dela hori”. Rosika soinekoari begira geratu zen. “Tira, pixka bat modaz pasea ere bai”, esan zion bueltan, irribarre eginez.

      Negutegira eraman zuen lehenik Clara Fordek, eta hango loreak erakutsi zizkion. Rosikak asmo ona ikusten zion emakumeari, sufragioaren aldeko agertzen zen, nahiz eta nabari zitzaion ez zuela gaia horrenbeste garatua. Hala ere, eta hau oso gustuko izan zuen Rosikak, jakin-min handia azaltzen zuen Clarak, galdera ugari egiten zizkion, emakumeen bozkaren egoerari buruz eta gerrari buruz. Zurtoina hautsia zuen landare bat hartu zuen eskuan Clarak.

      — Nola ikusten duzu nire senarra? Badakizu, gero eta argalago ikusten dut. Beldur naiz ez ote duen gaitzen bat izango.

      — Baita zera ere. Zaude lasai. Henry osasunaren pertsonifikazioa da eta.

      Clarak musika aretoa erakutsi zion gero, non piano handi bat zegoen. Rosikak, hura laztanduz, bere ahizpa hartu zuen gomutan.

      — Jo nahi al duzu?

      — Ez dakit gogoratuko naizen. Gogoko duzu Verdi? —Rosikak.

      Pieza bukatu zuenean konturatu zen Henry bera ere entzuten zeukala. Clara eta biak hasi ziren txaloka.

      — Bazkaria prest dugu. Denok mahaira —gonbidatu zituen Henryk.

      Clarak Rosika lagundu zuen eskuak garbitzera. Amaitu zuenean, toalla zuri batekin eskuak estali eta berak lehortu zizkion, laztan egin eta begietara begiratuz.

      Clararen hura oso keinu maitagarria begitandu zitzaion Rosikari, betiere, Edith Wynnerrek kontatutakoaren arabera.

10

Liburutegiko bulegoko leihotik ikusten nuen paisaia aldatuz joan zen egunen joanarekin, behin berde egon ziren zuhaitzak orain biluzgorri zeuden, eta elurra ere agertu zen, lotsati baina, eskaileretan etzanik zegoen lehoiaren harrizko irudia zurituz. Bryant Parken postuak jarri zituzten artisauek, izotz gainean patinatzeko pista ere bai, liburuen gordailuaren gainean dagoen zelaian. Liburutegiko hallean zuhaitz handi bat atondu zuten, eta Gabonetako argiak. Kristautasunaren irudiekin batera, judu eta musulmanenak ere bazeuden.

      Goizeko 9etatik arratsaldeko 5etara joan ohi nintzen liburutegira New Yorkeko bulegoetako ordutegia jarraituz. Umeak eskolan utzi eta liburutegirantz. Unairi oker egiten zitzaion eskolako sarrera, azkena izaten zen sartzen, behar izaten zuen norbaitek eskutik heldu eta barrura eramatea, zela irakasleren batek zela Ayala izeneko guardiak. Ayalak nabari zuen Unairen ezintasuna, eta haurra ondo hartzen saiatzen zen, gaztelaniaz hitz eginez, eta gelara ere laguntzen zuen askotan. Atsegina da emakumea. Inork ez daki zenbat urte dituen, ematen du hor egon dela betidanik, baina esango nuke umeek eskolan bera dutela maiteena. Gu ez geunden ohituak eskolan polizia bat ikustera, eta hasieran ikaratu ere egin ginen zertxobait, baina berehala hartu genion tonua, ikusi genuen bihotz alimalekoa duela.

      Unaik betidanik izan ditu zailtasunak hezkuntza arautuarekin. Haur hezkuntzan egunero joaten zen negarrez eskolara, hilabete luzeetan, egunero negarrez. Norak eta biok galdetzen genion geure buruari zer zegoen oker, umea, gu ala hezkuntza sistema.

      Umea ez behintzat.

      Norak borondatezko lanak egiten jarraitzen zuen ikas komunitatean. Astean bitan joaten zen eskolako liburutegira, seme-alabei harako bisita tokatzen zitzaien egunetan, hain zuzen. Bilduma duina dauka PS 87 eskolak, milaka ale ikasleen eskura. Liburuzaina ere badago, zeinek astero ipuin bat irakurtzen dien liburutegiko zoruan jesarrita adi entzuten dauden ikasleei. Irakurri ondoren, hausnarketa eta galdeketa datoz, eta azken ordu laurdena ikasle bakoitzak gustuko dituen bi edo hiru ale aukeratzeko tartea izaten da. Eta astero, aurreko bisitan eramandako liburuak bueltatzen dituzte ikasleek. Pentsa, 900 ikasle inguru dituen eskola batean ume bakoitzak astean bizpahiru liburu bueltatzen ditu liburutegira, eta ale horiek apaletan jarri behar dira berriro eskuragarri izateko. Lan hori gurasoek egiten dute, borondatez. Norak uste zuen Estatu Batuetako bizimodua ulertzeko ondo zetorkiola horrelako zereginetan murgiltzea.

      Ez zegoen ohituta Nora lanik egin gabe egotera. Ikasketak bukatu zituenetik, lehenago ere bai, lanean egon zen. Lehen aldia zen urte sabatikoa hartzen zuela. Horrek ezinegona sortzen zion, nahiz eta urte hori pentsatzeko hartuko zuela bere buruari esan, aurrerantzean zer egingo zuen erabakitzeko, deseroso ikusten nuen. Ahaleginduko zen umeak ahalik eta hobekien molda zitezen hiri eta bizimodu berrira, baina amatasuna bizitzaren erdigunea izatea ez zen ordura arte bere asmoetako bat izan.

      Gertrude Steinen irudiaren abaroan geratzen ginen astean egun batzuetan, hamaikak aldera, elkarrekin kafe bat hartzeko. Baina egun horretan hotz egiten zuenez, Strand liburu-dendak parkean zeukan postuan geratu ginen.

      Liburutegitik atera eta nire oinatzak elurretan ikustean gogoan hartu nuen Antiguako Ama Birjina bahitu zutenekoa, 80ko hamarkadan. Goizero-goizero, ohitura zuen serorak ermitako atea zabaldu eta Ama Birjina janzteko. Urte sasoiaren arabera, jantzi bat eramango zuen: egun seinalatuetan, kapa luzea janzten zioten, bilordea eta gainean koroa, belarritakoak ileordetik zintzilikatuak, ez baitzeukan belarririk, eta kaparen gainetik lepokoak. Bitxi horiek denak, eta jantziak, herriko jendeak emanak izaten ziren. Debozio handia zitzaion orduan Antiguako Amari, arrantzale herria izanik, itsasgizonek uste zuten itsasoa zakar zenean Ama Birjinaren babesa izaten zutela. Serorak, egunsentian, aldare atzeko atea zabaldu eta handik atontzen zuen irudia, haur jaioberri bat bainatzen eta txukuntzen den sentikortasun berarekin.

      Goizean, oholezko atea ireki eta Ama Birjina bere tokian ez zegoela konturatu zen serora. Argi guztiak piztu zituen. Ez zegoen. Azkar, aldare aldera hurreratu zen, erori ote zen ikusteko, beharbada bezperan jantzi zuenean ez zuen toki egokian utzi. Baina ez, ez zegoen. Apaizari kontatu zionean lasai egoteko agindu zion hark, goiz edo berandu agertuko zela. Handik gutxira, gutun bat jaso zuten sakristian. Antiguako Ama bahitua izan zen eta erreskatea eskatzen zuten trukean. Berria agudo zabaldu zen herrian, arrantzaleek edozer diru kopuru ordaintzeko prest zeudela jakinarazi zuten, ezin baitzuten bizi Antiguako Amarik gabe. Apaiza kristau komunitateko lagunekin bildu zen eta zer egingo zuten galdetu zuen. Gehienak ordaintzeko prest agertu ziren, Gabonak zetozen eta zelako Gabonak izango ziren haiek Ama Birjina falta bazen. Artega zegoen aldartea eta, ezustean, “ez dugu ordainduko, agertuko da” erabaki zuen irmo apaizak.

      Gutxitan zuritzen ditu elurrak gure itsas bazterrak, klima epelegia da horretarako. Baina urte hartan elurra egin zuen. Apaiza egunetan zebilen pista baten bila, han nonbait egon behar zen Ama Birjina, seinale bat baino ez zuen behar. Elurra egin zuen egunean, ermita aldean dagoen etxola batera bideratzen ziren oinatzak nabari ziren. Intuizioak, edo goi-hatsak, eraginda, apaiza etxola hartara joan zen. Atea zabaldu zuen eta hantxe zegoen Antiguako Ama, hosto batzuekin estalita. Ez zuen ukitu, zegoen bezala utzi zuen.

      Goiz batean, handik egun batzuetara, ikusi zuen gazte bat gerturatzen ermita aldera. Baina elizara sartu ordez, etxolarantz egin zuen. Buruarekin ere egin zion diosala gazteak apaizari. “Zer edo zer duzu niri esateko?”, galdetu zion apaizak. Aho bete hortz geratu zen gaztea. “Emango dizuet bueltan, baina ez salatu, faborez, diru premian nabil”. “Ados. Nire barkamena daukazu”, ihardetsi zion apaizak. “Hori bai, zerura edo nora joango zaren, hori, Ama Birjinak berak erabaki dezala”.

      Irudia ez zegoen egoerarik onenean. Serorak maitasunez garbitu zuen, tentuz, eta beren-beregi jositako kapa berria jantzi zion. Gazteak herritik alde egin zuen. Bilbo aldean ikusi omen dute, noiz edo noiz, lehorreko ekaitzei aurre eginez.

      — Ez nuen entzuna bahiketarena. Kar kar —esan zidan Norak—. Badirudi Ama Birjinak berak esan ziola apaizari non zegoen, elurraren bitartez.

      — Ematen du baietz.

      — Miguel Torgaren ipuin bat gogorarazten dit, han ere Ama Birjina bahitzen dute —pentsatzen geratu zen—. Maiderrek ere egin zuen horrelako zerbait umeak ginenean. Udalak zumardian jartzen zuen jaiotza handitik ume Jesus lapurtu zuen. Ume Jesus erraldoi bat, benetako ume baten tamainakoa. Aguazilak joan zitzaizkion etxera bila. Badakizu zertarako lapurtu zuen?

      — Opariak izateko.

      — Etxean ez zuten jaiotzarik. Aita itsasoan eta ama dendan, nahikoa lan izaten zuten. Ezkertiarrak ziren gainera, ez ziren elizkoiak. Amonarenean izaten zuten jaiotza txiki bat baina etxean ez. Berak pentsatu zuen ume Jesusik ez dagoen etxeetara ez dela oparirik iristen.

      Nora pentsakor geratu zen.

      — Faltan botatzen duzu Maider? —galdetu nion.

      Ez zidan erantzun.

      Strandeko postuko liburuak miatzen hasi zen.

      — Nik baino denbora gehiago pasatzen duzu liburuak begiratzen. Eta hori idazlea naizela —esan nion, beharbada nire galderak min egingo ziola pentsatuz eta gaiz aldatzeko.

      — Hori esan ba, Uri, zu idazlea zara. Ni irakurlea.

Bazkaltzera eseri zirenean, Dearborneko Fair Lane izeneko etxean, Clara Fordek ideia bat atera zuen mahaira.

      — Eskerrak Emateko Eguna laster izango da. Gutunak bidaltzeko ohitura dago. Eta Wilsoni telegramak bidaltzen badizkiogu? Milaka telegrama bakea eskatuz?

      Henryk berehala babestu zuen emaztearen proposamena, esanez behar zen dirua jarriko zuela horretarako. Rosikak begi onez ikusi zuen.

      Esan eta egin.

      1915eko Eskerrak Emateko Egunean 20.000 telegrama jaso zituen Wilsonek Etxe Zurian. Hainbeste ezen Etxe Zuritik idatzi zuten Emakumeen Nazioarteko Alderdira esanez mesedez ez bidaltzeko telegrama gehiago.

      Edith Wynnerrek telegrama horietako batzuk jaso zituen bere paperetan. New York Crippled Children´s House elkarteko presidenteak idatzi zuena azpimarratu nuen.

      “Guk bere buruaren jabe izaten laguntzen diegu ume ezinduei. Eta eskatzen dugu gerra geratzea, Europako hainbat gazte ezinduta uzten ari den gerra. Ezin al da aurkitu bide bat hau gelditzeko?”.

      Telegramena ez zen izan bazkari hartan hitzartu zuten gauza bakarra. Clarak Carnegie Halleko hitzaldira joateko gogoa azaldu zuen. Hark lagunduko zion New Yorkera trenez. Izan ere, zita garrantzitsua zen Carnegie Hall bezalako areto prestigiotsu batean hitz egitea, itzal handia emango zion Rosikari. Desobedientzia zibila hartu zuen gai nagusitzat. Inbasio kasuetan, erresistentzia pasiboaren aldeko agertu zen. Hungariako historian bazegoen horretarako tradiziorik.

      “Errusiarrak Hungariara zetozenean eta haien kontra egiten genuenean, herrialde osoa hondatzen zuten. Gerra egiten genuen bakoitzean hondamendia izaten zen. Behin, gure agintariek pentsatu zuten hobe zela sartzen uztea, hildakorik gabe, etxerik erre gabe. Sartzen utzi eta gero erresistentzia pasiboa egin. Gurekin aspertu arte”.

      Rosikaren adierazpenak esanguratsuak izan ziren, munduko potentzien desarmatze osoaren ideia bota zuen. Ideia erabat utopikoa, baina orduan egingarri begitantzen zitzaiena. Ideia handiak bota zituen, aitzitik, ez zuten merezitako arreta jaso prentsan; nonbait, prentsa beste alde batera begira baitzegoen, beste norbait zuten jomugan, Henry Ford.

      Hitzaldiaren ostean, antolatzaileek hizlariaren omenezko afari bat moldatu zuten Astor hotelean. Mahai biribiletan, New Yorkeko goi-burgesia zegoen. Bazkari hartara joateko ordaindu beharra zegoen, eta dirua bakearen aldeko kanpainan erabiliko zen. Dotore agertu ziren New Yorkeko handikiak, airos. Mahaiak lorez apainduta zeuden eta ontziteria luxuzkoa zen.

      Antolatzaileek brindis bat eskatu zuten Rosikaren alde. Topa egin zuten eta gonbidatu zuten hizlaria ele batzuk esatera. Eseri egin ziren denak eta Rosika geratu zen zutunik.

      “Eskertzen dut zuen harrera. Eskertzen dut afari honetara etorri izana. Eman duzuen dirua, zin degizuet, zuhurtziaz erabiliko da. Nire ardura izango da hau dena ondo bideratzea. Baina badut beste ardura bat ere bai. Beharbada, handiagoa. Eta da egia esatea. Honekin ez da nahikoa. Ederki afaldu eta etxera joango zarete zuen kontzientziak lasai utzita. Baina jendeak hiltzen jarraitzen du han. Gazteak, emakumeak, umeak ere bai. Gehiago egin behar da. Eta gu, emakumeok, ez gara iristen. Esan behar dut: aberatsok ez duzue nahiko egin bakearen alde, askoz gehiago egin dezakezue”.

      Rosikaren gogoetak ez ziren ondo hartuak izan bertaratutakoen artean. Bolo-bolo hasi ziren, gaitzespen keinuak eginez.

      Rosika eseri egin zen, eta berehala ohartu zen Lolaren eskua bere eskua estutzen ari zela, “ongi egina, Rosika, ongi egina”, xuxurlatzen zion bitartean. Lola ez zen larritu haren hitzekin; alderantziz, egiaren alde egin zuela sentitzen zuen, eta, gainera, biek zekiten ikusleen artean zegoen pertsona garrantzitsuenaren babesa zeukatela, boteretsuen artean boteretsuena zena: Clara Ford.

      Harro, pentsatu zuten aurrerantzean ezin zela ezer gaizki atera.

11

Ezkutukoa. Ikusten ez dena. Ezinegona eragiten digu horrek. Ez dakigu zer gertatzen den gure gorputzaren barruan. Nola mugitzen den odola, nola aldarazten diren gure barruko zelulak. Dena ongi dagoen, noiz sortzen diren gaitzak, ze momentutan hasten diren okertzen gauzak. Igarkizun dugu hori dena, ez dakigu ezer ezustean agertzen den arte. Berdin gertakizun historikoekin. Noiz da iraultzen lehen zuztarra, zergatik ez dugu susmatzen eskuin muturraren agerpena. Gizartearen barruan zerbait higitzen da gu konturatu gabe, eta begien aurrean eztanda egin arte ez gara ohartzen.

      Platano-arbolaren zuztarrei begira nago. Horiek ere gordean hasten dira. Behatzen dut nola ateratzen diren lurretik, arbolak oinez hasi nahiko balu bezala, askatu nahiko balu bezala lur jakin harekin duen betiereko loturatik. Igoarazi egiten dute lurrazala, zartatu galipota. Neure buruari galdetzen diot noraino iritsiko diren erroak, kalea zeharkatuko duten eta iritsiko diren epaitegiraino, eta eraikin hura ere altxatuko duten, arrakalatzeraino.

      1982ko martxoaren 16a. Hamaika urte ditut. Izekorekin batera joan naiz Bilbora, hamaika emakume epaitzen dituzte bertan. Hamaika Basauriko emakume. Delitua, abortatzea. Autobusez egin dugu bidaia, berbetan. Izekok kontatu dit emakume horiek pobreak direla eta ez dutela beste herrialde batera, demagun Ingalaterrara, abortatzera joateko aukerarik. Aberatsek Londresen abortatzen dute eta pobreak kartzelara doaz, edo odolusturik hiltzen dira.

      Isilik geratu naiz. Autobusaren leihoaren atzean pinudiak daude. Pinudien ilunaren gainean nire begien uraren dirdira nabari da.

      Albia lorategian gaude, Bilbon, epaitegiaren aurrean. Martxoa da baina bero handia egiten du. Ezustean, audientziako leihoak ireki dituzte. Kanpotik ikus daiteke barruan zer gertatzen ari den. Barrutik entzuten dituzte gure oihuak.

      Defentsa-abokatua emakume gazte bat da. Esaten du bera bizitzaren alde dagoela. Bera ere ama dela. Hain zuzen ere, gaur, bere alabaren urtebetetzea dela, bi urte betetzen dituela eta etxera itzuli nahi duela. Bizitza hori delako, maite duzunaren alboan egotea.

      Orduak aurrera doaz. Zuhaitzaren azala urratuz olgatzen naiz. Azal baten barruan bestea, marroia, berdea, sagar-berdea. Portuko uraren antza hartzen diot, hura bezala, poligonalak dira zatiak.

      Ezustean jendea korrika hasi da. Polizia da. Edo hori diote, Polizia datorrela. Egun osoan ibili dira manifestarien atzetik, kargak egiten. Saltaka oldea. Erro batekin estropezu egin dut, ala hankatik heldu dit?

      Lurrera erori naiz.

      Galduta nago.

      Ez dut izeko aurkitzen.

      Ez dakit zenbat denbora pasatzen dudan horrela.

Makroepaiketa hark mugimendu feministaren olatu etorkizuna baldintzatuko zuen. Ikusmin handia sortu zuen garaiko prentsan. Jende asko hurreratu zen Bilbora, toki desberdinetatik. Diktadura bukatu berri zen baina legeak nekez ari ziren aldatzen. Antisorgailuak, esate baterako, urte hartan bertan baimendu ziren. Eta epailetza barruan gehienak aurreko erregimenetik zeudenak ziren, Francori atxikiak.

      Mertxe Agundez zen abokatu gazte hura. Hark argudiatzen zuen demokrazia hasiberri batean geundela, ezin ziren emakumeak kartzelara sartu demokratikoak diren beste herrialde batzuetan librea den eskubide batengatik. Gainera, zergatik leporatu behar zaie ardura soilik emakumeei?

      New Yorkeko adibidea jarri zuen. Han, kontrakoa gertatu zen. Emakumeek jarri zioten kereila bat Estatuari beraien intimitatea eta askatasuna bermatzen ez zituelako. Abortua ilegala izanik, Konstituzioak ezartzen duen askatasunaren aurka egiten zuen New Yorkeko Estatuak. Gainera, abortatuta hiltzen ziren emakumeen ardura ere estatuak zeukan. Nola hil daiteke pertsona bat berea den eskubidea erakundeek bermatzen ez dutelako?

      New Yorkeko epaiketan errabino batek hitz egin zuela esan zuen Agundezek. David M. Feldman emakumeen abortatzeko eskubideaz aritu zen erlijioaren ikuspegitik. Haren ustez, Biblian ez da agertzen abortatu duten emakumeen aipamenik orduko gizartean onartua zegoelako. Bibliak emakumearen alde egiten duela beti zioen. Jaio gabeko izaki bat baino jaiotakoa babestu behar zela. Balizkoaren aurretik badena.

      Errabinoari arimaz galdetu zioten. Noiztik daukagun arima. Galdetu zioten ea fetuak arima duen. Arima izpirituala da, erantzun zuen. Arima ez da hazten eta ez da desagertzen. Energia bezala, hortxe dago beti. Rabbiaren arabera, epaiketan arimak ez zuen zerikusirik. Gakoa zen erabakitzea abortua hilketa bat den eta, liburu sakratuei begiratuz, ez da hilketa.

      Agundez abokatuak jarraian aipatu zuen epaitutako hamaika emakumeetatik gehienak erlijiozaleak zirela, eta ez zutela beraien burua beren erlijiotik kanpo ikusten, baina ezin zituztela ume gehiago mantendu, ez zutelako dirurik.

      Gaineratu zuen, azkenik, emakume haien delitua “ezinezkoa” zela, hau da, nola frogatu ahal zen haurdun zeudela? Ezin bazen frogatu, orduan ez zuten deliturik egin.

      Fiskalak desadostasuna agertu zuen. Haren ustez, ezkonduta eta seme-alabak dituen emakume batek haurduntzeko prest egon behar du une oro. Protestak sortu zituen fiskalaren esanak.

      Epaiketa emakumeek irabazi zuten eta libre geratu ziren. Baina fiskalak errekurritu egin zuen sententzia eta Gorenak kondenatu egin zituen berriz, kartzela zigorrarekin. Alta, delitua Franco garaian izan zenez, eta diktadura bukatu zenean indultuak egon zirenez, haiei ere indultua eman zieten, kondenari eutsiz, hori bai.

      Goreneko epaile bakar bat agertu zen absoluzioaren alde, Francisco Tomas y Valiente, eta kontrako boto partikularra idatzi zuen. Esan zuen emakumeak beraien eskubidean zeudela.

      ETAk hilko zuen urte batzuk geroago.

Mugikorreko mezu batek itzularazi ninduen berriz ere mundura. Bulegoko leihotik behatzen nuen platano-arbola ahaztu eta begira jarri nintzaion mugikorrari. Marcos Grijalbaren mezua zen. Marcos eta Rebecca ziren New Yorkera joan baino lehen bertan genituen lagun bakanak. Beraiek kontatu zizkiguten, Zoom bidez, hiriko bizimoduaren gorabeherak, nondik hasi ere ez genekiela.

Baduzue planik ostiralerako?

Ez.

Nahi duzue etxean afaldu? Nire laborategia erakutsiko diet umeei eta gero paella bat jango dugu gurean. Ados?

Primeran.

Arratsaldeko 6etan geratuko gara campuseko atari nagusian. Metroko 1 linea hartu. Uptown, 116 geltokiraino. Hantxe egongo naiz zain, 116. kalea Broadwayrekin gurutzatzen den tokian.

Ongi da.

Laster arte!

      Espero bezala, Marcos zain geneukan Columbia Unibertsitatearen atarian. Bost minutu atzeratu ginen eta bertan zegoen dagoeneko. Columbiari buruz esan zigun aurreneko gauza, ikasleek klasikoak irakurri behar dituztela unibertsitatera sartzean: Homero, Herodoto, Aristoteles, Platon, Zizeron, Virgilio eta enparauak. Nahiz eta ingeniaritza ikasi, horiek irakurri behar dituzte.

      Izen horiek liburutegi nagusiko eraikinaren frontisean daude zizelkatuak. Haien azpian, pankarta handi bat zegoen, emakumezko idazleen izenekin, duela gutxi jarria: Angelou, Anzaldua, Chang, Hurston, Morrison, Revathi, Shange eta Silko.

      Haren laborategirako bidean, Lorca bizi izan zen erresidentzia erakutsi zigun, eta Jose Antonio Agirrek non eman zituen eskolak. Orobat, Bigarren Mundu Gerran Manhattan izeneko egitasmoa non gauzatu zen. “Hemen jarri zuten abian bonba nuklearra, Columbian. Gero, espioi asko zeudela konturatu eta Los Alamosera eraman zuten dena”.

      Laborategian bertan, garunak nola funtzionatzen duen azaldu zigun, gure umeek ulertzeko moduko sinpletasunarekin. “Neuronak piztu eta itzali egiten dira, Gabonetako arbola baten moduan. Batzuetan batzuk besteetan besteak. Bizian zehar batzuk betiko itzaltzen dira”.

      Ondoren, nola argitzen diren erakutsi zigun. Taldeka kantetako noten antzeko zerbait sortzen dute, beti-beti mugimendu berak eragiten dituztelako. “Cortical songs deitzen diegu, kantu kortikalak”.

      — Eta mugimendu horiek finituak dira? —galdetu nion—. Izan liteke, literaturan Vladimir Proppek esaten zuen bezala, beti errepikatzen diren hogeita hamaika elementu egotea?

      — Ez dakigu oraindik finituak diren —erantzun zuen Grijalbak—. Dakiguna da eskizofrenia dutenek ez dituztela gure era berean sortzen kanta horiek. Argitxo gutxiago pizten zaizkiela garunean.

      Esan zigunaren arabera, deskubrimendu handi baten atarian gaude garunari dagokionez, DNAren antzeko deskubrimendu handi bat. Dena argituko duen teoria bat. “Neurona guztiak daude elkarrekin lotuta, denak denekin. Eta harreman hori erabat konplexua bada ere, beste alde batetik oso erraza izan behar du azaltzen”.

      — Nola da zure idazketa prozesua? —galdetu zidan—. Uste duzu dena aldez aurretik pentsatua izaten duzula?

      — Tira. Batzuetan uste dut nobela berez idazten dela.

      — Hori zen nire susmoa —jarraitu zuen—, idazleak jakin gabe egiten dituela loturak maiz. Horrexegatik irizten dio nobelak berez bukatzen direla. Demagun, oinez egitea. Oinez egitea erabateko prozesu konplexua da. Gaur egun ezagutzen ditugun robotek oso baldar egiten dute oinez. Gehienek gurpilak dituzte. Bada gu pentsatu gabe ibiltzen gara oinez. Azkenean intuizioz jokatzen duzue sortzaileok, nahiz eta planifikazio bat egin, ez dakizue nola bukatuko den dena. Ezta zientzialari batek ere. Aurrerapen handiak egiten ari gara garunaren funtzionamenduari buruz, azken urte hauetan historia osoan bezainbat aurreratu da, teknologia berriei esker, batez ere.

      — Eta arima aurkitzerik izan al duzue? —galdetu zion Norak olgetan-benetan.

      — Ez, arimarik ez dugu aurkitu. Ezpada zerbait ederragoa.

      Marcos burmuinaren edertasunaz ari zen, zenbat gauza ditugun ikasteko, zenbat aldiz harrituko gaituen. Arima ez zuten kausitu, eta ametsak? Nola irudikatzen ditugu gauzak? Burmuinak ere beldurra ematen du, ez jakiteak. Gaixotasunek ikara handia sortzen digute. Marcosek esan zigunaren arabera, gehiago jakinda, buruko gaitzik okerrenak sendatzeko eran egongo gara. Baina laguna ere izan daiteke burmuina. Adiskiderik ez badugu, berak sortzen dizkigu. Lagun alegiazkoak: anaiak bazuen bat, berarekin jolasten zen. Harekin pozik zegoen, zertarako hezur-haragizko bat? Hark ez zion minik emango, ez zuen bakarrik utziko, ez zion, besteen aurrean, burlarik egingo. Anaiak beti izan du beste mundu bat, han, burmuinean. Hitzak ere asmatzen ditu, edozein gauzarentzat, hitz berri bat, erakutsi dizkiotenek balio ez balute bezala, berak eta bere lagun alegiazkoak soilik hitz egiten duten hizkuntza ezkutuan.

Etxean sartu bezain laster, beste aitorpen txiki bat egin zigun Marcosek.

      — Ondarroako margo bat dugu sukaldean.

      — Nola ba hori? —Norak.

      — Aitak oparitu zidan, Amerikara bizitzera etorri nintzenean. Kartel bat da, jaietakoa, eta “Boga-boga” du lema gisa.

      — Boga-boga kanta zaharra bezala?

      — Bai, aitak kontatu zidan kantarena. Nola Amerikara doazen marinel batzuen istorioa den.

      — Etorkinei buruzko kanta da. Zuk esan arte ez naiz konturatu. Jendeak lotzen du herriaren gorespenarekin, arrantzaleekin, baina ez migrariekin.

      — Horregatik eman zidan kartela. Kantan esaten du, “ez det nik ikusiko zure plai ederra, agur Ondarroako itsaso bazterra”. Eta begira, ondarroar batzuekin nabil hizketan orain.

      Marcosek paella prestatzen zuen bitartean, Rebeccak bere lanaren berri eman zigun. Gerra Zibileko errepublikazale fusilatuen hilobiak husten igaroko zuen uda. Historiagilea da, judu jatorrikoa. Ostiraletan sabbata ospatzeko afaria izaten dute. Eta sabbateko afarian, ohitura da gonbidatuak ekartzea.

      Hanukkah garaian umeei oparitzen zaien jostailu bat erakutsi zien Rebeccak Ane eta Unairi. Dreidel bat. Dreidela lau alde dituen ziba antzeko bat da. Alde bakoitzean hitz bat dago. Puntan duen kirtentxoari atzamarrarekin eragin eta bueltaka jartzen da.

      — Egin aproba —esan zien Rebeccak umeei.

      Ane ausartu zen. Zibota erori zenean Hei hitza utzi zuen agerian.

      — Hei, hebreeraz bizitza da —esan zion Rebeccak.

      — Jai, euskaraz, besta —Anek.

      Ezin hobeto zetorkion jai hitza Aneri, bizitza, besta, biak. Haurdunaldi zaila izan zen berea. Hilabeteetan egon zen Nora ohean mugitu ezinik. Odol-galera izan zuen umetokian eta umeak bizitzeko bi aukeratik bakarra zuela esan ziguten. Eta Norak eutsi zion. Eta seinak ere bai, han barruan. Hankatxoak mugitzen ikusten genuen, odola kanpora bultzatuko balu bezala. Eta, azkenean, jaio egin zen.

      Jai, bizitza, besta. Izaera alaia, sekula arazorik izan ez duen haurra izan da, liskarren bat badago badaki hari nola aurre egin, txikitandik, inteligentzia emozional handia izan du. Heldua izango balitz bezala ume-umetatik, badaki zer den garrantzitsua eta zer ez, eta ez da sartzen debalde ur handietan.

      Irakurketa klubeko lagunek ondo hartu zuten hasieratik, nahiz eta han ezagutzen ez dugun behaztopa izan duen. Lagunik onenaren kontua. New Yorken haur guztiek dute lagunik onena, bat bakarra, eta bikoteak egiten dira lagun artean ere. Orduan, bere ikaskide guztiek zuten kidea, berak izan ezik. Gurasoen irtenbidea izan zen hiruko taldeak osatzea. Hiru ume geratzen ziren jolasteko, gaua beste baten etxean pasatzeko, hiru lagun, eta horrelaxe lortu zuen Anek parte izatea.

      Irakurle taldeko gainontzeko kideek bezala, eguneroko bat idaztera animatu zuen Norak. Noizean behin begiratua ematen genion. Hasieran, Ondarroakoak ziren gomuta guztiak. Uda, lagunak, aitona-amonak. Gero New York agertu zen. Eraikin luzeak, munstroak, itzalak. Eta azkenik marrazkia, lagunekin eskutik helduta, hiru lagun, bera erdian.

      Egunerokoarekin hartzen du lo Anek. Ohe barruan denetatik izaten du, panpinak, galtzetinak eta liburuak. Maindire artean, itsasora doazen ontzi kolorezkoak ematen dute liburuek.

Marcos eta Rebeccarenean egon eta biharamunean, larunbat goizez, umeak jostari entzuten genituen gelatik. Egongelan zeuden, haien barreak eta algarak aditzen genituen. Gelatik atera ginenean ezustekoa hartu genuen. Gabonetako arbolatik argiak, bolak eta zintak kendu zituzten eta egongelako hormaren luzean itsatsi, zinta itsasgarriarekin. “Etorri, etorri” esan ziguten.

      — Eta zer da hau?

      — Marcosen laborategia.

12

Carnegie Halleko hitzaldiaren ingurumarian sortu zen garai hartako Estatu Batuetako pazifismoa markatu zuen ideia zoroa, bake-ontziarena alegia. Louis P. Lochner izeneko gazte bakezaleak atera zuen mahaira Ford eta Rosikarekin batera izandako enkontru batean. McAlpin hotelean elkartu ziren, hain zuzen, Carnegiekoa eta gero, Rosikaren gelan. Lochnerrek gogorarazi zion Rosikari nola aurreko urtean gerran zeuden umeei opariak eramateko ontzi bat antolatzeko ideia proposatu zuen, asmo bideraezina garai hartan, ez baitzuten nahikoa diru eta sostengu horretarako. Orain, aldiz, egoera oso bestelakoa zen. Forden babesa zuten eta, batik bat, aurrekontu handi bat.

      — Kontua izango zen ontzi horretan, jostailuez gain, bakearen aldeko espedizio bat joatea. Estatu Batuetatik enbaxada bakezale bat itsasoratzea, non joango ziren politikariak, jakina, baina baita gizarte zibileko jendea ere, aktibistak, pentsalariak, kazetariak, artistak...

      — Eta bake konferentzia bultzatu Europan bertan —ozen amestu zuen Rosikak.

      — Ez da txarra, bake-ontzi bat... Rosika, arduratuko zara ontzi bat lortzen? —berotu zen Ford.

      — Zelan? Ontzia nik? Tripulazio eta guzti? Ez dakit nondik hasi ere. Ezta zenbat balioko duen.

      — Ez begiratu prezioari. Hartu eskura dagoen lehena.

      Eta horrela, goizetik gauera, Oscar II ontziaren jabe egin ziren. Hobokeneko portutik aterako zen Europara bidean. Hori zen ametsa. Itzalik handiena zuen jendea nahi zuten bertan, eta guztien buru, Estatu Batuetako presidentea, Wilson.

      Fordek bazuen hitzordua hartuta presidentearekin, Rosikari halaxe agindu zion, non Wilsoni bakezaleen egitasmo guztiei babesa emango ziela adierazi nahi zion bekoz beko. Halaber, ontziarena kontatuko zion. Estatu Batuetako gizonik aberatsena atzean izanda, Wilsonek zirt edo zart egin beharra zuen, gehitu behar zen beraien egitasmora.

      Edith Wynnerren paperetan, Fordek Wilson presidentearekin izandako elkarrizketaren hiru bertsio daude. Hiru ikuspuntu erabiltzen ditu hitzordu beraz berba egiteko. Lehena, bilera eta gero Fordek Rosikari telefonoz esandakotik jasoa. Beste biak Lochnerrenak dira, harekin batera elkarrizketara joan zen aktibistarenak. Dena den, garai desberdinetan idatziak daude. Alde batetik, biltzarretik irten eta korrika eta presaka idatzitako notak. Bestetik, Lochnerren bertsio hausnartua dago, bake-ontziaren karietara urte askoren buruan idatzitako memorietan datorrena.

BAT: FORDEK ROSIKARI

TELEFONOZ KONTATUTAKOA

Presidenteak ez du gurea begi onez ikusten. Ondo pasatu genuen elkarrekin hizketan, baina ziur nago gizon honek ez duela ezer egingo! Ez da begien aurrean daukan aukera ikusteko gauza. Esan nion, adostu genuen bezala, konferentzia neutral bat egin behar zela eta berak deitzea izango zela zentzuzkoena. Baina beldur zela ikusi nuen. Esan nion ontzi bat dugula. Esan nion 150 milioi dolarren jabe nintzela eta egunero diru gehiago irabazten nuela. Esan nion konferentzia neutrala aurrera eraman ahal izateko agintzen zidan guztia egiteko prest nengoela. Presidenteari esan nion gorputz eta arima ahaleginduko nintzela zuek emakumeok hasitako lana aurrera ateratzen. Jarriak zinetela dagoeneko zenbait gobernurekin harremanetan. Esan nion ez nuela hogeita lau ordu baino gehiago itxarongo. Ontzia prest zegoela. Biharamunean etorriko zirela kazetariak haren berri jakitera. Esan nion: dena dakizu gure planari buruz, emakumeek aurkeztu dizute behin baino gehiagotan. Biharko erabakia hartzen baduzu, biltzar neutrala deitzea zure esku dago, eta nirekin kontatu ahal izango duzu, nire azken txanpona xahutzeko gertu nauzu. Horixe esan niona. Presidenteak onartu egin zuen konferentzia neutral baterako plana oso zentzuzkoa zela, eta momentuz ez zuela egitasmo hoberik ezagutzen. Hala ere, bere ustea zen hobe zela berak ez deitzea, zeren eta, entzun hau, zerbait hobea sor zitekeen geroago! Ez dut pazientziarik horrelako jendearekin, Rosika. Aitortu zidan gurea zela egitasmorik onena eta jakin bazekiela ondo zer gertatzen ari den gudu-zelaietan. Eta gero bukatzen ez du ba esanez ezin duela orain parte hartu zerbait hobea gerta litekeelako. Zerbait hobea? Zer da zerbait hobea?

BI: LOCHNERREK PRESAKA

HARTUTAKO ANOTAZIOAK

Etxe Zurira joan gara.

      Wilsonen idazkariak bere gelara eraman gaitu. Politikari demokratak ezagutu ditugu bertan. Fordi lirain dagoela esan diote. Negozioez aritu dira.

      Hamabi eta erdietan, idazkariak solasa eten du eta presidentearengana eraman gaitu.

      Abegi onez hartu gaitu Wilsonek. Sasoian dagoela esan dio Fordi. Hark erantzun dio osasuntsu dagoela ariketa fisikoa egiten duelako, gauzei buruz gehiegi ez kezkatzen badakielako eta, batez ere, bere iritzien independentzia ondo zaintzen duelako.

      Ostean, hainbat huskeria esan dituzte: Forden auto berriaz aritu dira, irlandarrez, amaginarrebaren egoeraz eta adiskide duten Thomas Edisonen osasun arazoez.

      Harira joan dira gero.

      Fordek esan dio: “Jakingo duzu jende honek duen proposamenaren berri”.

      Wilsonek: “Jakina. Baina arestian adierazi dudan bezala, Europako estatu neutralen egoera oso aldakorra da. Herrialde neutral garrantzitsu bakarra dago. Gu”.

      Wilsonek ingurumaririk gabe erantzun digu. Ez du bere burua konprometituko gure planarekin horrek esan nahi badu beste konponbide batzuk albo batera uztea. Eta gaineratu du: “Ezin dut nire iritzi independentzia arriskuan jarri”.

      Esan diogu, gauzak horrela jarraituz gero, gerra akiduraz bukatuko dela, eta prezio altuegia dela hori gizateriarentzat.

HIRU: LOCHNERREK HAREN

MEMORIA LIBURUAN IDATZI ZUENA

Wilsonek honela erantzun zion Fordi:

      “Ez dut inola ere esan bitartekaritza neutralaren plana ez dela orain arte azaldu didaten onena. Baina nazio neutral baten buru naizenez, iritzi independentzia ere zaindu behar dut gerrari buruzko proposamen desberdinak aztertu behar baditut: nork daki. Bihar plan hobe bat eskain diezadakete, eta zuenarekin konprometitu naizelako ezin onartu izango dut”.

      Bileraren bukaeran, Wilsonek gure plana onartzen ez zuela ikusita, ultimatum itxura hartu zuen azken ahalegin batekin atera zen Ford:

      “Bihar hamarretan New Yorken izango gara. Egunkari guztietako ordezkariak etorriko dira niregana. Bapore bat erosi dugu. Zatoz zu ere ontziaren ideia babestera. Ez bazara etortzen, nik neuk egingo dut. Orduan, kazetariei esango diet ordezkari amerikarren barku bat eramango dudala Europara, nik neuk, zu gabe”.

Biharamuneko prentsaurrekora ez zen Wilson agertu, agi denean, ezta Rosika ere. Ez zion irizten unea zenik. Fordek bere gain hartu zuen ardura guztia.

      — Zein da espedizio honen helburua? —galdetu zion kazetari aldrak.

      — Herrialde neutralak bildu eta eragin dezaten deitzea.

      — Nola egingo duzue hori?

      — Hori beste batean esango dut.

      — Estatu Batuetako Gobernuaren babesik ba al duzue?

      — Hori beste batean esango dut.

      Forden adierazpenak lausoak izan ziren, beharbada azkarregi deitu zituen kazetariak, gauza gehiegi zuten lotzeko, batez ere bake-ontzi hartan joango ziren politikari eta aktibisten izenak. Ford joango zela bazekiten, Rosika Schwimmer gehituko zitzaiola, jakina, eta Louis Lochner ere parte zela, bai. Baina izenak falta ziren, izen handiak eta egitasmoaren azalpen zehatza, puntuz puntu idatzia.

      Rosikak egunkarian prentsaurrekoaren berri irakurri zuenean eskuak burura eraman zituen. Titularra hauxe zen: Gabonetarako lubakiak hutsik. “Nola? Gabonetarako lubakiak hutsik?”, aztoratu zen Rosika. “Nola bota du bonbatzar hau?”, begiratu zion arduratuta solaskide zuen Lolari.

      Halaxe zen. Fordek sekulako enbidoa bota zuen. Gabonetarako gerra bukatuta. Ez atzera ez aurrera zegoen gerra luzea berak, bere lagunek eta bere sosek lortuko zuten askatzea. Zalantzarik gabe, ilusio handia sorrarazi zuten jendartean Forden adierazpenek. Alta, ez al zen gehiegi arriskatu? Ez al zuen presio handiegia jarri bake-ontziaren egitasmoan? Lortzen bazuten ongi, baina ez bazuten lortzen, iritzi publikoa oso kontra jarriko zitzaien.

      Wilsonen babesa lortzeko azken ahalegina Rosikak berak egin zuen. Oraingo honetan ez zen bera bakarrik joan, emakumeen bozaren aldeko aktibista gazte baten laguntza izan zuen. Edith Wynnerrek izkiriatu zuenez, Wilson baino gizon atseginagorik aurkitzea zaila zen. Ondo hartu zituen emakumeak bulegoan eta oso kezkatsu agertu zen gerraz. “Ez duzue erregutu beharrik. Arduratuta nago, beste inor baino kezkatuago. Ahal dudan guztia egin nahi dut bakearen alde. Horregatik, azken ahalegin serio bat egingo dut gobernuko eta gobernuz kanpoko indarrak batzeko, bakearen bidean”.

      Ford eta Lochner baino itxaropentsuago atera ziren presidentearen hitzordutik Schwimmer eta haren laguntzailea. “Wilson presidentea bakearen alde dago erabat. Ez dut inolako dudarik zerbait egingo duela. Uste dut bere kezka dela hutsik ez egitea, erabakiak hartzea momentu egokian”, idatzi zien Rosikak Bakearen Aldeko Alderdiko bere kideei, itxaropenez.

13

Izeko Begok deitu zidan. Oholezko kabinetan sartu nintzen berriz. Telefonotik, boza aurkitu nion zertxobait ahuldua, eta bere ezaugarri zen gogoberotasuna adierazten azaltzen bazen ere, gero eta indar gutxiago kausitzen nion espresioan. Lucia Berlin ari zela irakurtzen esan zidan, liluratuta zegoela. “A ze ahotsa, eta soiltasuna. Hiruzpalau gauzarekin dena kontatzen du”. Beti komentatzen zizkidan liburuak, oso irakurlea zen. Eta gero, azterketa zirudien betiko galdera: “Eta zu, zer ari zara irakurtzen?”. Ehunka liburu irakurri eta gero, idazlea izanik, izekoren itaunak ikara sortzen zidan oraindik. Azalpen burutsuak eskatzen baitzizkidan, hamahiru urte nituenean eta orain ere bai. Babesa ematen ere ona zen, aitzitik, nire nerabezaroko lehen poemak irakurri ez ezik markoan sartu eta ikusgai jartzen baitzituen.

      Dena zuen irakurrita, errusiar nobela luzeetatik latinoamerikarretara. Azken boladan gehien aipatzen zidan nobela Prousten Denbora galduaren bila zen. “Badoan bizitza jasotzen du xehetasun guztiekin. Uste dut bizitza horixe dela, detaile txikiak, poz txikiak, horiek dira bizitza”.

      Ikusmena galduz joan zen baina irakurgailu automatikoetan idoro zuen irtenbidea. “Ni beti izan naiz paperezko liburuen zalea bista galtzen hasi nintzen arte. Orain gailu hauetan letra handitu dezaket eta pisurik ere ez dute”. Ohe barruan irakurtzen zuen, atril txiki batekin. Azken urtean mugikortasuna ere asko galdu zuen, egiten zituen paseoak osabarekin, baina gero eta laburragoak. “Komunera joatea ere kosta egiten zait egun batzuetan”.

      — Kontadazu bitxikeriaren bat, hemen dena da zaharra berri —eskatzen zidan.

      — Badakizu Trotski New Yorken egon zela? —atera nion gaia. Izeko eta lagunak troskistak izan ziren gaztetan eta banekien pasadizoa gustuko izango zuela—. Bada egin zuen lehenengo gauza izan zen New Yorkeko Liburutegi Publikora joan. Eraikin honetan izan zen, hemengo liburuak miatzen.

      — Ez zen makala. Nik ere gauza bera egingo nuke.

      — Hilabete eskas batez egon zen New Yorken, 1917an, iraultzaren urte berean. Esaten da egun horietan bere zortzi urteko semea galdu egin zela. Etxetik atera zen lehenengo kalea ezagutu nahi zuelako.

      — Ba al dago lehen kalerik? —galdetu zidan izekok—. Agian beste zenbaki batetik hasten dira zenbatzen...

      — Bada bai, lehen kalea existitzen da. Baina oso-oso laburra da, eta zaila da aurkitzen, Bowery ondoan dago.

      — Horregatik galdu zen umea.

      — Tira, azkenean aurkitu zuten mutikoa eta Trotski eta familia bueltatu egin ziren Errusiara, iraultzara. Bazihoazenean, Trotskik esan zion semeari: “Noizbait itzuliko gara New Yorkera”. Baina ez zen egundo bueltatu.

      — Nik ere banuen asmoa New Yorkera itzultzeko —esan zidan izekok—. Baina, gorputz honekin, ezin dut. Dena den, zurekin telefonoz hitz egitea bada halako itzulera bat. Zer gehiago dakizu Trotskiri buruz?

      — Bada, troskizale asko zeuden New Yorken. New Yorkeko intelektualak izeneko talde bat ere bazegoen, garaiko pentsalari onentsuenak bildu zituena, gehienak Trotskiren jarraitzaileak. Juduak ziren, idazleak, kritikoak eta soziologoak. Stalinen hilketak eta triskantzak ez zituzten onartzen eta Trotskirengan jarri zuten halako sozialismo gizatiar baten itxaropena. Talde horretan egon zen Daniel Bell soziologoa ere. Nirekin batera liburutegian dagoen bekari baten aita.

      — Bell?

      — Daniel Bell. Bere libururik ezagunena The End of Ideology da, non teorizatzen duen nola langileria aldentzen joan zen iraultzaren ideiatik. Baina beste zerbaitengatik da famatuagoa.

      — Zergatik?

      — Esan zuelako behin unibertsitateko irakasle izateko hiru arrazoi handi zeudela. Ezetz asmatu zeintzuk.

      — Esan.

      — Ekaina, uztaila eta abuztua.

      Izekok barre egin zuen, eta gero eztul.

      — Orduan zuk idazle izateko hamabi arrazoi dituzu.

      Barre egin genuen biok.

      — Izeko, oraindik troskista sentitzen zara? —bota nion bigarrenean pentsatu gabe.

      — Barrutik bai. Baina ez dakit orain neure burua horrela definituko nukeen. Dena den, ni ez naiz aldatu. Nire ideiak berak dira, ametsak ere bai. Ez, ez naiz aldatu. Leku berean nago. Besteak aldatu dira.

      Izebaren tokia non zegoen pentsatzen jarri nintzen. Bakarrik daudenekin, hantxe dago. Ulertzen ez ditugunekin, alboan dago. Jendearen gehiengoak iritzi bat baldin badauka, bera beste aldean jarriko da, ez zaio gustatzen denek berdin pentsatzea, arriskutsua deritzo. Beti saiatuko da bestearen lekuan jartzen, hura ulertzen. Familian, gehienak Athletic Club taldearen zaleak ginela ikusita, berak erabaki zuen Realekoa izango zela. Lehengusua bakarrik zelako realzalea. Biak bakarrik beste guztion aurka. Horrelakoxea zen.

      Zerbait ikasi badut gure ama eta haren ahizpengandik da kritikoa izaten alde guztiekin. Ez dago bertan goxo egiterik. “Bizitzan gaude hobetzen joateko”, horixe esaten zidaten txikitan. “Pertsona hobea izaten saiatu beti, zure iritziak zalantzan jarri, zure egoera. Hobetu beti”.

      Izeba eta haren lagunak ziren nire bigarren amak. Familiaren ikuspegia oso zabala zuten. “Denok gara familia bera”, esaten ziguten. Batasun handia zegoen emakume haien artean. Eta gauzarik bitxienak egiteko gai ziren. Behin, emakumeen arteko ezkontzak legeztatu baino hamarkadak lehenago, bi lagunen arteko ezkontza antolatu zuten, herrian zehar ibili ziren dotore jantzita, bazkaria ere egin zuten. Ezkontza ez zen legezkoa izan. Eta zer? Izan balitz bezala. Noizbait izango zen, haiek aurretik zihoazen, besterik ez.

      Beste batean, izebaren lagun batek iloba txikiak eraman zituen Joxe Miel Barandiaran arkeologoa ezagutzera. Mito bat zen Barandiaran, erbestean egona, pentsalari handia. Umeek ezagutu behar zutela pentsatu, eta haraxe joan ziren, Atauneko Sara etxera. Gizonak ondo hartu zituen, eta umeei erakutsi bere hezurren bilduma.

      — Begira, hau neandertal baten esne-hortza da.

      Barandiaranek landa eremuetako biztanleekin hitz egiten zuen indusketa lanak hasi aurretik. Baserrietako arkupeetan eseri eta herriko nagusiekin kalakan aritzen zen. Izaki mitologikoei eta haien bizilekuei buruz galdetzen zien. Bazekien jenio miragarriak bizi ziren kobazuloetan historiaurreko gizakien aztarnak egoten zirela. Idatzi gabeko legea zen, ia beti betetzen zena. Horrelaxe irakurri diot apunteetan.

      Atsegin dut imajinatzea ahozko oroimenak milaka urtez mantendu duela nolabait egun batean kobazuloetan bizi izan ziren izakien oroitzapena. Ez ziren neandertal bezala gogoratzen, ez noski, denborak, belaunaldien joanak, beren irudia eraldatu zuen. Kondairazko jenio bezala oroituko ziren noizbait auzo eta maitale ere izan genituen gizaki haiek.

      Fikzioa memoria baita, denboraz biderkatua. Horixe da bere formula matematikoa. Denboraren joanak gertakizunak aldatu eta fikzio bihurtzen ditu.

      Joxe Miel Barandiaranen azken irudia Korrikakoa da. Uste dut euskaldunon asmakizun ederrenetakoa dela euskararen aldeko karrera, poza da, jaia, kirola. 1989. urtean, eta ehun urte beteta zituela, Barandiaranek eman zion lasterketari hasiera. Ez zuen lasterka egin, jakina, oinez joan zen, tipi-tapa, pauso txiki batzuk emanez, ahal zuen neurrian, eta testigua pasatu zion gero etorkizunari. Hizkuntzaren legea horixe baita, transmisioa.

Marcos Grijalba izan zen Historia Naturaleko Museokoei mitxeletaren euskarazko izena pinpilinpauxa dela esan ziena. Halaxe aitortu zigun afarian. Marcos euskaraz ikasten ari da, Madrilekoa izan arren DNA azterketa bat egin zuen behin eta bertan ikusi zuen haren arbasoen zati handi bat euskaldunak zirela. Bere etxean afaldu eta gutxira, mezu bat bidali zidan euskarari buruzko artikulu bat atxikia zuena. John Bengtson irakaslearena zen lana. Haren aburuz, euskara Anatolia aldetik iritsi zen Europa mendebaldera, hizkuntzaren jatorria Kaukaso iparraldean izanik. K.a. 7000. urtean gertatu ei zen hori. Kaukaso iparraldetik mendebaldera ailegatu ziren hizkuntzen adibide bakarra omen da gaur egungo euskara, nahiz eta arrastoak geratu diren Mediterraneo aldean, tokien izenetan batez ere, Sardinian, Frantzian, Italiako Alpe mendietan eta Balkanetan ere bai. Gizarte abeltzain eta nekazari horren hizkuntza berenganatuko zuten garai hartan hemen bizi zirenek, nahiz eta Mesolitoko hitz batzuei ere eutsi.

      Gu ere migrariak ginen orduan. Betidanik migrariak.

      Ez da ur garbia euskararen jatorriarena. New Yorkeko Historia Naturaleko Museoan bertan badago historiaurreko atalean garai hartako gizataldeen mapa bat non agertzen den Euskal Herria, oso antzinako herrialde bat legez. Baina, esan bezala, gauzak ez daude hain argi. Denboran atzera egin ahala ziurtasuna galduz joaten da, zientzia lausotzen, eta ez da erraza ukaezina den teoriarik ezartzea, nahiz eta azken urteetan genetikaren aurrerapenak ilunpea argitzen lagundu duen.

      Teoriak teoria, niri gehien interesatzen zaidana da hizkuntza beraren izaera. Euskarazko hitzik zaharrenak naturari lotuak daude. Adibidez lur eta elur. Hizkuntzalari batzuen iritziz, bi eleok esanahi bera dute, lur eta elur gauza bera. Nonbait klima oso hotza zegoen garai baten oroitzapena. Antzinako hitz horien ondotik gehitu ziren kultura neolitikoari lotutakoak. Abere esate baterako, edo aberats, abere asko dituena. Mendeek aurrera egin ahala hizkuntza indoeuroparren eragina izan zuen euskarak. Besteak beste, maite hitza. Ordura arte nonbait euskaldunek ez zekiten elkar maitatzen. Neure bostean pentsatzen dut, eskerrak azaldu ziren gure artean indoeuroparrak, hitz hori irakasteko. Eta horien ondotik, berba zeltak, erromatarrak, horiek ugari, kulturari eta ekonomiari lotuak, eta gero arabiarrak, eta... nonbait Europako historia euskararen barruan dago, noizbait izan zen ozeano handi bateko animalien fosilak.

      “Eta geuk ere DNA proba egingo bagenu?”, proposatu zidan Norak, “agian sorpresaren bat aurkituko dugu barruan”. Baina ez zen horrela izan. Gure arbasoak euskaldunak ziren % 98an. “A ze aspergarria”, esan zidan, “espero nuen kolore pixka bat”. Gure geneetan, bi lerro nagusi ageri ziren. Bata Eurasiatik zetorrena, oso zaharra. Bigarren lerroa Anatolia aldean sortzen zen. Zuzen egongo al zen gure Bengtson zaharra? Neandertal zati bat ere bageneukan, % 4.

      Txikia, oso txikia, Barandiaranek izekoren lagunei erakutsi zien esne-hortz hura bezain.

14

Bake-ontziaren berriak kanpixtasuna sorrarazi zuen sektore batzuetan. Prentsako sinadura ezagun askok susmagarri irizten zioten bakezaletasun horri, bando beligerantearen aldeko ezkutuko maniobra bat balitz bezala. Oldarrak, gaur egunetik begiratuta, irrigarritzat ere har daitezke, izan ere, alemanen eta austriarren aldekoak zirela frogatzeko bakezaleen izenen jatorrian oinarritu ziren. Schwimmer, izen horrekin eta hungariarra izanik, zalantzarik ez Austria-Hungariako Inperioaren alde zegoela. Horretaz aparte, Lochner ere izen alemaniarra zen eta Shelley, Rosikari Ford aurkeztu zion maistra, izen benetan ingelesa izan arren, eta hor daude Shelley idazleak hori egiaztatzeko, aleman irakaslea zen. Horiexek ziren haien alemantasunaren frogak. Bala-bala zebiltzan gezur horiek egunkari batean eta bestean. Gaur egunetik begiratuta funtsik gabeak, baina urte haietan min handia egin zezaketenak.

      Rosikak ez zituen seriotzat hartu akusazio horiek denak. Hala eta guztiz ere, kontuaren larritasunaz ohartu zen New York Times-ek eraso horiei bide eman zienean. Izen handiko medioa zen, eta da. Eta serioa. Alta, aliatuen aldeko jarrera argia hartua zuen gerraren hastapenetik, alegia Erresuma Batua eta Frantziarekin lerratua zegoen hasiera-hasieratik. Eta letra larritan, 1915eko udazken hartan, hauxe argitaratu zuen: “Gurutzada ez da Forden ideia. Hungariako Schwimmer andrearena da, eta germanofiloek bultzatua”.

      Rosikak ezin zuen gezur hura onartu eta zirkinik egin gabe geratu. Zalantza izpirik gabe, telefonoa deseskegi eta Times-eko zuzendariari deitu zion. Ahots urduriz, baina irmo, gauzak argitu nahi izan zizkion.

      — Ontzia ez da hungariarrena, ez da alemanena. Gure txalupak Bake-ontzi Amerikarra du izena. Abendurako prest izan nahi dugu. Bertan joango dira Estatu Batuetako ordezkariak, parlamentariak, aktibistak, filantropoak, enpresariak... Eta ez goaz Estatu Batuetako Gobernuaren izenean, Estatu Batuetako 100.000.000 herritarren izenean baino. Aukera bat eman nahi diogu bakeari. Bake-ontzian aitzakia bat aurki dezakete Europako gobernuek su-etena egiteko. Askotan aitzakia bat behar da deabruzko espiral baten barruan zaudenean.

      Ez dut aurkitu egunkariaren desenkusarik.

      Bien bitartean, Henry Fordek bidaiaren prestakuntzarekin jarraitzen zuen. Aurrekontua handituz zihoan, bake-ontzirako pentsatuta zituen aurreikuspenak erabat gainditzen.

      — Rosika, ba al dakizu zenbat balioko duen honek denak? —galdetu zion estuturik negozio-gizonak.

      — Ez dakit. Ahalik eta merkeen egiten saiatuko gara, Henry. Musu truk lan egiten ari den jende asko dago, Bakearen Aldeko Alderdiko emakumeak batez ere. Nik ere ez dut ezer kobratuko.

      — Barkatu. Ez dut oso ondo ulertu —harritu zen Ford—. Rosika, zurea da ideia, zuk egin duzun lan handiarekin...

      — Ez dut sos bat bera ere nahi, Henry. Ez dezala inork pentsa honekin aberasten ari naizela. Baina trukean zera eskatu nahi dizut —goibeldu zen Rosika.

      — Esan ba.

      — Lolari eta haren seme-alabei ontzian lekua egitea nahiko nuke. Aurrekoan esan zidan berarentzat miragarria izango zela umeek halako une historiko eder bat bizitzea.

      — Akabo ba, Rosika. Datorrela Lola eta seme-alabak ere bai. Jakina tokia egingo diegula umeei ere. Senarrari ez, ordea. A ze badaezpadakoa. Gizon horrekin aurrez aurre hitz egin behar dut...

      — Ahaztu, Ford —moztu zion Rosikak begietara zuzenean begiratuta—. Baina gogoan hartu Lola eta umeak. Hori izango da nire soldata.

      Bozkario denborak izan ziren haiek Rosikarentzat. Bizitzako egunik zoriontsuenak, beharbada, haiek izan ziren. Bizian ez dira asko izaten hain sentipen aratza duzun egunak, ze ondo nagoen uste duzunak, gauzak benetan bide onetik doaz. Alabaina, euforia ez zen luzea izan. Rosikak berak Franciska ahizpari idatzi zionez, “gogoan dut bi egunez maitagarrien ipuineko edozein ume bezain zoriontsu izan ginela, bi egunez, bi egunez soilik, baina benetan zoriontsu izan nintzen orduan”. Alaitasun horren berri data haietako egunerokoak ere jasotzen du: “Mirari handia gertatu da. Munduko gizon bakarra gurea da. Henry Ford bake mugimenduaren atzean dago, gizon handia. Nire bizitzako urtebetetze zoriontsuena izan da aurtengoa. Sekula ezagutu ez dudan zorion hori, horixe bizi izan dut. Kaletik noala, etxeak ez zaizkit begitantzen etxe arruntak edo zuhaitzak zuhaitz huts. Paisaia hegan ikusten dut nire begien aurrean. Izan ere, albiste onak daude edonon eta mundu osorako dira gainera. Ametsak egia bihurtzen dira, bai. Ford bikotea nirekin dago. Prest. Ez dago oztopo gehiagorik. Bakea lortuko dugu”.

Ez dakit noiz erabaki genuen New Yorken geratzea. Agian hasieratik geneukan susmoa hura ez zela izango urtebeterako, bagenekien apika itzulera luzatu egingo zela. Ahalegin handia izan zen dena utzi eta familia osoa beste herrialde batera mugiaraztea. Eta Gabonen ostean, bagenuen sentipena laburregia izan zitekeela hura, bagenuela oraindik zer bizia, zer ikasia, itsasoaz honako aldean. Itzulera atzendu egingo zen.

      Migrari askok nahi izaten dute itzuli, nahiz eta herrialde berriak ondo hartu, lana eman, maitasuna, dena, urte asko eta gero, itzuli. Hutsunea izaten dute sorterriarena, denboraren poderioz handituz doan zuloa. Bada hor indar bat esaten dizuna, hasi eta buka bizitza toki berean, munduan zehar ibili arren luzaroan, bizitzari zentzu bat emanez, amaitu beti sorterrian, hasierako lekuan, itxi zikloa. Odisean, Ulisesek kosta ahala kosta itzuli nahi du Itakara. Bidaiaren erdian ezagutzen du Kalipso ninfa, eta maitatzen du gorputz eta arima, baina itzuli egin nahi du, hala ere. Kalipsok dena ematen dio, amodioa, etxea, babesa, betiko bizitza ere eskaintzen dio, harekin geratzen bada. Baina ez, Ulisesek Itakara itzuli nahi du, Peneloperengana. Ez du betiko bizitza nahi, lurreko bizitza baino, eguneroko bizitza, menturaz gogaikarria. Alabaina, eta hori ere esan behar da, Ulises Itakara itzultzen den egunean ez du inork ezagutzen, ezta Penelopek berak ere. Txakurrak ezagutzen du, hori bai, eta txikitan izan zuen inudeak, gaztetan ehizan egin zuen orbain batengatik. Horixe izan zen Ulisesek aurkitu zuena itzuleran, ahanztura, espantua. Dena zen desberdin, dena lauso. Mereziko ote zion itzultzeak? Damu izango ote zen? Odisearen ondotik antzinatean bertan idatzi ziren liburu beraren bertsio apokrifoetan, Ulises atera egin zen berriz Itakatik. Kalipsorengana bueltatzeko, ala besterik gabe bere egunak itsasoan amaitzeko, etengabeko bidaia batean, batek daki, baina ontzian sartu eta atera egin zen portutik, ziotenez.

Gure bidaia luzatzea ez zen lan xamurra izango. Urtebeterako joateak ez zuen zailtasun handirik, beka geneukan, lana, bisa, dena. Baina hori guztia bekarekin batera desagertuko zen. Estatu Batuetatik atera beharko genuen, ez genuen bertan bizitzeko eta lan egiteko baimenik. Beste bisa bat lortu behar genuen, eta horretarako lan kontratu bat behar da, baina laneko kontraturik ez dizute egiten bisarik ez baduzu. Dena dago lotua. “New York gogorra da”, esaten dute newyorktarrek. Hiriak, zu konturatu gabe, trabak jartzen dizkizu. Zuri eta zure familiari. Eta traba horiek gaindituz joan behar duzu, guztiaz nazkatu eta herrira bueltatzen zaren arte. Gutxi batzuk geratzen dira. New York gogorra da.

      Bankuko kontua zabaltzeko zergen historikoa eskatzen dizute, baina nola izango duzu zergen historikoa lehen urtean. Telefono bat erosteko behar duzu gizarte segurantzako zenbakia. Baina gizarte-segurantzako zenbakia lortzeko telefonoa eskatzen dizute. Mediku asegurua eska dezakezu, umeentzako dohainik da. Baina eskatzera joan ginenean esan ziguten hobeto zela ez eskatzea, sistemak gure izenak jasotzen baditu gero ezingo dugula migrazio egoera finkorik lortu. Trumpen garaiak ziren orduan, etorkinentzat are okerragoak.

      Baina, bestalde, New York “lagunkoia” ere bada. Migrarien hiria da, migrariek egin dute eta egiten dute. Migrariek migrariak laguntzen dituzte. Eskolako guraso batzuek, korear jatorrikoak, nahiago zuten hirian geratu inguruko herri batera bizitzera joatea baino. Han arrazakeria handia da. Horren beldur ziren. Baina hiriak ondo hartzen zaitu zentzu horretan, nahi duzun tokikoa eta nahi duzun modukoa izan zaitezke. Elkar laguntza handia dago. Norak Amsterdam etorbideko denda batean erosten zituen bagelak. Konturatu zen bi eskatu eta hiru sartzen zizkiola dendako mutil gazteak. Hasieran pentsatu zuen okertu egin zela, tira hurrengoan ordainduko diot. Zerbait esan nahi izan zion mutikoari. “Ez esan ezer eta segi”, poltsa itxi eta eskura eman zion.

      Unaik estututa galdetu zion amari.

      — Zergatik ematen dizkizu hiru? Zutaz maitemindu da?

      — Ez dut uste, Unai. Zaude lasai. Baina, badaezpada, ez diogu galdetuko, bale? —Norak keinu egin zion begiarekin umeari. Eskutik heldu eta kalera atera ziren.

Umeak ez du desberdin izan nahi, besteen modukoa izan nahi du, taldeko parte, estimatua, maitatua. Baina batzuetan ezin da. Ezberdina izatea bekatua denean, gainontzekoek onartzen ez zaituztenean. Anaia pozik zebilen asmatutako lagunarekin edo bakarrik jolasten etxean, berba berriak asmatzen. Dena den, amak uste zuen horrek kaltea ekarriko ziola luzera, ez zuela jakingo kideekin elkar ulertzen eta haren jolasetatik atera eta dendara bidaltzen zuen, edo besterik gabe esaten zion joateko kalera, hantxe egingo zituela lagunak.

      Batzuetan zalantza izaten dut gauzak benetan gertatu ziren edo amestu egin ote ditudan, batez ere haurtzaro garaikoak. Eta hau nahiago izango nuen sekula gertatu izan ez balitz, amestu izan banu eta horretan geratu izan balitz, amesgaizto batean. Anaia goiko mailetan zebilen ikastolan, berea izan zen lehen belaunaldia. Ni baino sei urte zaharragoa zen. Eta egun batean ikusi nuen nola joaten ziren haren atzetik ikaskideak patioan. Eta nola anaia ihes egiten saiatzen zen baina azkenean harrapatzen zuten. Eta gero, denen artean, ikastetxearen alboan zegoen zubira nola eramaten zuten, zubiaren punturik altuenera, eta eskegitzen zuten handik, bi oinetatik helduta. Erortzen bazen, ez zen bizirik aterako. Anaiak oihu egiten zuen. Azkenean, kideek berriz igo zuten zubira eta broma bat zela esan zioten.

      Zer egiten duzu halako zerbait ikusten duzunean? Zuk benetan maite duzun pertsona batek halako egoera bat nozitzean? Nik ez nekien non sartu. Erabat geldirik geratu nintzen. Damu izan nintzen haiengana joan ez izanaz eta oldartu ez izanaz mutil handiei. Baina beldurrak gehiago egin zidan. Ez nion ezer esan etxean. Ez genuen hitz egin gertatutakoaz. Amari ere ez nion ezer esan. Urte asko geroago galdetu nion amari anaiak bizi izan zuen hura benetan gertatu zen ala amestu nuen. Eta amak aitortu zidan hunkiturik baietz, egiatan gertatu zela. Garai hartako giro politiko zitalak ez zuen lagunduko, esaten zidan, non erabat markatuta geunden “korrontearen aurka” joatearren. Indarkeriaren alde ez egotea, “komunista” izatea, gauza horiek. Baina ez al zuten ezer egin orduan gurasoek? Eta irakasleek, zergatik ez zuten neurririk hartu? Agian normaltzat hartzen ziren garai hartan gauza hauek, jolas bat baino ez ziren erasotzaileentzat. Horietako asko gogoratu ere ez dira egingo. Baina ongi dakit anaiari bizitza aldapan gora jarri ziotela “broma” horiek, gainditzea zaila izan duela, eta nekez kendu duela gainetik desberdin izatearen zama hori, maitatua ez izatearena, parte ez izatearena.

      Eta nik ere ezin dut burutik kendu irudi hori. Bera sufritzen, eta ni isilik.

15

Bulegotik atera eta komunera joan nintzen. Bigarren solairuko harrinabarrezko hormetan liburutegiko zuzendarien koadroak daude jarriak, mihiseak zaharrenak eta argazkiak besteak. Liburutegiaren izaera libertario hori komunetan mantentzen da, non biltzen diren zuzendaria eta langileak, eta berba egiten duten eskuak garbitzen dituzten bitartean, ispiluari begira.

      Eta hara non zegoen zuzendaria, Tony Marx.

      — Zer moduz doa ikerketa? —galdetu zidan.

      — Ondo. Baina beldur naiz.

      — Zeren beldur?

      — Bada, Rosika Schwimmerren egun zoriontsuenen berri irakurri dut. Fordekin batera bake-ontzia antolatu zuen, ematen zuen dena ondo joango zela, mundua bere oinetan zuela...

      — Bai, nik ere izaten ditut horrelako egunak. Baina ez dira luzarorako izaten, tamalez.

      — Horixe bera. Beldur naiz irakurtzen jarraitzeko.

      — Kontakizun on batek behar ditu argia eta iluna. Bestela oso inozoa litzateke. Helduiozu eta hurrengoan kontatuko didazu.

      — Hementxe, komunean?

      — Non bestela?

      Zuzendariak eskuak lehortu eta alde egin zuen komunetik.

      Artxibategira igo eta 42. kutxa eskatu nuen. “Ford Expedition” izeneko kaiera zabaldu nuen. Hantxe zeuden Edith Wynnerren paper mekanografiatuak.

      Rosikaren alegrantzia gainbehera bilakatu zen. Apurka-apurka, prentsaren erasoak handituz joan ziren. Probokaziotzat hartzen zuten, broma txartzat. Zer egiten du Fordek halako zirku batean? Ematen zuen kazetari guztiak ados jarri zirela hari eraso egiteko. Nahiz eta The New York Times-eko zuzendariarekin hitz egin eta gauzak bideratu, oldarra ez zen geratzen. Ez zegoen hura geratzerik. Zulo bat estaltzen bazuen beste nonbaitetik aterako zen zikinkeria. Zaila izaten da horrelakoei aurre egitea, giroa erabat norbere kontra dagoenean, denek ikusiko dute aitzakiaren bat eraso egiteko, denak sentituko dira gehiago direla, mintzeko eta zapaltzeko eskubidea dutela eta, orobat, zigorgabetasuna.

      Egoera gaizto eta gero eta jasanezinago hari aurre egiteko, lagunak behar zituzten alboan, aliatuak bilatu. Hartara, izenak behar zituzten bake-ontzirako, izen ezagunak. Eta horregatik, Jane Addams aktibista feminista joateari berebiziko irizten zioten. Aspalditik ezagutzen zuen Rosikak Addams, Hagako kongresuan ere elkarrekin izan ziren eta estutu zuten harremana. Baina Schwimmer eta Addams bi-biak ziren nortasun handikoak. “Utzi niri Addams”, esan zion goxo Lolak Rosikari. “Nik konbentzituko dut”. Lolak Chicagotik ezagutzen zuen Addams, urte askotako adiskidetasuna zuten. Bazekien Addams beraiekin zegoela, baina presio handia jasaten ari zela bake-ontzian ez joateko. “Suizidio politikoa” zela esaten zioten bere inguruko emakume zenbaitek. Addams, era berean, mesfidati zen Fordez. Bakearen aldeko aktibismoan protagonismo handiegia zuela uste zuen, hasiberria izateko.

      Lolak seme-alabei esan zien gutun bat idazteko marrazkiekin. Irudietan agertuko ziren Lola, umeak eta Addams bera, ontzi baten barruan. “Zatoz gurekin” zioen banderatxo bat zuen mastan. “Pasaportea aterako dut eta neguko arropak begiratzen hasiko naiz” izan zen Addamsen erantzuna.

      Haatik, telegrama bat jaso zuen Lolak handik gutxira. Odoljario bat izan zuen Addamsek. “Medikuak ez dit uzten halako bidaia bat egiten”, izan zen aspaldiko lagunari esan ziona. Historialarien aburuz, Addams zorteko izan zen odoljario harekin. Ez zuen bake-ontzia hartu eta haren izen ona ez zen kaltetu. Baina, azken unera arte, joatekotan egon zen.

      Addamsen ezezkoak beste hainbat eta hainbat ezezko ekarri zituen. Esanguratsuena William Bryan estatu idazkariarena izan zen. Azken momentuan esan zion Fordi ontzia agurtzera joango zela baina berak ez zuela Europara bidaiatzeko asmorik. Bi absentzia horiekin, bake-ontziaren ametsak heriotza zauria jaso zuen.

      Barkua atera, atera zen uste bezala, 1915eko abenduaren 6an Hobokenetik. Etorkizun handirik gabe, baina. Prentsak ez zuen amore eman espedizio haren prestigioa hondoratu zuen arte. Egun batzuk lehenago berri onak ziren denak, orain negargarri bilakatu ziren. Erresuma Batuko Gobernuak zoli egin zien eraso Ford eta Schwimmerri. Gerran hain parte garrantzitsua zen potentzia batek horrela mespretxatu bazuen espedizioa, zer zentzu zuen aurrera eramateak?

      Fordi ere aholkatu zioten hura dena gerarazteko. Garaiz zegoela oraindik. Alta, beranduegi zen. Konfiantza handia zuen Rosikarengan. Hark esaten zion herrialde neutraletako agintariak zain zituztela, bazituela poltsan hori frogatzen zuten agiriak. Fordek eskatu ere ez zizkion egin paperok. Itsumustuan, aurrera egitea erabaki zuen. “Goazen bada Europara, Eskandinavia aldean emango digute babesa. Eta ametsa handituz joango da”.

      Edith Wynnerren paper mekanografiatuetan azkena da “Ford Expedition” atala. Ez zuen kapitulu gehiagorik idatzi. Notak bai badaude, agiriak, kartak, argazkiak, baina atal idatzirik ez da gehiago. Wynnerrek kapitulua burutzen du Hobokeneko itsasoratze egun haietako giro jasanezinarekin. Ez du kontatzen nola iritsi zen barkua Europara, zer gertatu zen bake-ontziarekin, konferentzia neutralik egon bazen ere. Deus ez. Arnastu ezin zen giro hori azalduz amaitzen du kontakizuna. Rosikari Boston Post egunkarian egindako kritika gogor bat da Edithen liburuko azken esaldia. “Ez dakit espia alemana den Rosika Schwimmer, eta argi dago ‘idealista’ hitzeko ‘I’ hori arras handia duela —hitz jokoa egiten dute hemen, I ingelesez ni izenordea baita—. Baina esan beharra dago ere bai hungariarra oso emakume bizkorra dela, intentsitate emozional handikoa, eta asko dakiela Europako politikaz”.

      1976ko urriaren 5ean utzi zion idazteari Edithek. Orduan idatzi zuen Rosika Schwimmerren biografia bukatugabe hartako azken orria. Urriaren 5ean, nire urtebetetze egunean, hain zuzen.

Hoboken alboan, Hudson ibaian zertxobait barrurago, badago itsasargi gorri ezagun bat, The Little Red Lighthouse. Itsasargiak bere lana egiten zuen zamaontzi handiak Hudson ibaian gora eta behera zebiltzan urteetan. Baina ontzien harantz-honantza amaitu zenean baliogabetu egin zen. 30eko hamarkadan Washington zubi erraldoia eraiki zioten gainean eta gaur egun itsasargi gorria han bizi da, zubipean, etxerik gabeko pertsonen gisa.

      Nire bakezaletasunari lotua, badago beste itsasargi bat ere, hasieran gris izan zena, gero arrosa eta, azkenik, horia. Herriko liburu-dendaren abaroan, non nerabeoi liburuak zorretan erosten uzten zigun dendariak barazkiak balira bezala, gazte batzuk biltzen ziren. Tertuliak izaten ziren han, literatura, komikia eta kultura maite zituztenen artean. Bada gazte haiei otu zitzaien portuko itsasargia arrosaz margotzea, aurretik grisa zena aldatzea, adierazteko gure egunerokotasunak ere behar zuela kolore pixka bat. Arrosak badu beste zentzu bat ere, identitate aukera libreari lotua. Eta larunbat goiz batean, portuko itsasargia arrosaz agertu zen.

      Bada gazte horiek, edo ingurumari hartan behintzat, antolatu zuten Espainia NATOn sartzearen aurkako kanpaina ere, eta guk, nerabeak ginela, militarrez jantzi, aurpegian bakearen ikurra kolorez margotu eta lehorreratze bat antzeztu genuen herrian, soldaduak bagina bezala, baina bakearen eta kolorearen soldaduak. Ekintza hura izan zen, esango dut, nire bataio politikoa. Gure gurasoen belaunaldia gerra handietan zebilen, iraultza handiekin pentsatzen zuen. Gure iraultzak bestelakoak ziren, egunerokotasunari lotutako iraultza txikiak. Ezen utopia handiek ez zuten zentzurik pertsonaren bihotza barrutik hobetzen ez bazen. Gure iraultzak barrura begira zeuden gehiago.

      NATOren aurkako kanpaina eta gero bestelako aldarrikapenei lotu nintzaien. Gaztetxearen sorrera, esate baterako, ia aldi berean; soldadutzarako adinera iritsi ginenean, intsumisioarena. Mugimendu erabat herrikoia izan zen hura, zeharkakoa, alderdietatik kanpo, gazteriak gazteriatik sortu zuena, Francori hain lotua zegoen armada matxista, homofobo eta eskuin muturrekoa arbuiatzetik eratua. Ez genuen bat egiten balore horiekin inola ere eta, ondorioz, derrigorrezko soldadutzara ez joatea erabaki genuen, 90eko hamarkadaren lehen erdialdean. Itsasargi arrosa, intsumisook horiz margotu genuen, antimilitarismoaren kolorea huraxe baitzen.

      Intsumisioaren mugimenduak erakutsi zuen bazegoela beste era bat bidegabekeriari aurre egiteko, indarkeriarik gabe, desobedientzia zibila erabiliz. Ekintzek oihartzuna bilatzen zuten, eta ahalik eta jende gehien sentsibilizatzea, nahiz alde batekoa izan edo bestekoa. Ondarroako Guardia Zibilaren kuartelean kateatu ginen, 1975ean herritar gazte bat parrandan zihoala barrura sartu eta tirokatu zuten leku berean, torturen hotsa entzuten zen ilunpean, edo 1982an guardia zibil bat tiro bat jaso eta zuhaitza besarkatuz hil zen parajean. Hantxe kateatu ginen, militarismoa salatuz. Eta hantxe atxilotu gintuzten eta eraman gintuzten kartzelara, kondena betetzera, soldadutzara ez joateagatik.

      Intsumisioaren mugimendua amaitu egin zen derrigorrezko soldadutza desagertu zenean. Milaka gaztek osatzen zuten mugimendua, zeinetatik ehunka kartzelan egon ziren, desegin egin zen, lausotu, urtu. Behin hurbileko helburua atxikita, derrigorrezko soldadutza esan nahi baita, urrunagoko helburuak lortzeari zailago irizten genion, ezinezko ez esatearren. Bakegintzan aritzea, mundu mailako militarismoa salatzea, gutariko gutxi batzuen arduran geratu zen. Hala ere, intsumisioak balio izan zuen, asko gainera. Lehena, gazteek ez dutelako urtebeteko amesgaizto militarista hartan bizi behar gehiago, eta bigarrena, garai bat markatu zuelako. Betirako geratu delako keinu hura: desobedientzia zibilaz, indarkeria albo batera utzita, lor daiteke mundu hobeago bat. Beharbada, hori izanik bide bakarra.

2018ko Gabonen ostean izan zen, urtarrilean, edo otsailean seguruago, lehen aldiz ikusi genuenean. Umeek proiektore bat eskatu zioten Olentzerori, telebistarik ez genuenez filmak horma zurian ikusteko. Afalostean, film bat ikusten ari ginen egongelan, Tim Burtonen Beetlejuice hain zuzen, eta hara non ezustean ikusi genuen agertzen berogailuaren azpitik. Sagu bat zen, egongelaren erdialdera ere ailegatu zena, alfonbra gainetik, tipi-tapa lotsabako, gu han egotearen ardurarik izan gabe. Ikusiak genituen aurretik arroz garauen antzeko pinporta beltzak, sagu kaka ematen zutenak, baina ez genien jaramonik egin, sinistu ere ez genuen egin nahi, benetan animalia ikusi genuen arte. Umeak ikaratu egin ziren. Norak telefonoz deitu zion superintendenteari.

      — Oso berandu da orain deitzeko. Zer duzue?

      — Bada sagu bat ikusi dugula.

      — Hori da dena? Bihar joango gara miatzera.

      — Nola bihar? Eta harekin batera egin behar al dugu lo? Mesedez, zatozte eta harrapa ezazue.

      — Baina, zer dela eta hainbeste zalaparta. Ez al duzue sagurik Europan?

      — Bada ez, sekula ere ez dugu izan. Faborez eskatzen dizut. Umeak ikaratuta daude eta alokairua ederto ordaintzen dugu etxean biztanle bat gehiago izateko.

      — Ados. Oraintxe goaz.

      Superra bera eta haren seme Johnny etorri ziren. Aita oso serioa da. Jose izena izan arren sekula ez digu gaztelaniaz egiten. Jakin bagenekien hitz egiten zuela, izan ere, mezulariei, margolariei, harginei gaztelaniaz egiten zien, baina guri sekula ere ez. Behin, artean umeek ingeles gutxi zekitela, igogailuan aurkitu eta gaztelaniaz agurtu zuten gizona. “Niri ingelesez egin”, esan zien bekokia zimurtuz. Semea, aitzitik, oso atsegina da gurekin, nahiz eta harekin ere ez dugun lortzen gaztelaniaz egitea. Etxeko ugazaben aginduren bat izango ote den, baliteke.

      Xurgagailu handi batekin agertu ziren aita-semeak. Eta han ibili ziren berogailuaren atzealdeko bazter guztiak xurgatzen. Neure bostean esaten nuen, ez nuke nahi sagu izaterik orain. Horren ostean, paperezko xafla itsaskor batzuk bazterretan jarri eta alde egin zuten. Xaflei begira jarri nintzen. Ez zen gozoa izango han harrapatuta geratzea. Ezta gure umeren batek deskuiduan ortozik zapalduko balitu ere. Kendu egin nituen.

      Neguko egun horietan ematen zuen sagua etxean ez ezik gure gogoan ere bizi zela. Gure barruak mugiarazten zizkigula. Urduri genbiltzan, hurrengo urtean zer egingo genuen ez jakiteak ezinegona eta tentsioa sorrarazten zizkigun.

      Gelara sartu eta ordenagailuaren aurrean eserita aurkitu nuen Nora. Ez zegoen idazten, adatsa eskuetan hartu eta puntei begira zebilen.

      — Datorren urtekoagatik zaude horrela, ezta?

      — Nik ere geratu nahi dut. Zerbaitek esaten dit geratu behar dugula, laztana. Eta hori baditugula bueltatzeko arrazoi asko, familia batez ere. Baina eman nahi nioke aukera bat gure bizitzari, umeei. Urte hau laburregia izan da. Baina nola egingo dugu? —adatsa atzera bota eta buelta eman zuen aulkian—. Nik ezin dut lanik egin hemen. Ez dut baimenik.

      — Ba, ahaleginduko gara lortzen.

      — Baina dudan bisarekin ezin da, ezin da.

      — Galdetuko dugu.

      — Ezin dela esan ziguten, ondo dakizu. Eta zuk ere ez duzu lanik, ezta bisarik ere.

      — Agian unibertsitateren batek emango dit bisa, eta lana...

      — Agian. Dena da agian zurekin. Zergatik ez zara errealistagoa? Ezin denean ezin da. Oztopo gehiegi daude, ez duzu ikusten?

      — Ez dakit, bihozkada dut lor genezakeela...

      — Bihozkada? Zer da hori? Ai, ama, mesedez.

      — Azkenean erabakia hartzea da, Nora. Erabakitzen badugu geratzea, bada joango gara oztopoak gainditzen.

      — Ez, kontrakoa da. Oztopoak gainditzen baditugu erabakiko dugu geratzea. Esan duzu bisa lortuko duzula, eta lana. Hasi hortik. Etxea lurretik hasten da. Eta gero hitz egingo dugu.

Lanarena, bisarena, zidor estu eta neketsua zen, malkartsua oso. Uste banuen nire liburuek, sariek zer edo zertarako balio zutela Estatu Batuetan, oker nenbilen. Haientzat ezer gutxi ziren. Lotsati, ziurgabetasunez, unibertsitateetara idazten hasi nintzen, departamentuetako zuzendariei, neure burua aurkeztuz. Doktoregoa bukatu gabe nengoen, egia da, baina poema-liburu bat eta hiru nobela eta gero, banuen zer eskainia. Horixe zen behintzat nik uste nuena. Nire umiltasunaz jabetzeko egunak izan ziren haiek. “Hona mundu osoko idazleak datoz. Aukera gutxi daude lekua egiteko. Asko eta asko saiatzen dira, baina gero bueltatu beharrean egoten dira”, hori esaten zidaten. Urrutiko intxaurrak, hamalau ez, bat, eta bera ustela. E-mailak idatzi eta erantzunik ez nuen jasotzen. Halakoa zen nire etsipena ezen, noizean behin, neure buruari idazten bainizkion mezuak, egiaztatzeko e-maila ondo nuela eta mezuak jaso, jaso ahal nituela. Eta hala, neure buruari izkiriatutako mezuak iristen ziren, ez ordea unibertsitateetakoak. Ondo ikasia zuten haiek lan bila dabilenari nola ezetz esan.

            EZEZKOAREN ARTEA

            E-mailik ez erantzun.

            E-maila erantzun

            eta aurrekonturik ez dagoela esan.

            E-maila erantzun

            eta bi urteko plangintza eginda dagoela esan.

            E-maila erantzun, kafe bat hartzeko geratu

            eta 2. eta 3. puntuko aitzakiak jarri ezezkorako.

            E-mailik ez erantzun.

            E-mailik ez erantzun.

            Ez erantzun.

      Kanpoaldean hotz egiten zuenez, neguko arratsalde hotzak museoan igarotzen genituen umeekin. Historia Naturalekoan badago areto bat, Discovery Room deritzona, non umeek gertutik ikus ditzaketen animaliak. Esperimentu txikiak egiten dituzte eta olgetan ibili ere bai, monitoreen laguntzarekin. Baobab handi bat dago gelan bertan eta haurrak hantxe ibiltzen dira zuhaitzaren barruan, lau hankatan, zulo batetik sartu eta bestetik atera. Goiko solairuan terrarioak daude. Horietako batean dragoi antzeko arrabio arrosa bat zegoen, axolotea, Ambystoma mexicanum. Aneri ikaragarri gustatu zitzaion, marraztu ere egin zuen. Ondoan, arrainontzi batean, Hudson ibaiko arrain arrunt batzuk zeuden. Suertatu zitzaigun langile bat etortzea arrainei jaten ematera. Harrigarria izan zen nola ezagutu zuten gizona arrainek, hura zetorren aldera joan ziren denak batera, aldran. Bitxia zen, ezen gu hurbildu ginenean ez zuten keinurik egin. Ordea, langilea agertu zenean txipli-txapla hasi ziren uretan, pozik baleude bezala. Argi zegoen, Hudson ibaiko arraintxo haiek oroimena zuten.

      Eta orduan, arraintxo haiei begira gogoan hartu nuen Marcos Grijalbak esandakoa, nola neurona batek pizten duen ondokoa, kitzika egokia bada. Eta otu zitzaidan, zergatik ez nobelari ere egitura hori eman, dentritikoa, non kontakizun batek beste baten argia pizten duen. Hori da, nobelaren egitura neuronala izango zen, zuhaitz baten adar bat bestearen adarrari lotua, edo erroa ondokoaren zuztarrari.

      — Aita, konturatu zara? —esnarazi ninduen Unaik nire burutazioetatik. Columbus etorbidea zeharkatzen ari ginen—. Ikusi duzu? Saffron saldu egin dute. Zergatik ez zenuen deitu? Esan nizun deitzeko beste batzuk ez aurreratzeko. Non jarriko dugu orain jatetxea? Sekula ez didazu jaramonik egiten.

      Muturturik joan ginen etxera.

16

Umezaroan, aita itsasotik etortzen zenean, konturatzen zen kalean jendeak agurra kendu ziola. Berak ez zekien zergatik zeuden haserre berarekin. Ez zuen ezer egin eta. Itsasoan lan egin, besterik ez. “Emaztea eta haren ahizpak sartu dira orain ere liskar politikoren batean”, pentsatzen zuen bere kolkorako. Eta kalean jarraitzen zuen, txikiteoan, oraindik agurrari eusten ziotenekin.

      80ko hamarkada hasieran, Bilbon abortistak epaitzen zituzten garai bertsuan, ETA (pm) erakundeak gutun bat bidali zuen etxera. Ezin dut data zehatzik esan amak gutuna amorruz desegin zuelako. Dirua eskatzen zuten, bestela familiako edozeini zer gerta ziezaiokeen ez zuten erantzuten. Bahiketa aipatzen zuten. Gurasoek ezin zuten ulertu. Egia da aitak eta bere belaunaldiko arrantzaleek aurrerapen ekonomiko handia egin zutela 70eko hamarkadan. Gerraostean gosea pasatu eta gero baldintza on batzuk izatera iritsi zirela. Baina ez zuten hainbeste diru. Eta egia zen, baita ere, hogei metroko olatu artean egiten zuela lan, Ipar itsasoan bere bizitza arriskuan jarriz. Ez al zekiten gutuna bidali zuten haiek, galdetzen zion gure amak bere buruari, Gerra Zibileko galtzaileak ginela, ez al zekiten ikastola sortzen eta bultzatzen ibili ginela, ez al zekiten amaren ahizpak sindikatuan egiten zuela lan kontserbetako langileen eskubideen alde? Ez, horrek guztiak ez zuen garrantzirik. Dirua behar zuten eta kito, hori zen dena, beste guztia huskeriak ziren.

      Hondartzara daraman oinezko zubiaren erdian jarri, inor ez zetorrela begiratu eta hantxe zabaldu zuen gutuna amak. Ez zuen etxean irakurri nahi, ez zuen inor bueltan nahi. Bakar-bakarrik egon nahi zuen hura irekitzean.

      Nire neba-arreba nagusiei kontatu zien. Niri ez. Txikiena nintzenez, laugarren senidea, nahiago zuen ezer jakiten ez banuen. Bi nagusiei esan zien eta gero erdiko anaiari. Hamahiru urte izango zituen. Mutil zintzoa zen, ikaslea, lasaia. Musikazalea zen, gai zen gela barruan sartu eta orduak igarotzeko bera bakarrik gurasoen diskoak entzuten. Ez dut sekula harekin inolako liskarrik izan, sekula ez nau jo. Ezta ahotsik altxatu ere. Bada amak, mendi buelta egitera joan eta gertatutakoa kontatu zion. Mutikoak esan zion gauza bakarra izan zen, “gorroto dut politika, sekula ez dut bozkatuko”. Amak agindu zion kontuz ibiltzeko eta ez berandutzeko etxeratzean.

      Larunbat batez, erdiko anaia ez zen agertzen etxean. Amari beldur guztiak piztu zitzaizkion bihotzean eta buruan. Karta madarikatu hartaz gogoratu zen. Nor izango al ziren nerabe bati zerbait egiteko? Kartan argi eta garbi jartzen zuen, “zuek eta zuen familiak”. Neba-arreba nagusiekin hitz egin zuen. “Ez esan inori, zoazte kalera eta hasi bila, baina disimuluz”.

      Ez zuten aurkitu. Baina bat edo batek esan zion beharbada lagun batekin joan zela haren etxera, bi mutil lirain ikusi omen zituzten atarian sartzen. “Mutil lirain”, pentsatu zuen amak, haren hamahiru urteko umea liraina izango ote zen pentsatu zuen, bera izango zen?

      Lagunaren etxera deitu eta hantxe zegoela esan zion haren amak, gelan zeudela lo. A zelako lasaitua hartu zuen amak. Hasieran lasaitua eta gero amorrua. “Itzartzea nahi duzu?”, itaundu zion lagunaren amak. Gure amak pentsatu zuen lehenengo gauza izan zen baietz, esnarazteko eta bidaltzeko etxera, haserre zegoela eta kontuak eskatu behar zizkiola. Haatik, bigarrenean pentsatuz, bururatu zitzaion horrek susmoak piztuko zituela, azken finean, zer dela eta ez utzi mutikoari adiskidearen etxean lo egiten. “Ez, utzi. Lotan badaude, utzi”, esan zion amak. “Esaiozu bihar goizean lasai gosaldu eta etortzeko etxera”.

      Amak anaiari sorbaldetatik gogor eutsi eta esan zion:

      — Ez al nizun kontatu kartarena? Ez al nizun esan kontuz ibiltzeko? Ba al dakizu ze gaizki pasatu dugun etxean? Ez genekien bahituta zeunden ere!

      — Ama. Badakit. Baina aspaldian ez nau inork gonbidatu bere etxean gaua pasatzera.

      Anaiak bere bizitza egin nahi zuen, eromen hartatik kanpo.

17

Izekok bere burua bakartua ikusten zuen pentsamendu politikoari dagokionez, ideia aurrerakoiak zituen, ordea ez zuen bere burua nazionalistatzat hartzen, bere lagun gehienek bezala, zeintzuk, konbentzimenduz ala desberdinak izaten gogaituta menturaz, abertzaletasunera lerratu baitziren. Bera ez. Maite zituen euskara eta euskal kultura, abertzale askok baino areago. Baina horien etorkizuna ez zuen ikusten atxikia bai ala bai egitura politiko bereizi baten beharrari. Hori bai, lagunekin fidela zen. Ez zuen sekula adiskidetasuna apurtu. Ezta haiek ere berarekin. Nahiz eta politikaz eztabaidatu, ez ziren haserretzen, hori zen beraien altxorrik preziatuena, leialtasun hori, lagunak izatea gauza guztien gainetik.

      Gaitzak, gordean, hor zirauen barrenak erretzen. Gibelaren transplantea baztertu egin zuten medikuek. Berari deitu eta osabak hartzen zidan telefonoa batzuetan, esanez izeko nekatuegi zegoela hitz egiteko. Baina, espero ez zuenean, halako itxaropen argitxo bat piztu zitzaion. Madrilen tratamendu bat jasotzeko aukera eman zioten, gaitzari behin betiko irabazteko aukera, edo bizi baldintzak hobetzekoa, behintzat. “Osaba dago ni baino pozago”, esaten zidan. “Uste dut beragatik egingo dudala, nigatik bainoago”.

      Deitu zidan baikor, Madrilekoa kontatuz. Kezkatua zegoen bertara bidaiatu behar zuelako, ordu luzeegiak automobilez bere gorputz zartatuarentzat. Nik animatu egin nuen, “zuk dena lortzen duzu, eta hau ere lortuko duzu. Gogoan duzu kartzelakoa?”, galdetu nion. Barre egin zidan. “Jakina”. Kontua da kartzelara sartu eta egun gutxi batzuetara bozgorailuetatik hots egin zidatela. “Uribe Urbieta, abokatuaren bisita”. Sor eta lor geratu nintzen, ez nuen ulertzen bisita zertara zetorren, abokatuarekin bezperan egon ginen eta. Tira, xehetasunen bat esatea faltako zitzaion. Bisita kabinara sartu nintzen. Eta atea zabaldu zenean izeko ikusi nuen barruan.

      — Baina zer egiten duzu hemen?

      — Ni naiz abokatua —eta barrez lehertu zen.

      — Baina, baina...

      Izekok bere burua abokatutzat pasatu zuen epaitegian ezagutzen zuen norbaiten bitartez. Hura ere lortu zuen.

      — Ai ama, zer pentsatuko dute gainontzeko presoek. Hau ez da oso ortodoxoa. Ezin dut besteek baino bisita gehiago izan... —estutu nintzen, poztu beharrean.

      — Ortodoxoa? Ni sekula ez naiz izan ortodoxoa. Ahaztu penak. Ez zenuen pentsatuko ni hileroko bisita labur horiekin konformatuko nintzela. Eta gainera familiako jende gehiagorekin batera, berba egiteko elkarri txanda ezin hartuta. Ezta pentsatu ere. Ordubete daukagu hitz egiteko. Aprobetxatu!

      Aprobetxatu, bizi momentua, horixe zen bere legea.

Egun artega ala zoriontsuagoekin, neguak tokia egin zion udaberriari. Etxera argia sartzen zen lotsagabe, leihotik ikusten ziren Lucerne hotelaren adreilu magentak eta teilatuetan ur gordailu biribilak. Eguratsa epelagoa zenez, egun batzuetan, umeak eskolan utzi eta Norarekin batera oinez egiten nuen liburutegirako ibilbidea, Broadwayn behera. Musikalen afixak zituzten antzokietatik igarotzen ginen, Random House argitaletxearen eraikin luzetik, non ataria liburuz betea dagoen, “oxala noizbait zure bat egotea hemen”, esaten zidan Norak. Culture Espresso kafetegian hartzen genuen kafea, musika indiea jartzen zuten, Velvet Underground, David Bowie eta Eskorbuto ere bai tarteka, gure pozerako.

      Eskorbuto entzuteak Noraren oroitzapenak piztu zituen.

      — Maider eta biok haitzetara joaten ginen musika entzutera —kontatu zidan kafesne bat eskuan—. Ni oso Hertzainak zalea nintzen eta lehen diskoaren kasetea erosi nuen. Baina kaseteak fabrikako akats bat zeukan. Alde bakarra zuen, ez zuen B alderik. Orduan, diskoaren lehen zatia entzuten genuen beti, buelta eta buelta, A aldeari dale.

      Ostiraletan ez ginen elkarrekin joaten liburutegira. Barikuan, umeak eskolan utzi eta etxera bueltatzen ginen korrika, ohera sartzeko. Gure zita sekretua izaten zen, zerua, umerik gabe, lasai, geldo, gogobete, elkar maitatzeko. Gero, maitale bat banintz bezala presaz jantzi eta liburutegirantz abiatzen nintzen, orduan bai, metroan.

      Eskola ostean, patioan geratzen ziren familiak. Unaik nahiago izaten zuen kideekin jolastu baino jende helduarekin kalakan aritu, gurasoekin. Horietako batek, Stephenek, lanbidez marrazkilaria denak, kasu egiten zion eta luzaroan egoten ziren hizketan elkarrekin, irudimenezko munduez, oraindik inork asmatu ez dituen asmakizunez. New Yorkeko Liburutegi Publiko berria asmatu zuten elkarrekin. Eskolako patioan eskegita zeuden uztaiei begira, ikusiz nola Ane zintzilikatzen zen, otu zitzaion Unairi liburutegi publiko berrian uztaiak eskegiko zituela. Eta horrela haurrak iritsi ahal izango zirela goiko apaletara ere, erraztasun osoz, tximinoak balira bezala, eta gora eta behera ibiliko zirela liburuak hartu eta airean irakurtzen. “The New York Monkey Bar Public Library” izango zen. Unaik marrazkia pozarren erakutsi zidanean, pentsatu nuen neure kolkorako liburutegiko zuzendariari kontatu behar niola hura, hurrengo batean, komunean elkarrekin topo egitean.

      Ekitaldietara joaten ere hasi ginen. Irakurketa taldeko guraso batek esan zion Norari New Yorkeko Orkestra Filarmonikoa entzuteko bazegoela manera merke bat: entseguetara joanda. Lincoln Center-eko aretoan egiten dituzte. Musikariak kaleko jantzita egoten dira, ez beltzez emanaldia dutenean bezala, baina gainontzeko guztia berdintsua da. Kontzertu osoa jotzen dute, publiko entregatu, eta apalago, baten aurrean. Aaron Coplanden musika entzutea egokitu zitzaigun. Beldur ginen umeak ez ote ziren aspertuko, ez baitzeuden ohituta helduentzako kontzertu klasikoetara, baina Norak argi zuen joan gabe ez dela zaletasunik garatzen.

      — Musikak istorioak kontatzen ditu —azaldu zien Norak umeei eserlekuetan jesarri ginenean—. Copland entzutea film bat ikustea bezala da. Begiak itxi eta imajinatu...

      Eta halaxe itxi zituzten umeek begiak musika hasi zenean.

      — Egia da, tren bat ikusten dut —esan zuen Anek.

      — Ba nik zaldiak, lauhazka doaz zelaietan barrena —Unaik.

      Horrela zihoazen egunak, gero eta argi ordu gehiagoz, gero eta epelago. Igande batez, Madison Square Parken kaleko zirkua zegoela eta hara joan ginen Ane eta biok. Norak eta Unaik nahiago izan zuten etxean geratu, lasai. Ane hara eta hona zebilen parkean, arima librea betiere, txikitatik. Emakume bat hurbildu zitzaidan. “Zu zara aita?”. “Halaxe da, zergatik?”. “Oso bizia ikusten da umea, artista itxura dauka, ez zenuke nahi aktorea izatea?”. Hasieran mesfidati begiratu nion emakumeari, baina pertsona ona iruditu zitzaidan. “Victoria naiz. Hau da nire txartela, etorri agentziara eta hitz egingo dugu. Konpromisorik gabe”. Jendetasun gutxikoa izan nahi ez eta txartela sartu nuen poltsikoan.

      Parkeko jolasak eta antzerkiak bukatu zirenean, emakume haren “konpromisorik gabe” hura jaio zitzaidan burura. Agian Ane zineko aktorea izan ahal da, nork jakin. Zergatik ez amets egin. Aneri galdetu nion ea probatu nahi zuen. Eta hark, zergatik ez?

      Bulegoa Broadway erdigunean dago, etxe orratz batean. Sartu orduko, mugimendu handia sumatu genuen. Jendea hara eta hona zebilen, umeak, neskatoak, emakumeak. Victoriari buruz galdetu eta nor denik ere ez. Zenbaki bat eman ziguten. “Oraintxe egingo dizute kasu”. Kristaletatik neskatoak ikusten ziren, desfilatzen. Anek esan zidan, “aita nik aktorea izan nahi dut, ezerengatik ez nintzateke modeloa izango”. Galdetegi bat betearazi ziguten. “Zer da zuretzat garrantzitsua? Zer izan nahi duzu handitan?”. Umeak erantzun zuen, ikasketak, lagunak, familia. Biharko egunean aktorea, futbolaria edo biologoa izan nahi dut. Zain egon ginen gero, luzaroan, zenbakidun pegatinekin zeuden umeez betetako gela batean. Luze joan zen itxaronaldia, bizpahiru aldiz pasatu zitzaigun burutik handik joatea, eta halako batean hara non agertu zen emakume dotore bat guregana. “Zatozte, agentzia erakutsiko dizuet. Hemen daude gure modeloen argazkiak, batzuk Munduko Miss izatera iritsi dira. Ni neu ere modeloa izan nintzen garai batean. Nire bi alabak ere badira. Baita iloba ere, umetxoa den arren. Munduko marka guztiak datoz hona modelo eske”. Paretetako argazkietan ez zegoen aktorerik. “Baina ez al da hau aktoreen agentzia?”. “Bai, hori ere bai. Oraintxe azalduko dizuet”. Behin bulegoan, kontatu zigun agentzian neskei “ondo portatzen” erakusten zaiela. “Ondo esertzen, ondo jaten, ondo oinez egiten, probetxuzko emakumeak izateko”. Aho bete hortz geratu ginen. “Badugu ikastaro bat modelo eta aktore izateko baina zuek ere ahalegin txiki bat egin behar duzue. 3.600 dolar ordainduta aztertuko genuke alaba gai den ala ez agentziako kide izateko. Oso erraza da, kreditu txartela eman eta listo”. “Tira, pentsatuko dugu”, modu onean erantzun, eta eskua emanez agurtu genuen emakumea.

      Igogailuan behera gindoazela, Anek esan zidan, “aita, ahaztu, nahiago dut futbolaria izan”.

Egun batzuetan, itzalak hartzen zuen nire gogoa. Egunak aurrera zihoazen eta lan kontuetan dena zegoen geldirik, baiezkorik ez. Jarraitzen nuen, itxaropen handirik gabe, esperoan. Halako batean, Marcosen mezu bat jaso nuen. “Kafe bat nahi?”. Columbia Unibertsitateko zientzia ataleko kafetegian geratu nintzen berarekin. Beirate handi baten barruan dago eta kanpoaldean irakasle eskolako eraikin neogotikoak ikusten ziren. Mahai batean eseri nintzen bere zain. Kanpandorreko ezkilek ordua jo zuten eta handik gutxira agertu zen Marcos, eskuak patriketan sartuta, bere buruaz ziur. Ohi bezala, harira joan zen.

      — Zer moduz doaz gauzak? Lanik lortu duzu?

      — Oraindik ez.

      — Maiatza da gero.

      — Bihar geratu naiz Barnardekoekin. Horiek behintzat kafe bat hartzeari baietz esan diote.

      — Barnard oso aukera ona da. Columbiako eskoletako bat da. Emakumeentzat sortu zuten, emakumeek Columbian sartzerik ez zutenean. Baina gaur egun buelta eman diote horri eta genero ikasketetan oso adituak dira. Garai batean soilik emakumeentzat izate hori aldarrikapen bilakatu dute. Matrikula eskatzen dutenetatik % 10a baino gutxiago sartzen da. Idazle onek ikasi dute han, Jhumpa Lahiri ere han izan zen.

      — Banekien! Kontua da badutela beka bat atzerriko idazleentzat eta horra aurkeztu nahi dut. Hisham Matar, adibidez, haren bitartez etorri zen.

      — Ikaragarria da Matarren memoria liburua, Libian barrena galdutako aitaren bila.

      — Arazoa da bekara aurkezteko barruko norbaitek nominatu behar zaituela, kanpotik ezin da. Bihar geratu naiz Wadda Rios-Font izeneko irakasle batekin.

      — Ea zer dioen. Baina zaude lasai. New Yorken ezezkoa ez da sekula erabatekoa. “Ez” horrek benetan esan nahi du “orain ez”. Orain itxiak dauden ateak etorkizunean zabal daitezke. Izan pazientzia. Argi izan behar duzu beti zer nahi duzun, ez burutik kendu helburua. Gero, bizitzak hara edo hona eramango zaitu, sekula ez dakizu zein izango den bidea, baina jomugaz ez ahantz. Guk ere gaizki pasatu genuen hasieran, ez genuen apartamentua ordaintzeko dirurik, estu ibili ginen eta begira orain, egin dugu bidea. Izan fedea.

      — Fedea ez zait falta, baina...

      — Tira, gauzatxo bat. Rebeccak eta biok erabaki dugu laguntza merezi duzuela.

      — Zer?

      — Diru bat utziko dizuegu, datorren urtea hasteko. Bueltan ekarri ahal duzuenean, ez pentsa gu ere aberatsak garenik. Baina dugun gutxia zuekin partekatu nahi dugu. Migrariak migraria laguntzen du.

      — Ez nuen inola ere espero, Marcos.

      — Gauzarik onenak espero ez duzunean etortzen dira.

Eta nola aldatzen den haizea bat-batean norabidez, hego haize zakarra haize fin bilakatzen den, halaxe egin zuen gure bizitzak ere. Marcosen eta Rebeccaren eskuzabaltasuna itzela zen. Eta keinu haren ondotik, dena jarri zen haize-alde. Biharamunean, Barnardeko arduradunarekin bildu eta ustekabean irribarre egin eta esan zidan, “bada, bai, behar dugu zu lako norbait”. “Nola bai? Baik baietz esan nahi du?” galdetu nion buru-arindurik. “Jakina. Datorren urtean sabatikoa hartzen dute bi irakaslek eta zuk ikastaro bat ematea primeran etorriko zaigu. Zure izena aurkeztuko du departamentuak bekara. Izapideekin luzatuko dira, baina ez da egongo arazorik. Familia osoarentzat bisa ere gure kontu”.

      Asteburu hartan, igandez, Aneren futbol partida izan genuen. Riverside parkean jokatzen zuen, auzoko nesken ligan. Eta gola sartu zuen. “Goool” oihukatu nuen, “gora gure neskak”, inoiz baino ozenago oihukatu ere, eta garrasi egitean, lipar batean, burutik igaro zitzaizkidan Unairen bakardadea parkean, ezezko guztiak, Noraren tristura keinua, Rosikaren derrota, modelo agentzia, Marcosen irribarrea eta alabaren poza gola sartu zuenean.

18

Thomasek “zurea daukat” idatzi zidan posta elektronikoz. “Nirea?”, ez nion ulertzen. “Bideoa, Edithen bideoa, ailegatu da, ikusi nahi duzu? Zatoz bihar 10etan, biok batera behatuko dugu”.

      — Ikaragarria da. Ez duzu sinetsiko. Bere memorialaren bideoa da. Hil eta gero omenaldia egin zioten liburutegian eta hura ezagutu zutenek hitz egiten dute berari buruz, bakoitzak bere ikuspegitik.

      Ze ona, pentsatu nuen, hileta bat. William Faulknerren eleberriaz gogoratu nintzen, non hamabost lagunek zerraldoari buruz berba egiten duten, bakoitzak bere bizipenak emanez.

      Telebista zahar baten aurrean eseri ginen.

      — Eta traste hau, ba al dabil?

      — Ez egin bromarik. Artxibategi batean tresna guztiak izan behar dituzu. Berrienak, eta zaharrak ere bai, zer gerta ere.

      VHS zintaren estalkian, “Edith Wynner’s memorial, 08-13-2003” irakur zitekeen.

      — Artxiboak gutxika ari dira digitalizatzen —argitu zidan Thomasek—. Zorionez, telebista zahar hau daukagu, bideo-aparatu batekin. Nola funtzionatzen duen gogoratzea espero dut... —eta botoiei ematen hasi zen—. Elkarrekin ikusiko dugu, bestela ez duzu jakingo nor den nor.

      Udako egun bero eta heze batean, liburutegi publikoko The Sue and Edgar Wachenheim III Trustees Room izeneko aretoan bildu ziren Edith Wynnerren lagunak. Luxuzko gela bat da, marmolez, egur ilunez eta tapizez apaindua, eskultura klasikoekin bukatutako tximinia dotore batekin. Neure buruari galdetu nion zer pentsatuko ote zuen Edithek, arranditsuegia irudituko zitzaion hileta han egitea, zarata handiegia beti oharkabean pasatzen saiatu zen emakume batentzat.

      Thomasek kontatzen zidanaren arabera, ekitaldia Lloyd familiak antolatu zuen. Hartara, bideoan hitza hartzen lehena Lloyd familiako kide bat izan zen, Robin Lloyd, Lola Maverick Lloyden iloba, hain zuzen, emakume heldua baina liraina oraindik, ile zuriz eta begi urdin biziz, Edithen omenera zetozen guztiei ongi etorria ematen ziena.

      Irudietan, bertaratutako bakoitzak bere izena esaten du eta Edith nola ezagutu zuen azaltzen. Emakume heldu bat da hitza hartzen lehena, adats eta begi ilunekoa, Carol Teitelbaum, Thomasen arabera.

      “Adoptatutako ume bat nintzen, eta, hil baino lehentxeago, amak opari bat egin zidan. Nire ama biologikoa nor zen argitu zidan. Hauxe esan zidana: zure ama nor izan zen jakin nahi baduzu, Edith Wynner izeneko emakume batekin hitz egin behar duzu. Hura da zure familia biologikoari buruz gehien dakien pertsona. New Yorken bizi da”.

      Carolek New Yorkeko telefono zerrendan bilatu zituen Wynnerren izenean zeuden zenbakiak. E. Wynner izeneko batena aurkitu zuen. Deitu zuen, baina ez zuten erantzun. Berriro deitu zuen. Deus ez. Arratsalde batean, ia gauez, norbaitek telefonoa hartu zion azkenean. Edith zen. “A! Carol zara, ez zaitut ikusi mantuko umea zinenetik. Gustura hitz egingo dut zurekin”. Horixe esan zion, horrenbeste urte eta gero.

      — Baina zer da hau? —esan nion Thomasi hunkiturik—. Nobela baterako hasiera perfektua. Edozein idazlek nahiko luke horrelako hasiera bat izan.

      — Bada, orain badakizu nola hasi liburua.

      — Nola sentituko ote zen Carol? Zure ama hiltzera doa eta bat-batean bizitza batetik beste batera egiten duzu jauzi. Ama bat izatetik beste bat izatera. Unibertso paralelo batera igaroko bazina bezala. Egun batetik bestera jakin zuen Rosika Schwimmerren ilobaren alaba zela. Zenbat galdera sortuko zitzaion, nor izango zen Rosika Schwimmer hura, zergatik ezin izan ninduten hazi beraiekin...

      — Jarraituko dugu ikusten —eta play botoiari eman zion berriz.

      Carol izeneko emakume haren alaba Helenek hartu zuen hitza gero. Helenentzat, Edith izeba-amona moduko bat izan zen. Central Parkeko bere apartamentu txikian bisitatzea gustatzen zitzaion, eta iraganari buruz hitz egiten zuen berarekin. Helenek gehiago jakin nahi zuen beti. Jakin-minak Europan zehar bidaiatzera eraman zuen, eta bere begiekin ikusi zituen Rosika eta Edithen sorterriak. Budapest, Timisoara eta Subotikan egon zen. Hasieran, Edithekin zituen elkarrizketak schwimmertarrei buruzkoak ziren. Edithek ez zuen gogoko bere buruaz hitz egitea. Baina, Helenek bideoan kontatzen duenez, “bizitzaren amaieran bere haurtzaroaz hitz egiten hasi zen, oso haurtzaro gogorra betiere. Horrexegatik ez zuen aurretik hitz egin nahi izan”.

      Eta ez bakarrik haurtzaroa. Geroago etorri zena ere ez zen batere erraza izan. Bigarren Mundu Gerran, Edithek Europan zuen familia ia osoa hil zuten naziek. Lehengusu batek bakarrik iraun zuen bizirik. Edithen ama ere gerran hil zen, mojen egoitza batean. Haietako batek, naziak herrira hurbiltzen ari zirela ikustean, zianuro dosi bat eman zion zaintzen zuen agure bakoitzari.

      Edithek ama bisitatu zuen gerra aurretik. Aitarekin Ameriketara joan zenetik ez zuen ikusten. Ez zen oso emakume maitagarria izango. Ikusi zuenean, urte askoren ondoren, honela esan zion alabari: “Ez zait zure soinekoa gustatzen. Moris berdea dirudizu”. Besterik ez. Ez egunonik, ez agurrik, ezer ere ez, iruzkin hori bakarrik.

      Zinta gelditu nuen.

      — Zer da “moris” berde hori? —galdetu nion Thomasi—. “Moris”, “morise” edo “morish”, nola idazten dela uste duzu?

      Birbobinatu eta lauzpabost aldiz entzun genuen pasartea. Hitzari buruz galdetu nion berriro. Kopeta zimurtu zuen.

      — Moorish-a izan al daiteke? —galdetu nion Thomasi—. Badakit horrelako azuleju mota bat dagoela.

      — Ez dut uste —erantzun zidan.

      — Zatoz nirekin, goazen beheko solairura. Hebrear ikasketen sailean sartuko gara.

      Oso arretatsua zen neska gazte batek artatu gintuen han. Baina “moris” hitza ez zitzaion ezaguna egiten. “Ez da hitz bat hebreeraz eta ezta yiddishez ere. Itxaron. Hungariar hiztegian begiratuko dut”, esan zigun. Baina ez. Ez genuen zorterik izan. Ez zen hungarierazko hitz bat ere.

      — Sentitzen dut —esan zidan Thomasek—, lanera itzuli behar dut. Bihar jarraituko dugu?

      Bideo-zintan ikusitakoaz apunteak ordenatzen jarri nintzen artxibategiko mahaietako batean. Handik gutxira, Thomasek bere bulegora hurbiltzeko keinua egin eta ordenagailuaren aurrean esertzeko agindu zidan. “Idatzi Morris bilatzailean, erre bikoitzarekin, eta ea zer ateratzen den”. Halaxe egin nuen. Auto baten irudia atera zen.

      — Zer da hau?

      — Auto bat, Morris markakoa —esan zidan Thomasek—. 30eko hamarkadan oso ezaguna zen auto mota bat.

      Autoa berde oliba zen eta oso forma biribila zuen, eta lohi-babesak oso irtenak.

      — Bere amak lodi zegoela esan nahi zion —esan zidan Thomasek, bekainak jasoaz.

      Ez zen egia Edith lodia zenik. Garaiko argazkietan bikain ikusten da, oso ederra zen. Zergatik hartu zuen horrela hainbeste urteren ondoren? Amaren esan hark oso gaizki sentiaraziko zuen. Neure buruari galdetzen diot zertaz hitz egingo zuten arratsalde hartan, nola jarraitu zuen lehen topaketa hark, bideratu ahal izan bazuten. Amak nolabait aurpegiratzen zion Eslovakiako bazter galdu hartan bakarrik utzi izana. Bazekien ez zela alabaren errua, bazekien alde egin behar izan zuela Chicagora, aitak hala eskatu ziolako, baina ezin zuen jasan. Alabarengandik urrun egotea oso gogorra egingo zitzaion, eta bere ezintasunean komentario itsusi hori egin zion. Hogei urteko alaba auto batekin konparatzea. Amak, funtsean, besarkatu egin nahi zuen, haren ondoan negar egin, esan oso eder zegoela, faltan botatzen zuela, biziki maite zuela, hura izatea izan zela, zalantzarik gabe, bizitzan gertatu zitzaion gauzarik onena. Baina ez zuen egin. Bere lehen erreakzioa min ematea izan zen, alabari, bere alaba maitagarri bakarrari: mespretxua.

      Ez. Ez dakit zertaz hitz egingo zuten lehen enkontru hura eta gero. Irudikatzen dut Edithek kontatu nahi izango ziola New Yorkeko bizimoduaz, Rosikarekin batera ikasitako guztiaz. Eta ez dakit ere agur esateko unean berriro elkar ikusiko ez zutela susmatzen ote zuten.

      Chicagon, neskato bat zenean eta gurasoei buruz galdetzen ziotenean, Edithek erantzuten zuen: “Ez dut gurasorik. Trafiko istripu batean hil ziren biak”. Gurasoak istripu tragiko batean hil zirela asmatu zuen, eta anaia ere orduan hil zela, gurasoekin batera. Denak zeuden hilda. “Eta zure bila datorren gizona, nor da?” galdetzen ziotenean eskolan, erantzuten zuen osaba bat zela.

      Aitak sekula ez zuen pentsatuko alabak ikaskideei esaten ziela ez zuela gurasorik, hilda zegoela. Pentsatuko zuen kontrakoa. Harro zegoela berataz. Eskertua Estatu Batuetara eraman zuelako eta hasi ahal izan zuelako bizimodu berri bat Chicagon, Europa ero hartatik urrun.

      Pentsatu nuen, neure bostean, ze desberdinak izan ziren Rosikaren eta Edithen haurtzaroak. Rosikak umezaro zoriontsua izan zuen, Edithek ez. Edo agian, liburua idazten ari zenean, berak izan ez zuen haurtzaroa ari zen irudikatzen Edith, ikusten zuen soilik alde baikorra. Menturaz zuzen zebilen Thomas esaten zuenean Edithek bere erara kontatzen zuela Rosikaren bizitza, hura edertuz, zuloak eta arrangurak estaliz.

Hurrengo egunean, zinta ikusten jarraitu genuen Thomasek eta biok.

      Irudietan Robin Lloyd agertu zen berriz. “Entzun dezagun Edithek berak zer kontatzen digun”. Robinek zinta bat jarri zuen Edithen ahotsarekin. Estonagarria zen, Edith bere buruaren hiletara joan zela zirudien. Bere arima leku hartatik hegan ariko balitz bezala, bertaratutakoek esaten zutena ikuskatuz. Zintan bizitasuna azaltzen du Edithek, ahots indartsuarekin eta umore handiz ageri da. Eta, jakina, bere lagun Rosikaz hitz egiten du: “Hiru gauza esango nituzke berari buruz. Lehenik eta behin, oso baikorra zela. Ezagutu dudan pertsonarik baikorrena. Bigarrenik, dohain bat zuela. Berari interesatzen zitzaizkion gauzekin besteak zaletzeko dohaina, berdintasunarekin edo bakearekin. Oso ona zen horretan. Eta hirugarrenik, bizitzan den-dena interesatzen zitzaion. Edozerk deitzen zion atentzioa. Gai guztiei buruz jakin nahi zuen gehiago”. Abisu bat emanez bukatu zuen bere grabazioa Edithek: “Ez ukitu Rosika”.

      Hunkituta ikusten ziren hurreratutakoak. Robinek hartu zuen hitza berriz.

      — Ez ukitu Rosika. Zenbat maite zuen...

      — Halaxe da —iruzkindu zuen Carolek—, ez zuen Rosikaren aurkako kritika txikiena ere onartzen. Oso fidela zen.

      Liburutegiko lankide ohi batek hartu zuen hitza gero.

      — Hau Richard Salvato da —argitu zidan Thomasek—. Oso liburuzain fina. Sozialista zen eta liburutegiak eman zion babesa eta lana. Oso pertsona ona zen.

      — Edithek lan egiteko ikaragarrizko gaitasuna zuen. Datuak, gutunak, hori dena antolatzea ez zen erraza izan. Arreta handiz zaintzen zuen bilduma, ez zuen inork ukitzerik nahi, estalinista erabatekoa zen horretan.

      Barre egin zuten denek.

      — Bildumaren ideia —jarraitu zuen Robinek— gure amonak eta Rosikak izan zuten, azken hau hil baino gutxi lehenago. Lola eta Rosika lagun minak izan ziren elkar ezagutu zutenetik. Lola izan zen Rosikaren sostengurik handiena urterik zailenetan. 20ko hamarkadan erabat baztertua egon zen Rosika eta Lola beti egon zen haren alboan. Dena esan behar badut, haserretu ere egin ziren. Eskerrak 1947an, Rosika hil baino urtebete lehenago, adiskidetu ziren.

      — Zenbat gauza bizi izan zituzten elkarrekin —Richardek.

      — Tira, badaude X agiriak ere —gehitu zuen Robinek—. Bake-ontziari buruzkoak. Horiek noizbait jakingo dira, baina oraingoz isilduko ditut...

      Gizon batek hartu zuen hitza gero.

      — Garry Davis bakezalearen semea da hori —Thomasek.

      — Aitak esaten zidan —azaldu zuen gizonak—, Rosika eta Lola benetan handiak izan zirela. Gauza bat argi izan behar dugu: emakumeak ziren hemen bakezaleak. Militarismoaren abolizioa eskatzen zutenak emakumeak ziren. Berdintasuna bakezaletasunarekin lotzen zutenak emakumeak ziren. Nik ezagutu nuenean oroimena galtzen hasia zen Edith dagoeneko, gauzak errepikatzen zituen. Einsteini buruz hitz egin zidan askotan, Rosikak harekin zuen adiskidetasunari buruz. Ikaragarria zen Edith, memoria handikoa. Alzheimerra iritsi zitzaionean argazkiak ateratzen hasi zen, gauzez gogoratzeko.

      — Gauza guztien kopia ateratzen zuen —atera zitzaion Caroli.

      — Halaxe da —argitu zuen Robinek—, gauza guztien kopia. Orain grabatzen ari garen bideo-zinta ere nahiko zuen gorde, seguru —barre egin zuten denek.

      Eta horrela eman zuen bukatutzat hitzordua Robinek, irribarrea ahoan, hurbildu zirenei eskerrak emanda.

      Edith Wynnerren memoriala 2003ko abuztuaren 13an izan zen. Biharamunean, berrogeita hamar milioi pertsona argirik gabe geratu ziren New Yorken eta ekialdeko kostalde osoan. Inoizko itzalaldirik handiena izan zen.

      — Bi eguneko iluntasunak jarraitu zion Edithen heriotzari —esan zidan Thomasek.

19

2019ko ekainaren 12an, asteazkenez, Primo Leviren ehungarren urteurrena zela eta, liburutegiak irakurketa jarraitua antolatu zuen. The Sue and Edgar Wachenheim III Trustees Room gelan izan zen, Edithen hiletako toki berean. Irakurketan parte hartu zuten, besteak beste, Primo Leviren alaba Stella Levik, Jonathan Galassi poeta eta editoreak, Salvatore Scibona Cullman Center-eko buruak, John Turturro aktoreak eta Nicole Krauss nobelagileak. Hainbat hizkuntzatan irakurri zuten Leviren lana, hala nola italieraz, ingelesez, hebreeraz, arabieraz, japonieraz, txineraz, gaztelaniaz, frantsesez... eta euskaraz. niri egokitu zitzaidan euskarazkoa. Alberdania argitaletxeak 2011n atera zuen Hau gizon bat bada; Mikel Irurtiak itzulitako liburuko 26. eta 27. orrialdeak pasa irakurri nituen goraki. 1947an argitaratutako memoria liburuan, Primo Levik Auschwitzeko suntsipen esparruan jasan zuena kontatzen du, zuzen, zehatz, apaingarririk gabe.

      “Orain konprenitu dugu, estreinakoz, gure hizkuntzak ez duela laido hau, gizaki baten suntsipena, adierazteko hitzik. Istant batean, intuizio profetikoz kasik, errealitatea errebelatu zaigu: hondora iritsi gara. Ezin da beherago jo: ez dago, eta ezin irudika daiteke, giza izate dohakabeagorik. Ez dugu gurerik deus: arropak kendu dizkigute, oinetakoak, baita ileak ere; mintzatuko bagina, ez gintuzkete entzungo, eta entzungo bagintuzte, ez ligukete ulertuko. Izena ere kenduko digute: eta hura gorde nahi izatekotan, indarrik aski aurkitu beharko dugu guregan, hartara, gure izenaren gibelean, izan gineneko zerk edo zerk oraindik badirauela erakutsi ahal izan dezagun.

      [...]

      Irudika dezagun orain gizon bat, zeinari, bere pertsona maiteak ez ezik, etxea ere kendu baitiote, usadioak, arropak, guztia, hitzez hitz eduki daukan guztia: husturiko gizona izango da, sufrimendura eta eskasiara murriztua, duintasunik eta burubiderik gabea, guztia galdu duenari aise gertatzen baitzaio bere burua ere galtzea; halako moduz ezen, giza atxikipen oro saihestuz, kontzientziaren harrik gabe erabaki ahal izango da haren bizia edo heriotza; kasurik zorionekoenean, baliagarritasun epai bat beste irizpiderik gabe. ‘Suntsipen esparru’ hitzaren zentzu bikoitza ulertuko da orduan, eta argi geldituko da zer adierazi nahi dugun esaldi honekin: hondoa jo”.

1983ko abuztuaren 26an uholde handiak izan ziren Euskal Herrian. Bilbon izan zuten eraginik larriena. Hogeita lau orduz geratu gabe euria egin eta gero, ur uherrak aurretik eraman zituen eraikinak, zubiak, trenak, automobilak eta baita pertsonak ere. Alde Zaharrean hiru metro garai hartu zituen urak. Bilboko jaiak ziren, Aste Nagusia. Txosnak jarriak zeuden Areatzan, dena prest zegoen bestarako. Baina besta triskantza bilakatu zen.

      Bilbon geunden orduan. Izekoren etxera joan ginen ama, erdiko anaia eta hirurok, jaiak pasatzera, izeko Begoren urteroko gonbita izaten zen hura. Aita itsasoan zegoen, beti bezala. Egunez izeko gurekin ibiltzen zen eta gauez adiskideekin. Santutxuko etxeko leihotik ikusten genuen euria, geratu gabe, ura. Muinoan eraikitako auzoa denez Santutxu, ur guztia beherantz joaten zen, Zazpikaleetara. Ama urduri jarri zen, bueltatu nahi zuen Ondarroara, baina ez genuen nola. Bideak itxita zeuden eta trenbideen zubiak erorita. Saiatu zen taxi bat lortzen baina taxiek ere ez zuten nahi hiritik atera. Jakin nahi zuen seme-alabak ongi zeuden, gurasoak, baina ezinezkoa zen handik mugitzea. Itxaron egin behar genuen. Urak behera egin eta gauzak baretu zirenean, infernua geratu zen agerian, dena lokatzez, dena hankaz gora, jendea negarrez, nondik hasi ere ez zekitela. Marijaia panpina, suntsiturik.

      Hondoa jo zuen orduan Bilbok. Garai baten bukaera izan zen eta beste baten hasiera. Nire haurtzaroko Bilbo orduantxe desagertu zen. Orduan utzi nion ume izateari. Eta izekok gazte izateari.

Thomasek idatzi zidan berriz. “Ez duzu sinetsiko baina Robin Lloyd liburutegian dago. Ezagutu nahi baduzu, zatoz artxibategira”. Bideoan baino zaharxeago zegoen Lloyd, baina berehala ezagutu nuen, bizitasun bera zuen emakumeak.

      — Hauxe da Rosikari buruz idazten ari dena —aurkeztu ninduen Thomasek.

      — Urte askotarako.

      Robinek hitzaldi bat egin behar zuen bake-prozesuei buruz Parisen. Lola eta Rosikari buruz hitz egin nahi zuen eta artxibategira etorria zen Edithen paperak miatzera.

      — Badakizu —esan zidan Robinek—, Rosikak eta Lolak ideia ero eta zoragarri bat izan zuten, Munduko Errepublika Federala sortzearena, non berdintasuna egongo zen, eta armadarik ez zen egongo.

      — Benetan zoragarria.

      — Beraiek hil ostean, Lolaren alaba Georgiak eta Edithek jarraitu zuten Munduko Errepublika Federalaren egitasmoarekin. Georgia zen Lolaren alabarik gazteena, gure ama.

      — Ez nekien.

      — Georgia eta Edith izan ziren garai bateko Lola eta Rosika bezala, lagun minak. Begiratu argazki hau, biak ala biak sandia xerra bat elkarrekin janez —argazkia erakutsi zidan—, eta beste hau, bizikletan bata bestearen atzetik. Liburu bat ere idatzi zuten elkarrekin.

      — Bai ala?

      — Bake-prozesuen historia unibertsal bat, antzinatetik hasi eta gaur egun arte. Irakurri beharko zenuke.

      — Halaxe egingo dut.

      — Bake-prozesuen liburuarena, baina, ez zen beraien ideia izan. Rosikarena izan zen.

      — A ze emakumea Rosika.

      — Bai horixe, amonaren lagun estua. Amona banatu zenetik, ez ziren elkarrengandik aldentzen. Jendeak uste du maitaleak ere bazirela, baina ez dakit.

      — Orduan emakumeen arteko maitasun fisikoa azaltzea ere ez zen erraza izango.

      — Ez pentsa. Hauek oso aurreratuak ziren. Amonak badakigu izan zituela laguntxo gizonezkoak, baina Rosikarena ez dakit. Gure amari elkarrizketa batean galdetu nion ea Rosika lesbiana zen, eta erantzun zidan: “Bai, bueno, ez”. Eta ez zidan gehiago argitu, berarekin batera joan zen sekretua. Dena den, ezkonduta ere egon zen Rosika.

      — Zer diozu?

      — Hungarian, gaztetan, gerra baino lehen ezkondu egin omen zen kazetari batekin eta hilabete batzuetara banatu. Geroztik ez zaio ezagutu mutil-lagunik. Baina kontua ez dago argi. Edithek aztarna guztiak ezabatu zituen —esan zuen irribarre eginez.

      — Robin, galdera bat. Zergatik uste duzu Edithek ez zuela sekula idazten ari zena bukatu?

      — Ez dakit. Liburutegiko mihi gaiztoek esaten zuten ez zuela bukatu nahi dirua kobratzen jarraitu nahi zuelako. Gure familiak ordaintzen baitzuen artxibategiko lana. Baina ez da egia. Beldur zen, beharbada.

      — Zeren beldur?

      — Bukatzeko beldur. Behin liburua bukatuta Rosikarengandik aldenduko zela sentituko zuen, hura ahazten hasiko zela. Betiko nahi zuen haren alboan egon.

      — Sekula ez nuen horrela pentsatuko.

      — Noraino iritsi zara irakurtzen?

      — 42. kutxara baino ez naiz ailegatu. Eta bere liburua hortxe bukatzen da, 1915ean, bake-ontziarekin.

      — Ez zuen idatzi, baina bildu bai, ordea. Onena falta zaizu. 20, 30 eta 40ko hamarkadak. Auzitegi Goreneko epaia, Bigarren Mundu Gerra, Einsteinekin adiskidetasuna, Nobel sarirako kanpaina...

      — Ez zuen lortu baina.

      — Onenak saritu gabe geratzen dira.

Ikasturtearen bukaera heldu zen eta horrekin batera amaierako jaia, eskolako auditorioan. Unaik, lehenengo mailako haurrekin batera, mexikarrez jantzita, Cielito lindo kantatu zuen eta dantzan egin ere bai. Konfiantzaz ibili zen, seguru, Stephenekin izandako elkarrizketek bere buruarengan sinestera eraman zuten umea, eta gustura ikusten zen taula gainean.

      Gaztelaniako lerroko familiek asteburu pasa antolatu zuten New Jerseyko camping batean. Guk ez genuen kanpin dendarik eta Amazonen erosi nuen merkeena, pagotxa, ehun dolar eskas balio zuen dendak eta gainera bi ohe puzgarri ere eman zizkiguten dohainik. Denda hamar lagunentzako zen eta gu lau ginen, baina tira, pentsatu nuen neure bostean, zabalago egongo ginen horrela.

      Autoa alokatu eta joan ginen New Jersey aldera. Campinga parke natural batean zegoen, laku baten inguruan. Parajea filmetan ateratzen diren horietakoa zen. Erraz muntatu genuen denda, trabarik gabe. Oso handia zen, barruan tente ibiltzeko modukoa. Ume guztiak liluratuta geratu ziren dendarekin, denek nahi zuten bertaratu, eta gu pozik. Arratsalderako baina, dendako hormak zulatu egin ziren, orduantxe hasi nintzen konturatzen zergatik zen hain merkea, umeak makilekin ari ziren jolasean eta bat edo batek ederki zulatu zuen.

      Parke naturala zoragarria zen baina bazuen eragozpenik. Hartzak bizi ziren inguruan. Janaririk ez zen utzi behar lurrean eta zaborrak botatzeko kontainerrak ere altzairuzkoak ziren, sendoak oso. Antolatzaileek esan ziguten ez arduratzeko, hartzak ikaratu egiten direla gizakiekin eta oso gose egon behar dutela guregana hurreratzeko. Campingean bertan ere kartelak zeuden, hartz bat ikusiz gero zer egin jakiteko. Okerrena ihes egitea zen, orduan hartzak jakingo baitzuen beldur zinela eta zure atzetik joan zitekeen. Geldirik egotea bazegoen. Eta hartzak garrasi eginez gero norberak ere oihu egitea, ahalik eta ozenen, eta besoak mugiaraziz, hartza bera izutzeko legez. Azkenik, hartzak eraso eginez gero aukera bakarra, borrokatu!

      Kartela ahaztu eta olgetan ibili ginen umeekin batera. Gero, afalordua iritsi zenean, sua piztu zuten gurasoek eta umeak pozik ibili ziren makila puntan marshmallow-a jarri eta sutan erretzen. Halako batean, esan nion Norari, “oheak puztera noa dendara”. Sartu eta ohartu nintzen oheak bai baina puzteko gailurik ez genuela ekarri. Eskean ibili nintzen, ea inork bazuen. Baina zuloa bestelakoa zen eta ez zuten puzten. Bitan pentsatu gabe, puzka puztu nituen. Eta puzka ari nintzen bitartean entzuten nituen sutatik zetozen barre-algarak, eta kanta-soinuak ere bai, eta esaten nion neure buruari zer pentsatuko zukeen hartz batek dendara janari bila hurreratu eta ni barruan aurkituko banindu, ezinean, arnasestuka, oheak puzten.

      Nahikoa gogor zeudela ikusi nuenean, oheak egin eta bueltatu nintzen jendartera. “Ez duzu aurpegi onik, hartzazu garagardo bat”, eskaini zidan gurasoren batek. Dendan lo egin, gauez hotz egin zuen arren, goizean lakuan igeri egin eta bueltako bidea hartu genuen gure auto alokatuan. New Jersey aldetik zubia zeharkatu genuenean New Yorkeko ikuspegia izan genuen automobiletik. Hantxe zegoen hiria, etxe orratzekin. Eta, lehenengo aldiz agian, sentitu genuen hura gure etxea ere bazela.

Ekainaren hondarrean, hegaldia hartu baino egun batzuk lehenago hitz egin nuen azken aldiz izekorekin. Nik ez nekien azken aldia izango zela, nahiz berak, ziur naiz, susmatzen zuen.

      — Madrileko kontu hori ez dut ikusten. Ezinezkoa zait tratamendua hartzeko hara eta hona, joan-etorrian ibiltzea.

      — Eta hegazkinez?

      — Hegazkinez okerragoa da. Osabak dio pisu bat alokatuko dugula han, errazago egiteko. Berak beti ikusten ditu aukerak.

      — Seguru badaudela.

      — Beharbada... —arnasa sakon hartu zuen—. Badakizu? Batzuetan bizitzeak ere nekatu egiten nau. Sekula ez nuen uste hau esango nuenik, baina halaxe sentitzen dut orain, esnatzea, garbitzea, gosaltzea, janztea... oso gogorra egiten zait. Arroparen ukipenak berak mina ematen dit, urte asko dira larri nabilela, ebakuntzak, tratamenduak... nahikoa da.

      — Zer diozu?

      — Uste dut nahiko datu bildu dituztela dagoeneko medikuek nirekin, norbaitek doktorego tesi mardula egingo du, ez duzu uste? —esan zuen bere ohiko sarkasmoarekin, ni estutasunetik ateratzeko.

      — Benetan ba. Oso gaixo ona zara.

      — Baina orain lasai egon nahi dut, besterik ez, lasai egon, horixe bakarrik. Badakit osabak gurago duela nik borrokatzea, normala da, baina hari fin bat da nire gorputza. Eteteko zorian dagoena.

      Isilik geratu nintzen. Ikaragarria iruditu zitzaidan haren zintzotasuna. Nola egiten zion aurre halako egoera zailari. Ze jakinaren gain zegoen bere egunak bukatu zirela. Beti izan zen horrelakoa, erizaina zen, zientziazalea, ipuinak liburuetarako, besterik ez. Berarekin egiak balio zuen bakarrik. Ez zegoen beste bueltarik. Familian gaixoak egon zirenean, bihurgunerik gabe esaten zigun zein zen egoeraren larritasuna, jakinaren gain egon behar genuela zioen. Izekok uste zuen gauzak ezkutatuta ez dela pertsona prestatzen egoerarik zailenetarako. Egia argi esanda, bai. Hartara, egoera onartu egiten da pixkanaka, eta lasaitzen zara.

      — Bihar bertan hartuko dut hegaldia horra joateko.

      — Bai zera. Ez ibili orain dirua gastatzen. Zuk zure eginbeharrak dituzu, ume txikiak dituzu, zaindu itzazu. Zaude lasai, iloba, ez naiz inora joango. Zuen zain egongo naiz hemen, zuek iristeko zain, egon lasai.

20

2019ko ekainaren 28an genuen itzulera hegaldia. Etxera deitu eta izeko lasai zegoela esaten ziguten. Manolita, haren lagun handia, egunero joaten zitzaiola eta gustura egoten zirela elkarrekin, hizketan haurtzaroaz, gaztaroko borrokez, bidaiez... Hitz egiteari utzi zionean lagunak bakarrik egiten omen zion berba, eta berak entzun.

      Hegaldia hartu aurreko bezperan, Nora eta umeekin joan ginen Riverside parkera. Han badago muinotxo bat, autobidearen alboan. Automobilen abarrotsa entzuten zen atzean, baina miragarriki, zelaitxo erabat hiritar hartan, ipurtargiak ikusi genituen, hainbat eta hainbat ipurtargi. Umeek eskuetan hartzen zituzten eta argi egiten zuten haien esku-ahur txikietan. Euskal Herrian ia ezinezkoa zen hura bizitzea. Ez dira ikusten ipurtargiak. Eta han, New Yorken, milioika biztanle dituen hirian, autobidearen alboan, hantxe zeuden, beraien argizko sinfoniak interpretatzen.

      Bikote nagusi bat gehitu zitzaigun. Gizonak esan zigun italieraz “lucciola” deitzen direla. Eta kantari hasi zen italieraz umeentzako lo-kanta bat.

            Lucciola lucciola vien da me:

            che ti darò il pan del re,

            pan del re e della regina.

            Lucciola, lucciola, vien vicina.

      Eta orduan, gizon haren ahots fina kantari entzutean eta umeak ipurtargiak eskuetan pozarren zeudela, orduan, barruan zerbaitek esan zidan izeko Bego hil egin zela.

BIGARREN LIBURUA

(2020)

Mundu guztiak —gizonek, emakumeek, umeek— nahi zuen haren alboan egon, haren epeltasuna, maitasuna, adiskidetasuna nahi zuten. Eta eman egin zien berak askori, gehiegiri agian, neurririk gabe, oparo, sarritan ausartegi.

ANGELIKA SCHROBSDORFF

Norbaitek bizia salbatu zidala sentitu nuen aurreneko aldia, Maider, zurekin izan zen. Tira, uste dut behin baino gehiagotan salbatu nauzula. Ez dut gogoratzen zehazki zenbat urte izango genituen, neskatoak ginela hori bai, ez hain txikiak, hamabi bat urte esango nuke nik, bakarrik joan baikinen haitzetara bainatzera. Amak beti esaten zidan arriskutsua zela han igeri egitea, konturatu gabe korronteak itsaso barrura eraman zaitzakeela. Eta egun hartan amak abisatu bezala jazo zen, segundo batzuk izan ziren, ezustean olatuek kanporantz ninderamatela sentitu nuen. Eta nahiz eta gogor igeri egin, besoei eta hankei ahalik eta bizkorren eragin, lehorretik urrunagotzen ari nintzela ohartu nintzen. Bertan itoko nintzen.

      Eta bat-batean, esku batek besotik heldu eta ur ertzera hurbildu ninduen. Zu zinen, Maider. Izututa begiratu zintudan, eta zuk irribarre egin zenidan, ezer gertatu ez balitz bezala, gertatutakoari larritasuna kenduz. Lehorrera igo eta eskuoihalarekin estali ninduzun. Nik amorruz estutu nuen toalla, begiak gorriturik Kantauri itsasoari begiratzen nion bitartean, irentsi nahi izan ninduen munstro likido hari.

      “Katu bat bezalakoa zara, ura ez da zuretzat”, esan zenidan. Zu, ordea, erabat akuatikoa zinen. Bainatzea ikaragarri laket zitzaizun, orduak eman zenitzakeen uhinen artean. Zuretzat herriko hondartza, Arrigorri, eremu aspergarria zen, haur txikidun familiez betetako leku motela, eta haitzetan, berriz, gure kabuz egon gintezkeen. Ni ez nintzen fidatzen gehiegi haitzez, amaren gaztigua jaiotzen zitzaidan behin eta berriz gogora, baina zuri ezetz esatea ezinezkoa zen. Edonora jarraitzen zintudan, ondorioak oso ondo neurtu gabe.

      Zu izan zinen nire lehen laguna, Maider. Ez dakit noiz ezagutu genuen elkar. Zenbat urterekin hasten zara lagunak izaten? Bostekin beharbada? Bada, bost urte genituenetik gara lagunak, ikastolan elkar ezagutuz gero.

      Beti bilatu izan dugu elkar. Luzaroan ikusi gabe egon arren, lasai sentitzen nintzen, argi neukan batera egongo ginela berriro. Behin esan zenidan: “Senargaiak izango ditut, baina horiek joan egiten dira. Eta zu beti egongo zara hor, ahizpa bat bezala. Ez, ahizpa bat baino gehiago. Hobeto ezagutzen nauzulako”.

      Txikitan animalia txiki bat bezalakoa zinen, basatia, mugitua, askea. Eta horixe nuen gustuko. Ez zara inoiz inorena izan. Ezta nirea ere. Nirekin zeunden nahi zenuenean eta nahi ez zenuenean, bada ez. Horrelakoxea zinen.

      Atx, itzuli ahal banintz haurtzaroko egun horietara. Zure amona Maidolosen sukaldera joan nahi nuke berriz, hango usainak hartu atzera, janariaren zaporea, emakume haren maitasuna sentitu. Ezkaratzean egoten zen beti, leku hura zuen bizilekua. Pentsatzen jarrita, ez zen izango ni orain naizena baino askoz zaharragoa, berrogeita hamar bat urte izango zituen asko jota, baina hori, orduko emakume batentzat, asko zen. Guretzat beti izan zen amona.

      Hura entzutea nuen gogokoena. Kontatzen zituen istorioek katigatu egiten zuten. Ematen zuen aspaldiko kontuak zirela bereak, eta zinez bestelako bizimodu bat azaltzen zuten, nahiz eta benetan hainbeste urte igaro ez izan. Berokiaren istorioa sekula ez dut ahaztuko. Gerraosteko garaiak ziren eta diru gutxi zegoen etxean. Orduko neskak paseatzera ateratzen ziren, zutenarekin. Besotik helduta ibiltzen ziren, errepidean gora eta behera. Baina Maidolosi bere neurriko beroki bat falta zitzaion. Denak zituen txiki edo zaharkituak. Egun batean, guardia zibil batek bere manta berdea petrilean utzi zuela ohartu zen. Hura konturatu orduko, lapurtu egin zion. Eta mantarekin beroki apain bat josi zuen, bere neurrira, beroki berde oliba-berde estua. Inork ez zuen susmatzen guardia zibil bati ebatsitako kapa zela, ezta guardiak berak ere, haizeak itsasora bota ziola usteko zuen. Eta horrela, zuen amona txairo paseatzen zen lagunekin, elkarri besotik helduta betiere, harro. Kontatzen zuenez, senarra ere horrela ehizatu zuen, beroki oliba-berde hari esker.

      Igandero, bi-bioi kroketa bana oparitzen zigun. Mahaira atera aurretik, eta gordean. Bero-beroak egoten ziren eta eskuak erretzen zizkiguten. Putz egin behar genuen ez erretzeko. Kroketak gure saria izaten ziren goizean mezetara joateagatik. Hori zioen berak behintzat. Eta astero galdera bera egiten zigun.

      — Mezetara joan zarete?

      — Jakina, amama.

      — Eta nork esaten zuen meza?

      — Bada, betikoak.

      — Bikarioak?

      — Bai, horrek.

      Bete-betean harrapatzen gintuen, baina berdin zitzaion. Hondarrez betetako oinetakoek salatzen gintuzten. Elizara baino nahiago izaten genuen hondartza txikira joan molusku ñimiñoak arrantzatzera. Orain, gaur egunetik, harritzen nau nola antolatzen genuen haurrok denbora garai haietan. Teknologia berririk ez zegoen orduan, saiatzen ginen denbora igaro zedin bestelako gauzak egiten, eguna betetzen hara edo hona joanda, mugituz. Irtenbidea beti zegoen bizitza errealaren azpilduretan, helduentzat ikusezinak ziren gauzetan.

      Nerabezaroan, larunbat gauetan ateratzen hasi ginenean, orduan ere amona Maidolosek erakutsi zigun esaera bat erabiltzen genuen gerra-oihu gisa. Hark kontatzen zigun bi laminen ipuina. Buruz genekien. Lamina bat ibaiaren iparraldeko ertzean bizi zen, bestea hegoaldean. Mutil gazte bat handik zehar paseatzen ikusten zutenean, honela esaten zioten batak besteari:

      — Lamina goikoa.

      — Zer dozu behekoa?

      — Egin ete leikixo gizon honi lakixo?

      — Bai, bere emazte onak ipini ez baleutso

      bozkotxako trapixo.

      Ez genekien oso ondo zer esan nahi zuten hitzok, baina buruz errepikatzen genuen elkarrizketa. Zu goiko lamina zinen eta ni behekoa. Edo alderantziz, ez naiz gogoratzen. Laminok eguneroko bizitzatik kanpo geunden, arriskutsuak ginen, harrapakina galbidera eraman genezakeen, eta baita zorionera ere.

      Maider, zu ezagutzea funtsezkoa izan zen nire lotsa gainditzeko. Zure babesarekin hazi naiz. Osterantzeko neskatilen artean oso ondo saltzen ninduzun. Pianoa fineziaz jotzen nuela esaten zenuen, hizkuntzak hitz egiten nituela, ikastuna, dena zehatz egiten nuela. Eta, ondorioz, inor ez zen ausartzen ni kritikatzera, zure aurrean. Edozeinekin borrokatzeko gai zinen ni defendatzeko. Ez dakit oso ondo zergatik, baina ez nuen harreman onik nire adineko gainontzeko neskekin, baina zurekin bai, Maider.

      Asteburuetako arratsaldeetan zinemara joaten ginen. Herriko ume guztiak, denak batera, zinean. Hain zuzen ere, 999 ume, zinemako bi solairuak betetzen. Entzule zaratatsuak ginen. Ez ginen aulkietan eserita geratzen, zutitu egiten ginen filmeko heroia goratzeko. Gu biok ohitura genuen goiko solairura joateko. Zenbat eta altuago, hobeto. Hantxe, proiekzio makinaren zuloetatik gertu, biniloak proiektoretik pasatzean ateratzen zuen tiki-taka entzunez. Maldaz behera ikusten zen pantaila, mendi batean bageunde bezala. Ordua baino lehen iristen ginen zinemako ateetara. Eta zain egoten ginen. Ateak irekitzen zituztenean, eskaileretan gora igotzen ginen korrika, ehunka haur oihuka, lekua hartu nahian. A ze irudia. Uste dut gomuta hori izango dudala nire azken egunean ere, haurrok eskaileretan gora, pozik, alegiazko munduez gozatzera.

      Filmak ez zuen axola, gehienetan oso zaharrak izaten ziren, 30, 40 edo 50eko hamarkadakoak, baina guri bost. Astero joaten ginen, negu euritsua laburtu egiten zuen zineak eta. Baziren urtero ikusten genituen filmak, baziren Chaplinen denboraldiak, erromatarrenak, edo westernak. Jokoekin, peontzarekin, kanikekin edo gomarekin bezala, film zaharrek ere beren denboraldia zuten. Eta zortea izanez gero, noski, hiriburuetan baino askoz geroago, iristen zen berritasunen bat. Ondo gogoan dut nolako ikusmina sortu zuten Ghostbusters, Annie edo ET filmek.

      Amak balkoitik begiratzen zigun zinemara joaten ginenean. Bi neska oinez eta berriketan etengabe, noizean behin espaloian urratsa geldituz, elkarrizketak hala eskatzen bazuen. Amak bere buruari galdetzen zion ea zertaz ariko ginen hain kementsu hitz egiten, zer ote zen gure gogamenak betetzen zituen hura. Horrela, kalakan, kale kantoia bihurritu eta haren bistatik desagertzen ginen.

      Gure xalotasunean, umezaroan, ez ginen gauza askotaz ohartzen. 70eko eta 80ko hamarkadetako alabak gara. Udan, ur zikinetan bainatzen ginen, portutik zetozen gasolio orbanen artean. Horrek, tristatu beharrean, alegratu egiten gintuen. Zerbait ederra ikusten genuen orban lohi hartan, eta “goazen ostadarraren barrura salto egitera”, oihukatzen genuen, liluraz beterik.

      Baina ostarku hura, distiratsua bazen ere, satsua zen. Ez zen benetako ostadarra. Eta haurtzaroak berak, nahiz eta eder gogoratu nahi dugun, baditu une zikinak, gasoliozko ortzadar hura bezain, edo areago.

New Yorken igarotzen dugun bigarren ikasturtea da hau. Uriren bekaren urtea bizkor joan zen. Uri, zu hasi zinen horrela deitzen, elkarrekin ateratzen hasi ginenean. Haren izena sekula ez zitzaizun atsegin izan, esaten zenuen serioegia zela berarentzat, ez zitzaiola egokitzen bere izaerari. Uri hobeto zetorkion zure ustez, uri, hiria.

      Badiotsut, liburutegiko urtea azkar igaro zen, hark ematen zigun segurtasun guztia. Atzean laga genituen Urirekin Gertrude Steinen irudiaren azpian geratzen nintzen garaiak. Bigarren urtean hasi ginen sentitzen zer den benetan New Yorken bizitzea, hiriaren egiazko neurriaz jabetzen. Badakizu zer esaten zuen Steinek berak? Bada bizitzan, behar direla bi bizileku. Lehena da jaiotzakoa, haurtzaroa igarotzekoa, babestua sentitzeko tokia. Eta bestea da zu zeu izango zaren lekua. Behar dela sorterria utzi, loturak hautsi hazten ikusi zaituen herriarekin, aske izateko. Horixe esan zuen bere neska-lagunari idatzi zion autobiografian.

      Lehen seihilekoan, Uri Columbian izan zen eskolak ematen, XXI. mendeko munduko literaturaz. Barnard Collegen irakasten zuen. Badakizu? Arau oso zehatzak eman zizkioten han irakasle izateko. Ezin zuen igogailua hartu emakumezko ikasle batekin batera. Ikasgelako atea zabalik izatea gomendatzen zuten, eta orobat, eta batez ere, norbaitekin bulegoan aurrez aurre eta bakarrik hitz egin behar bazuen.

      Barnarden Jenny Holzer artistaren eskultura bat dago. Holzerrek argizko letrak erabiliz egiten ditu eskulturak, etengabe mugitzen diren mezuak emanez, askotan poemak. Barnardekoa desberdina da. Lorategiko banku bat da eskultura, harrizkoa. Eta esaldi hauxe du zizelkatua: “It is crucial to have an active fantasy life”. Berebizikoa da fantasiazko bizitza aktibo bat izatea. Guk biok soberan genuen hori, ezta?

      Nik ere lan egiten dut, baina ez nirean. Ez dut nire arloan ezer aurkitu eta espainolezko eskolak ematen ditut. Curriculumak bidaltzen nituen, etengabe, baina ez zen ezer ateratzen, inor ezagutu ezean. Partikularrena ez da beste munduko lana, baina, hortik ateratzen dudan diruarekin eta Uriren unibertsitatekoarekin, lortzen dugu doi-doia hilabetea igarotzea.

      Urik agintzen dit poema liburuaren ingelesezko itzulpena Estatu Batuetan ateratzen denean hobeto ibiliko garela diruz. Eta gero nobela datorrela, eta bestea, eta bestea. Hala ere, aspaldian ez dugu argitaletxearen berririk eta urduritzen hasia naiz. Pandemiak, gainera, ez du lagunduko. Uri beti bizi da etorkizunean, zerbait ona gertatuko zaigula dio, ziur da horretaz. Baina niri nekagarria egiten zait hori dena. Nik behar dut oinarri bat. Ezin naiz bizi pentsatzen mirari bat gertatuko zaigula. Nik behar dut ziurtasuna, niretzat eta seme-alabentzat.

      Martxoaren hasieran, Rebecca Rochkin eta Marcos Grijalbarekin geratu ginen. Ordurako, Europako berriak etsigarriak ziren, gaixotasuna Txinan agertu zen, handik Europara zabaldu zen, eta gauaren mugimendu berarekin, ekialdetik mendebaldera, bagenekien laster ailegatuko zela Amerikara.

      Rebecca eta Marcosen hura izan zen lagunekin geratu ginen azken aldia. Urik bere nobela berriko aurreneko hogei atalak bidali zizkien, irakur zitzaten. Lehen irakurleak izango ziren, nitaz aparte. Tom’s Restauranten genituen zain Broadway etorbidea eta 112. kalearen gurutzaketan, katedraletik gertu. Leku hori ezaguna da Suzanne Vegak bertan idatzi zuelako Tom’s Diner kanta ezaguna. Tatatara, tatatara... badakizu. Esango duzu, ni beti musika kontuekin. Tira, gauza da bertan gosaldu genuela. Umeek pancake-ak jan zituzten. Eta guk, bitartean, nobela berriaz hitz egin. Rebeccak adierazi zigun Kieslowskiren Rouge filma ekarri ziola gogora, nola itxura batean zerikusirik ez duten pertsonen bizitzak lotu egiten diren azkenean.

      Hitz goxoen ostean kritikak iritsi ziren.

      — Gauzak gertatu behar dira, eta egunerokotasunak ere toki gehiago izan behar du, xehetasunak nahi ditut —bota zuen serio Marcosek.

      — Adibidez —zehaztu zuen Rebeccak—, Zabar’s aipatzen duzunean, konta dezakezu nazien heriotza esparruetatik bizirik atera ziren umeak ikusten direla bertan erosten, emakume heldu dagoeneko, eta eskua luzatuz zerbait eskatzen diotenean harakinari, besoan zenbaki tatuatua ikusten zaiela.

      Urik dena apuntatu zuen, irribarre eginez baina keinu urduri batekin. Ondo ezagutzen dut keinu hori. Une batez, hari begiratuta, beldur izan nintzen ez ote zuen liburua bertan behera utziko.

      Gau hartan, umeak loarazi eta gero, Kieslowskiren pelikula elkarrekin ohean ikusiko ote genuen galdetu nion Uriri. “Ikusita daukat, baina tira”, erantzun zidan, ilusio handirik gabe. Amorratu egin ninduen haren erantzunak. Ezin dut jasan horrela jartzen denean. Berak dena daki, dena du ikusita. Hala ere, elkarrekin etzan ginen ohean eta ordenagailuan jarri nuen filma.

      Modelo gazte bati eta epaile zahar bati buruzkoa da Rouge. Txakur bat istripu batetik salbatzen du neskatoak, etxean zaindu eta kalekoa dela pentsaturik beretzat hartzen du. Ezustean, txakurrak ihes egingo dio. Neska atzetik joango zaio bila eta konturatzen da aurreko jabearen etxera hurreratu dela. Gizon nagusi bat da txakurraren ugazaba. Hark, hala nahi izanez gero, txakurra berarentzat hartzeko esango dio neskari. “Ez duzu nahi?”. “Nik ez dut ezer nahi”. “Bada utziozu arnasa egiteari ere”. “Ez da ideia txarra”. A ze elkarrizketa. Izua ere eman zidan orduan gizon hark, pentsatu nuen zerbait egingo ziola neskari eta ordenagailua itzaltzeko zorian egon nintzen. Baina eutsi nion. Pelikulak aurrera egin ahala, konturatu nintzen itxura ez dela dena, Kieslowski maisua dela ikuslea engainatzen. Bukaera aldera, gizonak esango dio neskatoari amets batean agertu zaiola. Eta zoriontsu ikusi duela, oraindik ezagutzen ez duen mutil-lagun batekin batera. 50 urterekin eta loriatsu.

      Ordurako, Uri lo zegoen.

Zure etxean beti ondo hartu izan nauzue, senide bat gehiago nintzen. Gustuko nuen zuen familia, hain zen handia. Aitona-amonak, osaba-izebak, ehunka lehengusu. Zuek zeuok hiru neba-arreba zineten, zu txikiena. Nire familia oso bestelakoa zen. Ahizpa txiki bat nuen, umetxoa oraindik, eta, okerrena, ez nuen lehengusurik. Bidegabea zen. Iruditzen zitzaidan zure familian denek zenutela xarma bereziren bat, maitagarri bihurtzen zintuzten aire errebelde bat.

      Zure neba nagusia zen gure isil-mandataria, Joseba. Gure sekretuak hark zekizkien. Atsegina zen, eta liraina. Larruzko jaka, kamiseta zuria eta bakeroak ditut gogoan. Ile luze beltzarana, eta beti irribarretsu. Behin, bere gelara joateko eskatu zigun, isil-gordean. Atea itxi eta gitarra elektriko bat atera zuen ohe azpitik. Gibson beltz bat. Ezin nuen sinetsi. Eta, gainera, jotzen utzi zigun. Ez nuen inoiz halako gitarra bat eskuetan izan. Ezin dut ahaztu haren sokek ateratzen zuten soinua, estalaktitena ematen zuen, anplifikadorerik gabe. Gibson hura joaz, mundu debekatu batera sartuko bagina bezala zen, rockeroena, egunean bizi zen jende ausartarena, libre, nor bere erara. Ez dakit zure nebak nondik aterako zuen Gibson hura. Orduan izan zen ikusi genuen aldi bakarra. Saldu egingo zituen. Gibson beltz hura, eta haren distira.

      Kaleko legea bizi genuen nerabezaroan. Kalea zen kontuan hartzeko errealitate nagusia, menturaz bakarra. Laster hasi ginen edaten. Gure adineko gainontzeko neska-mutilak baino goizago. Etxe Urdinaren beheko aldean edaten genuen, non bestela? Kontua da etxeak ez zuela estolderiarik eta goiko solairuetako komunetako ur zikina zuzenean erortzen zela gu geunden tokira. Tentuz ez bazenbiltzan, gainera eroriko zitzaizun. Eskerrak lokalizatuta geneuzkala gorotzak jausten ziren puntu zehatzak. Hala ere, niri lekuak izu-ikara sortzen zidan. Eta, jakina, usain txarra zegoen.

      Usainak, beti usainak. Oso sentibera naiz haiekin. Institutu garaian geratzen ginen tabernara sartzen ziren kontserba fabrikako emakumeei laguntzen zien arrain eta gatzun usaina. Hasieran izurritea zen, baina minutu batzuk igaro ondoren ohitu egiten zinen. Serapioren zapata-dendaren usaina, elizara bideko atari bateko denda txiki batean zapatak prestatzen ari zela. Umetan asko gustatzen zitzaidan larru onduaren usain hori. Portuko gasolio, sare eta ezkata ustelen usaina. Gaixorik nengoenean etxera bisitan zetozen lagunen usaina. Ogi egin berriaren usaina, intsektuen usaina, ugaztunen usaina, tabakoaren eta belarraren usaina. Zuhaitzen eta pertsonen izerdia. Plazeraren usaina, eta bizitzaren usaina, Ane eta Unaiz erditu nintzenean.

      Eta alkoholaren usaina, jakina, ontzietarako ardoa gordetzen zuten bodegetako usaina. Zahagien ardo ozpinaren usaina.

      Edaria mutilei lapurtzen genien, gu baino zertxobait nagusiagoak ziren morroiei. Beraiek ere lapurtu egiten zuten. Hondartzako tabernak biltegi bat zuen, plastikozko teilatu batekin. Ez zen zaila sabai hura zulatzea. Hara igo, zulo bat egin, barrura sartu eta botilak lapurtzen zituzten. Ostean, hondartzan lurperatzeko. Mapa bat ere egiten zuten, pausoak kontatuz, x puntua jarriz, jakiteko non zegoen altxorra. Haatik, zu eta biok zelatan ibiltzen gintzaizkien eta altxorra hondarpetik ateratzen genuen, mapa beharrik gabe ere.

      Etxe Urdinera joaten ginen. Behin, norbaitek bizkarretik heldu ninduen ezustean eta botila kentzeko keinua egin zidan. Mutiletako bat zen. “Utzi bakean Nora”, esan zenion serio, ni eta beraren tartean jarriz. Ez zen ausartu zuri aurre egitera. “Ondo da, Josebaren arreba zarelako. Bestela garbitu egingo zintuztedan. Gera zaitezkete botila horrekin, gehiago ditugu”, esan eta alde egin zuen, botila gehiago lapurtzera, edo.

      Likorea garbitu egin genuen. Ipurdiz gora, botila. Kasetea martxan jarri eta kantan eta dantzan egin genuen. Ezari-ezarian, mareak gora egin zuen, hala ibaian nola gure buruetan.

Martxoaren 13an, ostiralarekin, Europatik zetozen hegaldi guztiak debekatu zituzten. Gerra bat hasten denean zubi guztiak dinamitatzen dituztela esaten da, eta antzeko sentipena izan nuen, gerra bitxi baten, ezohiko egoera baten hastapenean ginen, Atlantikoa handia bazen berez, orduan handiagoa bilakatu zen, iragangaitza.

      Larunbat hartan bertan, tabernak eta jatetxeak ixteko agindua eman zuten. Igande gauez, alkateak umeen eskolak zarratuko zituztela jakinarazi zigun. Columbiak eta New Yorkeko Unibertsitateak dagoeneko bidaliak zituzten estudianteak bueltan etxera.

      Kasualitatea, Belakok rock jaialdi batean hartu behar zuen parte asteburu horretan bertan. Taldeko kide den Lorek idatzi zigun esanez gonbidapenak zituela guretzat, Pianos aretoko kontzertura etortzeko. Pozik, etxean kantak entzuten hasi ginen, eta umeek ere ikasi zituzten letrak.

            Hemen nago kometa keinuen zai.

            Amets txarrak ez dekie argirik.

            Negarra joan jat, ama.

            Gogoa joan da, aita.

            Galdua izan nintzana.

            Eurie beti...

      Bai, euria beti. Edo askotan behintzat, erauntsia.

      Gogoan duzu nola erortzen zen uriola elizako kainutik behera? Aterkiekin azpitik pasatzen ginen. Behin eta birritan. Hirugarrena aterkirik gabe izaten zen. Butxu-butxu eginda amaitzen genuen, barrezka.

      Azkenean, ez zen Belakoren kontzerturik egon. Haiek ikusi gabe geratu ginen. Euskal Herrira bueltatu behar izan zuten, lehenbailehen eta derrigorrean.

      Izan ere, itzultzeko gomendioa emana zuen Atzerri Ministerioak. Hobe herritar guztiak Estatu Batuetatik itzultzen baziren. Guk ere jaso genuen mandatua. Azken aukera zen hura etxera bueltatzeko, ez zen hegaldi gehiago izango, mugak aldi luze baterako itxiko ziren. Zalantzatan egon ginen. Gure osasun asegurua ez zen oso ona eta Euskal Herrian familiatik gertu geundeke. Baina orain bueltatzeak bi urte hauetan egindako lana desegingo luke. Alferrik orain arte egindako guztia. Buelta asko eman eta gero, alde onak eta txarrak haztatu eta gero, erabaki genuen pandemialdia New Yorken igarotzea. Umeekin batera hemen geldituko ginen, laurok batera pasatuko genuen ekaitzarra.

      Etxeratu ginenean, beste bizimodu bat hasi zen. Eskolak online ziren, baita gure lana ere. Bakoitza ume bati laguntzen egoten zen. Arratsalde partean gureaz arduratzen ginen eta lanak bukatu ostean kartetan jolasteko tartea izaten zen. Estreinako, esan behar dizut, Ane eta Unai ordura arte kartetan aritu gabe zeuden eta.

      — Ibiliko gara kakantzeroska? —galdetu nien.

      Barrez lehertu zen Unai.

      — Nola kakantzeroska?

      — Bai, seme, horrelaxe deitzen da jokoa. Bateko urrea da kakantzeroa. Kosta ahala kosta, beste bati pasatu behar diozue karta hori. Harekin geratzen denak galduko du eskua.

      Ane eta Unai liluraz aritu ziren, baina urduri, bateko urrearekin geratu nahi ez zuten eta.

      Kakantzeroa. Zergatik deituko diogu horrela? Beti dago bazterrera utzi nahi dugun norbait, desberdina delako, kanpokoa, pobrea, azal koloreagatik edo bestela maitatzen duelako. Agian buelta eman beharko genioke jolasari. Eta kakantzeroa lortzen duena, bada, saritu.

      — Ama, zelako ideiak dituzun —egin zidaten protesta umeek—, kakantzeroa kakantzeroa da eta kitto.

      Pozgarria izan zen laurok batera kartetan jokatzea, nabaritzea umeen zoriona, nola egiten zuten barre, hain antzinako jolas batekin.

Izango zen Tom’s ostatuan Rebecca eta Marcosekin izandako elkarrizketagatik, izango zen etxeratzeak beste lehentasun batzuk ekarri zituelako, Urik idazteari utzi zion. Hark baditu horrelako sasoiak. Hilabete batzuetan jo eta su aritzen da, eta beste batzuetan ez du artxibategirik zabaltzen. Berak nahi duenean idazten du, esaten du ondo egon behar dela idazteko, bestela ezin duela. “Idaztea gozamena da, baina sufrimendua ere bai”, esaten dit. Nik, aldiz, eta orain zuri idaztean ohartzen naiz horretaz, ez dut idazten nahi dudalako, behar dudalako baizik.

      Faltan botatzen nituen Rosika eta Edithen ibilera horiek, zer gertatu zen bake-ontziarekin, ze bizipen izan zituzten, esate baterako, Bigarren Mundu Gerran. Gustura entzuten nuen Uri, liburutegitik ateratzen zenean miretsirik, bakoitzean anekdota berezi batekin, bakoitzean gertaera bitxi batekin.

      — Ez al didazu Rosikaren konturik gehiago kontatuko? —galdetu nion behin.

      — Ez dakit ba, laztana —erantzun zidan larri—, orain burua beste nonbait daukat.

      Ez nion gehiago tiraka egin. Zerbaitek esaten zidan atzerakada eragiten ziola liburuak, trabatu egin balitz bezala, ez balu asmatuko bezala nola libratu katramila batetik.

      Unaik orduak igarotzen zituen bere laborategi magikoan. Armairu handi batean sortutako alegiazko munduan. Hantxe zituen jarriak koloretako argiak, sabaian izarrak ikusteko proiektorea, ordenagailu portatila irudikatu nahi zuen kartoizko kutxa bat, Ondarroako txikitako argazkiak... Bertara joateko deitu zidan behin.

      — Ama, auto marka berri bat asmatu dut, UB izenekoa.

      — UB?

      — Halaxe da, Unai Bikaina. Marrazki bat egin dut prototipoarena.

      Argizarizko margoekin marraztutako auto bat erakutsi zidan.

      — Ama, onena da ez duela kutsatzen. Autoa ez doa gasolinarekin.

      — Elektrikoa da, beraz.

      — Bai, baina berezia. UB marka bakarra da munduan.

      — Esadazu, bada, zergatik den berezia.

      — Eskolan ikasi dugu landareek fotosintesia egiten dutela. Karbonoa xurgatu eta oxigenoa sortzen dutela.

      — Bai, eta?

      — Bada, UB autoak fotosintesiarekin mugituko dira, eta oxigenoa botako dute ihes-hoditik.

      Txundituta begiratu nion Unairen marrazkiari. Orriari buelta eman eta makinaz idatzitako testu zahar baten fotokopia zela konturatu nintzen. Edith Wynnerrek idatzitako zerbaiten orri soltea.

      — Unai, baina, zeren gainean marraztu duzu autoa?

      — Aitaren paperak dira. Hor daude botata kutxa batean. Birziklatu ahal nituen galdetu nion eta esan zidan baietz, arazorik gabe.

      — Ez zen konturatuko zertaz ari zinen, burua beste nonbait izango zuen...

      Hantxe bertan, zoruan eserita, Unaik esandako kutxa miatzen hasi nintzen. Urik liburutegian bildutako apunteak eta fotokopiak ziren. Hark eskuz idatzitako folio bat hasi nintzen irakurtzen, hemen txertatzen dizudana.

BAKE-ONTZIAREN GAINBEHERAZ

      Goitik behera doan istorioa da bake-ontziarena. Hasieran, animoak oso altu zeuden. Europara atera baino lehen, Oscar II ontzian bertan erantzun zituen kazetarien galderak Fordek. Galdetu ziotenean ea zer egingo zuen espedizio hura gaizki ateratzen bazen, “beste bat antolatu” izan zen bere erantzuna.

      Fordek baikortasuna eta ziurtasuna transmititzen zituen gainontzeko kide bakezaleen artean. Hala eta guztiz ere, berehala hasi ziren agertzen tirabirak. Ozeanoaren erdian zeudela, Wilson presidenteak deklarazio bat egin zuen adieraziz armada indartu egin behar zutela, prestatuak egon behar zutela, badaezpada ere. Horrek ezinegona sortu zuen espedizioko kideen artean, eta Ford haserretu egin zen. Erantzun bateratu bat egitea proposatu zuen, eta idatzi bat ere moldatu zuten horren karietara; ordea ez zuten denek sinatu, presidenteari aurre egiteko beldurrez edo.

      Rosikak eta Lolak Ford sustengatu zuten eta sinatu zuten idatzia. Babesa elkarrenganakoa zen. Ford fidatzen zen Rosikarekin. Nahiz eta haren presentziak tentsioa sortzen zuen kideen artean. Ez bide zen atsegina enkontru zuzenetan, beti presaz edo burua beste zerbait garrantzitsuagoan balu bezala. Lochner bakezale gazteak idatzi zuenez, Rosika emakume bizkorra zen, langilea, bikain hitz egiten zuen ingelesez, frantsesez eta alemanez, baina beharbada ez zen ongi konpontzen estatubatuarrekin, nonbait amerikarren izaera xaloegia eta oinarrizkoegia zen berarentzat.

      Nolanahi ere, gauzak benetan okertu zituena Forden gaixotasuna izan zen. Gripeak jo zuen. Neguaren erdian egiten ari ziren bidaia amaigabe hartaz ahituta, Estatu Batuetara itzultzea erabaki zuen. Bergenen hartuko zuen bueltan zihoan lehen transatlantikoa.

      Rosikak hartu zuen gidaritza, baina harenganako arbuioa gero eta handiagoa zen. Prentsak ez zuen haren hitzetan sinesten. Arrazoi nagusia haren poltsa beltza zen. Barruan gordetzen zituen agiriez galdetzen zioten, egia ote zen herrialde beligeranteetako agintarien gutunak zituela, bakea aztertzeko prest egongo zirela egiaztatzen zutenak. Hala esaten zuen Rosikak berak. Alta, argudiatzen zuen ezin zituela agiriok erakutsi, sekretuak zirela, eta konfiantza izateko.

      Orobat, eta hau menturaz okerragoa zen, betetzen ez ziren gauzak agintzen zituen. Esate baterako, Norvegian beraien zain zeudela baieztatu zien espedizioko kideei, baina ez zen horrela gertatu. Oscar II Oslora iritsi zenean, hotza ikaragarria zen, zero azpikoa. Eta ez zen egon inolako harrerarik. Lagun batzuk hurreratu zitzaizkien baina ez agintaririk, nahiz eta Rosikak hala promes egin. Kristianiako Unibertsitatean egindako hitzorduan bertaratutakoek haserrea adierazi zuten. Ford ikusi nahi zuten. Norvegiako bost egunkarik hitz egin zuten ontziaren etorreraz, soilik bi agertu ziren aldeko.

      Espedizioko kide askok, batez ere gazteenek, Forden ukoarekin eta Oslokoa ikusita, amore ematea erabaki zuten eta etxera itzuli ziren. Hala ere, dena ez zegoen esanda oraindik. Ontzia Suediara porturatu zelarik gauzak beste itxura bat hartu zuen. Arrakasta itzela izan zen. Danimarkan ere bai, eta Holandan.

      Bake konferentzia 1916ko otsailean izan zen Stockholmen. Esan liteke, baldintzak kontuan izanda, arrakastatsua izan zela. Hainbat herrialde neutraletako ordezkariak bildu ziren bertara. Lortu zuten, denen artean, adierazpen bat aurrera ateratzea. Gobernuei eskari bat egiten zitzaien gerra bukatzeko eta eskubide hauek begirunez betetzeko: autodeterminazioa, askatasun ekonomikoa, nazioarteko politikak parlamentuak eramatea, nazioarteko erakunde baten sorrera eta munduko desarmatze osoa.

      1916. urte osoan jarraitu zuten Rosikak eta enparauek bakerako ahaleginak egiten, eta haren poltsa beltza gorabehera, azkenean egia izan zen alemanek negoziatu nahi izan zutela. Urte hartako Gabonetan, Gilen II.a enperadoreak elkarrizketarako asmoa azaldu zuen. Alabaina, aliatuek ezezkoa eman zuten, alemanak amorraraziz, eta haien urpeko ontziek inoiz baino eraso handiagoak egin zituzten. Gerrak jarraitu zuen, bihozgabe. 1917ko apirilaren 6an Estatu Batuak gerran sartu zituen Wilsonek, aliatuen alde.

      Maider, zergatik uste duzu gutxietsiko zutela horrenbeste Rosika? Emakume langilea eta bizkorra bazen, eta deliberatua. Emakumezkoa izateak ez al zuen horretan ere eragina izango. Ez zuen gerra gelditzerik lortu, baina adierazpen horretan etorkizuneko mundu baterako oinarriak jaso ziren. Nazio Batuen Erakundearen zuztarra hortxe dago. Edonola ere, pertzepzio orokorra izan zen porrota izan zela. Hori eta gero, kazetariek bestela ikusiko zuten Rosika, eta Fordekin zuen harremana ez zen ordura artekoa izango.

      Zirriborratutako orria utzi eta zorro bat hartu nuen eskuetan. “Artefaktuak” zuen idatzita gainean. Zabaldu eta argazki batzuk aurkitu nituen. Eta erretratu bakoitzari post-it bat itsatsia.

       Estatu Batuak gerran sartu zirenean, Rosika Schwimmerrek McAlpin hotelean utzi zituen gauza guztiak saldu egin ziren, Alien Enemy Property kategoria eman eta gero.

      Urteak beharko zituen McAlpin hotelean utzitako objektuak berreskuratzeko. Bernard Deutsch izeneko New Yorkeko zinegotzia ezagutu zuen Rosikak festa batean. Deutsch jaunak hauxe esan zion: “Zure liburu batzuk ditut etxean, McAlpin hotelean zeuden eta nik erosi nituen”.

      Liburuak soilik ez ziren saldu. Hoteleko gelako giltzak ere aldendu egin ziren. 1930eko ekainaren 9an berreskuratu zituen Rosikak, baina engoitik ez zuen gelarik han.

      Lehenengo argazkia giltza horiena zen. Hauxe bera.

      Bigarren argazkia, 1915eko Kodak kamera batena.

      Eta hirugarren objektua, Rosika Schwimmerren poltsa beltz famatua. Hainbeste esamesa sortu zituena. Bake-ontziaren garaian hantxe gordetzen zituen herrialde beligeranteetako gobernuen agiriak.

      Uriri galdetu behar diot ea zabaldu zuen eta zerbait aurkitu zuen barruan. Seguru ezetz, bestela esango zidan.

      Horiek ziren Urik ateratako hiru argazkiak. Unaik bizkarretik heldu zidan eta itauna egin behatzen ari nintzenari buruz.

      — Argazkiak dira, maitea, aitak ateratakoak.

      — Aitaren argazkiak? Eta zergatik ez gara azaltzen gu?

      Horretan geundela, laborategiko atea jo zigun berak.

      — Nor da? —galdetu zuen Unaik.

      — Kakantzeroa. Zatozte, afaria prest dago.

Ederra zinen, Maider. Beltzarana, garaia, sendoa, forma biribilekin, zure mandarina koloreko begi biziek edonor maitemintzen zuten. Beti izan zenituen maitale asko. Ez zitzaizun ezer kostatzen. Nik, aldiz, joera handiagoa izan dut harreman luzeetarako. Zuk alergia zenien.

      Sexu kontuetan hasi ginenean, dena beldurrak eta erruak ziren. Hain tradizio katolikoa duen gizarte batean. Ez zen sexuaz hitz egiten. Kondairak eta mitoak ziren denak. Eta gero minaren beldurra zegoen gure artean, min emango zizuten beldurra. Ez zegoen horri buruzko informaziorik. Etxean ez zen hitz egiten. Nagusiek ez zuten berba egiten. Zoritxarrez, inork ez zigun erakutsi ondo pasatzen.

      Bitxia da, gurasoen belaunaldia hasi zen tabuekin apurtzen. Aitona-amonentzat dena zen debekua. Baina gurasoek bizi izan zuten zabalkuntza bat, sexu librea eta halako gauzak aipatzen zituzten, gayak, lesbianak ikusgarritasuna irabazten hasi ziren, gure aurreko belaunaldiak ekarri zuen glam iraultza.

      Baina barrutik kontserbadoreak izaten jarraitzen zuten askok. Barruko aldaketa iritsi gabe zegoen. Nahiz eta ezkertiarrak edo aurrerazaleak izan, gero nekez onartuko zuten semea mutil batekin joatea edo alaba neska batekin. Eta ez ziguten hitz egiten ezertaz, ez nola lortu plazera, ez nola saihestu gaixotasunak, ez zer egin haurdun geratzen bazinen. Horiek denak ez ziren etxean hitz egiten, bakarrik kalean; eta kalean, esan bezala, mito asko zeuden.

      Neskatila baten sexu heziketak oso arrosa izaten jarraitzen zuen, zineman ikusten genuen pelikuletakoa. Mutilekin lotu behar zinen eta mutil horiek gainera oso maskulinoak ziren. Kontrakulturak ere, rockaren munduak, gizonkeria hori transmititzen zuen. Taldeak gizonezkoenak ziren, eta oso postura maskulinoak erakusten zituzten, harroak, gogorrak, afekturik gabeak. Jarrera serioa eta hotza.

      Nerabe bikoteak hondartzan geratzen ziren normalean. Pasealekuan. Edo talaia txiki batean, itsasora begira zegoen kanoi zahar batekin. Hondartzako pasealekua leku atsegina zen, egia esan, handik ilunabarraz goza zitekeen eta behin ilunduta ez zegoen argirik. Musukatzeko une aproposa. Faroletako bonbilletara harriak botatzen ziren hori ziurtatzeko. Mutil batekin geratu nintzen lehen aldian ez nekien zertarako zen. Nirekin izozki bat hartu nahi zuela esan zidan. “Ondo da”, esan nion, beste garrantzirik eman gabe. Hondartzako pasealekura joan eta eseri egin ginen. Bat-batean, musu eman nahi izan zidan. Nola? Korrika atera nintzen handik. Ez naiz inoiz gehiago berarekin geratu. Ze ezjakinak ginen.

      Adin horretan harremanak azalekoak izaten ziren. Batzuetan bakarrik ez geratzeko eta baztertuta ez sentitzeko lotzen zinen. Zure lagun guztiak mutil-laguna (neska-laguna izatea burutik ere ez zitzaigun pasatzen) izaten hasiak ziren eta norberak ez zuen atzean geratu nahi. Baietz esaten zenuen konbentzimendu gutxirekin. Ia ezagutzen ez genuen norbaitekin geratzen zinen, aurretik ia hitz egin gabe ere. Nesken eta mutilen arteko tratuak ziren. Eta ezin zenuen ezetz esan. Edo bai. Gogoan dut behin lagun bat eta biok Mutrikura joan ginela auto-stopean rock kontzertu batera. Herriko mutil talde batekin egin genuen bat han. Nire laguna haietako batekin ateratzen zen eta, behin kontzertua amaituta, haren mutil-lagunak eta beste morroi batek lekua egin ziguten autoan. Bidean gindoazela, afaltzera gelditzea proposatu zuten. Nik ez nuen nahi, baina hiru baten kontra, konformatu egin behar izan nuen, ez bainuen etxera itzultzeko modurik. Oso deserosoa izan zen niretzat bikote bat eta ezezagun batekin afaltzea. Jendea begira eta murmurikatzen ari zela sumatzen nuen. Tentsioak handia izan behar zuen, ezen nire lagunak eskutik heldu, eta komunera eraman ninduen aurpegiratzeko oso berekoi portatzen ari nintzela. Azken finean, hirugarren hark afaltzera gonbidatu ninduen. “Inork ez dit galdetu, inork ez dit entzun” esan nion eta, herrira bueltan iritsi bezain laster, ospa egin nuen.

      Gizon bati ezetz esatea beti da bortitza. Tentsioa sortzen du, galderak sortzen ditu, erru sentimendua. Ezin dute ulertu gogorik ez duzula. Gatazka ekiditeko soilik ematen da sarritan baiezkoa, eta horrek ezkutatzen du bestelako indarkeria bat. Jakina, gerora izan ditut harreman sanoak. Baina lehen urte haiek ez ziren errazenak izan. Eta gaur egunean ere, ezezko batek tentsioa sortzen jarraitzen du.

      Ezezkoaren kontu hori izan nuen mintzagai gaztelaniazko eskolan. Zoom bitartez egiten dut solasaldia ikasleekin, gai ugari ateratzen dira. Ikasleetako batekin, Isabellerekin, harreman berezia egin dut. Parisko Sorbonan ikasi zuen filosofia eta New Yorkera ezkondu zen. Hark, nik esandakoaren haritik, The New York Times egunkarian agertutako artikulu bat aipatu zidan, Amia Srinivasan izeneko pentsalariari buruzkoa.

      Srinivasan Oxfordeko irakaslea da. Hark dio 70eko hamarkadatik aurrera, eta aurrerakoien artean, zabaldu zela baikortasun sexualaren ideia, hots, ondo zegoela edozeinekin harremanak izatea, zenbat eta gehiago hobe. Emakumeek plazer sexuala bilatu behar genuen, bai ala bai, debekuaren garaiari bizkarra eman.

      Kontua da orain konturatu garela emakumeak gizonezkoentzat sekulako pagotxa zela askatasun aldarri hori, beraiek eskura zutela nahi zutenarekin oheratzea. Orduan ere beraiek ziren erdigunea. Baina alde emozionala ahaztu egin zen eta horregatik gaur egungo gazteek ez dute afekturik gabeko harremanik nahi.

      Betikoa da: emakumeei esan egin digute zer den guretzat ona, baina guri galdetu gabe.

      Isabelle hizketan ari zen bitartean, gogoan hartu nuen behin kontatu zenidan gauza bat. Sexua izan eta gero mutil batek besarkatu egin zintuela bizkarretik ohean, eta horrek harritu egin zintuela, ez zen ohikoa. Keinu horrek hunkitu egin zintuen. Afektuak, alegia.

      Gerta zitekeen gauaren bukaeran norbaitekin joatea, baina bitartean, gu bion momentua zen, Maider. Ez genuen beste inor behar. Laket nituen une ero horiek. Ez dut uste beste inork hainbeste barre eragin didanik. Oso ondo ulertzen duzu nire umorea. Batzuek ez dute ulertzen eta gaizki hartzen dute. Serioegia, harroputza naizela edo adarra jotzen ari natzaiela pentsatzen dute. Beste hizkuntza bat hitz egingo banu bezala. Baina zurekin erraza izan da beti elkar ulertzea. Txikitatik landu dugun umorea da, surrealista. Imajinatzen ditugu gauzak, egoerak. Uri eta bion arteko ezkontza irudikatzen hasi zinenean bezala, oso ezkontza ezohikoa izango zen, ez ginen dotore joango, zirkuko karabana baten antzekoa izango zen, ni trapezista izango nintzen eta Uri, bada, foka. Eta zu, jakina, aurkezlea izango zinen, argi guztiak zuri begira jarriz. Gehienetan, gauzak ederragoak dira imajinatzen dituzunean benetan baino. Eta horretan maisua zinen.

      Beti galdetzen zenidan nola nekizkien kanten letrak ingelesez. Eta hori internetik ez zegoenean. Bada biniloetako letrak irakurri eta ikasi egiten nituen etxean gero. Jakin nahi nuen kantek zer esaten zuten, ez nuen nahi edozer gauza esaten zuten kantak lelo baten moduan kantatzerik.

      Hertzainak-en “Estatuari gerra!” oihukatzen genuen lepotik helduta, “maitasuna ederrena bada, zergatik hortaz iluntzean...”. Edo beso zabalik kantatzen genuen David Bowieren Heroes hura, Berlineko hesia igaro nahi zuten bi gazte bakezaleren istorioa.

      Eta abesten genuen:

            I, I wish you could swim

            Like the dolphins, like dolphins can swim.

      Eta kantatzen genuen:

            I, I will be king

            And you, you will be queen

            Though nothing will drive them away

            We can be heroes, just for one day

            We can be us just for one day

      Eta egiten genuen garrasi:

            And the shame was on the other side

            Oh, we can beat them forever and ever

            Then we could be heroes just for one day

      Nahiko nuke igeri egin izurdeen antzera. Ezerk ez gaitu betiko lotuko. Ni errege, eta zu erregina. Izan gaitezke heroiak, soilik egun batez. Gailenduko gatzaizkio, bai. Lotsaizuna beraien aldean dago.

      Lotsaizuna beste aldean zegoen: ipurdia ukitzen ziguten mutilak, lanean aukera berdinak ematen ez zizkiguten gizonezkoak, zinen bezalakoa onartzen ez zintuztenak. Egun batez, behintzat ordu batzuez, heroiak izango ginen.

      Elkarrekin geunden une hartan behinik behin libreak ginen.

Neskatoak ginenean, gure heroiak gure aurreko belaunaldikoak ziren. 80ko hamarkadaren erdialdean urrezko aroa bizi izan zuen arrantzaren jarduerak. Arrantzale familiek erosteko ahalmena handitu zuten. Jendeak ondo pasatzeko gogoa zuen, asko ateratzen zen. Ondarroa biztanle bakoitzeko xanpain gehien kontsumitzen zen herria zela esaten zen hor zehar. Aldi berean, gazteek mundu anglosaxoia eta pop musika eta kontrakultura ezagutu zituzten. Eta droga gogorrak ere agertu ziren. Pentsa nolako jauzia izango zen gure aitona-amonentzat. Haiek elizako kultura batetik zetozen, ez zekiten zer ziren txima luzeak, bateria eta gitarra elektrikoak, paradisu artifizialak. Lan egin, elizara joan eta umeak izan, besterik ez. Belaunaldi batetik bestera sekulako aldaketa egon zen. Nagusiek ez zuten ezer ulertzen.

      Ezagunak ikusten genituen zurbiltzen, argaltzen. Gure etxe berean bizi zen arrain-saltzailearen alaba, adibidez. Larruzko prakekin janzten zen, bota altuekin, eta nahiz eta oso gaizki egon, umeok beti agurtzen gintuen atarian, eta musu bat ematen zigun, margotutako ezpain gorriekin.

      — Kontuz! —egin zenidan oihu.

      Ez nintzen ohartu eseri behar nuen lekuan bertan xiringa bat zegoela. Behin gure gordeleku izandako Etxe Urdineko etxabeetan xiringak zeuden.

      Horretan ere, zure neba izan zen argien hitz egin ziguna. Gurasoek ez zekiten zer azaldu, zertaz ari ziren ere. Baina nebaren belaunaldikoek dena zekiten. Gozatu eta sufritu zutelako. Belaunaldi oso bat, beste mundu batekin amesten zuena, bizitzaz gozatu nahi zuena, galdu egin zen. Amak izan ziren hor ere borrokatu zirenak, amak, ezer ez ulertu arren, seme-alabak berreskuratu nahi zituztenak, bizitzara itzularazi.

      Josebak egina zigun abisua. “Gauza bat hitzeman behar didazue. Heroinatik urrun egon behar duzue. Badakit debekatua tentagarria dela, baina sinistu, ez probatu sekula. Saldu digute libre egiten zaituela, plazera ematen dizula. Eta egia da, droga ona da ona denean. Baina ez zaitu libre egiten. Zulora eramaten zaitu”.

      Ongi zekien hori berak.

      Goiz batean, zuen etxera deitu zuten. Ama ikusi zenuen, zangoak dardarka hasi zitzaizkiola, telefonoa erortzen utzi zuela, eskuak aurpegira eraman eta negarrez hasi zela.

      Amarengana joan zinen, korrika, negarrez zu ere eta besarkatu egin zenuen. Bazenekin ondo zer gertatu zen. “Ama, esan ez dela egia, esan ez dela egia” baino ez zenion oihukatzen.

      Egunsentian aurkitu zuten Joseba, hondartzan. Bakarrik. Agian beste norbaitekin egon izan balitz ziztatzen ari zen bitartean, suspertuko zuten, biziko zen. Baina bakarrik zegoen, eta bakarrik hil zen.

      Aita itsasoan zeneukaten, marea luzean.

      Aita beti falta.

Apirilaren hasierarako, New York hutsik zegoen. Hiritik kanpo etxea duten guztiak haietara joan ziren. New Yorken ez zegoen aberatsik. Pobreak eta behar-beharrezko langileak baino ez ginen geratu. Eta gaixoak. Urik unibertsitatera joan behar izan zuen gauzen bila. Bizikletaz joan zen. Ikaratuta ailegatu zen. Ez zuen inor gurutzatu, bonba nuklear batek eztanda egin balu bezala zela, errealitate distopiko bat. Bere arnasa baino ez zuen entzuten eta anbulantzien sirena-hotsak. Isilik dena, New Yorkeko abarrotsa desagertu egin zen. Autorik ez, suhiltzaileak, taxi horiak ez zeuden, oinezkorik ere ez. Isiltasuna, soilik zazpietako txaloek hausten zutena.

      Gure eraikina ere hustu egin zen, zazpigarren solairuan gu baino ez geunden. Goiz batean, txakur baten uluek iratzarri gintuzten. “Ama, Luna da zaunka ari dena”, esan zidan Anek. Beldur izan nintzen jabeari zerbait gertatu izana. Gaitzak joko zuen? Ohean egongo da altxatu ezinik eta horregatik ari zaigu txakurra deika? Lunaren jabea gizon nagusia da, laurogeitik gertu ibiliko da. Gazte janzten da, bakeroak, kamiseta eta zapatilekin. Atsegina da, beti agurtzen gaitu igogailuan. Baina Lunak ez dio uzten solas luzerik egiten, tira egiten dio sokatik kaleminez, eta nekez eusten dio gizonak.

      Umeak beldurtuta zeuden. Urik haien gelan egiten zuen lo Unairekin eta nik Anerekin. Horrek halako menpekotasun bat sortu zien. Eskolako lanak pantailaren aurrean egiten zituzten eta gero hortik ateratzea zaila egiten zitzaigun. Gero eta zailagoa. Munduarekin harremana pantailen bitartez genuen, orduan normala ikusten zuten egun osoa haiei begira egotea. Ezin zuten geratu lagunekin, ezin zuten eskolako patiora joan, eta jolastu ere pantailatik egiten zuten, beste aldean lagun bat egonik, eta ez balego ere, bakarrik. Konturatu nintzen urrundu egin nintzela haiengandik. Elkarrekin etxean egon arren ez genuen lehen beste jolasten, ez genuen lehen beste hitz egiten.

      Sentipena izan nuen ordenagailuek umeak lapurtu zizkidatela.

      Zuk beti esaten zenuen irudipena zeneukala bizkorregi edo beranduegi jaio ginela, ez genuela bete-betean bizi ez mundu zaharra ezta berria. Bi garairen artean hazi ginen. XX. mendearen bukaeran, zeina zientziaren, gerren eta utopien mendea izan zen, eta XXI. mendearen hastapenean, non teknologia berriek gure bizitza aldatu duten. 90eko hamarkadan bukatu zen mundu bat eta hasi zen hurrena. Orduan asmatu zen interneta. Bi garaietako gauzak ditugu. Bizitza baten bukaera ezagutu dugu eta beste baten hasiera. Horixe esaten zenuena. Umeekin, eta pandemian, inoiz baino argiago ikusi dut hori.

      Dena den, eta hori ongi baino hobeto dakizu, ez naiz erraz amore ematekoa. Pianoa jotzen erakusten ahalegintzen naiz. Nire altzoan eta eskuak haien eskuen gainean jarriz, teklak zanpatzen ditugu. Anek badu eskua, saiatzen da eta lehen piezak ateratzen zaizkio. Unaik nahiago izaten du berak bakarrik jo, hobeto esanda, astindu, eta kantak ere asmatzen ditu, ausaz, belarriari jarraituz eta notei kasurik egin gabe.

      Pianoa lagun handia dut. Oso gazte hasi nintzen jotzen eta sekula ez diot utzi. Ondo gogoan dut gurasoek pianoa oparitu zidaten eguna. Gure aita kamioilaria zen. Ez zekien ezer musikaz, baina belaunaldi hartako guraso askok bezala, berak eduki ez zuena nahi zuen alabentzat. Bilbora joan zen piano-dendara. Dendariak ze motatako pianoa nahi zuen galdetu zion, marka gustukorik ba ote zuen, zeinek jo behar zuen musika-tresna. Berak ez zekien zer erantzun eta “zein da onena?” galdetu zion, “horixe eramango dut”. Dendariak azaldu zion Ed. Seiler markako hormako piano bat zutela bigarren eskuan, antzinakoa, Neguriko familia batena izandakoa. Nik uste dut aitari, pianoaren soinua baino gehiago, gustatu zitzaiola tresnak atzean zuen istorioa eta huraxe eskuratu zuen. Urteetan egon ziren gurasoak zorra ordaintzen.

      New Yorkeko pianoa oso bestelakoa da. Tira, ez da pianoa ere, teklatu bat baino. Tarteka teklatu azpiko gomazko erretxinak hautsi egiten zaizkio eta nik neuk konpontzen ditut. Youtuben ikusi nuen horretarako tutorial bat. Erabili behar ez ditudan tekletako erretxinak tokiz aldatu eta horrelaxe jotzen dut, soilik erdialdeko notak zanpatuz. Nazkatuta, idatzi nien saltzaileei teklak errazegi puskatzen zitzaizkiola, eta zer egin behar nuen, eta erantzun zidaten esanez teklatu berri bat bidaliko zidatela etxera. Zaharrarekin zer egin behar nuen galdetu nien gero, nora bidali behar nuen. “Ez, horrekin zuk nahi duzuna egin, ez dugu nahi bueltan bidaltzerik”. Eta bolada batez teklatu berriak ondo funtzionatu zuen, berriz erretxinak eteten hasi ziren arte. Hala ere, moldatzen naiz. Urik esaten dit poema liburuaren irabaziekin erosiko dugula benetako pianoa, ea egia den. Lehenik, ikusi nahi dut argitaratua.

      Pianoak lasaitu egiten nau. Partiturak jaisten ditut internetetik eta ikasi egiten ditut. Azkena, Pixies taldearen Where is my mind? kantaren bertsio zoragarri bat. Eta partiturari begira, gomutan hartu dut nola eramaten zuten musika bandakoek, kaletik jotzen zihoazenean. Aurreko kidearen bizkarrean zintzilikatzen zuten partitura arropa eskegitzeko orratz batekin. Ederra da, ezta? Zure aurreko kiderik gabe, ezingo zenuke jo.

      Martxoaren 23an egitasmo bat hasi genuen, Euskal Herrian eta hemen berrogeialdia hobeto eramateko. Astero, etxe desberdinetan geunden lagunok, ozeanoaren alde batera eta bestera, kanta bat ikasten genuen, zatika, eta gero interpretatu. Bakoitzak bere bideo zatia grabatzen zuen eta nik egiten nuen azken montajea. Euskal kantak eta mundukoak jotzen genituen, batean batak bestean besteak aukeratutakoak. Poemak ere bai grabatu ditugu, edo dantzan oinarritutako bideoak. Musikak, horrela, katigatuta mantentzen gintuen lagunok. Bagenuen zeregin hori, eta astea bizkorrago igarotzen zen. Hasieran kuadrillakoak baino ez ginen azaltzen, baina laster hasi ziren animatzen gure umeak ere.

      Bideoak muntatzean kantari ikusten nituen adiskideak. Eta, era berean, nabari nuen bakoitzak atzetik zekarren zama. Aita hil berri zitzaion zurtza, gaixotasun larri bat duen alabaren ama, banatzen ari den kidea, lehengusua preso eta gaixo duena, guraso nagusiez arduratzen dena... Denek dituzte kezkak. Ez edonolakoak gainera, pertsonalak, lanekoak. Baina denok batera kantatzean, pianoa jotzen edo biolina, orduan sinetsi nahi nuen zama arindu egiten zitzaiela zertxobait. Ez al da hori laguntasuna, Maider?

      Besteen artean, Bella ciao kantaren bideoa egin genuen. Harrigarria da, baina ez genuen aurkitzen letraren euskarazko bertsiorik. Txikitan doinu horrekin “abertzalea ni jaio nintzen, abertzalea hilko naiz” kantatzen zen, baina Italiakoak, jakina, beste letra bat du. Azkenean, Urik egin zigun itzulpena. Xehetasun txiki honekin jabetu nintzen euskararen egoeraz. Gure hizkuntzan gauza asko falta dira, ez daude. Eta hutsuneak betetzen goaz horrela, urteak joan eta urteak etorri. Euskarara itzultzea berebizikoa da, zenbat gauza ez dauden gure eskura, galtza bete lan dago egiteko. Bueno, behintzat Bella ciao-ren bertsio hau badugu.

Bilbora joatean halako bazterketa bat ere sentitzen genuen, gutxiago bageneki bezala, ezjakinak bagina bezala, gaztelaniaz egoki ez egitearren. Ohikoa zen euskaldunari “háblame en cristiano” esatea, kristauena hizkuntza bat balitz bezala, gaztelania, eta gu barbaroak edo fedegabeak bagina bezala. Txikitan nabari-nabaria zen destaina hori, hizkuntzagatik. Nahiz eta herrian eutsi izan diogun, eta migrariek ere ikasi duten, ez behartuta, ezpada beraiek ere mundu bateko parte izan nahi dutelako. Euskaldun batzuek ordea hitz egiteari utzi zioten, ezertarako balio ez zuelakoan. Nor bere buruaz lotsa, hori baino gauza okerragorik ez da.

      Ez dakit noiz hartu nuen kontzientzia euskalduna nintzena, noiz hartzen duzun horren kontzientzia. Gure ama andereñoa zen eta, garai hartako maisu-maistra gehienak bezala, oso euskaltzalea. Hark jartzen zizkigun autoan kantak, Mikel Laboa, Imanol, Xabier Lete eta Lourdes Iriondo. Eta kanta horien bitartez bagenekien baginela parte mundu batena. Medioetatik, botere guneetatik hain aparte zegoen mundua.

      Gogoan hartu dut sor Juana Inesi buruz hitz egin zenidan aldi hura, Filologia Hispanikoa estudiatzen ari zinenean. Liluratuta zeunden sor Juana Inesekin. Esaten zenuen lehenengo feministetako bat zela. Eta gainera, euskarazko hitzak sartu zituela bere poemetan barru-barruko sentimenduak azaltzeko. Eta horrela, Ama Birjinari, batzuen ustez bere neska-lagunari, zuzentzen zitzaionean euskarazko “laztana” eta “nire bihotza” erabili zituela. Eta nola maitalerik gabe erabat noraezean zebilen, “galdu naiz, nire bizi guziko galdu naiz” idatzi zuela. Sor Juanak umetan etxean amari entzun bide zion hizkuntza atera zuen barrenetik, eta testuan sartu zuen, sentimendu sekretuak eta debekatuak kontatzeko. “Belazean ezkutuan aurkitzen dituzun lore eder eta hauskorrak dira euskarazko hitzok”. Horrela definitu zenituen.

      Ze herritako euskara izango zen sor Juana Inesena? Esan bazenidan, ez naiz gogoratzen.

      Aurpegiratzen zenidan ez nuela ondo egiten Ondarroako berbeta, Elgoibarreko eta Markinako hizkerekin nahasten nuela. Izan ere, amak elgoibartarrez egiten zigun eta aita Markinakoa nuen.

      Elgoibarren, San Pedro auzoko Arane baserrian, hain zuzen, hantxe jaio zen gure amona, amama Mari. Erraketista ibili zen bere garaiko frontoietan, Elgoibarren hasi, eta Bartzelonan eta Kanarietan gero. Oso txikitandik, astoa hartu eta bera bakarrik joaten zen baserritik herrira esnea saltzera.

      — Zure adinekoa izan behar zuen, gutxi gorabehera —kontatu zidan umetan amak—. Azken azunbrea saldu arte hantxe egon behar zuen, azokan. Batzuetan, ordubetean saldua zuen dena, eta bere gauzetarako astia izaten zuen. Beste batzuetan, ordea, salmenta okertu egiten zen. Esnearekin ateratzen zuen diru osoa aitari itzuli behar zion. Berarentzat ez zen ezer geratzen.

      — Ez da bidezkoa —esan nion amari—. Amamak ordaina izan behar zuen horregatik.

      — Haren aita oso zehatza zen. Ez zen erraza izan behar baserri bat eta familia bat aurrera ateratzea. Ez duzu epaitu behar.

      — Ez dut epaitzen.

      — Baina sekretu bat kontatuko dizut. Erromerietako datak hurbiltzen ari zirenean, haren amak esne gehiago botatzen zuen kantinetan. Hartara, esne guztia saltzen bazuen, soberakin bat geratzen zitzaion, poltsikorako. Alabak eginbeharrak betetzen zituen eta aitari salmentako dirua itzultzen zion. Eta begi bat kliskatzen zion konplizeari, eskerrak emanez.

      Ezagutu nuen birramona. Emakume txikia zen, begirada soila eta ahotsa pausatua. Enborretan eserita gogoratzen dut, pagoaren itzalean, irakurtzen. Beltzez janzten zen beti. Gona luzea, alkandora eta mantoia. Larunbatetan alabek baserrian bisitatu eta tximiniaren beroan orrazten zuten. Egoki bildutako mototsa. Hain zen dotorea. Bere eskuak hezurtsuak ziren, eta artrosiak okertutako hatz luzeek zuhaitzen sustraiak gogorarazten zizkidaten. Eta, jakina, biok bakarrik geundela zekienean, eskua poltsikoan sartzen zuen eskupeko bat emateko, bere sasoian amamari bezala.

      Gabonetan joaten ginen Aranera. Urte batean hotz handia egiten zuen. Teilatupean, izotz kandelak zeuden.

      — Ez dira oso egonkorrak. Edozein unetan eror daitezke. Kontuz, beraz —abisatu zidan amamak.

      Arropa eskegia behatu nuen, izoztuta zegoen, eta kirrinka egiten zuen esku artean estutzen banuen. Umeak lastategian jolasten ginen, edo ukuilura joaten ginen animaliak ikustera. Behiak, untxiak, saguzarrak. Abereek beroa ematen zuten, baina gau hartan bereziki ukuiluan hotz egiten zuen. Orduan, osabak, amamaren nebak, botila bat hartu eta behiei eman zien.

      — Zer da hori, osaba?

      — Jarabea.

      — Jarabea? Gaixorik al daude behiak?

      — Ez, baina badaezpada.

      Afalostean, aita autora joan zen. Maletategia zabaldu eta hutsik zegoela ikusi zuen.

      — Nora, maletategiko koñak kutxa hartu al duzu?

      — Mahai gainean utzi dut. Zer ba?

      Orduan jakin nuen zer ematen zien osabak behiei.

Apirilaren 11n, dakizun bezala, nire urtebetetzea izan zen. Nire urtebetetze egun batean, gurasoek urrezko kate bat oparitu zidaten eta harekin joan nintzen eskolara. Ez dakit esaten ze mailatan izango zen, lehen hezkuntzako azken urteetan, seguruena. Eguraldi ona zegoen, udaberrikoa, eta mendi buelta egitera joan ginen ikastolako bi gelak batera. Hirurogeiren bat ume elkarrekin. Irakasleak Mutriku aldera eraman gintuen eta etxera bueltan galduta ibili ginen. Irakasleak ez zekien nola itzuli. Ez zituen ongi ezagutzen bazterrok. Guk bai, bidezidorrak ezagunak ziren guretzat, eta gure kabuz ailegatu ginen herrira.

      Urtebetetzea ospatzeko, zigarro bat erretzea bururatu zitzaigun. Ale bakarra erosi eta Etxe Urdineko eskaileretara joan ginen. Eta hantxe erre genuen zigarroa biok, ezkutuan, zupada bat zuk eta nik bestea, tartean eztul eginez.

      Bada aurtengoan, arraina egitea otu zitzaigun. Pandemiaren erdian, arrantzaleek oraindik itsasora ateratzen jarraitzen zuten, eta eskuragarri zegoen. Gogoan dut New Yorkera iritsi nintzenean arraina erostera joan nintzela azokara. Ez nekien arrainen izenik ingelesez. Galdetu zidatenean, esan nuen: aurrekoak eraman duen gauza bera. Arrain-saltzaileak dotore jarri zidan arraina, dagoeneko garbitua etortzen da, tatoetan. Itxura ona zuen. Ez nekiena zen prezioa. Arrainik garestiena zen: lupia. Geroztik ondo ikasi nituen izenak, eta prezioak.

      Azokan ilara luzea zegoen. Jendea, goibel. Halako batean, ilarako bat Bill Withersen Lean on me abestia xuxurlatzen hasi zen eta, gutxika-gutxika, zain zeuden pertsona denek jarraitu zioten. Oilo ipurdia jarri zitzaidan. Espero ez nuen debaldeko opari preziatua. Ikusi behar zenuen, Maider.

      Honela dio letrak:

            Eutsi niregan

            indartsu ez zaudenean.

            Ni izango naiz zure laguna,

            aurrera jarraitzeko.

      Etxera iritsi orduko, umeek prest zuten mahaia. Aurreko udan Saran erosi genuen zamaua jarrita zegoen, zuria, lerro urdinekin. Kandelak ere bai, piztuta. “Ama, ongi etorri nire jatetxera. Hirian zabalik dagoen jatetxe bakarra da”, egin zidan harrera Unaik.

      Sukaldera hurreratu eta kozinatzeko arraina eman nionean, betilun ikusi nuen Uri. Mugikorrari begira zegoen. Mezu bat erakutsi zidan.

      — Zer gertatzen da?

      — Liburua atzera bota dute. Pandemiarekin ez direla ausartzen.

      — Zer? Diru horrekin kontatzen genuen!

      — Badakit, sentitzen dut.

      Unai hurbildu zitzaigun.

      — Zer gertatzen da? Arraina txarra dagoela? Lasai, eskatuko dugu pizza bat. Ez tristatu.

      Gau hartan nekez egin nuen lo. Halako berria eta nire urtebetetzean gainera. Gaueko ordu txikietan, ura edatera jaiki nintzen sukaldera. Zerbait nabaritu nuen mugitzen, gerizpe bizkor bat. Sagua zen.

      Sofan eseri eta mintzatzen hasi nintzaion.

      “Lasai, ez beldurtu, ez dizut ezer egingo. Egia esan, ez zara hain itsusia. Txikerra zara, umea igual. Belarri biribilak dituzu eta larrua ere fina, laztu gabea. Ez, ez zara bat ere zatarra. Oraindik ez duzu destainarik sortzen. Eta lotsagabe, berogailu azpitik atera zara eta aurrera egin duzu, jauzika, jaio berri den moxal bat bezala. Egongelan barrena alfonbra gainean geratu zara, burua altxatu eta bazkaltzeko mahai azpitik, sukaldera bidean. Ez zara beldur, inozoa ematen duzu, hasiberria, ez al duzu egundo gizakirik ezagutu? Ez al dakizu ehizatu nahi zaitugula? Hilabeteak gabiltza horretan. Ez kezkatu, ez ditugu jarri tranpa anker horiek, sagua bertan hiltzen dutenak, edo itsasteko xafla horiek, superrak aholkatu zigun bezala. Ez nuke jasango zu itsatsirik aurkitzea goizean, ezin libraturik, garrasika, ez baitago lekedatik askatzeko modurik. Eta umeek, batez ere, ikusiko bazintuzte han harrapatuta, ezingo zuten horrekin, betiko izango lukete oroitzapen garratz hori. Badakizu? Aneren gelako kide denek hamsterra izan zuten etxean, moda bat izan zen. Anek ere nahi izan bat, guk esaten genion ezetz, aitak esaten zion, maskota bat nahi baduzu, bada badugu bat etxean, sagua. Batzuetan uste dut aita bera dela gure maskota, guk eusten diogula zutik. Kontuz, ez dut esan nahi gizon txarra denik, lagun ona da, baina ez da ohartzen gauza askotaz; ulertzen nau, edo saiatzen da ulertzen, baina nire kezken ur gaineko iceberg zatia ikusten du, eta ur azpikoaz, horretaz guztiaz, ez da ohartzen. Zertan nabil, zuk ez duzu jakingo zer den iceberga, gaztea zara eta, ume bat, Ane eta Unai bezala. Anek barre egiten zion aitari, umore bertsua dute aita-alabek; bai, eskolako kideak ekarriko ditut eta erakutsiko diet sagua, izena ere jarri diot: Mr Tickle. Horrela deitzen zaituzte, Tickle, Kilima jauna. Eta Kilima, ikusten zaitut nola ari zaren izurik gabe ni sofan nagoela ere konturatu barik. Hor atera zara tranpen artetik, ezen senarrak tranpak erosi zituen, ekologikoak, zu barruan harrapatu eta Central Parkera eramateko; baina Amazonen erosten okertu zen eta tranpa bat beharrean hamar erosi zituen eta lehenengo jarri genizun bat eta ez zinen sartu, eta gero jarri genizkizun bi eta ohartu ginen sartu zinela eta gazta ere jan zenuela, Idiazabalekoa, maletan sartuta ekarri genuen hura. Gero ihes egin zenuen lasai asko, eta horrela ikusi genuen tranpa onbera haiek ez zutela ezertarako balio, eta Urik erabaki zuen tranpa guztiak jartzea lerroan bata bestearen alboan, berogailuaren azpian, elkarri zinta isolatzaileaz lotuak zulo guztiak estaliz. Baina ohartu naiz, zuk bultza egiten diozu zepoari eta pasatu egiten zara eta ibiltzen zara lasai beldurrik gabe gure alfonbra gainean ea ogi apurren bat harrapatzen duzun, beharbada Idiazabaleko gazta horrekin batera jateko, ze gazta ogirik gabe ez baita erdia ere eta orduan hortxe zabiltza baina onena izango da ezer ez esatea umeak ez ikaratzeko eta batez ere Urik jakin ez dezan berak egindako hamar tranpako murruak ez duela ezertarako balio, murru guztiek bezala, ezen alferrekoak dira murruak ez dutelako inor gerarazten eta orduan, laztana, zoaz etorri zaren tokitik, gaztea zara eta belarri biribil eta polit horiekin, zoaz Tickle jauna, zulotxotik bueltan beste etxe batera, edo parkera hobeto, hona ez etorri, ez dizugu ezer onik eskainiko eta”.

      Kasu egin zidan.

Biharamunean, mugikorraren soinuarekin esnatu nintzen. Dardarka ari zen nire aurreko mahaitxoan. Mezuak ziren. Konturatu gabe, loak hartu ninduen aurreko gauean sofan bertan. Zutitzeko keinua egin nuen eskuak etzanez baina zerbait arraroa sumatu nuen oihalean. Pinporta garden batzuk ziren. Eskuetan hartu nituen. Atzamarrei eraginda, haurren oinetako azal printzak zirela jabetu nintzen. Mugitu ezean, etxetik atera ezean, hanketatik ezkata txikerrak erortzen ari zitzaizkien umeei.

      Haien hanketatik ateratako elur malutak ziren.

      Mugikorrera behatu eta ikusi nuen lagunak ari zirela mezuak bidaltzen. Laura Lavicolli, irakurle klubeko gurasoetako bat, Queenseko ospitalean lan egiten zuena, The New York Times egunkarian atera zen, kolorezko argazki handi batekin, osasungintzako langileei buruzko gehigarri berezi batean.

      Gertukotasunak larritu ninduen, zeinen hurre dugun arriskua. Gure ezagun bat zegoen, borrokan, lehen lerroan. Egoera oso txarra zen. Milaka pertsona ari ziren hiltzen zahar etxeetan eta ospitaleetan. Hildako batzuen bila ez zen inor etortzen eta hobi komunetan ehorzten zituzten. Presidentea, bere aldetik, norabiderik gabe zebilen, orain hau gero bestea esaten, bromak egiten, urtetan gertatu den egoerarik larrienean.

      Ez dakizu zeinen zaila egiten zaidan hau, Maider, zurekin hitz egin ezin hau. Zu beti egon zara hor, edozertarako, baina orain ez zaude. Institutu garaian, gizon bat nirekin obsesionatu zen. Atzetik jarraitzen zidan etxeko atarira arte, kartak idazten zizkidan. Pastelak utzi zituen nire izenean arratsaldero kafea hartzera joaten ginen tabernan. Gainontzeko neskek barre egiten zidaten. Pastel horiek zaborretara bota beharrean, nazkaz eta erdeinuz baztertu beharrean, jan egiten zituzten, barran bertan eta barrezka. Beraiek bromatzat hartzen zuten. Ez zuten ikusten zerbait larria zegoela atzean, gizon hori ni estutzen ari zela. Beraientzat gizajo bat zen. Ordea, ni ikaraz ateratzen nintzen kalera, ez nuen nahi izaten bakarrik geratu, zer gerta ere.

      Zu hortxe egon zinen, Maider, nire ondoan. Etxera laguntzen zenidan, beti adi egoten zinen nazkagarri hura zelatan ote zebilen. Eta, inportanteena, entzun egiten zenidan, lasaitu, egoerari zuen larritasuna ematen zenion.

      Azkenean amama izan zen arazoa bideratu zuena, amama Mari, erraketista. Berari kontatu nion zer gertatzen zen eta gizon haren etxera joan zen segituan eta agindu zion iloba bakean uzteko; gehiago ez jarraitzeko kaletik, ez bidaltzeko kartarik, ez oparitzeko pastelik. Bestela, neurriak hartuko zituela.

      Eta horrelaxe utzi ninduen bakean.

      Zure ahotsa botatzen dut faltan, Maider, zu entzutea. Zure umore berezi horren hutsunea dut, umore ederra, batzuetan zitala ere bai. Gogoan duzu Kuban egon ginen aldi hura? Horrako ere engainatu ninduzun, horra ere jarraitu zintudan. Esan zenidan gobernuz kanpoko elkarte batek antolatutako bidaia bat zela, Kubara joan eta hango jende txiroari laguntzeko. Eskola bat margotzen parte hartu behar genuen, herri arrantzale batean. Aste barruan lan egingo genuen eta asteburuetan turismoa edo Karibeko hondartzetara joan. Behin bertara iritsita, konturatu nintzen castristez betea zegoela hura dena, Alderdi Komunistak antolatzen zuela. Gobernuz kanpoko elkartearen aztarnarik ez. Zuk iraultzaren onurez hitz egiten zenidan, zeinen ondo dauden osasuna eta hezkuntza, jendea zoriontsu bizi dela han. Aitzitik, ni sinesgogorragoa nintzen, ezagutzen nauzu, ez nuen zuk bezain ederra ikusten dena. Bai, orduan ere sartu zenidan ziria. Dena den, orain, onartu behar dut ondo pasatu nuela han ere.

      Barregarriena izurdeen eguna izan zen. Brigadakoek esan ziguten gogor egin genuela lan astean zehar eta opari gisa izurdeekin bainatzera eramango gintuztela. Zoratu egin zinen pozez, izurdeekin bainatzen olatu artean.

      Ailegatu da igandea eta itzarri gaituzte goizean goiz. Harrigarria, ez gara portura joan, ez dugu ontzirik hartu. Autobusez eraman gaituzte ur kresalezko igerileku batera. Hantxe egongo bide dira izurdeak. Hainbat turistarekin batera sartu gaituzte igerilekura. Han, ur nabarretan, gure azpitik zer zebilen jakiterik ez zegoen, ez genituen eta oinak ikusten ere. Halako batean, zerbait sumatu dut nire bernak ukitzen. Izurde bat da. Ai ama, gure inguruan dabiltza bueltaka, hurreratzen dira eta gero desagertzen. Baina ez du xarma izpirik. Ikara pixka bat ere ematen du. Begiratu zaitut eta nazka aurpegia duzu. “Nora, zer egiten dugu hemen”, esan didazu, “ur zikinetan, izurdeek noiz ukituko zain. Gure aita arrantzaleak baleki. Gerraosteko gose garaian ehizatu egiten zituzten arpoiarekin. Barre gutxi ez luke egingo. Turisten artean hemen, ergela ematen dut”.

      Zure kaka aurpegiaz gogoratu eta irribarrea ateratzen zait orain ere. Han, uretan, mugitu ezinik, izurdeak noiz ukituko. Hori bai, brigadakoek galdetu zizutenean nola joan zen txangoa, “zoragarri” batekin moztu zenuen jarduna.

Itsasoa irudikatzen dut ohe handi bat bezala. Eta izaren ertzetatik liburuak edo barruko arropa erortzen diren gisara, itsasoak ere noizean behin objektuak kanporatzen ditu. Maskorrak eta harriak. Animaliak direnean liluragarria izaten da, neguan agertzen ziren animalia horiek, ekaitzari aurre ezin egin eta, ahiturik, hondar ertzean.

      Egun batean bekatuak jaurtitzen hasi zen, plastikoa, botilak, etxetresnak ere bai. Izara artean zakarra baino ez zegoen. Bizitza galtzen ari zitzaion.

      Gure haurtzaroan egiten zen arrantza ez zen jasangarria. Arrainak eta arrainak harrapatzen ziren, ardurarik gabe, pentsatuz norberak egiten ez bazuen beste norbaitek egingo zuela. Baina arrantza zen herritarrek bizitzeko zuten ogibide ia bakarra. Ez zegoen beste aukerarik.

      Arrantzaleei arriskatzea besterik ez zitzaien geratzen. Arriskatu familia mantentzeko. Aurrekaririk gabeko egun bat gogoratzen dut 1984ko martxoan. Frantziako Armadak gure herriko bi ontziri kanoikadaz egindako erasoaren berri izan genuen. Gosaltzen ari ginela, amak irratiaren bolumena igo zuen. Isilik geunden denok. Herriko arrantzale batek hitz egin zuen:

      “Lehenik ur-zurrustak bota zizkiguten, baina horrek eraginik ez zuela ikusita, itsasoko olatu handiei ohituak gara, ke-poteak bota zizkiguten, eta sareak erre zituzten. Gu ez ginen uzkurtu. Patruila-ontzitik eta fragatatik balak iritsi ziren arte. Gero bi kanoikada entzun ziren jarraian eta itsasontzia dantzan hasi zen. Berehala, metrailetak, borrak eta eskuburdinak zeramatzaten hamaika soldaduk hartu zuten itsasontzia; portura iritsi arte ez ziguten karelera irteten utzi”. Karga hutseko obusak alderik alde zulatu zuen zubia, kabinan zeuden sei marinelak eraitsiz. Horietako batzuk zaurituta atera ziren. “Keak itsututa eta erdi zozotuta altxatu nintzen lurretik, eta berehala odola, eta lagun batzuk ikusi nituen minez eta amorruz oihuka”, esan zuen horietako batek.

      “Ez genuen espero, egia esan. Ohiko beste jazarpen bat baino ez zela izango uste genuen. Badakizu, batzuetan guk ere zirikatzen ditugu. Brankaz inguratu izan dugu patruila-ontzia, eta Frantziako marinelen bat ere joan da uretara. Baina hau beste gauza bat da. Orain tiroka ari dira, eta ni eta nire familia lan honetatik bizi gara. Lan egin nahi dugu, jan nahi dugu, itsasoa denona da, hau basakeria izan da”, zioen hortz artean.

      Iskanbila eta haserrea ziren nagusi herriko giroan. Herritar guztiak atera ginen kalera, zu eta biok ere bai. Portua eta bertako lantegi eta dendak geldirik egon ziren egun osoan zehar. Zuen amak janari-denda itxi zuen eta denok izan ginen manifestazioan. Nekez eman ahal genuen pausoa, hain zegoen kalea jendez betea. Gure lagunen amak gogoratzen ditut megafonoak eramaten. Heroinazaleen amak. Nire oroitzapenetan, emakumeak izan ziren manifestazioaren buru. Zure amak pankartari eusten zion. Ikaskideen amek “Itsasoa bai, gerrarik ez”, “Itsasoa denona da, ez frantsesena” oihukatzen zuten megafonoetatik, euskaraz eta gaztelaniaz. Eta denok errepikatzen genuen haiek ziotena birika betean. Gure ahotsak itsasoan entzun zitezen nahi genuen.

      Garai hartan egiten ziren beste manifestazio batzuetan ez bezala, ez zegoen inor tabernetan, ez kaleen alboetan, ez leihoetan, ez balkoietan. Denok geunden han. Beno, zenbait puntutan pertsona batzuk taldetik kanpo ikus zitezkeen. Kazetariak ziren, bideo eta argazki kamerekin.

      Jakin gabe, mundu baten amaieraren hasiera grabatzen ari ziren.

Umeak aspertu egiten ziren. Eskolako lanak egiten zituzten, moldatzen ziren beraiek bakarrik gehienetan, eta ibiltzen ginen kartetan, pianoa jotzen, ukelelea ere bai, leihoan jartzeko ostadarrak margotzen zituzten, gimnasia egiten genuen laurok batera, liburuak irakurri, filmak ikusi... baina gogaituta zeuden.

      Batzuetan, beraien gelan sartzen ziren eta entzuten genituen barrez. Bideoak grabatzen zituzten ordenagailuko Photo Booth aplikazioan. Irudikatzen zuten bi-biak kazetariak zirela, Youtubeko kanal batekoak, eta egunean zehar gertatutakoa komentatzen zuten, umore puntu batekin. Hainbat eta hainbat bideo grabatu zituzten. Ordenagailuko memoria ere ia bete dute. Baina pena ematen dit ezabatzeak, haien bizitzako momentu jakin bat jasotzen dute, eta pasatzen ari den guztiarekin, bideoetan behintzat, zoriontsu dirudite, ahoak eman ahala berbetan, elkar zirikatzen.

      Uste dut nire urtebetetzekoa eta gero burumakur ikusten gintuela Anek. Izan ere, Urik eta biok ez genuen egun batzuetan hitz askorik egin. Bakoitza bere gauzez arduratzen zen, lanaz, umeez, etxeko zereginez. Era mekaniko batean funtzionatu genuen, begirunez. Ordea, ez zegoen ohiko maitasun keinurik elkarren artean, ezta umorerik ere.

      Anek zerbait gaizki zegoela sumatu eta nolabait giroa hobetu nahi izan zuen, bere erara. Bazkalostean, laurok bildu gintuen sukaldeko mahaian. “Begira zer jarri diguten Matematikan gaur. Pentagono hau”. Matematikak atsegin ditu, gure amaren bidetik doa itxuran.

      Marraztuko dizut zer jarri zuen erdigunean.

      — Zenbatu behar duzue zenbat hiruki dauden —esan zigun Anek—. Ematen duena baino gehiago daude.

      — 11 —esan zuen Unaik.

      — Ez.

      — 25 —Urik.

      — Ezta ere. Ama?

      — Ez dakit neuk ere. Ez al diguzu esango?

      — Ez ba.

      Hirukiak zenbatzen ari ginen bitartean, etxeko atea jo zuten. Nor izango da pandemiaren erdian? Johnny beharbada? Atea zabaldu eta ez zegoen inor. Lurrean kartoizko kutxa txiki bat marraztutako bihotz batekin. Barruan, etxean egindako galletak.

      Berehala asmatu nuen norenak ziren: Rebeccarenak. Atea jo eta alde egin zuen. Ez zuen gurekin hitz egin nahi, ez gintuen gaixotu nahi. Galletak uztea izan zen haren hitz egiteko modua, “zer moduz zaudete?”, “akordatzen gara zuekin”, “bukatu du Urik liburua?”.

      Rebeccaren keinuak aldartea hobetu zidan. Unairen laborategitik paper bat hartu eta Uriri esan nion nirekin batera gelara sartzeko. Ohe ertzean etzan zen. Atea itxi nuen.

      Uriri eman nion papera.

      — Irakurri.

      — Zer da ba?

      — Zure apunteak dira.

      — Hara!

      — Rosikak irabazi zuen epaiketari buruzkoak dira. Libelo bat atera zuten bere kontra eta lau urtez borrokatu zen epaileak arrazoia eman zion arte. Rosikak borrokatzen zuen. Irakurri zure hitzak.

      — Nola?

      — Bai, irakurri iaz zuk idatzitakoa.

      — Ados, lasai. Banoa —Uri irakurtzen hasi zen—. XX. mendeko 10eko hamarkada bakezaletasunaren aldekoa izan bazen, Lehen Mundu Gerra amaitu eta gero, giroa okertu egin zen Estatu Batuetan. Nazionalismoak eta antisemitismoak indar handia hartu zuten. Okerrena da juduen artean ere Rosikarenganako halako arbuioa sortu zela, ez ote zuen berak Ford bultzatu juduen aurka egotera.

      — Ez geratu. Segi, segi.

      — Rosika itu erraza bilakatu zen eskumarentzat bake konferentziaren porrotaren ondoren. Hainbat izan ziren haren aurka idatzi zutenak. Horietako batek, Fred R. Marvin izeneko kazetariak, 1924an zutabe bat idatzi zuen New York Commercial egunkarian esanez Rosikak bake-ontzia erabili zuela bere onerako eta ez bakean pentsatuz, eta gainera aldarrikapen komunistak egin zituela han eta hemen bakearen aldeko mitinak eta elkarretaratzeak profitatuz. Rosikak demanda jarri zion. Lau urte geroago, 1928ko ekainaren 29an, epaiketa irabazi zuen eta kazetariak eta egunkariak 17.000 dolar ordaindu behar izan zizkioten kalte ordainetan. Epaiketan, Rosikak Forden gutun bat erakutsi zuen proba gisa, non negozio gizonak aitortzen zuen Rosikaren asmo ona, eta nola hitzaldiko garai hartako 300 dolar irabazten zuen intelektual batek kobratzeari utzi zion bake-ontzirako lan egiteko —bukatu zuen Urik. Ez zuen aurrera jarraitu nahi eta niri begira geratu zen—. Eta?

      — Uri, lau urtez borrokatu zen Rosika bere izen ona berreskuratzeko, gauzak geldo joaten dira. Ahaztu poesia eta ekiozu nobelari berriz. Ez amore eman orain, bidearen erdian, emakume horren bizitzak merezi du.

      — Ez dakit ba, beharbada madarikatua da. Edithek ezin izan zuen liburua bukatu. Sekulako lana egin zuen eta, gero, ezertarako. Pandemia honekin, dena dut zalantza. Ez dakigu zer gertatuko den, ez dakit ataka honetatik salbu aterako garen ere, nola geratuko da mundua gero? Egoera honetan, zer zentzu du idazketak berak? Zer zentzu du historiak ahaztutako eta, lehenago edo beranduago, berriro ahaztua izango den pertsona baten irudia berreskuratzeak? Rosikak ekintzak maite zituen, hitzak baino areago, ekintzak. Hitzek ez dute ezertarako balio. Eta bestalde, nigan sineste handiegia duzu. Pentsatzen duzu Edith baino hobea naizela? Zergatik uste duzu nik liburu malapartatu hau buka dezakedala?

      — Nik behartuko zaitudalako —esan nion barreka.

      Gelatik atera ginen, Uri animatuago nabari nuen. Umeengana joan zen.

      — Barkamena eskatu nahi dizuet.

      — Zergatik, aita?

      — Egunotan isilik ibili naizelako. Zuek ordaindu duzue nire ezinegona. Isilik ibili naiz, eta isiltzea ez da bidea. Badakizue zer gertatu zitzaion goroldioari? —umeak adi-adi geratu zitzaizkion begira—. Antzina-antzina, gizakiek eta animaliek eta landareek ere bazuten berba egiteko dohaina.

      — Benetan? —Unaik.

      — Halaxe da. Baina egun batean goroldioa haserretu egin zen bere lagunekin. Eta isilik geratu zen. Orduan, goroldioa isilik geratu zenez, osterantzeko landareak eta animaliak ere bai, isilik geratzen hasi ziren. Ez zioten elkarri hitzik egiten. Eta badakizue?

      — Zer? —Anek.

      — Ba, berba egiten ahaztu zitzaiela.

      — Denei? —Unaik.

      — Ez, denei ez. Gizakiari ez. Badakizue zergatik?

      — Ideiarik ez —Anek.

      — Bada, gizakiak bere buruarekin hitz egiten zuelako.

      — Zuk bezala, aita! —Unaik.

      Urik gauzak bere erara kontatzen ditu. Ez da fina datuetan, eta nahasten da. Hala ere, atsegin dut nola kontatzen dituen gauzak, nahiz eta ez zehatzak izan. Nik uste gauzak kontatzen dituela ez gertatu ziren moduan, gertatu behar ziren moduan baino.

      Bizitza erreala edertzea gustatzen zaio.

      Nahiko nuke tasun hori niretzat.

Hitzek ez dute ezertarako balio, ekintzek baino. Ekintzak zituela nahiago Rosikak, hori esan zidan Urik. Baina hitzek eman diote ofizioa Uriri. Hitzak daude Rosika eta Edithen bakezaletasunaren oinarrian.

Hitzek ekarri gaituzte New Yorkera.

Apirilaren 27an atera ziren lehen aldiz umeak kalera. Hilabete eta erdiz egon ziren etxean sartuta. Gu irteten ginen erosketak egitera, baina beraiek ez. Hasieran ez zuten irten nahi, beldurtuta zeuden, gaixotzeko izuarekin. Esaten ziguten nahiago zutela etxean geratu, gordean, kalera atera baino. Pentsa, umeak, beti desiratzen egoten dira aire freskoa hartzeko, gorputzak mugitzeko, korrikan egiteko. Eta hain berezko duten grina hori agortu egin zien pandemiak.

      Sofako ezkata txikiena eta gero, beharrezkoa ikusten genuen umeak kalera joatea, gutxika-gutxika ohitu behar ziren etxetik kanpo egotera, beldurrak uxatu behar zituzten. “Historia Naturaleko Museora joango gara”, esan nien, “eraikinari bira eman eta etxera itzuliko gara”. Nagikeria handiz baina, azkenean, baiezkoa eman zuten.

      Igogailua hartu gabe, eskaileretan behera jaitsi ginen. Lehen solairura iritsi ginenean, han zegoen oraindik horman babesleku nuklearraren txartel zaharra, Gerra Hotzeko garaia oroitarazten zuena. Sotoan izan zen garai batean aterpea.

      Eguna hodeitsua zen, bedatsea lotsati zebilen artean, eta hotz egiten zuen. Berokiak eta txanoak soinean geunden. Laurok batera egin genuen espaloian behera, eskutik helduta. Uri eta biok ertzetan eta bi umeak erdian.

      Kalearen muturrean hantxe zegoen museoa, gaztelu arrosa bat ematen du atzealdetik, dorre eta guzti. Ezin sinetsizkoa zen nola aldatu zen parajea. Apirilaren bukaera zen eta ez zuen batere antzik iragan urteko apirilarekin. Museoa itxita zegoen, jakina. Non geratu ziren bertara egiten genituen bisita amaigabeak, batean gela batera bestean bestera. Non egongo ziren orain tximeleta monarkak eta arrainak. Dinosauroak, meteoritoak, origamiz egindako Gabonetako arbola erraldoia.

      Ez zebilen ia inor kaletik, baina, ustekabez, Unairen gelako haurtxo bat aurkitu genuen, haren familiarekin. Eskutik helduta zihoazen haiek ere. Arraroa izan zen, ez ginen elkarrengana hurreratu, denbora luzea elkar ikusi gabe egon arren. Urrunetik hitz egin genion elkarri, galdetuz zer moduz joan zen itxialdia, ondo zeuden osasunez. Eta agurtu ere era berean agurtu genituen, artean laurok elkarri eskutik helduta.

      Apirila Lurra planetaren hilabetea da. Iazko urtean, hau dena hasi aurretik, Historia Naturaleko Museoak Earthfest ekitaldia antolatu zuen, Lurraren besta. Ekitaldi horretara, musikariak, artistak, ekintzaileak, adituak, akademikoak, politikariak eta era guztietako pertsonak bildu ziren, krisi global larriaz eta New York hiriak energia berriztagarriaren erabilerara eraldatzeko beharraz kontzientziatzeko asmoz.

      Besteak beste, Patti Smithek hartu zuen parte. Baita REM taldeko Michael Stipek ere. Patti Smithek Dodoaren loa izeneko olerkia irakurri zuen.

      “Irakurriko dudan poema hegazti bati buruzkoa da. Dodoa XVII. mendera arte Maurizio uharteetan bizi zen espezie berezia zen. Metro bat inguruko altuera zuen. Bere hegoak txikiak ziren eta ez zuten hegan egiteko balio. Moko luze eta horia zuen, kako formakoa. Eta dodoak zoriontsu bizi ziren beren uhartean. Zoriontsu gizakia iritsi zen arte. Ezen gizakiak dodoak desagerrarazi zituen”.

      — Egia da —jaio zitzaion Aneri—. Desagertutako hegaztia da. Dodo baten irudia ikusi nuen museoan, tximeletak egoten diren kristalezko gela handiaren sarreran.

      People have the power kanta ezagunarekin bukatu zuen Patti Smithek ekitaldia. Eta, jakina, musikak berriro ere zuregana eraman ninduen, gau epel batera, Musika plazako Jai Braian tabernan.

            Entzun, amesten dugun guztia

            gertatu egingo da batzen bagara.

            Mundua alda dezakegu,

            egin dezakegu Lurraren iraultza.

            Guk dugu boterea.

            Herriak du boterea.

            People have the power.

            People have the power.

            People have the power.

      Eguzki indarrez dabilen argitxo bat utzi zuten aulki bakoitzaren azpian, eguzki itxurakoa hura ere. Kontzertuan argi egiteko zen. Jaialdia bukatu zenean Unaik argiak hartu nahi zituen, etxeko jatetxean jartzeko, dotore egingo zutela. Bost bat argi hartu zituen eskuetan. Bagindoazela, antolatzaileetako batek esan zion ezin zirela hartu, bertan uztekoak zirela.

      — Bakar bat ere ez? —galdetu zion Unaik.

      — Tira, har ezazu bat. Baina ez esan inori.

      Argitxo harekin irakurtzen du gauero Unaik.

Nahiz eta gogogabetasuna erabat ez gainditu, Urik nobelaren asmoa berriz hartzea lortu nuen. Umeak lo zeuden bitartean, Unairen laborategian sartu eta nobelarako materiala begiratzen hasten ginen biok elkarrekin. Bitxia da, laborategia berez logela handiaren barruan dagoen jantzi-gela estu bat da. Zabalera metro eta erdikoa izango du, eta hiru bat metro luze. Jantzi-gela ikusi zuenean, Unaik pentsatu zuen, bera senide gazteena izanik, hura zela bere logela.

      — Ez, hau ez da logela bat —esan nion—, antzinako jantzi-gela bat baino.

      — Jantzi-gela? —erantzun zidan harriturik—. Zer da hori? Nik ez dut sekula ikusi horrelakorik. Niretzako logela ez bada, orduan, laborategia izango da.

      Eta horrela, dena hustu eta laborategi magikoa sortu zuen.

      Urik eta biok atsegin genuen etxe guztia bi umeentzat utzi eta guk biok gelatxo hartan lan egitearen ideia. Ahalik eta hobekien moldatzen saiatu ginen: umearen mahai eta aulki txikian esertzen nintzen ni ordenagailu eramangarriarekin eta Uri zoruan egoten zen, liburutegitik ekarritako apunteei begira.

      — Bizitza oso gorabeheratsua da, Nora —esan zidan Urik begiak paperetatik kendu gabe—, oraintxe zaude goian eta gero behean, edo alderantziz. Zuk aipatu zenidan libelo hura, nola ibili zen Rosika bere ohorea berreskuratu nahian, lau urte luzez, epaiketa irabazi zuen arte. Oso bolada txarra pasatuko zuen.

      — Ez dut zalantzarik.

      — Bada, 30eko hamarkadan dena haize alde jarri zitzaion. Gizartean ideia aurrerakoiak indartzen ari ziren eta Rosika figura interesgarria bilakatu zen garai hartako gazteentzat, eredu bat.

      — Influencerra.

      — Kar-kar, horrelako zerbait. Baina pentsa zenbateraino aldatu zen jendeak hari buruz zuen iritzia, ezen Bakearen Nobel sarirako hautagaia izan zen. Eta badakizu nork babestu zuen?

      — Ez dut ideiarik.

      — Bada Albert Einsteinek.

      — Ez nekien elkar ezagutzen zutenik ere.

      — Tira, ez zuen bakarrik Einsteinek aurkeztu. Bere hautagaitza babesten bi Nobel saridun zeuden. Einstein bera eta Selma Lagerlöf, idazle suediarra, Literatura Nobel saria irabazi zuen lehen emakumezkoa. Bazegoen hirugarren bat ere sinatzaileen artean, ezetz asmatu...

      — Ford?

      — Ez, Fordekin haserre zegoen. Bere lagun estu bat.

      — Lola!

      — Lola Maverick Lloyd, horixe bera. Bada, Einsteinekin harreman luzea izan zuen Rosikak. Antimilitarismoaren alorrean lan handia egin zuten elkarrekin. Einstein izar mediatiko bat zen, eta ez zuen dudatzen bere ideiak ahal zuen guztietan zabaltzeko. Hitzaldi asko ematen zituen. Adibidez, eta hemen daukat egunkariko ebakina —eskuetan zituen paperen artean ari zen bila Uri—, 1931ko martxoan New Yorken egin zuen berba Einsteinek, munduko bakeari buruz. New Yorken hitz egin zuen Europara eramango zuen transatlantikoan bertan.

      — Baina ez zen Einstein Estatu Batuetan bizi?

      — Ez, oraindik ez. Orduan Kalifornia aldean egon zen hitzaldi bat ematen eta Europara bidean zihoan. 1933ra arte ez ziren etorri hona. Princetoneko Unibertsitateak lana eman zionean.

      — Eta zer esan zuen ontzi hartan?

      — Bada, harrigarria da baina intsumisoei buruz hitz egin zuen. Behar-beharrezkoak direla intsumisoak.

      — Aitzinatua zen gizona.

      — Han esandakoaren arabera, behar-beharrezkoa da derrigorrezko soldadutzari ezetz esatea, ezinbestekoak dira intsumisoak munduko bakea lortzeko. Eta ez da beldurrik izan behar hori dela eta kartzelara joateko. Kontua da, haren ustez, kartzelara joateko gertu dagoen intsumisoa prest egongo dela gerra garaian engaiatua izateari ezetz esateko. Eta soldadurik ezean, ez dago gerrarik —Uri pizten ari zen. Atsegin dut gai bat bereziki interesatzen zaionean, nola bizi duen—. Harreman luzea izan zuen Rosikak Einsteinekin —jarraitu zuen—. Edithen kutxetan kartak eta kartak zeuden elkarri idatziak. Batez ere, Estatu Batuetara iritsi zenez geroztik.

      — Lasaitua hartuko zuen hona etortzean.

      — Bai eta ez. Alde batetik, argi dago, bizitzeko aukera eman zioten estatubatuarrek, bestela batek daki zer gertatuko zitzaion. Baina, bestalde, Alemania faltan botatzen zuten. Herri txikia zen Princeton eta Einstein kezkati zebilen.

      — Munduaren egoeraz?

      — Bai, horretaz ere bai. Baina, batez ere, lan egin nahi zuen bere esparruan, zientzian. Nobela eta gero, hara eta hona ibili zen bakearen alde hitz egiten eta sentipena zuen bere pasioa albo batera uzten ari zela. Nolabait esan, zientzialaria izatetik dibulgatzaile izatera igaro zen. Zientzian pentsatzen pasatu nahi zuen denbora. Baina handik eta hemendik deitzen zioten etengabe eta ezin zuen. Adibidez, Harvarden hitzaldi bat emateari ezezkoa eman zion.

      — Ezin bideraturik zebilen, alegia.

      — Ni bezala, bai. Ahotik kendu dizut.

      Irribarre egin genuen. Urik hizketan jarraitu zuen.

      — Polita da, ezen Rosikak hirurogei urte betetzen zituenerako nahi zuten saria, 1937ko irailaren 11rako hain zuzen. Sinatzaileen artean bi saridun zeuden, eta munduko herrialde ezberdinetakoak. Ederra da aurkeztu zuten idatzia nola bukatzen den

      — Eskura duzu? Jakin nahiko nuke.

      — Bai, hemen daukat: “Nahiz eta historiak Schwimmer andreari justizia egingo dion, historia geldoa da”.

      — Zu bezain geldoa. Ala, hizketa gutxiago eta lanera. Zuk diktatu eta nik idatziko dut.

      — Nola?

      — Bai, bizkorrago egingo dugu horrela. Hasi bada. Zuk diktatu eta nik nire erara jarriko dut.

Itxialdia bukatu eta gero, eta nobelaz hitz egiteko, pasealdi luzeak ematen genituen Urik eta biok Central Park aldetik. Central Park mundu bat da. Paisaia desberdinak daude parkean bertan, badaude jolasteko guneak, kirola egitekoak, eskiatu eta bainatzekoak, badago zoo bat, antzoki bat, kontzertuetarako kioskoak, korrikan egiteko bidezidorrak, badaude zubiak eta badaude lakuak. Erraza da galtzea. Giro batetik bestera pasatzen zara. Badaude etorbide luzeak, zuhaitz garaiekin, eta badaude baso hertsiak. Horiek maite ditugu guk. Baso horietako bat da Ramble deitzen zaion gunea. Ematen du Iratin barrena egiten duzula oinez, xendretan zehar. Udaberrian leku egokia da txoriak ikusteko, hegazti migrariek hantxe hartzen dute atsedena, mundua zeharkatzeko bidaia luzeetan.

      Ohitura handia dago han eseri eta txoriak hurbiltzeko zain egotekoa. Jendeak espezieak desberdintzen ere badaki. Prismatikoekin egoten dira, eta koaderno batekin, txorizaleak.

      Zure aitaren txoriak zaintzen genituen txikitan bera itsasoan zegoenean. Txori kantariak gordetzen zituen garajean. Agintzen zizun haiei jaten emateko, eta lantzean behin han inguruko mendietara eramateko ere bai, kaiolan sartuta. “Mendian jaio dira eta hura botatzen dute faltan”. Hala ere, kontuz ibili behar genuen. Ez zen komeni haiek txori kantariren bat entzutea, kantua kopiatzen zioten eta. “Eta txori batzuek oso gaizki kantatzen dute. Ez dezatela ikasi txori baldarren kanturik”. Txori kanten kaseteak zituen zure aitak eta garajean jartzen genizkien, hori baino ez zuten entzun behar. Baina behin, mendira kaiolekin joan eta gure kontuekin ari ginela, hara non hasten den txori basati bat kantatzen. Baldar, jakina. Ai ama! Kaiolak hartu eta korrika itzuli ginen herrira. Garajean sartu eta jarri genien kasetea.

      Aitak, ordea, igarri egin zuen zerbait. “Maider, non ibili ote dira txori hauek...”.

      Haurtzaroko oroitzapenak, Maider.

      Paseoan genbiltzala, Einstein hartu genuen Urik eta biok mintzagai. Ez duzu sinetsiko, Maider, baina Albert Einsteinek hezkuntzari buruzko hitzaldi bat eman behar zuenean Albanyn, New Yorkeko Estatuko Unibertsitatearen egoitza nagusian, Rosika hantxe zegoen, entzuleen artean.

      Imajinatzen dut lehen lerroan, loredun soineko batekin, kapela eta betaurrekoekin, adi entzuten.

      Bere haurtzaroko hezkuntzaz hitz egiten zuen Einsteinek. Nola irakasleek indarkeria eta autoritarismoa zerabilten gelan. Eta horrek umeek hain berezko duten jakin-mina hil egiten du. Einsteinen aburuz edukiak ez dira berebizikoak, pertsona bera baino. Hots, edukiak ahaztu egiten dira, baina zuk irakasten badiozu ikasle bati independentea izaten, kreatiboa izaten, lana plazerarekin egiten, horrek bizitza osoan iraungo dio.

      Eta beste gauza bat, agian garrantzitsuagoa. Hark zioen denok nahi dugula aintzatetsiak izan, denok nahi dugula besteen arreta, batez ere umeak garenean. Baina aintza hori bideratzen bada besteak baino hobea, indartsuagoa, jakintsuagoa izatera, ez dela bide zuzena. Kontua ez da hobea izatea, ona baino. Eta beti komunitatearentzat onena bilatzea. Alegia, zientzialari onak, idazle onak, langile onak dituen gizarte batek berez egingo du aurrera. Komunitaterik gabe ez dago askatasunik.

      Ikasle ona zinen, Maider. Hala ere, Filologia ikasketak amaitu eta herrira bueltatzea erabaki zenuen, zure karrerarekin zerikusirik ez duen zerbaitetan aritzeko. Amarekin eta ahizparekin batera dendan. Deigarria egin zait beti fideltasun hori. Nola utzi zenuen zurea etxekoei laguntzeko.

      Ia konturatu gabe, Einsteini buruz berbetan, Urik eta biok parke osoa zeharkatu genuen, mendebaldetik ekialdera. Hantxe, Bosgarren Etorbidean dago Metropolitan Museum of Art-en egoitza erraldoia.

      New Yorkera iritsi berri, Urik nahi izan zuen bertara joan, Europako margolariak dauden geletara. Eskailera zabal batzuk igo eta, bigarren solairuan, hantxe dago gela. Ikaragarria da MET, erraz da bertan galtzea. Labirinto baten modukoa da. Gela batetik bestera igarotzen zara, eta gela bakoitzak du bere giroa, margoa, argiztapena. Ematen du bidaiatzen ari zarela: oraintxe zaude Amerikan Frank Lloyd Wrightek diseinatutako gela batean, oraintxe Europan Erdi Aroko ermita baten barruan, oraintxe Japoniako tenplu batean.

      Urik eta biok maite dugu margolaritza klasikoa, batez ere italiarra, eta bereziki Caravaggio. Haren bi margo ezagun daude bertan. Lehena, ezagunena, Musikariak izenekoa da. Musikari gazte bat ageri da lehen planoan, lautea eskuetan duela. Gidak kontatu zigunaren arabera, margolariaren ezkutuko maitalea zen. Eta musikariaren atzean Caravaggio bera dago, oso gazte bera ere. Hegal bakoitzean, beste bi gazte. Batari ikusten zaio paparra, eta besteari bizkarra. Eta nahiz eta bere maitalea jantzita dagoen, alboko horien gorputz-atal biluziak ikusita, ematen du maitalea imajinatzen ari zela Caravaggio, azal gorririk. Erakutsi gabe, dena esaten du.

      Bigarren mihisea San Pedroren ezetza da. Gizon nagusi gisa erretratatu zuen San Pedro, oso modu errealistan, ematen du kalean bizi den eskale bat. Bazter batean dago agurea, ikaratuta, aurreko aldean soldadu erromatarra duelako. Galdezka ari zaio Jesusi buruz, ea bere laguna den, ea ikusi duen azken boladan. Jesusen atzetik ari dira legionarioak. San Pedrok ezetz esango dio, ez duela ikusi, bera ez dela Jesusen adiskidea ere. Koadroan, soldadua bizkarrez dago eta ez da nabari zein den. Bistara dugun bisaia San Pedrorena da. San Pedro da pertsona, izututa dagoena. Eta soldaduak boterea sinbolizatzen du, botere hotza.

      Anek iruzkin bat egin zuen margo hari begira.

      — Konturatzen zarete garai hartan ez zegoela argi elektrikorik? Orduan bakarrik kandelak zeuden. Nola egin zuen Caravaggiok hau margotzeko?

      Ane progresoaren ideiaz konturatu zen bat-batean, nola gaur egun dugun bizimodua ez den beti egon.

      — Beharbada buruz margotuko zuen —esan zion gidak— eta, seguru, bozetoak egingo zituen aurretik. Eta gainera, beti zuen aukera egun argiz pintatzeko.

      Caravaggio obsesionatuta zegoen botereak berekin dakarren jazarpenarekin. Asko dira bere koadroetan agertzen diren soldaduak, boteretsuak, jende xehearen gainetik beti.

      Askatasun ezina da bere gaietako bat.

      Koadroari begira, gomutatu nintzen, Maider, zurekin izan nuen eztabaida batekin. Afaltzera atera ginen biok, ohi bezala, eta emakumeen egoeraz mintzatu ginen.

      — Maider, emakumeek hainbeste sufritu dugun arren, ez dugu sortu talde armaturik, ez dugu inor hil.

      Aurpegia okertu zitzaizun.

      — Ez zait gustatzen horrela jartzen zarenean, Nora. Ez al dakizu zenbat jende hil duen herrian eskuin muturrak ala Poliziak? Ez al dakizu herriko gazte bat sekuestratu eta mendian abandonatu zutela tiro bat buruan emanda? Horrek gorroto asko sortzen du. Eta gorroto horrek eztanda egiten du nonbaitetik.

      Beti errespetatu izan ditugu elkarren ideiak, gutxitan haserretu gara, baina orduan aulkitik jaiki eta joan egin zinen jatetxetik, ni han bakarrik utzita.

      Ez nuen ulertzen zergatik.

Gau hartan, ametsean, Rosika agertu zitzaidan. Lolarekin batera dago, haren etxean. Pianoa jotzeko eskatu didate. Elkarrekin jo dugu pianoa Rosikak eta biok. Gero, umetu egin naiz. Gereziak jan ditut pianoaren azpian. Rosika eta Edith ikusi ditut gerritik behera. Handik atera eta erraldoi bihurtuta aurkitu dut Rosika. Iruñekoen antzekoa. Erraldoiaren gona zabalik zegoen atzealdetik eta barrura sartu naiz.

      — Zer egiten duzu hemen, Maider? —galdetu dizut.

      — Ez al da ezkutaleku ona? —erantzun didazu—. Tira, dantzan jarri behar dugu erraldoia.

      — Baina nola?

      — Bada uhalak jarri behar ditugu eta tente ipini. Musika hasten denean dantzan egingo dugu eta erraldoiak ere bai.

      Eta bira eta bira hasi ginen, izerditan blai, esnatu egin nintzen arte.

Arratsaldero bueltatu izan gara parkera. Bizia hartzen ari da, ezari-ezarian. Musikariek jotzen dute bertan, zuhaizpean, jam session-ak han egiten. Eta bizargin bat ere badago, lakuaren ondoan. Mahats-parra baten azpian jarri da. Ez dakizu nolako ilarak izaten dituen. Ez denez inor ile-apaindegira joaten eta honek tximak aire librean mozten dituenez, egundoko arrakasta dauka.

      Parkean, mendi-bideetan barrena, ur-jauziak eta zubi txikiak zeharkatuz, Ramblera iritsi ginen. Txori bat ikusi genuen, miragarria zuen lumajea, gorria oso. Geratu egin ginen, hura ez izutzeko.

      Osoki gorria zen, kopeta izan ezik. Euskal Herrian horrelakorik ikusi gabe nengoen.

      — Kardinala ematen du —murmurikatu nion Uriri.

      — Baliteke.

      Hegaztiari begira geundela, gizon bat hurreratu zitzaigun argazki-kamera batekin.

      — Ez da kardinala. Piranga da. Piranga olivacea. Udaberri aldean hurreratzen da New Yorkera. Arrak kolore gorria izaten du, baina soilik udaberrian, emeen atentzioa idoro nahi duenean. Emeek oliba koloreari eusten diote, hostoen artean habia jarri eta oharkabean pasatzeko.

      — Migraria da hau ere? —galdetu nion.

      — Bai, eta oso zaila ikusteko. Zorteko gaude. Laster tropiko aldera egingo dute hegan.

      — Harrigarria da gorri bizi hori —esan nion hegaztiaren lumei begira.

      — Ikusgarria da oso. Zuhaitzen tontorretan du laket pausatzea tangarak. Eta hostaila berdean barrena egiten duenean hegan, hostoak sutan jarriko balitu bezala da.

      — Aizu, biologoa izango zara gutxienez.

      — Ez ba. Autobus gidaria naiz. Baina gustuko ditut txoriak.

Unibertsitatera joateko garaia iritsi zen. Zu Gasteizera joan zinen, Letren Fakultatera. Nik Bilbon ikasi nuen, Ekonomia. Garai hartan, unibertsitatera joatea bizimoduz aldatzea zen. Herrietatik, orduan, gutxitan joaten zen jendea hiriburuetara. Bidea luzea zen eta bihurgunez betea. Autobusak egon bazeuden, baina egunean gutxi batzuk. Hirietara joaten ginen mediku espezialistaren bat bisitatzera, edo kontserbatorioko edo hizkuntza eskolako azterketaren bat egitera. Oso noizean behin, arropa erostera. Horregatik, guretzat ospakizun handia zen unibertsitate ikasketen hasiera. Bizimodu berri bat, gure familiengandik urrun.

      Urte horretako irailean nire gurasoek zure familia gonbidatu zuten bazkaltzera. Agur bazkaria edo izan zen. Une alaia, denak pozik, nire aita batez ere, harro bere alabaz. Ni, ordea, lekuz kanpo sentitzen nintzen. Hala nola iraileko marea biziak, hondartza uhin handiekin urez betetzen dutenak, hala nola ur haserretuak, itsasadarra errepidea estaliz gainezka egiten dutenak, harridura, nostalgia eta izua zeuden nire zainen barruan.

      Zu eta biok banandu ginen lehen aldia zen hura.

      Azkar egokitu nintzen hirira. Lagun talde berria egin nuen eta gustura nengoen beraiekin. Betiko kuadrillatik kanpo, hasiberria nintzen han. Ni neu izan ahal nintzen, iraganaren edo familiaren zamarik gabe. Lehen hilabeteetan asteburuero bueltatzen nintzen herrira. Ostiraletan, zurekin elkartu eta ez batak ez besteak ez genuen txanda errespetatzen. Gogotsu geunden, elkarri astean zehar bizi izandakoa kontatzeko.

      — Mutil bat gustatzen zait.

      — Hara! Berria da hori.

      — Gorri esaten diote, mendizalea da, nafarra.

      — Eta?

      — Bada, ez dit kasu handirik egiten. Oharkabean pasatu natzaio.

      — Maider, mesedez, hori zuk ere ez duzu sinesten.

      Neguan, nagikeria handiagoa ematen zuen etxera itzultzeak. Hirian jarduera gehiago zeuden: zinema, kontzertuak, adiskidantza berriak. Urte horretan, Medikuntzakoen eta ingeniarien jaiak gozatu genituen Bilbon. Otsaileko azterketen ondoren, Informatika ikasten ari zen lagun batek bere etxera gonbidatu gintuen ingeniarien jaia ospatzen ari zen asteburuan. Handia zen ekitaldia. Hainbat musika taldek joko zuten zuzenean erakustazokan. Baina, batez ere, unibertsitateko gazteen topagunea zen.

      Zortzi neska elkartu ginen pare bat gela besterik ez zituen apartamentu batean. Hori gutxienekoa zen. Zerbait afaldu eta ateratzeko prestatu ginen, pozarren. Ataritik irten bezain laster, espaloia jaistean, lagun batek pauso txar bat eman eta orkatila okertu zuen.

      Gu guztion buruan zegoen zalantza zen. Gure laguna festara joateko moduan ez bazegoen, etxean bakarrik utzi behar genuen ala festa apartamentura eraman eta kontzertuak ahaztu? Puska batean lagunaren orkatila osatu nahian ibili ondoren, etxera joan eta oina goian zuela atseden hartzea erabaki zuen, gauza gehiago okertu ez zedin. Irribarre konplize batekin, erakustazokara berandu joatekotan ginela esan zigun, ez kezkatzeko, bera ondo egongo zela.

      Bi taxitan sartu eta alde egin genuen. Festa handia izan zen. Musika, festa, alkohola. Dantza egin genuen bota gintuzten arte.

      Egunsentian iritsi ginen etxera, gure lagun eriarentzat goxoki poltsa batekin eta konturatu ginen laguntxo batekin elkartzeko aprobetxatu zuela gaua.

      Udaberria iritsi zen eta faltan botatzen zintudan, Maider. Ni ia ez nintzen herrira itzultzen, eroso sentitzen nintzen Bilboko lagunekin. Oso gutxitan hitz egiten genuen. Garai hartan ez genuen mugikorrik, eta ni bizi nintzen pisuan ez zegoen telefonorik. Kalera irten behar nuen zuri edo familiari kabina batetik deitzeko. Ostiralero deitzen saiatzen nintzen, arratsaldeko zazpiak aldera. Justu abiatu aurretik. Hasieran, txanponak bukatu arte hitz egiten genuen. Baina, denborarekin, gure elkarrizketak laburragoak bihurtu ziren. Egun batean nire deiei ez erantzuten hasi zinen arte, Gorrirekin katigatua ibiliko zinen.

      Pixkanaka-pixkanaka, bakoitza bere bizitza egiten hasi ginen, eta banatzen gintuzten kilometroetatik haratago joaten hasi zen gure arteko distantzia.

      Aste Santuko oporretan elkartu ginen berriro. Alde batetik, denbora pasatu ez balitz bezala zen. Kalera irten eta galdutako denbora berreskuratu genuen. Hala ere, Nafarroan igarotako asteburu horietaz galdetu nizunean, erantzuna saihestu zenuen. Ni tematu egin nintzen, xalotasun osoz. Jakin-minez nengoen, nola zuk, inoiz kanpadendetan ibiltzekoa edo mendi ibilaldiak egitekoa izan ez zinenak, zer dela eta egiten zenituen hainbeste ibilera menditik, Nafarroan eta Iparraldean. Maitasunak tira egiten zizun itxuran.

       Baina ez zenidan garbi hitz egiten.

      Gau hartan, isiltasun hura ulertzen saiatu nintzen, eta beldurrak estutu zidan urdaila. Behin, institutu garaian oraindik, bilera batera eraman ninduzun. Nik uste dut kide berriak atzemateko bilera bat zela, erdi edo osoki klandestinoa. Politikoki haztatzen zituzten gazteak, ikusteko noraino irits gintezkeen. Gidarietako batek galdetu zidan ustekabean, “eta zuk, zer egingo zenuke zuk Euskal Herriagatik?”. Bigarrenean pentsatu gabe, “nik, Euskal Herriagatik, bizi”, esan nion. Horixe atera zitzaidan. Ez zidaten gehiago deitu. Baina, zuk, jarraitu ote zenuen?

      Ez nuen denbora pasatzen utzi zure ahizparekin hitz egiteko. Banekien ez zidala erantzun garbirik emango. Agian ez zekien, agian gordean izan behar zuen. Nire laguna mugidan sartuta ote zegoen galdetu nionean, hauxe esan zidan:

      “Batzuetan hobe da ez jakitea”.

Beldurragatik, edo beharbada gure bideak norabide desberdinetatik zihoazelako sasoi hartan, ez nion kontuari heldu orduan. Ahizparena entzun eta gero isilik geratu nintzen. Hark aholkatu bezala, ez nizun galdetu ezer. Pentsatu nuen zerbait iragankorra izango zela. Pasatuko zitzaizula noizbait bolada hori, itzuliko zinela niregana goiz ala berandu, planeta bat orbita zabaldu eta gero eguzkira hurreratzen den bezala.

      Eta halaxe gertatu zen. Ni han eta hemen ibili nintzen. Ingalaterran jarraitu nuen estudiatzen. Baina hura bukatuta, elkartu egin ginen. Gazteak ginen oraindik, gogotsu geunden bizitzari zukua ateratzeko. “Autokutsatzen!”, gogoan duzu Hertzainaken kanta? Eta izan ginen Kuban, eta Urirekin ateratzen hasi ginen, eta joan ginen Londresera. Urte ederrak izan ziren, akaso ederrenak.

      Zure mendi ibilerez galdetzera ausartu nintzen behin.

      “Hori atzean gelditu zen”, esan zenidan.

Maider, pentsatu une batez zure lagunik onenek idazten dizutela etxera, erregutuz zerbait egiteko, esanez gutxi iraungo dutela bizirik Austrian, Alemanian edo, geroago, Frantzian. Imajinatu pentsalari feminista handi batek idazten dizula esanez Estatu Batuetara bidaiatzeko eskaria urtebetez atzeratu diotela, naziak etxe azpian zain dituen bitartean. Zer sentituko zenuke behin zu lagundu zintuzten horiek fusilatuta bukatuko dutela argi ikusten baduzu?

      Europatik zetozen berriak larriak ziren. Naziak haren ezagunak atxilotu eta hiltzen hasi ziren. Juduak, intelektualak, sufragioaren borrokan ezagututako kideak, antimilitaristak, denak zeuden arriskuan. Lehenbailehen atera behar zuten Europatik. Horietako askok laguntza eske idatzi zioten Rosikari, erregutu zioten tokia egiteko Estatu Batuetan.

      Tamalez, Estatu Batuetan sartzea zaila zen. Washingtoneko Immigrazio Bulegoak nekez onartzen zituen kanpotarrak, hil ala bizikoa izanik ere. Gobernuak errefuxiatuei eskatzen zizkien paperen artean, affidavit zeritzon agiri bat zegoen. Estatu Batuetako herritar batek sinatzen zuen papera. Agiri horretan, herritar zen horrek zin egiten zuen esanez Estatu Batuetara ihesean zetorren pertsona hura ezagutzen zuela eta berataz arduratuko zela.

      Alta, Rosika Schwimmer ez zen Estatu Batuetako herritarra. Gorenak emandako epaiak argi zioen: bizitzen utziko zioten, baina ezin zituen herritar baten eskubideak eduki. Eta dena Estatu Batuen alde armaz borrokatzeari muzin egin ziolako.

      Rosika ez zen Estatu Batuetako herritarra eta ezin zuen inor jaso etxean, ezta familiakorik ere. Zer egin zezakeen? Besteei eskatu bere izenean onar zezatela infernutik ihesi zetorren norbait. Gutunak eta gutunak idatzi zituen. Idazten zuen Washingtoneko Immigrazio Bulegora, jakinaraziz Europan gauzak oso oker zeudela, eta neurriak hartu behar zirela. Idazten zien unibertsitateetako errektoreei, esanez intelektual bikainak zeudela Europan eta irakasle finak izango liratekeela. Idazten zuen argitaletxeetara, eskatuz idazle errefuxiatuen lanak argitaratzeko, aukera izan zezaten Estatu Batuetara sartzeko. Hungariako, Austriako, Alemaniako eta Frantziako kideen izenean idazten zuen. Espainiako Gerra Zibilagatik erbesteratutako lagunen izenean ere. Besteak beste, Maria Lejarraga idazlea.

      Uste duzu Rosika damu izango zela naturalizazio epaiketan esandakoaz? Orduan ez zuen pentsatuko zeinen berebizikoa bihurtuko zen herritartasuna. Hainbeste, bere familiakoen bizia salbatzeko adina. Zergatik ez zen isildu? Oso erraza zuen, orduan emakumeak ez ziren armadara joaten. Gezur txiki bat esanda nahikoa. Bada bai, hala suertatuz gero defendatuko ditut armekin Estatu Batuak. Esaldi bakar bat zen. Dena den, orduan ez zekien zer gertatuko zitzaion hurrengo hamarkadan, zenbat estimatuko zuen gero Estatu Batuetako herritartasuna.

      Imajinatu zure lehengusu batek idazten dizula. Neure begiekin irakurri nuen eskutitza, Maider. Uriren paperen artean zegoen, “Gerra errefuxiatuak” izeneko zorro batean. Lehengusuak kontatzen zion saiatu zirela ezkutatzen, ahalegindu zirela Hungariatik ateratzen baina ezin izan zutela. Ikusi zutela nola eramaten zituzten beste juduak. Heriotza ziurra zutela han zain. Bada, lehengusuak, azken erregu bat eginez, esaten dio Rosikari bere bizitzak ez diola ardura, baina alabarenak bai, eta pertsona bakar bat salbatu ahal badu, faborez, alaba salbatzeko, egiteko zerbait bere neskatilarengatik.

      Barrenak mugitu zizkidan gutun horrek. Nik nire umeak ikusten nituen egoera horretan, Ane eta Unai. Edozer gauza egingo nuke beraien bizia salbatzeko, edozer gauza. Eta lehengusu haren angustia eta ezinegona nire egin nituen, oso-osorik.

      Urik fotokopiatutako paperen artean, bazegoen mapa bat. Mapa horretan jartzen zuen non bizi zen familiako bakoitza, bizirik ziren ala ez, ihes egiteko aukerarik izan zuten. Mapa hari begiratuko zion egunero, Maider, eta markatuko zituen aldaketa guztiak, berri txar guztiak.

      Ahalegin handiak egin arren, ezin izan zuten denek ataka hartatik atera. Berak ama ekarri ahal izan zuen Estatu Batuetara. Ama, Bertha, Timisoaran kontzertuetara umeak eramaten zituen lehen emakumea, ama, eskolara joateko askaria prestatzen zion hura, ama, hain emakume modernoa eta berezia.

      Uri laborategira sartu zen, ezustean. Negarrez aurkitu ninduen.

      — Baina, zer duzu?

      — Rosikaren paperak ari naiz irakurtzen eta bihotza uzkurtu zait.

      — Zein zati?

      — Latza da errefuxiatuena. Jende honek bizi izan zuena, eta Rosikaren ezintasunak, pentsatzeak zer sentituko zuen, horrek nahigabe handia sortzen dit. Dena etorri zait gainera bat-batean, Rosikak bizitakoa migraria izatearren, pandemia, gurasoak gaixotzeko beldurra, umeek etxetik atera nahi ez dutela, lanik aurkitu ezina, gure egoera legala hemen, Maiderrena... Zeozer ona gertatuko zaigu, ezta?

Isabellerekin izandako eskolan, Rosikaren lagun errefuxiatuen istorioa kontatu nion, ezin nuela burutik kendu.

      — Gehienak ez ziren libratu.

      — Halaxe da. Nire Frantziako familiak larrutik sufritu zuen hori. Okerrena da hor zebiltzan askok, naziek, uste zutela beren lana egiten ari zirela.

      — Nola?

      — Hannah Arendt pentsalariak idatzi zuen horretaz.

      — Nor da Hannah Arendt?

      — XX. mendeko pentsalaririk onenetakoa. Alemanian jaio zen, haurtzaroa Königsbergen, Kanten herri berean, igaro zuen. Frankfurteko eskolako kide ziren Theodor Adorno eta Walter Benjaminek bezala, marxismoaren irakurketa berria egin zuen. Nazien beldur, ihes egin zuen Parisera lehenik eta Estatu Batuetara gero.

      — Eta zer zioen naziez?

      — Bada, “irtenbide finala” esaten zaion hori bururatzen elementu fundamentala izan zen nazia, Adolf Eichmann, Argentinan bizi zen. Hara egin zuen ihes gerra eta gero. Beste izen batekin bizi zen han. Israelgo zerbitzu sekretuek sekuestratu egin zuten eta epaiketa egin zioten Jerusalemen. Nazien erregimena eta Shoah epaitzeko aukera izango zuten azkenean juduek. Zirraragarria izan zen. Epaiketara joandakoen artean heriotza esparruetako deportatuak zeuden, hura entzuten.

      — Oilo-ipurdia jartzen dit.

      — Hannah Arendt New Yorken bizi zen orduan. Judua izanik The New Yorker aldizkarikoei esan zien berak idatzi nahi zuela epaiketaren kronika.

      — Eta zer gertatu zen Eichmannen epaiketarekin?

      — Bada Arendtek ez zuela erretratatu Eichmann kriminal ero bat. Gizonilo bat iruditu zitzaion, erdipurdiko pertsona bat, aginduak betetzen zituena. “Hitlerrek plan bat zeukan. Guk jarraitu egin genion plana zuen gizonari”, horixe zioen.

      — Buf.

      — Eichmann entzun eta gero bururatu zitzaion Arendti haren kontzeptu ezaguna, “gaizkiaren hutsalkeria”. Edozein izan daiteke gaizto egoera jakin batean. Kritika zorrotzak jaso zituen horregatik, bere kide juduen aldetik. Nola esan zezakeen hori nazi bati buruz? Nola munduko sarraskirik handienean klabea izan zen gizonari buruz? Bere herriaren kontra aritzea leporatu zioten. Arendtek esan zuen bere fideltasuna ez zela herri batekiko, asko jota lagunekin zela fidela. Berak soilik egia bilatzen zuela, eta egia ez dela batzuetan jendeak entzun nahi duen hori.

      — Politikariek esaten dute jendeak entzun nahi duena. Idazlea kontrakoa da. Idazlea gizartearen aurretik doa, eta ez du jendea kontentatu nahi.

      Isabellek ur zurrupada bat hartu zuen.

      — Hannah Arendtekin bukatzeko —apurtu zuen isilunea Isabellek—, badakizu zer den bitxiena?

      — Esan.

      — Hannah Arendten maitalea izan zela Martin Heidegger. Arendt aurrerakoia eta judua zen. Heidegger gaztetan alderdi nazian ibilitakoa. Zerk lotzen zituen? Bigarren Mundu Gerra aurretik, eta gero ere bai, harremanari eutsi zioten. Nola maite zuen Hannah Arendtek bere herri bereko hainbeste milioi pertsona hiltzera eraman zuen ideologia babestu zuen gizon hura? Nolatan jarraitu zioten elkarri gutunak idazten, Arendt hil zen arte?

      — Pertsonak ez garelako soilik gauza bat.

      Isabellerekin Zoom-a bukatu eta ordenagailuko bilatzailean sartu nituen “Hannah Arendt”, “New York” eta “home” hitzak. Berehala, Wikipediako sarrera batera bideratu ninduen: 370 Riverside Drive.

      370 Riverside Drive New York hiriko Upper West Side auzoan dagoen eraikin bat da, Mendebaldeko 109. kalearen iparraldearen eta Riverside Driveren artean. Hainbat pertsona ospetsu bizi izan dira hemen, tartean Hannah Arendt, Grace Zia Chu (sukaldaria), Clarence J. Lebel (fluoreszentearen asmatzailea) eta Evelyn John Strachey (britainiar politikaria)...

      Mapan klikatu nuen eta Hannah Arendt gure auzoan bertan bizi izan zela konturatu nintzen, Upper West Sideko bizilaguna izan zela hogeita hamar urtez. Hementxe bizi izan zela senarrarekin batera, hil arte.

      Uri umeekin ari zen sukaldeko mahaian, etxeko lanekin laguntzen.

      — Badakizu zein den Hannah Arendt?

      — Jakina, punta-puntako pentsalari alemana, “gaizkiaren hutsalkeria” lehen al...

      — Ixo —moztu nion—. Badakizu non bizi zen?

      — Ez.

      — Ba nik bai. Goazen.

      — Goazen, nora?

      — Hannah Arendten etxera. Bihozkada bat daukat. Uste dut nobelarako balio lezakeen zerbait gertatu ahal zaigula bertan. Bizikletak hartu eta goazen.

      Riverside parkera jaitsi ginen. Handik, Hudson ibaiaren ertzetik, iparralderantz egin genuen. Ehungarren kalera iritsita, aldapan gora zeharkatu genuen parkea Arendten etxera bidean.

      — Espero mereziko duela —esaten zidan Urik, oinez, bizikleta eskulekutik helduta.

      Halako batean, ailegatu ginen eraikinera. Adreilu gorrizko eraikin luze bat da, dotorea, kale hartako bizileku guztiak bezala. Pisuak zenbatzen hasi nintzen.

      — Begira, 12. pisuan bizi ziren beraiek, horixe izango zuten leihoa —esan nion Uriri, hunkituta.

      Atarira hurreratu eta ez genuen Hannah Arendti buruzko ezer ikusi. Ez zegoen plakarik, zantzurik ere ez hantxe eta hain luzaroan bizi izan zen pentsalariarena.

      — Isabellek esan dit Arendt New Yorken izan zela zoriontsuen. Horixe zioen. Hemen libre sentitzen zela, hiri aproposa dela horretarako. Aske pentsatzen zuen berton.

      — Bada ez dirudi inor gogoratzen denik berataz. Hiri hau azkar ahazten da hemendik igarotako jendeaz.

      — Ez da horrela.

      — Zergatik diozu hori? Ez al duzu ikusten plaka ziztrin bat ere ez dagoela esanez XX. mendeko pentsalari onenetako bat hemen bizi izan zela? Erabat ahaztu dira berataz.

      — Ez da egia. Gu hementxe gaude.

Eraikinean jende gehiago hasi ginen gurutzatzen. Igogailua hartzeko ilara egin behar zen. Eta goiz batean, igogailutik atera eta kalerantz gindoazela, hara non ikusi genuen Luna ilaran zain, beste auzokide batzuekin batera.

      — Luna! —oihukatu zuen Unaik.

      — Hau bai ongietorria —esan zion tiraka ari zitzaion emakumeak. Txakurrak umearengana hurreratu nahi zuen.

      — Umea biziki poztu da txakurra ondo dagoela ikusita, eta jabea? —galdetu nion lotsa pixka batekin.

      — Ondo dago, bai, ni haren alaba naiz. Denok gaude ondo. Aita eta Luna gure etxera etorri dira gaixoaldia pasatzera. Baina, ez pentsa, estu pasatu genuen. Korrika atera ginen ospitalera. Orain, etxean utzitako gauza batzuk biltzera etorri gara. Aita bizkortu orduko, bueltatu egingo dira Luna eta biak.

      — Eman goraintziak aitari —esan zion atsegin Anek.

      Umeak leratsu zeuden NASAko ontzi berria Nazioarteko Espazio Estaziora nola iristen zen ikusteko. Agentziako orrian ikusi genuen. Unai kabitu ezinik zebilen SpaceX Dragon ontziaren diseinua Elon Muskek egin zuelako, Tesla automobil elektrikoen asmatzaileak. “Begira, begira, Tesla Model X batean doaz suziria dagoen plataformara. Atzeko ateak hegoen moduan zabaltzen zaizkio”. Eseri eta jaiki zebilen, salto txikiak emanez, korrika, hain zegoen zirraratua.

      Mezuak idazten zituen NASAko txatean, esanez Euskal Herritik ere animoak bidaltzen genizkiela.

      — Baina ez gaude Euskal Herrian eta —leporatzen nion nik.

      — Berdin da —Unaik, saltoka oraindik.

      Astronautek Nazioarteko Espazio Estazioan izan duten bizitzaz aritu zen esatarietako bat, zehazkizunak ematen, grabitaterik ezean nola jaten duten, nola garbitzen diren, nola egiten duten kirola... Eta xehakapenen artean aipatu zuten hanka azpiko azala galtzen hasten direla.

      — Hara! Gure umeak bezala! —esan nion Uriri.

      — Hau nobelara doa —esan genuen aldi berean elkarri begiratuta.

Maiatzaren 25ean Estatu Batuak goitik behera mugiarazi zituen lurrikara bat izan zen: George Floyden hilketa. Ez zen lehen aldia Poliziak afro-amerikar bat hiltzen zuela. Herritarrak nazkatuta zeuden. New Yorken edozein ordutan ateratzen ziren kalera, etxetik entzuten genuen jendea oihuka, nahikoa dela esanez. Dendek oholak jarri zituzten erakusleihoetan, zer gerta ere. Etxetik ateratzen hasi ginen unean, alkateak etxeratze agindua eman zuen.

      Floydena baino egun batzuk lehenago, hegaztizale afro-amerikar bat zegoen Ramblean. Emakume zuri bat hurreratu zitzaion txakur batekin. Ora ez zegoen lotua, eta legeak hori agintzen du gune hartan, hegaztiak izutu ahal dira eta. Gizonak eskatu dio txakurra lotzeko. Emakumea muturtu egin zaio, txakurrak kirola egin behar duela argudiatuz. Oso haserre dago, oihu egiten dio. Gizona mugikorraz grabatzen hasi da, lasaitzeko eskatuz. Emakumeak bere mugikorra hartu eta Poliziari deitu dio esanez gizon afro-amerikar bat erasanean dabilkiola. Azkenean, jabaldu eta txakurra lotu du emakumeak. Ordainean gizonak mugikorra itzali du. Hor bukatu zen kontua. Bideoa birala bihurtu zen New Yorken. Alkateak berak esan zuen ez duela horrelako jarrera arrazistarik onartzen eta emakumea lanetik bota zuten. Baina zer gertatuko zen Polizia agertu izan balitz?

      Arrazakeria azal-azalean dago, edozein momentutan agertzen da. Belaunaldiz belaunaldi elikatzen joan den herra da, esklabotza garaitik datorrena.

      Esan beharra dago gizartean, Maider. Me Too mugimenduak emakumeak hitz egitera animatu gintuen, eta Floydenak, gutxiengo guztiak. Eraso egin badizute, esan, mina sentitu baduzu, esan, zure eskubideak urratu badituzte, esan. Ez geratu isilik. Gehiegitan isildu gara.

      XXI. mendea esateko garaia da.

      Anek marrazki bat egin zuen. Manifestaldi bat zen, umeak zeuden, afro-amerikarrak, zuriak, asiarrak. Bere burua ere margotu zuen, ostadarra zuen kamiseta batekin. Kartel bat zeukan eskuetan, “mundua guztiona da”. Floyden hilketa salatzeko, emakumeen eta neskatilen protestaldi bat antolatu zen Riverside parkean zehar. Anek bere afixa hartu eta joan egin ginen, irakurle klubeko ama-alaba guztiekin batera. Umeak elkartzen ziren lehen aldia izan zen hura, martxotik zeuden elkar ikusi gabe, lagunekin jolasteko geratu gabe. Hantxe zeuden Pamela eta Lyla, eta Caroline eta Katie, eta Nicky eta Riri, eta Debbie eta Avery, eta Stacy eta Ruby, eta Cerise eta Cielo, eta Mari Paz eta Maite eta, jakina, Laura eta Lilia. Maiatzak dir-dir egiten zuen parkean, hasi ziren agertzen ordurako sorgin-orratzak eta saguzarrak.

      Ane lagunekin harremana berreskuratzen ari zen, baina Unai ez hainbeste.

      Eskolako patiora jaisten hasi ginen. Eskaladako soka luze bat erosi eta soka saltoan ibiltzea otu zitzaidan. New Yorkeko umeek ez zuten ezagutzen hura, norberak bakarrik salto egiteko korda laburra bai, eta nagusiagoek ere ahaztuta zuten. Sokaren muturra metalezko hesiari lotu eta hasieran Unai eta biok hasi ginen saltoka. Euskaraz kantatzen nion, “olatu, bare-barea, itsosun...”. Pixkanaka umeak hasi zitzaizkigun hurbiltzen, ea beraiek ere jolastu ahal ziren galdetzen. Handik gutxira dozena bat ume zebiltzan soka saltoan. Eta gero zaintzaileak, eta Ayala eskolako zaindaria ere hurreratu zitzaigun. Guardia txapela kendu eta bera ere jauzika hasi zen.

      Unai asebete zegoen. Eskaladako soka harekin hainbat lagun egin zituen. Berarentzat, etxeratzearen bukaera berriz hasi beharra izan zen, lehen aurreratu zituen urratsak, ostera ere egin behar.

      Nobela itxura hartzen zihoan, gorputza ari zen hartzen, pitinka. Urik esaten du nobelak likidoak direla hasieran, biziak, gauzak erraz direla aldatzen, mihise bateko margoa bezala. Baina momentu batean lehortu egiten direla, idazlea konturatu gabe, bat-batean liburuak berak esaten du, bukatu da, eta lehortzen hasten da, ixten, sendatzen ari den zauri bat bezala. Gero eta gertuago zegoen une hura.

      Liburutegian idatzitako apunteak eta ateratako fotokopiak begiratzen genituen arratsaldero. Zer sartu nobelan eta zer baztertu, hori erabakitzen genuen.

      — Gerraosteko maistra baten kontakizuna txertatu nahiko nuke —esan zidan Urik—. Badu zerikusia Rosikarekin. Faxismoak zigortu zuen emakume bat izan zen. Ulezuri deitzen zioten umeek herrian. Berrian atera nuen hari buruzko zerbait. Irakurriko dizut.

      — Ez nago ziur, baina aurrera.

      — Honela dio.

ULEZURI

      Maria Luisa Leibar tolosarrari inork ez zion bere izenez deitzen herrian. Ulezuri goitizenez ezagutzen zuten haurrek. Haurrek diot maistra zelako Ulezuri. Nahiz eta bere irakasle plaza Donostian irabazia izan, Ondarroako Gorozika auzoko eskola txikian irakatsi zuen gerraostean. Esaten dute, errepublikazalea izanik, zigortu egin zutela eta ezin izan zuela Donostian gehiago eskolarik eman. Erbesteratu egin zuten herri urrun hartako auzo urrun hartara, eskolak erakustera. Gorozikan auzoko baserritarren umeak zituen ikasle, baina ez horiek bakarrik. Ondarroatik ere joaten zitzaizkion umeak eskoletara. Goizero, mendian gora igotzen ziren haurrak, bidezidorretan barrena, eguraldi ona bazen abarketez eta txarra balitz traskoak soinean. Gerra galdu zuten familietako kideak izaten ziren Ulezuriren Ondarroako ikasleak, baina ez beti. Bitxia iruditu arren, herriko familia onenetako senideek ere Ulezurirekin ikasten zuten, Ortiz kontserba lantegiko ugazaben seme-alabek, esate baterako. Nonbait aurreratua zen garai hartarako Leibar anderea pedagogia kontuetan eta entzute ona hartu zuen herritarren artean, miretsia zen oso irakasle gisa. Zehatza eta zuzena zen emakumea, eta asko zekiela zabaldu zen.

      Beharbada horregatik, bere arduran zeuden umeek ez zuten garaileen himnorik kantatu behar goizero, eta otoitz egitera ere ez zituen behartzen. Ez zuen inor jotzen edo baztertzen euskaraz aritzearren, sasoi hartako herri euskaldunetan ohitura zen legez. Umeekin sekula ez, baina haurron gurasoekin euskaraz ere aritzen zen tarteka, erdi ezkutuan. Baserritarrek lasaiago hitz egin zezaten berarekin, gaztelaniaz ezin asmatuta ibili beharrean. Haurrei beren euskarazko izenez zuzentzen zitzaien, umeek hala eskatuz gero, izena gaztelaniara itzuli gabe. Miren Josune bazen umea, Miren Josune deituko zion eta ez Maria Jesus, kaleko eskolako maisu-maistrek egiten zuten gisara. Erregimenaren legeei lotutako obligazio bakarra egiten zuen: goizero-goizero, frankozaleen bandera igotzen zuen eskolako mastara.

      Gorozikako eskolak lau horma handi zituen. Halaxe kontatu didate behintzat han ikasi zutenek. Hormetako bat matematikak irakasteko moldatzen zuen Ulezurik. Bigarrenean hizkuntza kontuak azaltzen zituen. Hirugarrenean munduko mapa handi bat zegoen, sei kontinente eta zazpi itsasoekin. Azkenik, laugarren hormaren lekua leihate zabal batek hartzen zuen, nondik ikusgarri ziren Gorozika auzo garai hartako zelai berdeak. Sarriegi egoten zen leiho hartatik begira Josean, denetan ume alai eta bihurriena. Eta horrelakoetan, lezioa atenditzen ez zuelako, edo okerkeriaren bat eginez gero, zigortu egiten zuen Ulezurik. Umeak zehatzeko era berezia zuen. Hark ezarritako zigorrik latzena izaten zen umeak behartzea eskolako aska txikian arraina garbitzera. Gurasoek oparitutako arraina izaten zen, baxurako arrain merkea, txitxarroa, berdela eta antxoa. Joseanek gorroto zuen zigor hura, izan ere, ezin zuen arrainaren hatsa jasan.

      Ulezuri ahalegintzen zen umeei erregimenaren bizimodu berri hartan aurrera egiteko behar zituzten gutxieneko baliabideak ematen. Aurrena, gaztelaniaz egoki ikasi behar zuten. Horretaz gain, bizitzarako gutxiengo hezkuntza bat izan zezaten arduratu zen. Arreta handia jartzen zuen mahaian jokamolde egokia izan zezaten, adibidez. Inork ez zion entzun diktadorearen alde ezta kontra ere hitzik egiten, eta egundo ez zuen aipatu umeen aitzinean ideia errepublikazalerik, edo erbestean zegoen Euskal Gobernuari buruz elerik ez zuen esan, horiei buruz ezer ez. Horregatik harritu —eta seguruena larritu— zen goiz batean umeak aztoratuta eta barrezka aurkitu zituenean eskola kanpoan. Oihuka ari ziren, algaraka. Berehalaxe konturatu zen masta seinalatzen ari zirela haurrak. Goizero igotzen zuten banderaren ordez patata zaku bat zegoen mastan igoa. Haizeak hanpatzen eta tolesten zuen zaku zikindua, haurren harridurarako.

      “Nor izan da?”, estutu zen Ulezuri. Baina umeek ez zioten erantzun.

      Eskola barrura sartu zenean hantxe aurkitu zuen Josean, aska txikian, esku txikiekin, arraina garbitzen.

      — Bueno, bai, istorio polita da Ulezurirena. Baina nik ez dut ikusten liburuan.

      — Bale —esan zidan konbentzimendu gutxirekin.

      — Ez nahastu. Rosikarekin lotutako zerbait beharko genuke. Nola izan ziren Bigarren Mundu Gerra eta gero bizi izan zituen urteak, Nobel sarira berriz aurkeztu zuten ala ez, zer egin zuen Edithek hura zendu eta gero...

      — Tira, Bigarren Mundu Gerra bukatu eta gutxira hil zen Rosika, 1948an. Uste dut saiatu zirela bere hautagaitza ostera ere aurkezten, Lola hor ibili zen atzean azken momentura arte. Badakizu? 1948ko Nobel saria ez zen eman.

      — Zer dela eta?

      — Bada esaten dute saritzera zihoazena hil egin zelako.

      — Zein, Rosika?

      — Mahatma Gandhi ere izan zitekeen.

      — A, bai.

      — Gandhi seguruago. Lau aldiz egon zen saria jasotzeko zorian. Baina urte hartan bertan hil zuten. Ordea, Rosikaren figura ahultzen hasia zen, lausotzen. Eta Gerra Hotzarekin erabat baztertuko zuten. Ez zen komeni. Bi bloketan banatu zen mundua. Komunismoaren aurka egitea zen lehentasuna, eta Rosikaren ideiak, feminismoa eta bakezaletasuna, zaharkitutzat hartu ziren. Bake-ontziaren abentura Lehen Mundu Gerra garaian gertatu zen, eta orain bigarrena ere bizia zuten, eta hirugarrena ere irits zitekeen. Oso urrun ikusten zituzten Lehen Mundu Gerra eta garai hartako pentsamendua 40ko hamarkadaren bukaeran.

      — Eta beste zerbait?

      — Bada beste zerbait ere. Rosikak, hil baino lehen, liburu bat oparitu zien berari eta Georgia Lloydi, Lolaren alabari.

      — Zer esan nahi duzu liburua oparitu horrekin?

      — Bada liburu baten ideia eman ziela. Rosikak berak zuen idazteko asmoa, baina ez zuen indarrik. Agindu zien bi gazteei historian zehar egon diren bake prozesu guztiei buruz idazteko. Antzinatetik gaur egunera arte egin diren bake ahalegin guztiak zenbatu eta azaltzeko.

      — Horixe da behar genuena!

      Barre egin zuen Urik. Pozik ikusten nuen, bere buruaz konfiantza hartuta, sinesten zuen berriz egitasmoan, liburua bukatzea posible ikusten zuen. Azkenik, Edithen kutxek liburu forma hartuko zuten.

      Gustuko dut Uri. Ondo dakizu hori, Maider. Batez ere, irribarre egiten duenean. Paperak eskuan zituela, lepoa musukatzen hasi nintzaion.

      — Kendu kamiseta —agindu nion.

      — Non? Hemen? Orain?

      — Bai, orain.

Badiot Edith Wynner eta Georgia Lloyden liburu horretan bake prozesu bat behintzat falta dela. Ez agian entzutetsuena, baina besteak bezain garrantzitsua. Liburu hori osatu gabe dago. Historia egunero idazten dugulako, jende normalak izkiriatzen du, zuk eta biok ere bai, Maider. Guk idazten ditugu lerroak, paragrafoak eta isiltasunak, horiek ere gureak dira. Eta nahiko nuke atal hori zuk eta biok idaztea, gutxika-gutxika, ahal balitz.

      Pandemia gorenean zegoenean iritsi zen zure mezua. Hamabost urte ziren zure berririk ez nuela. Hainbeste urte eta gero, mezu elektroniko bat, eta bospasei lerro.

      Ahaztu zintudala uste nuen, bizian hilda zeundela. Hildakoei buruz behintzat hitz egiten da, baina zuri buruz halako isiltasun handi bat zabaldu zen, inork ez zintuen aipatzen eta, ni ere, nire hizketagaietatik at uzten hasi nintzaizun. Umeak izan nituen, New Yorkera etorri ginen bizitzera, ematen zuen ez zeundela, mezua ailegatu zen arte.

      Hasieran, beldurra eman zidan zabaltzeak. Eta lipar batean zalantza gainditu eta ireki egin nuen, zure hitzak ziren, zu zinen, onik eta niri idazten, hamabost urteko isilunea itxiz.

      Maider, ondo gogoan daukat desagertu zinen eguna.

      Urik eta biok ezkontzea erabaki genuen. Ilusioz nengoen zuri kontatzeko, azkenean egia bilakatuko zen zure zirkuko ezkontzaren asmazio hori dena. Gonbidapenak egin genituen familiakoei eta lagunei banatzeko. Egia esan, baziren aste batzuk zure berri ez nuela, baina ez nintzen ohartu ere egin, oso lanpeturik nenbilen prestaketekin. Eta dendara gonbidapena eramatera joan nintzenean, ez zeunden.

      “Maider ez dago, eta ez da egongo”, hori baino ez zidan esan zure ahizpak. Urte batzuk lehenago esan zidan “batzuetan hobe da ez galdetzea” hura etorri zitzaidan burura. Segituan lotu nuen. Tentel aurpegiarekin, gonbidapena haren eskuetan utzi eta korrika joan nintzen etxera.

      Amorratu egin nintzen. Negarrak egin nituen, gero. Irudiak etortzen zitzaizkidan burura: zenbat zerraldo, zenbat min... Zer ikusi zuen triskantza horrek denak mundu hobe baten ametsarekin?

      Eta amorruaren ostean tristura iritsi zen, pena handia sentitu nuen. Ez zintudala berriz ikusiko pentsatzeak larritasun handia sortzen zidan. Nire lagunik onena zinen, nire ahizpa. Ez, ahizpa baino gehiago, hobeto ezagutzen ninduzun eta.

      Batzuek esaten zuten hainbat ekintzatan parte hartu zenuela, beste batzuek ez zinela ezertan sartu, aldendu eta zure bidea egin zenuela, bakarrik. Nori sinistu behar nion? Pentsatzen nuen kaletik gurutzatuko zintudala hemen, New Yorken. Beldurrez egoten nintzen. Agian ez ninduzun agurtu ere egingo, ihes egingo zenidan.

      Maider, zer elkarrizketa ez genuen izan?

      Sentitzen dut une batean gu bion bizitzen norabidea aldatzeko aukera izan nuela eta huts egin nuela. Tamalez, gure erabakien emaitza gara. Hitz egin eta isildu genuenaren emaitza.

      Koaderno hau hasi nuen zuri erantzunez. Hau idazteak, pentsatzeak, neure burua, iragana eta zurekin dudan harremana argitzen lagundu dit. Gaztaroa joan zaigu, egia da, elkarrekin bizi behar genituen bizipen ugari ez ditugu bizi izan. Baina bizitza hortxe dugu, gure zain, beso-zabalik. Iragana onartu egin behar dugu, bakoitzaren ardurak. Ordea, aurrera begiratzea da gure eginbeharra.

      Ekaina da, ipurtargiak argi eginez ari dira iluntzean, elkarri deika, elkar maitatzeko gogoz.

      Zure mezua argi txiki bat izan zen, ahula, ipurtargiena bezain.

      Baina nire barruan beste hainbat eta hainbat argi piztu zituen.

      Laster arte, Maider.

Nora

      Nork: Lamina Goikoa, laminagoikoa@gmail.com

      Noiz: 2020(e)ko martxoaren 29(a), astelehena 12:59

      Nori: Nora Arrillaga, norarrillaga@gmail.com

      Gaia: Niri miri mau

      Uste dut dagoeneko jakingo zenuela nor naizen.

      New Yorketik datozen berriak ez dira onak eta horrexegatik ausartu naiz azkenean zuri idaztera. Espero osasunez ondo egotea zu eta etxekoak.

      Zeure buruari galdetuko zenion zer egin nuen, zergatik desagertu nintzen. Gorri hartu nuen etxean ihesean zebilela. Eta nik ere alde egin behar izan nuen. Hori izan zen dena.

      Ni ondo nago. Lagun berri bat dut. Orain arteko onena. Eta bi umetxo ditugu, bikiak, bata baino bestea okerragoak. Badaude momentu batzuk non zorionetik hurre sentitzen naizen, nahiz eta batzuetan pentsatu ez dudala zoriontsu izateko eskubiderik.

      Sentitzen dut.

      Nahi baduzu, idatzi.

      Ez baduzu egiten, ulertuko dut.

      Baina zu bizi, sakonki bizi, izan zoriontsu.

      Ni beti izango nauzu zure alboan, nahiz eta elkar ez ikusi.

Lamina Goikoa

PD: Alabari Nora jarri diot izena.

HIRUGARREN LIBURUA

(2022)

Diru gabe baina

izarrak gurekin daude,

piano baten soinuaz.

ITOIZ

PHOTO BOOTHEKO BIDEOA

(JFK aireportua, 2022ko udaberria)

ANE: Jaun-andreok, azkenean ere oporretara goaz!

UNAI: Hori da, Ane, hiru urte eta gero oporrak! Baina, ba al dakizu nora goazen?

ANE: Galdera ona, Unai. Amak esan zuen lagun bat bisitatzera goazela, baina ez dit esan nora.

UNAI: Ez, ala?

ANE: Irla bat omen da, eta hondartzak ditu.

UNAI: Ez da txarra.

ANE: Eta izurdeen ondoan bainatuko omen gara. Izurdeak hurreratu egiten omen zaizkizu eta mokoarekin ukitzen zaituzte.

UNAI: Niri beldur pixka bat ematen dit horrek.

ANE: Lasai, Unai. Gainera ume gehiago egongo dira.

UNAI: Zer diozu?

ANE: Bai, eskerrak. Amaren lagunak bi ume ditu. Joseba eta Nora.

UNAI: Nora? Zer diozu? Hori ez da ume baten izena. Eta handik Euskal Herrira goaz?

ANE: Bai, baina ez bizitzera.

UNAI: Nola ezetz? Aitak dagoeneko atera du liburua eta hura bukatuta bueltatuko ginela esan zigun.

ANE: Sentitzen dut, baina beste bat hasi du.

UNAI: Hara! Eta zuk zergatik dakizu hainbeste?

ANE: Neu naizelako handiena.

UNAI: Beti igual. Eta New Yorkera bueltatzen garenean presidenteak berriz atxilotuko du aita?

ANE: Tira, presidenteak ez zuen atxilotzen. Mugan ilaran egoten ginen zain eta aitak pasaportea erakusten zuen bakoitzean, ala, barrura, kontrolera.

UNAI: Eta hori zergatik?

ANE: Ez dakit. Kartzelan egon zelako edo.

UNAI: Aita kartzelan egon zen? Gaizkilea zen?

ANE: Ez, kartzelan egon zen ez zuelako gerrara joan nahi. Bera poeta dela dio, ez jenerala.

UNAI: Ba poetek gauza arraroak egiten dituzte. Antzinako idazleen etxeak eta hilobiak bisitatzea, adibidez. Oporretan nonbaitera goazen bakoitzean hilerrietara eramaten gaitu. Ez da pixka bat arraroa?

ANE: Benetan ba. Azkena Rosika ikustera eraman gintuen Ferncliffera.

UNAI: Bai, eta ezin genuen hilobia aurkitu. Milaka hilobi zeuden. Milioika. New York bat zen, baina hildakoena.

ANE: Eskerrak hango langile batek lagundu zigula. Oso atsegina izan zen. Krabelin gorriak eraman genizkion Rosikari. Amak musu bat utzi zion. Aita hunkitu egin zen. Tira, ez da gauza arraroa. Oso erraz hunkitzen da.

UNAI: Eta angurri handi bat zabaldu zuen amak eta hantxe bertan jan genuen. Hori ondo egon zen. Esan zigun Rosika eta Edithen frutarik gustukoena zela.

ANE: Hemen bestea. Nirea ere bai! Ze goxoa zegoen.

UNAI: Zuk poeta izan nahi duzu? Nik ez.

ANE: Ezta nik ere, nik biologoa.

UNAI: Bada, lehen futbolaria izan nahi zenuela esaten zenuen...

ANE: Hori lehen zen.

UNAI: Poeta izatea gogorra da, dentista ere ezin duzu ordaindu.

ANE: Bai, amari hagina puskatu zitzaion laboreak jaten eta ez omen zuen dirurik dentistara joateko.

UNAI: Oso garestia da eta.

ANE: Bada, labore enpresara idatzi zuen eta azkenean ordaindu egin zioten bisita.

UNAI: Tematia da ama. Eta hagina gorde zuen?

ANE: Zertarako?

UNAI: Maritxu Teilatukorentzat?

ANE: Baina Maritxu Teilatuko existitzen da ala?

UNAI: Ez dut uste.

ANE: Nik ere ez dut uste.

UNAI: Eta guk badakigu ez dela existitzen?

ANE: Ofizialki ez.

UNAI: Bada ez esan gurasoei.

ANE: Santa ere ez da existitzen, Unai. Sentitzen dut.

UNAI: Ba nik mezuak uzten dizkiot mugikorrean.

ANE: Ba ez da existitzen.

UNAI: Eta Olentzero?

ANE: Bai, hori bai.

UNAI: Ane.

ANE: Zer?

UNAI: Aitak esan dit gure geneen ehuneko laua neandertala dela.

ANE: Horrela atera zitzaion analisi batean.

UNAI: Eta barruan daramagun ehuneko lau neandertal horri deitzen zaio arima?

ANE: Unai, ala, itzali bideoa.

UNAI: Bale. Youtubera igoko dut?

ANE: Gurasoek ez digute uzten.

UNAI: Ez dira enteratzen. Besteak ere igo ditut...

ESKERRAK

      New Yorkeko Liburutegi Publikoko Dorothy and Lewis B. Cullman Center egoitzaren idazketa-bekari esker idatzi da liburu hau. Hango zuzendaritzari eta langileei oso eskertua nago ni hain ondo hartzearren (Salvatore Scibona, Lauren Goldenberg eta Paul Delaverdac). Jordi Puntiri, bekaren berri ematearren. Liburutegiko Thomas Lannon eta Melanie Yolles artxibozainei, pazientziagatik. Jean Strouse, Esther Allen, Elizabeth Macklin eta Luis Martin-Estudillori, babesagatik. Rafa Yuste eta Stephanie Goloben laguntasuna ezinbestekoa izan da lan hau burutzeko. Xabier Uribe-Etxebarriaren XUE taldeak diruz lagundu du egitasmoa. Lloyd familiari esker ona, batez ere Robin Lloydi. Helen Teitelbaumi ere bai. Mertxe Agundezi, abortisten aurkako epaiketaz xehetasunak ematearren. Covadonga Santisok egin zidan berba Ama Birjinaren bahiketaz, Miren Josune Ariztondok Ulezuriri buruz eta Ibon Sutargi adiskideak Kantxopeko umeen pasadizoak kontatu zizkidan.

      Gorka Arreseri, azkenean. Mikel Urdangarini, izenburuko izurdea partekatzearren. JM Isasiri, aholkuengatik. Lorea Bilbaori, abentura ero honetan sinesteagatik.

      Arrieta Gazagaetxebarria sendia, beti hor.

      Ama, anai-arrebak, lagunak, mila esker.

      Aitzol eta Eider, maite-maite.

      Liburu hau elementu errealez osatutako fikzio bat da.

New Yorken,

Columbia Unibertsitateko Avery liburutegian,

2021eko urriaren 28an.