JOKIN URAIN

Ez dago etxean

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2010 Jokin Urain

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2010

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Jalgi hadi kanpora

Norenak ziren ikasi aurretik abestu edo lardaskatu ohi genituen Kontrapas eta Sautrela: «Euskara da kanpora eta goazen oro dantzara!».

      Geroago, plazara eta dantzara jalgi eta ibili eta apur bat sosegatu ginenean, orduan jakin genuen Bernat Etxeparerenak zirela bertsoak. Laurehun urte pasa lehenago idatziak, gainera. Jakingura pizteko lain bazen!

      Baina ez zen dena kanta eta dantza; penak ere bazituen antzinako olerkariak. Tenebrosotzat begiz jota epaitegira dei egin zioten, eta, hara joan zenean xalo-xalo, barrura.

      Ia bostehun urte eta, ura bere bidean!

      1545ean argitaratuta euskarazko lehen liburua bada Linguae Vasconum Primitiae, kartzelan euskaraz idatzitako lehen bertso sorta da, nik uste, Mosen Bernat Etxepareren kantuia. Ez dakit zenbat denbora egin zuen preso; argiari miraz itxaroteko beste bai dena dela. Hori ematen du behintzat. Itxaronaldi horretan zer egin zuen, zer esan zuen edo leihotik nora begiratzen zuen asmatzea, ezina izango da. Baina ezbairik gabe esango nuke kartzelan zegoen denboran idatzi zuela.

      Etxeparerenek, aurrenekoak izateaz gain, itzalpean bere buruari begira jarrita idatzi izanaren merezimendua daukatelakoan nago. Herri bakoitzak dauka bere doinua, bere kantatzeko era, oso litekeena da Etxeparek «Libertatia nola baita gauzetako hobena / Gatibutan egoitia hala pena gaitzena» idatzi zuenean hastea euskaldunok espetxeko literaturaren ondare unibertsalari geure ekarpena egiten.

      Ohore zaigu eta gutartzat aldarrikatu nahi dut Etxepare, guztietan aurrena, zeren «bertze jendek uste zuten / ezin eskriba zaiteien» (eta gaur ere hamaikak «estimatze gutitan» daukate), baina ekin egin zion hala ere, espetxean euskaraz idatzi dugunon komunsailean.

      Azken bertsoak ez dakit nork idatz litzakeen, nork emango dion amaia espetxeko euskal literaturari. «Gauza nola jinen zen» jakinean edo ezjakinean, ilara luzetxoa osatu dugu bost mendeotan euskal presook. Horien guztien artean ez dira gutxi, bakoitza bere ahalean, literatura egiten, testigantza uzten edo goi egitasmorik gabe soilik zerbait idazten aritu direnak.

      Ihesa da presoaren ametsa. Hemen gaudenontzat sinonimo dira itxaropena eta ihesa. Eta idazten duen presoaren itxaropena ere ihesa da. Literatura amaituko balitz, ihesak jarraitu egingo luke. Idaztea itxaropenari letraz letra egiten zaion harbidea da. Liburu honek bereziki horretaz ari nahi izan du, ihesari buruz: egiazko eta alegiazko ihesaldiak, burutuak eta zapuztuak, amestuak eta amesgaiztotuak.

      Ihesa eta kartzela, espetxea eta literatura, giltzapeko bizimodua. Horiek dira esku artean dituzun testu hauen zutarriak. Eta ihesaldi eta kartzelako literatura modernoa lehenetsi dira, modernotzat hartuz, Espainiako Gerra Zibil garaitik honako euskal presoen historia eta testu produkzioa. Baina Etxeparerengan jarri dugu oina lerro hauek abiarazteko. Eta garai batzuetako testigantzak gutxi izan arren, kartzelaren itzalak ez du eguterarik laga gure herriaren historian.

      Mosen Bernaten ondoren, Joan Amenduxek uzten du hurrengo arrastoa 1564an: «Hemen natza ehortzirik (...) argi gabe, ilunpetan, ustel eta kirasturik». Eta bi mende pasatxo geroago datoz Juan Inazio Iztueta, Martin Larralde Bordaxuri, Etxahun Barkoxe...

      Iztuetak ez du espetxea espresuki aipatzen Kontxesirentzat idatzi zituen bertso eder haietan, baina giltzapean egotearen oinazea, maiteminak damaion antsia, aski garden —aieneka, esango nuke— kantatzen du. Lotsa ote zen kartzelan zegoela, preso zegoela, argi esateko?

      Iztuetak Etxahun Barkoxe hurbilago zeukan denboran, baina Iparragirreren gertuagokoa ematen du haren bertso-erak. Bestalde, irudian elkarren eitea badute Barkoxekoak eta Urretxukoak, eta horrexegatik dira apika bata bestearen aurkia eta ifrentzua. Bardo alderraia da Etxahun; ahotsa ez du gozo, zenbaitek dioenez: «Botza bera ez zion ez ejer ez justo, marraka itsusi eli bat, eta kantalotsez hasten zenean, beharri urratzen ez zian parerik». Ostera, «Iparragirre abila dela, askori diot aditzen; eskola ona eta musika, hori hoiekin zerbitzen» kantatu zion bertsolariak. Alderraia bat, ibiltari dotorea bestea.

      Bere aurretiko Bordelek legez, gatibu aldia atzean lagatzean idatzi zituen Iparragirrek espetxe bertso ezagun haiek: «Giltzapean sartu naute poliki-poliki; negar egingo luke nire amak baleki», zioen, ez erromantizismoaren sasoian zebilelako, leku hauetan eta leku hauei lotuta dauden bihotzetan sentimendu batzuek, oinaze batzuek, denboraren denboretan mudakaitz dirautelako baizik.

      «Negar egingo luke nire amak baleki» idatziko genuke geuk ere sarritan, eta horrelaxe idatzi zuen Idoia Lopezek Ataramiñe batean.

      Giltzapeak itzalpea hedatzen du, dena ilunduz.

      XVI. eta XVIII. mendeetakoak dira hurrenez hurren Joanes Leizarraga, Sebastian Mendiburu, Antonio Añibarro eta Bartolome Madariaga elizgizonak. Epaile jendearekin matrakak izan zituzten horiek ere.

      Juan Antonio Mogel eibartarra (1745-1804) —tenebrosoa izan hau ere!— Inkisizioak epaitu zuen Logroñon. Ama Birjinaren agerpen batzuk zirela-eta, Markinako karmeldarrek egin ei zuten salaketa. Prozesuaren baitan, emakumeak irakurtzera bultzatu izana salatzen da.

      Peru Abarka-n aurkituko ditugu bere esperientziaren aztarnak: «Badakit zer esan gura deustazun: emango dabela kerellaren bat nire kontra; etorriko jatazala eskribau eta aguazilen batzuk, egingo ditubela prozesotzarrak, eta ezarriko kostubak nire lepora, eta menturaz sartuko nabeela preso».

      Prozesotzarrak lehen eta orain, eta Inkisizioa Jainkoa bezain betiereko.

      XIX. menderaino iritsi garenez, egin dezagun keratxoa.

      Bordaxuriren Galerianoaren kantua 1815ean idatzia bada, Barkoxekoak 1827an idatzi zuen Etxahunen bizitziaren khantoria; Hamalau heriotzarena 1825ekoa da; Estudiante kondenatuarena 1810-1830 ingurukoa ei da; Iztuetaren Kontxesirenak 1806koak; Bordelen Paluen kantia 1823koa; Iparragirre ez zen asko berandutu... Zehatz miatzen hasiz gero erruz luza litekeen zerrenda da agian. Espetxe eta zigor literaturan aberatsa da, aberatsa denez, aldi hori.

      Ahozkotasuna aztergai; VIII. Jardunaldiak lanetik Xabier Kaltzakortaren kapitulu bikaina darabilt eskuetan. Hamalau heriotzarena, Hamahiru heriotzarena eta antzekoak, Urkabe-bertsu izendatu zituenak, kondenatuak berak jartzen zituela uste ei zuen Orixek.

      Gerora eskarmentu propioz ikasi zuen seguru asko kartzelara sartu berritan, mundua gainera jausten zaizunean alegia —urkamena zain badaukazu areago izango da—, gogoa urri izaten dela bertsoak jartzeko. Dena dela, bertsoak hor daude, bidesaila eginda.

      Aitorpena eta damua, etxekoez oroitzea, urkabeari izua... izen abizenak eta data ere bai gehienetan, ohi dira bertso narratibo hauen atalak.

      Aldi honi amaiera emateko J.M. Satrustegik apailatutako Bordel Bertsularia liburua datorkit esku artera: «1823an Bordel soldadu zegoen Donostian. Bere denborako istilu larrienak han ibiliak ditu. Zorigaiztoko egun batez, uda sarreran, beste alderdira pasatu nahi izan zuen. Bederatzi lagun ziren, arratsaldeko bederatzietan murraila azpiko zulo baten sartu zirenak. Zulotik atera orduko erori ziren frantsesen eskuetan. Han hasi zen haien gurutze-bidea».

      Paluen kantiak sortako 30 bertsoetan kantatzen du nola atzeman zituzten zortzi, bederatzigarrena izaki salataria. Hilko ez hilko herriz herri erabili ondoren, ehuna makilakada edo zigorrada emanda askatu zituzten. Askatu ondoren idatziak dira bertsoak, baina ondo gogoan geratu zitzaizkien, makilakadak ez ezik, «Lehenbiziko pena, zepoan sartzia / Bigarrena, esperantza galtzeko bizia».

      Presondegi gorabeherak norbere bizipen moduan kontatuta, 1936-1939ko gerra urteetan —eta ordutik honantz— aurkitzen dira hurrengo, nik dakidala. Bitartean geratu da Sabino Arana, esate baterako, baina ez du ematen giltzape aldietan euskaraz idazten asko nekatu zenik.

      1936-1939 aldiko gerra presoek Espetxean aldizkari kolektiboa egin zuten batetik: Santoñan, Larrinagan eta Burgosen. Eskutitzen atala azpimarratuko nuke bestetik, heriotza zigorrera kondenatuek azken orduari begira idatzi zituztenenak bereziki. Ikaragarriak dira hauetako batzuk, eta, gehien-gehienak erdaraz eginak daudela dirudien arren, merezi luke ondare horretan apur bat arakatzea, lan erraza ez du ematen baina.

      Azken orduari begira, erdarazko poema bat utzi zuen Lauaxetak ziegan, ispiluaren atzealdean. Baina izan ote zuen ezer gehiago idazterik, euskaraz idazterik? Egingo nuke ez ziotela eman —Jose Markiegiri, Aitzoli eta beste hainbati legez— poemak egiteko bakegune eta astirik. Joseren anaia Polentzi Markiegiri ere ez zioten denbora asko eman, baina bera izan zen fusilatu aurretik azken orduko eskutitza euskaraz idatzi zuen bakarrenetakoa.

      Beste askok bai, izan zuen denbora, eta nahi baino gehiago gainera: Jean Saint-Pierre (Lehen Mundu Gerran), Juan Izurrategi, Etienne Salaberri, Santi Onaindia, Salvador Zapirain, Nemesio Etxaniz elizgizonek, besteak beste, eta Nikolas Ormaetxea Orixek, Jose Agerre Gurbindok, Balentin Enbeita Goiriak, Augustin Zubikaraik, Sabin Muniategik, Koldo Mitxelenak, Iñaki Isasmendik, Txomin Garmendiak... Itzalpea ezagutu zuten guztiek.

      Pentsatzekoa da hainbesteren artean idatzi zutela bertso, poesia edo prosa apurren bat bederen giltzape denboran, baina lan horiek galduta daude, edo ezkutuan... Batzuen batzuek gerora idatzi izan dituzte, euren eskuz edo besterenez, kartzelaldien oroitzapenak.

      Kontzentrazio barrutietan egon behar izan zutenek gehiago idatzi zuten, edo gehiago azaldu ziren haien idatziak. Pepe Bolunburu eibartarraren bertsoak, Manex Bergararenak; Orixek Gursen egin zuen Idorreria poema, Ander Garate Gesalibar-ek Argeles-sur-Mertik aurrena eta Gursetik gero Euzko Deyarako idazten zituen kronikak... Gesalibarren hauexek dira nire iritzian, Espetxean aldizkariko artikulu batzuekin batera, 1936-1942 aldiko gatibutzaren literatur emaitza gordin, garden, hunkigarri eta ederrenetako batzuk, eta testigantza aldetik zintzo eta aberatsenetakoak ere bai. Baina, ofizioa jakin arren, kontzentrazio zelaietan ez ziren denak jotasu aritu idatzi eta idatzi.

      Martin Ugalde Gursen eduki zuten; Piarres Larzabal Alemaniako, Poloniako eta Txekoslovakiako kontzentrazio esparruetan, Bigarren Mundu Gerraren itzalean... Zerrenda luzea dateke.

      Ondorengo urte sorta handian ere gatibu aldia amaitu eta gerora idatziak dira, esana dudanez, lekukotza asko, eskutitzetan-eta emanak salbu.

      1960-70 hamarkadetan gutxi batzuk dira —Gotzon Aleman, Xabier Amuriza...— preso dauden bitartean idazten dutenak euren testigantza, poesian eta bertsotan batik bat. Nobela bat idatzi zuen Mario Onaindiak. Eta Julen Kaltzadak historia lan gaitza ondu zuen Zamoran.

      Gaur arteko azken 30 urteotan autoreak ugaldu egin dira, barne aldizkari kolektiboei esker batez ere, eta testigantzak, kartzela bizimoduaren kronikak... oparo aurki ditzakegu, batez ere poesian eta ipuinetan —Sarrionandia, Sarasketa, Izaga, Arburua, Lopez Riaño—, bertsoen baliabidea ahaztu gabe —Jon Tapia, Xabier Aranburu...—, narrazioak ere indarra du —Olatz Caminos, Karlos Apeztegia, Aitor Fresnedo, Igor Letona...

      Edozein eratara ere, eskutitzetan bilatu behar litzateke —aurreko sasoietan baino areago— lekuotako testigantzarik zintzoena, baliotsuena, beti kontu bera errepikatzen ari denaren letania ematen du baina.

      Zentsoreen begi eta atzapar mehatxaria gorabehera, inolako zalantzarik ez daukat eskutitzetan idatzi dela gure historiaren ataletatik bat, ezezagunena eta agian gordinenetakoa, inor gutxik ikusi nahi duena... Estoldetan egosten den historia alegia. Kartzeletako hormak eta hesiak, inork ihes egin ez dezan ez ezik, inor sartu ez dadin daude eraikiak, garai eta gotor, inork ez dezan ikusi itzalpeotan makurtuta bizi den munstroa.

      Harreman tresna dira eskutitzak, labirinto honen pasabideetan joan-etorri gerakaitzean dabiltzan bitartekariak. Eskutitz asko egundo ez dira iristen iritsi behar luketen lekura; zentsoreen atzaparretatik pasaeran zaborrontzira joango dira batzuk, Kartzela Zuzendaritza Nagusiaren gordelekuetara, Barne Sailaren edo polizien eta epaitegien sotoetara besteak... Ilunpe horietan guztietan ezkutatuta dauden edo desegin dituzten eskutitzetan idatzi da desmundu honen azken 30 urteotako historiaren hamaika adabaki tolesgabe.

      «Esaguzu / bizitzaren gazi-gozoak zenbat orban egin dituen zure bihotzean / zure aurpegiko marratxoek zer marrazten duten / zenbat sekretu gordetzen dituen zure isiltasunak / zer dakien haizeak zure maitasunaz / nork gordetzen duen zure konplizitatearen giltza / zer...» idatzi du Maritxu Uzkudunek 2008ko Ataramiñen, eta irudipena daukat, sentipen zehatzezin bat, asko garela urteotan korridore hauetan ibili garenon artean poema zati hori geure egingo genukeenak.

      Erantzunik gabe galtzea izango da sarritan gure galderen patua.

      Sarrera hitz hauen amaian naiz dagoeneko. Erruz luzatu baitzait jardun hau, neure alferguragatik batzuetan, lekuotan ezartzen dizkiguten trabengatik besteetan.

      Liburuak, aldizkariak, fotokopiak, egunkari zaharrak... erretenitzen dizkigute, hilabete edo gehiagoren buruan emateko edo sartzea debekatu eta etorri diren bidetik atzera bidaltzeko. Azkue eta Orixeren lan batzuk, Amurizarenak, Manex Bergararena, Argia aldizkaria, gure kolektiboaren barne aldizkari eta liburuak... Tenebrosoen lanak denak: «No se hace entrega», «No procede su entrega...».

      Badira, bada, nire eskuetara iritsi ez diren lanak, eta ezin esan espetxean euskaraz idatzi den guztiaren erreferentzia jasotzea lortu dudanik. Handi aurkiak bai beharbada, oraindik badagoke non arakatu eta zer bildu, baina etsipenari itzuri egitea ez da erraza.

      Eta ihesi eta ihes saioei dagokienean, zer esan? «Ihes betea zilegi balitz...» abesten zuen hor, gitarrarekin-eta zebilen batek. Oraindik abestuko du herritarren memorian. Ihes bat nahi genuke geuk ere, amesteko ihes bat, bizitzeko ihes bat, kontatzeko ihes bat.

      Ba ote da, izan ere, ihesen baten bila ez dabilenik? Bere baitatik egin nahi du batek ihes, dagoen lekutik besteak, denborari ihes egin nahi dio harakoak. Zinezkoa ezin duenak, balizkoa bilatzen du ihesa... Batzuetan zinezkoak asmatzeko kontatzen ditugu balizkoak, zinezkoak estaltzeko beste batzuetan. Baina kontatu behintzat, edonola ere.

      «Iheserako planak eztabaidatu genituen. Beti ihes egiteko planak», dio Xanti Zapirain Kaiku errefuxiatuak bere liburuan. Honela ari da aurreragoko pasarte batean, idazketari buruz: «Hor daude, egunetan (polizia espainiarrak), inora mugitu gabe. Eta hala ere, oraingoz ez nago harrapatuta, idazten ari naiz, badakidalako idazten dudan bitartean ez naizela hilko».

      Antzeko bulkadekin idazten dugu presook. Geure zerak kontatu beharrak estututa batzuetan, norbaitekin harremana eta komunikazioa izatea premiazkoa zaigulako gehienetan.

      Kartzeletan, oraingo eta lehengo kartzeletan, zer idatzi duten arakatzen hasi gara, hitz bakoitza pauso bat, esaldia bide-sail, nondik nora ibili diren, zer ikusi duten, zein labirinto korritu dituzten jakin nahian.

      ...Amesteko ihes bat, bizitzeko ihes bat, kontatzeko ihes bat.

      Ihesa izan zen lehenengo, eta berak ekarri zuen literatura. Zein da ba presoaren ametsa: idazten duen presoarena! Eta literatura amaituko balitz, ihesak jarraitu egingo luke ametsetan, bestela ezean. Hemen sinonimo baitira itxaropena eta ihesa.

      Lan hau egiten lagundu didazuen guztioi nire eskerronik beroena adierazi nahi nizueke; zuek gabe, hasi ere ez nintzen egingo zeregin honetan, erabat ezina zatekeelako ezer bururatzea. Hemen bertatik eta beste espetxeetatik nola edo hala lagundu didazuen kideoi, kaletik eskatutakoa eta gehiago emanez erantzun didazuen lagunoi, eta batez ere etxeko handi eta txikioi —tribu osoari—, nire eskerronik sentituena denoi. Guztiokin egin dut beste zor bat gehiago, lehengoekin nahikoa ez banu bezala.

La Moralejan

2010eko otsailaren 28an

Ez dago etxean

1937-2009: kartzela eta literatura

Sasian gordeta

Idazten hasteko arrazoiak, bakoitzak izan ditzake bereak. «Ia konturatu gabe hasi nintzen idazten, egunero pixka bat. Hasieran lotsatu antzera, ez bainengoen lasai idazle baten azalean, urduri jartzen nintzen, iruditzen baitzitzaidan hura ez zegoela niretzat egina. Horrela hasi nintzen, ez aspertzearren, edo behintzat gutxiago aspertzearren». Bizi behar dugu (2005, Txalaparta) liburua idazten ari da Xanti Zapirain Kaiku.

      Errefuxiatuta zegoela, Poliziak eta GAL erakundea euskal iheslarien aurkako jazarpenean gogorren ari ziren garaietan ekin zion idazteari. Ezkutuan, etxetik ezertara irten gabe egotera behartuta dago. «Ezin da sinetsi, denbora, hain gutxi pisatu eta zein astuna den! Eskerrak ni idazten hasi nintzen. Nire olerki eta bertsoei esker ez nago zoroetxean».

      Kaikuk dioen «idazlearen azalean» jartzen garenean, literaturaren ederraren bila dihardugu gutxi edo asko. Eskutitz soil bat idazteari ekiten dionak ere edertasuna bilatzen du era batean edo bestean, zer esanik ez bertsoak edo poemak egiten saiatzen denak.

      «Geroztik asko idatzi dut, hirurehun olerki baino gehiago egin ditut, laurehun bertso pasatxo eta ehun aforismo inguru. Gainera, ia lau urtean ari naiz euliekin mintzatzen», dio.

      1980ko hamarkadaren lehen urteetan Madrilgo gobernua PSOEk hartu eta GAL erakundea euskal errefuxiatuak bahitzen eta hiltzen hasi zenetik aurrera nolako bizi baldintzak izan zituzten azaltzen du Kaikuk. Kronika pertsonala izanik ere, iheslari askoren batez besteko ibilerak, estualdiak, beharrak eta negarrak erakusten dituela iruditzen zait. Kontalarien ezpalekoa izaki, badaki kronikak behar dituen suspense uneak ere ematen han-hemenka.

      «Polizia nire atzetik hasi zenetik ezin izan nuen berriro lasai lo egin. Hurrengo egunean bertan goiz jaiki eta leihotik begira jarri nintzen, errezelen atzetik. Berriro etorriko ziren... Eta nik egin nezakeen gauza bakarra begira egotea zen, zulotik, satorrak egoten diren bezala».

      Satorren moduan begiratuta ez zuen ezer asko ikusiko, pentsatzekoa denez. Baina atezuan egotea, nondik nora ihes egin zezakeen kalkulatzen aritzea, konstante bat da bere liburuan eta bere bizitzan.

      Bera ez ezik besteok ere irakurketan tristatu gaitezkeela jakitun agian, umorea purra-purraka ereiten du. Halakoxe lagun-artean ibili ere:

      «Etxe hartan sartzea niretzat oso gauza berezia izaten zen.

      «— Gabon, sar naiteke?

      «— Sartu eta gero galdetzen duk?».

      Xabier Larrañaga Txanton eta Iñaki Isasmendi Ardixe, 1936ko gerrako gudari zahar eta errefuxiatuen etxean zen. Baina etxe hartan ere ezin geratu betirako.

      «Hiru urte kalera atera gabe dagoena ez da gauza kalean normal ibiltzeko, eta are gutxiago ihes egitea egokituz gero. Gudari zaharrak eraman beharko ninduen etxera. Ezin ninduen inork ikusi, ez Frantziako Poliziak ez kaleko jendeak ere...

      «— Ez dizue beldur apur bat ematen?

      «— Isilik egon hadi, motel, gu gerran ibili gaituk».

      Etxez aldatzerakoan-eta ez zen, ordea, beti txantxa eta adar jotze giroa.

      «Pili hantxe hasi zen haurren arropak eta zapatak maletetan sartzen. Hark tristura ere nahi izan zuen beste maleta batean sartu, baina ez zen kabitzen».

      Urte haietan, 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, euskal errefuxiatuak zer egoeratan bizi ziren ohartzeko adibideak ugari ematen ditu Kaikuk:

      «Tximinoarena bezalako saltoa jo nuen. Pertsiana jaitsita zegoen, eta zirrikitu batetik begiratu nuen eta hantxe ikusi nuen PAFen auto bat barruan hiru poliziarekin. Etxe hartatik alde egin beharra nuen.

      «Jantzi, puskak poltsan sartu eta atzeko atetik irten nintzen. Baratzea zeharkatu nuen, makurtuta, ia-ia arrastaka. Baratzearen goialdean dagoen txabolan sartu nintzen, baina hura leku segurua ez zelakoan gorago egin nuen, etxetik urrunago, eta sasi artean sartu, ilundu arte kasik».

      «Kanpoko mundutik isolatuta bizi nintzen, eta jakin nahiak erretzen ninduen», dio beste pasarte batean. «Haur zalea naiz. Haur bi nahi nituen, eta bi baditugu. Errefuxiatuak ezin ditu helburu denak laga eta arazoak pasatu arte bete gabe utzi, bestela sekula ezin izango du ezer egin. Bizitzaren jarioa ez da inoiz gelditzen».

      Bizitzaren jarioari eusten, ilunpean ere:

      «Gehienetan egiten nuen bezala, ilunpea iritsi orduko ohera sartu nintzen, nire burutazioetan galtzeko itxaropenez. Altzara joan nintzen, eta paseatzen ibili nintzen hiruzpalau orduz, nire gurasoekin, nire arrebarekin, Imanolekin...

      «Tarteka Altza utzi eta Azkoitira joaten nintzen, nire hiru neskekin egotera...».

      Ametsak, esna gauden bitartean egiten ditugun amets horiek, antzekoak dira dirudienez etxetik urruti gatibatuta gauden gehienon gogoetan.

Itzala

Itzalpea ere esaten zaio kartzelari. Eta giltzapea. Nola ez zaio ba esango giltzapea! Giltzapean sartu zuten Iparragirre ere.

      Giltzapean dagoena dago preso, jakina, eta giltza horrexek mugatzen du kartzela fisikoa, kartzela barrutia. Baina, giltzez ixten diren ate eta esparruetatik harago, oso urrutira luza daiteke itzalpearen atzaparra. Giltzapearen mehatxua da, itzalaren begirada, inoiz askatu gabe jarraitzen zaituen atzapar hori, zoazen lekura zoazela. Ezer asmatu beharrik gabe, antzinako kontuak dira hauek literaturan ere, ahozkoan eta idatzizkoan.

      Egundo askatzen ez gaituen begirada dago itzalpean, uste ez dugun tokian ostenduta, egunez ez bada gauez ametsetan atzeman eta katetik tart! tirakada egiten dizuna, «lotuta zaude, txo» esanez bezala.

      Dena ikusten duen begia, zaintzaren itzala eta baldintzapeko askatasuna noranahi hedatzen duen begia zen txikitan ezagutarazi ziguten Jainkoaren irudia bera. Pixka bat handitu arte ez genuen jakin koadrila zirela zeruetan Jaunak. Hiruki baten barruan zegoen begi dirdiratsua zen gurea, beti zabalik bera, beti begira, dena zelatatzen.

      Denborei egokituz joan dira begi oroikusleak, berrituz. Kartzela barruan bertan, galerietan, patioetan, hor daude kamerak, egundo lokartzen ez diren begi horiek. Eta hirietako kaleetan, edozein plazatan eta dendatan, aireportuetan, tren edo autobus geltokietan, hortxe daude, zertan zabiltzan begira. Guk ahaztu dezakegu kamera zelatariaren begia, baina hark ez gaitu gu ahaztuko. Edonora jarraituko digu, goazen lekura goazela.

      Gizartea zaintzapean lotzeko kamera-begi oroikusleak George Orwellen 1984 hartan azaltzen zaizkigu poliki. Baina, guztia ikusi eta ikusten duen guztia bere menera ezartzen duen begiaren irudia, Orwellek baino lehenago erabili zuen J.R.R. Tolkienek, oker ez banago. Begi zelatariaz gain, menperatu nahi dituenak lotuta atxikitzeko eraztuna darabil Tolkienek: «Eraztun bat denak gobernatzeko, eraztun bat denak ekartzeko eta denak ilunpean lotzeko». Ilunpean edo itzalpean. Eta areago oraindik, Platonen Gigesena izango da, seguru asko, Tolkienen eraztunaren aurrekaria.

      Kartzelaldi malgutua ezarri nahi izan diete euskal preso batzuei; eraztuna ez baina eskuturreko telematikoa ipintzen saiatu dira azken urteotan. Kontrolpean eduki nahi dituzten preso kaleratuei eskuturrekoa ipintzea ez da gauza berria. Film amerikarretan barra-barra azaltzen dira horrelakoak, eta amerikarrengandik ikasten da hemen dena.

      Eskuturreko horren aitzindaria da eraztuna. Antzinako Egipton, Kristo baino gutxienez hamabi mende lehenago, indar misteriotsu eta arrotzengandik norbere burua babesteko erabiltzen ei zuten eraztuna. Nagusitasun ikurtzat zeukaten, gainera, herritar haiek. Ezkontzetan senar egiptoarrak emaztearen atzamarrean ipintzen zuen eraztuna; bere etxe eta jabegoen zaintzaren ardura ematen zion horrela. Hortik dator, nonbait, ezkon eraztunaren ohitura.

      Erromatarren ezkontzetan, zinpeko fideltasunaren ikurra zen urrezko eraztuna, eta betierekotasuna irudikatzen zuen hasiera-amaierarik gabeko zirkuluak.

      Gure aldiko XIV. mendearen azken aldera, eraztunak eta harribitxiak erabiltzearen aurkako ordenantzak ugaldu ziren, horiei egozten zitzaizkien ahalmen magikoengatik.

      Alegietan ere badu eraztunak bere lekua. Odinek ba omen zuen bat, Draupner izenekoa, bederatzi egunetik bederatzi egunera urrezko zortzi eraztun egiteko ahalmena zuena. Eta Thor-en Zin eraztuna, eta Nibelungoena... Ipotxak ziren nibelungoak, eta, lurpean, lurraren erraietan bizi ziren, euren altxor ikusgarria zaintzen.

      Ahalmen miresgarriak, magikoak, dituzte sarritan eraztunek. Baina ifrentzua ere badute, erabiltzera ausartzen dena galbidera eraman dezakete azkenean.

      Gurean ere bada eraztuna. Ez dakit nongo eta noizko sustraiak eta eraginak izango dituen euskal mitologian agertzen denak, baina guztietan polit eta modernoena —ez berriena— dela esango nuke, aurreratuena: «Muskiako koban bizi zen jentil bat eta kristau bat harrapatu zuen. Kristaua handik urrundu ez zedin, eraztun bat ipini zion atzamarrean, eta hemen nago, hemen nago oihu egiten zuen eraztunak, kristaua non zegoen salatuz beti ere». Tartalo, Tartaro edo Torto da gehienetan historia honen aldaeretako jentil bahitzailea.

      Baten faltan bi anaia gazte atzematen ditu Zegamako Tartaloetxetako Tartalok. Gaua iristean, burruntzian erre eta jan egiten du mutiletako bat, eta besteari eraztuna ipintzen dio atzamarrean. Hemen nago, hemen nago eten gabe esanez salatzen du eraztunak mutil gaztea non dagoen, eta Tartalo lotan etzaten da lasai.

      Aldaera ugari ditu ipuinak, baina funtsean bat eta bera da. Egia da atarramentu narrasean amaitzen duela Tartalok ipuina: bekokiko begi bakarra burruntziarekin zulatzen dio mutilak, eta orroka esnatzen da Tartalo. Aieneka, hemen nago, hemen nago esaka ari den eraztunari segika, mutilari jarraituz, galbidera darama bere burua. Tartalo gainean duelarik, gazteak eraztuna atera ezin duenez, artaziekin hatza moztu eta itsasora jaurtiko du bere hatz odoldua eraztun salatariaz. Eta han doa ondoren Tartalo zorigaldua labarrean behera.

      Hemen nago, hemen nago salatzen dute kartzelaldi malgutuan edo baldintzapeko askatasunean edo dena delakoan kaleratzeko presoei ipintzen dizkieten eskuturreko telematikoek.

      Egundo ixten ez den begi bakarraren begirada, itzala, gero eta urrunago hedatuz doa. Eta, begia iristen ez den zoko-mokorik gordeenean ezkutatuta ere, hemen nago, hemen nago salatuko zaitu zirgiloak.

Ezkabamendin

Kartzelako gorabeherak kartzelan bertan idatzi dituzte batzuek, kaleratu ondorenean beste batzuek. Espetxea atzera utzi eta urte askora, memoria moduan iraganari errepasoa emanez idatzi dutenen artetik aukeratu dut Ernesto Carratala, bere Memorias de un piojo republicano autobiografiarekin, Ezkabamendiko San Cristobal gotorlekuko ihesarena zuzenean bizi izan zuelako.

      Ez dakit noraino den zilegi autobiografia bat epaitzea. Bakoitzak bizi izan duenaren historia bide da, eta nor da inor bestek ikusi eta bizi omen duenaz hau edo hori esateko? Eta, hala ere, horretara arriskatzen dela jakinaren gainean ariko da idazten ari dena, ala?

      Artean 18 urte egin gabe zegoen Carratala 1936ko altxamendu militarra gertatu zenean. Errepublikarra izaki —Gaztedi Sozialistetakoa edo—, hartu fusila eta Somosierra aldera jo zuen, faxistak konbentzitzera. Han tiroka aritu bai, baina inor hil gabe, jakina. «Banandu egin gintuen sarjentuak eta, lurrean etzanda, gutako askorentzat seguru samar aurrenekoa izango zen tiroketa gogorrari ekin genion. Horrela egon ginen ordu erdi inguru, sutautsa erretzen, ez gure artean ez etsaiarenean —ustez— inor eraitsi gabe... Nik ez nuen ezertan pentsatzen. Era traketsean egiten nion tiro bultoari, arma destatu gabe. Apenas iristen nintzen itua bereiztera». Fusilarekin tiroka, beraz, baina ituaren albora, inor hil gabe, bera ez zelako «gaizkile odolzale arrunta, gaur egun terrorista deitzen zaien» horien motakoa. Gaztetatik zetorren odol finekoa.

      Hirurogeitaka urte lehenagoko gertaerei begira idatzitako liburua da dirudienez, eta beste bat galanta idatzi daiteke irentsarazi nahi dizkigun mamorroei buruz.

      Aurreneko tiroketa haren ondoren atxilotu zuten, zaurituta, eta handik Burgosko espetxera. Kartzela honetako egonaldiari buruzkoak ere oraingo memoriatik tiraka idazten dituela ematen du, eta ez orduko bizipenen kronika fideletik. Ordenantza eta cabo de vara batzuen gaiztakeriak gorabehera, pentsa liteke izadi abstraktu eta zehaztugabea zela orduko kartzela. Ez behintzat beste lekuko batzuek kontatzen duten modukoa, susmoa hartzen zaio Carratalari ahaleginak egin dituela kartzelero, txapeloker eta gainerakoen jokabideak zuritzeko.

      Ez da pentsatu behar, ordea, kartzelan zintzo-zintzo egotera mugatu zenik morroia; Burgoskoan egingo ditu faxismoa eraisteko hurrengo saio gogorrak: «Patioko zoruan urrunetik begiztatu eta... zaindariaren deskuiduan bizkor makurtuz eskuratu nuen arkatz muturrarekin esaldi jenialen batzuk idazten nituen... harraska inguratzen zuten azulejo zurietan».

      Burgostik, Ezkabamendiko San Cristobal gotorlekura eraman zuten, eta hortxe geratuko gara pixka batean, gotorleku honetako ihesaldia delako jakin-mina zirikatu diguna.

      1938ko maiatzaren 22an, San Cristobalen zeuden 2.487 presoetatik 795ek egin zuten ihes. Santa Rita Ezinezkoen zaindariaren eguna (Santa Rita de los Imposibles). Propio aukeratuta ere!

      Egun horretan, arratsaldeko zortziak inguruan hasi ei zen ihes ekintza. Afaria banatzen ari zirenean, Leopoldo Pico eta beste preso batzuek armak kendu zizkieten, ustekabean harrapatuta, lehenengo eta bigarren brigadetako kartzeleroei. Guardien arropak jantzi, armak hartu eta taldetan banatu ziren presoak. Sukaldean, hirugarren brigadako guardia eta iheserako asmorik ez zuten preso batzuk atzeman zituzten... Horrela, guardia eta ordenantzak atxilotu eta giltzapean hartzen dituzte iheslariek. Gero eta preso gehiago elkartzen zaio iheslari taldeari; gotorlekua euren esku geratzen da azkenean. Orduan, barruko guardiei kendutako giltza, bi fusil eta hiru-lau pistolarekin, kanpoko destakamenduko guardian zeuden 92 militarrak harrapatzera doaz. Jangelan, afaritan zeudela baliatuta, 70 fusil kendu zizkieten.

      Gotorlekua inguratzen zuten garitetako guardiak desarmatu eta atxilotzeari ekin zioten hurrengo, tiroak eginez oraingoan. Haietako batek Antsoain aldera ihes egiten die, munizio gabe geratu denean. Gainerako guardia guztiak atxilotu ondoren, ostera presondegira sartu ziren iheslariak, brigadetako ateak ireki eta beste presoek ere alde egin zezaten animatuz.

      Kontua da ateak zabalik eta bidea libre ikustean ihesari ekin ziola jendeak, galdu ordeko anabasan. Barruan zeudenetatik heren batera ez ziren iritsi iheslariak: euren traste eta poltsekin abiatzen dira batzuk... Bi heren barruan geratu ziren, askatasuna lortzeko aukerari muzin eginez.

      795 profugoetatik 585 atzeman zituzten bizirik, 207 hil zituzten, eta hiruk lortu zuten mugaz bestaldera heltzea: Jovino Fernandez Gonzalezek, Valentin Lorenzo Bajok eta Jose Marinero Sanzek. Abuztura arte ez zuten atxilotu laugarren bat; Iruñea inguruan, mendian aurkitzen zuena janez ibili omen zen.

      Baina, ateak zabalik edukita, zergatik geratu ziren barruan hainbeste preso? Ez al zituen tentatu ihesak? Zenbait arrazoi ematen ditu Carratalak berak. «Beldurrak zaintzen du mahastia» atsotitza darabil nonbaiten.

      Batzuk barruan geratu ziren, beste batzuek hanka egin zuten, edo egiten saiatu. Baina bada hirugarren talde bat: «Ihes egin bai baina, arrazoiren batengatik atzera egin eta, ateak itxi aurretik, Gotorlekura itzuli ginenona. Artegira itzuli ginen, harrapa gintzaten baino lehen», dio.

      Iheserako keinurik ere ez egitea erabaki zutenen artean, pabiloietako «kaballistak» aipatzen ditu batetik: «adinagatik, eskarmentu edo gobernuagatik» ihes modu hari zorakeria iritzi ziotenak alegia; hauen egoera eta bizimodua ez ziren, bestalde, beste batzuena bezain latzak.

      «Nekezago ulertzen da euskal gudariek hartutako erabakia»: euren artean batzar modukoa eginda, mugalari eta bide erakuslerik ez zutela eta 'Norteko frontean' izandako esperientziak kontuan hartuz, ia diziplinatuki» erabaki ei zuten ihesaldian parte ez hartzea.

      «Goseak indargabetuta eta oinetako kaxkarrekin geunden, hots, maratoi hari eusteko baldintza txarrenetan. Biderik ez genuen ezagutzen...» ematen ditu azalpenak Carratalak. Eskuineko abarketa puskatu egin zitzaion, eta, mugaz bestalderaino zeuden 35 kilometroak arrakastaz egiteko baldintzetan ez zegoela pentsatuz, «aurreneko erabaki librea hartu nuen», kartzelara itzultzea alegia.

      Lehenago ikusi dugu Carratala Burgosko kartzelan, patioan aurkitutako arkatz muturrarekin baldosa zurietan pintada jenialak egiten. Baina «gutxi irauten zuten nire graffitiek, ezabatu egin behar nituelako zaindariek ohiko bisitetan ikusi baino lehen». Badaezpadan ezabatzen zituen graffitiak, eta graffitien moduan ezabatu zuen ihes saioa, suerte ezin aproposagoan apurtutako eskuin abarketarekin.

      «Zuek zarete inteligenteenak, ez duzuelako ihes egin, eta arriskutsuenak beraz» esan omen zien Presondegietako Zuzendaritza Nagusiko agintariren batek brigadaren batekoei; eta, haiek ez dakit baina, Carratalak sinetsi, itxura denez. Egia da inork esan beharrik gabe ere badakiela Carratalak kontuak egiten: ihesari ekin arren ateak itxi aurretik kartzelara itzuli zirenen taldea eta iheserako keinurik egin ez zutenen multzoa kontuan hartuz batetik, eta ihesaren emaitza kaskarra ikusirik besterik, «argi geratzen da gehiengoaren jokaera izan zela arrazoizkoena».

      Etxe hauetan, antzeko lekuetan bizi izate soilak sarrarazten du batzuetan enpatia moduko zerbait. Baina, zazpi urte ziztrin kartzelan igaro eta urteetara, ikasgai magistral moduan mamorro higuingarriak irentsarazi nahian datorkizunean bateon bat, auzo-lotsak jaten dizu, onenera ere, enpatia horren lekua, edozein autobiografia jasangaitz egiteraino.

San Cristobalgo testigantzak

Asko idatzi da Ezkabamendiko hartaz, liburu mordoxka. Ugari dira lekukoak, eta bakoitzak bere erara, ikusi edo bizi izandako moduan kontatzen ditu San Cristobalgoak.

      Ihesaren ondoren, hustu egin zuten lehen brigada, harrapatzen zituzten profugoak han sartzeko, biluzik eta janaririk gabe lehen egunetan. Hezetasun itzela eta argi eskasa, hantxe eduki zituzten hiru hilabete pasa, egunsentian ordu erdiz patiora atera eta lehertu arte korrika eginaraziz.

      Josu Landa plentziarrak kontatzen du, ihesaz ohartzean tiroka ekin ziola garitatik guardiak eta Iriarte abizeneko nafar bat orkatilan jo zuela. Ihesari ekin omen zion hala ere Iriartek. Ihesaren ondoren erabat inkomunikatu zituztela esaten du Landak.

      Jacinto Otxoa iruindarrak, berriz, honela dio: «Ez dakit 14 edo 16 izan ziren fusilatu zituztenak. Besteok ziegetan sartu gintuzten, ez platera eta ez koilara, bisitarik gabe, egunean bost minutu genituela ura edatera irteteko. Funtzionarioek atertu gabe ematen zizkiguten zartadak eta jipoiak. Bost hilabete iraun zuen horrek».

      Valladolideko Santiago Robledorena da honakoa: «Presoen arteko harremana era askotakoa zen. Bazeuden batzuk salatariak zirenak. Valladolidekoak eta euskaldunak ziren konprometituenak. Lan gehien beraiek egin zuten.

      «Lehen brigadan sartu gintuzten harrapatu ondoren. Egunsentian denbora tartetxo batez ateratzen gintuzten patiora. Handik itzuleran, harmailetako jira-unean jartzen ziren guardia batzuk, pasaeran egurkadak emateko.

      «Zaindariek dun-dun balekin tiro egiten ziguten patioan ginenean; zaurituak izan ziren, baina ezer pasa izan ez balitz bezala. Lehen brigadan egon ginen zigortuta, uztailaren 18ra arte».

      «Jende asko hil zen» dio Silverio Gonzalez Ourensekoak, «gosez batzuk, erailak beste batzuk». Eta antzeko kontuak daude Afrodisio Gonzalez palentziarrak gogoratzen dituenen artean: «Jende asko hiltzen zen, egunero ia, gaixorik, tuberkulosiagatik gehienetan, eta ez jateagatik.

      «Euskaldun asko gudariak ziren, lagun onak; hitz egiten genuen haiekin, baina ez politikaz».

      Gehiegikeria hauek guztiak, ordea, Carratalaren ezkutuan egiten zituzten, jakina, ez zuten nahiko arriskutsuenek halakorik ikustea.

      Euskaldunez ere iritzi propioa du gizonak: «Gorago aipatu dut ez genuela ulertzen euskaldun 'hostia jaleak' —horrela deitzen genien— Errepublikaren alde borrokatu izana. Mezetan laguntzen zuten haietako batzuek. Haien ondoan gaizkile arrunt batzuk, printzipiorik gabeko zaborra izan arren abarorik onenera hurbiltzeko interes naturala zutenak».

      Fededunak zirelako edo ez zirelako, politak botatzen ditu euskaldunez. Bera zintzo, hala ere: Astorgako kartzelan, esate baterako, zuzendariarengana joan eta futbol txapelketa bat egitea proposatu dio; kartzelako musika bandan jotzen hasten da, pederasta batekin lankidetzan, aitortzen duenez, eta pentsatuko du elizan jaunartzea edo akolito lana egitea ez bezalako ekintza iraultzailea zela berea.

      San Cristobalera itzuliz, honako idatzia zegoen letra larritan guardia lekuaren sarreran: «Hainbat herritako espetxeak bisitatu eta haietako sistemak gureokin alderatuko balira, huts egiteko beldurrik gabe ziurta dezaket ez litzatekeela aurkituko gure mugimendutik gure presoentzat ezarritakoa baino justuago, katolikoago eta gizatiarragorik».

      Orain jo Carratalaren liburura eta, hor aurkitzen dut, edozein kartzelerok edo zerbitzuburuk idatziko lukeen bezalaxe idatzita, perla beltx biribil-biribila: «Zorionez, hic et nunc, itxura humanitario hobezina erakusten dute gure kartzelek. Badirudi, hala ere, gainpopulazio apur bat badagoela».

      Gure kartzelek dio; oraingo jenialkeria du hau, ez ordukoa, baina gure hala ere. Eta, «gure» esanda, dena esaten duela deritzot.

      Hau idazten ari garen egunotan esan eta esan ari dira komunikabideak, Peruko Pisko eskualdean egundoko kalteak egin dituela lurrikarak. Hilak mordoa eragiteaz gain, etxeak eraitsi ditu lurrikara horrek 2007ko abuztuan. Tambo de Morako kartzela ere eraitsi egin du, presoak kartzelarik gabe utziz. Hormak erortzen ikusi dituztenean, ospa egin dute presoek. Baina gero, bost-sei egun igaro ondoren, atzera bertara itzuli dira ihes egindako 632 presoetatik 242. Nola litekeen? Kazetariak eman du argibidea: «Presoak ikusten du berreskuratutako askatasuna iruzur hutsa dela, kartzela beste kartzela handiago baten barruan dagoela... Ihes egiterik ez dagoela». Prosa poetikoa alegia; behar izaten baitugu poesia ere batzuetan.

      Eta, poesia bezalaxe, unibertsala da seguru asko ateak zabaldu arren kartzelako zokorik ilunenean babestuta ihesari uko egiten dion presoaren sentipena, edo atetik irten bai baina guardiak kanpoan atzeman baino lehen atzera barrura sartzen denaren otzantasuna, inork harrapatu baino lehen bere arau haustea desegin nahi duenaren beldurra.

      Urrezkoa edo ustezkoa, beti aldean daramagu hemen nago, hemen nago oihukatuz salatzen gaituen eraztuna.

Manex Bergara

1936ko gerra hastean eta ondorenean Hego Euskal Herritik Iparraldera ihes egin bazuen hainbatek, 1939tik 1945era bitartean alderantziz egin zuten beste batzuek.

      1943an Alemaniara bidali nahi izan zuten Manex Bergara saratarra, 26 urteko gaztea, Lan Behartuen Zerbitzuetara (STO: Service du Travail Obligatoire). Hegoaldera ihes egin zuen, bada, eta Hegoaldean atxilotu eta Miranda de Ebroko kontzentrazio barrutian sartu. Bost hilabetez eduki zuten han.

      Hilabete horietan bertsoak idatzi zituen, Miranda goiburudun hamarreko sorta hau besteak beste:

                          1

            Burua pisu eta estomaka arin

            Kantuz hastera noa nire lagunekin

            Euskaldunek dezaten berri onak jakin

            Zein ongi bizi garen gu españolekin

            Herrian kantatzeko noizbait elkarrekin

                          2

            Alemanei ihesi mendiari gora

            Pasatu ginen beraz Españakora

            Afrikara gateko behar zen denbora

            Galdetzera gan ginen bereri agora

            Baina bota gintuzten presondei zokora

                          3

            Erresuma guzitaik bagara gizonak

            Español kartzeletan nonahi egonak

            Orai kanpo batean gaituzte emanak

            Atxikiko ditugu oroitzapen onak

            Españan baditu Hitlerrek lagunak

                          4

            Memento hontan baga bizpahiru lau mila

            Egun guziz handitzen ari baita pila

            Arma eskutan dago soldadu bipila

            Alturan pausatua iduri okila

            Erresalbuko hor da Guardia Zibila

                          5

            Delako kanpo hau da Miranda hiria

            Nola den emanen dut orai agerian

            Hemen jendea bizi da zinez miserian

            Bertso hauk hasi ditut manera berian

            Arrantxoa jan eta goseak errabian

                          6

            Ikus dezagun orai zer janari fina

            Izaten dugun hemen bizitzeko dina

            Hura traste batzuek nolazbaitka ina

            Alde batetik guti bertzetik zikina

            Hemen ausarki dena da tripako mina

                          7

            Itzuli bat dezagun egin barraketan

            Nola gain ikusteko gure ganbaretan

            Bi andana badira alde bakotxetan

            Lehen biak lurrean bertze bi airetan

            Hola lo iten dugu lastarria txarretan

                          8

            Garbitasunak aldiz hasi nau izitzen

            Urik gabe oraino ez dakit bizitzen

            Pentsa hemen direnek ez duten sufritzen

            Española beltza da ez naiz harritzen

            Oinore belztuko da ez da ta garbitzen

                          9

            Uraren eskasian bi arraza onak

            Zimitza ta zorria nagusi emanak

            Zangotaik hasi eta bururaino janak

            Gau eta egun hazka hartzen gara denak

            Bietarik badiren milaka dozenak

                          10

            Azkeneko pertsuan hitz batzu ixilka

            Ezin txarrago dela Francon politika

            Hiru urtez eman du populua hilka

            Orai ezin xutituz goseak dabilka

            Fuera faxisma eta biba Errepublika

      «Kantuz hastera noa nire lagunekin» dio lehen bertsoan. 1936-1937 urteak atzera geratuak ziren ordurako; auskalo zenbat euskaldun igaro zen Mirandako zotinzulo hartatik 1943 bitartean: egonaldia eginda etxera bidaliak edo beste penategiren batera eramanak izango ziren batzuk; sekulako eremuetara betirako joanak beste batzuk. Baina bistan da kantu eta kontu lagunak eta herrikideak aurkitu zituela Manexek. Zerbaiten beharra izango zuten gau-egunen mikatzari gozo apurra emate aldera.

Bakartasuna

Kartzelako bizierak eta egoerak bultzatuta izan ezean, preso askok ez genukeen koaderno handirik eta folio paketerik erosiko, literatura eginez kaka esplikatzen hasteko propio.

      Kontuak kontu, hemen gaude, eta erosiak ditugu koaderno eta folio pakete batzuk, gure zerak idazteko. Armiarmak bere amarauna legez, harreman bila eskutitzez eskutitz sarea hedatu beharrak bultzatuta hasiko ginen preso gehienok. Denbora igaro ahala sortu zaigu, batzuoi behintzat, beste zerbait idazteko tentaldia, oharkabean irentsi ditugun harri koskorrak, buztinak eta almitzak hausnartu beharra.

      Filipe Bidartek kartzelako lehen denboraldiko bakartasunaz, bakarrik egoteaz, 2004an argitaratutako Bakartasunaz bi hitz liburua honela hasten da: «Bi hitz, bi hitz, ez da erraz bi hitzez bakarrik bakardadearen mundua aipatzea». «Paketa bizkarrean eman eta zaintzaile andana batez inguraturik, banoa presondegiko ibilbideetarik, aitzineko zaintzaileak segituz. Hesi bat, eta beste bat, eta beste bat...». Atez ate ixten diote mundua, ziega zulora eta patio hesitura mugatu arte.

      «Entzumena da presoaren lehen zentzua. Ikusmena mugatua du, bere zeldako horman gelditzen baita, aldiz entzumenak gainditzen ditu hormak, ate, burdin eta sareak...

      «Burua altxatu eta ateari so emaiten naiz. Iruditzen zait norbait badela ate zilokatik so».

      Ateko begia beti ere berari begira; une oro zaintzapean edukitzea eta zaintza horren sentipena zugan itsastea, horixe da kartzelaren eta kartzelako bakartasunaren helburuetako bat. Ez da gaur goizeko kontua.

      Berrehun urte pasatxo izango dira Jeremy Benthamek Panoptikoa idatzi zuela. Zer den panoptikoa? Izen horrekin «bataiatutako eraikinak, hitzak dioten bezala, dena ikusten duen begiari egiten dio erreferentzia. Zirkulu formako eraikina da, erdian kontrol dorre bat duena, bertatik zirkuluan kokatuta dauden gela eta ziega guztiak ikus daitezkeela. Zigor-etxe honi panoptikoa deituko diogu, hitz bakarrean bere abantaila oinarrizkoena adierazten baitu izen horrek, alegia, begiratu bakarrean gertatzen den guztia ikusteko ahalmena. Izan ere, nahiz eta ikuskatzailea bertan egon ez, presoei bera han dagoela sinetsaraztea, bertan egotea bezain baliagarria baita».

      Bakartuta dagoen presoarengan areagotu egiten da dudarik gabe etengabeko begiradapean egotearen sentsazioa. Are gehiago zure ateari erreparatuta idi-begia ikusten duzunean han, edo patioan eta galerietan kamera-begiak ikusten dituzunean. Egundo itxi gabe, beti begira daukazun begia alegia, zure bakartasun eta setio sentipena areagotzen.

      Filiperengana itzuliz, Benthamen panoptikoaren urruntasunik gabe bertatik bertara zaintzen dute kartzelariek. Ez du beste presorik ikusten, ez du haiekin aurrez aurre hitz egiteko aukerarik; gauean, afalosteetan eta, ate ondoan jarrita oihuka hitz egin ahal izango du beste ziegetan dauden presoekin, baina elkar ikusi gabe. Ziegan dagoenean ez du inor ikusten, eta patiora ateratzen dutenean gainean ditu, begirik kendu gabe, kartzelariak.

      Hiru angeluko patio txikiek burdina eta alanbre sarez estalia dute zerua. Sarearen tarteetatik ikusten ditu moduluetako leihoak, eta, leiho haietakoren baten ziegan dagoen euskal preso batekin hitz batzuk trukatzea lortzen duenean, zeruan da. Zorionik gozoenean. Baina, hitz trukaketaren ostean, aldatu egiten dute presoa, eta lehengo bakartasunaren zuloan geratzen da Filipe. Pozaldiak bizkor zapuzten dituzte kartzeletan.

      Ohiko zaratek, ordea, ez zaituzte abandonatzen: «Biak bost gutti, bat bi hiru lau, bat bi hiru lau. Klunka!, bi eta erdiak. Bat bi hiru lau, bat bi hiru lau, klunka!». Pausoen, ateen, sarrailen hotsak galerian, eta «presondegian nintzen baina ez nuen sekula beste presorik ikusten».

      Ziegako atea irekitzen diotenetik alboan izango ditu kartzelariak, joaten den lekura joaten dela: «Eta, printzipioz, zaintzaileak ez dizu sekula berehala baietz erraiten edo ez dizu sekula berehala onartzen galdegiten diozuna, aldiro beha egonarazten zaitu, ongi sendiarazteko berak duela manatzen, haren pean zaudela, eta ez badu nahi, deus ez duzula ukanen... Zaintzaileak, edozein gisaz, lehenik beha egonarazten zaitu, beha egon behar duzu zaintzailea deitzen duzunean, bera etorri arte, beha egon behar duzu zure eskaera pausatu ondoan erantzuna ukan arte».

      Gero ikusiko dugu, bihar ikusiko dugu, egin eskaera instantziaz... Halakoak dira kartzelarien erantzunak.

      Bakartasunaren gainean gogoetak egiten ditu Filipek, eta bitxia suertatzen da ohartzea ehunka kilometrora dauden kartzeletan oso antzeko burutazioak egiten ditugula, idatzi ere oso antzeko lerroak idatzi ditugula batzuetan.

      Iraganeko kartzelaldiari tiraka baina orainaldiko kartzelatik ari da Filipe, urteen eskarmentua tartean. Bakardade fisikoaz dihardu espiritualaz baino gehiago. Ezinezkoa da kartzelatu berritan eta hamar-hamabost urte daramazunean liburu berdina idaztea. Lehen aste edo hilabeteetako ikuspegiak, kartzelatu berriaren harritzeko gaitasunak esate baterako, zer ikusi gutxi du hamar-hamabost urte daramanaren ikuspegiarekin.

      «Gizakia ez da bakarrik bizitzeko sortua, arnasa bezain beharrezkoa du bere kideen berotasuna, soa, harremana» dio pasarte batean. «Urtetik urtera, bakarrik dagoena eihartzen da, bere mundu hetsi horretan bere adimena ere hesten da, mintzaira ere murrizten zaio, hiztegia bezala. Bakartasunean bere gogoetak beretzat atxikitzen ditu», eta argi dago Filipek ere atxiki dituela kuttunenak.

      Lagunarteak eta kideen artean bizitzeak ematen dizun guztia, zeure baitatik osatu beharreko oskola da bakarrik zaudenean. Urteen buruan gogortzen eta agian lakartzen doan oskola izango da; zartadaren batekin ustekabean pitza daitekeena ere bai. Bakardadetik ostera lagunartera itzultzean bigundu eta goza daitekeen oskola dela erakusten digu Filipek berak.

      Atzera begiratuz, bizi izandako gorabeherak bere buruari azaltzeko eta dagokien neurrian ezartzeko idazten duela batik bat, iruditzen zait. Zatituz eta zatika begiratuz desegiten baita laztasuna, harri handia mailuka xehatzen den moduan zuloak bete eta tontorrak apaltzeko, bidea lautzeko, leuntzeko.

Txiletarra

Munduko zeinahi lekutakoak jausten dira kartzelara; edozein motatako euliak, eltxoak, tximeletak eta kakalardoak amaraunean legez.

      Sasoi batean Indietara joan ziren euskaldunen ondorengo latinoamerikarrak ere sare horretan harrapatuta geratu dira asko: Etxeberri, Agirre, Arantzazu, Saldarriaga, Aristizabal... Kolonbiarrak dira gehienak, baina txitean-pitean argentinarren bat, boliviarren bat edo beste.

      Txiletarra da Miguel Angel. Bere aitonetako batek Navarro ei zuen abizena. Erruz ematen ditu azalpenak, bereak eta tribu osoarenak. «Militarren diktadura garaian, noiznahi agertzen ziren hildakoak gure auzoko kale bazterretan. Txerriaren moduan goitik behera kanalean irekita haietako batzuk. Kalez kale, harro ibiltzen zen Izua, marruka, harrapakin bila».

      Horiek baino lehenago, hegoaldeko mendietan jaio 1940 inguruan eta jendartearen erreferentziarik gabe hazi eta hezitako gizon bat atxilotu omen zuten Txilen 1960 aldera. Mendietan jaio eta bertan bizi, baina, bizi ahal izateko, inguruetako etxe eta herrixketara joaten ei zen lapurretara, aurrean harrapatzen zuena garbituz. Krimen handiak egin behar izan zituen. Chacal de Nahueltoro deitu zioten, hilketengatik eta piztia bezain iheskor izateagatik.

      Ehiztariren batzuek atzeman zuten halako batean hogeiren bat urteko gazte basatia, eta kartzelatu egin zuten, jakina. Ez zekien ez hitz egiten, ez irakurtzen. Esaten ziotena ulertzeko ere ez zen gai. Ez zekien zer zen gizartea, edo zibilizazioa, edo familia... Gosea eta bizi beharra bakarrik ezagutzen zituen; horregatik lapurretan ari beharra, eta bidea trabatzen ziona hiltzea. Epaitu eta heriotza zigorra ezarri zion tribunalak, frogatutako krimenengatik.

      Baina abere zen, gizaki baino. Eta, gizarte arauak ezagutzen ez zituen bat, esaten zitzaiona ulertzeko ere gai ez zen bat horrela kondenatu eta urkamendira eramatea, krimenei krimena gehitzea iruditu behar izan zitzaien epaile eta enparauei. «Ez gara hain basapiztiak», esango zuten euren artean.

      Hitz egiten erakutsi zioten Nahueltoroko Txakalari, idazten eta irakurtzen erakutsi zioten, ongia eta gaizkia bereizten. Familia, gizartea... zer ziren erakutsi zioten, arau eta legeen kontzeptuak, elkarbizitzarenak. Karreraren bat ikasteko moduan prestatu zen denborarekin. Gizaki bihurtu zen.

      Eta orduan bai, orduan eraman zuten urkamendira, atxilotzean ezarritako heriotza zigorra konplitzera.

Bakartasunaren atzaparretan

            Zuek poetok

            askotan eskaini dizkiozue bakartasunari

            zeuon lerroak,

            baina benetan ba al dakizue

            zer den pertsonek inguraturik

            bakardadea sentitzea?

      Gotzon Alemanen poema honetako bakardadea eta Filipe Bidarten hura, anaia bikiak dira seguru asko, siamdarrak ez badira. Finean gauza beraren bila baitabiltza, gizaki guztion antzera. Baina ez dira bat: ingurua hutsik dago Bidarten kasuan, jendez beteta Alemanen hartan.

            Berriro

            bakartasunaren atzaparretara bultzatu naiten.

            Berriro ere

            helburu berberagatik

            neronen izena, neronen nortasuna

            aurkatu zizkidanate,

            aurki-araziz aurkatu

            kanpoko, betiko, aspaldiko bion arteko urruntasuna

            urtutzen ari baita.

            Etxe

            Espetxe honetako ezagutzen ditudan hesiak

            ahantz ditzaket.

      Azpiko estaietara jaisten da Gotzon Aleman, autozentsuraren ataka ahalik gehien alboratuz.

            Makina aldiz

            beldurra geure hezurretan sentitu izan dinagu,

            orratza bilakatuta

            atzo,

            gaur,

            bihar ez.

            Bihar

            hauts hotza besterik ez gaitun izango,

            inoren buruan egongo ez denik

            oroitzapen ahaztua.

            Garai hartan

            hain hurbil dagokigun biharko biharamunean,

            oinazeak ez zigun minik egingo,

            beldurra ez den gure buruetan jolastuko,

            haren behatz biluziek ez diten gure barnekoa arakatuko.

            Ez diten bururik,

            barnerik,

            soinik aurkituko,

            haren atzaparrek ez diten ezer topatuko,

            haren ezin beteko egarri gorria

            ez dun gure ur gardenez aseko.

            Eta

            bakardade isolatu hortan

            bakar-bakarrik,

            ibiliko dun,

            bakartasunean amilduta

            bakar-bakarrik.

      Beheko estaietara jaitsi bai, baina ez da soraio, oharkabe edo arduragabe. 1975ean eta 1976an Jaen, Aranjuez, Caceres eta Donostiako kartzeletan idatzitako poemak dira, oker ez banago, Iraganaz liburukoak (1980, Elkar). Berarentzat idatziak, beharbada, beste inorentzat baino, eta agian horregatik aritu zen estalki guztien azpian miaka, bere barne sotoraino jaitsiz. Ez dakit eta ez naiz hasiko lur horiek sopizartzen.

            Zigorra, espetxeetako hertsitasuna,

            ondo ezagutu hituen Azpeiti laguna.

            Gaur, goiz goibel honetan

            azkeneko hatsa ostu diate,

            egunsentia urratuz zihoanean.

      Angel Otaegi gudari erailari eskainitako poemaren zatia da. Nonbait ez dira oso ezberdinak herenegungo, atzoko eta gaurko kontuak etxeotan. Oso antzeko bizipenen, gabezien eta izuen gordeleku dira lehengo eta oraingo kartzelak. Kontua da batzuek era batean kontatzen dutela, sakonago jaitsiz edo azaletik begiratuz, eta beste batzuek beste era batean, besteek idatzi dutenari erreparatuz, geure zerak esaten ausartzen ez garelako edo ikasi ez dugulako.

      Dena dela, Gotzon Alemanen poesia ez da itotzen bakardadearen hausnar horretan. Etxearen eta herriaren oroimina, maitasunaren beharra eta presentzia urruna, borroka eta itxaropena / ezitxaropenaren zalantza... Eta txalapartaren ttakun-ttakuna dabil bere poesian, erritmoa eta agian oroiminaren denbora markatzen.

            Zuek ez dakizue zer den

            betikoan bizitzea

            pausa-leku bat ez dugula

            egunerokoan jarraitzen

            beharrezkoak ez garela sentitzea.

      Gordin esaten du Gotzonek poema batean. Hogeita hamar bat urte joan dira ordutik, eta ez dakit betiko berberean ez ote garen bizi.

      «Dena da problema. Soluzioa poetak ez daki», irakurtzen diot Joxe Azurmendiri poema liburu baten epilogoan. Orduan, batzuetan poeta izateari uztea izango da soluzioa. Problemak berak soluzionatuko zaitu bestela.

Lumajeak

— Zer ziok jendeak? —betiko galdera bisitan semeari.

      — Betikoa; ez al duzue ikusten egunkarietan eta, telebistan eta? Bada, asfaltoan ere berdintsu. Berriketa ugari.

      Berriketa hotsa galanta. Isiltasunari belarria ezartzea, leize zulo beltz hondogabeari begiratzea da, itxura denez: irents zaitzake beti zain dagoen munstroak.

      Telebista eta irratiko kate guztietan ematen dituzte debateak. Aditu serioak agertzen dira, galtzontzilo zikinak ezkutatzeko gorbata dotoreak jantzita, eta elkarri tarterik eman gabe hitz egiten dute, garrasika sarritan, besteen jarduna itotzeko norberaren ahotsa ozenduz. Gauza bera gertatzen da egunkari eta aldizkari orrietan. Zutabe eta iritzi artikuluak bata bestearen jarraian, agortu ezineko jarioan. Zenbat pulpitu! Eta egunero!

      Izpazterreko labarretan, koskarik txikienetan ere nola edo hala lekua hartuz kokatzen diren itsastxorien irudia datorkit. Kaioak eta ubarroiak, lanperna-musuak, albatrosak, araoak, zangak eta antzara mota batzuk, ahate zenbait eta piroak, itsaso urrutietatik iritsitakoak haietako asko, labar izugarrietan elkarri mokoka lekuak hartuta, denak itsasoari begira, denak txilio jario aterrezinean, euren txilio zarata olatuen hotsaren gainetik entzunarazi beharrean, olatuen hotsa isilarazi nahian agian.

      Homo sapiensak labarretan, koska bakoitza pulpitu, itsasoari predikatzen, olatu hotsari sorgor, gauzak nola diren esaten.

      Baina atrilak, pulpituak, oholtzak eta plazak ez dira denak berdinak, koska handi eta txikiak daude labarretan, erosoak eta deserosoak, batzuk goi-goian talaia eder, beheko zoko umeletan besteak. Horrela egin behar izan ditu naturak, koska txikia piroari, koska zabala araoari...

      — Hor al zegoen hori ere?! —esango du harridura apur batez albatrosak, beheraxeagoko koskatik hegaldi narrasera jauzi egin duenean piroak.

      — Ez nekien zein zen Filipe Bidart hori, ez nuen horren berririk, ez nekien bazenik —esan du bere pulpitutik predikadoreak, eta sakrilegioa irudituko litzaioke seguru asko edozein euskal idazle edo irakurlek ez jakitea bera nor den, zer esan duen azken predikuan. Pentsatu ere ez du egingo egon litekeenik inor bere artikuluak irakurtzen ez dituenik.

      Lumaje dotoreko hegaztiak labarretan, kokagune erosoetatik gauzak nola diren azaltzen. Eta alboko haitzulotik irtenda hegaldi baldarrean abiatu den preso-lanperna-musuak ezin du «Gora Ika» ere esan, arao luma ederraren erdeinu murrikaria jasan gabe.

Elurtzan dautzanak

Mario Onaindia Biblioteka-ren apailatzaile Manu Gojenolaren prentsa artikulutik jaso ditut lerro batzuk:

      «Kartzelan 1936ra arte euskaraz idatzitako ia dena irakurri zuen, Koldo Mitxelenak eta Juan San Martinek lortzen zizkioten liburuak eta familiak Caceres eta Kordobara eraman. Leizarraga, Axular, Etxepare, Etxeberri Sarakoa, Mogel eta Tartas hustu zituen eta apunte bikainak egin euren sintaxiaz. Axularren eta Leizarragaren hiztegiak aurreratuak zituen, baina Villasantek eta Arestik lan hori egina zutela jakinik, laga egin zuen.

      «Marioren liburuen iturburua hizkuntza literarioa euskaraz sortzea zen eta bizitzan eta literaturan ikasitakoa adieraztea. Narratiba berria, ukitu esperimentalez eta kortserik gabekoa, horrela nahi izan zuen eraiki bere mundu literarioa, fantasiaz beterik. Gaia ia beti askatasuna zen: presoarena, neskarena, emaztearena, etorkinarena... Kontatzeko afizioa umetatik zuen. Dena zen bat beretzat, ekintza intelektuala, politikoa, historia, literatura, zinema, mentalitateen historia eta gauzak aldatzeko bideak.

      «Itzulpena inportantetzat zeukan, Leizarragak eta Axularrek idatzi zuten euskara maite zuelako, baina baita euren ideiak zabaltzeko ere, zioen. Horregatik ekin zion Mariok hamar liburu itzultzeari kartzelan».

      Ez legoke beroarena eta hauspoa zertan kendu.

      Mario Onaindiaren literatur lanak, dena dela, bere jarduera politikoan itota geratu zirela esango nuke.

      Espetxean zela 1973an idatzi zuen Elurtzan datzaten zuhaitz enborrak nobela (1977, Gero-Mensajero) Jon Lariz izengoitiarekin. Abangoardiako literaturaren teknika eta absurdo jokoez baliatuz, jendarte autoritario eta itogarri batetik ihes nola egin planteatzen du pertsonaia nagusiak. Muturreko askatasunaren ezinezko utopiaren alboan, protagonista erotzat jo, bakartu eta atxilotu egingo dute. Azkenean, badirudi gizarte normalizatu eta zapaltzailearen fatalitatea gailenduko dela.

      Aipatutakoaz gain kartzelan egina zuen Onaindiak itzulpen lanen bat, baina kalera irten ondorengoak dira bere idatzi ia denak, nik ezagutzen dizkiodanak behintzat. Batzuk aipatzearren: Ez, ez, ez. Konstituzio honi ez (1978); Grand Placen aurkituko gara (1983, Luis Haranburu); Gilen Garateako batxilerra (1984, GAK)...

      Kaleratu eta hamar urtera, bere izanaz beste aspaldi egina ordurako, Olagarroa (1987, Elkar) eleberria kaleratu zuen. Itzuri ezinik jarraitzen zion mamua izan behar zuen kartzela; horixe da Olagarroa, espetxea alegia, hiru bihotz eta lau beso dituen munstroa.

      Kartzelako bizimodua, preso jendearen abelera, ametsak, ihes saiakerak, bikote harremana... Hori eta gehiago du, baina dezente gehiago izan zezakeen, ardura apur bat izan balu norbaitek.

      Premia larriren bat bazegoen 1986 hartan, Bilboko Aurrezki Kutxak antolatutako XII. Azkue Saria eleberri honi emateko; eta are larriagoa —nonbait— Elkar argitaletxearen premia, hurrengo urtean braust! dagoen moduan argitaratzeko.

      Elurtzan datzaten zuhaitz enborrak nobelatik hartutako lerroalde honekin burutuko dut atal hau. Azken aurreko orrialdean gaude, protagonistaren bi lagunen arteko elkarrizketa da, biak ere autoritateen galdeketatik onik atera direla antzematean: «Ederra iragan dugu, eh?—ziotsan Jonek Joanmariri—. Beldur nintzen hemendik kartzelara joanen ote ginen, eta ero eri bati laguntzen entseatzearren. Hurrengoan, horrelako gauzaren batean sartu aurretik, birritan pentsatuko dut». Eta bai, ironiak ironia, gaur egunetik ikusita, oso-oso aspaldiko lelo zahar zarpaildua iruditzen zait neuri...

Babel bat

Sukarrak eraitsita, ohera sartu naiz hamaikak baino lehen, belarriak tapoiekin itxita. Loa baino, espazio isolatua da nahi nukeena, behar nukeena.

      Ziegetan gauden orduetan, uda partean batez ere, leihotik leihora berriketan aritu ohi da jendea. Areago; egun osoan patioan, hainbeste orduz elkarrekin egon ondoren, esango nuke ziegatara igo zain egoten direla batzuk, leihotik leihora bata besteari deika eta oihuka berriketan hasteko. Espainolez aritzen dira bakar batzuk, ingelesa tartekatzen da inoiz, errumaniera edo Europa ekialdeko beste hizkuntzaren bat lantzean behin, arabiera atertu gabe, tar-tar-tar.

      Jartzen bazara leihotan, ariketa modura, hitzen arrantzan, edozein hizkuntzatako hitz bakan batzuk harrapa ditzakezu. Hiru-lau hitz aditzen badizkiozu baten bati, kartzela argotean guztiek berdintsu erabiltzen dituzten hitzen bat edo beste entzun besteren bati eta, lotura eginez gero, zertaz diharduten ondoriozta dezakezu asko okertu gabe. Tonua ere adierazgarria izan daiteke, jakina. Leiho batetik bestera dagoen tarteak ematen dien babesa baliatzen dute batzuek haginka ekiteko.

      Izarapean antxumatuta, ihesbidea aurkitu ezinik kaiolatxoan itzuli-mitzuli urdurian dabilen akuria dut adimena, sukarrak damaidan eldarnioan.

      Belarriak tapoiekin ixtea ekintza antisoziala izan dela begitantzen zait, ingurukoei entzungor egitea delako; jendeari entzungor egitea errespetu falta dela, badaki mundu osoak.

      Sukar eldarniotik harago, belarrietan ditudan tapoien gainetik entzuten ditut oihuren batzuk.

      Tonua argigarria izan daitekeela esan dut, baina iruditzen zait haserre tonuak, esate baterako, ez duela itxura bera errumaniarren artean eta nigeriarren artean, latinoamerikarren artean eta euskaldunen artean, asiarren artean eta arabiarren artean. Eta haserreak ez ezik, umoreak ere bere izaera eta ezaugarri propioak ditu kultura bakoitzean.

      Baina gogoetok ez dira agian pentsaketa zuzen-zuzenak, ez dira igual taxuzkoak, kaiolan itzuli-mitzulika dabilkidan adimen-akuriaren jauzia baizik. Aurreko batean irakurri bainituen umorista euskaldun baten adierazpenak, umorea, euskal umorea litekeena ere, unibertsala dela esanez. Ez dakit. Umorea, edozein kulturatakoa denean ere, unibertsoan dagoela esan nahi zuen beharbada. Edo unibertso osoa ezagutzen du bestela umorista horrek.

      Futbol partida egongo da telebistan eta golen bat sartu behar izan dute. Ateak, leihoak, oheak kolpatuz egundoko zarata ateratzen dute; oihu eta garrasi itzelak egiten ari dira, tanpoien ostetik entzuten ditudanak. Euren poza adierazteko modua da hori, eta neure baitan daramadan intolerantearen purrustada, seguru asko, haien pozean poztu ordez garrasien eta oihu eta ate kolpeen zaratagatik haserretzea.

      «Jendartean bizi zara, txo; zure loa eskubide izango da, baina besteen zarata eskubidea errespeta ezazu» diost akuriak.

      Goizean, ziegatik patiora jaisteko orduan, Babel bat da galeria osoa. Eskuin aldeko ziegatik dator abesti ingeles baten doinua; harantzagokotik, kanta espainiar ezagun bat, galeriaren azken ziegetan kolonbiarrek ipini dute goizeroko saltsa; nire honen parez pare dagoen ziegan musika arabiarra dauka marokoarrak; beste alde honetan, neurearen alboko zeldan, Karidadeko benta ipini du kideak.

      Musika guztiak nahasten dira, elkar trabatuz, elkarri gaina hartu beharrez. Batak altuago jartzen du bolumena, garbiago entzuteko, besteak ere igo egiten du berea... Bere musika, bere kultura eskaini nahi dio bakoitzak galeria osoari, mundu osoari.

      «Jaitsi ezazu zure hori, nire hau nahikoa da eta» dio bolumena igotzen duenak.

      «Unibertsaltasuna, izpiritu guztien komunikazio eta partekatze transparentearen zentzuan, gure kultura eta hezkuntza osoaren aspirazioa da». Joxe Azurmendiri kenduko diot berriz ere.

      Unibertsaltasun honetan, sagardotegiko upel ondora zokoratua geratu da aldameneko lagunaren Karidadeko benta.

Kantua

Kantu lekua izan behar du kartzelak. Txoria ere, kantaria bada, maitea da kaiolan. Bertsolariari kartzelako gaia ipintzen zaio. Bere zera du kartzelak.

      — Orain kartzelako gaia —esango du gai jartzaileak bertso saioan edo txapelketan—. Zu, Unai, gera zaitez hemen. Besteok, zoazte kartzelara.

      Bakarka eta modu bakartuan aritzeko gaia da. Leku isolatuak dira BECeko edo Anoetako bertsolari kartzelak; han dauden bertsolariek ezin dute entzun zer gai eman dioten oholtzan geratu denari, zer kantatu duen aurrekoak. Jendeak ez ditu ikusten kartzelara bidaliak; ez-lekuan daude, desmunduan.

      Unaik amaitu ondoren aterako da oholtzara Jon, edo Iñaki, eta jendea zain, ezertaz enteratu gabe kartzelan isolatuta, bakartuta egon ondoren bertsolariak zer kantatuko. Kaiolako txoriaren kantua entzun nahi dugu denok, kantu ederrena duena aukeratzeko.

      Kartzelan bertsotan gehiago egingo zen beste sasoi batean, gaur egunean baino. Erdal eskoletan ibili ginen askori erraza zitzaigun bertso moduko hiru-lau egitea, eskutitz bat euskaraz idaztearen aldean. Eta eskutitzak euskaraz idazteko erreparoa gainditu genuenean ere, ez genekien zer esan, edo nola esan. Bertsoak, kantutik eta antzezpenetik duen parteagatik beharbada, samurrago ematen zigun zer edo zer esateko lizentzia. Oso bestelako kantuak izango dira beste hainbatenak, jakina.

      Ziega bateko leihotik bestera bertsotan aritzea, ez zen harrigarria Herreran, esate baterako. Modulu batetik bestera bertso paperak trukatzea ere ez. Besteren batekin buruz buru aritzeko aukerarik ez baduzu, ez agian bakardadeko ariketa baina, bakarkako jarduna da ezinbestean bertsolaritza.

      Xabier Aranburu Xomorro aginagarra, Herrera de la Mancha kartzelan dago azken urteotan. Era nekagaitzean jarduten du bertsoak egin eta bertsoak egin. Eskutitzik ere gutxitan bidaliko du bertsorik gabe. 2000. urtetik 2006ra bitartean jarritako bertsoekin Aurrera nekez egiten baitu herdoildutako orratzak liburua argitaratu du 2007ko martxoan (Bota Punttuba-Noaua!).

      Oroimenean dituen lekuei eta jendeei ipintzen dizkie Xomorrok bertsoak, bertso horiek eta beren doinuak laguntzen diotelako «han» eta «haiekin» egoten. Lehiaketatara eta herriko jaietara urtez urte bidaltzen dituen bertsoetan nabarmena da «han» egon nahi hori. Nahi baino, beharra duela esango nuke.

      Baina hor geratu gabe, presoon sakabanaketari, moduluan edo kartzelan egunez egun sortzen diren gorabeherei, maitasunari edo bakardadeari ari zaie. Ugari ditu gaiak. Nahi baino gehiago seguru asko.

      Sentimenduek, larrialdiek eta poz txikiek, antz handia izan behar dute preso batzuen eta besteen artean. Tankera berdintsuan idatzi dituzte gai batzuei buruzkoak kartzela ezberdinetan daudenek. Baina bakoitzak pasa behar bereak, onak eta txarrak, eta bakoitzak aukeratzen ditu hitzak:

            Isolamendu-bakardadean

            nago larri eta estu,

            lau hormatzarren besarkada hotzak

            sarrera ez dit erraztu;

            isiltasuna garrasika dut,

            ta kopeta nola ez beztu?

            Itxura onikan ez tu

            giroa baita laineztu.

            Kartzelarien erasoetatik

            nork egingo nau babestu?

            Nire burua eta bihotza

            egon daitezela prestu.

      «Kantatu nahi dut bizitza, usteltzen ez bazait hitza» dio Amurizak, bertso ezagun batzuetan. Hitzik dugun bitartean kantatzea, bakoitzak bere plazer eta oinazeekin bizitza kantatzea, kantuz aritzea, funtsezko bizi-bulkada izango da inondik inora.

      Bakardadeari eta tristurari, maitasunari eta borrokari, hitz bi bidali nahi dizkien lagunei, ezkontzen diren senideei egiten dizkie bertsoak Xomorrok.

      Kantatuz irakurtzekoa ohi da bertsoa, eta idatzi ere halaxe egiten duela esango nuke, doinuen abaroan.

Preso ohiaren gogoa

Kartzelan egon denaren gogoa iratxo deslaia izango da, norbere aurkaria izaten ere badakiena, kartzelan egon den inor gutxik nahiko duelako ostera bertara itzuli.

      Hemen gaudenok bai nahi hangoen gogoa, akordua bederen, guregan iltzatua egotea. Egon ere badaude batzuk, hurbilenekoak, tribukidetzak eta sare afektiboak harrapatuta geratu direnak. Ustekabean edo nahi gabean eragiten baitiogu sarritan besteen patuari.

      Baina esango nuke, espazio honen orbitatik ihes egiten dutela ahal dutenek. «Bizimodu berrira egokitzeko zailena, erritmo berri hori hartzea zen», zioen Josu Landa plentziarrak, Ezkabamendiko preso ohiak; «kalean jendea paseatzen zebilela ikustea, eta haiek ez zutela kartzeletan zegoen jendearekiko buruhausterik, ez zutela pentsatzen Langileen Batailoietan deserosotasunak eta ofizialeen gaiztakeriak jasaten zituzten haiez, ez zeukatela ardurarik erbestealdia familiarengandik urrun sufritzen zuten haiez edo senideren bat galdu zutenez. Arima mintzen zidan horrek. Kalera irten eta paseatzen zebiltzan haiek barre egiteko aldartea zeukatela ikustean, sufritzen zeuden haiez ez gogoratzeko bezain axolagabe izatea nola zitekeen galdetzen nuen neure baitan. Oso triste igaro nituen egun batzuk, kontsolamendurik gabe, pentsatuz egoera injustuan zeuden haien minari soraio zitzaiola munduaren gehiengoa.

      «Igaro ziren egun batzuk, egun mordoxka, eta deitoratzen nuen gaitz hark harrapatu ninduen neu ere; sufritzen zeuden haiez pentsatzeari laga nion. Ez guztiz, baina bai kontzientziak hozka egiteko heineraino, neu ere ahanztura eta soraiotasun hartaz gaixotu nintzela pentsatuz, arestira arte neure kide izan nituen haiez ahaztuta».

      Agian pentsatu behar da preso ohiak direla presoez ahazten bizkorrenak. Sufrimenduaren eta ezinaren tokitik urrundu nahiak, leku horretan jarraitzen dutenengandik ere urruntzea ekar lezake ezinbestean. Batak bestea erakarriz, katebegiak legez etortzeko ohitura temosoa baitute oroitzapenek, onekin batera txarrek, gozoekin mikatzek. Eta barrunbe hauetako zantzu txarrak noraino diren txar, inork ez du oraindik adierazi, betirako isilik geratu diren haiek izan ezik.

      Xabier Amurizaren Dinosauroak horizontean nobela irakurtzen ari naizela, Zamorako kartzelan aurkitu dut haren espiritua: «Zer izan zitekeen arreta zorrotzagorik, zulatzen urtebetetik gora kostatako tunelaren muturrean, azken lanaren (ihes-egunean kolpetxo bat emanda, kanporanzko sokaboi bihurtzeko jausiko zen lurrari artean eutsiko zion enkofratuaren) errepaso batean tokatu zitzaidana baino, murru kontratik gora, gaineko lurzoruaren sendoera neurtzeko, alanbre bat sarturik, askatasunaren zabalera totala izango zenaren argi zulotxo zorabiagarri hura agertu zenean? Bada, orduantxe ere, nire pentsamendu ezin intentsuagoa etorkizun arrakastatsuan (lortu juagu! Hau dok hau!, besarkadak, musuak, amodioak) edo hondatuan zebilen (kakazaharra! Izorratu gaituk, ziegak, beste prozesu bat, untxien destinoa), nahiz eta bigarren etorkizun hori ez pentsatzen saiatzen nintzen, pentsamenduaren ahalbide guztiak kontsideratzeko jenio predeterminatu eta, beraz, inebitableaz harago, pentsaketak berak ez zezan, hain une delikatuan, okerra fatalki betearaz».

      Gertatzea nahi ez dugun horri ez diogu aukerarik eman nahi pentsamendu soilean ere. Pentsaketa isilari ere, ixo! esan nahi diogu fatalitatearen beldur garenean. Ateak itxi. Ihes egin nahi dugu izuen gordelekutik; hartan pentsatze soilak, eta areago harekiko gogoetak ahots goraz esateak edo idazteak, munstroa iratzar lezake.

      «Ixo! Esnatu egingo da munstroa!».

      Herensugea zain dago, eta ez du eman nahi bere izena; ez du erakutsi nahi hegalpeko zirritua. Begi bat zabalik duela egiten du lo, eta ez dakizu noraino hel litekeen bere munstrotasuna. Kartzelan egon denak, ez du hara itzuli nahi ostera.

      Luzatu ez baina eten egin nahi du katea kartzelatik irten denak. Preso ohiaren gogoa, gogoz kontra baizik ez da itzultzen presondegira.

Puertoko kontu haiek

Puerto de Santa Mariako euskal presoek idatzitako Intxaur azal baten barruan eta Eguberri amarauna liburua eskuz esku, jakin-minez irakurri genuen. 1983a izango zen, Gabonak aldera edo. Udazkena bai behintzat.

      Nola daude? Zer diote? Jakin egin nahi genuen.

      Orain, hogeitaka urte geroago, antzeko gogoarekin ekiten diot, orduan urrutikoak beste jakingura edo gehiago sortzen baitit gaur aspaldikoak. Aspaldikoak dira 1983koak, baina ez beste aldi batekoak. Hor jarraitzen dute Gatzak eta, oraindik preso, 1981-1983ko Puerto hartan eutsi ziotenak.

      «Euskal Herritik urrun, denbora hain astiro eta mingarri iragaiten den leku honetan izugarrizko zapalketa bat sufritzen dugu gure lurraldeko lanbroa goroldio gainera eta espaloi ertzera erortzen oroitzen dugun artean, zementuzko kaxa honen barruan etxe aldetik datozkigun albisteen zain gaude, gure indar eskas guztia emateko gertu gaudela».

      Puerto, hain urruti! Urruntasunaren aipamena hitzaurrean, memoriaren mapatik kopiatuta.

      «Oinaze gogorrak izan dituzu azken lau egunetan. Lehenbizi bidaia, Carabanchelgo hirugarren galeriatik Puerto de Santa Maria berri honetara, La Mancha eta Andalucia lauretan zehar, hamabi orduz kaiola furgoian, labe sargoriaren azpian. Gero, bultzakadaka sarrarazi eta, kisu eta pintura hautsez beteriko zeldetan, ate biren barruan, bi egunez isolaturik. Gaur patioa ezagutu eta lagunak besarkatu, armada bentzutu bat bezala. Zeldara itzuli orduko eskuartean duzun liburua eman dizu adiskide batek, eta ez duzu besterik».

      Shakespeare lagun ziegan, eta atean Dante, esango nuke, Karonte xaxatzen.

      «Gaur bederatzi aldiz zutitu behar izan duzu zelda bazterrean, orain bezala. Ez da biluztasunagatik, funtzionario horiei obeditzeagatik ere ez, baina umiliazio sakon bat sentitzen duzu, hainbeste oinaze egunetako umiliazioaren karga, eta ezin duzu gehiago...

      «Berriro aditzen dituzu oin hotsak. Saldoka datoz, eta ez zaizu seinale ona iruditzen».

      Puertora iritsi eta lehen orduetako kronika, preso baten mugimendu eta bizipenekin, kideek leihotik leihora egiten dituzten elkarrizketak tartean, Shakespeare eskuan:

      «Ederto jauna, Aireaz elikatzen naiz, kameleoia bezala. Esperantzaz loditzen naiz. Ez duzu zuk, jauna, halako kapoirik gizendu ahal izango», Hamlet ari, ttar-ttar-ttar.

      «— Amets onak izan —opa dio gauean kide batek besteari leihotik leihora.

      «— Amets onak? Nik ihes egiten diat beti, ametsetan, eta beti harrapatzen naitek askatasuna ukitu orduko».

      Eta aurrerago:

      «— Egun on, Koldo —berriro leihotik leihora.

      «— Egun on, ea gaur zer gertatzen den».

      Eguneroko egunerokoa, harria aspertuko lukeen betiko zera, eta beti zain hala ere, zer gertatuko.

      «— Josemari, Zornotzako festak dituk egunotan!

      «— Baina gu iaz bezala, hemen.

      «— Eta noiz arte?

      «— Neuk esango diat, onenean urte bete egingo diagu, txarrenean hemeretzi».

      Pasa ziren hemeretzi, eta Josemari Zornotzakoak hemen darrai, itxaropenaren hari muturretik tiraka beti.

      «Infernua da gurea, eta oinazea diot Infernua diodanean... alabaina gurea bezain laburrak dira gainerako mintzairak ere gorputz soil batek sufritzen duena beste gorputz lasai eseri batzuei adierazteko. Ezintasunak egiten du, beraz, zure narrazio hau zilegi».

      Eta infernu horretan «zaratots jadanik ezagunak entzuten dituzu, funtzionarioen oinetako eta giltzak hurbiltzen ari direla...

      «Ohiko hotsak, berriro, beste zeldaren batzuk irekitzen, eta urruntzen...

      «Bakardadea eta isiltasuna bakarrik geratu zaizkizu adiskidetzat».

      Panoptikoaren asmatzaile Jeremy Benthamen haritik ere egiten da liburu honetan bakardadearen aipua, baina leku urria du hala ere sentimendu horrek. Edonoren begitan eta itxura batera sasoi hartako Puertokoa bezain latzak ez liratekeen egoera eta kartzela batzuetan, berriz, bakardadeak jaten du espazio osoa, leku handia hartzen du bakartasunak presoen bertsoetan, poesian, narrazioetan.

      «Mila kilometro eta harresi izugarri batzuk» diote 1981-1982ko hartan. Urruntasuna alegia, sufrimendua eta ezina, baina «hor daude» esan edo pentsatuko zuen preso bakoitzak alboko ziegako edo alboko galeriako lagunen deiak entzunda. Horregatik ez du bakardadeak dena jaten kideekin zaudenean.

      Liburuaren bigarren zatia, Eguberri amarauna izenekoa, poemek osatzen dute.

            Eta zer moduz

            ondo

            ondo

            ni ere txarto.

      Izan ere:

            Infernura inguruka doan eskaileran

            geratu gara ez dakigula

            zenbana igo maldak edo...

      Antzinakoen irudiekin dabil poemetan ere, gauzak asko aldatzen ez diren seinale beharbada. Baina:

            Urrun omen doa eguzkia

            dirdira bide bat eginez itsasoan

            aldatuko ahal dira gauzak.

      Itxaropena. Izen itsusi bat emango nioke beti agerostenka dabilen lamia horri, baina ez diot emango, denek maite dute eta itxuraz.

      Itxaropena sasoi hartan eta itxaropena gaur, zerbait hobetuko ote den, gauza batzuk bederen aldatuko ote diren, aurreko horma jotzen dugun arte muturrarekin:

            Debekaturik dago euskaraz

            gutunik izkiriatzea

            lehengo zuzendaria elbarria zelako

            eta gorroto gintuelako zela uste genuen

            orain gobernu sozialista eta zuzendari

            berria heldu arren berdin debekua

            zentsoreek euskara ulertzen

            ez dutelako dela diote

            zuk gaztelania ez ulertzea ez da posible.

      «Zer bero behar du zuen odolak irakiteko», dio haserre Puerton dagoen euskal presoak, Gotzon Alemanen «Zuek ez dakizue zer den» hura baino are gordinago. Badaki, hala ere, ez dituela arrazoiak galdu mila kilometro bidean:

            Gure borrokaren zentzua

            garena izatera iristea

            garena izaten utz gaitzatela

            euskaldunak eta libreak

            ez da behar teoria gehiago

            baina ekin behar da zeren

            hobe da borrokatu eta galtzea

            galera aurrez onartzea baino.

      Baina mila kilometro, bide luzea da kilometrotan ere; konta ezin ahala pauso. Eta, hainbeste pausok abarka zolak jaten dituen moduan, hain tarte luzeak ahitu egiten ditu hamaika harreman, heldu baino lehen ihartuz maitasun historia erne berriak:

            Bihar ez dut bisitarik izanen

            karta batean

            mutil beltzaran bat ezagutu duela

            idatzi dit neskak

            idazten segituko duela

            nik ere nahi badut

            emadazu paper zati bat.

      Gaur, hogeita sei urte geroago, hitzez hitz kopiatuz idatzi nezake liburu hau, eta «Zer hotz behar du zuen odolak / izozteko» galdegin, baina...

      1978ko otsailean kartzelatu zituzten amnistia edo zena zelako haren ondorengo lehen atxilotuak, eta 1982ko Eguberrietarako idatzia zuten liburu hau. Ordurako bidesailtxoa egina zuen euskal presoen kolektiboak.

      Gaur 30 urte inguru darama Gatzak kartzelan, eta mordoxka da hogei urtetik gora doana. Hamabost urtetik gora kartzelan daramaten euskal presoak mordoxka baino gehiago dira, eta ez legoke esaten aritu beharrik, baina gogoa daukat esateko, oso kontu ezberdinak direla bost urtez preso egotea eta hogeita bost urtean kartzelan bizitzea, bakarrik egotea eta bakardadean bizitzea ezberdinak diren moduan.

Bertsoak

«Etorri al haiz, etorri al haiz? Etorri al haiz, etorri?», kantatu ei zioten Xabier Amurizari bertsoa, bere aurretik iritsita Zamorako konkordatu kartzelan zeuden lagunek.

      Beste kartzela batzuetako hormek ere entzungo zuten orduz geroztik bertso horien oihartzuna. Geure garaian ere bai; «etorri nauk bai, etorri nauk bai, etorri nauk bai, etorri», erantzuten genuen Alcalan eta, halako aldartea zenetan.

      Ordea «bertsotan egiteko, guk egiten genuen moduan egiteko behintzat, inguru freskoagoa eta bariatuagoa behar dela dirudi», dio Amurizak berak.

      Bertsolari aldizkariaren 5. zenbakian, 1992koan, agertzen dira bertsolari eta bertsozale preso batzuen lanak, 1988 inguruan Herreran elkartu zirenenak: Batxu tolosarra, Muxar billabonarra, Endoiako Laxao, Errota zestoarra, Bittarte zumaiarra... mordoxka.

      Eta aldizkari bereko 41. zenbakian, 2001eko urte hartan kartzelan zeuden edo handik igaroak ziren bertsolari eta bertsozale batzuen lanak agertzen dira.

      «Ezarri diguten urruntasun lazgarria nolabait gainditzeko modu bat da bertsoak jartzea» Jon Tapiarentzat. Jokin Arregi iheslariak, berriz, «munduaren alde honetan bertsoa izan da nire heldulekurik maitatuena» esaten du. Bat-bateko bertsogintzarako «kartzela ez da lekurik aproposena» Xabier Arriaga Txiplasen iritziz.

      Preso guztiak ez dira arituko jotake bertsoak jartzen, baina horretan aritu diren guztiengan agertzen da urruntasunaren kontua. Bakardadea ez hainbeste, baina urruntasuna beti presente; urruntasuna gainditu nahi eta ezin horixe da bertsotara jotzeko aitzakia, nahiz eta gehienen ustez kartzela ez izan bertsotan eta kantuan aritzeko lekurik aproposena.

      Bestelako iritziak ere badira, jakina: «Kartzela leku ona da idazteko. Egun osoa duzu horretarako». Kartzelaz baino, denboraz ari da Eusebio Lasarte. «Sartu bezain pronto erabaki nuen denbora pasatze aldera bertsoak egiten hasi behar nuela... Ez dago okupatua egotea bezalakorik denbora azkarrago pasatzeko» eta denboraren aurkako apustuan legez ari da. Hala ere:

            Bertsoarekin soilki

            ezin naiz kontsola

            zein triste den hemengo

            zutabe eta etxola

            hau ilunpe garratza

            iraun behar hola

            hau da abereentzat

            egin den kaiola.

      «Pertsonatik pertsonara alde handia dago bakardadea agoantatzeko orduan». Txiplasena da esana, eta honela darrai: «Zerbait egitea, aktibo irautea da garrantzizkoa hormek norbera jan ez dezaten. Horregatik, beti saiatzen nintzen, gutunak idazten bereziki. Gutunetan bidalitako bertsoekin bildumatxo bat egitera iritsi nintzen».

      Lekuko gisa Auzitegi Nazionalera eramanda, epailearen galderei bertsotan erantzun zien Txiplasek. Zinez izan behar plaza gizon, leku eta trantze horretan mingaina trapututa hitzik egin ezinean geratuko ez bazara. Dena dela, egin zuen, eta huraxe izan zela dio kartzela denboran egin zuen plaza bakarra. Urte batzuk lehenago, Jose Antonio Pagola Beltzak ere bertsotan erantzun zion plaza hartan epailearen sestrari.

      «Lagunei bidaltzen nizkien gutunetan eta herriko jaietarako ere bidali ohi nituen bertsoak, baina lehen esan dudan bezala, bertsotan egiteko giroa behar da. Inoiz, meriendaren bat antolatu ondoren eta egin ohi genuen, baina kartzela ez da bertsotarako leku ona».

      Txiplasen merienda horietatik, Basakarte zumaiarrarengana: «Coca-cola edanez oso gogo gutxi izaten nuen nik kartzelan bertsotarako», baina egoerarik kaxkarrenean ere zerbaitek bultzatzen gaitu geure baitatik aritu behar horretara. 1980an sartuta, bi urte inguru egin zuen Basakartek preso.

      «Sukaldeburu izendatu ninduten eta hori aprobetxatuz zuloa egitea erabaki genuen. Nik laguntzaile gisa mutilak aukeratzen nituen, eta lau laguntzaile nituenean, bi sukaldeko lanetan jarri eta beste bi zuloan jartzen nituen lanean. Ondoan labanderia genuen eta horrek erraztu zigun lana neurri handi batean, ateratzen zen lurra haiek erabiltzen zuten tuberiatik botatzen baitzen. Bestalde, Carabanchelek azpia Gruyere gaztak bezalakoa du, dena zuloz betea eta izugarri erraz atera genuen kanporaino tunela».

      Ihesa amets, baina gehienetan ametsek egiten dute ihes, goizean esnatzean, presoak kartzelan utzita. Horrela gertatu zitzaien Basakarteri eta gainerakoei. Puertora eraman baitzituzten: «Guk zuloa prest utzi genuen, baina funtzionarioak susmo txarrak egiten hasi ziren».

      «Herrerako kartzelan hasi nintzen bertsoak moldatzen», eta geroztik bide luzea egin du Josu Ormaetxeak. Herreran antolatzen ziren ikastaroak, lagunarte giroagatik batik bat, funtsezkotzat dauzka. «Ordu arte ezer gutxi nekien nik bertsolaritzari buruz. Eta ordutik, batik bat han irakasle genuen Xabier Beloki igeldotarraren bultzadari esker, bertsotan askatzen ari naiz».

      1985ean bertsoak egiten hasten denetik 2000. urtera arte, sakabanaketa urteak barne, jarritako bertsoak azaltzen ditu Josuk. Korrikari, Aberriari, amari, aita zenduari, anaia borrokan hilari... Batzuei agurra, besteei gorazarrea. Ez du bertso sorta luzerik egiten, bat edo biko ekinaldiak baizik. Hutsetik hasita kartzelan egin den bertso-jartzailea da Josu.

      1991n Morlansen hil zituzten hiru gudariei, bere anaia tarteko, eskaini zizkien bertsoetako bat da honakoa:

            Eskubideak ahoz aipatzen

            datoz gezur ankerrakin,

            gurea lako Herri ttipiak

            ez gara bizi horrekin,

            hitza ez dugu aztuta baina

            ederki dakigu jakin

            bizia zuen kuraia dela

            Iñaki, Patxi eta Jokin.

      Kartzelan, bere garaian behintzat, Jon Tapia da nire ustez bertso jartzaile ederzaleena. Urruntasuna gainditze soiletik harago doan jarduna da berea. Lehiaketa zenbaitetara bidaltzeko bertso sorta luzeak egiten ditu batzuetan, egitea tokatu zaion gose greben atarramentua azaltzen du beste batzuetan. Fikzioa ez ezik, errealitatea ere ezagutzen du bertsoak minez jartzeko lain.

            Gaua heldu da minez beterik

            gosetuaren hobira

            eta ilunak zer ekarriko

            leihotik nago begira.

            Gorputza mendre, gogoa, berriz,

            gose gorritan larri da:

            malko atzetik ikusiko dut

            gaurko izarren distira.

      Sasian suak bezala bilatzen ditu hitzak memorian, aditzera eman nahi duena esateko. Tradizio zaharreko bertsozalea, kartzelak ezinbestean ezartzen dion bakardadean, isolamenduan, garapen propioa egiten du Tapiak. Bat-bateko bertsotan lotsati samar, dotore ari da idatzizkoetan.

      «Zulootan ez dut abagune egokirik aurkitu bertsotan jarduteko kartzelaldiko hasierako urteetan izan ezik. Orduan bai, orduan egiten genuen bertsotan, noizbehinka bazen ere. Gerora, berriz, sakabanaketa politika basatia ere indarrean jarri zuten, eta akabo! Hantxe bukatu ziren gure bertso kontuak».

      Herreratik Cartagenara eraman zuten, handik Salto del Negrora... Izena ere halakoxea ipini zion norbaitek leku horri. «Han ez zen nahikoa arrazoi izatea», dio. Gehienetan bakarrik, lagunak ikusi gabe, eta arrazoiak balio ez komuneko paperak adina. Labea edukiz gero, ogia eginda.

      Urrundik goiburua darama 2001eko Bertsolari aldizkari honek (41. zenbakia), eta bertan agertzen diren kartzelako bertso eta kontuei erreparatuz, egile guztiek darabiltzate antzeko kontzeptu batzuk beren egoera azaltzeko: zuloa, sakabanaketa, tristura, mina, borroka, atsedenik eza, duintasuna, bakardadea, urruntasuna...

      Batzuetan alegoria besteetan ironia, batean gabezia bestean nahia. Ezberdintasunak ere ageri dira batzuen eta besteen artean. Denborak, kartzela urteek, uste izan daitekeena baino zerikusi handiagoa dute seguru asko. Urrundik idazten dute batzuek, urrunagotik besteek. Denbora distantzia da, distantzietan handiena; baita zirkulua itxiz abiapuntura iristear zarenean ere, eta deiadar guztiak ez dira berdinak.

Loa badoa

«Basamortua hareazko kartzela handi bat da» irakurtzen dut aldizkari batean. Uhartea, itsasoz inguratuta dagoelako, kartzela dela esango du beste batek. Maitasuna ere kartzela dela eta maitemindua presoa, mila eratara idatzi eta kantatu da honezkero han eta hemen...

      Dena da kartzela, katerik ezin eten inola, itxura denez, eta gu ametsetan, inozook, hemendik noiz irtengo, libre izateko. Fatalidade bat da.

      Etxean nago, sukaldean berriketan, mahaian, kontu zaharrak berritzen. Hainbat aldiz faltan sumatutako giroan atsegin... Denbora amaitzen ari delako larritzen naiz halako batean, ostera kartzelara behar dudalako laster, eta esnatu egiten naiz. Kartzelan nago.

      Herrian, bazterrak ez direla hainbeste aldatu iruditzen zait. Lehengo lekuetara noa eta lagunak agertzen dira han. Atsegin guztien umetokia dut Lastur. Zorionak ez du behar haitzaren gainean palazio ederrik.

      Baina denbora amaitzen ari delako larritzen naiz, ostera kartzelara behar dudalako. Kartzelara itzultzearen beldur baita preso egon denaren gogoa. Loa badoa ordea, eta esnatu egiten naiz. Kartzelan nago.

      Amets arteko bigiretan egunkarietako eskelak begiratuta, gure aurrekoak badoazela ikusten dugu. Presoon gurasoak, osaba-izebak... Gaurko preso gazteagoen aitaita-amamen izenak ere irakurtzen ditugu eskeletan. Eta lagunenak, kartzelan eta ezagutu genituenenak. Denborak daramatza haiek eta denborak garamatza gu geu. Gure ametsak ere badaramatza denbora horrek berak, balizkoen oroimina eta egin nahi genituen gauza txikien irudi hipotetikoak utziaz.

      Azken aldiz eskeletan ikusi izan ditudan etxeko haiekin elkartzen naiz ametsetan, eta bizi ziren artean esan gabe geratu zitzaizkien kontuak esaten dizkidate.

      Lagun batzuek ere kontatu izan dizkidate antzeko ametsak eta, edozein dela ere amets horren gorabehera, berdina da guztietan: kartzelara beharraren itomenean esnatzea. Eta esnatzea, kartzelatzea da.

      Izan ere itolarriak bultzatzen gaitu uretatik kanpora, edo kea dagoen lekutik irtetera, zortzigarren solairutik jauzi egin behar badugu ere, beldurrak garamatza ihesera, amesgaiztoetatik esnatzera. Kartzelaren irudia eta hara beharra da amesgaiztoa eta amesgaiztotik ihes egin nahiak garamatza esnatzera, baina esnatzea amesgaiztoa gauzatzea da.

      Esnatzea, kartzelara itzultzea da, egon nahi ez dugun lekura itzultzea. Presoa ametsetatik esnatuta kartzelan agertzea, akzidente bat da: presoak ametseko errealitatean esnatu nahi du zinez, eta ez ametseko errealitatetik.

      «Amets onak?» diotso Puertoko preso batek besteari. «Nik ihes egiten diat beti, ametsetan, eta beti harrapatzen naitek askatasuna ukitu orduko».

      Esnatzen delako harrapatzen dute.

Herrerako itzalpean

Itzalpeko ahotsak goiburuarekin, euskal preso eta preso ohi batzuen idazlanak argitaratu zituen Susa aldizkariak 23-24 zenbakian, 1989ko ekainean.

      Zortzi euskal presoren poesia eta narrazioak dira besteak beste, batzuk euren izenez, besteak goitizenez sinatuak agertzen direnak. Horiez gain, Iñaki Aramaio preso ohiari egindako elkarrizketa.

      Kartzelako errealitateari ihes egin nahia eta beharra, sentimendu unibertsalak dira seguru asko. Munduko kartzela guztietan, munduko frontoi guztietan pilota legez, hormatik hormara ikotika dabilen sentimendua.

            Eta

            ez dadila haboro

            egunsentirik argitu.

            Geldi nadin lotan

            zuregan

            behin betirako gauean.

      Gauean edo ametsean. Baina ez da hain erraza. «Geldi nadin lotan, zuregan» idatzita, bere maitearen inbokazioa dela uler daiteke, baina susmoa daukat ametsetatik esnatzean ihes egiten digun espazio etereoaz ari dela. Zoratzen direnek bakarrik lortzen dute ordea espazio horretan geratzea; gainerakook erreguka jarraitzen dugu.

      Xabier Izagak bazuen eskarmentu apur bat, beste batzuk hasi ginenerako. Ordurako bazekien beste era batera begiratzen. Ziegan bakarrik, norbere buruarekin soilik egotea, beste inon baino ia argiago erakusten du Izagak ondorengo ahapaldiotan:

            Neure ahotsa

            hormetan errebotatzen

            entzuteak izorratzen nau

            egunero hitz berberez

            madarikatzeak izorratzen nau

            neure sudurraren proiekzioak

            ezkerreko orkatilaren kontra

            topo egiteak izorratzen nau

            eta paseatu egiten naiz

            itxuraz

            indiferente

            nire zeldan bizi den armiarma bezala

                  batzuetan barre egiten die nire belarriei

                  atzazalak margotzen dituen bitartean

            deusezko

            txori bat bezala...

      Ezinlandia batean bizi dira presoak, ezinaren erresuman, eta horren isla agertzen da euren idatzietan. Sarritan ironia da eskura geratzen den heldulekua. Pabel Ortzantza izengoitiz sinatzen duenaren Lapurreta poeman legez:

            Zilegitzat nuen poemak idaztea,

            baina mundu hau

            ez dago kontu askotarako.

            Ene poemak

            poliziak kendu zizkidanean

            komisarioak esan zuen

            el cuaderno de las chorradas

            desartikulaturik zegoela.

      Leihotik begira, «munstroaren hezurdura» deritzo presoak ikusten duen kartzela estrukturari. Are munstroago, alboko ziegan hilotz agertu den kideari zerbait esan nahi eta, poema egiten ari denean. Isolamendua eta urruntasuna, gosea eta hotza lagun, eta biharamuneko bisita euskarri. Edo etorkizuneko itxaropenari egiten zaio dei, Zalapartaren testu honetan bezala:

            Laster helduko da bai,

            herria esnatutako den eguna

            (...)

            Laster helduko da bai,

            aspaldi desiratzen duguna

      Edo idazteari berari heltzen dio Iparreak aurrera egiten lagun diezaion:

            Nere poemak ez dira agian

            poemak izanen,

            baina etsipen egunetan zintzurra laxatzen didatenez,

            horrekin aski zait.

            Nire poemak ez dira agian

            mezulariak izanen,

            baina barrote beltz hauen itzala ezabatzen didatenez,

            horrekin aski zait...

      Gogoa, burua, eskua trebatu egin behar dira, gatibutzari aurpegi emateko borroka egin beharra dago, ikasi, idatzi... Iñaki Aramaiok Herrerako giroa azaltzen du elkarrizketan, euskara lantzeko grina hura zer izan zen, eta hortik literaturarainoko bidea. Presoen lehentasuna euskaraz alfabetatzea izan zen, eta hala idatzietan euskara batua erabiltzen da. Ahozko jardunak, baina, bestelako tasunak ditu. Han hitz egiten ziren euskaren nahas-mahas hartatik euskalki berria asmatu zutela esan duenik ere bada.

      Hizkera modu berezien hariak aipatu gabe utzi nahiko ez nukeen beste mataza batera narama oharkabean. Seguru; ez da euskalki kategoriara iritsiko inoiz, baina kartzelan atzekoz aurrerako hizkera ispiluzkoa ere baliatu izan da euskal presoen artean. Nago ez ote den beste ihesmodu txiki bat, norberarena inguruko beste mintzo eretatik arroztuz tribura egiten den jauzi librea. Horren erakusgarri dakart Joseba Sarrionandiaren Territorio librea poemaren zatia, aproposa iruditzen baitzait esaten ari naizena adierazteko:

            Euskaraz solasean hasiz gero

            hara hor funtzionario bat berehala

            ezkutuan gure ondora datorrela.

            Ziur ez duela deus ulertzen euskaraz

            baina bertan geratzen da zelatan,

            espioi filmetako espioiaren moduan.

            Dena dela, guk ez diogu euskarazko

            lehen ikasgaia ere emanen eta,

            gutako batek oharkabean bezala dio:

            emukatup tab kogaid erug naedlakezta

                              ae neztidnufnok nugud.

      Dena dela, literatur zaletasuna, euskararekiko kezka eta eztabaidak, ikastaroak, eguneroko jardunean bizi-bizi zeuden sasoi hartako Herreran. Alcalan ere bai apur bat, han zailagoa zen arren. Sorian idazteko baldintzak hobeak zirela dio Aramaiok. Asko idatzi zen urte haietan, gutunak eta bestelakoak. Itzulpenak berariaz egiten ziren, eta oparo, hizkuntza lantzeko.

      Aipatutakoez gain lau euskal presoren narrazioak agertzen dira aldizkari honetan, baina horietan ere ezin erabat urrundu kartzelatik, ahalegina nabaria den arren. Edonork esan lezake kartzelaz idazteko sartu ginela hona, beste zerbaiten aitzakian.

Manchako paperak

Herrerako jardun xehearen emaitza ziren Martxan, Kixmi eta Halankarri barne aldizkariak, Soria eta Puertoko esperientziei jarraipena emanez.

      Kontuan izan behar da hantxe, Herreran alegia, alfabetatu ginela asko, hantxe prestatu ginela EGA azterketa egiteko; euskaraz normaltasun apur batekin idazten ere —asteroko eskutitzak eta abar— hantxe hasi ginen batzuk. Horregatik eta lan komunari emaria egiteagatik ez ezik, norbere idazkerari ziurtasun eta sendotasun ukitu bat emateagatik ere ekingo zioten batzuek barne aldizkarietarako idazteari.

      Balegoke zer bilatua 1983-1987 aldian, batik bat Herreran egin ziren barne aldizkari artean. Euskal presoen kolektiboak esperientzia handiak eta gogorrak bizi izan zituen, lehengoez gain, aldi horretan: hamar hilabeteko komunikazio greba eta txapeoa —1984ko otsailean hasi zutena—, eta sakabanaketa berri eta luze baten hasiera, besteak beste.

      Egia da sakabanaketaren eta bere ondorioen auzia geroago Barrutik aldizkarian (1989-1993) azaldu zela behin eta berriz; kronika eta salaketa aldizkaria baitzen azken hau literarioa bainoago. Orduan salaketa zena, testigantza legez baliotsuagoa iruditzen zait, hala ere, gaur. Dena dela, literatur ildoari lotuagoa zeuden Martxan, Kixmi eta Halankarri, eta zeharka eta iraizean baizik ez zen baliatu, nik dakidala, hamar hilabeteko borroka hura barne aldizkariotan. Esan beharra dago esperientzia hura guztia ez zela erabat galdu ahanzturan: ikasketa lanetan-eta egin zituzten batzuek gogoeta bikainak; gerora han-hemenka kontatu izan dituzte beste batzuek orduko bizipenak; espresuki borrokaldi horri buruzko liburu bat bada Anjel Rekaldek espainolez idatzia, Herrera prisión de guerra izenburuarekin.

      Baina esperientzia hura bizi eta borroka haren eragile izan zirenek ez dakit noraino asmatu zuten gerora iritsi ginenon jakin-mina asetzen, edo are geroago etor zitezkeenentzat testigantza idatzia uzten. Esan beharrik ere ez legoke, jakina, 80ko hamarkada hartatik gaur arte hemen —kolektibo honetan, leku hauetan— bizi garenok erantzukizunen bat badukegula transmisio horri dagokionean, idatzi edo kontatu gabe geratu eta, beraz, bidean galdu den edo gal daitekeen historiaren transmisioari dagokionean, alegia.

      Kontua da euskal presoon kolektibo osoak batzuetan, eta kolektiboko presoren batzuek besteetan burutu dituzten hamaika borroka geratu izan direla isil samarrean. Baliteke, eskuratzerik lortu ez dudan aldizkarietan nik uste baino gehiago egotea gai horri buruz, gehienetan alderantziz gertatu ohi da baina. Izan ere, modulu bakoitzak bere aldizkaria egiten zuenez, zenbaki mordoa izan liteke guztira, nahiz eta guk Matxan-en zazpigarrena eta Kixmi-ren lehena baizik ez aztertu.

      Kixmi-ren lehen zenbaki honek 3 idatzi dakartza erdaraz eta 17 euskaraz, marrazki batzuez gain, folio-erdiko 36 orrialdetan.

      Badira bertsoak, poemaren bat edo beste, ipuinak, iragarkiak... Goitizenez sinatuak batzuk, sinadurarik gabe besteak. Baina lerro artean ageri dira egileak, laguntzaileak eta gainerakoak, bertsotan batez ere:

            Inork jakin nahi badu, ikasketen berri

            Galde nire koinatu, Olasagastiri.

      Edo:

            Kepatxo jauna dugu, hemengo jefia

            Xanti gaztainotarra, redaktatzailia.

      Barne aldizkari honetan agertzen da, bestalde, gaur oraindik ebatzi eta gainditu gabe daukagun auzi bat: «Kixmi orri batzuk erdaraz ikusterakoan asko harrituko zarete. Batzuk alde, besteak aurka. Bai, geuk ere eta ideia azaldu ondoren, hor aurkitu genuen lehenengo arazoa».

      Hortik aurrera ipuinak, kartzelako ohiko gertakariak, nazioarteko herri eta arazoei buruzko iruzkinak... «Zerbait egiteko nahitik Kixmi sortu da. Zertarako? Hitz egiteko, futbolaz aritzeko, gure ametsak idazteko, barrez lehertzeko».

      Hego Afrikako apartheida edo Ipar Amerikako arrazismoa, Peruko egoera soziopolitikoari begirada edo kideen artean txantxetan egindako elkarrizketa; eguneroko elkarbizitzan izaten diren gorabeheren kontaketak...

      Ez da, egiaz, ez behinik behin zentzu zorrotzean, moduluaren eta kolektiboaren egunerokoa, eta ez zitzaion kolektiboaren borrokari —bizi baldintzak gutxienekoan bederen mantendu ahal izateko borroka ater gabeari— leku berezirik eskaintzen aldizkarian. Nahi beste era daude, ordea, aldizkari kolektiboari jolasa errazteko, eta noranahiko ariketa horretan azaleratzen dira, nabarmen edo agerostenka, eguneroko bizitzaren, borroka txiki-handien, kezka eta ametsen zumitzak.

Jardun txiki-handiak

«Bi hilabete pasa daramagu aste guztietan karta biak euskaraz izkiriatzen. Denak Madrilera igortzen dituzte, itzultzeko aitzakiaz. Lehenagotik ere bazeuden pilo bat erretenituta, zortzi hilabetez honanzkoak gutxienez. Dena erretenitzen dute, karta arruntak, zertifikatuak, telegramak, postalak. Gero zerrenda bat ematen digute eta ikusi arte».

      Euskara puteatuta. Noiz arte? goiburudun artikulua da, Herrera de la Manchan egiten zen Martxan barne aldizkariaren 7. zenbakitik hartua. 1983tik 1987ra arteko kontuak izango dira, gutxi gorabehera.

      Astean bitara mugatuta egoteaz gain, euskaraz idatziak ziren eskutitzak trabatuta geratzen ziren mugarik gabeko denboran. Kaletik kartzelara zuzendutakoak ere erretenitzen zituzten, jakina.

      Kasu askotan harremanen etena zekarren horrek, eta zerbait egin beharra zegoen: «Gure jakinduria eskasaz, honekin amaitzeko bide bakarra ikusten dugu, idazten jarrai ahalik eta gehien, denuntziak jarri jueza nazkatzeraino, hau da, astean pare bat bakoitzak...

      «Baina mendebaldeko kultura partziala dela esaten dute. Gure pentsamoldeekin ezin dugu dena abarkatu... Soluzio bila ekialdera jo izan dute gure filosofari iaioenek hemen falta dena han aurkitzeko asmoarekin... Eta gu, txinoen jakinduriaz jabeturik... harantz zuzendu gara ea gure karten asunto honetaz konponbidea non dagoen...

      I Ching, Mutazioen liburua hartu dugu. Aber».

      Euskarazko eskutitzen kontua, eta euskararena bera, ez zen txantxetarakoa, baina umorea ez da lagun txarra edozein auziri aldarte hobean aurre egiteko. Eta ironia, lokatzetan ardatzeraino sartuta dagoen gurdia bezain mugigaitza dirudien arazoari ekiteko.

      «Guk zera galdetu diogu problema guzientzat erantzun zehatza duen liburu jakintsu honi: Noiz lortuko dugu kanpaina honen helburua?».

      Helburuak urruti samar egon behar du, gaur ere nahikoa traba izaten baitute euskarazko eskutitzek.

      Sasi-saiakera ironiazkoak ez ezik, poema minduak ere emango ditu euskara lazoan ezarriak. Aldizkari honetan bertan agertzen da Iparrea izengoitiz sinatzen duenaren bat:

            Zer kontatzen duk hik, Zentsore Jauna!

            Zer diok gaur goizean, nire konfesore anonimoa!

            Zenbat irri, poz, esperantza eta ilusio

            Zapuztu dituk, bihozgabeko gizon horrek?

            ...

            Zer kontatzen duk, diot, zentsore madarikatu jauna!

      Euskaraz idatziz harremanetan aritu ahal izateak, EGA titulua gainditzeko prestatzeak, hamaika ahalegin txiki eta handi eragiten zigun laurogeiko hamarkadaren urte haietan. Horri buruzko gogoetak bertsotan, poesian, prosan agertzen dira. Barne aldizkari honetan ere bai:

      «EGA titulua noski atera nahi dudala, diploma koadro baten ipintzeko ez, inola ez, neure buruari euskaraz gero eta gehiago exijitzeko baizik».

      Gaiak askotarikoak dira idazteko orduan, norberak aukera dezala nahi duena; drogaren erabilpenari buruzko jarduna edo gaueko ametsa eta goizeko iratzartzeari buruz idatzitakoa izan daiteke.

      Itzulpenak ere bai, sasoi hartan eskutik eskura erabiltzen genuen Eduardo Galeanoren Memorias del fuego liburutik eginak esate baterako.

      Eta irakurtzen genituen euskarazko liburuei egindako iruzkinak: Iñaki Zabaletaren 110. Street-eko geltokia, Bernado Atxagaren Bi anai, Pako Aristiren Kappo, tempo di tremolo, Andu Lertxundiren Hamaseigarrenean aidanez...

      Argitaratu eta kalean agertu ahala sartzen ziren kartzelara liburuak. Zain egoten baikinen, euskarazko liburu berriren bat noiz azalduko, etxeko edo lagunei eskatzeko.

      Zeharkako kronika politen bat ere bada barne aldizkari honetan, Galinbaren tonbola goiburua daramana kasu. Bazkaritarako garagardo bana eta afaritarako beste bana erosteko aukera izaten zen. Musean hasita, besterik ezean, garagardo huraxe jokatu ohi zenez, eta mahai batekoak bestekoen aurka gehienetan, pagotxa izaten zen bikote txarrik aurkituz gero. Baina galtzaileek almitza; ura edan behar!

      «Mahaikideak ez dute zerbeza tragorik edango baina, bestelako trago faltaz ez daude. Zerbezen egoera larria dela eta mahaikideak batzarrak antolatzen hasiak dira, irtenbide bat behin betirako emateko».

      Umoreak behar du bere jolastokia, erabat ihartuko ez bada. Baina, poesian batez ere, behin eta berriz, edonon agertuko da beste errealitate bat:

            Baina laino tenorea ailegatu zaigu.

            Mendi hotzetako ahotsa, eremu hormatuetako agindu beltzak

            Gaztelu ilunean naute gatibu, maitea, marrumaren erresuman.

            Hemen non odol izoztua den nagusi,

            Hemen non ilargi kupidagaitza den salatari.

            Ogia dugu garratza

            Gidari bakarra esperantza.

      Gure aldiko euskal preso politikoen lehen aldizkaria, Sorian egindako Aga izenekoa zen. Hurrengoa, Puerto de Santa Mariako Intxaurraga. Ez dakit horien aztarnarik inon egongo ote den gaur, garai haiek ezagutu eta bizi izan zituztenen memorian izan ezik.

      Herrerako 1983-1989 aldiak eragin dezentea izan zuen gutako askorengan, baita aldi horretako urteren batzuk bakarrik bizi izan genituenongan ere: debateak, ikasketak, elkarbizitza... Agian orduan ez ginen jabetzen noraino zen bizia hango dinamika. Irakurketarako edo ikasketarako berdin, eta barne aldizkariak ziren dinamika horren emaitzetako bat.

      Beren txikian eta xumean, aberatsak ziren kolektiboaren barne aldizkari haiek, baina orduan ez genien emango halako garrantzirik; horregatik galdu ziren seguru asko gehienak.

      Idazmakinaz idatziak, marrazkiak eskuz eginez, kalkoekin kopiak... Ez ziren bi-hiru orritik gorakoak, gainera. Martxan 7.ak 44 orrialde ditu, eta orrialde horiek ondo kalkulatuz idatzi behar makinaz, gero enkoadernatu, josi... Martxan, Kixmi eta Halankarri ziren Herrerako hiru modulutan egiten ziren hiru aldizkarien izenak. Laugarrenean ez dakit egiten ote zen, idazlanen batzuk egiten zirela gogoratu uste dut baina.

      Martxan 7 honetako idatzi guztiak daude izengoitiz sinatuak, nahita edo nahi gabe, norbere izena ezkutatuz kolektiboarena sendotzearren beharbada.

      1987an, 1988an gehienez, joko zuen azkena aldizkari haien historiak. Sakabanaketak gauza handi eta txiki askoren amaia ekarri zuen sasoi hartan, eta modu berriak asmatu behar izan ziren aldizkari kolektiboak egiteko ere.

Nola bizi giren

Hona artean idatziei begira, ematen du Soria, Puerto de Santa Maria eta Herrera de la Mancha direla batik bat presoen idatzien sorlekuak. Euskal presoak elkarrekin egon diren lekuetan, talde handiak elkartu direnean, bakarkako lanez gain lan kolektiboak egiteko dinamikak sortu izan dira. Horregatik ematen du beste inon baino eta inoiz baino gehiago idatzi izan zela euskal presoen kolektiboa multzo handitan zegoen urte haietan.

      Baina 1989az geroztiko sakabanaketa eta bakardade urteetan ere jarraitu dute idazten euskal presoek, bai Herreran eta Puerton, bai beste hainbat zulo ezkututan. Esango nuke inoiz baino gehiago idatzi dutela euskal presoek azken 18-20 urteotan, eta inoiz baino ugariago argitaratu direla lan horiek. Han eta hemen, liburuetan eta aldizkarietan, bertso, poema, ipuin eta narrazio asko legoke denak biltzen hasiz gero. Saiakerak eta iritzi artikuluak ere bai, egunkarietan-eta.

      Musika CDetan ere aurkitu daitezke presoen letrak. 1998an Iparraldeko preso sostengu komiteen koordinaketak bildu zituen preso batzuen poemak, beste zenbait herritarren letrekin batera musikatu eta Gaur olerkiak bihar presoak Euskal Herrirat! CDan kaleratzeko. Honela dio atari poemak:

            Noiz arte bakarrik

            noiz arte isilik?

            noiz arte urrundurik?

            Ba ote dakizu nola bizi giren?

      Nola bizi garen azaltzen saiatzeko idazten dugu batzuetan geure testigantza xumea, eta, musikarako edo tonuen jolaserako erritmoa txertatzen saiatzen bagara testigantza horri, sentimenduren baten kordela dardarazteko izango da. Ez al dira ba horretantxe ahalegintzen mundutar guztiak?

      Ilargipean datorren goizaldea erakutsi nahi digute Annick Lagadec-ek eta Carmen Gisasolak poema zati honetan:

            Karratu txiki batera mugatzen da

            goizalde ordinario honetako

            ilargiaren potentzia

            ohe ertzean jaiotzeste moztua luzatuz

            daramagu, egunero bizia.

      Idoia Lopez Riañok, berriz, amari begira du gogoa, antzina hartan Iparragirrek legez:

            Bai baleki negar egingo luke

            Negar egingo luke bai baleki.

            ...

            Baina negar eginen zenuke

            Zer besterik egin zenezake

            Negar eginen zenuke

            Ama non eta nola nabilen

            Baldin bazeneki

            Ama non eta nola nabilen

            Baldin bazeneki

            Bai baleki negar egingo luke

            Bai baleki negar egingo luke.

      Xabier Makazagak, ametsaren eta ihesaren olatuak dakartza bertsoen neurrira:

            Ametsen bidez ez da hain zaila

            espetxetik ihestea

            nahikoa baita irudimena

            erabiltzen ikastea

            herriko postal bati begira

            atsegin dut nik hastea

            edertasuna nigan atxiki

            eta begiak ixtea

            horrela zinez erraza baitzait

            zorionera iristea

            penak albora uztea

            esperantzari eustea

            Euskal Herrian laster batean

            gure burua ikustea

            denon artean lortu ondoren

            dispertsioa haustea.

      Alegiazko ihesak eta zinezko ametsak, minezko hesi eta horma artean mamitutakoak ia denak.

Iturriak

Edalontzia garbitzera noa, tarteka bada ere egin beharreko lana izaten da-eta.

      Hiru iturri, komunen ondoan. Batean oinak garbitzen ari da preso bat; bestean, harraska ertzean esku batekin eutsiz, zakila garbitzen ari da beste preso bat; hirugarren iturriak ez du urik ematen.

      Erromatarrak, greziarrak... Zeintzuk ziren, txiza egin aurretik batzuek eta egin ondoren besteek, eskuak garbitzen zituzten haiek? Baina, eskuak gabe, mutur zimurdun zakila ari da hau garbitzen. Eta oinei lustrea ematen bestea, arranoarenak bezalako erpeak iturri azpian ipinita.

      Batek esan lezake delikatua, ironiaz; esan lezake eskrupulosoa; mizkina, nahi bada. Baina ez dakit noren atzean geratu zain, batak oin garbiketa amaitzen duen arte ala besteak zakilaren bedeinkazioa bukatutzat eman arte, aurrena alde egiten duenaren lekuan edalontziari pasadatxoa emateko uretan. Edalontziaren ordez izan zitekeen hortzak garbitzea, edo eskuak; horrek ez zukeen ezabatuko aurrean daukadan planoa.

      Nire burutazioak inora iritsi baino lehen amaitu du morroiak buztan garbiketa. Besteak hor dihardu oraindik, oinen ondoren aurpegia garbitzen, mukiak harraskan zipriztinduz...

      Aurrena libratu den iturrian eman diot pasada edalontziari.

      Berariaz ari naizela orria zikintzen, esango luke edonork; balizko irakurketa nazkagarri egitearren nabilela alegia. Alderantzizkoa da ordea kontua. Errealitatea beti baitoa edozein fikzio baino harago. Beste batzuek ere esana dute hitzak ez direla iristen, hitzak ez direla nahikoa, hitzek ez dutela osotarako ahalmenik errealitatea bere izaera guztizkoan erakusteko.

      Historiako gertakari handiak errazago eta argiago adierazten dira seguru asko eguneroko bizipen txikiak baino. Ez nuke antzinako greziar haienen antzeko tragediarik egin nahi zumitz haiekin, baina harri handien bezala txikien azpian aurkitzen dira bidean mamorro deskribagaitzak, ukitzeak atzera eragiten digutenak. Esanezinak nonahi.

      Esatea ez-izatea da beharbada, eta izatez badena ezin esan... Esangaitza; esanera ezin ekarria.

      «Ezin-esanaren miña; miñaren ezin esana» idatzi zuen Orixek amari eskainitako poema batean. Beste modu batekoa baina esan ezina izango zuen Gurseko kontzentrazio barrutian ere. Horregatik bururatu zitzaion seguru asko Idorreria izeneko poema eskatologikoa horren ederra:

            Kanta behar dut dakizun nekea.

            Halako nekerik nehon badea?

            Batak egiten omen du xixtor gogorra,

            bertzeak ur mehea?

            Hirugarren batek, haren zortea!,

            erditzen du erditzen du haizea!

      Zazpiko sortatik lehena baizik ez da, baina zenbat esaten duen Orixeren poema horrek Gurseko bizimodu hartaz! Umore aldarteetarako egina dirudien arren, poemak badu izan funts serioa. Honela dio Josune Olabarriak: «Erdi txantxetan egina ematen duen poema honen harira kontatuko dizut: gure aitak esaten zuen makinatxo gizon ikusi zituela gerra ostean idorreriaz gaixotu eta hilak, idorreriaz egindako indarrak lehertzen zituen gizonak eta osasun ondorio larriak sortu».

      Exajeratua esan lezake norbaitek, gehiegikeria, baina hamabostean edo hilean behingo obramenduarena aipatu izan dute beste kronika batzuek ere. Eta egingo nuke errealitatea urrunago zihoala.

Basauriko ihesa

«Leku aparta da kartzela mundua: beste abiadura batean igarotzen da han denbora, eta saskibaloi kantxa bezain mugatua eta gutxitua da espazioa. Gauza txikiek, gauzarik ezdeusenek ere, garrantzi handia dute han. Presoen burmuinak tipitu egiten direla dirudi miniaturako unibertso hartan, bertako pasabide estuetan kabitu ahal izateko».

      Horrela esan digu, bere kartzelaldiaz galdetuta, Antton Jauregizuriak. Burmuinak tipitu, dio, adiera liliputiarrean beharbada, hormez kanpokoa urruti ikuste soilak erraldoitzen duelako-edo. Mundu txikira egokitu, esan nahi du edonola ere, eta tipitasun horretatik haize eman irudimenari.

      1969ko abenduan ihes egin zuten Antton Jauregizuriak-eta Basauriko kartzelatik. «Pentsamenduarekin, irudimenean ihes eginez aurre ematen diote batzuek kartzelari. Euren ameskerien bideak baliatzen dituzte beste batzuek, zorigaiztoak harrapa ez ditzakeen barne munduetaraino ihes egiteko».

      Baina irudimenean bidaiatzea nahikoa ez, tximeleta horrek ez duelako oraindik asmatu irudimenduna garraiatzen. Bide lurtarragoak asmatu behar, beraz.

      «Arriskutsua eta konplexua zen plana. Zailtasun eta aldaera tekniko ugari zegoen tartean, eta ia ezinezkoa zen haiek guztiak erabat kontrolatzea. Dena gertu geratu zen hala ere; traba guztiak ezabatu ziren, airez, kartzela teilatutik kanporaino, ihes saiakera egiteko. Gauzatxo bat falta zen eta haren zain egon behar: gau ilun bat, euritsua ahal izatera, zaindariek euren garitetan egotea nahiago izan zezaten kanpora irtetea baino...

      «Ihes saioaren aurreko gau batean soina izuak hartuta esnatu nintzen, izerdi hotzetan. Gaua zela egin nuen amets, eta, kartzela teilatura igota, aurpegi ezin siniestroagodun guardia zibil batekin egiten nuen topo aurrez aurre; arauzko berdearen ordez uniforme beltza zeraman gainera. Izan ote daiteke, espainiar inperialismoaren biktima batentzat, Herioren errepresentazio sinesgarriagorik? Gaur, ia berrogei urte geroago, gardenki gogoratzen dut irudi hura.

      «Azken unean zapuztu zen ihesa... Segurtasun neurriak areagotu zituzten, eta, zuloa eginez ihes egiteko plan seguruagoa sortu zenean, bertan behera utzi genuen aurrekoa. Araketa zorrotzak egin arren, kartzeleroek ez zuten aurkitu teilatutik airez ihes egiteko asmo haren aztarrenik».

      Hontzaren moduan ezin, satorraren bidea prestatzeari ekin zioten. 1969ko urriaren 15ean ekin ziotela zulogintzari, kontatzen du Anttonek Tiempos de insurgencia (2006, Utriusque Vasconiae) liburuan. Preso arrunten bitartez lortu zituzten zizela eta mailua. Sukalde inguruko patiotik, kartzela inguratzen zuen esparrutik kanpora atera behar zen zuloa: 2 metro behera aurrena, 8 metro aurrera, beste 2 metro gora, beste mundura irteteko.

      Bi hilabete inguruko langintza, hamaika gorabehera, ustekabe eta estutasun. Anttonek berak kontatzen ditu poliki, zulogintzarenak eta kartzela bizitzarenak. Behin baino gehiagotan egon baitziren dena pikutara joateko arriskutan. Baina ekina egina da, eta egina jainkoen sari: «Oraingoan ere dena prest geratu zen iheserako, gure erakunde berregituratu hartako talde batek armaz babestu eta kanpoan gordeleku seguruak eman ahal izateko egun aproposaren zain».

      Ezin itxaron, ordea. Prozedura sumarisimo militarra amaitzean Burgosera eramango baitzituzten edozein egunetan; epaiketa egitera alegia, eta akabo ametsak. Kanpoan izan beharreko laguntza ahal zuten moduan eurek prestatu, eta hanka egin zuten, erakundeko taldearekin adostutako egunaren zain geratu gabe.

      «Bizitza ametsa dela diote Ekialdeko jakintsu batzuek; hilen oporraldia dela diote beste erradikalago batzuek. Horrelako zerbait sentitu nuen gure autoa kartzelatik urruntzen ikusi nuenean. Ez burutapen sakonik, ez aldarte borborkaririk. Zazpi hilabetez egon nintzen kartzela huraxe besterik ez urruntasunean galtzen, atzera geratzen, eta... beste errealitate bat, nire bizitzako hurrengo eszenaren gauzapena.

      «Lagun batzuen etxean sartu gintuzten».

      Hurrengo eguna trastetegi batean igaro behar izan zutela dio Anttonek; lorontzira pixa eginez, eztulari eutsi ezinik.

      Laster Baionara, Donapaleura hurrengo, Parisera gero.

      «Oso bizkor zihoan dena; gehiegia zen sentitzen edo pentsatzen zenuena aztertzen hasteko. Tatarrazka ginderamatzan anabasan ari zen gertatzen guztia. Metroaren leihoetatik Eiffel dorrea nire bizitzan lehen aldiz ikustean ere axolagabetuarena egin nuen, hiri handi eta eder hartan baserritar galduen itxurak ez ematearren. Baina txunditzen gintuen hiri eder hark.

      «Frantziak, uste izatekoa zenez, bere adiskide Franco jeneralaren faxista espainolekin praktikatu zuen fraternitatea, gerora suareztarrekin, gonzaleztarrekin, aznartarrekin eta gisa bereko zapateroekin egingo zuen moduan, eta Frantziako Errepublika osoan gure lagun eta herrikideengandik urrutien zegoen lurmuturrera konfinatu gintuen.

      «Borgoinako desterruan, hogei urte bete berri nituela, eta arima apur bat sosegaturik, herrimina erne zitzaidan, orduko hartan Georges Moustakik kantuan zerabilen solitudea».

Basauri oraindik

Antton Jauregizuriak bere liburuan darabilen Basauri hartatik berrogei urte badira. Orduan ez dakit baina gaur Agirre Lehendakaria kalean dago, gaizki aditua ez banago, Basauriko kartzela. Gure historia hauetarako garrantzirik ez daukan detailea da edozelan ere, esatearren esana, inork bestelakorik pentsatzen ez duen bitartean behintzat.

      Ihesaren prestaketarenak ez ezik, kartzela bizimoduarenak ere egiten ditu Anttonek aipamen politak, kronika zatitxoak:

      «Pon, pon, pon!... entzuten ziren zartadak preso inkomunikatu baten ziegako atean.

      «— Kartzelero! —presoa deika.

      «— Niri eta nire kideei zerbait esatean, honela esango duzu: Funtzionario jauna, zer nahi duzu?»

      Ez dakit izango ote den munduan beste ogibiderik, hartan ari denari bere ofizioaren izena aldatu nahi izateraino higuingarri gerta dakiokeenik. Ez dute onartzen euren ofizio izena, eta edonor zigortzeko aski arrazoi iruditzen zaie eurei kartzelero deitzea. Iraintzat daukate euren ofizio izena, oso estima eskasean, eta, gustuko izanak ematen badie disgustuko izena, izena mozorrotuz ezkutatu nahi dute izana. Horrela zen lehen, horrela da orain, han eta hemen, gure mundu osoan, eta unibertso zabaleko beste izaki posibleen artean ere bai seguru asko.

      «Aquilinok (kartzeleroak) lortu zuen guardia egitea tokatzen zitzaion bakoitzean preso arrunt batek oinak garbi ziezazkion palangana batekin. Sillan eserita bera, lurrean kokoriko presoa, funtzionario jaunaren elefante-oinak bustitzeari ekiten zion». Ederra irudia.

      «Egun batez, goizerdi inguruan gure salara etorri zen Gabino zuzendaria. Ordura arte gertatu gabeko gauza ezohizkoa zen. Tonu amultsuan esan zigun Eguberri zoriontsuak opatzera zetorrela, haiek ospatzeko lekurik aproposenean ez geundela agian baina».

      Sasoi hartan, preso arruntez gain, UGTkoak eta enparauak, Antton legez ETArekin zerikusia zutenak, eta isunak ez ordaintzeagatik sartuak zeuden Basaurin: «Talde ugaria zen hau. Erregimenaren aurkako manifestaldiren batean atxilotu eta gobernadore espainiarrek ezarritako isun handiak zituztenak ziren. Inork ez zituen ordaintzen isun haiek, eta jende asko kartzelatu egiten zuten horregatik».

      Anttonen kartzelaldiaren aurreko urtean kalitu zuen ETAk Meliton Manzanas; haren arimari eskaini abestia kantatzen omen zuten: «Infernura joan zena kabroi bat zelako», dio lerro batek. Berrogei urte ondo paseak dira 1968ko abuztu hartatik, eta orain, lerrook idazten ari naizen egunotan, egunkarian irakurtzen dut Espainiako Auzitegi Gorenak demokrata guztien Olinpora jaso duela nazien kolaboratzaile eta frankismoaren aingeru guardako izan zenaren arima. Nola maite duten elkar batzuek eta besteek, haiek eta hauek!

      «Basauri herriaren unibertsitate bihurtzea erabaki genuen asanbladan. Edukiez aldatu egin behar zen orain gure militantzia, baina ez amaitutzat eman atxilotu gintuzten egunean».

      Formakuntza politikoaz, ikasketaz, kartzelako bizitzaz ari da Antton, eta, ikasketetan lehena, ihes egiten ikastea izango da presorik dagoen edozein eskolatan.

      «Leihoetako barroteak ebaten zerrak egiten zuen zaratak, zinezko durunda ematen zuen goizaldeko hiruretan enfermeriako patio hutsean... Ezinezkoa zirudien zarata hura inork ez entzutea...

      «Ordu asko eta gau ugariren ondoren lortu genuen elkarren segidako bi barrote ebatea. Itxita egoten ginen salatik eta banakako ziegetatik irteteko nahikoa».

      Guztiz ebaki gabe laga zituzten barroteak beren lekuan, ihes egunean aise kentzeko modura. Gau aukeratua iristean, teilatura igo behar zuten; handik bota haria kanpoko laguntzaile taldeari, haiek hari muturrari lotutako soka jaso bueltan eta, teilatuan segurtatu ondoren, soka tirantean behera jaitsiko ziren hormaz kanpora. Gau ilun euritsuaren zain egotea besterik ez zeukaten.

      Baina ihes asmo haren berri zekien preso arrunt ohia atxilotu zuten Bilbon, eta egurtu zutenean Poliziari eman zion Basauriko apopiloen kapritxoaren berri. Bertan behera utzi behar izan zuten ordura artean egina.

      Ez da zaila presoen zaputza imajinatzea. Ondorengo egunetan zenbat aldiz ez ote zuten begiratu zerura, teilatutik hormaz kanporaino luzatutako soka inposiblearen bila? Baina zerura begiratzen duen presoak, oin muturretara begiratzen du hurrengo, eta hantxe ikusi zuten, oin muturren azpian alegia, satorbidea.

      Sukaldean eta beste lekuren batzuetan lan egiten zuten preso arrunten batzuekin eskuz esku aritu behar izan zuten oraingoan. Sukaldeko patiotik abiatu zuten zuloa, 1969ko urriaren 15ean. Gogor ekin zioten.

      «Azaroaren lehen egunetatik aurrera bi pertsona sar zitezkeen zulora. Beraz, preso batek etengabe ziharduen zulogintzan, besteak lurra bildu eta zakuetan sartzen zuen bitartean».

      Txandaka jarduten zuten, errekuento ondorenetik hurrengo errekuentora, goiz eta arratsalde. Hamaika gorabehera, hamaika eskapada eta susto, zulotik ateratzen zuten lurra ezkutatzeko hamaika martingala... Aurrera zihoazen hala ere, eta azken uneko ihesa, zulotik irteteko unea, ari ziren prestatzen eta irudikatzen gero eta xehetasun gehiagoz.

      Eta igande gau batez gauzatu beharreko azken une hori atzeratu beharra gertatu zitzaien, dena ustez prest izan ondoren, kanpotik ere talde laguntzailea bertaratu ondoren, hurrengo igandera arte.

      Baina, igandea baino lehen, abenduaren 11ko ostegunean iritsi ziren zulogileak satorbidearen beste muturrera, eta erabaki zuten ez itxarotea igandera arte.

      Berriki askatuak ziren lau kide ohi izango zituzten kanpotik laguntzaile. Bederatzietarako afaria amaituta, enfermeriako patiora zuzendu ziren; handik sukaldeetako patiora, eta zulora banan-banan, hitzik egin gabe.

      Bata bestearen ondoren, hamar euskal preso politiko eta bost preso arrunt azaldu ziren zuloaren beste muturretik, kartzelako hormetatik kanpora.

      Gaueko errekuentoa egitean ohartu ei ziren kartzeleroak presoen faltaz. «Barrabilen azpitik ihes egin didate» esaten omen zuen behin eta berriz kartzela zuzendariak.

Amuriza

«Nik kartzelan ez nian gehiegi idatzi. Idazlan kolektiborik ez, noski, eta indibidualik ere ez askorik. Bertso-sortak, batzuk idatzi nitian, baina gutxi. Eta arrazoi nagusia zuan ez nuela ikusten nola kanporatu, eta kanpora ez ateratzekotan, ez nian motibaziorik aurkitzen ezer idazteko... Hiztegi errimatua bai egin nian bertan gehiena, horrelako lan bat zentsura ofizialetik pasatzen uztea errazagoa zelako. Koaderno piloa atera nian, eskuz idatzita... Beste lan handi bat ere egin nian euskal atzizkiei buruz. Kopia bat Euskaltzaindira bidali nian. Bestea etxera ekarri ahal izan nian, baina miaketa batean hainbeste gauza eraman ziaten, hura ere bai tartean, eta kito.

      «Idatzi nuen Hil ala bizi eleberria kanpora nola bidaltzea lortu genuen kontatzeak beste nobela baterako gaia emango likek... Menditik mundurako zati batzuk kartzelan idatziak dituk, bertso-sortak batez ere».

      Xabier Amurizari hartu dizkiot hitzok. Idazteko grina bat lagun, motiboak ere asko eta indartsuak zituelako idazten zuela dio, eta denbora zertanbait bete behar zelako, jakina. 1970eko hamarkadaren lehen erdian gabiltza.

      Hil ala bizi eleberria (1973) Larraun izengoitiz sinatuta argitaratua aurrena, baserri bizitzaren hil ala bizia da, hain zuzen. Beste haren Garoa idilikotik asko askorik ez duena, bestalde.

      «— Badakizu, ba. Etxe hau hain dago aparte! Gainera gure Txikik ez dio jende normalari haginka egiten».

      Aparte dagoen mundutik gizarte multzora, borrokak eta iraultzak iragartzera doa pertsonaia:

      «— Isi, jaunak! Isi, esateko handiak eta urgenteak baitakartzat».

      Borrokak, grebak...

      «— Gau on.

      «— Ez al didak musurik eman behar?

      «— Ez al dun entzun greban gaudela?».

      Ironiak eta umoreak, hazi xehea batzuetan eta gatz larria bestetan, bizitzaren aurpegiak azaltzen ditu:

            Bizitzak zazpi alderdi ditu

            bi serio bost komiko

            bi hoik kentzerik lor bageneza

            bizi gintezke polito.

            Bizi bagara, hil ez bagara

            ez ginen jaio betiko

            umore honek aileza iraun

            gure bizitza guztiko.

            Lezalden pozik aurki dadila

            opa diagu, Handiko.

      Amurizak geroko idatzietan ere, bertsoetan zein prosan, egundo galdu ez duen tankera da liburu honetakoa, bizitzaren bekozko ilunenari aurre egiten ere lagunduko diona seguru asko.

      Dena dela, kartzelaz eta kartzela bizimoduaz gehiago dihardu Menditik mundura liburuan (1977). Presoek, nola oraingo hala lehengoek, bertso eta poesigintzara jo izan dute prosara baino gehiago, kartzelaz eta hemengo gorabeherez aritu nahi izan dutenean. Asko dira kartzelari buruz poema edo bertsoren bat egin duten presoak; narrazioan edo kronikan saiatu direnak, berriz, eskutitz edo antzeko komunikazio pribatuetan izan ezik, esango nuke ez direla hainbeste.

      Edozelan ere, batzuetan bertsotan egin daiteke kronika, eta Amurizaren Zamorako bertsoak adibide bikaina dira. Nik uste horregatik buruz ikasten eta kantatzen genituela gaztetan.

            Euskal Herritik aparte

            mila legoa bitarte

            esku ta hanka loturik preso

            Zamoran gauzkate.

            Pentsaturik zenbat urte

            behar dogun hemen bete

            pazientzia hartu beharko

            libre utzi arte.

            Horra amaitu baino lehen

            bost gizonok nortzuk ziren

            bat da Gabika hurren Kaltzada

            Naberan ondoren

            Amuriza da laugarren

            nor falta ote da hemen

            guztion buru Nikola jarri

            behar nuen goren.

      Hamaseiko sortatik lehen eta azken bertsoak dira horiek. Kartzelara sarrera, epaiketa, tribunala... azaltzen ditu.

      Bertso berriak horma zaharrei jarriak sortu, berriz, kartzela konkordatuzko hartan zer bizimodu zuten azaltzen du. Hona bosgarrena:

            Kanpotik infernua

            dirudin kaiola

            barrutik zerri toki

            edo zerbait hola

            jaten behintzat lujorik

            ez dugu inola

            tantaka zurrupatzen

            digute odola

            oraindik bizi gara

            nik ez dakit nola.

      Eta hamaikagarren hau:

            Lotsagarri da baina

            sinestu hau jaunak

            ate gabe ditugu

            hemengo komunak.

            Testigu gabe hortan

            ohiturik ginanak

            agiriz egin behar

            ezkutuko lanak

            erakutsi ditugu

            dokumentu danak.

      Miguel Castells Adriansens-ek esaten zuen, oker ez banago, komunak aterik gabe zituztela Martutene kartzelan, eta coram populo egiten zituztela euren obramenduak. 1968ko kontuak.

      Gogoan dut Teruelgo kartzela, 1990 urteetakoa, eta hango patioan nola zeuden komunak, hormek angelu egiten zuten txokoan aldare modura jasotako goigunean. Hantxe egiten zituen jendeak bere zerak, kokoriko jarrita, arra bete biko petriltxoaren gainetik begira patioan zebilen populuari.

      Kontzentrazio zelaietako gorabeheren artean ere, poemak eta kontakizunen kapitulu osoak merezi izan ditu kakagintzak. Gauza nabarmena ematen du kakalanak baduela —zentzu zirin-mokordoan— bere ildo bateratua eta tradiziotxoa kartzeletan eta gisako lekuetan. Baina ez nuke nahi orriok erabat kirasterik ere kontuokin.

      Itzul nadin, baina, galdu nahiko ez nukeen harira. Urruntasunak badu bere lekua Amurizaren bertsootan, ez baita gaurko zera euskal presoen urrutiratzea.

      Arestian aipatu dugu «Euskal Herritik aparte, mila legoa bitarte» hasten den bertso sorta. Hurrengoa, berriz, honela abiatzen du:

            Espainian behera

            han dago Zamora

            basamortu hoberik

            nonbait izango da.

            Ez mendi ez itsaso

            ez belar ez lora

            hementxe biziz behar

            hainbeste denbora

            hain maite dugun Euskal

            Herritik kanpora.

      Eta hona nola amaitzen duen hamazazpiko multzoa, itxaropenari deika:

            Ilunpean dagonak

            maite du argia

            baita egarri denak

            ere ur garbia.

            Noizbait hautsiko ahal da

            gure uztarria

            hazia sortzen denez

            lurpean jarria

            kartzelan erneko da

            Euskadi berria.

      1973ko azaroa, zuloa egin zuten Zamoran. Dena prest zeukaten irteteko, Julen Kaltzadak kontatzen duenez. Baina dena zapuztu zitzaien, dena erori, eta akabo ihesa. Orduan, dena galduta zeukatela ikustean, kartzela hartako bizi baldintzekin nahikoa estututa eta nazkatuta zeudela kontuan hartuta, bazter guztiak txikitu eta erretzea erabaki zuten. Motinari, ondoren hasitako gose grebari jarri zizkion Amurizak.

                      1

            Ke azpitik su gainetik

            gar artetik ihesi

            uhuka sei ihizi

            hauts eta putz ahal zen dena

            erre eta erauzi.

            Ai kartzela Zamorako

            nola geratu haiz hi

            eskerrak sei apaizi

            ez zaik ezer sano utzi

            egik sutan garraisi.

                      3

            Mahai eta komun leiho

            hausten ezin kontsola

            hura kristal uhola

            telebista patioan

            tripak zerizkiola.

            Gotzain eta Aita Saindu

            gutaz gaur arte nola

            bost zareten axola

            horra zuek barru erre

            beharreko kaiola.

                      10

            Hemen nago hemen gaude

            orain bigarren guda

            gose greba heldu da

            ez dugu ezer jan edango

            horma hauetaz barrura.

            Lor nahiz eror irten arte

            edo kanposaindura

            han ez zaigu ardura

            lur nahiz zeru nahiz infernu

            ala harren kontura.

      Kartzelako bizitzaren, borroken eta itxaropenen kronika, eta bertsolaritzaren iraultza ere hortixe zetorrela esango nuke. Hiztegi errimatua (1981, AEK) eta halako lanak ez ziren denbora-pasa soilak izan. «Kartzelan erneko da Euskadi berria» zioen bertso baten amaieran, eta, egin eta eragin duen bidearekin, erakutsi ere bai zerbait berria sortu zela kartzelan.

Espetxean-1

Nonbaiten esana izan behar dut presoak taldean egon diren aldi askotan sortu direla elkarlanerako asmoak. Baita egoerarik zailenetan ere. Horren adibide, besteak beste, eta beste guztien aurretik, 1937tik 1941era bitartean El Dueso, Larrinaga eta Burgosko kartzeletan euskal presoek egin zuten Espetxean aldizkaria, hamaikagarren zenbakira iritsi zena.

      Erdia euskaraz eta beste erdia erdaraz idatzia zen, itxuraz eta asmoz behintzat, aldizkari hori. Marrazkiak, gurutzegramak, era askotako lanak zituen orriz orri. Apur bat zehaztuz, 95 lan ateratzen zaizkit fotokopiei begira, baina gehiago izan daitezke sailkapen zuhurragoan; 46 daude euskaraz, 49 erdaraz. Sinadurarik gabe daude eskutitzen bat edo beste ez beste guztiak. Besteren batzuek ere eginak dituzte aldizkari hauei buruzko kontuak: Arantza Arzamendi Sesek 31 testu zenbatzen ditu euskaraz, 30 erdaraz. Marrazkiak eta abar, gainera. Tira, ez naiz matrakan hasiko.

      Juan Ajuriagerraren ardurapean, Luki Artetxe, Ander Arzelus Luzear, Sorazu, Lino Lazkano, Pepe Verdes eta besteren batzuen laguntzarekin egiten zela aldizkaria esaten da batean eta bestean. Uste izatekoa da, ordea, izengabetan geratu diren ez gutxiren ukitutxoa izango zutela aldizkari orri haiek, Ajuriagerrak eraman arren belearen partea.

      «Barrea eta negarra... poza eta ituna... atsegina eta atsekabea, zoriona eta zoritxarra... alkarren lehian, alkarren jarrai, atez-ate dakuskezuz.

      «Gogua garbi, barrua baretsu, arpegia alai, begiak pozkidatsu, bihotza mattekor...

      «Jaunagan neure ustea...! Goikoa neure itxaropen bakarra... Bera neure poza, atsegina eta zoriona...! Bera neure azken atseden osoa...!

      «Sinismendunaren otoi alai eta ustetsua...

      «Eusko espetxeratua! Etsai-atzaparretan jausi zera..., ehunki luzeetan zeurea izan dozun askatasuna ostu dautzue... giltzapean zauzkadaz.»

      Azken errematearen kontua dirudiena osatzen da aldizkariaren lehen zenbakitik pasarte batzuk hartuz. 1937an gabiltzanez, eta Dueson gainera, pentsatzekoa da erremate hori zinez gertu sumatuko zutela askok Eusko Gudaroste errenditu berri hartan, eta beste heldulekurik ez zuten izango euren fedea baizik.

      Txantxangorritxo goiburudun artikuluak hasten du 1937ko urriaren 11n Dueso-Santoñan datatua dagoen bigarren zenbakia. Txoriari ari zaio artikulugilea, bere esanen mezulari izan dadila eskatuz:

      «Aitatxo, atzipeturik, gizon gaixtoek hormatzar eta burdinazko ate eta leihoz inguratutako gaztelu itun batean sartu dutela...

      «Zoazkie, txantxangorritxo, zoazkie, eta hain atsegin zaizkien ipuintxoetan bezala esan hori guztia. Orduantxe bai izango zarela lehenaz gain txorietan politena.»

      Txori jainkotiarra izaki txantxangorria, gardentasunaren irudi «errekatxo alai eta polita», bitartekari onak bata eta bestea fededunarentzat: «Pakea Jaungoikoagan alde egin diguten anaientzat. Maitasun eta apainduria lokarrez espetxean atzipeturik bizi garenontzat.»

      Txepelak artikulutik xuxurla larritua:

      «Gizonak bezala aritu ginduzan gudan. Gaur, zoritxarrez katez lotuta garelarik, bost axola gudan aurrez aurre izan genituenei gure gizontasuna. Hogeita zortzi lagun gaituzu gela batean. Oherako turuta entzun zain... Bat-batean, gelaren sakonean gaudenok, hotsa eta zarata sumatu dizkizugu gela sarreran. Zer gerta ote?

      «Ikus mutil hau. Ahal ezinaren negarra dario begietatik. Bera baino bi gutxiago den espetxezain bat gelara sartu, eta masaileko nardagarria erantsi dio eusko-mutil lerdenari.

      «Ez ote du ukatu ezineko gure gizontasunak, katepean gauzkatenengandik leialtasun gehiago merezi?».

      Hirugarren zenbakia Larrinaga kartzelan datatua dago, 1937ko abenduan. Sabino Aranaren zitekin hasten dira aldizkariok sarri, eta hau ere bai. Ondoren, Hitza artikulua:

      «Euskadi mugan leize zuloa. Barruko herensugea garrasika narrastua. Haren erpe zorrotzetan jausi nahi ezik, iskiluz urri aurkitu arren asaben antzean aurrez jaikia dugu euskoa.

      «Borroka gogorra. Jardun ondoan, atzeraka garaiz eginda, galdu arazi zuen hesia sortu zen. Eusko Jaurlaritza...

      «Sortu zenez geroztik, ludiak badu gizontasunaren berri. Euskoa burujabe zenean, zintzotasuna oparo eskaini zuen.

      «Herensugea, apurtutako erpe eta letaginak zorrozten zelarik, eta guztitariko piztitzarrez batu zen.

      «Geroztik bela beltzak ortzi argian. Herio hego-zabal eusko lur gainean. Lurraldea galdu dugu. Berriro askatuko duen gizadia gaizkatzeko, herensugeaz ezin-eta, piztia itunena izan genuen.

      «Lehenaz gainera baitu euskoak beste bereizgarria. Edonon ager dezakeen nortasun berezia. Piztitzarrengandik gizona bereizten duen hitza!

      «Espainiar gudalburuak zoli eman ohi duenaren antzik gabekoa. Eurekaz batean ageri diren italiarrak jan digutenaren kidekoa ez den hitza!

      «Euskotarren hitza!!!...

      «Zintzotasuna eta hitza. Gizonak aurkeztu dezakeen altxor bereziena. Gure Euskadi kutunaren oinarria.»

      Osoa aldatu dut artikulu hau, antologikoa iruditu zaidalako.

      Zinez ederrak dira lerro hauetatik asko: «Ikus mutil hau. Ahal ezinaren negarra dario begietatik...» honek zein hurbil darraion Orixeren «ezin esanaren min» hari.

      Eta Lauaxetarengandik zein gertu «Herio hego-zabal eusko lur gainean» hori!

      Herensugea, beleak, erpeak eta letaginak... Eta italiarren traizioa eta espainiarren hitz zuria. Santoñako itun horren aipuak bristadaz dakarkit aldizkariaren lehen zenbakiak hasiera lerroetan zekarren «barrea eta negarra... poza eta ituna» hura, iluntasun eta tristura hura alegia.

      Ez dakit nola ez dioten zilarrezko markoa egin artikulu honi Sabindarren Fundizioan, enkoadratuta ipintzeko Egitxoei historia erakusten dieten lekuetan.

      Garai bertsuan Ander Garate Gesalibar-ek Gurseko kontzentrazio barrutitik bidaltzen zituen idatzien gero eta antz handiagoa hartzen dute Espetxean aldizkariko artikulu batzuek, itxaropenak eta fedeak arindu ezin duten pisua eta nekea azaleratuz. Ahal ezina biluz gorritan.

Espetxean-2

Etsipenaren zulotik itxaropenaren gailurrera dabil urte haietako presoen gogoa. Ez ziren garai onak sosegurako, eta, sosegurik ezean, itxaropen apur bat behinik behin beharrezkoa zitzaien, arnasa bezain ezinbestekoa. Hondatuaren euforia da, sarritan, Espetxean aldizkariko idatzien ostean sumatu uste dudana, galtzeko guztiak galdu dituenaren keinu xaloa.

      1938an Burgosen atera zuten zortzigarren zenbakitik Urteurrena artikulua ekarri nahi dut hona:

      «Urtea ere bete dugu. Eta hemen gaude, Gaztela erdian, zain, beti zain, hasieran bezalaxe. Lur jota gaudenean gora egiten gaituzte, eta ia tontorrera heldu garenean, amilka beheraino. Badirudi airean zintzilik egotea dela gure zoria, ez zerurako eta ez lurrerako.

      «Oztopo eta oztopo, azkenean gure gorabeherak zuzentzen dituen legea ezagutzera ere iritsi gara. Ilargiak bezala baditugu gure ilgora, ilbehera, betea eta berria. Beti bira berdina egiten dugu. Aurrera goazela uste eta beti leku berean gaude.

      «Hemen ez daukagu zer ikusi handirik. Gelako lau hormak, patioko harresiak. Gure gainetik, zeru barna doan hegazkina. «Laster» jakinarekin datorren idazkiren bat irakurtzean gure ezpainetan irribarrea agertzea harritzeko ote da?... Bai, badakigu aldapa gora igo ondoren, aldapa behera jaistea beharrezkoa dela.

      «Halaz ere, itxaropena dugu bidelagun. Itxaropena gure poz eta oinaze. Askatasuna amets, eta katepean aurkitu. Gure artetik anai maite asko eraman badizkigute ere, geure saila urteurrenera iritsi da. Saila oraindik, ez artaldea.

      «Uhartetxo askea jopu-herri erdian. Tartean sartu dizkiguten aberkideak ere ez dute batasun hori hautsi.

      «Eusko talde bat bizi den lurraldea Aberri bada, hara Burgosko Espetxe Nagusia, Euskadiren txoko bihurtu».

      1941eko apirileko data du aldizkariaren 11. zenbakiak. Gure ondoeza artikuluan, euskararen beharra gogor aldarrikatzen du idazleak:

      «Ai, abertzale merkeok: ez esan inoiz Euskadi osorik maite dozuenik, ba, Euskera ez ete da Euskadiren atalik onena?

      «Espetxeon daukogu ikasteko eta irakasteko aldirik onena. Egun osoan une asko gertatu leikeguz euskarari ekinaldi on bat emateko...

      «Baina, dinoskue, euskara ez dala erabiltzen salerosleetan ezta ikasbideetan be, zetako ikasi edo erabili? Bai eta, ez zuk, ez nik eta ez inork ez badogu erabiltzen, gitxiago izango da bere garrantzia, eta onen-onena dogu eusko idaztiño bat kutxa polit baten sartu eta, gero etorriko diran hizkuntza zahar-zaleei laga, ezta? Ederto, eta gero gu abertzaleak, ederra ahokadia!... eta azkenez, esango lukete: Antzina batean, izan zan hemen euskotarrak deritzaion enda zahar bat, baina, makal-makalak izan ziran eta, galdu egin da.

      «Hori gura dozu? Ez? Ba, gaur geroz ekin euskara ikasten, eta hitz egiten.

      «Gaurtik, e?».

      Hirurogeita zortzi urte geroago, apurrik aldatu gabe hartu beharko genituzke geuretzat artikulu honetatik hainbat pasarte.

      Espetxeko bizitzaren, itxaropen hautsien eta inguru arrotzaren kronika eta testigantzak ere badira azken zenbaki horretan ere, aski adierazgarriak batzuk:

      «Oraindik espetxean... eta zer?

      «Aurreneko Espetxean. Gogoratzen? Dueson oraindik lotu berriak ginen. Baina berehalako askatasun hotsak genituen. Kanjea!

      «Eta inoiz ahaztuko ez zaizkigun heriotza ondoren kanje hotsak moteldu ziran...

      «Aberria aurrera omen zihoan ordea. Eta gu etxetik hortarakoxe irtenak ez ginen?

      «Larrinagara. Gure poza! Bai laster poza larri bihurtu ere. Heriotza heriotzaren gain...

      «Eta berriro kanjea! Hotsa baino gehixeago oraingoan. Aurreneko kanje lagunak kaleratzen geure begiz ikusi genituen. Azpilanak hondatu zuen ordea berriz ere kanjea.

      «Aberria aurrerabidean gogor omen zihoan ordea. Eta gure asmo nagusia horixe etzan?

      «Burgos. Hogeigarren hilabetean. Eta oraindik ere kanje hotsak azkeneko txintak belarriratzen dizkigu. Jakina, ez du gaur hemen hitz honek inor pozten.

      «Baina aberria Jainkoak irekitako askatasun bidean aurrera eta aurrera omen doa. Eta ludi honetako gure asmo bakarra hau etzan?».

      Eta zer erantsi behar zaio ba honi arloteetan arloteenak ere uler dezan?

      Hala ere, ezinaren lupetzan leporaino sartuta zaudenean, nahitaezko bihurtzen da edozein gorabeherari begira alderdi barregarria ere ikusten saiatzea. Triki-triki kopletatik batzuk hartu nahi ditut amaitzeko:

            Ilea moztu eta

            burmuinak izoztu

            adimena re zaigu

            zeharo kuxkurtu.

            ...

            Gauean lursagarra

            omen dute jartzen...

            ur epela besterik

            ez degu aurkitzen.

      Kartzelan, sasoi hartako egoeran, itxaropenari eutsi beharrean eta egunerokoaren nekean idatziak dira aldizkariok. Azken zenbakia ez zen argitara eman, baina idatzi idatzi zuten; horregatik aldatu ditut hona zati batzuk. Testigantzaren balioa dute, besteak beste, idatzi hauek; orduko egoeraren, erneguaren, itxaropenaren eta ezinaren lekuko baitira, eta zinez estimagarriak alde horretatik. Irakurriaren irakurriaz, kuttun egin zaizkit oso.

Zer eskatzen du herriak

Gaztaro gozoan, 70eko hamarkadan, ez genuen festarik kantaldirik gabe. Geure aldarria bera zen kantu. «Zer eskatzen du herriak?» galdegiten zuen kantariak taulatik. «Amnistia», «Askatasuna»... Gogor jotzen genituen silabak, mailuka.

      Memorian dirauten gozo-guneetara itzultzea, haietan berbizitzeko modua da, bihurri samarrak diren arren, batzuetan oroimenaren bozaderara garamatzaten ubideak.

      2006ko udaberria izan behar zuen, Valentzian mascletá jaiak, fallak erretzea eta egundoko festak. Espainiako errege-erreginak joan ziren, eta jendea zain, haiek non agertuko. Ez dakit udaletxea ala gobernu egoitza ote zen, balkoira irten zuten biek, gortesauz inguratuta. Behean, asfaltoan, jendetza, balkoira begira. Diosal egin zuten errege-erreginek eskua astinduz, balkoian aurreratuta, «Zer eskatzen du herriak?» galdetuz bezala.

      «Que bote el Rey, que bote el Rey», jendearen aldarria behetik.

      2009ko udaberrian, egunak eman zituen telebistak —asteak esango nuke kasik— futbol partida garrantzitsua iragartzen. Ez zen izan, agi denez, hutsaren hurrengo auzia. Madrilen, esate baterako, Diputatuen Kongresu atarian, euren futbol taldeen kamisetak eta bufandak jantzita, lehoien peanara igo ziren EAJko eta CIUko diputatuak, telebista kameren aurrean kirolzaletasuna, abertzaletasuna, edo ez dakit zehazki zer tasun aldarrikatzera.

      Kartzelan ere irabiatzen da giroa halakoetan, matraka gogorrak pizteraino batzuetan. Txaboloan bagaude, eta horrela izan ohi da gehienetan, indar handiz kolpatu ohi dituzte presoek leiho, ate, harrapatzen dutena, futbol partidaren batean gola sartzen dutenean, eta kartzeleroek ere oihuak egin ohi dituzte inoiz megafoniatik. Zer gertatzen ari den ez dakienen batek duda izpirik gabe pentsatuko luke amnistiatu gaituztela, edo kondena erdiaren erredentzioa eman digutela gutxienez.

      Preso espainiarrena baino agian sutsuagoa —sutsuago nahia beharbada— ohi da kanpotarren bozkario erakustaldia, leihoak gogorrago kolpatuz, oihuak ozenago eginez. Zaletasun sutsu eta bozkario handiena erakusten duen hori izan daiteke —maiz horrela izaten da— egunerokoan «kafetxo bat», «zigarro bat», «erretzen ari zaren horren mutxikina bederen», eske-letania aterrezinean dabilen ezergabea.

      Jendeak, ordea, ez du edozein futbol talde haizatzen; ezergabeak ere indartsu eta handienaren alde egiten du zarata eta oihu, eztarria urratzeraino. Madrid edo Barçaren kamisetak janzten dituzte batzuek; golen bat sartzen dutenean, horien garaitza ospatzen dute iskanbila trumoitsuz.

      Patioan ia ez da egunik izaten futbolean aritzen ez direnik; espetxeak txapelketak antolatzen ditu sarri samar, eta kaletik ere etorri ohi dira taldeak presoen aurka futbol partida jokatzera kartzelako futbol zelaian. Hemengo bideo kanalean ematen dituzte gero partida horiek eta, begira nagoela, hara hor non ageri diren, lokutore eta laguntzaile ari diren presoentzat eraman eta ipiniak, moduluko eskolatik desagertu ziren mahaiak.

      «Eskolan mahaiak?», pentsatu bide zuten; «euskaldunek eta beste arloteren batek baizik ez dituzte barren erabiltzen!».

      Futbol partidan lokutore ari denari egiten dioten zerbitzua —bideoz preso guztioi hedatuko diguten goren kultur saioa prestatzea, azken batean— konparatuko duzu ba, eskolan auskalo zer idatzi edo irakurtzeko tenebrosook dugun beharrarekin!

      Futbola patioan, futbola futbol zelaian, futbola bideoan... Zesarra legez imajinatzen dut kartzela zuzendaria, eta Zesarra legez espainiarren erregea, bere koparen disputan, zein eta, Barça eta Bilbo jo eta su ari diren bitartean.

Harley

Gosaria banatzen ari direnean hasi ohi da sarritan matraka; egun bakoitzak behar bide du bere doia, eta zer hoberik, hutsik gera ez dadin, goizean goizik ekitea baino!

      Mostradore modu beiraz itxiaren ostetik banatzen dute kafesnea, ogia, gurina, mermelada, presoak banan-banan ilaran igaro ahala. Ilaran joatea, baina, eta ilara errespetatuz iritsi ahala azken jartzea, ez da, itxura guztien arabera, arau unibertsala.

      Arau unibertsalak, salbuespenak salbu zorrotz errespetatzen direnak, badaude egon, antzinako Erdi Aro hartatik gaurko Ardi Aro honetara aldagaitz dirautenak. Giza izaerak bezain aldagaitz dirautenak, zinez; giza izaerak ez baitirudi harriarenak baino samur eta aldakorrago.

      Gosaria hartzera zoazela, demagun, ilaran aurrera sartu zaizunari esaiozu, «Aizu, hemen denok gaude zeregin berean; errespeta ezazu ilaran dagoen jendea eta jar zaitez atzean». «Ez da ezer pasatzen» erantzungo dizu; «No pasa nada. Kartzelan gaude», eta edalontzia luzatuko du zeure muturraren aurrean, harria baino soraioago.

      Izan zaitezke zeu ere soraio ez bada estoiko, edo soilik pesimista giza izaerari dagokionean, eta pentsa dezakezu alferrikako ekimen antzua dela ilararen errespetuari buruzko teoria hor banaka-banaka azaltzen eta unibertsalizatzen saiatzea: ironiaren unibertsaltasuna ez dakit, baina unibertso hertsiotako ironiak, paradoxak, gizakion baitan izan zitezkeenik ere uste ez zenuen erreakzioak, azalduko zaizkizu begien bistara, arrautza azal kraskatutik zuri-gorringoak bezain tolesgabe.

      Gerta liteke, lantzean-lantzean gertatzea baita ere, ilaran aurreratu denari ohartematea presoren batek, baina hark aurrera jarraitzea hala ere, jaramonik egin gabe. Eta berriz ere «Aizu!» esan liezaioke ukondoan edo sorbaldan ukituz.

      «Zer nahi duzu? Arazoren bat duzu ala?» erantzungo luke orduan aurreratu denak, modu konbentzituan erantzun ere.

      «Errespetatzeko ilara».

      «Zu ez zara inor niri ezer agintzeko...» eta abar, eta egundoko zalaparta sortzea, gosaria elkarri jaurtiz mutur joka ekitea, ez da gauza harrigarria. «Zu ez zara inor» horixe da gakoa, eta bestearen arrazoi ustez logikoak matraka dakar.

      Baina... Ai, «baina» eder horiek guztiak! Baina, egin dezagun kontu, ez beste preso batek, kartzeleroak baizik, deitzen diola atentzioa ilaran inori errespeturik gabe aurreratu den horri, eta hitzak leuntzen gehiegi saiatu gabe esaten diola, gainera, «Aizak, zer ibili behar duzue egunero jatorduetan hienak legez! Hoa eta jar hadi ilararen azkenean; edo hamabosgarren moduluan gosaltzea nahiago ote huke!?».

      Eta hara miraria! Morroi soraio eta irmoa, beste presoaren esana aintzat hartzeko baino autosufiziente eta konbentzituagoa bera, burua makur, esaneko eta otzan, ilararen atzenaren atzean jartzen da isilik, kartzeleroaren aginduz.

      Eta baten ordez lau badira, edo sei, ilaran daudenei mespretxu keinujea eginez tartean aurreratu direnak, lau dira, edo sei, kartzeleroaren mehatxuari men egin diotenak, isilik, burumakur, ilararen atzean jarriz.

      Bai, arau unibertsalak badaude egon, eta ez dira gizatasuna duinago egiten duten arauak hain zuzen. Eszena errepikatuago, are etsiago bihur zintezke, erremediorik gabe.

      Batzuetan hola, bestetan hala, patetismoaren eta heroitasun doiaren artean dabiltza jangelako irudiak. Gosaritan eseri bezain pronto mahai gainera igo da Harley, ghanatar beltza, Rubio deitzen dioguna, koilararekin edalontzia joz eta «Aditu, aditu denok!» ahots goraz esanez.

      Txano beltza, kamiseta beltza, larruzko jaka beltza, praka beltzak, galtzerdi beltzak, zapata beltzak... Isildu egin da jendea, berari begira.

      «Aditu denok! Berri txarrak dauzkat; oso berri txarrak. Lehengo astean hil zen hemen nire herrikide bat, eta atzo Valentziako kartzelan anaia bat hil zitzaidan. Lutoz nago! Hemen ez gaude betiko; hemen ezin gara hil! Ezbehar batengatik gaude hemen, kartzelan; ez ginen betirako etorri. Hau ez da gure lekua. Hiltzera gure herrira itzuli behar dugu».

      Kartzeleroa inguratu da predikuaren oihartzunak erakarrita. Mahai gainetik jaisteko, isiltzeko, agindu dio beltzari.

      «Lutoz nago», ostera Harleyk. «Herrikide bat hil zen hemen lehengo astean, eta atzo nire anaia bat hil zitzaidan Valentziako kartzelan. Esan beharrekoa esaten dudanean jaitsiko naiz. Ezbeharrez gaude hemen; ez ginen hona betirako etorri. Gure herrira itzuli behar dugu hiltzera. Bale!».

      Besterik gabe jaitsi da Harley, mahaitik, eta jendeak txalo egin dio solemnitate handiz, ohikoa ez den moduan.

Sarrionandiarenean

Ezagunak dira Joseba Sarrionandiaren idatziak, nola kartzelakoak hala erbestekoak. Luzea da bere liburu eta idazlanen zerrenda, eta oparo aritu dira literatur kritikoak, adituak eta jakitunak haren idatziak aztertzen. Kritika eta azterketa horiei buruzko kritika eta azterketa ere egin liteke agian, eta ez genituzke harribitxi makalak aurkituko. Egunkari eta aldizkarietatik erauzita gordetzen ditut batzuetan zenbait perla, umore eskasian edo absurdoaren dosi baten faltan nabilenean irakurtzeko.

      Gauzei nondik begiratzen zaien, hortxe egongo da aldea eta, guk, oraingoz behintzat, hemendik begiratzea beste erremediorik ez.

      Herrerako liburutegi sala handian imajinatzen dut Sarrionandia, mahai koloka haietakoren baten gainean idazmakina handia hartuta, atzamar erakusle biekin tik-tik-tak, tak-tak-tik, jardun errimean, bazkaltzera joatea ahaztuta. Edo txapeo garaian, atzo irakurrarazi zion ipuinaren aldaera berria alboko ziegako kideari pasatzen leihotik leihora, karroarekin. Edo asteburuko bisitan ekarri dioten paketea arakatzen, gazta, txokolatea, fruitu lehorrak utzi alde batera eta liburuak aztertzen. Edo batzarretan, korroan, «eskutitzak euskaraz idatzita bidali ahal izatea lortu behar dugu» esanez. Horrela imajinatu dut, beste hainbat kideren artean paseoan eta berriketan, hara eta hona, hau eta hura, eta bien bitartean Narrazioak, tik-tak-tik, Ni ez naiz hemengoa, tak-tik-tak...

      Ez naiz hasiko lan horiek zer diren esplikatzen, edo aztertzen, edo ez dakit zertan. Zatitxo batzuk hartu nahi dizkiot batetik eta bestetik.

      Lehenago, beste atal batean maileguan hartu diot pasarte bat Gartzelako poemak liburuari, beste hainbat poema atal dakartzat orain. Hona aurrenekoa:

            Presoa zelda bazterrean

            bakarrik mintzatzen bezala.

            Baina ez, armiarma bati

            galdetzen dio «Noiz arte?».

            Armiarma, berehala,

            zintzilikatu eta haria

            luzatzen jaisten da.

            Eta badirudi hari luze hori dela

            armiarmaren erantzuna.

      Ziega asko ez da egongo, egon ere, bere zulo izaera horretan bazterren batean armiarmaren baten bizilekua ez duenik. Eta, piztiatxo zeu bezain tenebrosoa hor dagoela ikusita, nola ez egin kontutxoak, edo udako euli amorragarriren bat bere sarera eramaten saiatu... Etxeko aberea armiarma horixe baituzu preso bazaude; kartzeleroek kenduko ez dizuten etxabere bakarra:

            Hau da ene etxea, hau da

            ene aulkia, hau da ene ohea,

            hau da ene ondasun guzia.

            Bakardade eta isiltasun

            hau da ene jabego bakarra.

            Mila jostorratz herdoildu aldean,

            leihorik gabeko begirada,

            zafrada garratz bat bihotzean,

            hauxe da nik dudan guzia:

            hilda nagoela esan dezaket?

            Amagandik irten nintzen bezala

            irtengo naiz endregu honetatik.

            Aterik zabaldu ezin eta

            —ba dea hilobi hestuagorik?—

            funtzionarioen begi kliskadek

            mirilan igartzean bakarrik

            ohartzen naiz bizirik nagoela.

      Eta beste poema bat, lekuotako iraupenaren, borrokaren eta euspenaren batez bestekotzat: Gose grebako hogeigarren egunean.

            Hotzak gaude ilunabarrean, gorputza ahul,

            eskuak artega.

            Duela hamaika mende kalera irten ez garela,

            duela hamaika urte deus ere jan ez dugula.

            Leiho barroteen bestaldean euria

            isilean eta eten gabe.

            Beste leihoetan lagunak susmatzen ditut

            neu bezala oinazearen euriari begira.

            Zenbat garen? Bat, hiru, bost, zazpi...

            Banan bana

            isolaturik, baina anitz gara eta inor ez da

            tokatu zaion zeldatik pasatu den lehena.

            Lehenagokoen urratsak jarraitzen ditugu

            ia oharkabean,

            eta jarraituko dizkigute oraindik, eskolarantz

            barrikaden albotik jakin minez doazen haurrek.

            Hezurretan gaude, min zaharren batek gure baitan

            hezurrezko xirulak jotzen ditu.

            Noiz arte izanen da denbora hain amaitezina?

            Bueltatuko ote zaigu haragia inoiz gorputzera?

            Atzamarretan indarrik ez, begiak

            lausotzen zaizkit.

            Poema baldar eta tristeak igual bai baina

            koldar lekziorik ez diegu ondokoei utziko.

      Ez naiz oraindik, ordea, ase, eta ezin dut etsi Marginalia liburuko Angel Montesi gutunatik zati batzuk bildu gabe:

      «Kartzelez gogoratu eta, autobusean, ia harriturik noak, libertate moduko honetan noalako. Aspalditik hona hortik heldu diren albisteak oso mingarriak izan dituk, Kirruliren heriotza, Josuren minbizia eta heriotza, urtean zehar eginiko gose grebak eta abar. Hire izena erien zerrendan ikusi nian duela hilabete batzuk, hire aita hildakoan hiletara eraman ez hindutelako ere azaldu zuan hire izena. Mingarria duk, eta horregatik esan deuat ia harriturik noala autobusean ziudadean barrena. Egiatan, oraindik furgoi zarratu eta berde baten barruan goazela denok (...)

      Gure borroka urteok liburuetan ez zeudela idatziak eta segur asko guk bizi ditugun legez sekula ere ez direla idatziko, horretaz ohartu garela uste diat. Eta gainera erresistentzia eta gure sakrifizioa beharrezkoa zela eta dela euskal nazioaren proiektuari eusteko, horretaz ere ohartu gaituk, eta orain gure sentimendu libertarioek borrokara sartu gineneko lehen urteetan baino argi gehiago ditek».

      «Preso egon denaren gogoa, kartzelara itzultzen da beti», idatzi zuen Joseba Sarrionandiak poema batean. Gerora, egunen batean, hemendik larratzen gaituztenean esan beharko dugu zelan gauzatzen den guregan gorabehera hori. Dena dela, presoen gogoan hortxe jarraitzen du preso ohi askoren arrastoak, batzuen irudiak eta besteen esanak, hainbaten ekinak eta zenbaiten ezinak.

Izkibru tipiak

Amurizaren Hil ala bizi eleberriko Jonek hormei begiratzen die kalabozoan. Hormetan ikusten dituen marra, orban eta aztarna abstraktuak forma zehatzak hartuz doaz, diren-direnean gauzatuz, eta graffitiak dira izan, erreguak batzuk, erneguak besteak, salaketak eta promesak, mezuak, zer edo zer: «Oraintxe bete ditut bost egun eta lau ordu» dio batek; «Yoli, espérame» besteak; «Hementxe egon zen Arruza, Alias Moxo. Gora Euskadi»; «Nik hartutako hostialdirik ez diot inori opa. Gora langileak»; «Aker, putakume, txibato aluak! Sinaturik: Edozeinek».

      Haitzuloetan babesten ziren antzinako haiek marrazkiak, marrak eta gisakoak egiten bazituzten, nola ez ditu ba egingo kalabozoan, leotz umelean, ziegan dagoenak?

      Taberna komunetan, geltokietan, edozein geralekutan, abiapuntuetan, bidegurutzeetan, zubipeetan, zutabeetan, kale eta errepide bazterretan eta hormetan, pertsianetan, ateetan, Tourra pasatzen den mendi errepideetan, graffitiak eta mezuak idazten ditu jendeak, hurrengo datorrenak irakurtzearren. Eta errebindikazio pankartetan, protesta zapietan, zenbat izkribu tipi eder! «Hiltegia bizirik» eskatzen zuten duela urte batzuk Durangaldeko nekazariek; «Odiamos a todos» erakusten zuen pankarta telebista aurrean, futbol partiduren baten zain zegoen zaletu suharrak.

      Mendi tontorretan, goienera igota jendeak kera egiten duen lekuan, kutxatilak egon ohi dira barnean txarteltxoa utz dezazun, ondoren datorrenak irakur dezan. Ameriketara artzain joaten ziren euskaldunek zuhaitz gerrietan markatzen zuten euren izena, edo jaioterriarena, edo data eta zuhaitzak hazi ahala handituz joan ziren mezu tipi haiek, urrutietan utzitako aztarna haiek. «Hemen nago» edo «Begira non nagoen» esan nahi dute beharbada mezu horiek guztiek, atzetik datorrenak esan dezan: «Hemen egon zen», edo, «Hara, hau ere».

      Eta leku horietan guztietan ibili direnek eta oraindik dabiltzanek sentitu badute mezuren bat laga beharra, arrastoren bat egin beharra han izan diren seinale, nola ez edozein komisaldegi edo Auzitegi Nazionaleko leotzetan dagoenak, edo kartzelako ziega batean dagoenak, edo kartzela batetik bestera daraman furgoiko untxi kaiolan dagoenak?

      Berriro Joseba Sarrionandiaren Gartzelako poemak (1992, Susa) liburura nator, Aspaldian utzitako zelda poemari kentzeko zati hau:

            Jakin nahi nuke nork betetzen duen orain

            nik utzitako zelda.

            Ea endelegatzen duen hormako izkribu tipia:

            Eroria borrokara.

      Bisita kabinetan, boligrafoz idatzita edo punta zorrotzen batekin urratuz eginda ikusten dira idatziak, markak. Izen soilak dira gehienetan, edo bi izen, erdian bihotz geziz zeharkatua dutela. Bihotz zauritua izaki maitasuna, bihotzen kartzela, kartzelak nola ez ditu ba zaurituko bihotzak, nahiz eta kartzelak gutxi eduki maitasunetik... Tira, poesia bisita kabinetan ere.

      Alcalan, Valdemoron eta hainbat kartzelatan, espetxe batetik besterako kondukzioan, kundan, geraleku eta bidegurutze ere badiren kartzeletako ziegetan batez ere, izkribu txikiz josita daude taulatxoak, leiho ertzak, mahaiak.

      Euskarazko esaldiak topa ditzakezu nonahi, edozein ziega zulotan, eta zulo horretan zure aurretik zein noiz igaro den igar zenezake, eta ezaguna duzu beharbada, laguna agian, eta izen horrek ondoan dakarren data irakurtzean ohartuko zara hiru egun besterik ez direla igaro lagun hori hor bertan, zeu zauden lekuan, Jainkoak egundo bisitatu ez duen zulo malapartatu horretan egon denetik, etxetik hain urruti, leku berberean gurutzatu dira agian behin baino gehiagotan zuen bion bideak, eta mezutxoa utzi nahi diozu zeuk ere, baldin eta hurrengo batean hortik igaroko balitz, irakur dezan, jakin dezan: «Hemen gaude gu, han dago Lastur».

      Duela urte batzuk, berrikuntzak egin baino lehenagoko Auzitegi Nazionaleko kalabozoetan, Suarez presidente espainolaren garaietatik hasita idatzitako siglak, izenak, datak zeuden hormetan: «FRAP», «GRAPO», «Euskadi Ta Askatasuna». Eta mezuak, lemak: «Eutsi goiari», «Ez erori», «Dena ukatu», «Epailea ez da zure laguna», «Hauxe da infernua», «Zaude lasai, pasa da dena»...

Urteak geroago berritu egin zituzten leotz haiek, karez zuritu hormak, siglak, datak, mezu txikiak, marrak estaliz.

      Baina mezu berriak, izkribu tipi berriak idatzi dituzte handik igaro beharra izan dutenek, eta kare geruza zuri bakoitzaren gainean mezu berriak, izenak, datak... Koadernoan orriz orri, orri zuri bakoitzean historia berriak idazten diren moduan.

Urruntasuna... bakardadea

Edozein aldizkariren azken itxura eta edukia aurreikustea zaila bada, are zailago, nik uste, aldizkari hori kartzelan egiten denean. Ustekabeekin dator, beraz, aldizkari bakoitza. Hortxe ikusten dituzu hamaika kideren ukitutxoak, eta ez du izango mundu guztia harrituta uzteko maila, ez du marka berririk egingo euskal literaturan, baina geure markatxoa da, geure ahaleginaren emaitza.

      Urteak pasa dira aurren Ataramiñe harrezkeroztik; orain, urteon tartea pasa ondoren begiratu eta irakurrita, orduan baino erruz ederrago, baliotsuago, iruditzen zaizkit bai testimonio aldetik, bai literatur aspektu soiletik.

      2002an hasita urtez urte atera den liburu kolektiboa da Ataramiñe. Zortzi zenbaki dira orain artekoak eta, kontaketa arin bat eginez, 120 bat parte hartzaile ikusten ditut. Lehen zenbakietan parte hartu zuten batzuk kalean dira jadanik; sasoi hartan kalean ziren hainbat, berriz, kartzelan daude orain eta Ataramiñen idazten dute.

      Presoak, iheslariak, deportatuak dira idazle. Kartzelak erail dituen batzuen lanak ere agertzen dira. Eustakio Mendizabal Txikia, Iñaki Ojeda Txapela, eta borrokan erori beste batzuen lanak ere bai.

      Poemak, bertsoak, ipuinak, narrazioak, marrazkiak, eskulanen argazkiak... askotarikoak dira lanak, era askotako ahaleginen bilketa dago liburuotan. Idazlanetan, 145 daude euskaraz, 51 erdaraz. Kartzela gaia, 80 inguru lanetan agertzen da era batera edo bestera. Preso batzuek behin bakarrik hartu dute parte; beste batzuek zortzi liburuetan...

      Asko zehaztu liteke azterketa modu hau: zenbatetan erabiltzen den poesia kartzelaren inguruko gaiak tratatzeko, eta zenbatetan narrazioa; zenbat lanetan baliatzen den kartzela eta preso egotea, eta zenbatetan ez dagoen honen aztarnarik; zenbatetan dagoen berariaz literatura egiteko asmoa, zenbatetan izan nahi duen testimonio soila idazlanak...

      Hamarren bat baizik ez dira lan anonimoak; izen-abizenez sinatuta daude beste guztiak. Alde horretatik esan liteke kolektiboko kideen lanen bilduma dela, lan kolektiboa baino. Kolektiboa talde oso txikitan, askotan banaka, sakabanatuta egotearen ondorioa da hori, ezbairik gabe. Herreran, multzo handian zeudenen artean egindako aldizkarietan, izenpetu gabeak edo goitizenez izenpetuak izan ohi ziren lanak. Modulu bateko edo besteko presoen testuekin osatu aldizkariak ziren, ez halako edo holakoren idatziak.

      1937-1941 bitartean egin zuten Espetxean aldizkarian ere izenpetu gabe zeuden lan ia guztiak. Beraz, berariaz horrela nahi izan gabe ere, azkenean itxura ezberdina hartzen du emaitzak, baldintzen arabera.

      Dena dela, pentsaezina da bi-hiru kartzelatan batuta dagoen kolektiboak eta ehun kartzelatan sakabanatuta dagoenak era berean idaztea aldizkari baterako. Idazteko motiboak ere ez dira berberak, idatzietan ezartzen diren sentimenduak ezin dira berdinak izan, beharrak bakoitzak ditu bereak, izuak... zer esan! Talde handian dagoen kolektiboaren idatzietan oso urri agertzen da bakardade sentimendua, esate baterako. Kartzeleroen presentziak, errepresioak... oso trataera diferentea dute sakabanatuta dauden eta talde handitan dauden presoen aldetik.

      Espetxean aldizkariko testuetan urruntasuna agertzen da, inguru arrotza agertzen da. Baina bakardadeak, bakardade pertsonalak, apenas du lekurik. Puerton eta Herreran 1980ko hamarkadan egiten ziren idatzietan ere ez gehiegi, lantzean behin agertzen den arren herriarengandik isolatuta dagoenaren sentimendu gisa. Eta ez da nahastu behar herriarengandiko isolamendua eta bakardadea, beste kiderik gabe bakartuta, isolatuta eta setiatuta, komunikazio eta harreman murriztuan edo gabetuan dagoenaren bakartasun gordinarekin.

      Ataramiñe hauetan bakardadeak askoz leku handiagoa du urruntasunak baino. Bakardadeak gainditu egiten duela urruntasuna, esango nuke.

      Bestalde, merezi luke aztertzea zentsurak zelako eragina izan duen 70 urteotako euskal preso politikoen idatzietan. Norbanakoen arteko harremanetan erabiltzen diren eskutitzetan izango du eraginik handiena zentsurak, baina iruditzen zait urteen joanean bere joerak hartzen dizkigula idazkerak. Boligrafoa hartzearekin batera isiotzen zaigula zentsuraren argi gorria, gutxienez horia, eta belarri ertzetan jartzen zaigula iratxo zelataria, «Aizak, ea zer idazten duan gero!» esanez.

      Beti dago barne tirabira: hari esan nahi, hauek jakiterik nahi ez. Atzenerako, eskutitz pertsonaletan ez ezik narrazio eta ipuin fantasiazkoetan ere utziko du bere lorratza zentsurak, bizitza osorako eritasun bihurtzeraino agian.

Ataramiñe 02 eta 03

Lehenbiziko Ataramiñe 2002koa da. Atzetik aurrera, aurretik atzera, orri pasan eta jauzika hartuko ditut lerroren batzuk hortik, besteren bat hemendik. Hasteko, Xanti Iparragirreren bertsoa:

            Urrun da zeru urdina

            urruntasunaren mina

            gainetik kendu ezina

            espetxeetan dauden haientzat

            besarkadarik handina

            ni urrun bizi naiz baina

            egin nahi dut ahalegina

            ahal badut atera mina.

      Josu Ormaetxearen bertsoetatik bat:

            Aurrera! Dio barne indarrak,

            adimenak ta bihotzak,

            ekin ta ekin mozten direla

            kateak eta izotzak!

            Ez gara jauntxo batzuen morroi

            edo menperatu motzak,

            etsi gabeko jarreraz beste

            itxura dauka laiotzak.

      Lehen zenbakian badira kartzelako bizimoduaz hitz lauz egindako kronika politak ere. Hona Enrike Letonaren lerro batzuk: «Hor datoz, oinetakoak sumatzen dira eta gutxienez hiru edo lau dira. Atea zabaldu eta ziegara sartu dira hiru. Laugarrena atean gelditu da. Deus esan gabe mantak eta izarak kendu eta ohetik atera naute jarrera txarrean».

      Bigarren zenbakian Aitor Lorentek erreferentzia ugariri helduz josten du Reading kartzelako balada luzea: pentagrama alanbre arantzaduna denean.

            Reading-en bitakora kaiera,

            zeinaren orritxoak

            antsiedadeak gizendutako

            kilkerrek, girgiluek

            irensteke dituzten...

            Reading-ek

            O. Wildek ezagututako

            zulo zikina, zulo sakona

            jarraitzen du izaten,

            giltzaperatuok zerua deritzogun

            oihal pusketa urdinxka horren peko

            zulo sakona, zulo zikina

            subsistentzia,

            subexistentzia

            inexistentzia

            edota murruan beste adreiluren bat

            baino ez izatearen aurkako

            erresistentzia...

      Ideietan poemaren amaieran dakar gakoa Sergio Garciak:

            B. Brecht leitu baino lehen

            jakin bagenekien

            azkenean gure bila etorriko zirela...

      Poesia eta bertsoez gain, prosak leku dezentea du bigarren Ataramiñe honetan. Kartzelaren itzalak jotzen badu, gaiak ezinbestean bistaratzen ditu maitasun harremana, oroitzapenak, euskara, gaueko ametsa...

      Narrazioek eskutitz forma dute batzuetan, edo eskutitzak dira narrazio itxuran. Harreman eta komunikazio bila jaurtitako hariak baitira guztiak.

      Kartzela batetik bestera, bidaiaren kronika egiten du Enrike Letonak, txistea dirudien kasualitate eta guzti. Korridoreak, geltokiak eta bidegurutzeak baitira hemen kartzelak eta kundak. Desmunduko bidaiari gara presoak, furgoi handi ondo zarratu horietan.

      Karlos Apeztegiak behin eta berriz salatuko ditu Kordobatik kartzelan euskarari ezartzen dizkioten trabak, telefonoz etxekoekin euskaraz egitea ere debekatuta zeukatenean.

      Eta Unai Parotek kartzela beretik puntapaxan mailua: «Euskalduntze horretan, gure hizkuntzarekiko euskaldun eta euskotarren alferkeriaz ohartu naiz: euskararen etsai nagusiak geu bihurtu gara!».

      Olatz Caminos, bisita amaitu berria gogoratuz ari da: «Orria eta boligrafoa hartu ditut eta idazten hasi naiz, duela ordu gutxi pasatako uneak luzatzeko irrika bizian. Izan ere, ez al da ba idazmena gure gozatzeko bide iraunkorrena? Ez al da ba irudimena gure errealitatea?... Ez al dira bada bi ordu horiek irudipena, etengabe harrapatu nahi den baina ihes egiten duen amets goxoa?».

Ataramiñe 04 eta 05

«Presoa bortxaz, oihuz, miseriaz, probokazioz inguratuta bizi da eta askotan biziraute soilarekin nahikoa du. Sarrionandiaren poemetan itauntzen den legez, G.K. Chesterton-ek La Salve bisitatu ote du inoiz? Edo bestela, zer axola zaio mutil torturatuari poeta um fingidor den?». Olatz Caminosen hitzaurretik hartu dut zatitxoa, aski adierazgarria iruditu zaidalako.

      Hurrengo zatia Joseba Arregiri kendu diot Isolamendua poematik:

            Tori! Nire «mundu erreala»;

            aislamendu zokoa

            kartzela bazterreko ziega,

            hau da logela, jangela edo amesleku, ilusio bila

            dabilen liburutegia

            hiru metro karratuetan dudan espazioa.

            Itxaropen mingots eta «plazer» laburrak

            «difuminatzen» diren isolamendua.

      Izengabetan geratu nahi izan duen presoak, «Sentimen ta desioen gunetzat dekogu arima» dio, Arima narrazio ederrean: «Deliriumen Boga Bogan bezala egun bat, eta beste bat, eta beste bat... ziega honetan. Hiru liburu, koadernoa... Leihorik ez, aulkirik ez, kiderik ikusterik ez, aldatzeko erroparik ez, barrukoa ere ez».

      Ondasunak gutxitu zaizkigu, bistan denez, baina ezer ez duenak gutxirekin du asko, eta kontsolamendua hurbil: «Zenbait hilabetetako kontua da, zelda normaletara iritsi arte, beste batzuek urteak egiten dabez hola eta askoz txarrago».

      Eta bisitarenak behin eta berriz ageri dira liburuz liburu: «Ordua joan, atea giltzatu, pasillotik bi oihu eta azkenez banaketa, fisikoa. Bakoitzak bere bidea. Guk itxarongela, biluzketa, eurek itzulera bidaia, eta guk bidaiaren kezka... Paketea hartzerakoan galdetzeko nebazan gauzak oroitu dodaz, betiko lez ahaztu eta ateratzerakoan gogoratu, ez zen garrantzizko ezer baina azken hiru bisitetan ahantzi dot, kale izkinan orga txiki, balantza herdoildu eta zurezko kutxekin arrainak saltzen zebilen andrak bertan jarraitzen duen, herria egunean irudikatzeko noizbehinka halakoak galdetzen dodaz».

      Poesiak ezertarako balio ez digunean, poesia egitera jotzen dugu hain zuzen, Angel Figeroak bezala:

            Gaur bezala noizean behin tristura datorkit.

            Orduan ez diot bizitzari graziarik aurkitzen,

            ez dut segitu beharreko bidea ikusten

            ez dakit zer egin,

            ez dakit nora jo.

            ...

            Hala ere, tristura baino sakonago,

            itxaropen zati txiki eta indartsua nabaritzen dut.

      Esplikaziorik ez daukaten gauzak azaltzera dator Aratz Estonba, Haratagoko lurraldeak poeman:

            Aukeran genituen itsasontzietatik

            hauxe aukeratu genuen

            ez politena izateagatik,

            ezta bere kolore urdinagatik.

            Tripulazioaren malko eta irribarre zintzoek

            badiatik haratago zuten helburua,

            horrekin nahikoa genuen.

      Igor Letonak bakartze ziegatik egiten du bere kronika. Guztietan gogorrena, kartzela berean Oihane Errazkin kidea hilik aurkitu dutela jakitean:

«Oihanetxo! Zer pasarazi diten bide hori hautatzeko!?». Erantzunik gabe geratzen zaio galde-erregua, eta horixe du, seguruenik, saminetan mikatzena.

      Hogeita hamar bat urte lehenago Gotzon Alemanek egindako bidetik doaz Peru Alvarezen gogoetak Mundu berezia poeman:

            Jendeak inguratuta

            inoiz bakarrik zaudela

            pentsatu al duzu?

      Jon Mintegiagak triku narruan bilduta hitz egiten du:

            Bizitzatik zatozenok

            konpreni ezazue gure beldur,

            distantzi eta uzkurkeria,

            belatz begi hauen mesfidantza;

            zakarkeriatik babestu gaituen

            oskola jantzita bizi gara

            tarteka bakarrik burua azaltzen dugula.

      Galder Bilbaok hitzen falta du gose greba deskribatzeko:

            Bizitakoa deskribatzeko

            oso labur dira bi hitz

            greba askoz luzeagoei buruz

            entzun egin dugu aunitz

            ez dakit nik zer gertatuko zen

            gehiago egon behar banintz

            ur botila gertu momentu oro

            txupetea baldin balitz.

      Kartzelarekin zerikusirik ez duten gaiei buruzko ipuinak eta narrazioak egin dituzte preso batzuek, Joxe Blanco, Oscar Barreras edo Txomin Troitiñok esate baterako. Baina beren ingurunean dauden arazo eta gorabeherei buruz idatzi dute hitz lauz aritu diren gehienek, hala nola Joxe Karlos Apeztegiak, Igor Letonak, Olatz Caminosek, edo Aitor Fresnedok bere Gazta baten truke idatzi jostari eta ederrean.

Ataramiñe 06 eta 07

            Esku bik elkar hartu dute

            Elkar laztandu dute

            Kristalaren alde bietan.

      Bisitetako agurrak eta adioak dira Garikoitz Arruarterenak. Harriet Agirrek, berriz, honela dio Galderak poeman:

            Desioak garesti.

            Ametsak ere bai?

            Ametsa desio dut

            desiozko ametsetan...

            Halere errealitateari

            bizkarrik eman gabe

            aurrera egingo dugu,

            errealitatea ere

            amesten dugulako.

      Asier Kintanaren Besarka nazazu poematik hona lagin bat:

            Besarkada galduetako planetako biztanleek

            ez al dute esnatzerakoan bakartasuna sentitzen?

            Zeruari begira daudenean,

            ez dabiltza haizearen laztan baten bila?

            Eskuek poltsikoetan sartu eta

            hauts magikoen bila dabiltzanean,

            ez al dute atzamarretan

            galdutakoaren sentsazioa pairatzen?

      Ataramiñe 06 eta 07 liburuetan ere badira beren inguru eta denbora-espazioaren lekukotza hitz lauz egin duten presoak, Karlos Apeztegia da horietako bat: «Dena den, kartzelari guztiek ez dute zakarkeriaz eta gorrotoz jokatu, 2003ko azaroan telefonoz euskaraz hitz egitea debekatu zutenean ere, kartzelari batzuek jarrera eskuzabal eta ulerkorra erakutsi baitzuten: «Euskaraz hitz egitea zure eskubidea da eta niri berdin zait zein hizkuntzatan hitz egiten duzun, baina euskaraz hitz egiten baduzu zure solasaldia bertan behera geldituko da».

      Anonimatuan geratu nahi duen beste preso batek honela dio Bederatzi metro karratuk, gizartea osatzen dute lanean: «Atxiloketak gauean gertatzen dira, atxilotua beste unibertso batera igarotzen dela oroitarazteko edo. Gauaren magalean etxetik atera, bakartu, lotu, burdinsaretu, biluztu, arakatu... Argazki eta atzamar markez josi, identifikatu...

      «Barre eta irainak...

      «Espetxeko arkitektura bera, presoa minutuz minutu begiztatua izateko erara egina da dorre zentralizatu batekin. Ateko zirrikituak, patioko kasernak... Presoa, funtzionarioen so etengabetik at, ez bizitzeko...

      «Zentzuek garrantzi berezia hartzen dute espetxean. Murru, ate eta burdinsareek ikusmena galaraztean, entzumena garatuz doa abereen gisan...

      «Jan, zutik egiten dut; ispiluaren aurrean norbait ikusiz, bakarrik ez bazkaltzeko».

      Aldizkariotan mordoxka dira kartzeletako egoera azaldu eta salatu nahian idazten dutenak. Ehunen bat kartzelatan banatuta gaude gaur euskal preso politikoak, auskalo zenbat galeria eta ziega bakartutan sakabanatuta. Batzuok imajina ezin ditzakegun egoera latz eta absurdoen lekuko eta jasaile dira beste batzuk... Ez dakit hitz idatziak noraino diren gauza zenbait errealitate diren-direnean azaltzeko; esan ezinak, deskribaezinak baitira bizipen batzuk, eta, ahalegin handienak eginda ere, errealitatearen deskribapenak fikzioa dirudi, eta fikzioa... fikzioa ez da iristen egundo errealitatearen gordina erakustera.

      Dena dela, urteak pasa ondoren atzera begiratu eta gaurko espetxeetan zer gertatzen den jakin nahi duenak, Ataramiñe urtean behineko agerkarien orrietara jo ahal izango du.

      Preso batzuek euren bakardadean egin duten literatura, zaletu moduan idatzi dutena dakarte aldizkariok. Lan horien literatur maila aztertzea ez da nire egitekoa, eta ez da, noski, gehien kezkatzen nauen kontua. Bestalde, literatur koadernoak izanda, hainbat egilek betiko gai bera hartu izana, kartzela eta kartzela inguruko kontuekin itzuli-mitzulika idatzi izana, alegia, egotz diezaguke nahi duenak, bidenabar literatur maila ere gutxietsiz arrazonamendu horrekin.

      Kalean dauden idazleek kaleaz, kaleko jendeaz eta kalearen inguruko gaiez idatziz egiten dute gehienbat literatura, eta ez zaio inori entzuten gai errekurrentea denik hori. Detaileak dira.

Ataramiñe 08 eta 09

Presoek urtez urte han eta hemen, auskalo zelako zuloetan, idazten dutena batzea ez da lan samurra izango; lan horiekin liburua osatzea, ohikerian eta betelan soilean jausi gabe osatzea batik bat, zailagoa izango da beharbada. Orain arteko zortzi liburuen emaitzari begira, batzuen edo besteen iritzien arabera, lortuak ala ilortuak izango dira Ataramiñeren hasierako helburuak, zehatzak nahiz zehaztugabeak, zirenak zirelakoak.

      Hor dago, dena dela, liburua, eta norbere lanak argitaratzeko aukera ematen dio edozein presori. Eskatu ere egiten dio ahalegina, jakina, lan komuna den heinean, baina, Ataramiñe argitaratzeari uzten zaionean, ondo legoke euskal presorik ez dagoelako izatea.

      Ataramiñe elkarteko sortzaile eta partaide izan den Jon Etxeandiaren aipamena egin gabe ez nuke sail hau amaitu nahi. Etxeandiak aspaldikoa zuen ezpala, ez alferrik preso egin zituen urte luzeetan izan zen barne aldizkarietako bultzatzaile gogorrenetakoa. Hala oroitzen dut Herreran, hala datorkit gogora haren Alcalako sustatzaile jarduna. Eta ez ziren bakarrak izan. Gainera, beti asmatu zuen sustatzaile eta eragile lana sortzaile alderdiarekin uztartzen, horren lekuko dira bere poemak eta bestelako idatziak.

      Urte ilara ederra espetxean eman ondoren, segurutik bere barru emankorrak hala eskatuko ziolako, kalean kartzelako literaturari leiho bat zabaldu arteko onik ez zuen izan. Jon presoak hainbat poema eman zituen argitara «Itzalpeko ahotsak» Susa aldizkariaren zenbaki bikoitz berezian, Pabel Ortzantza izengoitiarekin. Handik urte batzuetara Askatasunak Kartzelako lanak (2002) liburua kaleratu zion, eta Segapoto kolektiboan ere parte hartu zuen Gosea lagun laguna liburua osatzeko. Jon 2010eko otsailaren 9an zendu da. Ataramiñe bilduma-liburu hauen guztien atzean Etxeandiaren itzala eta leinurua dago, bera izan zen bidegile sutsuenetakoa. Geratu behar zaigu gure aldi honetan hamaikatxo esker-zor kitatu ezinezko... Baina lerroen abailak narama bere errotan eta, honenbestez, itxi dezadan lagunaren gorazarrezko parentesi hau.

      2002ko aurreneko aldizkari hartatik 2009ko zortzigarren honetara aldea badagoela begitantzen zait. Testigantzak, espetxeko egunerokotasunari buruz ari direnak, ugaldu egin direla esango nuke, batetik. Idazten dutenen artean izen berriak gero eta gehiago dira; bestetik: hasiera hartakoak, batzuk kaleratu direlako eta besteak aspertu, isildu direlako, ezkutatu egin dira, temosoren batzuk ez gainerakoak.

      Irudipena daukat labirintotan ez dutela berdin idazten berriek eta zaharrek; era ezberdinean begiratuz edo angelu ezberdinetik erreparatuz idazten dutela, alegia, espetxean berri samarrak direnek eta urte mordoxka eginda aurrera doazenek.

      Urteen buruan harrimena ahitu, gutxienez urritu, egiten da lekuotan, edozer gauza posible dela ikusten zoazen heinean, eta, aldez edo moldez harritzen ez zaituena, ez duzu aintzat hartzen, ez duzu, beraz, idazten. Edo idazten hasteko baino areago amorrarazten (agian eraisten) zaitu egin dizutenak, gertatu denak, ikusi duzunak.

      Harrimena lorrindu edo beste zerbaitetan bilakatzeko adina denbora ez daramatenek abantaila daukate lekuon izaera, nolakotasuna, azaldu eta tolesgabeki idazterakoan.

      2008 eta 2009ko liburuotan ere idazketan hasi berriak dira partaide batzuk; eskarmentua lehendik zekarten beste batzuek, Mikel Antza esate baterako.

      Espetxeko eguneroko bizimodua du idazgai hainbat eta hainbatek, testigantza alegia, eta horiexek dira, nire ustez, bihar edo etzi, gure kolektiboaren izatea eta historia idazteari ekiten diogunean, baliotsuen izango zaizkigun lerroak.

      «Bukatu da», dio Aitor Aranzabalek aurrez aurreko bisitaren ondoren. «Moduluko bidaia tristeari ekin diogu, bakardadea da minik gorriena. Hausnarketarako unea, aita eta senar axolagabe eta traketsaren pentsamendu korrosiboa, garratza, nire buruaren jabe egiten da. Gogoeta hauek lurperatzeko beharra daukat, aldarte onekoa naiz, berezko baikortasunaren menpean bizi naiz. Eskerrak».

      Zorion Zamakolak harremanen hariari heltzen dio: «Bisitek presoaren egutegia markatzen badute, eskutitzek eguna baldintzatzen dute: kartzeleroak posta banatuko duen unea datorrela sentitzen dugunean hasten dira gogoetak: ekarriko ote du gaur? (...) Badago jendea beti-beti umorea gorenean gordetzea lortzen duena. Egoera txarretan ere, dagoena beti onez eta ikuspuntu aproposenetik hartzen dute umore-txertoa gehitzeko lerro artean. Irribarrea zabaldu eta bihotza berotzeko ahalmena daukate».

      Agustin Figalek bertsotan kontatzen du bisitaren atarramendua:

            Eguaztena gaur da

            dadukat bisita.

            Betiko lez urduri

            Joan naz korrika.

            Zazpi urtez ez ditut

            haiek ikusita.

            Egun zoragarria

            da iragarrita.

            Oraindik ere ez da

            hasi hika-mika.

            Herria, koadrila

            dauzkagu mintzagai,

            une on eta txarrak

            kontatu ere bai.

            Euren alabaz mintzaz

            biak lerdeaz blai.

            Osterantzean ere,

            jardun dogu lasai.

            Danak bere horretan

            egun ere darrai.

      Baina sorta horrek baditu hamalau bertso, eta komeriak ez gutxiago.

      Naiara Mallabiak ere bisita eta haren ondoren gozo-mikatza darabil gogoeta laburrean; Maritxu Uzkudunek Maitasuna, Denbora, Adiskidetasuna... goiburuetan josten ditu poemak. Eta badira beste batzuk, bai narrazioan, bai poesian eta bai bertsotan, kartzelatik apur bat urrunduz —kartzelatik urrundu beharrez eta nahiz— idatzi dutenak.

      2009ko Ataramiñera etorrita, Karlos Apeztegiak espetxeko bizi baldintzen erradiografia zatiak dakartza, aurreko zenbakietan legez, kronika eta salaketa tartekatuz. Iñaki Gonzalok ere kartzelako gorabeheretako bat aukeratzen du kronika laburra egiteko.

      Bide bertsutik ekin dio Ibon Meñikak Nanclaro-klaru narrazioan; kondukzioa —Galiziatik Langraitzera eta atzera Galiziara, Fisterratik Matxitxakora bitarteko labirintoan—, Langraizko egonaldia eta isolamendu ziega: «Maiatzak 1; langileon borroka eguna. Langraitz, orain dela hile bat bezain ospel dago. Inguruan ditudan hauek ez dute bada justizia sozialaren eta euskal herri langilearen termino eta esanguran askorik sinesten. Sartu eta ongi etorri berdina, urdindun berdinek egina! Mundu txiki, mundu ezer... Galeriaren bukaera aldera naramate oraingoan. Ziega psikiatrikoen gunea omen da hau».

      Modulu aldaketaren kontaketa kriptiko samarra egiten du Patxi Urangak, eta Oier Gonzalezek gauzarik ohiko eta arruntenak aipatzen ditu, baina xehetasun berriez ohartematen badaki: «Patioan zirkuluan paseatzen gara, erlojuaren orratzen kontrako norabidean. Berez, giltzapean ihes egiten digun denboran atzerantz itzultzeko ahalegin desesperatua dela dirudi. Ezagutzeko aukera izan dudan espetxe guztietan norabide bertsuan dabil jendea, erlojuaren orratzen kontra etengabe. Fresnesen izan ezik, bertan aste parea igaro nituen eta patioak estuegiak dira zirkuluan ibili ahal izateko».

      Naiara Mallabiak galdera andana jaurtitzen du:

            Zein da minaren hizkuntza?

            Zer esaten dute zauriek?

            Zergatik mutua da beldurra?

      Eta Iurgi Garitagoitia gazte erdi lasturtarrak gau betean ilargiari dei egiten dio batean, oroimeneko natura birgogoratzen du bestean, eta arima estutua askatu du hurrengo poeman:

            Garrasi batekin hustu nahi nuke gorputza

            dena bota eta indar guztiak ahuldurik

            lurrera erori.

            Akaso horrela, ezinegon honek

            ez dit barrua sutuko.

            Akaso horrela, loak hartuko nau

            goizeko zazpietan arrotz batek esnatu arte

            eta ez dut argazki hori

            gaurko madarikazioarekin begiratuko.

      Urteen eta mendeen buruan ez da gehiegi aldatu espetxeetako aienearen sinfonia. Zergatia Oskar Barrerasek azaltzen du polito liburuaren sarrera hitzean, eta zati batzuk hartu dizkiot Ataramiñe hauen saila ixteko: «Jendarte baten gupida maila, haren espetxeetan sartuz neur daitekeela utzi zuen idatzirik batek. Ikurra nolako espetxea halako jendartea izango dela adierazi nahi duen heinean ulertu ulertzen da esaldia, barrukoa ezaguturik kanporakoari buruzko datuak lor ditzakegula adierazten duen neurrian uler daiteke ulertu.

      «Zitalkeria. Hauxe ñabardura. Hauxe bera hasierako esaldiari eman beharreko zuzenketa: jendarte baten zitalkeria maila da haren espetxeetan sartuz neur daitekeena. Murruek porrot batez hitz egiten dute kanpotik, porrot horren tamaina barrutik ezaguturik.

      «Askatasuna kentzearekin bat duintasuna lapurtzen zaio presoari.

      «Pertsonaren aktibitate oro behatua, fiskalizatua, goitik ordenatua izaten da presondegiko antolaketa panoptikoaren bidez. Panoptikoa: anaia handia goitiarra, kontrol sozialaren paradigma; espetxea maila txikian eraikitako jendarte gisa, jendartea maila handian antolatutako espetxe moldea.

      «Preso politikoen existentzia ukatu nahi dute, bizitza publikotik haren irudia bera desagerrarazi. Arriskutsuegia suertatzen zaion kolektiboarenganako elkartasun keinu oro kolpatu non sentimenduak ere legez kanpo kokatuko baitituzte, maitasuna zigortu beharreko delitu bihurtuz».

Irriparra

Negu gorrian ez du beti elurte ikaragarririk egiten hemen, La Moraleja honetan, baina bai izoztea. Patioan eguzkiak harrapatzen ez duen saila eta han-hemen egiten diren putzu guneak jelatuta egoten dira egunetan. Jela tarte horietatik ihesi ibiltzen dira preso gehienak, laprast egin eta, ikuslearen barregarri, erorkera txoroan takateko galanta hartzearen beldur. Ez ordea Europa ekialdekoak; izotzguneen gainera joaten dira horiek zuzen, irristada dotoreak egitera. Euren lurraldeko negua aurkitu bide dute, neurri txikian bada ere.

      Patioan, pasiera lasaian oin muturretara edo zeru goietara begiratzea ohi da preso gehienon ariketa, baloiari ostikada geldoka dabiltzanek uzten duten neurrian. Kirola ere egiten dute batzuek; futbol omnipresentea, korrika... Uda eta negu egunero jarduteko bezain konstanteak gutxi izaten dira baina.

      Horrela joaten dira egunak, eta horrela geunden, inguruari begira, uda hasieran Iparra, gure ir-Iparra ekarri zutenean hona.

      Denbora generaman moduluko hiru kideak elkarri begira, esatekoak aspaldi esanda, aurreko laugarrenak —eta haren aurrekoak ere bai— alargundu gintuenetik, eta parajeotan ohi denez, eskertu genuen aurpegi berria mahaiko laugarren lekuan. Asfaltero petoaren tankera hartu genion aurrenetik, baina mendiez hitz egiten zuen, bateko eta besteko bazterrez, Ernio eta Izarraitz, Karakate eta Kalamua... hemen amesten ditugun ibilbideez, alegia.

      Egonezinean nonbait, iritsi eta bi-hiru egunetara ekin zion saltaka, ez dakit norbait harrapatu nahian edo baten batengandik ihesi, patio jiran. Uda ondoren udazkena, eta korrika jarraitu zuen mutilak astelehenetik ostiralera.

      — Egin duk gaur ere?

      — Bai; egin diat pixka bat.

      — Jarraitu hik horrelaxe, norbaitek egin behar dik eta.

      Pentsatzen nuen udako bero astunak eta udazkeneko hego haize ederrak joatean jaitsiko zuela erritmoa, baina ez. Negu atarian, lehen izotzak ez dio erasanik egin; belaunetarainoko praka estuak, kamiseta... arin ibiltzen da patio biran. Freskura dario, eta dotorezia, zergatik ez esan!

      Horixe pentsatu behar izan du beste moduluan dagoen Elkorok ere bisita egunean ikusi duenean. Zapata beltz dotoreak eman baitizkio. Zapata beltzekin eta —batzuek eztei egun jai handietarako darabilten gorbataren gisa— bisita eta halakoetarako soilik janzten dituen betaurrekoekin, gaztetasuna ez ezik lustrea ematen dio gure laukoteari.

      Negu gorrian behe lainoak badaki hemen hotza hezurretaraino sartzen, haize zorrotzak belarriak urratzen ez dizkizunean, baina Iparrak bere galtza motzekin jarraitzen du korrika, egunik barkatu gabe.

      Ez dakit nola demontre moldatzen den dutxatu eta arropak garbitzeko. Eguraldiarekin batera hozten baitira hemen dutxako ura eta berogailua. Gastuak murrizteko sistema izan behar du inola ere, txantxa izorratzailea dirudiena. Uda betean baino dezente hotzago baitago dutxako ura ziegan.

      — Nola konpontzen haiz dutxatzeko? Edozein ordutan hotza zagok ura.

      — Hotza? Tira, tira, ni kantauriar portu-herrikoa nauk; zer hotz eta zer arraio, gero! Hi ez al haiz dutxatu? —eta irribarrea egiten du, nire susmoak isiotzeko bezain argia.

      Dutxatzea ez da txantxa, ur hotzetatik irtenda ziega ez dagoelako epelago, baina kasik okerragoa da arropa garbiketa, eta lotsa ere ematen dit baldean oka eginez daukadan multzoak, horrixe begira irribarrez sumatu bainuen aurreko batean.

      — Hara, atzo gauen lixiba egin nian, azkenean —esan diot goizean txabolora etorri denean, dutxa eta harraska inguruan zintzilik dauzkadan arropak erakutsiz. Usaindu ezean ezin du jakin arropa zikinak direla denak, garbitu ez baina berari erronka jotzearren eskegi ditudanak—. Hotz demonioa zegoan, baina egin nian eta dutxatu ere bai.

      — Ez zaiok beldurrik izan behar; kikildu gabe aurre egin behar zaiok urari, izotz koskorretan erortzen bada ere.

      — Kantauriar portu-herrikoa haizelako esango duk hori.

      — Pasaitarra; zer uste huen ba! Hara, antzina hartan, erromatarrak baino aise lehenago, bikingoak beren adar tenteekin lur bila azaldu zirenean itsasotik, «Pasaia, potroik baek!» orroa egin ziotean gure asabek denen aurrean zetorrenari, eta Galiziaraino larratu zitian izuak. Izena ere ordutik zetorkiok nire jaioterriari.

      Adarra jo nahi dit dotore, alu honek.

      Uste ez nuela harrapatu dut. Korrika saioa egin ondoren, ziegetara igotzeko orduari itxaron gabe patioko dutxetara sartzen ikusi dut. Asko luzatu gabe gandutu dira kristalak. Bakarren batzuk besterik ez dira dutxatzen hor, eta oilaskoak lumatzeko bezain bero etorri behar du urak.

      — Izotz koskorrak aise lurrintzen dituk hor —bota diot azaldu denean.

      — Pereza ematen dik dutxatik irteteak —aitortu du portu-herritarrak irribarrez.

Ihes trabatuak

Jose Ramon Goikoetxea Ardotxiren liburua eman dit lagunak: Mentxakaren aitorpena (2006, Elkar).

      Egonezin batean irakurtzeko orrialdeak idatzi zituen Ardotxik. 1971ko martxoaren zazpian atxilotu zuten eta, kartzelara igaro artean, polizia-etxean pasa zituen hamabost egunen kronika da berea. Hamabost egun horietan bizi, jasan eta gogoratu zuenaren kontaketa. Polizien galdeketari aurre egiteko eta ahalik eta gutxien esateko modua prestatzen du leotzean daukaten denboran.

      «Nola ote dabil jende hura guztia? Poza ematen dizu beraiekin egoteko aukera izan dezakezula pentsatze hutsak. Sabin Arana, Bareño, Iñaki Aizpuru, Andoni Arrizabalaga, Juanito Sarasola... Kartzelan jarraitzen dute oraindik. Badakizu, aitorpena ondo aterata ere, urte batzuk eman beharko dituzula itzalpean...

      «Libretan jasotako oharrek ematen dizute kezkarik handiena... Blok madarikatu horretan idatzitakoa gogoratzen saiatzen zara.

      «Zenbait lan eta txosten dauzkazu bilduta, eta arrisku handian jartzen zaituzte, besteak beste, Botella eta Roberto operazioei buruzko zirriborroek, zeren Burgos eta Carabanchelgo presondegietatik ihes egiteko lanak gera daitezke agerian... Nola eraman litezke, ordea, horrelako gauzak gainean? Ondo damututa zaude. Mila aldiz madarikatu duzu zure baldarkeria...

      «Satorren bitartez jakindako azken albisteak ere jasota dauzkazu libretan. Burgosko presondegiaren ingurukoak dira denak...

      «ETAko preso politikoek egindako txosten bat jaso genuen Burgosko espetxetik Bizkaiko talde militar baten bidez... Presondegiko planoa zen; nahiko zehatza... Dutxak, bereziki, kontu handiarekin jasota zeuden; izan ere, handik barrena proposatzen zuten ihesaren aukera.

      «Josu Abrisketak hartu zuen ardura kartzelan, eta satorrak, berandu baino lehen, lur azpiko lanetan murgildu ziren buru-belarri. Isurbideen sarea aztertu zuten arretaz, estolda zulorik egokiena aukeratu baino lehen. Ate txiki bat egin zioten furgonetari zoruan, eta hura baliatu zuten, metalezko tapa borobila jasota, lurraren erraietan inork ikusi gabe sartzeko. Aste askotako lana behar izan zuten kartzelaren azpira ailegatu arte. Burdin hesi bat baino gehiago jarri zitzaizkien traban, eta sopleteari esker zabaldu zuten bidea. Metalak detektatzeko sistema batekin ere egin zuten topo... Azkenean, murru bat bota ondoren, kartzelaren sotora atera ziren».

      Besteak beste armak aurkitu zituzten espetxearen azpi hartan, eta presarik gabe miatuz gero auskalo zelako aurkikuntzak egin ote daitezkeen bai han eta bai beste espetxe zahar batzuen sustraietan. Oraingoan, baina, Ardotxiri jarraituko diogu:

      «Zenbait pareta bota ondoren, azkenean, bila zebiltzan galeriara atera omen ziren. Egun gutxitako lana ematen zuen... Zoritxarrez, ordea, beste oztopo bat jarri zitzaien aurrean: zementuzko murru lodi bat... Galeria bitan banatzeko egina zegoen, eta presoak zeuden alderdiko bidea eragozten zien. Ezin zuten ez bota ez zulatu, eta azpitik saiatu ziren. Horretan zebiltzan auziari ekin ziotenean, eta handik aurrera ikaragarri zorroztu omen ziren zainketa-neurriak barruan...

      «Ez genuen jakin seguru nola. Funtzionario batek, nonbait...».

      Horretan izorratu ziren ihes saiakera harekikoak. Baina presoen ihes nahia, bizi nahia bera bezalaxe, zaputz bakoitzetik berpizten da lehenago edo geroago.

      «Gerra kontseilua hurbiltzen ari zela-eta, Martutenetik Burgosera eraman ninduten ni» dio Iñigo Alkainek lagunaren eskutitzari erantzunez. 33 urte atzera begiratuz ari da. Ihes ahaleginarenak eta beste hamaika gorabeheraren hari muturrak erakusten ditu, historia luzeagoen adierazgarri. Noizbait gaindituko ahal dugu labur behar hau!

      «Gaur egun batik bat gure seme Egoitz bisitatzera noanean berpizten ditut memorian 1975eko martxoko egun haiek.

      «Hiru eguneko periodoa isolamenduan egin ondoren pasa ninduten modulura. Jesus Mari Zabarte Garratz, zegoen han, eta laster aipatu zidan ihesaren kontua. Hogeita hamar urtetik gorako zigorra eskatzen zidatenez, bizkor eman nion baiezkoa, ni pm-etakoa nintzen arren.

      «Burgosen modulu apartean ginduzkaten ETAkoak; modulu honetatik kartzelako beste lekuetara, larunbatetan soilik igarotzen ahal ginen, bokiek zinemara eramaten gintuztenean... Zinemaren ordu horretan etortzen zen hirugarren graduan zegoen preso arrunt bat kartzelarako esnea ekartzera, eta rastrilloko lehen atea irekitzen zen orduan, arratsaldeko zazpiak inguruan. Horixe izango zen ordua.

      «Gu, atearen ondoko trastetegian ezkutatuta egon ondoren, esnezalearekin sartuko ginen rastrilloan eta aurreneko kartzeleroa indargabetuko genuen. Zerbitzuburuaren bulegora iritsi ahal izango ginen horrela, hura ere lotzeko.

      «Baina 1975eko martxoaren zortziko larunbat hartan bi funtzionario gehiago topatu genituen...

      «Sei lagun ginen ihes saioan: Garratz, Lazkaoko Patxi eta neu batetik, eta hiru preso sozial bestetik. Sasoi hartan ez zegoen beste euskal presorik Burgosen. Hiru preso sozialak, berriz, konfiantza izateko moduko baldintzetan zeuden: hemen ez ezik, zigor handiak zituzten Frantzian eta Italian ere.

      «Garratz eta Patxik, piparekin, lurrean etzanarazi zituzten bokiak, eta nik, sozialen laguntzarekin, eskuak eta hankak lotu nizkien. Hasieran ondo zihoan lana, bi boki lotu genituen, baina zerbitzuburuak ez zuen etzan nahi lurrean, kaskagogortu egin zen. Preso sozialak ostikoka hasi zitzaizkion... zalapartaren nahas-mahasean ihes egin zigun esnezaleak, eta alarma eman zuen. Laster inguratu gintuen guardia zibilak.

      «Gauzak prestatu bezala atera izan balitzaizkigu, kartzelaren azken horma gainez pasatzea izango zen hurrengo urratsa. Mantenimendu gelaren ondoan zegoen eskailera bat geneukan horretarako... Eta kanpoan zain zegoen laguntza taldea.

      «Garratz Puerto de Santa Mariara eraman zuten. Ni Burgosen utzi ninduten, artean kondenatu gabe nengoelako.

      «Gogoan dut 42 egun bete nituela zigor ziegetan, eta handik atera nindutenean ekarri zutela Azpeiti (Anjel Otaegi) Martutenetik. Garai gogorrak ziren.

      «Martutene, Nanclares, Burgos, Zaragoza (Torrero), Carabanchel, Jaen eta Palenciako kartzeletatik igaro nintzen urte haietan.

      «Francoren kartzela haietan militantzia, sentimenduak, sufrimendua eta ilusioak elkarrekin bizi eta konpartitu izanak, betirako ukituta uzten zaituela iruditzen zait, hainbat kideren memoriari eta beste hainbaten zintzotasunari lotuta».

Hiru saiogile

Gure kolektiboko kide askok egiten dituzte ikasketak kartzelaldian; ikasiarekin zerikusia duten saiakerak eta lanak idatzi ere bai batzuek.

      Makina bat zeresan eta zer idatzi eman die auzi horrek kazetari, tertuliagile, unibertsitateetako irakasle, politikari goitar eta lohitar, polizia, epaile eta jenero guztietako hainbat gizabakasta prestuei. Euskal presoek ikasi beharrik gabe gainditzen dituztela azterketak, irakasleak ere tenebrosoak dituztela denak, erredentzioak lortzeko pribilegioak direla... Beste langa bat ezartzea lortu zuten arte.

      Kapitulua ez ezik liburu osoa ezean erdia merezi du gai honek, baina beste noizbait beharko du, beste historia batean ausaz.

      Dena dela, erraztasun eta trabak gorabehera, ikasketan, kezkatzen zituzten gaiei buruzko gogoetan aritu ziren lehengoak, eta horretan jarraitzen ahalegindu dira preso asko. Gogoeta horietan oinarrituz idatzi dituzte saioak zenbait euskal presok.

      Bi garairi zubia eginez, 70eko hamarkadatik Julen Kaltzada, eta gure aldi honetatik Txelis Alvarez Santacristina eta Julen Zabalo Bilbao dakartzat.

      Julen Kaltzadak 1979ra arte ez zuen argitaratu Herriak eta gizonak, (UEU), aurreko urteetan Zamorako konkordatu kartzelan zegoela egin zuen arren lan hori.

      Honela dio hitzaurreak: «Herriak eta gizonak. Liburu hau Historia Luditarra da, Euskal Herria ere kondaira zabalago hartan kokatzen duela. Behin-behineko lana da oraingoz, baina, beronen beharretan direnei zerbitzu bat eskaini nahi die, euskaraz. Egunen baterako Histori Hiztegian hizkera finkatuago bat lortzekotan geratzen gara oraingoz; baina hau ere dagoneko nahiko landua dela esan liteke. Autoreak lan gaitza egin zuen Zamora-ko presondegian».

      Zinez da gaitza Kaltzadak egin zuen lana; Historiaurretik hasten baita, eta erromatarren garairaino dator.

      «Zientziak ez du oraino xehetasun haundiz ezagutzen Ama Lurraren eboluzioaren historia luzea; baina ezagutzen ditu gertaldirik nabarmenenak ziurtasun zientifikoz; beraz, jarraiki daiteke haundi-maundika haren eboluzioa» esaten du. Mapak eta taulak ez ezik, hiztegia ere badakar.

      Hamahiru zatitan banatuta dago liburua; zati bakoitza hainbat kapitulutan; kapituluak azpititulutan. Osoak izutu dezakeenari aukera ematen dio, aurrera nahiz atzera eginez, han-hemenka kapituluak eta zatiak irakurtzeko.

      Begiratu eta eguneratu beharko litzateke, baina merezi luke edizio berri bat.

      Hogeita hamar urteko zubiaren alde honetara etorrita, Txelis eta Julen. Txelis Alvarezek, itzulpen sail bikaina eta beste saio batzuez gain, Etikaren oinarrien bila (2004, Jakin) liburua idatzi du espetxe urteotan.

      «Aurkezten dudan liburuxka honek bi atal nagusi ditu: Wittgensteinen filosofia (onto)logikoa eta etikoa kritikoki azaltzen duena, batetik, eta etikaren zimendatze filosofiko eta antropologiko zabal bat proposatzen duena, bestetik», dio Txelisek.

      «Hizkuntza mundu ere bada; areago, hizkuntza da mundua mundu egiten duena, gizakia gizaki egiten duen bezalaxe eta horregatixe. Finean, ez gara inoiz hizkuntzaren eremutik kanpo, ez gara inoiz hizkuntzaren saretik libratzen», irakurri diot aurrerago.

      Ia azken aldera igaroz, berriz, beste txatal hau: «Gizakia zentzu bila dabilen izakia da. Bere bizitzaren zentzuaren bila eta xerka ibiltzen da etengabe, kontzienteki nahiz inkontzienteki. Eta zentzurik batere aurkitzen ez dionean kolokan eta kordokan sentitzen da, bere bizitza eta bere izate osoa non finkatu ez dakiela. Bilaketa horretan desira sakon bat bizi du bihotz-erraietan: balioetsia izatea, aintzat hartua izatea, hitz batez: maitatua izatea eta maitatu ahal izatea».

      Julen Zabalok, azkenik, Euskal nazionalismoa eta nazio lurraldea —1996, UEU—, Europako (zein?) Batasuna —1997, BBK—, eta Abertzaleak eta Ezkertiarrak —2000, Elkar— lanak idatzi ditu, besteak beste, bere kartzelaldian. Azken honetatik hartuko ditut lerro batzuk:

      «Oro har, teoria mailan geratzen naiz, nahita. Helburu taktikoek gaurkotasun eta interes handiagoa pizten dute, badakit; baina, batzuetan, egunerokotasunean jausteko arriskua egoten da» dio liburuaren sarreran, eta honela darrai aurreraxeago: «Nazionalismoak eraiki nahi duen erkidegoan ederto egokitzen da ezkerrak bilatzen duen gizarte justizia; eta, horrexegatik, nazionalismoak bilatzen duen nazio berdintasuna ederto egokitzen zaio ezkerraren berdintasun balioari. Ezkerrak eta nazionalismoak batuketa jator eta itxaropentsua osatzen dute».

      Liburuaren azken atalera etorrita, honela amaitzen du Julen Zabalok Abertzaleak eta ezkertiarrak: «Hori dena baloratu ostean, haatik, aukera berria hautatu, eta beste ahalegin bat egitea eskatu behar zaio ezkertiarrari: dagoenari eutsi, eta, huts eginez gero, berriro hasi. Atalaren hasieran genion ezkertiartasuna ez dela bakarrik bizitzaren aurreko jarrera bat; helburuak behar zituela. Orain alderantziz ere esan dezakegu: markatutako helburuak ez badira lortu, ez da etsi behar, ezkertiartasuna ez baitu osatzen alde praktiko horrek bakarrik. Saiatu izateak berez ematen duen poza ere baloratzen jakin behar da, horrexek osatzen baitu gure izaeraren zati bat. Behin eta berriz saiatu eta eutsi, eta erortzean berriro jaiki».

      Hiru ahots hauek begietatik sartu eta handik gogoaren muinera heldu zaizkit, gaur ere pentsamendu librearen haizea leotzetako horma eta burdinen artean erne eta gure munduaren osagarri nola gerta daitekeen erakutsiz. Izaten da hemen ere, norberarenena ez ezik beste inoren gogoeten makuluen premia, ihes handirik ez bada ere, maiz aringarri txikiagoekin geure buruaren sendotasunari tinkoago eusteko.

Xakea

Maximo Aierbe ataundarrak eta Jon Esturo debarrak elkarlanean idatzi zuten Xake liburua Soriako espetxean. Pentsatzekoa izan behar zuen, non eta kartzelan sortuko zela lehenago edo geroago horrelako zerbait.

      Liburuaren aitzin-solasa J.K. Alberdi Krakasek sinatua dago 1982ko otsailaren 23an, Sorian, eta hitzaurre horren ondoren beste sarrera bat dakar: «Soriako espetxean daramagun eginkizun garrantzitsuenetariko bat euskara lantzea izanik, eta orain arte xakeari buruz ez dela ezer egin ikusirik, hau euskararen arlora eramatea pentsatu genuen. Xakea dugu hemengo aktibitatetariko bat. Oztopo handiak izan ditugu lan hau osatzeko. Alde batetik ez genuen inongo terminologiarik euskaraz, eta bestetik, gauden egoeran egonik ez dugu hau leku egokiena ikerketarako. Beraz, eskuartean genuen material apurraz baliatu behar izan dugu, hots: gaztelania, frantsesa eta ingelesezko liburuetatik. Beraz, originaltasun gutxiko liburua dugu hau. Lanik handiena itzulpena eta liburuetatik hartutako zirrimarrak dira. Eta akats handiak izango dituela ez dugu zalantzan jartzen, baina lehen pausoa eman dugulakoan gaude».

      Urte batzuk joan dira ordutik, eta Esturori eupada egin diot; zintzo asko erantzun dit:

      «Gure Soriako egoera aldakorra zen, baina momentu onenetan, bilerak egin genituen eta baita erabaki ere komenigarria zela ikastaroak egitea, irratiak ez piztea une jakin batzuetan izan ezik, eta 21 eguneko jardueratan sartzen ginen. Gehienek euskara ikasten zuten (maila ezberdinetan) eta, horren harira, Aierbe eta biok, batzuetan itzulpenak eginez eta bestetan jokatuz, animatu ginen xakeari buruzko lan hori egitera.

      «Arrazoiak: Beti izan dugu eztabaida bat. Buruan darabilkizun hizkuntzan arituz askoz gehiago hausnartzen baduzu, zergatik xakean ari garenean jo behar dugu beti erdarara? Euskaraz bizitzeko asmo horretan, gure bizitzako esparru guztietara euskara ekartzea genuen asmoetako bat.

      «Aierbek oso ondo kontrolatzen du hizkuntza, gustatzen zaio jokoa, nahiz eta gehiago gustatu nola jokatzen genuen ikustea berak jokatzea baino (ez baitzaio batere gustatzen galtzea).

      «Ni nahiko sartuta ibili nintzen xake munduan, eta jendeak bidaltzen zizkigun xake liburuak. Gainera, Eginek txapelketa bat plazaratu zuen orduantxe. Partida bateko jokaldiak asmatu behar ziren, eta guretzako sekulako giroa zen astero-astero puntuak irabaztea eta egunkarian azaltzea. Giro horretan bilduta erabaki genuen nola gorpuztu liburua: xakearen historia ezkutua aipatu beharko zen; xakelari ospetsu garai ezberdinetakoak; eta zergatik ez euskal xakelariak? Baina, garrantzitsuena xakearen hiztegia; hau da, nola izendatu piezak eta zergatik. Eta hasiberrientzat (umeentzat alegia) lehen urratsak.

      «Sei hilabete izan ziren, egunero zerbait aurreratuz. Sekulako folio sorta pilatu genuen eta, kontsulta asko egin ondoren, niri egokitu zitzaidan kalera ateratzea handik hilabete batzuetara. Pakete osoaz irten nintzen, eta gero argitaratu.

      «Xehetasun gehiagoz ari naiteke, baina zein zaila eta eztabaidatsua izan zen xake mugimenduak euskaraz nola idatzi erabakitzea!

      «Orduan oraindik sistema deskribatzaileaz idazten zen; ondoren algebraikoa nagusitu zen. Adibide bat:

            a) deskribatzailea: Peoia Erregearen 4ra 1.P - E4

            b) algebraikoa: 1.e4

            a): Zalduna, Errege Alfilaren 3ra 2.Z - EA3

            b): 2. Z f3

      «Guk, ingelesek erabiltzen zuten genitibo berdina erabili genuen eta ondo geratu zen korapilo hori; baina ondoren dena sinplifikatu zen algebraikoaz. Dena den, garrantzia handiko kontua zen eta da oraindik nola izendatu piezak.

      «Orduko giroaz, zer kontatu... Batzuetan bakarrik izan genuela horrelako gauzak egiteko aukera, baina ondo antolatuta geundenean eta aktibitatea zegoenean...».

      Hemen eten dut Jonena, eta eteten dut neurea. Berandu baita gauean, beste hark esan zuen moduan.

Lau poeta

Tarteka poesia neurri bat, bestek paperean idatzitakoa bada ere, eskatzen du espetxeak, eguneroko orekaren orratz ezegonkor hori zoratuko ez bada. Batzuetan askorekin ez dugu nahikoa izaten asetzeko, hurrengoan, aldiz, lagin hautatu bat, lerro soil batzuk dira aski gogoa hunkitzeko edo barne-muinak ernatzeko. Deitu fantasia, deitu beroa, deitu egien arteko aukera hobetsi bat... Eta hitzen aterpe xume hori gabe boladatan motz, barrutik maingu bezala sentituko zara.

      Kartzelan poema liburu bana idatzita, Imanol Txabarri, Mikel Ibarguren, Xabier Izaga eta Urtzi Zubizarreta bildu nahi ditut hemen orain. Deitu maitasuna, deitu drama, deitu itxaropenaren adiera eternoa... Pauso luzean zein laburrean, gisakoen beharrean suertatzen gara maiz jendea. Poesiak bere lazoan harrapatu bazaitu, ez du hainbeste ardura izaten, ahapaldi batean itsumustuan zuri begira norbait sumatu duzun, edo ispilu ganbil bat izan den gainera jausi zaizuna bi aditzen tarte bihurrian, edo izan den hitzen abaroari erraietaraino lotzeko premia ekidin ezina... Eta espetxeko literaturaren itsasoan hautua egiteko gauza izatea bera, libertate koska bat badela ere begitandu izan zait inoiz, bestelako zenbait zamaren aringarri.

      Imanol Txabarrik Hitzak naroa poema liburua kaleratu zuen 1985ean (Maiatz), orri pasan ari naizela Apirilean hertsia poema datorkit txoko baten eske:

            Apirilean hertsia,

            egunez inguratua,

            orenak gelazain ditut.

            Hamaika desherrietan,

            nazio orotako seme alaben sufrimenduak berdinak dira.

            Kartzelarik handiena den lur urdin honetan

            oraino estutu ez duten bihotzik badea?

            Maiatzarekiko mugan galdea darit,

            zenbat hesi jauzi behar ote da denak hustu arte?

            Apirilean hertsia,

            ideiek buruan eta taupadek bihotzean erauntsiz,

            orenak gelazain ditut.

      Handik hamaika urtera Mikel Ibargurenek Hemen gauak lau ertz ditu bilduma plazaratu zuen (1996, Susa). Hona bertatik kikua egin guran ale bat:

            Sar nazazu zeure pentsamenduan

            Eta utzidazu zugan ostatu hartzen

            Zure etxe hutsa habitatzen

            Eraman nazazu zeure barnera

            Eta bila nazazu zeure baitan

            Zatoz, zatoz eta eraman nazazu

            Hitz minduak urtzen diren lekura

            Amodioak sinatzen diren ezpainetara

            Leiho ondoan naukazu

            Morroiloek ene auhena hertsi dutenean

            Ez zait ezer gelditzen ukamena ez bada

            Eta gauak eskutik ihes egin dit

            Eldarnioka ihes

            Eta zure izena lau ertz dituen gela isila da

      Xabier Izagak 1998an eman zuen argitara Bart irakurtzeko gaur izkiriatua (Susa). Egunero hiltzen gara poema aukeratu dut honako:

            Goizero hiltzen gara eguna jaio orduko

            eta geroztik beste hamaika aldiz

            gauean loak hartzerako.

            Liburutik begiak altxatu eta

            patiora begira euri tantekin

            kristaletan behera labainduz goazela

            hiltzen gara.

            Bisita amaieran

            aitaren begi suminduen hondoan

            nekea sumatzean hil

                                      egiten gara

            gutuna antsiaz iguriki eta

            iritsi ez denean edo jasotakoa

            azkena denean.

            Eta batez ere gutarik bat

            hiltzearen hiltzez bihotza lehertuta,

            maindirez edo fonendoskopioz itota

            azken aldikoz hiltzen denean.

      Urtzi Zubizarretak Kartzelako neurriak bere lehen poema liburua Meaux-ko espetxean idatzi eta 2008an kaleratu zuen Ataramiñe argitaletxean, Oier Goitiaren eta Haimar Altunaren aitzinsolasekin. Hostobete poemarekin itxaropenaren aldarri bat dakart, Urtziren hitzak neure eginda:

            Garaiagoa den Itxaropen zurtoinak

            erregutuan, itzalean uzten du

            enbor sendo geldiezineko ezina.

            Udazken eta negu krudelenetan

            betikotasunez loratzen dirauen Itxaropena.

            Zure azal leunak

            nirean lirain egingo duen egunaz.

            Gure bihotzek esku-elkartuz

            hasiera eman zioten egunari

            bukaera emanaz.

Ihes magikoak

Preso ez daudenek ere amestu edo asmatu izan dituzte ihesak. Balizko ihesak, balizko presoentzat, literatura egin alde bada ere.

      Juan Martin Elexpuruk Antzarren zain ipuina idatzi zuen duela hogei bat urte. Garai hartan EGA azterketak egitera joaten zen kartzelara. Alcalara bai behintzat. Esperientzia horretan oinarritu zen beharbada ipuin hori idazteko.

      Kontua da kartzelara joaten dela Elexpururen alegiazko protagonista ere azterketa egitera, eta bere antz handia duen preso batekin topatzen da han.

      «— Kaixo Patxi, aspaldiko, zer moduz bizi haiz —agurtzen du preso batek irakasle azterketagilea, beste moduluan dagoelako aspaldian ikusi ez duen kidea delakoan.

      «— Ni ez nauk Patxi —erantzuten dio irakasleak—; ni Rafa nauk.

      «— Nola ezetz, hi beti adarra jotzen».

      Elkarren antz handia dute irakasleak eta presoak. «Berdin-berdinak zarete» esaten die beste preso batek.

      Komunean jantziak aldatuta elkar trukatu eta bera kalera joateko kartzelan geratzea proposatzen dio irakasleari, azken hamar urtean preso dagoen Patxik. Zalantzak zalantza, halaxe egiten dute; Patxi kalera doa Rafa etorri den bidetik, eta Rafa kartzelan geratzen da, Patxiren ziegako leihotik begira.

      Azkenean okertu egiten da Elexpururen ipuineko historia, hilabete batzuen buruan atxilotzen baitute Patxi, eta Rafa irakasle kartzelan geratuaren alboko ziegan sartu, gainera.

      Dena dela, polita da ihesa; edozein presok hatuko lukeen ihes modua da seguru asko. Eta hartu ere hartu dute batzuek.

      La Sante espetxera bisitara joan zitzaion anaiaren ordez kaleratu zen Ismael Berasategi euskal preso politikoa 2002ko abuztuan. Egunetara anaiak berak esan ezean, auskalo kartzeleroek noiz igarriko zuten presoak ihes egin zuela eta haren anaia bisitaria zela kartzelan zegoena.

      Ez dakit Elexpururen ipuinaren berririk izango ote zuten Berasategi anaiek, historia biek bai baitute elkarren antza. Hala ere, ez da ezinbestekoa, ihesa irudikatzeko behintzat. Beste kontu bat da pentsatzetik egitera pasatzea, aukerak eta momentuak bat egiten dutenean prest egotea eta pausoa ematea.

      Kartzelatik irteteko, ihes egiteko, beste baten lekua hartzea, Edmond Dantes Montecristo kondeak egin zuen Alejandro Dumasen eskutik, Elexpururen Patxi hark baino urteren batzuk lehenago. If-eko gotorlekuko leotzetan, bizi zen artean adiskide eta solaskide bakar izan duen Faria abadea zendu da. Lekuak eta patuak trukatzeko, abade hilotza atera eta haren hil-atorran —zakuan— sartzen da Edmond Dantes. Kartzeleroek itsasora jaurtitzen dute, labarretan behera, hil-atorran zein dagoen bigarren aldiz begiratu gabe. Eta itsasotik mundura.

      Ur handi horiek, ordea, belaunetatik ez ezik kokotsetik ere gorago iristen diren ur horiek, osin infinituak zaizkit eta, aukeran nahiago neuretzat, errealago ere badelako, Roque Daltonen hura. 1963 aldera preso hartu eta torturatu egin zuten Roque Dalton El Salvadorren. Espetxean, egur zati batekin zuloa eginez prestatu zuen ihesa, zuloa aurrera, aurrera... kartzela ondoko etxe baten porlanezko pareta gotorrarekin topo egin zuen arte. Ezin segi aurrera. Ez zion estutu makala emango etsipenak. Handik egun batzuetara, baina, lurrikara batek bota zuen pareta hori, eta handik hanka egin zuen Roque Daltonek.

      Eduardo Gil Berari hartuta, Dakiguna ikasten liburuan kontatzen du Patziku Perurenak Walter Mehring idazle anarkista alemaniarraren historiatxo bat. Berlindik ihesi, Perpinyàn atxilotu zuten gizona, eta Saint Cyprieneko kontzentrazio barrutian sartu, 1939an. Handik nola atera izango zuen buruhauste handienetakoa, eta beti sortzen da planen bat. Zaindarien barrakoietara joan zen Mehring, seguru asko aurrez pentsatu moduan planta antzeztu eta gizajoarena eginez.

      — Zer nahi duzu? —galdetu zion gosaltzen ari ziren bi soldadu frantsesetarik batek.

      — Nire anaia bisitatu nahi nuke, Mehring jauna, hemen omen da-eta —Mehring-ek erantzun, umil.

      — Baduzu baimena? —soldadu zaindariak zorrotz.

      — Baaa, ez —ostera Mehring-ek, beldurtuarena eginez.

      — Ospa hemendik —soldaduak, eta oihuka eta ostikoka fueratu eta larratu omen zuten kontzentrazio zelaitik Mehring jauna.

      Aurrez uste izateko modukoa da Saint Cyprieneko soldadu frantses horien harropuzkeria eta erreakzioa, atxilotua aurpegiz ezagutu ezean behintzat. Zaindarien harropuzkeria hori eta oldarra suposatu eta justu horretantxe zirritua aurreikustea da Mehring-en meritua. Eta asmoa abiatu eta burutzeko ausardia izatea, jakina.

      Beste baten lekua hartzea, gure lekuan beste bat ipintzea, norbera ostentzea da: galdetzailearen, behatzailearen edo dena delakoaren begirada une batez bestaldera zuzenaraztea. Justu unetxo hori balia dezakezu zeure lekua husteko. Magiatik apur bat badu kontu honek: gutxi edo asko, gehienok harritzen gaitu magiak, gehienoi gustatzen zaigu, gehienok saiatu gara egiten ere inoiz edo behin.

Barrutik

Barrutik; Euskal preso politikoen aldizkaria 1989ko abuztutik 1993ko abendura bitartean argitaratu zen. Zazpi zenbaki, 50 orrialde zituen txikienak, 67 handienak. Gutxi gorabeherako kontaduria eginez, 70 idazlan ateratzen zaizkit euskaraz eta 65 erdaraz.

      Juan Antonio Olagorta Txontaren marrazkiak, komikiren bat, egunkarietatik hartutako argazkiren batzuk ageri dira han-hemen.

      Idatziei dagokienez, sail handia hartzen dute agiriek, bai kolektibo osoaren izenean eginda daudenek, bai kartzela bakoitzeko kideen izenean egindakoek. Agiriotan, kolektibo osoaren izenean daudenetan, egoera politikoaren azterketa, kolektiboaren historia, aurrera begira zeuden asmoak... azaltzen dira; kartzela bateko edo besteko kideen izenean idatzita daudenetan, berriz, bertako egoeraren larritzea, gose greba edo beste borrokaren baten abiatzea izan ohi dira aipagai.

      Agirioz gain, badira eskutitz eran eta narrazio literario gisa egindako idatziak, bakarrizketa moduan moldatutako kronikak, bi presori elkarrizketak, egunez egun datorrenaren kontaketak... Lau urte haietako gertaeren zerrenda kronologikoa ere agertzen da.

      1987arekin berrabiatu zuten euskal presoen sakabanaketa, indarrean zeukaten artean 1989-1993 aldian, jakina. Indarrik zakarrenean zeukatela zehaztu behar nuke, geroagokoak ez dira sasoi gozoak izan baina.

      Ez ziren poesia ezti-jarioa, eskutitz maite-melengak edo literatura erraza idazteko leku eta sasoirik aproposenak. Baina idazten zen hala ere, bai Herreran eta bai beste kartzeletan, eta nola-halako egoeretan idatzitako eskutitz, ipuin, kronika eta poemetan egongo da hamaika historia. Idatzi horiek islatu behar izan zuten bai euskal presoen animoa, bai Espainiako Gobernuaren eta bere kartzeleroen arima.

      Barrutik aldizkariaren hirugarren zenbakian, 1990eko urrikoan, 1980tik ordura arteko hamar urteren azterketatxoa egiten du preso zornotzar batek: «Hantxe, Audiencia Nacionalaren eskuetan jarri gintuzten, oraindik gure gorputzak minduta eta ubelduak zeudelarik, nahiz eta Justizia espainolaren morroi diren epaile hauen aurrean guk jasandako torturak salatuak izan hementxe darraigu oraindik oroimenean daramagun zamarekin».

      Carabanchel, Soria, Puerto de Santa Maria, Alcala Meco eta Herrera de la Mancha kartzeletako egonaldien berri ematen du laburki, 1987an berriro sakabanaketa abiatu eta hamarkada igaro arte.

      Gure kolektiboaren urte haietako egoera eta historiari dagokionean, paregabeak iruditzen zaizkit aldizkari hauetan dauden idatziak. Kartzela gutxi batzuetako idatziak dira orokorrean, egia, eta hemen agertzen direnak baino ugariagoak izango dira egundo inon azalduko ez diren idatziak, eskutitzak, poemak, bertsoak, negarrak eta garrasiak. Baina daukagunarekin marraztu beharko dugu egunen batean gure kolektibo honek egin duen eta egiten darraien bidearen mapa.

      Mapa horretan, denboran zehar aldagaitz agertuko dira kezka batzuk, galde ikur batzuk.

      «Eta bisitara Xabier dator. Oraintxe gogoratu naiz. Azkenengoan sartu zidan nobela ea irakurri dudan jakin nahiko du. Nobelatxo bat sartu dizut, esan zidan, denbora eman dezazun, hor aspertuta egongo zara-eta. Nobelatxoak 683 orrialde dauzka, letra txikian eta gaia batek daki zein den, oraindik ez naiz aklaratu».

      Esan dudanez, gehienbat iritzi artikuluak, idatzi politikoak, bai bakarka edo taldeka eginak, bai kolektibo osoarenak edo kartzela bateko edo besteko kolektiboarenak dira ageri direnak:

      «Euskal Herria eta Espainol Estatuaren arteko enfrentamendua ikuspegi «militar» batetik soilik kontsideratzea herri honen bizitza mugatzea litzateke... Sinetsarazi nahi izan dute frantses eta espainol gobernuek gure nortasunaren aldeko bizi-borroka hau zerbait isolatua, galdua, erreduktorea zela, Mendebaldeko testuingurutik urrun kokatua, errebindikapen zaharkitu bat, denboraz kanpo plazatua» dio laugarren zenbakian Monsieur le Juge artikuluan.

      Sasoi hartako kartzeletako kronika salaketa moduan agertzen da batik bat. Dudarik gabe, aldizkariotan datorrenak, han-hemenka bilatu, bildu eta gaur artekoaren erradiografia gehituz, erruz emango luke beste historia bat idazteko. Ez hainbeste kartzeletan egiten den literaturaren historia, baizik eta kartzeletan bizi eta jasan dugun lazeriaren historia, batez ere.

      Berriro hirugarren zenbakiko zornotzarrari hitza emanda egingo ditugu aldizkariarekikoak oraingoz. Eta hona, laztasunak laztasun, kartzelako egunerokoaren zertzeladek tarteka irribarrea ere eragiten badakiten froga bat:

      «Luze egiten zaizkio askotan patioko ordu biak, bereziki besteek futbolean dihardutenean, orduan ez dauka txaskarriloak kontatzeko aukerarik eta partidua bukatu bezain laster beti baten bat harrapatu behar:

      «— Ze, eskubete berba noz egin behar dogu, ba?

      «— Zer ba?

      «— Joder zer! Abruxidute nau!

      «— Zer zaude?

      «— A-bru-xi-du-teeee!

      «— Eta hori zer da?

      «— Eztakizu zer den? Ba... hori, eztakit zer egin, jode abruxidute.

      «— Ah! Aburridute orduan?

      «— Ez, aburridute ez, hori kriston erderakada da, gure herrian abruxidute esaten dogu: abruxidute nau eta atxatara noa lapatan. Zuek zelan diñozue ba?

      «— Guk aspertute.

      «— Bai, zuek fiñak zarie-ta!».

Eskutitzak buruz buru-1

«Hemen, berriz, zaharrak berri! Beti bezala lasai antzean, geure martxan. Bero faltarik ez diagu behintzat; ura edan eta ura edan... Urtero gauza bera esaten zioat neure buruari: aurtengo uda azkena izango duk; baina kaka zaharra, hurrengoa ere etortzen duk eta beti hemen.

      «Gaur goizean deitu zioat amari eta Txomin Olloki hil dela esan zidak. Zaharra ere ez zuan, 60 urte.

      «Hi, eta, pentsatzen jarrita, nik zer demontre egiten diat San Inazio egunean hiri eskutitza idazten? Alde ederrean ibiliko nindukek Azpeiti aldean Kopraixetako motorra berotzen. Aurtengoa ere kale, ea hurrengoan Teilasi txuleta bat bada ere kentzeko moduan garen».

      Malagako bero itogarrian Itziarko mendi brisa amets izatea ez da harritzekoa. Bien bitartean, etxeko eta lagunen erreferentziak Txispasen eskutitzean. Urtaroek adina, herrietako jaiek markatzen dute denbora eta espazioa, geografia, parametroak. Ez gara, ez garenez, hemengoak.

      «Kasik urtebete duk hotel honetan nagoela; kasualitatez, Avenue de la Commune de Parisen nagok. Azkoitiko Santuaren (Traki) berririk ez diat aspalditxoan. Lau bat hilabete bere gutuna jaso nuela eta betiko antzera jarraitzen zian; operaziotik errekuperatzen oraindik ere, mormoxeta edo mar-mar batean».

      Nanterre kartzelatik Igor Letonak bidaliaren zatitxoa honainokoa.

      Karlos Apeztegiak Huelvatik eta Puerto III.etik bidaliak ondorengoak:

      «Auzitegi Nazionalean abenduaren 21ean Apelazio Helegitea irabazi ondoren, telefonoz euskaraz hitz egin zezakeagu berriz ere. Gure aldeko ebazpen hau abokatuak bidalita heldu zitzaiguan, baina ostatu honetako buruek ez zitean onartu nahi, zigilua eta sinadura falta zitzaizkiola esanez. Guardiako epaitegira bidali genian... Salaketa bidali eta hurrengo egunean zuzendariordea gutariko batekin hitz egitera etorri zuan...

      «Espetxeko buruek ez zigutek debeku horren funtsa behin ere azaldu, eta Auzitegi Nazionaleko ebazpena eskuratzean ezagutu ahal izan ditiagu telefonoz euskaraz hitz egitea debekatzeko arrazoi sakon eta mamitsuak: erdaraz badakigula, erdaraz egiteko betebeharra dugula, hemen ez gaudela Euskal Herrian, Andaluzian baizik, hemen euskara ez dela hizkuntza ofiziala eta euskaraz dakien inortxo ere ez dutela».

      2007ko apirilean Huelvatik bidali zidanetik zatiak dira. Euskaraz hitz egitea debekatuta!

      Logika totalitarioa —erdaraz egiteko beharra—, edozein tiranotxok inposatzen duena, ulertzen da, ezagutzen dugu, erdaraz egiteko behar hori ulertzen zailagoa da, eta mingarriagoa, txilar ondoko habiatik erbia erauzi nahi duen trikuarena eginez, apurka-apurka arrimatuz, arantzekin laztanduz, igurtzika ustean ziztadaka datorrenean. Eta ez dira gutxi trikuak gurean!

      Huelva eta gero, Puerto III.etik idazten du Apeztegiak, zortzi hilabete geroago: «Orain ostatu berri batean nagok, Puerto III izenekoan, urriaren 20an espetxe aldaketa berezi baten bidez ekarri baininduten. Gaur egun hamahiru kide gaudek, baina gehiago ekarri behar dituztelakoan nagok. Ez gaudek elkarrekin, galeria ezberdinetan binaka edo hirunaka sakabanatuta baizik, eta ezin diagu elkar ikusi, ezta hitz egin ere.

      «Ziegan ere oso gauza gutxi izan zitzakeagu: bi praka, bi alkandora, bi galtzontzilo, bi elastiko, bi liburu eta abar. Hortaz, horixe duk legea hemen, bi, bi eta bi.

      «Ziega egunero miatzen zigutek; zentzugabekeria hutsa iruditzen zaidana ezer asko ez dugunez. Ziegatik ateratzean eta ziegara itzultzean zorrozki miatzen gaitiztek.

      «Patioan egoteko lau ordu ditiagu eta laurak goizean egiten ditiagu. Arratsaldean ziegan gelditzen gaituk, hurrengo egunera arte. Ziegan telebista zagok, espetxeak jarritako plasmazko telebista. Besteak beste, TV3 katalanez, TVG galegoz, eta Cubavisión hartzen ahal dituk. Baina Euskal Telebistaren arrastorik ez. Hau duk marka!».

Eskutitzak buruz buru-2

«Zer moduz dabil berori?», Jaen II.etik eupaka Gautxori.

      Inoiz edo behin pentsatu izan dut zaldun eta aitoren semeen lurraldekoa dela eta hortik gorde duela Gautxorik gutun hasieretan ohi duen hain hizkera dotorea, berorikaren tratamendu distantea, gure aitita-amama eta gurasoei entzun izan geniena herriko medikuari, apaizari eta gisako gizabere atabikoei zuzentzen zitzaizkienean.

      «Hemen betiko antzera gabiltzak; kide berri bat ekarri ditek, aurreko larunbatean. Ibai Aginaga, Berangoko mutil gaztea. Ocañan edo zegoan, eta han gorabeheraren batzuk eduki zizkian eta, badakik, zigor bezala Jaenera. Duela bi hilabete inguru, berriz, Ana Lizarralde ekarri zitean. Bestela hemen gabiltzak, negu epel honetan...

      «Hemengo kurloi, errotatxori, txolarre edo Lasturren ez zakiat nola deitzen diozuen txori honi, gauza duk denbora on honekin hasiak direla kantuen doinua aldatzen, eta txortan ere laster hasiko dituk. Beraz, udaberria».

      Jon Mirena San Pedrok ere Jaendik idazten dio alboan daukadan lagunari: «Antigoalean idatzi nizun postaltxoak ez zuen erantzunik sortu zugan eta hemen nauzu berriro. Ikusten duzunez Jaengo batzokian naukate, isolamenduan, ohitura ez galtzearren, bederatzi kiderekin batera. Dagoeneko bi urte olibondoen artean, baina denboralditxo honetan hiru aldiz eraman naute Valdemorora epaiketa batzuetan agertzeko... Horrela ikusi ahal izan ditut aspaldiko lagunak, Germantxu, Poixtina, Raul eta abar. Batzuk ikusi gabe 15 urte eman ostean ez zen batere gaizki etorri, eta ahal duzu irudikatu nola ibili ginen kontu kontari, ordu guti batzuetan urte pila bildu nahian. Ederra! Sasoian kausitu ditut gehienak, eta umoretsu, behar den legez. Gainera horietako batzuk maiteminduta, aizu!

      «Hemengo bizimoduari buruz, ez dago gauza handirik kontatzeko; egunean lau orduko patio-aldia, patio ziztrin horretan ez dago aktibitaterik... Bi txandatan ateratzen gaituzte, gaur arratsaldez, bihar goizez, etzi arratsaldez, eta horrela beti... Ziegan denbora osoan flexoa piztuta, zerbait irakurtzearren.

      «Patioa oso estua da; bost metroko zabalera!».

      Carmen Gisasolak Kordobako kartzelan dauka leihoa: «Irakurtzen egon nauk. Siestarik ez diat inoiz egiten eta, albisteak entzun ondoren, telebista itzali eta neure mundutxoan sartzen nauk erraz-erraz. Lagun bat, gidoigintzan zabilek aspalditik eta, orain pelikulekin burua berotuta zabilek. Berak sartu zizkidaan bost liburu gidoiei buruzkoak eta benetan interesantea duk mundua. Adibidez orain, pelikularen bat ikusterakoan, beste era batera begiratzen hasten nauk. Egiatan!

      «Arrazoi duk, hainbat kontu egiazko isildu dela gure etxeetan. Gehienetan, beldurrez. Uste diat gerla bizi duenak isiltzera jotzen duela askotan. Guk ere gure etxekoei ez zizkieagu bizi ditugun guztiak kontatzen, ez aztoratzeko edo aski dutelako daukatenarekin».

Gosea lagun

Gosea lagun, laguna, 1997ko apirilean Alacanteko espetxean bi presok idatzi eta Segapoto Kolektiboa sinatu zuten liburua da. 2004an eman zuen argitara Ataramiñek.

      «Pilak bere lekuan. Gaueko hamarrak dituk eta esan dezaket hauxe izan dela gose grebatan pasa dudan egunik txarrena. Burukomina egun osoan eta bukatzeko botaka aritu nauk, sekula santan gertatu ez zaidana. Ur pixka bat edan orduko komunera segidan. Ikusiko diagu bihar».

      Gose greban, ezer jaten ez baduzu behintzat, egun guztiak izan ohi dira «egunik txarrenak». Baina aise egiten du zenbaitek gose greba: telebistan, esate baterako, lantzean behin agertu ohi dira arrazoiren batengatik gose greba egiten ari direnak, «likidoak» bakarrik hartuz oso egoera larrian eusten diotenak euren borrokari, lantegiren batean, parkean, ez-dakit-non. Seigarren egunean igual, gaizkituta, eramaten dituzte eritegira, edo hilabetea pasa eta hiru-lau kilo galdu dituzte... Hartzen duten «likidoaren» loditasun mirarizkoa!

      Imajinatu ere ez dute egiten, noski, zer den gose greba egitea eta, norbaitek halakorik egiten duenean, euskal presook egiten dugunean batik bat, kasurik eskandalagarrienean ere, gose greba hori ezkutatzea edo desitxuratzea —edo gose grebalariez trufatzea— izan ohi da telebista eta gainerako komunikabideen jokabidea. Oraindik ez dira hain zaharrak Iñaki de Juanaren irudiak eta haren inguruan komunikabideetatik entzun-irakurtzen genituenak.

      Presoon esku dauden borroka tresna urrietatik bat da gose greba, eta ez da tresnarik arinena; norberari kenduz egiten baita gose greba; norberari erauziz egiten den lubakia da.

      «Hasi gara ba. Gaurkoan moduluan nirekin dagoen bizkaitar Pataterdi laguna eta biok, ohi ez bezala, elkarrengandik nahiko galduak ibili gara patio sasoian».

      Egunerokoaren kronikatxoa, eurena eta gainerako kideena, eskuz esku osatzen dute bi euskal presook.

      «Hau duk eta ura edatea, mutilak!

      «Altzak atzo gorriak eta bi ikusi zituela esan ziguk. Bera gorputzez txikiena izaki, pisu gehien galdu duena duk, oraingoz behintzat. Ez zagok oso lasai.

      «Astebete dagoeneko eta geratzen dena, ene-ene. Gaur mediku jaunak bi litro edatea gutxitxo dela esan zidak...

      «Eguzkiak muturra azaldu dik. Bazuan ordua! Baldin eta gezurra badirudi ere esan egin diat, ba! Hontzak esan dik eguzkitan jartzea ona dela, gorputzak berak bitaminak sortzen omen ditu-eta. Hemen debatetxoa zabaldu diagu:

      «Nik.— Aizak hi, gose greban baldin bagaudek, ez zagok bitaminak hartzerik, gero!

      «Hontzak.— Aaaa, nik ez diat deusik jaten, gure Jinkuak emanda dituk eta kitto.

      «Nik.— Bai bai, baina orain arte ez zeuden bitaminak, derrepentean azaldu zaizkiguk gorputzean, ba, eta hori jatea bezalakoa duk, eta kitto baita ere».

      Umoreak ematen dio arimari ez ezik gorputzari ere eguzkiak adina bitamina eta bizipoz. Baina umorea, eguzkia legez, lainoen ostera ezkutatzen da premiazkoen zaigunean.

      «Oso egun gogorrak dira hauek, ahuldura nagusi, zorabioak; denbora itsaso amaigabea, eta gu txalupa hauskor batean nabigatzen dugun arrantzaleak. Morala gorabeheratsu...».

      Hogeita bi eguneko gose grebaren kronika, egun horietako ezinak eta minak, kideekiko kezkak, etxekoengan dituzten pentsamenduak. Hori eta gehiago da bi esku eta bi euskalkitara idatzitako liburu txiki hau.

Kartzelatuen kartzela

Jose Antonio Etxebarri Aiesta, Frantzisko Jabier Martinez Apeztegieta eta Fernando Arburua Iparragirre euskal presoek 1985-1986 ikasturtean Jokin Apalategi irakaslearen esanetara egin eta Kriseluk argitaratu zuen lan hau 1988an.

      Euskal presoen kolektiboarentzat Herrera de la Manchako urteak ziren haiek, batik bat. Hantxe zegoen gehiengoa; Langraitzen, Alcalan, Carabanchelgo ospitalean eta Yeseriasen ere bazeuden arren.

      Lekuan lekuko ikerketa egin zuten hiru presoek, ikasketak baliatuz.

      «Presoak gordetzeko kartzelaren historian hasiera XIV. mende inguruan kokatzen da. Garai hartan kartzelatzat galera direlakoak erabiltzen zituzten, presoen indarrak itsasoak urratzeko erabiliz.

      «Kartzela horien zeregina ez zetzan presoari askatasuna kentzean soilik, baizik eta, horretaz gainera, oinaze gogorrak ere ezarri nahi zizkioten. Beranduago, atxilotuarentzako leku isolatuak sortu zituzten, mazmorrak direlakoak alegia. Eta Frantziako Errebolta ondoren, gizarte berriak dakartzan —edo dagozkion— aldaketak medio bere egitura eta pentsamolde zaharrak aldatu nahian, espetxe berriak sortu beharra ikusten da. Espetxe berri hauek Bentham sortzaile duen panoptiko deritzon estruktura berria bereganatuz altxatu ziren».

      Gogoratu uste dut beste batzuek ere egin zituztela sasoi hartan gai honi buruzko lanak, ikasketekin lotuta batez ere. Ordurako bere bidesailtxoa egina zuen euskal preso politikoen kolektiboak: Soria, Carabanchel, Puerto, Alcala... Zigor kartzelen lerroan azken portua zen, seguru asko, Herrera; euskal presoon ontzia desegiteko ontziola, alegia, Espainiako Kartzela Instituzioaren pentsamenduan behintzat.

      «Herrera panoptiko delako egiturapean sortu zen, baina teknologia berria ere bereganatuz, hau da, telebista kamerak, mikrofonoak, X izpiak, isolamendu osoa...

      «Badauka behaketarako leku, zentroa deritzona. Hortik kartzelako lau moduluak, bai begiz, bai teknikoki, kontrolatzen dira; ez ordea isolamendurako modulua, zein bere izenak adierazten duen bezala, isolaturik baitago... Telebistaren kamerak, mikrofonoak, Guardia Zibilak, bulegoak, eritegia eta abar behatzekoak zentro horretan daude kokaturik».

      Pentsa lezake batek baino gehiagok: «ikasketa-lanetan ere gauzak zelan exageratzen dituzten tenebroso hauek». Baina han, Herreran, modulu bateko jangelan eserita berriketan edo hamaiketakoa egiten ari zinen bitartean, irrati txikia isiotu eta dialean hara-hona eragiten bazenion, beste modulu bateko jangelan zeu bezalaxe eserita zeudenen berriketa entzun zenezakeen irrati horretan. Ederki asko entzun ere! Azken xehetasunerainoko guztia kontrolatzeko egina eta prestatua zegoen Herrera.

      «Horrela zegoen, bada, 83-84ko neguko bizimodua. Orain egoera honen aurrean, eta barne gobernamendu honekin apurtzeko borroka bat planteatzen da preso guztien artean. Borroka honek, gure lanerako sakonki aztertu behar ez den arren, garrantzi kapitala izango du oraingo bizimodu eta Araudi berriak aztertzerakoan. Aurrez aurreko borroka honekin kartzela honen araudi eta zuzendaritzaren asmo gehienak puskatzea lortzen badugu...».

      Hamar hilabeteko txapeoa egin zuten Herreran. Borroka haren gorabeherak, noraino izan zen gogorra maila pertsonalean, han-hemen idatzia dute batzuek.

      Irauteko, bizitzen jarraitzeko eta pot eginda bidertzean ez geratzeko idazten dugu, besteak beste, presook. Geure harreman saretxoa josteko eskutitzik apalena idazten dugunean bezala azterketa bat gainditzeko lanik katramilatsuena egiten hasten garenean, kartzelara ekarri gaituzten arrazoiei eta kartzelari berari aurre egiteko ere ari gara, argia non aurkituko.

      «Gu hona ekartzearen zioa gure mugimenduari zigor politiko bat ezarri nahia izan zen. Zigorra ezarri, guk, preso politikoak izanik, berezitasun batzuk ditugulako.

      «Kartzela hauek protestariei, sistemak asimilatu ezin dituenei zuzenduak daude. Eta helburua, inpotentzian murgildu ondoren, horiei burua makurrarazi eta euren printzipio ideologikoei uko eginaraztea da».

      Herrerari eta euskal presoei begira ezartzen den espetxe politika ez ezik, biharko gizarte batean kartzelak zer funtzio bete behar lukeen ere aztertzen dute lan honetan.

      « Gure proiektua ez litzateke joango gaur egungo kartzelei buruzko Instituciones Penitenciarias-en politikari alternatiba bat bilatzearen bidetik, baizik eta errotiko gizarte aldaketa baten barnean kokatuko genuke.

      «Gure gizarte berri hori zertan oinarrituko litzateke? Lehenik esan Penal hitzak suposatzen duen guztia baztertu egingo genukeela arautegi juridikoetatik. Eta gizarte berriko portaera eta gizabide ezegokiak bideratzeko heziketarako zentro edo instituzio herrikoiak —irekiak diren instituzioak, alegia— proposatzen ditugu, mugitzeko posibilitate guztiak emanez. Zentro hauetan mota guztietako indarkeria eta bortxakeriak baztertu eta gaitzetsi egingo lirateke».

      Hortxe utziko dut oraingoz. Liburu honetan badaude hala ere beste historia bati ekiteko hari muturrak, koaderno berri bat hasteko motiboak. Lan horri ere ekin beharko zaio... noizbait.

Ihes handiren bat

Esana dugunez, 1938ko maiatzean egin zuten ihes San Cristobalen zeuden presoetatik 795ek, azkenean hiru ez beste guziak hil edo atzeman eta berriro gatibatu bazituzten ere. Ihes handitzat jotzen da hala ere Ezkabamendikoa, azken tragikoak handitutako ospea du, seguru asko, baina.

      Galtzaileen estetika goraipatu izan du zenbaitek, eta iruditzen zait horretatik baduela puska bat San Cristobalgo ihes-ondoko irudiak. Nahikoa da han egon zirenek porrotaren ondorengo egunak nola deskribatzen dituzten irakurtzea.

      Ihesa onik burutzea, hiruk bakarrik lortu zuten; hiruren garaipena eta zoriona, beraz, 792ren porrot eta zorigaiztoaren aurrean.

      Eta, alderantziz izan balitz, 792 izan balira ihesean onik joanak eta hiru soilik ihes saioan hilak edo berriro atxilotuak? Hiru haien mina ez ote zatekeen 792rena bezain min? 792ren zorionak zilegiago egiten al du ihesa hiruren zorionak baino. Hiruren porrota eta zorigaitza onargarriago zatekeen 792 haiena baino? Nik ez daukat erantzunik.

      Galdera eta hipotesiak egin ditzakegu mila, mundu osoa konpondu dezakegu gaur... eta bihar goizean atzera lehengoan izango da guztia, palazio ederrak denak birrinduak. Horrek ez liguke kendu behar, baina, berriro dena berregiteari ekiteko bizinahia, preso bazaude batez ere.

      Mundua berreraikitzeko modua du presoak ihes bat asmatzea, bere mundu balizkoaren aurreneko zutabea, eta lehen ere horrela zen itxura denez. Lehen ere egiten baitzituzten ihesak, handiak batzuk, txikiak besteak.

      1635ean 250 preso irlandarrek ihes egin zuten Irundik; haietatik 14 atzeman zituzten, baina besteek ospa. Antonio Aranbururen Los siete barrios de Irun liburuan irakurri dut.

      Irungo Serorategia, Udaletxe Zaharra alegia, kartzela modura erabiltzen zen besteak beste. Europako estatu handienak 30 Urteko Gerra delakoan murgilduta dabiltza. 1635eko ekainaren 25ean, probintziako kapitain jeneral Diego de Cardenasek 250 irlandar atxilotu eman zizkion Irun-Uranzu hiriari. Hamabi lekukoren aurrean entregatu omen zituzten atxilotuak, eta Serorategian giltzaperatu. Preso haiek zaintzeko, herritarrak bildu eta taldeak eta txandak antolatu zituzten udal agintariek. Baita zintzo bete ere euren egitekoa zaindari izendatu berriek, udal armekin. Euren arduraren jakitun, aginte ahalmenak gizakiongan duen eragin indartzaileak puztuta seguru asko, udaletxera inor sartzea edo handik inor ateratzea zorrozki debekatzen dute.

      XVII. mendeko Irungo gau isilean, lur jota daude irlandar atxilotuak, lokartu ezinik, inguruko harresiak kolpatzen dituen uraren hotsa entzuten dute.

      Laster aldatzen dira gauzak hala ere. Zaindari zuhurren lehen egunetako zorroztasuna kamustuz joan zen itxura denez, aginte ahalmenaren xarma listuz. Edo presoen etsipenean aurkitu zuten zaindariek segurtasunik sendoena... Haiei begira egotea baino zeregin hoberik bazutela pentsatu behar izan zuten irundarrek. Eta sanpedroak, gainera, eta hara sanmartzialak, zezenak eta sagardoa...

      «Bikingo hauei begira egon behar al dugu» pentsatu eta elkarri esan zietela egingo nuke apustu. Kontua da Serorategia hustu eta Hendaia aldera ihes egin zutela irlandar atxilotuek, «gaueko desorduetan eta sekretu handiz, eta ez irundarren huts egitez».

      Aluak! Gauez eta isilean gainera; inor ez ohartzeko propio, seguru! Bazterrak nahasteko modua!

      Halako batean ohartu ziren zaindariak, jo zituzten kanpaiak jendeari hots eginez, eta apopilo galduen bila abiatu ziren armak hartuta. 250 iheslarietatik 14 antzeman zituzten.

      Urte batzuk geroago, 1673an, sakristauaren zaintzapean preso zegoen Martin Berrotarran deportatuak egin zuen ihes Serorategi horretatik.

      Konta ezin ahala ihes-historia egon behar du gordeta artxibategi zaharretan eta berriagoetan, konta daitezkeen istoriorik politenak dituzte seguru asko ihes horietatik hainbatek. Eta gu gisako jazoerak berritzen —aukeran zinezkoak badira nahiago zinekoak baino— inoiz aspertzen ez.

Beti ihesean

Garaien araberakoak izango dira historian zehar kartzela moduak eta kartzeletako segurtasun neurriak, momentu eta lekuen araberakoak presoen ihes aukerak.

      Duela bi miloi urte baino lehenago ibili ei zen neke bideotan Homo rudolfensis deitua, hominidoon ordezkari dena batzuen iritziz. Ezin dut irudikatu zelakoa zatekeen asaba zahar haren orduko kantua baina, ez ote zekarren engoitik errezelodunaren zehar-begirada?

      Egingo nuke, hitz zehatzak ahoskatzeko gaitu baino lehen hasi zela gizakia kartzela moduren bat asmatzen, auzoa edo tribukidea gatibatzeko planak ehotzen. Eta horretan dirau eta dihardu oraindik, gero eta kartzela seguruagoak asmatu nahian, gero eta jende gehiago kartzelatzen.

      Desagertuko da gizakia egunen batean; etorriko dira noizbait beste izaki pentsalari batzuk espazio zabalaren beste muturretik, eta haien antropologoek arakatu eta induskatuko dituzte inguruok, eta «To» esango dute; «Zer izaki mota ote ziren hauek, hainbeste barrote eta hainbeste itxitura».

      Antzinakoak kartzelak eta antzinakoak presoak.

      Aurreneko presoari piztu behar izan zitzaion inola ere ihes egin nahia, ilunpetik harago argiren bat ikusi eta begiek erakusten zioten lekura joan beharra, itzaliko ez bazen guztiz. Eta horretan dirau gaur ere edozein presok.

      Zirritudun eta inperfektua izango zen aurreneko kartzela hura, eta betirako geratu zitzaion, bedeinkazio edo madarikazio, zirritu hori...

      Preso batzuek bakarrik ikusi izan dituzte ordea zirritu horiek; behin bakarrik zenbaitek, mirariz, behin baino gehiagotan bakar batzuek, zorionekoak haiek!

      Kepa Ordoki irundarra ANVko gudari izan zen 1936ko gerran. Frankistek preso hartuta, behin baino gehiagotan eduki zuten kaperan, baina arrazoiren bat edo besterengatik atzeratu egin zioten beti azken ordua. Santoñako kartzelatik ihes egitea lortu zuen 1939an. Kartzela inguruan dagoen paduran ezkutatuta egon ei zen egun osoan, alde egiteko aukera ikusi zuen arte.

      Iparraldera jo zuen, baina han ere bakerik ez; atxilotu eta Gurseko kontzentrazio barrutian sartu zuten frantses kolaboratzaileek. Ihes egin zuen Gursetik ere. Beste hiru aldiz atxilotu zuten, eta beste hainbestetan ihes egin. Hainbeste atxiloketaren zorigaitza aise gainditu behar du horrenbeste ihesen zorionak.

      Ezagunak ez ditugun hamaika ihes burutu behar izan zituen jendeak sasoi nahaspilatsu haietan, kontzentrazio barrutietatik batez ere. Joxe Agustin Arrietak kontatu zigun Gurseko kontzentrazio barrutitik ihes egin zuela bere aita Lorentxok ere lagunen batzuekin batera.

      Geroago ere, 70eko hamarkadaren bueltan, saiatzen ziren presoak ihes bila. Zaputzean geratu ziren ahalegin batzuk: Lopez Irasuegi eta Izko de la Iglesiaren Arantza Arruti askatzeko saioa Iruñeko kartzelan; Izko de la Iglesia beraren ihes saioa Kordoban, Iñaki Orbetaren saioa Garellanoko kuarteletik. Ahaleginak bereak baititu batzuetan egina eta bestetan ezina.

      Han eta hemen badira, hala ere, hain ezagunak ez izan arren, ihes ondo burutuak: Loiolako kuarteletik Asteasuinzarra askatzea lortu zuten, eta Donostiako Ospitaletik Jon Urzelai. Edo, erruz berriagoa, 2002ko abendukoa, Ibon Fernandez Iradirena: Baionako polizia-etxetik egin zuen ihes, inor ohartzeke, dotore asko.

      Ezagunagoak ditugu beste ihes batzuk, ihes egiteko moduagatik edo ihesa burutu duten presoen izenagatik, gauza biengatik ez bada.

      1985eko uztailaren 7an, Iñaki Pikabea oreretarrak eta Joseba Sarrionandia iurretarrak egin zuten hanka Martuteneko kartzelatik. Ordurako denboratxoa zeramaten preso bai batak eta bai besteak. Sorian, Carabanchelen, Puerton, Herreran egonak ziren. Gogoa eginda egongo ziren zirrituren bat aurkitu eta handixetik irteteko.

      Bada, ordea, haren aurrekaritzat har daitekeen beste ihes bat. Bost urte lehenago, zirritu haren edo antzeko baten miraz, Martutenen bertan hiru euskal presok aski modu harrigarrian burutu zutena. 1980ko urtarrilaren 20a. Asmoa zazpi lagun ateratzekoa zen, bi taldetan. Preso bik, arma batekin zenbait funtzionario mendean hartu ondoren, kartzeleroen arropak jantzi eta emakumeen modulutik atera zuten hirugarren kidea. Mikel Matxineak, Jose Mari Salegik eta Izaskun Arrazolak ihes handi hura onik egitea lortu zuten, egun hartan kartzelara joandako bisitariekin nahastuta. Gainerako laurak, bost minutu geroago alde egitekoak zirenak, kalea zapaldu baino lehen harrapatu zituzten ia atarian.

      Baina gatozen berriro 1985eko uztailera. Egun hartarako, aurretik beste zenbait taldek emana zuen moduan emateko, Imanol Larzabalen kantaldia zegoen prestatuta. Musika tresnak eramateko furgoneta, Mikel Antzak alokatu ei zuen, eta musika tresnekin batera bafle handiak eraman ere bai.

      Eguerdi inguruan hasi omen zuen Larzabalek kontzertua. Amaitzean, musika tresnak, bafleak eta gainerakoak jasotzen laguntzeko boluntario hurbildu ziren presoak. Kartzeleroen bistatik osten-gunea aurkituta, bafle handi banatan sartu ziren Sarrionandia eta Pikabea.

      Dena amaituta, musika tresnak eta traste guztiak jasota, etorritako bidean joan zen furgoneta halako batean. Ordu bietan presoen kontaketa egin zuten Martuteneko kartzeleroek, eta bi falta zirela iritzi zioten; mordoxka bat sobran egongo zen baina.

Hiru bider hiru

Egoerarik latzenari ironiaz eta umorez begiratzea, bertsotan egin izan da askotan, edo koplaka. Ironia mikatza izan ohi da maiz, baina baita jostaria ere, bertsogai den egoera horren latza gozatze aldera.

      Horren adibide dira, besteak beste, 1937an preso erorita, Pepe Bolunburu eibartarrak jarritako bertsoak:

            Eibar aldetik urten genduen

            antxitxiketan Deustura,

            Deustutik berriz estu ta larri

            joan giñan Cabezonera.

            Cabezondikan Borinesera

            Borinestikan Navara,

            Navatik berriz Candasera ta

            sartu gintuzten barrura.

            Izugarrizko bizimodua,

            jarri digute oraintxe,

            ondo neurtuta daukagu ura,

            ogirikan ez sobrante,

            eskabetxeko sardiña latak,

            txorizo ta txokolate;

            berriro ere «kalabazia»

            haziko jaku bastante.

      Aspaldikoak dira bertsoak; aspaldiko gertaera, biziera, egoera haren kronika dira ironiaren gainetik, edo azpitik.

      Aspaldikoak ezean urrutikoak izan behar, sinesgarri izatekotan, horrelako kontuak. Ez diezagula inork geure patxada eder hau astindu: «gaur ez da horrelakorik gertatzen». Miranderen garaian baino erruz gehiago gara gaur euskaldun fededunak. Orwellen garaian baino kamera gehiago dago, gure zintzotasunaren testigu.

      Ezkutatu beharrekoa egundo baino hobeto ezkutatzen da gaur; erakusten digutenak ezkutatzen du polito ikusi nahi ez duguna... Antzinako historiak nahi ditugu, edo urrutikoak. Baina gaur eta hemen, nonahi, izan bada beste errealitate bat, ikusi nahi ezak ezabatzen ez duena.

      Kartzeletako egoera, bizi baldintzen gaiztotzea edo kartzeleroen erasoak salatuz idatziak egunkarietara bidali izan dituzte batzuetan euskal presoek. Halako bi idatzitatik zatitxo batzuk dakartzat hona orain; Txus Goikoetxeak sinatzen duenetik aurrena:

      «Etxetik hurbil, uste ez genukeen lekuan, Euskal Herrian, Langraizko espetxean, ezagutu nituen ziegak deskribatu nahi ditut.

      «Laukiak dira, hiru bider hiru metro ingurukoak. Azulejo zuriz daukate lurra. Pareta guztiak egurrezko konglomeratuzko xaflez babestuak.

      «Ziegaren erdian, lurrari porlanez josita, burdinazko ohe bat dago, eta inguru guztian sendo itsatsita tutu lodi bat dauka. Bertan atzeman daitezke gizakia eskuak eta hankak lotuta eduki izanaren markak, esmaltea altxatua baitauka gorputz atal horiei dagokien lekuetan.

      «Bertan ez dago beste inolako hornidurarik: ez konketarik, ez mahairik, ez ezer!

      «Sartzeak inpresio itzela eragiten du. Bertan gertatu izan dena irudikatzeak izua sortzen du».

      Foncalent espetxean dauden hamaika euskal preso politikoren izenean Perdi del Olmo Vegak sinatutakotik bigarrena:

      «Gose greba mugagabea abiatu dugu Fontkakako espetxean gauzkaten hamaika kideek apirilaren lehenaz geroztik. Muturreko erabakia izaki, edonori gerta dakioke begi bistakoa noraino gainditu duen kartzela honek, urteak joan urteak etorri, gu denon pazientzia. Pazientzia behar baita, lagunok, pazientzia mordoa, etxetik 800 kilometrora, txerrikorta honetan euskaldunontzat espresuki asmatutako bizi-baldintzei aurre egiteko. Pazientzia, hiru bider hiru metroko ziega ustel eta hezeotan, neguan ezin hotz eta ilunagoak, berogailurik gabeak, eta udaran labe gordinotan 20 orduz itxita egoteko egunero...

      «Emakumeen moduluak gauza arrunta dirudi. Badago patio zabal samarra, laurogei bat preso handik hona... Aldiz, zigorrak betetzeko bakartze galeria bat, modulu orokorretik bereizia. Bertan bost ziega daude, patio txiki bat, komuna, dutxa, eta listo. Bertan sartzen dituzte, sistematikoki, hona ekartzen dituzten emakumezko euskal preso guztiak... bertan pasatu dituzte hainbat eta hainbat kidek bolada luzeak... inor ikusi gabe, inorekin hitz egin ahal izan gabe. Hogei ordu ziegan hotzak akabatzen, lau ordu patioan hotzak akabatzen, hogei pauso aurrera, hamar pauso albora, itzuliak alde batera, itzuliak beste aldera...

      «Beharbada, baldintza horietan edonor zimeltzen delako; sufrimendu itsaskor bezain suntsigarria piztuz, edonor eromenera eraman dezakeelako... hona iristen diren emakumeak patio txikiko erregimenean sartzen tematzen dira, haurdun zeuden bi kide barne».

      2008koak dira eskutitz biak. Ironia zirtoren bat tartekatu arren, kartzelako gaurko egoera bere gordinean azaltzen dute, borroka berri bati ekiteko beharra eta asmoa aldarrikatzeaz gain.

Segoviakoa

Denboran atzera geratu dira 1970eko hamarkada eta bere anabasa, baina orduan ez genuen uste sekula gera zitezkeenik sasoi haiek ahanzturak galtzeko arriskuan. Gazteak baikinen, pitzadurarik gabeko konbentzimendua baikenuen, aldatzear baitzegoen mundua. Geu ginen lekuko.

      Mundua aldatzear zela baina bultza egin behar zitzaiola, behin eta berriz bultza, eta lekuko ez ezik eragile ere izan behar zela, nahiz eta laprastadak egin, pentsatu behar izan zuten presoek ere urte haietan. Segoviako presoena horren erakusgarri da; horrela geratu zitzaigun memorian 1976ko apirilaren 5eko hartatik.

      Zer idatziak eta zer esanak oparo eman ditu egun hartan 29 presok burutu zuten ihesak. Film bat ere egin zuten hari buruz. Gure oroimenean iraupen eta argi gehien —eta tristura ez gutxi— izan duen ihesa da Segoviako hura, Martutenetik Pikabeak eta Sarrionandiak egindakoarekin batera.

      Ihesak ez dira, baina, denak lehen saioan ateratzen; saio asko eta asko geratu dira bidean, burutzera heldu gabe. Segovian bertan ere bai. 1975ean, atxiloketa batzuen ondorio, Poliziaren eskuetara jausi ziren Segoviako kartzelako estolderien argazkiak, planoak eta gainerakoak. Horrela zapuztu zen hainbeste lan eta ahaleginen emaitza, zulotik irteteko dena prest zeukatenean.

      Pentsatzekoa da mailukadak legez kolpatu zituela zaputz hark, itxaropenak atsekabe bihurtuz. «Argi dago ilunpean gaudela» esango zukeen egoera hartan, urte batzuk geroagoko poetak.

      Eta ilunpe hartan, atsekabearen zama astuntzeko, errepresioa areago gogortu zieten kartzeletan zuloa erori zenean. Baina haiek ez ziren etsipenerako lekuak eta garaiak. Lehen saioa pikutara joan bezain bizkor ekin zioten beste zirrituren baten bila. Dutxetatik ordez, itsututa lagatako komun batetik abiatu zuten zuloa oraingoan.

      1975eko ihes saioa harrapatzea lortu ondoren, Segoviakoa ihesen aurkako kartzela zela, bertako erregimena lehen gradukoa zela eta gisako zerak esaten zituen Espainiako Gobernuak.

      Presoei patioan, ziegan edo nonahi araketa egin eta droga apurren bat aurkitzea, edo telefonoren bat, edo hutsaren hurrengo ziztrinkeriaren bat... garaipen eta harrokeria motibo izan ohi da kartzeleroentzat. Esan beharrik ez presoek hasitako zuloa aurkitzea garaipen handia dela, kartzelerorik lerdoenarengandik hasi eta handienarenganainoko guztientzat. Gerra erabakior bat irabaztearen pare, hor nonbait.

      Haien harropuzkeria gorabehera, ordea zulogintzan jarraitu zuten presoek, eskura zitzaketen gauzekin linternak eginez, lurra atera eta desagerrarazteko modua asmatuz, zulogileen zarata ez entzuteko beste zarata handiago batzuk ateraz... eta itxaropenaren labeari egurra oparo emanez batez ere.

      Sei hilabeteko lanaren emaitza da zulo berria; amaitu dute zerura bidea, eta iritsi da eguna, 1976ko apirilaren 5a. ETAko 25 preso eta beste erakunde batzuetako beste lau dira hautatuak. Arratsaldeko ordu biak baino lehentxeago hasi dira zulora sartzen, eta hiruretarako prest zeuden denak, zuloaren beste muturrean, jantziak aldatuta, kamioia zain zegoen lekura abiatzeko.

      Nik dezakedan baino hobeto idatzi eta azaldu dute beste batzuek, historia hura bizi izan zutenek ere bai, eta aski ezaguna da: abiatu aurretik okertu bazen lehen ihes saiakera, azken pausoen faltan geratu zen bigarrena, gehienentzat behintzat.

      Segoviatik Aurizberriraino joan ondoren, bidea erakutsiko dien mugalaririk gabe daude kamioiko ezkutalekutik jaistean. Mugatik hain gertu, Iparraldetik hain urruti... Eta gaua da, eta lainoa. Mendira jotzen dute, baina gauzak ez doaz ondo. Guardia Zibilak, Poliziak, Armadak hartu ditu mendiak eta inguruak egunsentirako... Tiroak, galduordeko ihesak, norantz jo asmatu ezina.

      Oriol Sole iheslari katalana hil du Guardia Zibilak; 24 preso eta laguntzaile taldeko hiru atxilotu dituzte. Lau presok eta laguntzaile taldeko batek lortzen dute, azkenik, ihes egitea.

Haizea mindu gabe

Hamaika ipuinekin osatuta, Haizea mindu gabe liburua atera zuen Jon Gaztelumendik 1999an Susa argitaletxearekin. Ipuina esanda, entzule edo irakurlearen dibertimendu eta xarmaren bila asmatu den historia ulertzen dugu eskuarki. Hala ere, gertaera errealen kronika da batzuetan ipuina, kronika fidela alegia, nahiz eta itxuraldatua izan.

      Zinezko gertaerek erakutsi ez dioten suspensea, izua edo harridura —drama, nahi bada—, balizkoetan bilatzen du idazleak; imajinazioan bilatzen du begiekin ikusi ez duena. Bere begiz ikusiari irudimena gehituz ere, irakurlearen aztoramen bila aritu daiteke, hutsaren hurrengo gertaerak literaturaren gailurrera igoz. Halakoak dira, segur asko, onentsuentzat jotzen diren ipuin eta nobelak. Borges dakusat, besteren bila ibili gabe, idiaren itsutan.

      Dena da literatura, Nabokovek esan zuen, antzinako artzain fikziozale hark, aspertuta nonbait, otsorik inon ageri ez baina irudimena jolasgura, korrika batean eta «Otsoa! Otsoa!» oihuka, herria eta herritarrak aztoratu zituenetik.

      Hara hor otsoa bera, ezkutalekuren batetik zelatan egona inola ere, literaturaren sorreraren protagonista eta testigu. Ordutik gabiltza nahastuta, asmatu ezinean ipuinak noiz diren zinezko, noiz diren ezinezko.

      Halako muga zehaztugabean dabil Jon Gaztelumendiren idazlerroa. Ahozko tradiziotik gertu sarri, irakurlearenganako hurbiltasuna nahian, bai gaiak eta baita tonuak ere halaxe eskatzen diotelako.

      «Duela gutxi jelkide batek esan zidan:

      «— Jon, datorren astean, neu sartuko naiz zure ordez espetxean. Neuk ere hamaika urte igaroko ditut hor barrenean, zuk bezala; espetxe batetik bestera, beti urrun, gose-greba amaigabeetan sarturik, duintasunez, isilean».

      Kartzelako bizipenak kontatzeko hartzen du Gaztelumendik bisitetako elkarrizketaren gertutasuna, edo ziega berean elkarri historiak kontatzen ari diren bi presoena.

      Preso dauden gurasoak bisitatzera kartzela banatara doazen anaia biren historia lazgarria; bere mutilarekin ordu eta erdiko aurrez aurreko bisita egiteko, bi mila kilometro bidean egin behar dituen neskarena; kurloi-kumea beste kiderik gabe bakartuta dagoen presoarena; semea gogoan, baratzean ari den aitaren gogoeta edo otoitz modua:

      «Hirurogeita hamar betetzera goaz, Jauna. Ez gaude sasoi onenean. Gerra hau bukatuko balitz? Semea etxean ikusi nahi genuke, gure artean. Asko eskatzea al da hori?».

      Literaturaren ederretik badute ipuinok, baina ez dira horren bila asmatuak, pertsona zehatzen egoerak eta ibilerak azaltzeko idatziak baizik.

      Kartzelako absurdoa, logika zentzugabea noraino hel litekeen adierazten du Koldo Izagirreren eleberria ipuinak. Araketa egitera sartu da kartzeleroa presoaren ziegara, eta hain eurena duten zera horrekin esaten dio liburu gehiegi daukala.

      «Ikasketa liburuak dira-eta» erantzuten dio presoak.

      «Ez! ez denak!» kartzeleroak ostera.

      Eskuan daukan liburua ea norena den galdetzen dio presoari.

      «Koldo Izagirrerena» erantzuten dio, hark idatzia delako eskuan daukan liburu hori.

      «Aski duzue zuk eta Koldo Izagirrek! Parte bana daukazue. Ezin diozue elkarri libururik utzi! Zer hizkuntzatan esan behar zaizue?».

      Beste preso baten ziega arakatzera joan, eta hala esaten dio:

      «Izagirre zara, ezta? Koldo Izagirre!».

      «Ez gaur arte behintzat. Ni Luis Izagirre naiz» erantzun dio.

      Eta beste ziegetan ere arrastorik ez Koldo Izagirrerenik! Susmorik txarrenak kartzeleroak; non ote da?

      Kartzelako zuzendaritzara jotzen du, larri. Koldo Izagirre ez dagoela isolamenduan, ez dagoela bere lekuan, ihes egin duela...

      Disparatea dirudi, baina gertaera egiazkoan oinarritua da ipuina. Historia errealak dira hemen bizi ditugunak.

Kartzelako leihotik

Joseba Arregi Erostarberen Kartzelako leihotik liburua atera zuen Ataramiñek 2004an, eta «eup!» egitea pentsatu dut, marrazkigintzaz galdetu aitzakian.

      Baina marrazkiak aipatu eta margoetaraino egin dit jauzi une batez gogoak eta margoak ahora ekarri orduko hor datorkik Pello Mariñelarena etxarri-aranaztarraren gomuta.

      1990ean atxilotu eta kartzelatu zuten Mariñelarena. Frantzian, La Sante kartzelan eduki zuten, eta han zeukaten bitartean pintatu egin zuen batez ere. Pintatu eta pintatu, oleoz, akuarelaz, lapitzez... Gaixorik larri, gero eta larriago, baina margotzen jarraitu zuen, arimarekin, esango nuke, harik eta azken hatserainoko guztia margo horietan ezarri zuen arte. Hatsontzia hustu zitzaion arte.

      Ezin dut haren pinturarik hemen ezarri, baina bai bere hitz batzuk: «Bihotzak beti elkar hizketan daude, etengabe. Bihotza da hitz egiten duena eta hori dela eta, bihotzari ez zaio bortxatu behar, baizik eta lasai utzi, bere erritmoan, berak agintzen. Gure begiek zuenetara begiratzen dute eta zuek aurrera egiten duzuen bitartean, guk ere halaxe egingo dugu».

      Idatziz, margoz, marrazkiz, bertsoa eta poesia, prosa... nahi dena. Adierazpideak, gauzak esan beharra eta gauzak esateko moduak. Mutuak ere esan nahi izaten du, adierazi nahi izaten du hau eta hori eta bestea, eta horiek azaltzeko moduak bilatzen ditu. Adierazi behar hori izango zen hasieran, eta hortik etorriko zen beste guztia, unibertsoa, mundua...

      «Idaztera zerk bultzatu ninduen? Bi lerrotan hori azaltzea ez da erraza», dio Joseba Arregik eskutitzean. Bi lerro, bi orri dira; Jaendik hona ia bi hilabete, postak lekuotan darabiltzan bide modernoetan.

      «Preso egon izan ez banintz ez zen halakorik gertatuko. Kartzelako bizitza monotonoa, ilun eta aspergarria, aktibitateak egiteko eskubide barik, burua zeozertan okupatu beharra dago eta, tokien araberako aukerak aprobetxatuz, margoketa kurtso bat jarraitzeko aukera izan nuen kartzela batzuetan. Aldi berean frantsesezko kurtso bat eginez, idazten hasi nintzen Fleuryko kartzelan, hango preso arruntei elkarrizketak eginez frantsesez ikasteko praktika moduan. Hori zen aitzakia, eta dozena batzuk elkarrizketa egin nituen hogei bat naziotako presoekin. Cosmopolita deitzen zen idatzi nuen historia. Ordenagailuan gorde nuen dena. Baina ustekabean eta di-da batean kartzelaz aldatu ninduten, eta akabo nire idazlan bilduma. Ezabatu egin omen zuten, nahigabean! Gertaera honek ez ninduen asko animatu berriz idazten segitzeko; erabat zapuztu zidan gogoa. Geroztikako idatziak asteroko eskutitz autozentsuratuak izan dira!».

      Idatziak deseginda, idazten jarraitzeko bideak zentsuratuta, itxita, mutu geratzea da eskaintza. Baina gizakiak ez du nahi mutu, jopuak ez bada. Kartzelatua da, batik bat, mutu nahi ez duena; bizitzeak eskatzen dio esatea, inguruari erreparatu eta inguru hori adieraztea, bere baitara ere begiratu eta dakusanari buruz gogoeta egitea.

      Espirituaren bizi nahiak eraman zuen beharbada antigoaleko gizaki hura harrietan, labarretan, irudiak marraztera, bere begiez ikusia ondorengoei laga nahi izatera, memoria ez zedin galdu berarekin.

      «Urteak pasa ahala marrazki eta margolanak pilatzen joan zitzaizkidan. Margoek euren historia dute, bakoitzak bere istorioa, batzuetan alaia, beste batzuetan iluna... Eta zenbat amets eta desira hor tartean! Arlo guztietako ametsak: pasadizoak, eguneroko gertakizunak, sentimenduz egindako irudiak, kartzelan edo munduan gertatuak. Nire ingurukoek ikusten zituzten lanok eta esaten zidaten: Zergatik ez duzu bilduma hori liburu batean agertzen?

      «Horrela hasi nintzen lehen pausoa ematen, neure herrian, Oñatin, erakusketa bat eginez. Gero, katalogo bat egiteko harremanetan hasi ginen Ataramiñekoekin, eta pentsatu nuen idazkiz lagundu behar nuela katalogoa, margo bakoitzaren esanahia hobeki uler zezaten; margo ona edo txarra, baina bakoitzak bere historia zuela esateko.

      «Normalean margoak ez du azalpenik behar, baina gure borroka luze honetako gertakizun, sufrikario eta desirak margotan azaldu ez ezik iruzkinez lagunduta argitzea ere erabaki nuen.

      «Lagun batek esan zidan: Aizu! Liburu oso polita, e! Baina iruzkin gehiegi dator. Akatsak akats, horrela egin zen eta denok kontent geratu ginen; gaur egin behar banu ere, ez nuke asko aldatuko, gure herriko auzi eta arazoek hor dirautelako.

      «Gu bezala bizitza guzirako gatibu dagoenak, bizipen eta istorio asko eduki lezake egun batez kontatzeko eta idazteko, baina ausardia behar da gero! Leku hauetan, gutxieneko segurtasunik gabe, dena inoren menpe eta luma autozentsuratuta, herren... mamua beti gainean jiraka.

      «Beno, hor bidaltzen diat nire iruzkina... Zirriborro hauekin aspertu bahaut, barkaidak! Izan ontsa eta aurrera».

      Letra idatzia ukatuta, mututasunera kondenatuta, leotzean dagoen gizakiak, haitzuloetan babesten ziren haiek legez, margoa darabil besterik ezean, edo marrak horman, edo arrastoak. Beharrezkoa zaio leotzean dagoen honi, haitzuloan zen hari beste, biziko bada, bizi dela edo bizi izan dela esango badu.

      Denboran eta espazioan urruti edo eskumenetik at dagoen lurrarekin, etxeko atariarekin, supazterrarekin, bere tribuarekin batasun espirituala egitea ere bada margotzea. Eta eroriko bakoitzaren ondoren berriro zutitzea.

Gauez bidean

Kartzelan preso dagoenarentzat osagai eta osagarri garrantzitsuak dira bisitak; lehenago ere azpimarratu dugu alderdi hori. Horri buruz idatzitako pasarteak jasoko ditut. Barrutik aldizkariaren lehen zenbakian, Gaua kartzelako eremuetan barna izenarekin datorren testuko zatiak dira:

      «Negu gorria. Errepidean, gaueko isiltasuna bortxatuz, iluntasuna zulatuz, autobus bat abiada handian. Hotz da inguruetan, izotz labainkorra galtzadan, hotza eta izotza, asteburu oro autobusak kurritzen dituen bideetan...

      «Autobusaren magalean, eserleku hainbat bidaiari... guztiek amets eder batean murgildurik dituzte euren gogoak: seme-alaba, mutil edo neskalaguna edo ama ikustea amesten dute, unetxo batez bada ere beren senide maitearekin egotea; beren adorea, kemena, maitasuna eta arnasa eskaintzea dute helburu...

      «Orduak eta kilometroak atzera utzirik, egunsentian, goiztirian, eraikuntza erraldoi zantar baten inguruan dira. Ordurako, autobus barneko giroa alaitu da; jada autobusetik jaisteko prest dira, poltsa guztiak eskuetan harturik.

      «Gau osoa bidaian igaro ondoren, azkenean kartzela aurrean dira. Autobusetik jaitsi eta sarrerarantz doaz, urduri: Nortasun Agiria bulego antzeko batean utzi eta pasillo luze batean barrena kabinara iristen dira. Hantxe dago aita, hantxe dago ama edo semea, mutil edo neskalaguna, edo anaia... ordu erdi batez.

      «Agurra, zorigaiztoko agurra. Ondo segi, goraintziak hari, baietz, zainduko naizela, ondo joateko...

      «Eta kanpora, beste txanda bat sar dadin. Autobuseko besteek bukatzen duten bitartean, harantz eta honantz, bisita oroituz eta komentatuz, ibilian. Ordu bat, bi... eta autobuseko guztiak autobus inguruan, Euskal Herrirantz abiatzeko prest.

      «Arrastiria da, bakoitza bere eserlekuan eseri eta berriro errepidean direnean. Berriro isiltasuna nagusitzen da, bidaiariak begiak bildu eta bakoitza bere ametsean murgiltzen denean».

      Zain dagoen presoari senideek kontatu eta honek idatzi dituenaren zatiak dirudite, hala ote diren ez dakidan arren. Konstantziaren kronika, tristura eta ezinarena, elkartasunarena. Eta gatibuaren ametsak airez aire, beti bidean.

Paueko ihesa

Eneko Bidegainen Iparretarrak: Erakunde politiko armatu baten historia liburuak erakunde horretako militanteek Paueko kartzelatik burutu zuten ihesaren historia dakar.

      Dotorea, ausarta. Ez osoa, baina zati batzuk hartu nahi ditut ihesaldi horren kronikatik:

      «Presondegia gauza txarrena da. Klandestinitatea gogorra da, baina presondegia anitzez bortitzagoa da, biziaren oinarria, askatasuna, kentzen dizutelako». Gabi Mouescaren hitzak dira.

      «Maddi Hegi 1985eko maiatzaren 21ean atxilotu zuten... lau urteko presondegi zigorra hilabete batzuen buruan bukatua izanen zuen. Maddiri galdegin genion ea ihes egin nahi zuen... Baietz erran zuen, ahoan bilorik gabe...

      «Militante andana bat behar zen mugiarazi. Hilabete andana bat behar zen prestatzeko...

      «Gauzak ongi kalkulatu ondoren, Robert Bonhour zuzendari nagusia 1986ko abenduaren 13ko asteburuan egonen zela ikusirik, ihesaldia egun hartako finkatu zuten».

      Beharrezko lanak eta saioak eginda, jantziak eta gainerakoak prest, talde bakoitzak badaki zer egin behar duen, erlojuaren zein piezari eragin behar dion. Arratsaldeko zazpiak eta erdietan abiatzen da lehen pausoa, bidaia atzeraezin bihurtzen duena: zuzendariaren alabaren senarra bahitzen dute; zuzendariaren alaba bahitzen du segidan beste taldeak, honek aita erakar dezan telefonoz deituta.

      Zortziak eta erdietan dator aita alabaren etxera eta hirugarren taldeak bahitzen du. Zuzendariarekin Paueko kartzelara sartzea zen helburua, han berak eman ditzan ordenak, ohiko zukeenez. Bi preso kartzelaz aldatzera zihoazen «guardiak» zuzendariarekin batera sartuko ziren kartzelara, jakina.

      «Zuzendariari urrunetik zartaraz zitekeen lehergailuzko gerriko bat ezarri zioten inguruan, presondegian izanen zirenean ez ziezaien lankideei erran zein zen egoera. Alabaina, une labur batez IK-ko militanterik gabe egon behar zuen, presondegiko atea irekitzean. Lehergailua zartarazteko sistema faltsua zen, baina hori ez zekien zuzendariak».

      Alaba eta haren senarra furgoneta batean lotuta zaintzen ditu talde batek; besteak kartzelara abiatzen dira. Zuzendariaren autoan, bera eta Filipe Bidart, eta ondoren beste hiru auto, taldeetako kideekin.

      «Presondegi aitzinera heldu ziren. Zuzendariaren autoa sarrerako ate aitzinean gelditu zen, beste bi autoak bi bazterretan. Zuzendaria autotik jaitsi zen, eta ate ttipiaren saihetsean zen interfonoa jo zuen. Zaindariak ate ttipia ireki zuen eta zuzendaria han sartu zen. Kanpoko atea hetsi zen... Ate nagusia zabaldu zen eta autora joan zen berriz. Orduz geroztik lehergailua «zartaraz» zezakeen militantearekin egon zen denbora guztian.

      «Zuzendariarekin zen militanteak Poliziaren RG zerbitzuko inspektore gisa aurkeztu zuen bere burua. Zuzendariak zaindariak abisatu zituen bi preso lekuz aldatzera etorriak zirela alegiazko poliziak. GIGNez jantziak ziren militanteei atea ireki ziezaieten galdegin zien. Militante haiek presondegian sartu bezain laster, zuzendaria eta Filipe Bidart Gabi Mouescaren ziegara joan ziren».

      Gabi Mouescak leihotik ikusi zituen heltzen. Une hartan gorputz guztia inarrosten zitzaion. «Ziega handi batean nintzen, ETAko bost militanterekin. Gaua zen, ikusi nituen heltzen. Ene ohe izkinan jarri nintzen, eta han nengoen beha. Gero presondegiko zuzendariak atea ireki zuen. Ondoan militantea zegoen, taldeko arduraduna, oinarriko bizpahiru zaindarirekin. Erran zidaten atera behar nuela, presondegi aldaketa baterako... Bi minutu utzi zizkidaten ene puskak hartzeko».

      Ondotik, Maddi Hegiren bila joan ziren. Mugimendu hura ez zelako isilik pasatzen ahal, zuzendariak eta militanteak zuzendariordea bulegora ekarrarazi zuten, ez zezan egoera bitxiaz oharturik alarmarik pitz. Egoera zer zen esplikatu zioten, eta zuzendari-ordeak ere militanteen aginduak bete zituen, presondegiz aldatzeko tramite administratiboak egin behar ziren lekuan.

      «Barne hartan sekulako denbora egon ginen», gogoan du Filipe Bidartek. «Han geundelarik, denak egiten genituen egiazko preso aldaketa bat balitz bezala, ofizialki. Idazkariaren bulegoan ginen, Gabi ekarri zuten eta Maddiren beha geunden. Ez dakit zenbat denbora, beharbada hogei minutu egon ginen. Zeren beha daude Maddi ekartzeko? Emazteen auzoko zaindariek ez zuten normal kausitzen tenore hartan egitea aldaketa, eta zaindari hark baitezpada nahi zuen Maddik bere puska guztiak har zitzan. Eta Maddi jin zitzaigun sekulako puska andanarekin».

      Maddi Hegi memento batez erori zen, bere puskak lurrera utzi zituen. Filipe Bidart ezagutu zuenean, irri karkailaka hasi zen. Orduan GIGNeko arduradun gisa bezti zen Xabi Labegueriek bortizki hartu zuen eta paretari kontra bota.

      «Harekin zegoen zaindariak ez zekien ihesaldi bat zela. Beraz, Maddi harritua izan zen, ez zekien ea operazioak huts egin zuen ala ez».

      GIGNeko (Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale) arduradunarena egiten zuenak bi presoei eskuburdinak ezarri zizkien. Maddik bere puskak erortzera utzi zituen. Zaindariak irriz hasi ziren. «Zoazen lekuan ez duzu horien beharrik» erran zion GIGNeko agente faltsuak. «Zaindariak segur ziren Parisera eramanen genuela. Bere puskak bildu zituen, eta segitu zuen».

      GIGNeko arduradun faltsuak agiria izenpetu zuen, «IK» batekin. Bi presoak GIGNeko agentearekin sartu ziren R18 zurian.

      Zuzendariak zaindariei erran zien kanpora aterako zela, ikusteko ea dena ongi pasatzen zen... Ate nagusitik atera zen oinez, alegiazko inspektorearekin. Biak R9an sartu ziren. Auto guztiak presondegitik abiatu ziren...

      «Presondegitik atera ginenean, autoan, Gabirekin eta Maddirekin, atea gure gibelean ixten ikusi genuenean, ez zekiten ongi. Gabik ez ninduen ezagutzen» dio Labegueriek. «Autoan, ateratzean, Gora Euskadi Askatuta oihukatu nuen».

      Honaino ihes eder haren zertzelada batzuk. Dotorea ihesa; eta ihes haren kontatze soila ere bada irakurlearen egonezina —irakurle honen egonezina, gutxienez— larritzeko lain.

Gazte literatura

Kartzelarekin zerikusirik ez duten gaiekin ere egin izan dute literatura presoek. Denak batzeko baino sakabanatuago daude seguru asko auskalo zenbat poema, bertso, ipuin... Hango edo hemengo aldizkarietan, liburuetan tartekatuz hamaika.

      Zorrotz begiratzen hasi gabe Fernando Diez Torre, Joseba Sarrionandia, Sergio Garcia Razkin, Pello Mariñelarena, Enrike Letona Biteriren poemak datozkit burura; Carmen Gisasola eta Olatz Caminosen ipuin erotiko batzuk; Karlos Gorrindok argitaratutako nobelak (Ni naizen hori, 1992, Txalaparta; Amaren begietan, 1995)... Asko dira, eta tarteka haur eta gazteei zuzendutakoak ere bai.

      Ez dakit seguru, baina preso egote horixe izan daiteke motibazioa espetxearekin zerikusirik ez duten ipuinak eta eleberriak idazten hasteko ere. Espetxeak berez ezartzen duen komunikazio falta eta harremanen etena gainditu nahia da batzuetan idaztera bultzatzen gaituena. Esango zenukeena ahotsez esateko modurik ez duzunean, idaztera, margotzera, harizko eskuturrekoak egitera zaramatzan bidea daukazu harremanetarako.

      Ez dut uste hain ezberdina denik seme-alabari edo ilobari emateko ipuin bat idaztea, orrian marrazkiak egitea edo harizko eskuturrekoa korapiloz korapilo. Helburua, batez ere, harreman zubiak eraikitzea da edozein kasutan.

      Seineri aurrez aurre kontaturiko ipuinak, bost ipuin biltzen dituen liburua, Ataramiñek argitaratu zion Joxe Blanco Gomezi 2004an.

      1986an ezagutu nuen Joxe, Herrera de la Manchan, eta gogoan dut zelan joaten zen euskarazko klaseetara. Gramatikan zein eroso moldatzen zen ikusteak harritzen ninduen, nahiz eta ezin ausartu ikasgeletatik kanpo euskaraz hitz egitera.

      Kaleratu zen urte batzuen buruan eta arrastoa galdu nion, harik eta berriro atxilotu eta kartzelatu egin zutela jakin nuen arte.

      Ipuin bat atera zuen aurrena Ataramiñen; 2004an, berriz, goian aipatu liburua, bere haurrari erakutsi nahi zizkion kontuei ipuin forma emanez seguru asko, irudiekin osatua.

      Hurrengo urtean, 2005ean, Kepa Etxebarriak atera zuen Ataramiñerekin Gazte literatura sailean, Azeri gosetia liburua, testuz eta marrazkiz.

      Azeria, goseti ez ezik azeri ere izan ohi da ipuin klasikoetan eta; ezin zaio seguru asko edozein izaera eman, sinesgarri izango bada behintzat. Sinesgarritasunari erakargarritasuna gehitzeko marrazkiak egin zizkion Kepak testuari.

      Bi urte geroago, 2007an, Belen Gonzalezek idatzitako testu bati egin zizkion marrazkiak Kepak, eta Durangoko Azokara aurkeztu zuen Ataramiñek Zimaren abenturak izenburuarekin.

      Belen Gonzalezekin batera, batak testua eta besteak marrazkiak egin eta azkenean lanak batu eta osatzen zelan moldatu ziren jakin nahian galdetu diot postaz Kepari, Pontevedrako Alamara idatziz.

      «Gure esperientziaren berri ematea... Azken batean nola azaldu lerro batzuetan liburuxka honen sorrera eta osaketa? Orain dela hiru urte inguru hasi zen guztia, Belenek bere kasa ipuin batzuk idatzi eta oparitzat niri igorri zizkidanean. Oso ipuin bereziak zirela iruditu zitzaidan hasieratik, bai edukia ikusita, bai non eta zein egoeratan idatziak ziren kontuan hartuta».

      Zima neska koskorrak eguzkiari galdetzen dio ez zer dagoen bera bizi den lurralde eta inguru horretako palmera eta mendietatik harago, eta itsasoa erantzuten dio hark. «Itsasoa?...» Urezko zerua, alegia.

      Erabakia hartzen du orduan Zimak, zeru berri hura ezagutzera joango dela handitzean.

      Horretan tematuta dabilenez, herriko atso zahar bezain jakintsu batengana bidaltzen du amak, eta kalabaza erraldoi bat ematen dio sorgin itxurako amonak. Kalabaza hartuta, etxera abiatzen da Zima, lagunei erakutsi nahi die oparia. Bidean, baina, behaztopatuta erori, lurrean zapart egin zaio kalabaza. Uholde jario handia isurtzen da orduan kalabaza lehertutik; inguru osora hedatzen da ur isuria, dena estaliz. Muino batzuk soilik geratu dira agerian, palmera batzuekin, itsaso zabalean. Hara Antillak!

      Itsasoa, munduko portu guztietara iristen den putzu estrainio hori!

      Bederatzi kapitulutan hamaika abentura biziko ditu Zimak, lagun berriak ezagutu, arriskuak gainditu... Bide batek beste batera darama; piraten lagun egingo da, Dordoka uhartera iritsi, eta ez dago piratarik, hain gutxi Dordoka uhartera iritsi denik, altxor ezkuturik gabe.

      Altxor ezkutua pergamino xahar bat da, ordea, oraingoan, eta pergaminoan inork ulertu ezin duen hitz jokoa dago idatzita. Hitz jokoak zer esanahi gordetzen duen jakiteko, Euskal Herrira itzultzea erabakitzen dute Zima eta bere lagun piratek. Baina historia ez da amaitzen Euskal Herrira itzultzearekin.

      Belenen idatziari irudiak ipini dizkio Kepak pasartez pasarte, bizitasun bikoitza emanez Zima eta bere lagunen ibiliei.

      «Berehala, ipuinak borobildu eta ilustratu genitzakeela pentsatu eta ilusioa piztu zitzaigun, eta lanean hasi ginen pixkanaka. Garai hartan espetxe ezberdinetan ginduzkaten, eta gutunen bitartez soilik genuen harremana. Hasierako pausoak oso-oso motelak izan ziren (interbentzioa, hilabeteetako atzerapenak, bidean «galdutako» gutunak...). Distantziak berezko oztopoak ditu, baina espetxean are handiagoak bilakatzen dira distantzia horiek. Hemen mugak daude, trabak, ia gainditu ezinak diren hainbat eta hainbat detaile, baina detaile horiek gainditu edo zeharkatzea ezinbestekoa da honelako lan bat, elkarlan bat aurrera atera nahi baduzu».

      Inolaz ere, ez da huskeria haurrenganaino iristeko nahia. Presook sarri sentitu dugun zerbait da. Eguneroko harremanik eza eta ondorioz sortzen den komunikazio etena nola edo hala osatu nahia era berezian nabarmentzen da seme-alaba eta ilobekin. Bisitaz bisita, denboraren buruan konfiantza apur bat hartu eta hizketan ikasi ahala galderak egiten hasten da txiki jende hori, hau eta hori jakin nahian, eta ea zergatik, eta ea nola... Eskutitzen batzuk bidaltzen dizkiezu, postalen bat edo beste, eta itzulian hor datozkizu orriren bat letra larriz idatzita, marrazki kolore biziduna, eta ea noiz zatozen.

      Errazagoa da askotan mundua esplikatzea, galdera txikiei erantzutea baino. Horregatik hasten zara ziegan zaudenean ipuinak asmatzen, tribukide txikienen zurekiko jakin nahia asetzeko ez, agian, baina haien arreta erakarri eta harremana estutzeko balio izango dizulakoan.

Piria

Gaur ez da asko entzuten baina, eltzekariari, kartzela janariari, piria esan ohi zaio lekuotan. Erromintxelaren emaria.

      Piriak ez ohi dakar, eskuarki behintzat, aberats mahaietako oturuntzen ikusgarritasunik, are gutxiago urrin tentagarririk; zeharo mizkina ez denari ere nekez hasiko zaizkio hortzak izerditan.

      Baina jan egin behar eta, piritik zerbitzatu dizuten horri koipea kendu edo olioa eman, gantza alboratu, entsaladan ezkutatu diren eltxo, koleoptero eta gisako patari xeheak larratu, bandejan ahalik eta zerarik itxuraz jangarriena atontzen saiatu izan gara, espetxe batzuetan gehiago besteetan gutxiago.

      Horrelako moduren batean hasi behar izan zuen Josu Urrutikoetxeak errezetak egiten, balekoarekin balizkoa nahi, gutxirekin asko izaten baita ezer ez dagoenean. Errezetaz errezeta, Giltzapeko sukaldaritza liburua osatu eta 1996an kaleratu zion Hiru argitaletxeak. Eva Forestek Alcala Mecon egin elkarrizketa dakar sarreran, eta Mikel Zarrabe kidearen marrazkiak tartean.

      «Fresnesko kartzelan sartu ninduten 1989ko urtarrilaren 16an» dio Josuk Evaren galderari erantzunez. «Garai horretan, ziega berean preso sozialekin bizi izan nintzen eta hauek izan nituen maisuak chauffe izenekoak egiteko artean. Janak berotzeko sistema soil-soila zen chauffea kontserba-lata lau bat zen, arkatzez sostengatu eta klinexekin osaturiko metxez hornitua...

      «Errekina, jateko olio arrunta zen eta egundoko ke-hodeiak sortarazten zituen. Kerik ez jariotzea eta suak potentzia handiena eman zezan erdiestea arte-lana zen, egiaz. Gerora, laurogeita hamarraren amaieran edo laurogeita hamaikaren hasieran, ekonomatoan burdinazko egitura zeukaten eta gel baten bitartez funtzionatzen zuten labeskak saltzen ziren».

      Janari txarra baino, gaizki prestatua ekarri ohi dute gehienetan edozein kartzelatan; okela, pasta, barazkiak... berez gai onak izanik ere, atzera eragiteko moduan narrastuta, koipetuta, hoztuta, zikinduta dakartzate, axolagabekeriaz lorraztuta.

      «Mureten hasi nintzen egindakoa apuntatzen... Edonori eskatzen nizkion errezetak, sukaldaritzako aldizkari eta liburuak irakurtzen nituen...

      «Arraina edo oilaskoa zegoenean, esate baterako, ikuzi eta gorde egiten genuen, geroago gisatzeko...

      «Ene iritziz, enetzat inportanteena izan da sukaldaritza ene kasa praktikatu eta garatu ahal izatea, eskura neuzkan bitarteko urri horiekin, irudimenari eraginez. Arte kulinario hau —izenaren hanpatua gora-behera— ez da bakarrik ikasbidea izan, baizik eta —batez ere— ene adierazpide bat: platerki bakoitza egundoko pazientziaz apainduz».

      159 errezeta ematen ditu Josuk liburuan, Sarrerak, Erresistentzia platerak, Saltsak, Ogiak eta Postreak sailetan banatuta. Irakurri ahala irudikatuta, eskean hasten da mingaina, lerde jario.

      Herreran eta, Alcalan eta, egin ohi zen otordu ederrik sasoi batean, etxekoek ekarritako paketetik, pirian ekartzen zutenetik, labean, kableren batekin egindako erresistentzian, kontserba lataren batean kolonia botata sua eginda... Asmatzen ziren sueteak, zer prestatua zegoenean.

      Pirian dakartenetik arroza, arrautza egosiak, patata egosiak, babarrunak, oilasko errea, erruz jaso eta gordetzen du jendeak orain ere, gauean edo biharamunean jateko, edo leihotik patiora jaurtitzeko, edo... Elikagai horiek garbitu, maneatu eta bandeja itxurosoagoa, gozoagoa ere bai, prestatuko dute batzuek; beste asko, berriz, ez dira egongo era horretako sukaldaritzari ekiteko baldintzetan, isolamendu ziegetan daudelako edo beste arrazoiren batzuengatik. Beste hamaikari, langintza konplikatuegia irudituko zaie, edo ez dute jakingo nola egin, edo... Horregatik, egokia eta beharrezkoa irizten diot kartzelako sukaldaritzarentzat errezeta alternatiboak ere proposatzea.

      Oilaskoa saltsan, aran-pasen pastela, orburu-muinak haragiarekin direla, okela onddo eta patata salteatuekin, camembert galletak... hori zerrendaren ederra! Barruti ainube hauetan leiho miresgarria gertatzen da sarri gogoarekin lurrinen iradokitze indar soila.

Ihes saioen gurpilean

Arrakastara edo porrotera, burdin sare eta hormetatik harakora edo leotz zulorik ilunenera eraman zaitzake ihes saioak. Izuak zaintzen du —ez da nire asmakizuna— esparrua, hesirik izugarrienak baino hobeki. Baina pentsamen sosegatuari sena eta erabakimena gailentzen zaizkio batzuetan, izuari naiz zuhurtziari zirkin eginez, bizi nahiak —bizi beharraren tirain bezagaitzak— gehiago ahal duela erakutsiz.

      «Gu garai haietan nahiko erreta geundela uste dut», kontatzen du Joxean Kortadik gertatutako batzuen haritik; «nire kasuan, aurretik Badajozen zerbait egin nahian ibiliak ginen, eta Mallorcarako bidean ere halatsu ibili ginen. Hori horrela, (ia) edozer egiteko prest geunden. Sasoi hartan Mallorcako espetxeak ez zuen Seguritate zuzendariorderik, baina zurrumurruak bazeuden aurki ipiniko zutela, horrek zekarrenarekin. Gauzak horrela, Turron zenak (beste modulu batean zegoen) aipatu zigun asteburuetan, ez beti baina, tailerretara ematen zuen garita txakurrik gabe, hutsik, egoten zela. Horrela zela baieztatu zigun preso sozial batek ere. Garbi geneukan baldintza horietan oso zaila zela ezer onik ateratzea; abenturara abiatzea zela alegia... Zalantzaz beteta geunden, baina saiatzea erabaki genuen. Hortik aurrera zalantzak baztertu eta itxaropenez begiratzen genion ihes saiakerari».

      Udaberria izan! Barruak deitzen dizu sasoi horretan usain berri-gozoei erreparatzera; patio ertzean porlan goriaren pitzaduran erne den landareak zerbait adierazi nahi dizula begitantzen zaizu; txolarreek sinfonia aldatzen dute, gainka atseden gabean hasteko, satiro halakoak... Nola ez duzu maiatzean egundo baino beharrago sentituko horma-hesietatik haragokoa!

      «Hasi ginen pentsatzen nola iritsi gure zeldetatik tailerretara eta gero fosora. Egiteko hori ez zen zaila, baina preso sozial baten laguntza behar genuen, hirugarren modulura ematen zuen tailerretako leihoren bat itxi gabe uzteko. Hori nork egingo lortu genuenean hasi ginen beste gauzak prestatzen, dirua, kalekoa... Prestatu beharrekoa prestatuta, eguna ezarri genuen: 1991 hartako maiatzaren 20a. Jarritako data heldu arteko egunak izan ziren gogorrenak; urduri geunden, miaketen beldur batez ere.

      «Eguna iritsita, zeldako leihoko barrotea zerratu nuen eta hirugarren moduluko patiotik tailerretako lehen solairuko leihora (zabalik utzi zigutena) igo nintzen. Bilbao Mororen bila joan nintzen (labanderiara ematen zuen honen zeldak); zeldatik atera zedin deitu eta soka bota nion, leihotik irtenda horman gora igotzeko. Bera igo bai, baina igotze horretan neu erori nintzen patiora. Kolpe polita hartu nuen saihetsean. Ez dakit nola, baina igo nintzen berriro ere, bigarren saioan.

      «Beheko plantara jaitsi behar genuen hortik; denbora pasatzen zen neurrian gero eta okerrago nengoen ni, ibiltzeko ere arazoak nituela. Jaitsi ginen dena dela, eta jabetu ginen garita ez zegoela hutsik. Aurrekoa baino kolpe latzagoa izan zen hori. Hala ere —tailer barruan geundela kontu egin—, beheko leihoko barroteak zabaldu genituen eta zain gelditu ginen. Itxaropen bakarra zen txanda aldaketa batean garita hutsik utziko zutelako posibilitatea.

      «Ez zen hala gertatu. Gureak egina zuen.

      «Eguna argitzearekin batera patiora atera eta paseoan ibili ginen, kartzelero batek ikusi gintuen arte.

      «Hortik aurrerakoak, bada, isolamendura eraman gintuztela. Erabat harriturik zeuden; ez zuten oso argi zer egin gurekin. Beraz, ziegetara sartu eta zuzendaria etorri arte lasai utzi gintuzten. Zuzendariaren etorrerarekin galderak hasi ziren. Nork lagundu zigun nahi zuten jakin, zein preso sozialen laguntza jaso genuen.

      «Hiruzpalau astera Kanarietara gindoazen, Moro Tenerifera eta ni Saltora.

      «Saio ustelaren ostean, nahi eta ezinak sortzen duen etsipen eta tristurak jo ninduen. Baina berehala eman nion buelta; saihetsean hartutako kolpeak, mina eta ondorioak sendatzen ahalegindu beharrak, lagundu zidan horretan».

Itzulpenak

Itzulpenen sailean aipagarria da Urko Labeaga algortarraren lana; ez agian luzeragatik, baina bai bere berezitasunagatik. Itzuli ere japonieratik itzuli baitzuen euskarara haur literaturako Eskularruak erostera ipuina, eta Hondarribiko Amnistiaren Aldeko Batzordeak argitaratu zion 2007an. Marrazkiz tartekatuta datoz Kitzune azeri kumearen abenturak. Bertsio biak, jatorrizkoa japonieraz eta euskarazko itzulpena, dakartza liburuak.

      Itzulpena ere sormena da, nolabait, pazientziaren upelik handiena agortzeko moduko lana izateaz gain sarritan. Ez dakit pazientzia, baina denbora izaten da lekuotan itzulpen batzuk egiteko adina. Eta itzulpenak ere sarri hemendik beste norabait eroan ahal zaitu, aldi baterako bederen.

      Fernando Pessoaren Marinela itzuli zuen Joseba Sarrionandiak 1985ean; Joseba Sarrionandiak eta Mitxel Sarasketak elkarrekin osatu zuten Hamahiru ate ipuin liburua, beste hainbeste autoreren umore beltz edo mikatzezko lan bana hautatu eta itzulita 1985ean; Gillaume Apollinaireren Neskazale gazte baten balentriak Karlos Gorrindok 1989an; Mitxel Sarasketak Mark Twainen «R» arrazarena 1988an eta Lurraren indarra (egungo idazle indioen sei ipuin) 1991n; Felix Guerraren eta Froilan Escobarren Fusilak pizten dituen sua Fernando Arburuak 1991n.

      Iñaki de Juanaren Egunak liburua ere aipatu nahi nuke hemen, berak erdaraz idatzi arren euskarazko bertsioa argitaratu baitzen erdarazkoaren aurretik 2000. urtean. Kartzelako egunen kronika da, kartzelako logika absurdoa, lekuotako egun askoren mingotsa, gaixotasunak egunetik egunera higatzen duen kidearekin solasaldia... Ez da demokrata delikatuek irakurri nahiko duten liburua, baina bai hemengo berri jakin nahi duenarentzat aproposa.

      80ko hamarkadan Herreran egiten ziren barne aldizkarietan ere atera ohi ziren itzulpenak. Iñaki Aramaiok sasoi hartan argitaratu zuen Ho Chi Minhen Gartzelako egunkariaren itzulpena, 1985ean. «Tang ahapaldiak dira. 115 ahapaldi, 101 poema osatzeko. Txineraz idatzi ziren, vietnamieraz eginez gero kartzeleroak mesfidatutako baitziren. Poema hauen baliorik handiena testigantza pertsonalarena da. Itzulpenari dagokionez, hau ere, kartzelan egin izan da, baina Txinakoetan ezik, Espainiako batean, Herrera de la Mancha delakoan hain zuzen».

      Poematxoren bat edo beste kopiatzeko tentaldiari ezin izan diot uko egin:

            Eguerdia

            Bazkalondoan lo alditxo bat zein atsegina den!

            Ordu batzuetan loak garamatza.

            Ene ametsean dragoi baten gainean noa

            Ortzian zehar galapan.

            Esnatzean, bat-batean kartzelan nago berriro.

      Unibertsalik ezer izatekotan, presoon ametsak izango dira unibertsal; ekialde hartan dragoi gainean, hemen —demagun— astoan; dragoitik han eta astotik hemen, erori, eta kartzelan esnatu...

      Mundu zabalean preso gauden tenebrosook, saiatu behar genuke beharbada konfabulazioaren bat asmatzen, animalia fantasioso horiek ez gaitzaten abandona esnatzera goazenean.

      Hona beste bat:

            Lagun bat gogoan

            Egun hartan ibai bazterreraino

            lagundu ninduzun:

            «Noiz itzuliko zara?», galdetu zenuen.

            «Datorren uztarorako», erantzun nuen.

            Goldeak berriro zulatu ditu alorrak

            Eta oraindik ere preso nago

            Ene aberritik urrun.

      Eta beste bat:

            Ouming alderako trasladoa berriro

            Lehenengo Nanning aldera eraman ninduten.

            Orain Ouming honetara nakarte berriro

            Traslado bakoitzak berandutu egiten

            du ene bidaia.

            Jada nekaturik nago!

      Susmoa baineukan ametsak ez ezik saminak eta nekeak ere antzekoak direla mundu osoan presoongan.

Han honetan...

Hemen, labar koska honetan, piztia amorratua gobernatzen du Ezak.

      «Zer moduz zabiltzate han?» galdetzen dit batek eskutitz hasieran; «Bero egiten al dizue han?» besteak. Han alegia, eta ez hor.

      Urruntasunari distantzia gehitzen ari dena, ez da nahitaez horren jakitun. Berak ezagutzen duen distantzia da mintzoan neurtzen ari dena, eta, distantzia horren muturrean, han, ez-leku horretan, zaude zu, zain.

      Xinaurriak dabiltza ziega honetan, segizio luzean, geragaitz, eta ez da seinale ona. Xinaurriak eta termitak ez omen dira auzokide onak; termitak dauden lekuan ez omen da xinaurririk izaten, eta hauek baino nahiago nituen haiek. Termita burdina eta porlan jaleak beharko genituzke hala ere, eta eboluzioak ez du oraindik espezie hori garatu. Huts larri bat.

      Denboraren jainkoak ez gintuen momenturik onenean jaurtiki bizitzara. Ezin izan genituen aukeratu lekua eta denbora, labar koska labain honetan.

      Kartzelan piztia amorratua erruz indartzen baitu batzuetan Ezak. Itzala besterik ez da agian, baina izutu egiten nau. Eta izutzea, izateaz hustea ez al da? Izu, ez-zu? Izutu, ez-zutu?

      Lurrean segizio luzean dabiltza txindurriak, presaka, nirekiko ezaxola itxuran, horma angeluetan eta ziega sabaian, berriz, armiarmak. Jende xehea; patari isilak, nolanahi ere. Denboraren ardurarik ez dutenak antza denez, baina nork daki. «Noiz arte?» galdetu baitzion behin presoak armiarmari, eta haria luzatuz eta luzatuz jaitsi ei zen patari zatarra leihoaren goienetik barrenera. Denboraren distantzia leiho eskalan.

      Labar koska aizarotsu honetatik itsasoan aurrera, begiak ez du ilunabarrean uharterik harrapatzen.

      Fededunak badaki, itsasoan aurrera, gauaren bestaldean uharteak badirela izan. Baina bihotzak dakiena begiak ez du beti ikusten, ezin du jakin non, norantz, noraino, noiz arte.

      Gauaren bestaldeko uharteetan ere agian ezin izango dute asmatu non diren labarrok, norantz begiratu, itsaso zabalean aurrera zein aldetara. Horregatik diote han, «zer moduz han?», eta ez hor.

Eliminazio sasoia

Ederki kostata baina eskuratu dut azkenean Victor Hugoren Claude Gueux narrazioari Zorion Zamakolak egin itzulpena, Ataramiñek 2007an argitaratua.

      «Lehen aldiz Clairvauxko kartzelara Zorion Zamakolagana joan ginenean» hasten du hitzaurrea Angel Zelaietak. Etxe santua izan zitekeen Clairvauxko abadia zaharra, frantziar iraultzak bereganatu eta kartzela bihurtu zuen arte. Iraultza eta demokrazia handi askoren banderan ikur nagusi izan behar luke kartzelak, dena giltzape bilakatzeko espiritu iraultzaile hori kabitzeko.

      «Clairvaux, gotorleku bihurtu dugun abadia, leotz bihurtu dugun gela, urkamendi bihurtu dugun aldarea...» dio Victor Hugok narrazioaren aurrenean. Espetxe horretan kokatzen du idazleak «Claude Gueux izeneko gizon bat».

      «Claude Gueux benetako pertsonaia da, baina ez Victor Hugok agertzen duen langile zintzo hutsa», argitzen digu Zamakolak. Dena dela, «gizona Clairvauxko espetxe zentralera eroan zuten bere denbora ematera. Claude Gueux itxita zeukaten gotorlekuan tailer-zuzendari bat zegoen, espetxeak berezkoa duen funtzionario mota, zaintzailearena eta merkatariarena bietarik batera duena, aldi berean langileari eskaera eta presoari mehatxua egiten diona, eskutan lanabesa eta hanketan katea ipintzen dizuna.

      «Anoa errukigabea zen. Eta ondorioz Claude gose izan ohi zen Clairvauxko espetxean. Goseak zegoen, eta horixe zen dena. Ez zuen horretaz hitz egiten. Horrelakoa zen...

      «Gizon gazte bat, zurbila, zuria, ahula, bere ondoan jarri zen.

      «Eskuan bere anoa zeukan.

      «— Zer nahi duk?

      «— Hau jaten lagun diezadaan. Larregi zeukaat.

      «Albin ia umea zen oraindik, Claude ia zaharra zen zegoeneko. Tailer berean egiten zuten lan... ogi bera haginkatu».

      Baina presoaren zorion apurrari bekaitza dio zuzendariak; ezin du jasan presoek elkarri laguntzea, presoek euren ogia partekatzea. Elkarrengandik banandu egiten dituzte Claude eta Albin.

      «— Jauna —segitu du Claudek—, bizi ahal izateko Albin behar dut».

      Zuzendariari ari zaio, laguna ostera bere ondora ekar dezatela erreguka.

      «— Nik ez diat sekula neure erabakietan atzera egiten —erantzuten dio behin eta berriz.

      «Min eginez gozatzen duen gizon gaiztoa duk», azaltzen die Claudek presokideei.

      Zein lerro gutxi behar diren batzuetan lekuotako gorabeherak azaltzeko, eta zein gutxi aldatzen diren gauzak ia berrehun urtean!

      Claudek garbitu egiten du azkenean zuzendaria; heriotza zigorra ezartzen diote Clauderi, krimenagatik.

      «Apaiza heldu zen, gero borreroa». Kartzeletan eta gisako lekuetan aski ohiko anaia siamdarrak.

      «Begira iezaiozue Claude Gueuxi. Adimen onekoa, bihotz onekoa, zalantza barik. Baina patuak hain txarto egindako gizartean jarri du, ezen azkenean lapurretan egin baitu. Gizarteak hain txarto egindako espetxean sartu du, non azkenean hil egin baitu.

      «Garrantzitsua da, diputatu eta ministroak, herri honetako gauza eta ideia guztiak eztabaida antzuetan akitzea eta tirabiraka erabiltzea.

      «Zer esango luke Ganbarak..., norbait altxatu eta hitz serio hauek esango balitu:

      «Desegin iezadazue krimen eta zigorraren eskala herren hori eta berregin ezazue...

      «Jaunok, Frantzian urtero buru gehiegi mozten da. Ekonomia lanak egiten ari zaretenez, egin itzazue horretan. Eliminazio sasoian zaudetenez, elimina ezazue borreroa. Laurogei borreroren soldataz seiehun maisu ordainduko dituzue».

      Bikaina Victor Hugorena, eta aparta Zorion Zamakolaren aukera. 1834an idatzi zuen Hugok testu hau. 2006 eta 2007an, berriz, aldare urkamendi bihurtuari erreparatu behar izan zion Zamakolak. Korridoreetan haizearen ulua legez zebilkeen Claude Gueuxen berbaroa sumatzen zuen, beharbada, Clairvauxko leotzean itzulpen hau egiten ziharduen bitartean.

Argien leinurua

Nonbaiten esana izan behar dut itzalpea ere esaten zaiola giltzapeari, espetxeari, eta itzalpea argi gutxiko gunea da, guztiz argi gabea ez denean, darabilgun testuinguru honetan behintzat.

      Kartzelako leotzen deskripzioa egitean, iluna ez ezik tristea, etsigarria, hezea, hotza, ituna... Ez dakit zenbat adiera eman izan zaizkion bertsotan nahiz prosan, zenbat zelakotasun. Baina denak zentzu berekoak.

      «Gaztelin nintzalarik biziaz etsitürik» zioen Etxahun Zaharrak bere itzalaldia oroituz; «Hemen natza ehortzirik» idatzi zuen Juan Amenduxek Tafallako kartzelan, 260 urte inguru lehenago; «egunez argi gutxi, gauean ilun» zioen Iztuetak ere. Bart arratseko kontuak alegia.

      Halako adierak edo antzekoak ez dira urri ordutik gaur arterainoko presoen idatzietan. Tristura eta iluntasun fisikoa edo psikikoa, beraz, mendeetan, 1567ko Amenduxen hartatik gaur arte.

      Iluna eta ituna lirateke, besteak beste, leotzaren sinonimo. Ez dut gogoan zein poeta edo idazlek idatzi zuen, eguzki izpiek atzera egiten dutela kartzela eremua ukitzean. Eta eguzkiak atzera egiten badu, itzalak aurrera, iluna hedatuz.

      Teruelgoa dut gogoan. Gaueko hamaiketan itzali egiten zuten argia. Leiho txiki samar bat goi-goian, ilunpe beltz bihurtzen zen ziega, eta loa ez datorkizu lehen deiari jarraika; badaki jostari eta tranposoa izaten.

      Argirik gabe ezin ezer idatzi, ezin irakurri... irrati piladunak ere lainezak izaten zituen zulo haietan. Zelan luzatzen ziren orduak, begiak zabal, burdina zarataren baten oihartzuna lantzean behin, burutazioen ehizan. Uda baldin bazen gaitz erdi!

      Halakoxe gauetan, argirik ez eta argia nahi horretantxe alegia, etorri ohi zaizkizu inoiz tximeleta urdinak asmo jenialen bat ekartzera.

      Kandelak eskatu nituen mandatariaren bitartez, flexoaren ordezko aproposa zatekeelakoan. Kandelaren argiak, Teruelgo leotz haietan neure burua kandela argitan imajinatzeak, umetako ilunabarrak eta gauak, etxean argizariarekin, farolarekin, kriseiluarekin moldatzen gineneko denborak zekarzkidan gogora. Kandelaren edo farolaren argia, argitasun horrexen espaziora mugatzen zuen ingurua baina, haratagoko iluntasunetik salbu edo, bildutasunaren eta gozotasunaren irudia zitzaidan.

      Ez zidaten kandelarik eta kristorik ekarri mandatariarenetik. Ilunean jarraitu beharrean ginen, beraz, alde horretatik. Luzera gabe asmatu nuen beste zerbait: hamaiketan, argia itzaltzen zutenean, flexoaren hari bat argindar entxufean sartu, beste haria harraskako iturriari lotu, eta argitxoa isiotzen zen itzalpe hartan. Argi tristea egiten zuen, lantzean behin hilago bihurtzen zena, baina libururen bat irakurri edo zerbait idazteko beste bazena hala ere.

      Presoa kandelaren argitan idazten, irakurtzen, marrazten, presoa itzal artean, ilargiari begira beharbada, leihoko barroteen itzalak ziegan barrura luzatzen direla...

      Ilunpean, itzal artean argi bila dabilen presoaren irudia ezagun egin behar zaio hala-holako hamaika leotz zulotan idatzitako poemak, bertsoak, ipuinak, narrazioak irakurri eta irakurri dituen bati baino gehiagori, eta horien artean Iñigo Aranbarriri. Horregatik pentsatu bide zuen, ziega zuloak hain ilun eta itun ez izateko, argia zaigula beharrezkoen, eta patrikan bonbilla hartuta etorri zitzaidan bisitara La Moraleja honetara.

      Egun hartako argitasunaren leinurua ez da nigan oraindik guztiz itzali...

Komunikazioa

Kaixo aita!

      Zer moduz doakizu Dueñas aldetik? Aurreko astean jaso nituen zure bi gutun. Lehenengoa, abendu amaieran bidalitakoa da eta bestea urte hasierakoa. Badirudi azken hilabeteetan gure arteko komunikazio bideak zaildu eta urritu egin direla. Duela gutxi arte, astero hitz egin genezakeen, hilero bisak egin... Gaur egun, ordea, hilabetean bi bider aritzen gara telefonoz eta ez dugu bisean bisak egiteko aukerarik. Gainera, deiak dauzkagun egunetan ere, makina bat oztopo gainditu behar ditugu hiru minutuz hitz egiteko.

      Egia esan, betidanik izan da berezi xamarra gu bion arteko komunikazioa. Nire buruaren jabe nintzenetik, espetxez espetxe ibili behar izan dugu, aita-seme harremana edukitzeko. Zu ikusi eta zurekin egoteko egindako mila bidaietan, ikasi dut zein garrantzitsua den gure arteko komunikazioa. Betidanik nabaritu dut zure hutsunea etxean, baina ez pentsa aita baten falta izan denik. Nahiz eta ehunka kilometrotara egon, beti sentitu zaitut gertu eta beti eduki dut zure laguntza eta babes osoa. Nire edozein laguni, bere aitak erakutsiko zion bizikletan ibiltzen, bizarra mozten... Agian, horrelako gauzak nire kabuz ikasi behar izan ditut, baina edozein aitak ematen ez dituen ikasgai batzuk erakutsi dizkidazu 23 urte luze hauetan eta, ikasgai horiek, oso lagungarri zaizkit bizimodu berri honetan.

      Beti kontatu izan dituzu espetxeetako hamaika istorio. Beti esan duzu presoen bizitza ez dela erraza, are gutxiago euskal preso politikoa izanda. Nik ere betidanik ikusi dut egia horren zati bat, beti ere senide baten aldetik. Orain, preso naizenetik, hobeto ulertzen ditut zuk kontatutako kontu horien nondik norakoak, garbiago ikusten ditut jartzen dizkiguten zailtasunak, eta zeharo ulertzen dut gure arteko komunikazioa lantzeko eduki duzun gaitasuna.

      Askotan imajinatu izan dut nolakoa izango ote zen zure bizitza hor barruan. Pentsatu izan dut, nolakoa izango zen zure egunerokotasuna espetxean. Nahiz eta mila bidaia horietan espetxea ikusi, zulo ilun bat izango zela pentsatzen nuen. Hemen barruko bizitza... Zuk kontatutako detaileak ere jartzen nituen nire burutazioetan baina... Hau ezagutu ez duenak, ez daki nolakoa den.

      Beti eduki izan diot beldurra espetxeari eta presoaren bizitzari. Sartu nindutenean ere, ingresotako moduluan nengoela, zeharo beldurtuta nengoen itxoiten zidan bizimodu berriarengatik. Hamar lagun ginen sartu berrian; horietako bat, Urbe, 2000. urtean preso egona zen eta zertxobait lagundu zigun. Bagenekien moduluratzean kide gehiagorekin topo egingo genuela, baina bakartuta jartzearen aukera ere bazegoen.

      Gogoan dut, ingresotako bigarren egunean, norbaiti nire izena oihukatzen entzun niola. Leihotik begiratu eta, herriko lagun bat zen; bi hilabete zeraman preso eta ondo ikusi nuen, kiroldegirako sarreran, guri animo oihuak bidaltzen. Horrek ere lasaitu puntu bat eman zidan. Arratsaldean Urberekin batera eraman ninduten Soto del Realeko 3. modulura eta, han, Txema nafarra eta Fede gasteiztarrarekin elkartu ginen. Hango bizi baldintzak kontatzen hasi zirenean, orduan ireki zitzaidan errealitatea begi aurrean.

      Txemak seme-alaba txikiak dauzka, eta guk edukitako bizimodua gogorarazten zidan. Hark ere zuk edukitako kezka berdintsuak edukiko zituen seguruenik eta, izan genituen hainbat berriketatan, sarri esaten nion nolakoa izan den gure arteko harremana, eta beti eduki dudala zure babes osoa, nahiz eta preso ezagutu zaitudan. Esaten nion, lasai egoteko, bere seme-alabek ere horrela sentituko dutela.

      Soton sartu eta hilabetera, kondukzio baterako deitu zidaten. Orduan ere hasierako beldur hori sartu zitzaidan gorputzean. Nora eramango ninduten jakin gabe eta familiari ezin deitu. Gainera, makina bat alditan irakurri izan dugu egunkarietan, kondukzioetan kideak jipoitu dituztela eta horrek beldurra areagotzen dizu.

      Hainbat kide atera gintuzten Sototik eta Madrilgo espetxeetan sakabanatu. Ni Valdemorora ekarri ninduten Alain oiartzuarrarekin batera. Hemengo instalakuntzak ikusita, sekulako beheraldia eman zigun. Nik banekien zu hemen egona zinela eta, amari egin nion lehenengo deian, ea espetxe hau nolakoa ote den galdetzen nion. Berak esan zidan badaudela espetxe txarragoak eta lasai egoteko. Moduluan biok batera sartu gintuzten eta gu ginen euskaldun bakarrak. Ondoko moduluan bazeuden lau kide eta segituan hasi ziren guri pilak bidaltzen. Hasieran erantzuteko beldurra bagenuen ere, berehala erantzun genien eta, hauek ere, hemengo bizi baldintzak azaldu zizkiguten. Ia egunero ibiltzen ginen pilak jaso eta erantzuten. Zerbait garrantzitsua zegoenean, bikoiztu egiten zen joera hau. Espetxe honetan, beste moduluetako kideak ikusteko hainbat oztopo dauzkagu, baina gure arteko komunikazioa gogor eta tinko mantentzen da.

      Gogoan dut beste kide bat ekarri zutenekoa modulu honetara. Hau bakartuta egona zen beste modulu batean, eta astebeteko gose greba egin ostean ekarri zuten. Dena den, gutxi iraun zuen gure poztasun honek. Bikoizketen afera zela eta, Alain moduluz aldatu eta berriro geratu ginen bi kide. Hala eta guztiz ere horrelakoa da bizitza etxe hauetan, eta dagoenarekin konformatu beharko!

      Eta horrelaxe doa hemengo bizitza. Astean hiru gutun soilik bidal ditzakegu. Telefono deiak ere, bakoitza bost minutukoa. Askorik ezin da egin, baina topera aprobetxatzen ditugu asteko deiak eta hiru gutunak.

      Gu bion arteko dei dexente galdu ditugu. Batzuetan, horko kartzeleroek izorratzen gaituzte, besteetan hemengoek. Askotan hiru bider saiatu eta ez dugu ezer lortu, eta gainera deiak galtzen ditugu. Beno, egunen batean honek ere izango du konponbidea, eta lasai asko berriketan aritzeko aukera izango dugu.

      Beno, aita! Amaitzeari ekin beharko diot. Lehen aipatu bezala, gure arteko komunikazioa berezi xamarra izan da betidanik, baina gauza guztiei atera behar zaie alde ona, eta honi ere atera beharko diogu. Eguneroko elkarbizitza batean kontu asko geratzen dira aipatu gabe, baina, gure harreman honetan, bestela kontatuko ez genituzkeen gauza ugari kontatu diogu elkarri, eta hori sekulakoa da! Berezia gure artekoa, bai, baina kristorena!

      Jaso milioika muxu eta besarkada bero, aita, eta lasai, gure eguna helduko da eta! Bitartean zaindu eta eutsi goiari! Maite zaitut!

Valdemoron, 2009ko apirila

Hodeiertz

Itxaroten

«Kontaidazu historia hura, behinola kontatu zenidan etorkinen ihes tronpatu harena».

      Zain geratu naiz eskutitza bidali ondoren. Zain egotea baita presoarena. Itxarotea. Eta presoen ingurukoak ere halaxe daude, itxaroten; itxaropenetan. Penetan batez ere.

      Kafe bat hartzeko, ilaran zain egon behar du presoak; bisita batentzat baimena eskuratzeko ere zain eta zain, eskaera egin eta hilabete, hilabete eta erdi... Bisita eguna eta ordua iristen denean, kartzeleroak esan arte egon behar, eta kartzeleroak badaki bere baimenaren zain zaudela. Gustatzen zaio pentsatzea bere baimenik gabe ezin duzula bisita egin, badaki zein inportantea den bere baimena, bere hitza. Jainkoa da, zinez; jainko baten ahalmena du zurekiko. Beste gizakiengan agintea izan nahi dutenak, jainkotxo izan nahi dutenak, sartzen dira polizia, militar, epaile, kartzelero... Aginte ahalmen hori ez balute, jainkotxo izateko eskumenik gabe, ezer ez liratekeela badakiten pertsonaiak; euren buruak ase eta nor sentituko badira, beste batzuengan agintea eduki eta aginte hori baliatu beharra dutenak.

      Hatsa bezain beharrezkoa zaie poliziei, epaileei, kartzeleroei besteengan aginte ahalmena izatea eta ahalmen hori dutela erakustea, euren aginte ahalmena besteei sufriaraztea.

      Presoa jipoitzen ari den kartzeleroak badaki jainkozko eskumenez ari dela, jipoitu behar duen presoari eskuturrak lotu badizkio aurretik, presoa presoago, ezinduago senti dadin egin du, batetik; presoa zenbat eta ezinduago, zenbat eta umiliatuago, kartzeleroa bera hainbat eta ahaltsuago, jainkoago, sentitzen delako, bestetik.

      «Presondegietan boterea ez da mozorrotzen; tiraniaz agertzen da xehetasunik txikienetan ere», esan zuen Michel Foucaultek. Nonbait bazekien xehetasun «txikien» horiek zaizkigula beharrezkoenak askotan, xehetasun txikien horietan aurkitzen duela presoak ezinbesteko arnasa, bizitza bera.

      Itxaroten jarraitzen dut, eskutitzak erantzuna noiz ekarriko.

      Astean behin ematen dizkigute eskutitzak, posta sarriago ibiliko da baina. Bizkorrago datoz egunkariak eta horien orri-pasan ari naiz, jenialkeriaren bat non aurkituko, argia non ikusiko. Labarretako kalakari dotoreen aldarriak aurkitzen ditut batzuetan han eta hemen; piroarena irakurtzen dut, kaioarena, lanperna-musuarena, araoarena... Etorkunde Handiaren iragarpenarekin topo egin dudan arte: «...Legediak hobeto bizi izateko aukeratik urruntzen gaituen sentipena hedatzen bada, desobedientziaren bidea gero eta herritar gehiagok hartuko dute». Aleluia!

      Labarretan eta itsaso zabalean zer dagoen ongi dakien kalakaria denez araoa, jakin behar du zer esan duen; mundu osoaren oraina eta geroa, geroa batez ere, iluminatzeko ezinbestez behar genuen argia eman digu esaldi bakar batean. Itxaropena ez da engoitik penetan itxarotea. Aleluia!

      Ia hiru hilabetera dator nire eskutitzaren erantzuna, eskatu nion historia kontatuz beste behin.

      Zortzi etorkin afrikar, umeak tartean, Ingalaterrara iristeko moduren baten bila ei zebiltzan Alemanian. Ez paper, ez agiri eta ez diru, nonbait, auskalo nola iritsi ziren Alemaniara. Haraino heldu izanak emango zien ausardia bidaia jarraitzeko, aurrera egiteko.

      Merkatalgaiak zamatzen zituzten lekuren batean galdeginez edo, luzera gabe aurkitu behar izan zuten Ingalaterrara ei zihoan kamioia. Hala esan behar izan zieten.

      Gauaren iluna edo inguruan inor ageri ez zen unea baliatuta, sartu dira kamioira zortzi afrikarrok eta ezkutatu dira ahalik ezkutuen, zamaren artean, inork ez ikusteko moduan.

      Goseari ihes egitea, askatasuna da; lurralde amestuetara iristea ere askatasuna, paradisua ez bada.

      Abiatu da noizbait kamioi hori, eta askatasunerantz azken txanpan doazela amets egiten dute merkatalgaien artean ostenduta doazen klandestinoek. Ilunpe beltzean begiak zabal, geraldi bakoitzari erne, abialdiei adi... Orduak.

      Mugak, kontrolak... denak pasa ditu kamioiak arazorik gabe, eta heldu da heldu behar zuen lekura, zama husteko tokira. Ateak ireki eta kamioia husteari ekin zioten langileek, eta, hara hor, merkatalgaien artean kuzkurtuta, ezkutatuta, begiak zabal, zortzi etorkinak. Elkarri begiratu zioten beharbada, zer egin asmatu ezinik. Jakin behar zuten harrapa zitzaketela, baina jadanik Ingalaterran zeuden, zena zela; lurralde amestura helduak azkenik.

      Baina kamioia ez zen Ingalaterrara joan merkatalgaiak eramatera, Frantziako Bapaume kartzelara baizik. Bapaumeko tailerretan lan egiten zuten presoek aurkitu zituzten etorkinak, kamioia husten ari zirela.

      Toki txarra askatasunarentzat.

      Kartzelako eritegira eraman zituzten etorkinak. Handik, jendarmeen eskuetara.

Ez dago etxean

Esnatu egin da Joxe, baserritar gaztea, eta logelako leihora begiratu du zer egun modu datorren igarri nahian, goizero legez. Gau beltza ilun dago, baina Joxek nahi baino bizkorrago iritsiko dira goizeko seiak, marmitak hartuta ardiak jeztera joateko ordua. Beste hamar minutu badauzka gutxienez epelean lasai egoteko, oheko gozoa gozoenean den honetan. Leihora begiratu du berriro, estalkipean trikutu aurretik; «beste hamar minutu» pentsatu du. Zoriona ez bada, haren ahizpa siamdarra bai, goizeko ordu horietan ohe epelean kiribiltzea, esnatu eta berriro lokartzea.

      Oraindik ez daki guardia zibilak direla etxera bidean datozen horiek. Baina jakin izan balu bezala, bihozkadaren batek abisua eman izan balio bezala ireki ditu begiak. Salto egin du ohetik une bat geroago, ate hots handiak eta oihuak entzun dituenean atarian. Oihu arrotzak dira, baina jakineko oihuak goizaldeko ordu horietan.

      Prakak eta oinetakoak mugimendu bizkorretan jantzi eta leihora atera da.

      — ¿Qué pasa? —galdetu die ilunpean sumatzen dituen irudi eta madarikazioei.

      — ¡Policía! ¡Abra la puerta rápido! —garrasi egin du esan baino.

      Baiezkoa erantzun die, berehala irekiko diela.

      «Horiek heure bila etorri dituk», esan dio orduan Joxeri bere barne-iratxo izuenak.

      «Bai, neure bila inola ere; baina beste zerbaitengatik etorri badira?», erantzun dio Joxek.

      «Beste zerbaitengatik? Ordu hauetan horiek ez dituk, gero, inoren etxera egunonak ematera joaten! Ospa egik orain, edo damutuko zaik ederki.

      «Baina, ihes egingo banu eta ez balira nire bila etorriak, nabarmen eta barregarri geratuko nindukek. Banoak.

      «Nora hoa?

      «Atea irekitzera; kanpotik datorrenari atea irekitzea gizalege dela erakutsi izan zigutek.

      «Baina nora hoa, geldo hori? Ez al haiz ohartzen Polizia dela ate joka ari dena, guardiak direla, eta heure bila datozela? Ez al haiz konturatzen badakitela dena, badakitela zein haizen, zertan aritu haizen... Belaunak dardarka dauzkak, logelatik aurrera eskaileretan behera sukaldera eta sukaldetik kanpora, dardarari eusteko gai ez haizela, nora hoa atariko atera; hoa bestaldera, oraindik garaiz hago...

      «Baina nola joango nauk ihesi ate joka ari denari ireki gabe, neure bila ote datozen seguru jakin gabe.

      «Seguru jakiten duanean, berandu izango duk».

      Belaunak dardarka, soin osoa zainetan du Joxek, baina aurrera doa.

      Atariko argia isiotzeko giltzari eman eta atea zabaldu duenean, muturrean pistola ipini dio poliziak. Ez da harritu pistolagatik; beldurtu bai. Aurpegira begiratu dio poliziari, pistola eskuan daukan horri. Izerditan dagoela ematen du. Horren atzean beste bat dago; aztoratu samarra datorrela ematen du horrek ere.

      — ¿Donde está José? —galdegin du bizkor, izenaz gain abizena emanez, oker eman arren, zirkinik txikiena sumatuz gero tiro egiteko gertu dirudien poliziak.

      — Ez dago —erantzun dio Joxek are bizkorrago—. Kalean da, ez da etorri oraindik.

      — Non egiten du lo? —poliziak, pistola jaitsi gabe.

      — Goian —Joxek, eskuarekin keinu eginez, eta etorri den bidean abiatu da atzera, bi poliziak (paisanoz datozen guardia zibilak) ondoren dituela.

      «Lazo ederrean sartu duk burua, tentel horrek; orain badakik, hori jakin nahi bahuen, heure bila etorri direla. Planta ederra daukak!», egin dio errieta barne-iratxo izuenak, ezkaratzetik sukaldera sartu bitartean.

      Badaki ahitzen ari zaiola denbora. Badaki zelakoa den betizuen larria, zakurrekin hartuta, menditik itxiturara sartu nahi dituztenean.

      Ihesbiderik gabeko itxiturara doala sentitzen du Joxek; sukaldetik gora doan eskailera igo artekoa dauka. Hor azalduko da oskoletik, atea irekitzean gezurrean ezkutatu duen egia. Zer egin? Zer egin atzetik arnasotsean datozkion polizia horiei?

      «Itzuli eta ostikoz jotzen baduk hurbilen datorkiana, ihes egiten saiatzeko adina tarte emango dik oraindik», aholkatu dio iratxoak.

      «Ez nagok horren seguru; eskuetan zer dakarten ez al duk ikusi?».

      «Ez hagoela seguru? Harrapatu hautela, ihes egiteko aukera eduki eta heuk ezarri duala lazoa lepoan, horixe duk hemen gauza seguru bakarra. Pentsa ezak zer edo zer, pentsa ezak bizkor, sekula gehiago ezer pentsatuko ez baduk ere!», estutu du iratxoak.

      «Baina zer?» erantzun dio Joxek larri, eskaileretan gora, belaunen dardara disimulatzeko eskudelari helduz doan bitartean.

      Eskailburuan daude anaia eta osaba, zalapartarekin esnatu eta jaikita. Beste hiru maila, bi, eta guardia zibilengana itzuli da Joxe eskailburuan.

      — Hor —esan die, besoa luzatuz, bost pausora dagoen arrebaren logelako atea seinalatuz.

      Arrebaren gelara zuzendu dira orduan bi guardia zibilak, pistolak eskuan.

      — Ni banoa —esan die Joxek anaia eta osabari, bien tartean pasatu eta, guardiek hartu dutenaren justu kontrako norabidean, mandiorako atea gurutzatuz.

      — Zer? —anaiak, edo osabak.

      — Banoala —Joxek berriro, eta mandioan aurrera doa erantzuna eman duenerako.

      Ilunpean ireki du mandio txikitik handirako beste atea, haztamuka baina bizkor, eta beste zortzi pauso arinetan zeharkatu du mandio handia, kanpora ematen duen ateraino. Hura apur bat zabaldu eta gau ilunari begiratu dio Joxek. Ez dago inoren arrastorik, ez zaratarik. Guardia zibilak eta euren autoak, etxearen justu beste aldean daude.

      «Zertan hago? Mugi hadi, hor zatozak atzetik!», agindu dio barne iratxoak egonezinez; eta bai, badaki dagoeneko bere atzetik datozela, arrebaren logelako argia isiotu bezain bizkor ikusiko zutela iseka, atea ireki zien huraxe zela alegia beraiek harrapatu eta atxilotu nahi zuten Joxe.

      Atea gurutzatuz, mandiotik kanpora doan zubian aurrera abiatu da korrika, egundo egin ez duen moduan korrika, mendira, atzera begiratu gabe.

      Aurrerago, muino bizkarrean ostentzear denean, orduan begiratu du atzera, eta etxe aurrean ikusi ditu guardia zibilen landroverren argiak.

      Korrika jarraitu du gero; eguna argitu aurretik heldu behar luke nonbaitera.