GARBIÑE UBEDA

Mila ezker

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2009 Garbiñe Ubeda

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2009

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Esku baldarra

Lopetegitarrak eta Muñagorritarrak Bastidara joaten ziren urtero opor-egun batzuk elkarrekin pasatzera. Laguntasunak lotutako bi senar-emazte eta hiruna seme-alaba biltzen ziren etxe berean. Haur asko dabilen toki guztietan bezalatsu, zalaparta faltarik ez zen izaten han, bereziki otorduetan, nork bere tokia hartu eta mahaian paratutakoa jateko garaia heltzen zenean. Bi familietako ume nagusienen artekoa izaten omen zen eguerdi-gauetako sesio errepikatuena. Zehazkiago esanda, Gorka Lopetegi eta Idoia Muñagorriren artean gertatu ohi zena. Elkarren aldamenean zituzten aulkietan eseri orduko pizten zen metxa, baina ez zuen ezin-eramanarekin zerikusirik, lehen kolpean itxura hori eman bazezakeen ere. Elkarri traba egiten ziotelako hasten ziren mokoka; mahai hartan bien ukondoek ezinbestean topo egiten zutelako; ondokoak beti behar baino toki gehiago hartzen zuela iruditzen zitzaielako batari zein besteari. Hitz bitan esanda, elkarri espazio bitala jaten ziotelako.

      Amei esker heldu zen konponbidea, bien tokiak alderantzikatuta erosoago ariko zirela konturatu zirenean. Handik aurrera, Gorkaren eskuinean jarri beharrean, mahaiaren ertzean eseriko zen Idoia, joeraz ezkerra izaki, bere albo iaioa mahaitik kanpoaldera zuela, eskuinez jaten duen inorekin topo egiteko arriskurik gabe.

      Egunerokotasunean egokitzapen ugari eskatzen du ezker izateak, automatikoki egin beharrekoak bi aldiz pentsatu beharra. Mahaian bezala, eskua ematean, diru bueltak jasotzean, agiriak sinatzean, metroko sarreretan tiketa sartzean, autoa gidatzean, irratiko sintonia bilatzean, kontserba-poteen tapak zabaltzean, torlojuak estutzean, lagunartean kartak banatzean...

      Ezustea harekin dakar ezkerrak. Eta zenbaitetan gaizkiulertua ere bai, Lorea Agirre kazetari eta unibertsitate irakasleak ederki dakienez. Gairik begikoenetako bat duela aitortu zidan duela gutxi, «bereziki munduarekin haserre egon, zakur eguna pasa eta etxera sartzerakoan, ateak, beti bezala, sarraila kontrako lekuan duenean». Gazteagotan, bere nolakotasunak ongi bereizten lagundu behar izan zien inguruko zenbaitzuei. «Dorpea ez, ezkerra!» argitu beharko zien sarri, trakeskeria aurpegiratzen hasten zitzaizkionean.

      Badu gizarte honek, edo badugu denok ere, hobeto esanda, patroitik ateratzen denari errezeloz begiratzeko joera intrintseko bat, arauz kanpokoa zigortzera edota legez kanpoko bihurtzera eramango gaituena. Eta badute oraindik ere zaharrenek, satanizazio garaiak aspaldi pasa ziren arren, "ezker" eta "oker" erremedio gabeki parekidetzera bultzatuko dituen lelo isilpeko bat, sistemaren eta bereziki eskolaren bitartez hotzikaretaraino sartua, ardia artaldera ekartzea ezinbesteko dela oihukatuko diena, "hobe beharrez akatsa zuzentzera" behartuko dituena.

      Paralelismo aski berria behar du izan, hala ere, euskaldunon kasuan. Erro sendorik gabekoa, gure baitako sineskeria ilunetatik abiatu gabe, orain ez horren aspaldi kutsatutakoa. Hizkuntza pentsamoldearen erakusleiho garrantzitsuena dela ontzat ematen badugu behintzat, ezkertasunaren kontrako aurreiritzirik apenas aurkituko baitugu gure arbasoen filosofian. Latinetik hartutako pare bat hitz eta gazteleratik nahiz frantsesetik egokitutako esamolderen batzuk besterik ez. Aski makalak ditugu, beraz, zapalkuntza sistematiko horren zantzuak euskaraz, inguruko kultura eta hizkuntzen aldean.

      Nire musika irakaslearen hitzak datozkit gogora. Haurrak ginela, sekulako enpeinua jarri zuen aitak musika-tresnaren bat jotzen ikas genezan. Zazpi bat urte izango zituen nire anaia zaharrenak eta bospasei neronek, solfeo eta piano eskolak hartzera bidali gintuztenean. Haur txiki hatz motzekoa izaki, aulki berezia behar izaten nuen pianoaren aurrean esertzeko, eta saltoka bezala jo behar izaten nituen notak, hatzak guztiz zabalduta ere, sobera handiak egiten baitzitzaizkidan teklak. Maisua bera, esan gabe doa, hasieratik aritu zen gogoz kontra nirekin. Bi bat hilabeteren buruan, musika eskolako atarian geldiarazi zuen gure aita. Anaiarekin gustura zegoela baina nirekin jai zegoela, solfeoan konpasa eramateko berdin, eskuak bereizten ere ez nekiela argudiatuko zion lehen momentutik. Gazteleraz, erantzuteko aukerarik uzten ez duen esaldi batez laburbildu zizkion bere ezin-eramanak eta nire ezintasun guztiak: «Si es que no hace una a derechas». Aitarengatik harro sentitzeko arrazoi bat gehiago sentitu nuen egun hartan, ohitura zen bezala irakasleari automatikoki arrazoia eman gabe, irribarretxo bat egin eta pazientzia hartu beharko zuela bota zionean.

      Istorioak istorio, tankera honetako esamolde ugari entzun izan dut geroztik, erdaraz. Pentsatzeko ahaleginik egin gabe etortzen dira galbahetik hitz-jariora, eta oharkabean pasatzen dira, eskuinaren nagusitasuna berresteko nahiz ezkerra lotsarazteko kontsigna biribilak balira bezala.

      Ezkerra, ezkertia gaucher edo gauchère da frantsesez. Gaucherie esaten zaio abildade ezari eta gauche edo maladroit erabat baldarra denari. Gazteleraz ere berdin, cero a la izquierda izatea leporatuko zaio ezdeusari. Aldiz, brazo derecho esango diogu konfiantza osoa duen laguntzaileari eta ojo derecho oso kuttun dugunari. Aski ezaguna, bestalde, gazteleraz, frantsesez nahiz beste hainbat hizkuntzatan ere, ohetik "ezkerreko hankaz jaikitzeak" dakarren desastrea.

      Gurera etorrita, joko izugarria eman dio euskaldunari eskuak. Susmagarriki, esan behar, "eskuin", "eskubi", "eskuma" eta "eskumen", "eskubide" hitzei erreparatzen bazaie. Kontzeptu bakoitzari bere elea eman zaio, sikiera. "Eskuin", "eskumen" nahiz "zuzen" eta "zuzenbide" adierak bakarrean bilduta ikusiko ditugu ingelesez, frantsesez nahiz gazteleraz, "right", "droit" eta "derecho" berbetan, hain justu, kontzeptu desberdin horiek denak noizbait bat eta bera izan direla iradoki nahiko baligute bezala. Do the Right Thing zioen Spike Lee zinemagile ezkerrari mundu mailako sona emango zion filmaren izenburuak.

      Albokeria "unibertsal" horren euskarazko ordaina ekarri nahi nuen, hain zuzen, lerrootara. Erlijio, hizkuntza, kultura nagusi guztietan utzi duen arrastoa gure hizkuntzan ere atzeman. Hazlo a derechas edo Hoy me he levantado con el pie izquierdo esamoldez erditzen den estigma hori kanporatu. Ezin, ordea, gauza handirik aurkitu. Ez idatzita utzi zaigun ondarean, ez kaleko mintzairan. Gorrotoa ezkerreko begiz jota adierazten dela eta ezer gutxi gehiago.

      Horren ordez, eta sinbolismo politikoa bazterrera utzita, beste mota bateko datuak azaldu zaizkit nonahi. Esate baterako, protagonista nagusi ezkerrak, gure literaturan (Xepe, Juan Luis Zabalaren Galdu arte nobelakoa). Edo erremedio gabeki ezkerrerantz okertuta segitzen duen Guernica koadroa, gure poesian («Hotel Bel-Air» izenburuko poeman, Mikel Ibargurenen Deserriko karrikak liburuan). Eta intuizioaren, irudimenaren nahiz emozioen pareko diren ezker bihozkadak, gure abestietan (Eltzegor taldearen Ebihotz diskoan).

      Ezker paretak aurkitu ditut, halaber, gure paisaietan; eta mundu osoan ezagunak diren ezker olatuak, gure kostaldean. Baita ezker aihenak ere —eskuinetik ezkerreranzko helizeak osatzen dituzten landare igokari loretsu horiek, alegia—, balkoi, jardin eta baratzetan. Eta, noski, Nerbioi ibaiaren "ezkerraldean" kokatutako langile auzoak, industrializazio basatiaren biharamun gisa heldutako jauregi nahiz bestelako eraikin modernoak, populazio guneei dagokienez... Ezkertasunak ondoko erdaretan baino balio neutroagoa duela pentsatzeko aitzakia eman didaten xehetasunak aurkitu ditut, finean.

      Bitxia da. Ibaiak geografikoki deskribatzeko dagoen modu zabalduenari jarraitu genion Bilboaldea bitan banatu eta Barakaldok, Portugaletek, Santurtzik eta Sestaok osatzen duten eskualdea Ibar Ezkerra edo Ezkerraldea dela deliberatu genuenean. Hau da, ibaiaren sorburua atzean utzi eta itsasoratzen deneko norantzari. Hego eta Ipar terminoei heldu genien, ordea, Euskal Herria, Bidasoak marrazten duen lerroari segika, ezker-eskuin zatikatuta gelditu zitzaigunean.

Erabakitzeko askatasuna

Arteak eta estetikak aldaketa sakona eskatzen zuten garaian heldu zen Julian Ajuriagerra Parisera, 16 urte besterik ez zituela, medikuntza estudiatzera. Ikasle katolikoentzako erresidentzian hartu zuen ostatu, besteak beste, Jose Maria Uzelai margolariarekin, Aita Donostia konpositorearekin edo Nicanor Zabaleta harpa-jotzailearekin batera. Azken honek, justuki, artean bizarrik ere ez zuen nerabe mistiko baten itxuran gogoratuko zuen itzal handiko neurologo eta psikiatra bilakatuko zena. Henri Bergson-en Barrea eskaini omen zion irakurtzeko, gerora autorerik gustukoenetakoa izango zuena, eta hark errefusatu, Debekatutako Liburuen Aurkibidean aipatuta zetorrela argudiatuta.

      Urte horietan Tristan Tzararen boutadeek astinaldi galanta emana zioten Frantziako hiriburuko giro kosmopolitari. Andre Bretonen manifestu surrealista argitaratu berriak ere margolari, eskultore, poeta, antzerkigile nahiz zinemagile andana ipini zuen dantzan, abangoardiako "enfant terrible" asko, adierazpen-modu libreagoak, arrazonamendu burgesaren eta errealitate prosaikoaren gainetik subkontzientea, pentsamenduaren alde onirikoa aldarrikatzeko elkar hartuta.

      Amu ezin erakargarriagoa, beraz, hastapenetatik bertatik adimeneko labirintoetan barneratu nahi zuen ikasle berri honentzat. «Bekatuaren anatomia eta fisiologia ezagutu nahi nituen —azalduko zuen gerora— zoriontasunaren edabe magiko edo alkimia moduko hori bilatu». [1]

      Intelektual eta artista horietarik asko hil arteko adiskidantzaz lotu zitzaizkion geroxeago Ajuriagerrari, batez ere karrera amaitu ostean, Senako Asilo Psikiatrikoetan lanean hasiz geroztik. Henry Michaux poeta margolariarena dugu adibide garbiena. Surrealistek, zehazki, sarritan jotzen zuten Sainte-Anne deituriko ospitale hartara, eta ohiko estanpa izaten omen zen, kasura, Paul Eluard, Luis Buñuel, Max Ernst edota Andre Breton bera, 36ko Gerra Zibileko errefuxiatu mordoarekin batera, Frederic Delangladek apaindutako gela batean solasean aurkitzea. Ajuriagerra eta beste zenbait psikiatra gazteri gaueko zaintza egokitzen zitzaienean batez ere, orduak ematen omen zituzten elkarrekin psikiatriaz, politikaz (Bigarren Mundu Gerraren atzaparra luzatzen hasia zen), erlijioaz, poesiaz, arteaz edota filosofiaz eztabaidan.

      Mota honetako eztabaida-guneetan sortuko zen psikiatrikoetako espetxe-eredua apurtzeaz arduratuko zen mugimendua. Ajuriagerrak zioen gisan, gaixo psikiatrikoaren ixtea ezin baitzen askatasunaren arazotik bereizi. Aipagarriak dira Parisko Batia deituriko taldean —euskarazko "batera" hitzetik hartuta dago izena— egindako ahaleginak edota Genevako Bel-Air Klinika Unibertsitario Psikiatrikoan bere ekimenez antolatutako sistema guztiz berritzailea, zentroa irekitzeaz batera, ospitalez kanpoko laguntza eta asistentzia estrukturatu zuena, Europako toki askotan jarraitu beharreko etsenplutzat hartu zena.

      Baina haren izena urrez inon idaztekotan, haurtzaroari dagokion esparruan egingo genuke lehenik eta behin. Erabakigarria izan zen bere ekarpen ugaria, haur psikiatria helduarenganakotik banatu eta zientzia autonomo gisa finkatzeko, edota garapeneko neuropsikologia bezalako espezializazioei eta ikerketa lerro berriei bidea lautzeko. Zedarri esanguratsua dugu Manuel de Psychiatrie de l"enfant (1971) eskuliburu mardul eta goraipatua, urte luzetako esperientzia eta alor desberdinetako jardunak bilduz osatutakoa.

      Afektibotasunak funtzio kognitiboen garapenean duen garrantziaz ederki jabeturik, arreta berezia eskaini zien harremanei eta plano zientifikora goratu zituen, esaterako, munduratu berriaren eta amaren arteko sinbiosia edota xamurtasunaren eta besarkadaren beharra bezalako kontzeptuak.

      Haurra helduaren guraso dela esaten zuen William Wordsworth poeta erromantikoaren hitzak bere moldera ekarriz; haurraren irakaspena kontuan hartzea ezinbestekoa dela helduari, hautuak libreki egin ditzan, bide naturala zabaldu nahi bazaio. Hitzaldiak biribiltzeko esaldi farfailatsua baino gehiago, ospitale eta asilo psikiatrikoetan praktikan egiaztatutako froga enpirikoa zen hura, Parisko edo Genevako osasun zentroetan luze eta sakon jardun izanaren poderioz ondorioztatutakoa.

      Sona handiko maisuen artean hezitako neurologo eta psikiatra, bere lanek —bere izenpea daramatenek nahiz taldean plazaratutakoek— jatorrizko esparrua gainditu eta merezimenduzko tokia aurkitu dute beste hainbat jakintza alorretan, bereziki grafologian edo pedagogian. Erreferentzia klasiko saihetsezin bilakatu dira, esate baterako, haurren psikomotrizitatearen inguruan nahiz mintzamen eta idazketa arazoez plazaratutako ikerketak; gihar tonusa, gorputz adierazpena eta emozio mundua lotzen dituzten azterketak; bere izena daraman erlaxazio sistema.

      Gizakia isilik dagoenean ere "hizketan" ari dela azaltzen digu Ajuriagerrak, mintzaldi hori gorputzaren bidez eta "besterekiko" egiten duela. Elkarrizketa toniko hori komunikazio modu bakarra da bizitzaren hasieran, eta gerora garrantzia galduko badu ere, helduaren emozioek zeresan handia dute gihar tonusaren harmoniari dagokionez. Norbanakoari bere-berea zaion alor afektibo-kognitiboa den horrek alterazio paroxistikoa [2] eragiterainoko garrantzia duela nabarmenduko zaigu.

      Analista eta kliniko nekaezina zen Julian Ajuriagerra. Zerbaitek kezkatzen zuenean, etxekoek esana, ezin izaten omen zuen atsedenik hartu aztergai horri gutxieneko lan monografiko bat eskaini arte; batetik eta bestetik bildutako datuak, partzialki xehakatutako arazoak osotasun bati josi arte. Ardura bururaino eraman behar izate horren fruitu dugu, kasura, haur ezkerren eragozpen teoriko eta praktikoei buruz idatzitako artikuluak; ispilu idazketa, lengoaia arazoak nahiz bestelakoak aztertzen dituzten lanak eta, bereziki, Henri Hecaen-ekin batera [3] ondutako liburua, Les Gauchers: Prévalence Manuelle et Dominance Cérébrale izenburukoa. Albotasunaz, asimetriaz, burmuineko hemisferioen nagusitasunaz eta berauen arteko erlazioaz mintzo den lan hau 1963. urtean argitaratu zen, artean ezker izatea eskoletan bekatu zigortuenetakoa zen garaian, eta lehenagotik idatzita zituen lanei, idazketa nahiz lengoaia arazoen gaineko azterketei [4] zentzu zabalagoa ematea izan zuen gako nagusi.

      Ezkertasuna, zuzendu beharreko aberrazio estigmatizatua baino gehiago, errespetatu beharreko ezaugarri naturala dela argudiatu zuten egileek. Ordura arteko estatistika datuak berrirakurri egingo dituzte horretarako, funtsik gabeko teoriak kritikatu, burmuineko bi hemisferioetako lesioak eta berauen ondorioak ehunka kasutan aztertu, ikerketa berriak gehitu. Ezkerrei eta bereziki eskuina erabiltzera behartutakoei lotu izan zaizkien okerrak, hala nola baldarkeria, toteltasuna, enuresia, estrabismoa eta gainerakoak [5], beste modu batera interpretatu eta ekidin behar direla defendatuko dute Ajuriagerrak eta Hecaenek. Behintzat, «haur horien gaineko erabakiak nolakotasun honen kontrako aurreiritziak eta jokaera sutsuak besterik ez dituzten irakasleen esku utzi gabe».

      Gaurko hezitzaileek arrunt bestelako jokamoldea dutela kontuan hartuta, zaratatsuegiak egiten dira, beharbada, hitzok; zakar eta iraingarriak, dudarik gabe, kontestutik aterata. Errietak errieta, ordea, gutxienez hamar urte gehiago behar izan ziren Ajuriagerra bezalako aitzindarien gomendioak eskoletara hedatzeko eta aintzat hartzen hasteko. Galdetu, bestela, berrogei urtez atzera sortutakoei, bereziki zentro erlijiosoetan hezitakoei edo "guardia zaharreko" irakasleak izan dituztenei, zenbatek izan duten eskolan ezkerrez idazteko aukera.

      «Seguruen —diote egileek haurrez mintzo direnean— ezkerra eskuinaren bertsio alderantzikatua edo ispiluko imajina balitz, Mendebaldeko idazkuntzaren planifikazioa beste modu batekoa balitz, lan-tresnak eskuinez nahiz ezkerrez berdin erabili ahal izango balira eta eskuin gehienek, gaizki ulertutako estetikagatik eta zuzentasunaren izenean, euren eredua inposatuko ez balute, ezkerrei xamurrago egingo litzaieke egoera minoritario hori».

      Burmuineko nagusitasunak edo albotasunak adinean aurrera egin ahala gorabeherak izaten dituela nabarmendu ziguten gainera; batik bat haurtzaroan, oso kontuan hartu beharreko aldaketak gertatzen direla. Eta baita ezkerren aldeko abantaila bitxi bat ere, liburuaren amaieran irakurtzen ahal denez:

      «Haur ezkerrak, eskuinen munduan biziko delako, zailtasunak aurkituko ditu sozialki onargarri diren gaitasun sentsore eta motoreak erdiesteko, arrazoi bat edo beste tarteko (hemisferioen nagusitze tirabirak, esaterako, edo zabalduena, heziketaren eragin zapuzgarria). Heldu ezkerrak, berriz, burmuineko anbilateralitate erlatiboari esker, abantaila izango du buruko lesioaren aurrean, funtzionalki garrantzitsua den eremuren bat kaltetzen bazaio. Egokitzea konpletoagoa izango da eta lehenago osatuko da».

      Aurrerakoi eta kementsua behar zuen izan Julian Ajuriagerrak, sinesgarri egiten zitzaizkion borroketan inplikatzen zena eta akrata xamarra, etiketak gogoko ez zituena, mezu adierazkorrenak umorez eta batez ere ironiaz espresatzen zituena, hari eskainitako artikuluetan irakurtzen ahal denez. Oso jantzia, halaber. Prestakuntza zientifikoa arte, literatura eta kulturaren ezagutzaz nahiz ideia filosofiko, erlijioso eta politikoz osatzea maite zuena.

      Antzeko zerbait egin zuen ezkerren gaineko liburuan ere, albotasunaren atzean dauden arrazoien bila neurologiatik, psikiatriatik, sendagilearen kasuistikatik harago jo zuenean; oraindik orain inkognitarik handiena den horri (zergatik gara nagusiki eskuinak edo zergatik dira batzuk ezkerrak), ikuspegi historiko eta globalizatzaile batetik erantzuten saiatu zenean.

      Jose Miguel Agirre eta Jose Guimon psikiatrek liburu biografiko baten bidez omendu zuten haientzat maisu eta eredu handienetakoa izan zena. Haurtzaroko kontuak, gaztetako ibiliak, 36ko Gerrako nahiz Bigarren Mundu Gerrako bizipenak, Parisko surrealistekiko loturak, Genevako Bel-Air ospitale psikiatrikoan eragindako aldaketa iraultzaileak, lorpenak, hitzaldiak eta beste hainbat istorio eder batu zituzten Vida y obra de Julian de Ajuriaguerra (1991) izenburupean. Handik hartuak dira atal honetan aipatzen diren zenbait ideia, haren izaera azaltzera datozen hainbat xehetasun.

      Halaxe aurkeztu zuten liburuaren atarikoan: «Berpizte garaikoen estiloko jakintsu unibertsala izan zen Julian Ajuriagerra, beharbada azken psikiatra humanista, ezartzen ari den psikiatria eredu burokratizatuaren ondorioz, desagertzeko zorian dagoen espeziea».

      [1] RTV-Romande-k egindako elkarrizketa batean egindako adierazpenak («En direct avec Julian Ajuriaguerra», 1971)

      [2] Alterazio paroxistikoak bat-bateko mugimendu bortitz eta kontrolaezinak izaten dira. Epilepsiak, esaterako, ondorio horiek izaten ditu. Julian Ajuriagerrak ez zuen sekula autoa gidatzeko baimenik atera. Zergatiaz galdetzen zitzaionean, bolantearen aurrean ipini beharrak «emozio eta arazo toniko paroxistikoak» sortzen zizkiola aipatzen omen zuen umorez.

      [3] Henri Hecaen, sona handiko neurologo eta ikerlari bretoia, neuropsikologia modernoaren fundatzaileetako bat izan zen. Alor horretan erreferentzia ezinbestekotzat jotzen den obretako bat, Le cortex cérébral. Etude neuro-psycho-pathologique deiturikoa, Julian Ajuriagerrarekin batera osatu zuen. Parisko Sainte-Anne ospitalean lankide izan ziren biak.

      [4] Ezkertasunari edo albotasunari lotutako artikulu ugariren egile izan zen Ajuriagerra. Aipagarrienen artean: Language et dominance cérébral (1957), L'écriture en miroir (1956), Problèmes théoriques et pratiques posés par la gaucherie infantile (1956).

      [5] Ezkertasunari eta batez ere "zuzendua" izan den ezkertasunari, arazo funtzional ugari egotzi izan zaio. Besteak beste, baldarkeria bezalako urritasun motoreak; toteltasuna edota hizketaren atzerapena bezalako lengoaia arazoak; irakurtzen ikasteko zailtasunak edo dislexia; idazteko zailtasunak, hala nola urritasun motorea, formak lortzeko eragozpenak edota ispilu idazketa. Julian Ajuriagerraren garaian bete-betean sinesten zirenak, gehienak. Ondo finkatu gabeko albotasunari egotzi izan zaio, gerora, oker horietarik askoren errua.

      Aspaldiko kontuez ari garela dirudien arren, gaurko ikerketa puntakoenek ere lotura ia ekidinezinak egiten dituzte ezkertasunaren eta buruko gaitzen artean. Oxford Unibertsitateko zientzialari talde batek, esaterako, burmuinaren asimetria aldatzen duen genea edo gorputzaren albo baterako joera eragiten duen faktorea identifikatu zuen 2007ko uztailean. Molecular Psychiatry aldizkarian eta beronen oihartzuna egin zuten hedabideetan irakurri ahal izan zenez, «LRRTM1 delako genearen jabe direnek —zeinak, bidenabar esanda, nagusiki ezkerrak diren— joera handiagoa dute eskizofrenia bezalako gaitz psikikoak garatzeko».

Jenioaren mitoa

Neurriz gaindiko talentua duenari deitzen zaio jenio; bereziki arte edo zientzietarako abildade paregabeak dituenari; tramankulu edo makina ikusgarri bezain txundigarriak asmatzeko gai denari; eta, noski, inteligentzia miresgarri baten jabe denari, gizadiaren nondik norakoan zedarri esanguratsua ipintzeko gauza den norbanako salbuespeneko horri.

      Adiurre zakarrekoa eta xelebrea dela esan ohi da. Fisika edo arkitektura izan, pintura edo musika izan, bizitzaren funts bilakatuko zaion jarduna aurkitzen duelarik, obsesioz ekiten diola lanari, ororen gainetik jarriz, eta bere afizio-ofiziozko misio horretan itsututa gordetzen dituela bestela bildutako atsekabeak.

      Jenialtasunaren ispilu, baldintzarik txarrenetan ere bereari eutsiko dion gizaki —ia-ia beti gizaseme— paradoxiko, egoskor, trauskil bat irudikatzen zaigu sarritan, erabat bere senean ez dirudien jakintsu despistatu eta maniaz jositakoa.

      Alabaina, sekulan inork ez bezala sentitzeko, ulertzeko, arrazoitzeko senak egiten du jenioa desberdin eta pribilegiatu; ezaugarri genetiko-fisiologikoek baino gehiago, arau finkatua ipurdiz gora botatzeko nekaezintasunak; edo, nahi bada, munduari beste ikuspegi batetik erreparatzeko ahalmenak.

      Topikoak izan, zehatz itxurako kalifikazioak izan, hein handi batean azken hamarkadotan ezker-ezkerrari ipini izan zaizkion etiketak dira guztiak. Ez erdizka denari eta ez bietara moldatzen denari, baizik eta beti, denetarako, ezker alboko gorputz atalak (begi, belarri, hagin, esku nahiz hanka) hobesten dituenari nabarmendu izan zaizkion nolakotasunak, izen handiko neurologo, psikiatra eta ikerlariek esanda.

      Adibidetxo bat. Alan Searleman doktoreak —St. Lawrence Unibertsitatea, New York— honoko kalifikazioak erabili zituen Ipar Amerikako Psikologia Elkartean 2007. urtean, sormen intelektualaren eta ezker albotasunaren arteko lotura datu zehatzen bidez argitzen saiatu zenean: «Memoriaz makalagoak eta despistatuak dira ezkerrak, baina adimendunagoak, ariketak ebazten bi-hiru bider argiagoak, elederragoak....».

      Beste adibide bat, kasu honetan herrikoiagoa. 2008ko uztailaren 22an, Amorebieta-Etxanoko Udalak antolatutako lehen maketa lehiaketa zela eta, elkarrizketa bat egin zion Iban Gorriti kazetariak Mikel Inunziaga bigarren saria jaso zuen abeslari zornotzarrari, Deia egunkarian. Hona hemen elkarrizketaren zatitxo bat:

      Galdera. Ezkerrak sentiberagoak omen dira (Mikel Inunziagak ezkerrez jotzen du gitarra).

      Erantzuna. Sarritan entzun dut hori. Bereziak omen gara.

      Galdera. Eta mundua alderantziz ikusten dutela ere esaten da, edo gizarteak alderantziz jartzen diela mundua...

      Erantzuna. Nik hala ikusten dut batzuetan. Ez dakit, beharbada ezkerra naizelako, edo beharbada zoro xamarra naizelako, hain zaila dirudi batzuetan...

      Antzeko oharrak entzun izan zaizkio Xabi Paia bertsolariari ere, haren ezkertasunaz galde eginda.

      Susmo ofiziala da, beraz: kasualitate hutsetik harago joanda, elkarrekikotasun printzipio moduko batek lotzen ditu ezkerra eta aparta. Bidezkoa izan liteke, bada, geuk ere ezker petoari jenio-ukituak aitortzea, eta jenio handiari ikuspegi alderantzikatua duenaren zantzuak antzematea. Nahiz eta ezker jenialak, zintzoki esanda, jenio ezkerrak baino askoz ere sarriago aurkitu. Hiru kasu esanguratsu.

      Zientzialari apartetan apartena eta popularrena aukeratu beharko balitz, podiumera igotzen lehena Albert Einstein izango litzateke seguruen, formula matematikorik ezagunenetako bat (e=mc2) sortu eta erlatibitatearen teoria ontzearekin batera, unibertsoaren kontzeptua irauli zuen fisikaria. Kultura modernoaren ikono bilakatua, bere oldartze politiko eta kontraesanek bere lorpen zientifikoek bezain istilutsu jo zuten garaiko gizartean. Eta hil ondoren ere, sarriagotan ekartzen da gogora lotsagabe eta kalparrandi mihia ateratzeagatik, edo lehergailu atomikoaren kontra, arrazakeriaren kontra, Joseph McCarthy senatari gorrifobikoaren kontra borrokatzeagatik, denbora eta espazioa amaraun bereko hari direla edo atomo eta molekulak existitzen direla frogatzeagatik baino.

      Haren kontura mundu osoan sortu den mitoak bide luzea egin du geroztik. Ezkerren foroetaraino ere heldu da —Isaac Newtonekin batera, kuriosoki—, garai guztietako ilustreenak albotasunari dagokionez ere apartak izan zirela nabarmentzera, ezkertasunaren balio erantsia aldarrikatzera eta, bidenabar, «hark zuen sen berezi hartatik geuk ere badugu apur bat» delakoa argi uztera. Datuek, ordea, besterik diote Einsteinen kasuan. Alegia, idazteko, pipa erretzeko, biolina jotzeko, eskuak biltzeko edo jateko moduagatik, hain zuzen, eskuina behar zuela izan. Edo, izatez gerotan, zenbait jardun ezkerrez egiten ahal zituena. Ezker-ezkerra, behintzat, inondik ere ez.

      Garai guztietako artista eta margolari handienetakoa dugu bigarrena, Mona Lisa edota Azken afaria obra aski goretsien egilea. Halaber, musikari, eskultore, arkitekto, ingeniari eta sortzailea. Hegazkintza, aeronautika, armagintza, hidraulika, arkitektura, hirigintza edota anatomia bezalako alor zientifiko-teknologiko desberdinetan ekarpen miragarriak egindakoa. Abildade askotxoren berri XIX. mendera arte jakin ez arren ere, etorkizunari mendetako aurrea hartu zion asmatzailea. Jeniorik laudatuenetakoa... Motz gelditzen dira alabantzen zerrendak Leonardo da Vinci hizpide hartzen denean.

      Berpizkundeko jakintsuaren paradigmatzat hartua, ez zuen haatik garaiko humanisten jakintza-iturrietatik itsu-itsuan edan eta ez zuen haien ezagutza sistema jarraitu. Besteak beste, justuko eskolak hartu zituelako. Besteak beste, arteaz, pentsamenduaz, zientziaz, teknologiaz jabetzeko ezinbestekoa zena, alegia latina, gizondu zen arte ikasi ez zuelako. Klasikoen ikasketa apaletan utzita, beraz, Francis Baconen filosofia hedatu baino mende bete lehenago ulertu eta baliatu zuen metodo esperimentala.

      Ezagutza biderik eraginkorrena ikusmena zen Leonardoren ustez. Horren alde, objektuen formak eta estrukturak ulertzeko modua arretaz begiratzea zela argudiatzen zuen. Bere metodo didaktikoaren tresnarik baliotsuena, berriz, marrazketa zela esan liteke. Irudia, apaingarri huts izatetik urrun, elementu nagusia da hark utzitako ohar eta kaieretan, azalpenaren funtsa. Eta testua, ilustrazio zientifiko modernoetan egiten den moduan, irudiaren lagungarri.

      Ezkerrez ez ezik, alderantzira idazten zuen Leonardok. Alegia, eskuinetik ezkerrerako norantzan edo, beste modu batera esanda, ispiluan irakurtzeko ariko balitz bezala, bere buruari idatzitako ohar eta idatzi pribatuetan ikusten denez. Hala ere, ohi den gisan —esan nahi baita ezkerretik eskuineranzko norantzan— ederki zekien. 1502an Toskana eskualdeko Val di Chiana ilustratzeko bi mapa egin zituen. Bati, lehen zirriborroa izango zela uste denari, ispilu efektuz paratu zizkion hitzak. Besteari, ustez amaierako produktua, norbaiti zuzendua izango zelako akaso, arrunt idatzi zizkion toki izenak.

      Bi idazmoldeen arteko antzekotasunek zer pentsa eman diote makina bat ikerlariri. Hasteko eta behin, lehendabizi eskuinez idazten ikasi duenak egiten omen du ezkerrez ispilu-idazketa. Badira, gainera, nerabezaroko marrazkiak eskuinez eginak direla frogatu uste duten adituak ere. Halako batean, bestalde, Leonardok eskerrak ematen dizkio Jainkoari «besoko zauria baino kalte handiagorik ez duela, hiltzaileengandik ihes egitea lortu zuelako».

      Eskuinean min hartzearen ondorioz ezkertu ote zen, bada, gure jenioa? Eta hala balitz, eskuin jaio zen ala eskuindu egin zuten? Sortzez eskuina zela dioen hipotesiari heltzen badiogu, eskuin batek lor ote dezake trebezia miragarri hori alde "traketsean"? Benetako anbidestroa ote zen? [6]

      Jenio handienen berezkotasuna, inondik ere, Ludwig van Beethovenek Bederatzigarren Sinfonia-n erakutsi zuena. Estilo klasikoko eskema itxiak apurtu, forma musikalak subjektibotasunaren aukerara egokitu, literatura sinfoniara ekarri —Friedrich von Schiller idazleak bozkarioari eginiko kantuan dago oinarrituta azken mugimendua— eta ahotsak txertatu... Iraultza demasa proposatu zuen ordurako entzumena erabat galduta zuen maisuak, eta artean inork usaindu ere egin gabeko berrikuntza sasi-ulertu ugari erakutsi, 1824ko maiatzean Vienan estreinatu zenean txalo zaparrada amaigabea jaso bazuen ere.

      «Bederatzigarren Sinfonia —aipatu zuen Richard Wagner konpositoreak gaztetan— nire pentsamendu musikal guztiak biltzen zituen gune erakargarri eta mistiko izatera heldu zen. Bili-bolo zabaldutako kontuak piztu zidan lehendabizi obra harenganako irrika, musikari guztiek, baita Leipzigetik kanpokoek ere, ahotan zerabiltzaten zurrumurruak. Eta zera zioten, Beethoven burutik erabat eginda zegoela obra osatu zuenean. Fantasiazko generoaren baitako gailurtzat jotzen zen, guztiz ulertezin. Eta horixe aski izan zitzaidan lan horrekiko gogoa astintzeko, obraren nondik norakoak sutsuki ikasteko, zein deabrukeriaren bidez lortu ote zuen jakin nahi izateko».

      Garai hartako teknika musikala kontuan hartuta bederen, txundigarria da, izatez, Bederatzigarren Sinfonia: aski luzea, baliabide nahiz talentu gose handikoa, interpretatzeko sistema arras zailekoa. Gaurko ikuspegitik ere, konplexu eta korapilatsu gerta liteke zenbaitetan. Alabaina, sekula idatzitako obra musikalik esanguratsuena da aditu askoren ustez, gainditu beharrari eta etorkizuneko esperantzari eskainitako sormen lanik bikainena. Zalantzarik gabe, poza, senidetasuna, askatasuna girotzeko ikurrik erabilienetako bat eta, esan gabe doa, Europako nahiz Alemaniako ekitaldi ofizialetako doinu erabiliena.

      "Koru Sinfonia" deituriko honen estreinaldia azken agerraldi publikoa izan zuen Beethovenek. Gorreriak mundutik isolatuta, bestelako gaitzek erretiroa hartzera behartuta, bakardadean hil zen hiru urteren buruan. Haren lagun eta lankide Anton Schindler biolin jotzaileak ezohiko datu bati eman zion garrantzia lehen biografia ofiziala osatzeko lanak hartu zituenean. Maisua bizirik zegoela egin zitzaizkion erretratu eta margoei [7] balantzaren bestaldean ipini beharko geniekeen kontrapisu moduko bat aipatu zuen. Alegia, jenio oinazetua ezkerra zela.

      Biografo gisa asmamen handia erakutsi zuen Schindlerrek. Erreparorik gabe biribildu zituen pasarteak, estali kontu deserosoak eta mozorrotu mixeriak. Ardura jakin bat gogoan hartuta jardun bide zuen, beti ere: zinezkotasunaren gainetik, adiskidearen gerokotasuna zaintzea, izarrari dirdira luzatzea.

      Fantasiari egotzi beharreko kontua izan zitekeen, beraz, ezkertasunari dagokiona ere. Baina harrigarri egiten da, dena dela, maisu maiteari a priori onik egingo ez ziokeen ezaugarri estigmatizatu aski zigortua —horixe bera baitzen ezkertasuna garai hartan— Schindlerrek halaxe botatzea, egiaren izenean ez bada. Areago, funtsezko den zerbaiti zentzua emateko ez bada.

      Eta, honaino helduta, jenialtasunaren gakotzat ote zeukan? Harrigarri bezain ausarta, hala balitz. Konparazio baterako, Leonardo da Vinciren idatzi alderantzikatuak ere ez baitziren, artean, ezagutzen.

      [6] Esku bataz zein besteaz abilak direnak oso noizbehinka sortzen dira. Ekinez ikasten den nolakotasuna ere bada, dena den. Anbidestrorik ezagunenetakoa Robert Baden Powell dugu, militar eta idazle britainiarra. Ezkerrez nahiz eskuinez, talentu bikaina zuen eskultore nahiz margolari gisa ere. Scout Mugimendua fundatu zuelarik, bi albo trebe izatearen garrantzia transmititzen zien kanpalekuetan biltzen ziren gazte guztiei.

      Baden Powellek ehiza labanarekin edota pintzelarekin zuen abildade bertsua erakutsi zuen Alexandre Dumasen hiru mosketari ospetsuetako batek ezpatarekin. Halaxe erantzun zion Athosek D'Artagnan gazteari, topo egin orduko oldartu eta eskuin besoa zauritu zionean: «Sekulako mina egin didazu; baina ezkerrez jarraituko diot borrokari, horixe baita nire ohitura egoera hauetan. Ez uste mesede egiten ari natzaizunik, ezin hobeto gobernatzen baitut ezpata bi eskuez; areago, desabantaila izango da zuretzat: ezkerrak gogaitu egiten ditu horretara jarrita ez daudenak. Sentitzen dut lehenago ohartarazi ez izana».

      Anbidestroetariko asko ezkerrak dira izatez, eta beste eskuan lortutako abilezia baldintzatua izaten da. Txistulari gehienek, danbolina esku abilenaz jotzen delako, ezkerrez jotzen dute txistua. Hain zuzen horregatik, trebeziarik handienak danbolinaren ziria dotore dantzatzeko behar izaten direlako, ezkerrari hasieratik txistua eskuinez hartzea gomendatzen zaio gaur egun. Aiora Zulaika Pirritx-ek herriko gainerako ikaskideek bezala heldu zion musika-tresna honi, ezkerra zela kontuan hartu gabe. Ikasketei segida emateko Donostiako Musika Kontserbatoriora jo zuenean, ordea, hamabi urtez egindako bidea atzean utzi eta eskuina trebatu behar izan zuen danbolinari heldu aurretik.

      [7] Joseph Karl Stieler-ek —maisu handiaren aurrean ipini eta zuzenean erretratatzeko onespena zuen pintore bakarra, antza— luma eskuinean duela margotu zuen Beethoven 1819 eta 1820 artean. Konpositorea eskuina zela frogatzeko baliatu izan da koadro hau, eskuinez idazten zuela garbi uzteko, nahiz eta datu horrek, berez, ezer ez duen frogatzen. Garai horretan eskolatu guztiek idazten zuten eskuinez, baita ezkerrek ere.

      Ed Wrightek A Left-Handed History of the World (2008) liburuan iradokitzen duenez, Joseph Karl Stielerrek buruz margotu zituen Beethovenen eskuak, maisua aurrean ez zuenean. Beharbada nahi gabe eskuinduko zuen, edo beharbada apropos, Wrighten hitzetan beti ere, ezkerren kontrako estigmatizazioak maisuaren izen handia zikin ez zezan.

Satiraren aurpegia

Koadro batek bisitariak erakartzeko izan dezakeen indarraz jardungo bagenu, Mona Lisa-k Parisko Louvren duen estatusa aitortu beharko genioke Frankfurteko museoan Johann Wolfgang von Goetheren erretratuari. Alemaniarren harribitxi piktorikoa da, dudarik gabe, eta zinez bikaina, Goethe in der Campagna deiturikoa, bai neurriz (164 x 206 cm) eta bai edertasunez. Johann Wihelm Tischbeinek 1787an margotua, idazle handiak Italian emandako bi urteak eta haren ondorioz abian jarriko duen aro klasikoa ospatzera dator koadroa. Haren oihartzuna biltzen dute, esate baterako, Italiako bidaia, Eresi erromatarrak edota Epigrama veneziarrak deituriko obrek.

      Via Appia atzean duela, kultura grekolatino klasikoan esanguratsu izan diren elementuz inguratuta ageri zaigu Fausto-ren egilea, antzinako senatari erromatarren taxuan, erdi-etzanda eta pentsakor. Aureola ilun baten itxura hartzen duen kapelua eta ia gorputz osoa estaltzen dion mihise argia nabarmentzen dira lehen kolpean. Gero, belaunetik behera erakusten duen hanka eskuina, soinekoa dirudien estalki horretatik kanpo kasik sentsualki aterata duena. Eta azkenik, hanka eskuin horren oinak eskatuko digu arreta. Beste oinari ere erreparatzera bultzatzen gaitu erremedio gabe...

      Tischbeinen Goethek bi oinak ezkerrak ditu!

      Italiako bazterrak ezagutzeko irrika asetzekotan, Weimarko gortean goi-funtzionario gisa betetzen zituen ardurak eten behar izan zituen Goethek. Ardura administratiboak utzita, hautsak biltzen utzitako idatziak bukatzea espero zuen bidaia hartan, bere burua poeta gisa berdeskubritu, kasik hamar urte baitzeramatzan izkiriatu gabe, estatuak ezarriko zizkion zereginetan nahiz ikerketa zientifikoetan murgilduta. Bidenabar, artista senari ere bide eman nahiko zion, noski.

      Marrazkilariarena eginez, hain justu, eta Johann Philipp Möller ezizenez ezkutatu zuen bere sona, hango txangoak iraun zuen artean. Bizimodu bohemioari lotuta, bolada baterako Tischbein lagunak eman zion ostatu Erroman, beste bizpahiru pintorerekin batera bizitokitzat zeukan etxean. Anfitrioiak bisitari ilustrea erretratatuko zuela hitzartuko zuten biek, harreman onaren izenean.

      Elkarbizitzak ez zien, ordea, batere mesederik egin. Mokoka hasiko ziren lehenik, adiskidantza ezinikusi bihurtu zitzaien konturatzerako, eta lau hilabeteren buruan, elkarri sekulakoak eta bost leporatu ostean, Napoli aldera jo zuen Goethek. Handik aurrerakoak dira koadro ospetsu honen gorabeherak.

      Goethek aurriei begiratzeko hartzen zuen posturaz gainera, egonaldi hartan bizi izandako kontraesanak margotu nahi izan zituen Tischbeinek, ekaitzak eta barealdiak zeru berekoak direla argitu [8], idazleari harreman estu hartan ezagututako bi muturrak irudian bertan agerian azaldu, zuzenaren okerra edo eskuinaren ezkerra erakutsi. Erretratatuak, esan gabe doa, satirarako grina besterik ez zion aitortu margolariari eta proiektuak ahanzturarako bidea besterik ez zuen egin.

      Lan honi ezagutzen zaion lehen bertsioa, Goetheren eskuetatik pasatutako marrazki akuarelatua, idazlea hilez geroztik eman zen argitara. Lamina gisako hainbat kopia egin ziren hartatik. Koadroa bera, berriz, Karl Meyer von Rothschild banku-jabearen etxeko korridore ilun batean azaldu zen ehun urte geroago. Erabat bukatu gabe zegoen, aurpegi aldea ongi osatzeke eta sinaduraren faltan. Rothschild familiak Frankfurteko museoaren ardurapean utziz geroztik, eta amaitu beharrekoak amaituta, jai giroko ekitaldi batean aurkeztu zuten jendaurrean.

      [8] Esanahia interpretatzen laguntzeko hainbat ohar eta gako utzi zituen Tischbeinek koadroan bertan. Besteak beste, kontrako nolakotasunak adierazten dituzten elementuak. Erromako landa, kasura, hiririk berezituena zen garai hartan, antzinako aurriei esker, tokirik bisitatuena, baina baita arriskutsuena ere. Prostituzioa, bide-lapurreta eta gaitzak mailarik gorenera heltzen omen ziren. Koadroko zeruak ere kontrastea erakusten du: iluntasuna Goetheren buru gainean, oskarbia atzean.

Ezker harrotasuna

Ralf König komikilaria 90etako fenomenoen artean dago. Gizarteko tabuen haustea, sexu askapena, gay unibertsoa, giza harremanak edota iritzi askatasuna bezalako gaietan ezinbesteko erreferentzia da, eta bere jarraitzaileek kultuzko autoretzat dute kasik, umore inteligenteari edo erretratu satirikoari dagokionez. Politikoki zuzenaren mugetatik lotsagabeki salto eginda, ohiko komiki irakurle ez zirenak ere zaletzeraino irauli zituen topikoak Königek, eta barre-algara ozen batean ipini homosexualak eta homosexual ez zirenak.

      Kondom des Grauens (1987) edo Kondoi hiltzailea nobela beltzaren bidez jo zuen efektuzko lehen kolpea. Izu generoaren eta polizi istorioen parodia hutsa, homosexualak hozkaka zikiratzen dituen munstroaren ibilera odoltsuak eta Luigi Macarroni orpoz orpo segika duen inspektore zirtzilariaren ikerlanak azaltzen ditu liburu grafiko honek.

      Handik hilabete eskasetara ondutako bi lanek bilakatuko zuten, hala ere, Ralf König moda-modako autore. Axel apain erakargarriaren atzetik lerdea dariela dabiltzan gizon eta emakumeek egoerarik deserosoenetan, kontesturik lotsemangarrienetan egingo dute topo Das Bewegte Mann (1987) edo Gizon desiratua deituriko bilduman eta beronen jarraipentzat jotzen den Pretty Baby-n (1988).

      Usadiozko komediari xukatutako izerdi azidoak dira komikilari honen lanak; pertsonaien arteko berriketa xelebreen bidez, marrazkien adierazkortasunaren laguntzaz biribiltzen dituen istorio dibertigarri, ziniko eta lotsagalduak; homofobia, gay eta heterosexualen arteko harremanak edo sexu berekoen ezkontza bezalako gai korapilatsuen harira irri-algarak askatzeko bidea. Karikaturizatze horretan errege baita König.

      Historiari ere errepaso galantak eman izan dizkio, bestalde. Lysistrata-k, esate baterako, Aristofanes dramaturgoaren komediarik ospetsuena, bakearen aldeko ahalegin antolatuaren sinbolotzat jotzen den obra bertsionatzen digu, eta Grezia klasikoaren edota Peloponesoko gerraren irakurketa interesatu bat ematen.

      Jago (1998) deituriko nobela grafikoan, berriz, John Philip Madden zinema-zuzendari britainiarrak urte berean egin zuen moduan, William Shakespeare dramagile handiaren unibertso erotiko-sentimentala birsortzen digu Königek. Ez du, dena dela, bere bertsioak Shakespeare in love film oscar-sarituan proposatuko zaigunaren antz handirik, erraz imajina daitekeenez. Othelo, Macbeth, Romeo & Julieta eta Udako gau bateko ametsa obren nahasketa landua da Jago, jatorrizko testu zatiak hartu eta komeni bezala jositako komedia burutsua, kurioski dokumentatua, maritxuz inguratuta bizi den Shakespeare bisexual, mozkorti eta maitagarri baten bihotz minak kontatzeko baliatzen duena.

      Umoreak umore, ez ditu denak bere aldeko izan. Heteroak arlote eta kuxkuxerotzat maiz jotzen dituelako, emakumezkoak beti senetik aterata eta itsusi erretratatzen dituelako, ideia feminista batzuekiko ezinikusia ezkutatzen ez zuelako edota homoen harremanak heteroenak baino askoz sanoagoak direla printzipio ia higiezintzat duelako, misoginia eta heterofobia leporatu izan zaizkio Königi.

      Dena zulatzen du, ordea, bere eztenak, baita bere larrua ere. Aipagarri, zentzu honetan, bere burua komiki bateko protagonista bihurtu eta telebistarako egin zioten elkarrizketa bat parodiatu zuenekoa. Erasoen aurrean defendatzeko, autokritikarako edota barrenak husteko abilki asmatua, autorearen gakoak biluztera dator liburua, datu autobiografiko zein berezkotasun esanguratsuenak agerian ipintzera, izenburu ezin aproposago batetik hasita: ....Und das mit links! dio jatorrizko hizkuntzan. Eta, gainera, esku ezkerrez! itzuliko genuke guk.

      Esaldiak hartzen duen ziri-ukitua bazterrera utzita, horixe bera baita ezker-ezkerrak bere buruari ikusten dion nolakotasunik definitzaileena, sarritan beste apartekotasunen iturburu gisa nabarmenduko diotena, eta kuriosoki, guztiz fisikoa izanda ere, ispiluak islatuko ez diona.

      Izenaren pare jartzeraino gailendu zitzaion ezaugarria, esaterako, Lur argitaletxeko buru den Iñaki Mujika Arregi Ezkerra-ri. Edo deituren arrastoa ezabatzeraino kasik, Berriatuko Ezkerra bertsolariari. Eta horra hor, datu polita: Franzisko Aranberrik —hori zuen jaiotza izena— "oinordetzan" hartua zuen ezkertasuna, bizitokiari zor baitzion goitizena, «Ezkerra» edo «Ezkerranea» deritzon etxeari, eta ez berezko joera naturala deituko genukeenari. Xabier Amurizaren Bizkaiko Bertsogintza II Izendunak liburuan irakur daitekeenez, bertso paper bat baino gehiago atera zuen Ondarroako inguruetan, XX. mendearen hastapenetan.

      Eta deiturez ari garela, Laio edo "Ezker" zuen izena Ediporen aitak ere. Erbestera beharturik, Pelope erregearen lurraldean hartu zuen babes, eta hark, eskuzabaltasun izugarri baten jabe, seme Crisiporen zaintza eta heziketa eskaini zizkion berehala. Baina Laiok Tebasko agintea galtzera bultzatuko zuten bizioak harekin ekarriak zituen eta errespetu garbia erakutsi beharrean, Crisipo xaloa bahitu eta bortxatu egin zuen. Pelopek, sutan, begizkoa bota zion etxean konfiantza osoz hartutako gaizkileari: «Ez dezazula sekula semerik izan, eta izaten baduzu, zeure hiltzaile bilaka dadila».

      Handik urte batzuetara bete ziren iragarpenak, Edipo —Korintoko errege-erreginek semetzat hartutakoa— eta Laio errege zipokaria —ordurako Tebasko agintea berreskuratua zuena— Delfosko bidean liskartu zirenean. Haren alarguna eta Edipo, ama-semeak zirela jakin gabe, esposatu egin ziren. Eta hala, aspaldiko bakea itzuli omen zen erreinura... Ai, ai, ai, Sofokles... Zurea ote da ezkerra kondenatu duen arbuio historikoaren errua?

Euskal espazioaz

Hurbilagoa zaigun beste jenio batek, Jorge Oteizak, Hutsaren antropologian ipini zuen euskal kulturaren hastapena. Eta Zeruaren seme-alabak bailiran irudikatu zizkigun Neolito garaiko gure lehen arbaso ofizioz ehiztariak, gaueko Huts Konkabo Handiaren magalean babestuta bezala.

      Hutsak edo tranpak dira lehen euskaldun horren biziraupenaren gakoa; tranpa fisikoak, ehizatzeko erabiltzen dituenak, eta tranpa metafisikoak —estetikoak, linguistikoak...—, segurtasuna, kultur identitatea edota independentzia bezalako balioak bereganatzeko behar dituenak.

      Munduko tranpan erorita, labirintoan mugitu beharra dauka ehiztariak. Ihes egitea du helburu, atzaparretan ez erortzea, bazka ez izatea. Ehizatzen badu, gizakiak irabazten du. Galtzen badu, piztia da garaile.

      Bi modu ditu harrapakina oratzeko: mugimenduaren bidez, arerioaren eremuan ari bada, edota higiezintasunaren bidez, espazioaren alde eta denboraren kontra eginez, gizakiarenean baldin badago. Eta berdin artistak ere, artea ehiztari honen beraren ofizioa izaki. «Margolariaren murruaren ondoan nago. Paretaren plano fisikoa bigarren mailakoa da, ez da garrantzitsua. Gaueko huts sakratu eta konkaboa da pareta. Irudiak airean konposatzen ditu margolariak».

      Geroztik euskaldunek espazio hutsetarako sentsibilitate berezia ukan dutela azaltzen digu Oteizak. Zeruko Ama Hutsaren sentimendutik sortua, tranpen perifrasietan konposatua, Neolito garaiko cromlech sakratuetan kulturalki politikoki garatua. Horra, espazioarekiko gure kontzientzia metafisikoa deskubritzeko giltzak. Horra, euskal Espazioa.

      Jatorrizko kultura ahantzi horren aztarnak euskararen joskeran edota hitzen erroetan ez ezik, euskal frontoietan aurkitu zituen gure jenio pentsalariak eta Miguel Pelai Orozkok ondutako Pelota, Pelotari, Frontón obraren hitzaurrean eman zigun bere errebelazio horren berri.

      Bertan argitaratu zuen hausnarketaren mesedean, XIX. mendean kokatuko gaitu ezinbestean, pilotan landa irekian aritzen zireneko hartan, «eremua hesituko zuen pareta bakarra zeru-sabaian aurkitzen zen garaian». Aurreko pareta handia eta atzeko txikixeagoa heldu ziren gero, frontisa, kautxuzko pilotak, zumez eginiko propultsagailuak, larrua atzean utziko zuten tresnak, errebotea. Huraxe da Oteizaren une magikoa: «Orduantxe, hain justu, azaleratuko da gure jokalarien intuizioa. Paretari begiratu diote, deskubritu egin dute eta erabili egingo dute. Haren kontra jokatuko dute denek. Frontoia asmatzen ari dira».

      Badu paretaren kontrako gure jokamoldeak desberdintasun garrantzitsu eta bitxi bat Jorge Oteiza aho bete gozo uzten duena. Norgehiagoka zuzenagoa da beste herrietan, kolpez kolpekoa, aurkariak aurrez aurre dituena, tenisaren gisakoa. «Gurean, aldiz —dio—, distantziatik egiten da lehia, eta goi-espazioa dago tartean. Paretaren eta hutsaren arteko parekotasuna egiaztatzen da. Historiaurreko margolariaren horma zeruaren hutsa dela diogu, airean pintatzen duela. Eta horixe bera egin du euskaldunak pilota modalitate berri honetan jokatzen hasi denean ere: inkontzientetik jatorrizko tradizioa atera eta frontoiko pareta zeru bihurtu, Zeruko Huts Handiarekin jokatu».

      Azalpen poetiko eder honekin jantzi zuen Oteizak pilotaren historian ezagututako iraultzarik garrantzitsu eta halaber eztabaidatuenetako bat: horma, errebotatzeko toki huts izateari utziz, jokoan funtsezko bilakatu zenekoa. Garaikide batzuei, Urtxalle [9] handia kasura, erabateko gainbehera iruditzen zitzaien modalitate hura, errazkeriara makurtzea. Zalaparta nahiz arbuio-hots artean sortutakoak, haatik, nagusitze bidea egin zuen berehala. Eta baita itzelagoa bultzatu ere, konturatu orduko. Iraultzak iraultzaren iraultza ahalbidetuko zuen asmamena ekarri baitzuen ordainetan, huts bidezko ehiza dimentsio berri batera eramango zuen elementua. Ezker paretaz ari gara, jakina.

      Labirinto sofistikatua da geroztik, pilotalekua. Lehengo plazaren neurria txikituta, kutxa itxuran bilduta, eremu bihurrago batean lehiatzen dira harrapari eta harrapakina. Norgehiagoka bizi-bizia da orain. Frontisari ezker pareta batzen zaion tokian bilatzen dira aurkaria menderatzeko tranpa gehienak, bi pareten elkarketak sortzen duen triedroan, hain justu. Nagusiki figura geometrikoaren magia engainaria baliatuz lantzen baitu pilotariak, finean, espazioa.

      Hala, konpresiora joko du batzuetan. Pilota behetik eta indarrez joz, esate baterako, atzerago utzi duen aurkaria jokaldiari eustera garaiz hel ez dadin. Beste batzuetan, espazioa trinkotzea izango du helburu. Pilota gorantz botata, adibidez, eta efektuz, atzealdean jaisten ari den heinean paretan kontra sartuz, aurkaria ezkerrez ere erantzuteko lekurik gabe uztearren.

      Espazioaren lekualdatzea aprobetxatuko du sarritan, desplazamendu espaziala. Bi paretak jo eta pilota espero ez den tokira bidalita, esate baterako. Edota ezkerraldeko triedrotik eskuinaldeko hutsunea sortuz, aurkaria kantxatik kanporatzea bultzatuz. Baita alderantzizko prozesuan ere, askotan sinesgaitza irudi dezakeen arren. Pilotaren atzetik, eremuaren mugetara doa korrika jokalaria, dena hiltzen den tokira. Tranpan ez erortzearren, gorputz osoz botako da lurrera, Titinek ipinitako modari segika. Guztien sorpresarako, berreskuratu egingo du pilota, eta triedrora itzuliko du kolpe batez. Lurretik altxatuta, berak agintzen du orain. Harraparia harrapakin bihurtu du.

      Unibertso liluragarria da pilota, zalantzarik gabe. Kirolari eta apustuzaleak ez ezik, eskultoreak, pintoreak, zinemagileak, hainbat alorretako artistak, letretako sortzaileak, zientzialariak eta beste lotu ditu bere plastizitateak, bere estetikak, bere eboluzioak, espazioa etengabe berritzeko bere ahalmenak. Alberto eta Ramiro Arrue, Pablo Tillac, Sigfrido Koch, Agustin Ibarrola edota Julio Medem beharko genituzke, besteak beste, aipatu. Eta Anton Mendizabal, jakina, pilota munduaz egin den azterketa espazial-sinboliko sakonenaren egilea. [10]

      Eta ekidinezina zaigu, honenbestez, galdera. Zergatik da ezker pareta? Zergatik dago triedroa alde horretan eta ez bestean? Edo zergatik ez daude bi, albo banatan? Azken mende pasatsuan jokoaren eremuari atzeko, aurreko, ezkerreko eta gaineko hormak erantsi bazaizkio, zergatik ez da eskuinetik ere itxi? Harmailentzako lekurik pribilegiatuena delako, akaso?

      Gure asimetriaren metafora bezalakoxea da gaurko frontoia: eskuinaren legeari egiten dio jokoa, gehiengoak hobesten duten besoaren birabide naturalari; hamarretik zortzi-bederatziri espazioa barnerantz biltzea erraztuz, itxitura irekitzeko esku traketsena, erabiltzera behartuz.

      Eskultura perfektuena omen da pilotalekua. Oteizak berak esana da. Eta pentsatzen hasita, gaitza egiten zaigu jokalariak beste sistema batean kokatzea. Ez ditugu, esate batera, bi triedroz osatutako simetria batean imajinatzen, nahiz eta joko espazial are aberatsagoa lortu, trinketean ikusten den gisan. Askoz interesgarriagoa da ezkerreko paretaren eta eskuineko hutsaren artean dagoen desberdintasun itzela. Zirraragarriagoa da desoreka.

      Nekez imajinatzen ditugu, halaber, eskuin pareta batean, oraingo frontoiaren ispiluan, arrunt bestela funtzionatuko lukeen triedroan jokaldiak biribiltzeko ahaleginean. Oro har, bihurregiak lirateke partidak, zapuzgarriagoak.

      Eta hortxe defenditzen da ezker jokalaria ere, ehizarako tranpak berera moldatuz, eskuinari kontrako zaizkion egoerak bere alde jarriz, eragozpenak zientifikoki aitortzen zaizkion abantailekin [11] orekatuz, ezustea inoiz baino gehiago baliatuz. Eta kantxan asko okupatuz, eskuinak esan izan duen gisan, askotan traban jarriz, berau ere tranpa bihurtuz.

      [9] XIX. mendeko pilotari handienetakoa izan zen Urtxalle, plaza libreko joko zuzenean parerik izan ez zuena. Gozogile, bertsolari eta plazetako showmana, halaber, norgehiagoka xelebreak eta ikuskizun aipagarriak antolatzen zituena, desafioetan irabazitako dirua gainontzekoekin gastatzea gogoko zuena. Oiartzunen 1828an sortua, Manuel Francisco Lekuona zuen jaiotze izena. Agur jaunak abesti ospetsuaren egilea dela uste da. Hari buruzko artikulu luze-zabala argitaratu zuen Mikel Garcia kazetariak 2008ko otsailean, Argia aldizkariko 2.122 zenbakian.

      [10] Hamar urtetako ahaleginaren ondorio da Anton Mendizabalen "Pilotaz" egitasmoa, berrogeita bat eskulturaz osatutako bilduma, Kutxa Fundazioaren esku dagoena. 1990ean ekin zion lanari, pilotaren aldeko mugimendua indartsu plazaratu zen garaian. Ordukoak ditugu, hain zuzen, Ikas Pilotaren sorrera edota kirol hau kultura ere badela dioten tesiak. Gai honen inguruko hausnarketa sakona, ordea, askoz lehenagokoa du Mendizabalek. Espazioarekiko kezka bezala, oso umetatik datorkio kirol honekiko atxikimendua. Pala jokalari baten seme eta erremontista profesional baten iloba izateak, frontoiak lau urte zituenetik ezagutu izanak, aitarekin bikotea osatuz txapelketaz txapelketa ibili izanak prisma bikaina emango zion eskultore honi; dudarik gabe, artista gutxik izan duen ikuspegi pribilegiatua. Hari zor dizkiogu, besteak beste, atal honetan aipatzen diren hainbat ideia. Bereziki, hiru pareten elkargunean sortzen den triedroari buruzkoak, ezker paretak espazioa lantzeko ematen dituen aukerei buruzkoak.

      [11] Neurozientzialariek pilota edo tenisa bezalako kiroletarako sortzetiko abildade naturalak aitortzen dizkiete ezkerrei. Alegia, funtzio motore hobeak, bista eta gorputz adarren bat (beso nahiz hanka) fite uztartzea eskatzen den ekintzetarako erreflexu bizkorragoak eta, gehienen kasuan eskuin hemisferioa garatuago izaki, espazioaz ohartzeko erraztasun handiagoa. Harvard Unibertsitateko Holtzen doktoreak ikerketa mardula plazaratu zuen mundu osoko tenislariak, bereziki 1968tik 1999ra bitarteko super izarrak, aztergaitzat hartuta. Denbora epe horretan tenisaren maila gorenera heldu ziren jokalarien artetik, ezkerrak %28ra heltzen direla nabarmentzen du International Journal of Neuroscience aldizkarian argitaratutako lan honek. Zifra esanguratsua da, urte tarte horretan arrunki aurki zitekeen ezker kopurua %8,1ean finkatu zuela kontuan hartzen bada.

Ezkerrak versus eskuinak

Zeruko Argia aldizkariak editorial kutsuko irakurgai bitxi bat argitaratu zuen 1976ko apirilean, eskuz banakako pilota txapelketako finalaren karietara. Retegi I eta Lajos ziren lehiatzekoak, 70eko hamarkadako izarra eta haren ohiko aurkaria, urtea joan eta urtea etorri, orpoz orpo segika izan zuen pilotaria. Denboraldiko norgehiagoka esperatuena, ordea, ez zen burutu. Eskuetako oinazeak ez zion Retegiri hitzordu aldaezin horri eusten utzi eta txapela, jokoan irabazitakoa izan ez bazen ere, Lajosek jantzi zuen. Bigarren garaipena zuen honek. Besteak, iloba Julianek deitura ostu zion arte ezker paretetako aztia izan zenak, zazpigarrena irabazteko aukera galdu zuen.

      Aipatu berri dugun orri beteko artikulu honek ez zekarren partidaren atzerapena errefusatzeak piztutako eztabaidaren berririk, ez bi nafarrok markatutako aroaren ezaugarriak eta nondik norakoak xehatzeko ahaleginik, ezta gertaerari lotutako bestelako azalpenik edo iritzirik ere, aldizkariaren azalak berak —pilotaren gaiari emana— eta Retegiri eginiko elkarrizketa minimalista batek antzekorik iradoki bazezakeen ere. Horren ordez, pilota jotzeko moduen analisi abstraktuago bat eskaintzen zaio irakurleari; ezkerra edo eskuina, hobea zein den epaitzera datorren analisi gordina, klabean esandako gakoz eta keinuz josia:

      Nork irabaziko ote du partida? Eskuinak ala ezkerrak? Ikuskizun da. Aurtengoz ez dugu jakingo. Hurrengo urtean, agian.

      Egia esan, ezkerrak asko harritu eta liluratu izan gaitu. Izan ere, inork uste ez duen jokoa egiten du ezkerrak. Noiznahi uzten gaitu ahozabalik. Ez dakigu nora joko duen: zabalera, txokora, atzera, erdira ala bietara. Bihurria eta harrigarria da ezkerra. Aldiro egiten du zerbait berria.

      Baina egiazko ezkerrak badaki ongi eskuina ez dela gizagaixo bat. Eskuinak ezkerrez ere jokatzen duela gogoan izan ohi du. Ondo ohartzen da ezker-eskuin ondo jokatzen duenik ere badela. Ezker-eskuinak onak dituenaren aurka jokatzen ari den ezkerrak, txorakeria gutxi egin ohi du. Harrokeria gutxi izan ohi du.

      Ezkerrak txalo asko jasotzen duela eta, besterik gabe beti ezkerraz jokatu nahi duen ezker txangoa da gogaikarria. Egiazko ezkerra, estuasunean, eskuin txangoz ere saiatu egiten da. Jendeak barre egingo ote dion beldurragatik ez da ahalegina egin gabe geratuko. Ezkerraz ezin denean eskuinaz saiatzen da, baldarka bederen.

      Ezker txangoari, ordea, hori lotsagarria iruditzen zaio. «Munduan bat baldin bada» jotzen du erronka. Bere ezkerra baino hoberik munduan izan daitekeenik ez zaio iruditzen. Ezker-eskuin onik duenik badela ez da ohartzen. Eta jakina, eskuinak, aurrean, zabalean, txokoan, eskuinean, ezkerrean eta nonahi sartzen dizkio tantoak. Ezkerra bera ere ezker txangoarena baino mila aldiz dotoreagoa, bizkorragoa, egokiagoa eta indartsuagoa du.

      Ezker txangoak eskuinari egiten dio jokoa beti. Eskuina indartzen, harrotzen eta lotsagabetzen duen txori-izugarri bilakatzen da ezker txangoa. Ezker txangoa laguntzat hartzen duenak ez du partidarik irabaziko.

      Ezker txangoa egiazko ezkerrari hurbildu nahi izaten zaio. Egiazko ezkerraren itxurak egin nahi izaten ditu. Ezkerrarentzat ezker txangoa baino gauza arriskutsuagorik ezer gutxi da. Egiazko ezkerra kontuz ibili ohi da eskuinarekin. Izan ere bai baitaki eskuina ez dela edozein. Baina ezker txangoa, berak uste baino askoz ere eskasagoa denik ezin sartu ohi zaio buruan. Gehiegi fidatzen da. Hor da okerra.

      Eskuinak ala ezkerrak irabaziko ote du? Partidua ez da tanto batera. Luzea da. Hogeita bira da. Ez dezagun etsi.

      Neurketa hartara bildu behar zuten bi protagonisten joerak ezagututa, Joan Inazio Retegiri zuzendutako purrustada izan litekeena susmatzen da izenpetu gabeko lerro hauen artean; aurkariak eskuin boleaz birrintzen zituenekoak aski famatzen diren arren, kolpe erabakigarrienak soilik ezkerrez taxutu izana leporatu nahiko balio bezala. Eta Julian Lajosen aldeko isilpeko apustua eman lezakeena ere bai, beharbada.

      Errepasoak errepaso, gaurko jokalariek eta bereziki aurrelariek ondotxo ikasitakoa esatera dator artikulua: birtuosoenak ere, Diego Maradonak ez bezala, alde makalena trebatuz zaintzen dituela bizkarrak.

      ...Ala politikaz ari zen?

Elbarritasunaz

Retegi lehenak 1985ean utzi zuen pilotako zirkuitu profesionala, 42 urte zituela. Besteak beste, 21 urtetako jarduna, 2.000 partidatik gorako zerrenda loriatsua eta eskuz banakako sei txapel utzi zituen atzean. Baita jokatzeko estilo iraultzaile bat ere: pilotari botea ematen ere utzi gabe, etorri ahala indarrez erantzutekoa, aurkariak boleaz birrintzekoa.

      Behartuta hartutako erretiroa izan zen ordea; etxeko istripu lazgarri batek —ardikia erretzeko prestatzen ari zela bi hatz, erdikoa eta erakuslea, moztu zituen aizkorakadaz— urrezko esku ezkerra betirako elbarritu izanaren ondorioa.

      Eskuz banakako txapela estreinakoz jantzi zuenean, historiako lehen ezkerra izan zela nabarmendu zuten hedabideek. Zehatzago izanda, gipuzkoarren nahiz bizkaitarren nagusitasunari gailendutako lehen nafarra eta lehen ezkerra izan zela.

      Lehen txapeldun ezkerra izan edo ez, joera xelebrekoa zen inondik ere Joan Inazio Retegi, pilota jotzeko ez beste gainerako jardunetarako —aizkora, kasu— eskuintzat baitzuen bere burua. Eta, dena aitortzen hasita, jardun bakar horretarako moldea bera ere ezusteari zor zion; jaiotzetiko senari baino gehiago, bost urte besterik ez zituela gertatutako istriputxo bati: gaztainak biltzeko ahaleginetan ari zela, erori eta eskuin besoa hautsi zuen. Pilotazale amorratua ordurako, ezin izan zuen sendagileak ipinitako igeltsua kendu arte itxaron. «Honekin ezin badiat, bestearekin emango zioat», erabakiko zuen bere baitarako. Eta ezkerra trebatu zuen.

      Antzeko zerbait gertatu zitzaion Paul Wittgenstein piano-jotzaile austriarrari ere, bataren eta bestearen ezbeharrak nahiz ofizioak batere konparagarriak ez diren arren. Vienako familia boteretsu batean sortua, musika, artea, kultura gogoz zaintzen zituen giro aberats batean hezia, oso txikitandik jakin zuen Paul Wittgensteinek bere bokazioaz eta bizitzan bete nahi zuen tokiaz; Retegik bezala, kontzientzia izan orduko sentitu zuen guraria. Eta halaxe errefusatu zion aitari bankuen zirkuluan beretzat zabaldutako bidea. Pianoa zegokion hari, ez ekonomia.

      Bere debutaren osteko kritikek ibilbide miresgarria iragarri zioten 26 urteko gazteari, etorkizun oparoa. Urtea pasatu baino lehen heldu zitzaion, ordea, zoritxarra; Lehen Mundu Gerraren hastapenean, 1914ko abuztuan, zehazkiago esanda. Polonian Austriako armada zerbitzatzen ari zela, errusiar tiratzaile batek eskuin besoa zulatu zion balaz. «Hilen naute» pentsatuko zuen etsai uniformatuak hurbildu zitzaizkiolarik. Horren ordez, besoa moztu eta Siberiara igorri zuten preso.

      Bizia salbatzeak kezkatuko zuen lehendabizi. Atzean utzitakoaz jabetuko zen gero. Falta den gorputz adarrak sortzen duen oinazearekin batera, pianoa jotzeko ezintasunak ematen duen minaz, barneko musika isildu beharrak dakarren depresioaz. Hondoa jo arteraino errukitu zen bere buruaz.

      Erabat galdu gabeko kemena aurkitu zuen, hala ere, amildegian. Kosta ahala kosta aurrera egiteko kuraia eskuratuta, besamotza izanagatik ere lehengo ametsei eusteko erabaki irmoa hartua zuela heldu zitzaion 1915ean Omskeko eremutik ateratzeko eguna.

      Sarritan gogoratuko zuen gerora, bere kasa errehabilitatu zeneko garai hura. Mendirik garaienera heltzeko estrategiarekin konparatuko zuen balentria. Hartutako bideak gora egiten uzten ez duenean, bide berri batetik saiatzea beste erremediorik ez dagoela azalduko zuen behin baino gehiagotan.

      Gerraren amaiera aldera eman zuen lehen kontzertua Paul Wittgenstein besamotzak. Txundituta utzi zituen ikus-entzuleak; harri eta zur, kritikariak. Karrera miragarri baten atarian aurkitzen zen bigarrenez.

      Tamalez, bere elbarritasunak beste eragozpen handi bat ere bazekarren atoian. Esku bakarrez eta gainera ezkerrez jotzeko moduko obrarik ez baitzegoen apenas aurkitzerik. Johannes Brahmsek Johann Sebastian Bachen Chaconne konposizioari egindako egokitzapena izan zuen hastapenean helduleku bakarrenetakoa, Clara Schumannentzat eskuin besoan min hartu zuenean moldatutakoa. Eta Max Reger-en lanen bat edo beste ere bai, baina ezer gutxi gehiago.

      Bigarren eskuko denden, liburutegien eta musika gune berezien zokomiaketak heldu ziren gero. Hilabeteak eman zituen aldaketarik egin gabe transkriba zitezkeen obren bila. Hala, nagusiki Felix Mendelssohn, Edvard Grieg eta Robert Schumannen lanekin joan zen apurka osatzen bere baldintzetara egokitutako lanen errepertorioa.

      Ezker hutsez jotzea eskuin hutsez egitea baino errazagoa dela aipatu zuen inoiz Wittgensteinek, hatzik indartsuena, lodia, buruan gelditzen delako; beronek hartzen dituelako falta den eskuak egin beharko zituzkeen lanak. Guztiz nekagarria behar zitzaion izan, nolanahi ere.

      Izen handiko konpositore asko hunkitu zituen bere ekinaren ekinak, harentzako obrak espresuki sortu nahi izateraino; Wittgensteinen sona belarrietara heldu izan ez balitzaie, imajinatu ere egingo ez zituzketen eragozpenak kontuan hartzeraino. Kasu aparta, esate batera, Maurice Ravelena.

      Ziburutarrak 1929an jaso zuen esku bakarrerako kontzertua sortzeko eskaera, Paul Wittgensteinek berak egina. Ospe betean ziren bata zein bestea. Eta konpromisoz gainezka, halaber. Bereziki Ravel, Bolero-k lortu berri zuen arrakastaren zurrunbiloan aski lotuta harrapatu zuen gonbitak. Gogoz eutsi zion, hala ere, erronkari.

      Buru-belarri aritu behar izan zuen lanean, lehendik hasita zituenak eta bukatu gabeak Wittgensteini hitz emandakoarekin tartekatuz, guztia batera ontzeko loari orduak kendu beharrez eta arduratsu. «Pianoari dagokion zatiak osatua, ederra eta gardena behar du izan —aitortu zion lagun bati—. Entzuleari konpletoa iruditu behar zaio konposizioa, bere horretan askia. Ezin du sentitu bigarren eskuaz hobetu ahal izango zatekeenik».

      1933ko urtarrilaren 17an estreinatu zen Esku ezker bakarrarendako kontzertua. Parisko Pleyel Aretora bildutako entzule andanak, hiru urte lehenago amaitutako obra entzuteko irrikaz, txalo zaparrada luze batez agurtu zituen gau handi hartako bi protagonistak. Ravelek, makal eta urduri, orkestra sinfonikoaren aurrean ipini eta batuta altxatu behar izan zuen isiltasuna nagusi zedin. Gertu zuen Wittgenstein, pianoaren aurrean eserita baina tente, duin, smoking beltzaren eskuin mahuka hutsik eta eroria zuela. Jotzen hasi orduko, dardara batean jarri omen zituen denak. «Benetako miraria zirudien —idatzi zuen kronikari batek—. Bere esku ezkerra bi balira bezala hasi zen jo eta su, batek abestu eta besteak lagundu... Bihotza hunkitu zigun esku bikoitz hark». [12]

      Konpositore bikain batek beste artista hobezin batentzat idatzitako maisulantzat hartua, Esku ezker bakarrarendako kontzertu honek lerro ederrak idatzi ditu musikaren historian. Konposizio musikal liluragarri bat baino gehiago, zailtasunaren aurrean amore ematen ez duenari, ametsak galtzen ez dituenari eskainitako omenaldia bezalakoxea da [13]. Mundu osoko piano-jotzaile ugarik interpretatu izan du geroztik.

      Pianoan esku ezkerra trebatzeko Wittgensteinen metodoak, School for the Left Hand deiturikoak, Bigarren Mundu Gerra baino lehentxeago bizitokitzat hartutako lurraldean, AEBetan, ikusi zuen argia 1957. urtean.

      [12] Richard Bauman idazle eta katedradun estatubatuarrak 2002ko udaberrian Abilities aldizkarian idatzitako artikulutik hartutako datua. Abilities elbarritasunen bat dutenei, haien senide nahiz lagunei eta profesionalei zuzendutako magazinea da. Kanadan argitaratzen da.

      [13] Harkaitz Canoren Neguko zirkua liburuan, «Kare zurizko hormara itzuli» narrazioko piano irakasleak ere besoa galdu zuen gerran. Canoren ipuina, jakina, Wittgensteini eta Raveli egindako keinuz beterik dago. Berriki, beste besomotz bat ezagutu dut: Mikel Peruarenaren Ez obeditu inori nobelako Sotero mandazain eta bertsolaria, Kubako gerran eskuineko eskua galdu arren, harmonika jotzeari utzi ez diona.

Autodidaktak

Istripu baten ondorioz ezkertu zen Slim Whitman country abeslari kaliforniarra ere, esku ezkerreko hatzetako bat galduz geroztik. Haren amodiozko abestietako bat, Rose Marie, Erresuma Batuan hit parade-ko buru luzaz izan zelako erreparatu zion Paul McCartney gazteak garaiko izar estatubatuarrari. Eta hala, ondoan egokitu zitzaion poster bati erne begira zegoela konturatu zen, gitarra arrunta beste modu batera jotzerik ere bazela; sokak goitik behera alderantzikatu eta masta eskuinez hartzea zela, bera bezalakoentzat, gakoa.

      Tximeletak egin zitzaizkion sabelean McCartneyri. Gelako zoko batean erdi ahantzita utzitako gitarra zaharrak eta bere sorkuntzarako senak aurki bat egingo zutela ulertu zuen bat-batean. Handik aurrerakoak aski jakinak ditugu.

      Johnny Guitar western filma ikusiz geroztik deliberatuko zuen Jimi Hendrixek, etorkizuna zein izango zuen, guraria askoz lehenagotik ernaldu bazitzaion ere. Erratzari zuhainezko sokak jarri eta hura dantzatzen aritzen omen zen etxean, edo zaborretan aurkitutako jostailuzko gitarrari gogotsu emanez. Urteak behar izan zituen, hala ere, bere lehen gitarra, Super Ozark elektriko zuria, eskuinez jotzeko egina, merke-zurrean eros ziezaioten. Behar zituen konponketak egin orduko hasi omen zen hura obsesiboki jotzen. Bere burua gaizki ikusten, ordea. Aitak eta irakasleek idazteko eskuina erabiltzera behartu zutenean bezalaxe, instintiboki oker ari zela sentituko zuen Jimi Hendrix gazteak. Ezkerrentzako gitarra arraro bezain garestiak eskuratu ezinda, bere kabuz deskubritu behar izan zuen McCartneyri Whitmanen erretratuak konpreniarazi ziona.

      Gitarraren sokak alderantzikatuta, barne senaren deiari segika aurkitu zituen Atahualpa Yupanquik ere, bere estilo propioa eta munduan zehar eskola sortzeko bidea. Haren eragina itzali xamar baldin badago ere, artista handietan handia izan zen Ata Jauna; folkloreari emandako balioagatik, kantagintza konprometituari oinarriak ipintzeagatik, lorratz luze-sakona utzi zuena. Victor Jarak, Mercedes Sosak, Maite Idirinek eta bereziki Mikel Laboak haren obrari emandako segida, eragin erreferentzial horren adibide.

      Abeslari, idazle eta gitarra-jotzaile paregabea, langile xumearen duintasuna harrotzen duten kredoak dira bere abestiak, gizon-emakume anonimoei itzulitako historia-lerroak, lurrari eta paisaiari atxikitako filosofia zatiak. «Zu kantuan zaren bezain egiati izan nahiko nuke nik pintatzean!», esan omen zion Pablo Picassok Parisen, Paul Eluard poetaren etxean, entzun zuen batean.

      Bere kitxua jatorriko arbasoak gogoan, inken leinuko kideen izenak bereganatu zituen Hector Roberto Chavero Aranburuk: Francisco Pizarrok 1532an heriotzara kondenatu zuen azken buruzagiarena, Atahualpa, eta gudari nahiz konkistatzaile handiz osatutako erret familiarena, Yupanqui. [14]

      Egia gorriak izaten ziren, inondik ere, Yupanquirenak, inbasioaren arrastoa besterik ez zen tokietan herri identitatea piztu nahi izaten zuten ahalegin gordinak, erregimen totalitaristen aurkako mezu agerikoak. Hori dela eta, urteak eman zituen Argentinako zerrenda beltzetan eta behin baino gehiagotan atxilotu zuten, bereziki Juan Domingo Peron jeneralaren lehen agintaldian, altxamendu militarrak ipinitako tranpolina baliatuz, nazioko presidente bilakatu zenean.

      Jazarraldi horietako batean, hain justu, gogotik astindu nahi izan zizkioten ausardiak, aldarrikapenetarako kemenak bolada luze baterako kamustu. Eta bere musikari buruz egingo zizkioten oharrez bizi osoan akorda zedin, esku eskuina idazmakina batez zigortzen zioten, harik eta hatz erakuslea puskatu zioten arte: «Esku pijoa elbarritu nahi zidaten, gitarrarik ez jotzeko txangotu —argitu zuen bere biografian—, eta ez konturatzen nire esku trebea bestea dela».

      Zorionez, osatu ahal izateko moduko kaltea izan zen hura. Gitarra jotzeko eragozpenik ez zion behinik behin sortu, adinean gora egin arte.

      Mutuarazteko manera bortitzok, kuriosoki, arrunt bestelako ondorioak izan zituzten, erbestera beharturik, mundu zabalera hedatu baitzen Atahualpa Yupanquiren obra. Hedatu eta errotu, esan behar, 60-70 hamarraldietan gogotsu helduko ziren belaunaldien eredu etiko eta estetiko bilakatu baitzen berehala.

      Kantaldietan baso bete ur izaten zuen beti aldamenean, mahaitxo baten gainean esku-eskura jarrita. Eskainiko zuen kantu zerrendarekin batera husten omen zuen, abesti batetik besterako isiluneetan pittaka-pittaka edanez, trago motz eta neurtuak eginez, azken ur-xortak amaierako abestiarekin bat egin zezan. Bere emanaldiaren erritmoa eta iraupena naturaren elementu horrek mugatuko balitu bezala.

      Distantziak distantzia, Jimi Hendrixen antzean imajinatzen ahal da sasoi-sasoiko Yupanqui. Etxean, jaiki orduko gitarrari besarkatuta, amestutako hots, efektu, doinu, aireñoei hatz-dantza perfektu bat asmatzen. Oholtzan, publikoaren bihotz taupadak sei soka alderantzikatuen kolpeekin ozenarazten. Eta aldi berean, instrumentua jotzeko modu bereziaz azalpen eske bertaratutako jarraitzaile liluratuengandik ihesi.

      Bata folklorearen eta herri jakinduriaren aldareetara goratua, bestea rockaren historiak jainkotua. Bata ura, bestea sua [15]. Ikaragarrizko talentu baten jabeak, ezin orijinalagoak, sarri imitatuak baina imitaezinak, biak ala biak.

      Eta zein baino zein maisuago. Zein baino zein ezkerrago. Whitman eta McCartney bezala, zein baino zein autodidaktago.

      [14] Tupak Yupanqui hamargarren buruzagi inka izan zen, Cusi Yupanqui bederatzigarrena, Capac Yupanqui bosgarrena eta Lloque Yupanqui hirugarrena. Azken honen izenak «ezker gogoangarria» esan nahi du literalki. Peru zaharreko inkek zorte onekotzat jotzen omen zuten ezkertasuna.

      [15] Jimi Hendrixek emanaldi ikusgarri ugari eskaini zituen bere bizitza laburrean. Aski gogoratuak dira, adibidez, Monterrey-ko Jaialdian estasi egoeran eta ia kordegabeturik gitarra kolpeka txikitu eta su eman zionekoa. Edota, Woodstock mitikoan ereserki estatubatuarraren bertsioa jotzen ari zela, gitarraz bonbardaketa bateko leherketak simulatzen zituenekoa. Musika-tresnak erosteko nahikoa diru irabazi izanagatik ere, gutxitan baliatu zituen ezkerrentzat bereziki fabrikatutako gitarrak. Nahiago izaten zuen gitarra arruntari sokak alderantzikatzea, nahiz eta modu horretan bolumenaren botoiak beharko luketen tokian ez gelditu eta sokak bestela baino lehenago lasatu edo desafinatu. Modu horretan ikasi zuelako, beharbada.

Karakterizazioaz

Charles Ingalls Little House on the Prairie obrako pertsonaia nagusia ez zen ezkerra, baina Michael Landon aktore eta produktorea bai, peto-petoa gainera, antzezten aritu izanagatik ere, disimulatzerik ez dakien horietakoa. Horregatik, Laura Ingalls Wilder idazle estatubatuarraren istorio autobiografikoak telesail bilakatu eta familiaburu eredugarri horrenak agertu zituenean, karakterizazio akats hutsa baino gehiago, ekarpen faltsu bat egin zion historiari. La casa de la Pradera edo La Petite Maison dans la Prairiek irudikatzen zigun garaian ez baitzen kristau katoliko apostolikorik bedeinkatutako mahai batean eseri eta koilara-labanak ezkerrez hartuta otordua lasai ederrean egingo zuenik; edota, papera trabeska ipini, ukalondoa gorputzetik urrundu, eskumuturra barrualdera bihurritu eta postura guztiz nabarmenean idazten ausartuko zenik ere. Ez, bederen, lotsa izpirik sentitu gabe eta agerian. Ez, bederen, deabruaren morroi sentitu gabe.

      Orduko ezkertasunak —bortxaz ere eskuindu ezin den berezkotasunaz ari gara— mailua jotzea edo arrautza frijituak zartaginetik ateratzea bezalako zeregin indibidual eta oharkabekoetan hartzen zuen babesa, gizartean bete beharreko arauetatik, manera onen eskuliburutik eta politeziatik urrun, beti ere; eta isilik pasatzekoa izaten zen. Ezker nabarmenkeriak, berriz, eskolatu gabeko artaburuari mahaian onartu behar ez zitzaizkion okerrak izaten ziren; edo federa ekarri gabeko basatiari lepora zekizkiokeen bekatuak. Ez behintzat, aita eredugarrienaren nolakotasunak. Areago, etxekalteari, pirata bihozgabeari, legez kanpokoari nahiz gaizkile zikoitzari lotu izan zaion ezaugarria ere izan da, fikzioari bagagozkio behintzat.

      Estereotipo horri men egitera heldu zen, beste asko bezala, The Left Handed Gun (1958) western generoko filma, Billy the Kid nerabe managaitzaren balentria odoltsuak pantailaratu zituena, askori El zurdo izenburupean ezagunago egingo zaiona. Arthur Penn zuzendariaren esanetara, ezkerrez dantzatzen zuen arma Paul Newman aktore hasiberriak; bere esku traketsaz, tiro errazeko zaldi-lapur honen legendari fidel izan nahian.

      William Bonney edo Billy the Kid-i ezagutzen zaion irudi bakarrak eman zion abiapuntua pertsonaiaren ezkertasuna aldarrikatzen zuen gaizkiulertuari; ezkerrez tiro egiten duenaren plantan, pistola-zorroa gerrikoaren alde horretan daraman mutiko tente, irribarretsu eta armatu bat erakusten baita bertan. Mende bete geroago aurkitutako irudi orijinalak edo ferrotipoak, ordea, ustearen ustela ipini zuen agerian; teknika fotografiko horren prozesua kontuan hartuta, argazki itxurako erretratu hura mitoaren beraren ispilua edo imajina alderantzikatua zela frogatu zuelako. Billy the Kidek pistola eskuin aldean eramaten zuen, beraz.

      Little House on the Prairie telesailera itzulita, odolkiak jaso zituen ordainetan Michael Landonek, minbiziak jota hil ostean: film biografiko batez omendu nahi izan zutelarik, "ezkertzeko" ahalegin izpirik egin gabe pantailaratu baitzituen haren ibilerak John Schneider aktore apain eta eskuinak.

      Antzeko paradoxa gertatu zitzaion Disney"s The Kid izenburuko filmean, balentria sinesgaitzak antzezten parerik ez duen Bruce Willisi ere. Zineman edozer gauza posible den arren, aski harrigarria egiten baita Russ Duritz (alegia, Bruce Willis) ezkerra baino ezkerragoa den protagonista, 8 urteko haurra zelarik —Spencer Breslin aktore gazteak irudikatua—, gizenagoa eta koldarragoa izateaz gainera, eskuin naturala ere bazela ikustea.

      Zorrotzago jokatu zuten, esaterako, Anthony Perkinsek, Norman Bates txori disekatzailearen larruan sartu eta Alfred Hitchcock handiaren aginduetara zeluloidearen historian ezagutu diren labankada ospetsuenak jo zituenean; edota Julia Roberts-ek, Oscar saria emango zion lanerako, fikzioari soka luzea eman gabe, hezur eta mami den Erin Brockovichek bezala janzten, ibiltzen, mintzatzen eta baita eskuinez idazten ere ikasi zuenean.

      Norbanakoen interpretazioetatik harago, polizi generoak ulertu eta haizatu izan du hobekien ezkertasunaren balio erantsia. Detektibeek, frogak biltzen parerik ez duten ikerlari zientifikoek, dedukzioaren maisuek oso gogoan izan dute beti ezker joerak harekin dakarren sorpresa. Zineman bezala baita literaturan ere. Hala, garrantzi handiko erantzukizunak egotzi izan zaizkio kontakizunaren atazari dagokionez: susmagarrien zerrenda kopuru onargarri batera murriztea, erruduntzat jotako errugabeak injustizi egoeratik libratzea edota hiltzailea zalantza guztien gainetik identifikatzea bezalako ardurak, hain justu.

      Beraz, krimenak argitzea helburu duten kontuei dagokienez, Starsky & Hutch, Kojak, Colombo, Miss Marple, Sherlock Holmes, edota Fletcher andrea bezalako pertsonaiek jorratutako istorioetatik hasi eta egungo CSI zientifikoraino, ez da serierik izango ezkerraren arrastoa kapituluren bateko argumentazioak biribiltzeko baliatu ez duenik; albotasuna, ezkerrekoa ala eskuinekoa izan, hiltzailearen modus operandi-aren gakotzat jo ez duenik.

      Bada bitxikeriarik ere, genero honi eta bereziki zinemari dagokionez. Fallen filmak, kasura, deabruaren zitalkeria, heriotza-gosea, kalte egitearen plazera ekarri zizkigun pantailara 1998an. Itxura jakin bat hartu gabe, gorputz batetik bestera aldatuko da okerraren esentzia, ukitu hutsez, edonoiz edonoren baitan aurki daitekeela argudiatuz bezala. Mendean hartzen dituen koitaduek Rolling Stones taldeak ospetsu egin zuen «Time is on my Side» abestia ahotan hartzen dutelako jarraitzen zaio arrastoa Satanas kantuzale honi. Horregatik eta, tiro egitea egokitzen bada, bat-batean ezker bihurtzen direlako.

      Ezkerren aldeko foroetan aurkitzen den apologia saihestuta, pare bat ondorio argitzen dizkigute aspaldi honetan gehien proiektatzen diren film eta telesailek. Begi-bistakoenetik hasita, estatistika orokorrak eta topikoak berritzeko premia. Ezker proportzio handienak ez baitira, izan ere, kirol kantxetan edota arte plastikoetan aurkitzen. Gaur, bakarren bati harrigarri egingo bazaio ere, erakusleiho zabalena fikzioa pantailaratzen duten aktoreek, eta bereziki iparramerikarrek, osatzen dute —Erresuma Batutik eta Australiatik hara joandakoak barne direla—, eta ez futbolariek, tenislariek edota margolariek.

      Baieztapen hau sendotuko duen azterketa zehatzik ez den arren, nahikoa da eragiketa xinple bat, izar distiratsuenen zerrenda osatzen duten aktoreei erreparatzea, gizartean arrunki aurkitzen den proportzioa aise gainditzen dela konturatzeko: Diane Keaton, Keanu Reeves, Angelina Jolie, Nicole Kidman, Julianne Moore, Sarah Jessica Parker, Scarlett Johansson... Edota urteotan ikusienak izan diren telesailei errepasotxo interesatua ematea. Bi adibide ilustragarri:

      Gregory House doktore zakar eta arakatzaileak pilula mordoa behar izaten du Sherlock Holmesen sena ateratzeko. Menpekotasun horri aurre egiten laguntzeko, marmarka sinatuko dizkio errezetak Wilson adiskide onkologoak, eta ezkerrez, jakina, Lisa Cuddy ospitaleko zuzendariak bezala. Hiru sendagile gaztek laguntzen diote Houseri kasurik harrigarrienak argitzen: Robert Chase internistak, Allison Cameron inmunologoak, eta Eric Foreman neurologoak. Azken hau ere ezkerra. Hugh Laurie, Jesse Spencer eta Jennifer Morrison aktoreak, beraz, eskuinen aldean, eta Robert Sean Leonard, Lisa Edelstein eta Omar Epps bestean. Seitik hiru.

      Proportzio bera nagusitzen da Mr. Monk telesailaren lehen denboraldietako lau protagonista nagusiei erreparatzen badiegu: Leland Stottlemeyer San Frantziskoko poliziaburua eta Adrian Monk maniaz jositako detektibea ez dira ezkerrak, baina Sharona Fleming erizain eta laguntzailea eta Randall Disher tenientea bai. Ted Levine, Tony Shalhoub, Bitty Schram eta Jason Gray-Stanford aktoreez ari gara hurrenez hurren. Stanley Kamel edo Kruger psikiatrarena egiten duen aktorea ere ezkerra da.

      Kopuruen dantza horri lotuta dator bigarren oharra ere, ofizio honetan diharduten ezkerren proportzioa, emakumezkoen esparrura mugatuta, are nabarmenagoa dela iradokitzen baitzaigu honenbestez. Gizonezkoek arrunki ateratzen dieten aldea, kasu honetan behintzat, murritzagoa dela, alegia. [16]

      Ezkerrek, eta batez ere emakume ezkerrek, ofizio honi dioten atxikimendu horixe bera indartzera datoz, hain justu, paper komikoetarako aski estimatuak diren bi antzezlari euskaldun: Ane Gabarain donostiarra eta Ainere Tolosa zizurkildarra. Antzeztokietatik hasi, telebistan pauso sendoak eman eta zinemaraino ere heldutakoak, biak ala biak.

      Gorazarre xumea izan nahiko lukeen aipua, bada, bi emakumeontzat, gorpuzten dituzten pertsonaiak, karakterizazio akatsa izan ala ez izan, bestela baino bereziago irudikatzen dituztelako; Ipar Amerikako baldintzetatik nahiz zifretatik aski urrun dagoen inguru batean nagusiki umorez gailendu direlako.

      [16] Iturri zabalduenaren arabera, ezkerrak populazioaren %10-12 dira oro har. Zifra horretan, geografikoki edota kultura batetik bestera dauden aldeak kontuan hartuta daude. %10-12 horren bi heren gizonezkoei dagozkie, eta beste herena emakumezkoei.

Zurrunbilo engainariak

Douglas Richard Hofstadter zientzialari eta filosofo estatubatuarrak arlo desberdinetako hiru maisu erlazionatu zituen bere ikerketarik entzutetsuena, 1980an Pulitzer saria jasoko zuena, osatzeko: Gödel, Escher, Bach: an Eternal Golden Braid. Hiru maisuon baitan aurkitzen dituen ezaugarri berdinak oinarritzat hartuta, simetriari, inteligentziari edota matematikari dagozkion hainbat kontzeptu lantzen ditu.

      Komunikazioaren izaeraz, errepresentazio sinbolikoaren metodoez eta mugez edota ezagutza irudikatzeko eta biltzeko moduaz ere mintzatzen zaigu, gainera. Lewis Carrollek Aliziaren ipuinean idatzitako elkarrizketatxo fantastikoen antzekoak analisietan tartekatuz, hitz-jolasak eta buru-hausteak baliatuz, esanahiaren beraren funtsa hartuko du hizpide. Sistemak, "esanahirik gabeko" elementuez osatuak izanagatik ere, auto-erreferentziari eta arau formalei esker esanahiez hornitzen direla azalduko digu zientzia kognitiboetan katedradun den honek.

      Johann Sebastian Bach dugu hiru maisu eredugarri horietarik bat, organista birtuoso eta konpositore bikaina, barroko polifonikoaren gailurrean aurkitzen den musikaria; Goldberg bariazioak, Fugaren artea edota aldaera amaigabeez jositako gainerako obrei esker, behin eta berriz berdeskubritzen den autore klasikoa; piano edo biolin ikasle askoren amesgaiztoa.

      Johann Sebastian Bachen kontrapuntuak eta bereziki fugak, konpositorearen jenialtasuna hobekien erakusten duten piezak izateaz gainera, estruktura geometriko zurrunak ere badirela argudiatuko digute matematikari askok, batez ere musikazale ere badirenek. Alegia, traslazioak, birak edota simetriak bezalako transformazio geometrikoak aplikatuz eta bidean sorburuko funtsa galdu gabe, forma aldatzen duten oinarri finkoak direla. Hainbat lanetan errepikatzen diren klabe numerikoak, sinbologia aritmetiko bitxiak nabarmenduko zaizkigu, bestalde.

      Kurt Gödel dugu bigarrena, Aristotelez geroztik izan den logikorik garrantzitsuena; Albert Einsteinen laguna eta hari zalantza serioak sortzeraino erreplika ziezaiokeen buruargi bakarrenetakoa [17]; egia matematiko absolutu eta osoaren kontzeptuak berez duen ezinezkotasuna frogatu zuelarik [18], filosofiaren eta matematiken norabidea aldatu zuena; eromenaren mugetan dagoen jenialtasunaren paradigma.

      Haren hausnarketak errazago ulertzearren, Gezurtiarena deituriko paradoxa zaharra erabili izan da sarri. Hots, «Egiaztapen hau faltsua da» dioen esaldia eta beronen azterketak agerian uzten dituen ondorioak. Alegia, aipatutako perpaus hori benetakoa baldin bada, egiaztapena faltsua dela esaten ari gara, baina hori, izatez, lehen hipotesiarekiko kontraesana besterik ez da. Era berean, faltsua izatekotan, esaldiak egiazkoa behar du izan, eta hala, aurrekoaren kontraesanera heltzen gara berriro.

      Amaierarik gabeko zurrunbilo hori matematikara ekarrita, «Teorema hau demostratzerik ez dago» paradoxaren parekoa proposatu zuen Gödelek. Edo beste modu batera esanda, aritmetika sustengatzen duen edozein sistemaren baitan —esaterako, Matematikan— frogatu ezin diren benetako egiaztapenak ere badirela utzi zuen agerian.

      Maurits Cornelis Escher-ek osatzen du Hofstadterren hirutasuna, litografia eta xilografia zuri-beltzetan errepikaketa amaigabeak, ikuspegi ezinezkoak edota mundu imajinarioak grabatzen zituen artista grafikoa; ez punta eta ez ipurdi duten egoerak, infinituraino eraldatzen ari diren paraje, figura nahiz ziklo harrigarriak irudikatzen parerik izan ez zuen mago ezkerra.

      Gödel, Escher eta Bach egur bereko hiru ezpal dira lan mardul honen egilearentzat. Finean, esentzia trinko jakin batek —bertan berrosatu nahi duen muina, bidenabar esanda—, norantza desberdinetara zuzendutako itzalak.

      Hofstadterrek aipatzen digun era "gidatu" horretan ekin zion M.C. Escherrek, hain zuzen, ausaz hartutako bide harrigarriari. Bere obra biltzen duen liburuetariko baten atarikoan aitortu zuenez, indar ezezagun eta ezkutuko batek ezinbestez bultzatu izan balu bezala, alegia.

      «Txikitandik teknika grafikoei pasioz heltzen dionak bere arloan maisutasuna lortuko duen eguna itxaroten du helburu gisa, eta horretara bideratzen ditu bere denbora eta ahaleginak. Ilusio horretan murgilduta jardun izan dut neronek ere urtetan, errebelazioaren eguna heldu zen arte».

      «Teknikaren perfekzioak —jarraitzen du— helburu izateari utzi eta ordura arte ezezaguna zitzaidan desio batek hartu ninduela konturatu nintzen behin. Grabatzailearen lanbidearekin zerikusi handirik ez duten ideiak etortzen zitzaizkidan izpiritura, guztiz liluratzen ninduten kontzeptuak, eta hauexen berri emateko gogo ikaragarri eta apalgaitza piztu zitzaidan. Ezinezkoa zitzaidan, ordea, burutapenok hitzez adieraztea, ez baitziren letren barrutikoak, figuratiboak baizik. Ulergarriak izatekotan, modu bisualean behar nituen azaldu».

      Eta hala, gustuen Italia hegoaldeko paisaiak marrazten zituen grabatugile perfekziozale honek senetik zetozkion buru-hausteak landu zituen 1937az geroztik, gauaren ilunean obsesionatzeraino sorgintzen zuten gai kontzeptualak: erregularitatea, estruktura matematikoak, jarraitasuna, infinitua. Eta guztien gainetik, hiru dimentsiotako objektuak azalera plano batean irudikatzeko moduak lehertzen duen harridura; paper zati batean sor daitekeen ispilu magikoa.

      Marraztea begia engainatzea baita M.C. Escherrentzat; leihoan erakusten dena, ukitu ezean, benetakoa edo "egia" dela sinetsaraztea.

      Fermuki hautatutako bidetik kosta ahala kosta segitzeko izan zuen afana egiten da kasik obra bera baino txundigarriagoa, arrakasta lortu aurreko urte luzeak kontuan hartzen badira behintzat. Ia estanparik saltzen ez zuenean, kritikariek ezikusiarena egiten ziotenean edota bere lanak artea ez den beste alorren batean sailkatu behar zirela aipatzen zutenean ere, bereari eusten baitzion erremedio gabeki. Inguruari ezertan eragiten utzi gabe, gogoko zuena bakarrik grabatzen zuen, eta horretarako behar adina denbora hartzen. Aitaren bizkarretik bizi behar izango bazuen ere.

      Ezin imajinatu, bestalde, irudikatzen zituen kontzeptuetarik asko abstrakziora, arau formaletara eramanda arrotzak zitzaizkionik. Ezin imajinatu, fisikariei nahiz matematikariei, bere mireslerik handienak ziren horiei, nekez ulertzen zienik. Bere obretan halako teorema edo bestelako formula aplikatu izanaz mintzatzen zitzaizkiolarik [19], mailarik ez zuela argudiatzen zien; eskolan oinarrizko matematikak gainditzeko ere lan ederrak izan zituela; artista garaikideak baino hurbilago sentitzen zituen arren, kideak balira bezala aritzeko talenturik ez zuela. Bereziki, irakaspenak eman nahian hasten bazitzaizkion. Egiazki, gorrotatu egiten zituen abstrakzioak M.C. Escherrek. Ezertara ailegatzekotan, elementu konkretuetatik abiatu behar izaten zuen.

      Planoaren eta espazioaren arteko gatazkaz ari den obra aski ezagun bati ipini diogu arreta, Marrazten ari diren eskuak izenburuko litografiari.

      Lau txintxetaz plantxa batera jositako paper-orri batean, oso modu errealistan irudikatutako bi esku ageri dira, arkatza hatzetan dutela. Lehen kolpean ikusten den eskua, goian kokatuta dagoen esku eskuina, alkandora baten eskumuturra ari da marrazten paperaren ertz batetik hasita. Lerro hutsez hasitako mahuka zati hori, ordea, aldatzen hasten da, bolumena hartzen, gorpuzten, harik eta alkandoraren muturretik beste esku bat, ezkerra kasu honetan, ateratzen den arte. Eskuina bezala, finki eta zehaztapen handiz egina dago ezkerra ere, benetakoa dirudi. Azalera plano horretatik askatuta bezala dago eta alkandora baten mahuka marrazten ari da beste muturrean. Lerro hutsez hasitako mahuka zati hori, ordea, aldatzen hasten da, bolumena hartzen, gorpuzten, harik eta alkandoraren muturretik esku bat, deskribapenaren hasieran aipatu dugun esku eskuin horixe bera, ateratzen den arte.

      M.C. Escherrentzat eskuinak egiten du, beraz, esku ezkerra; eta ezkerrak, esku eskuina, amaierarik gabeko zurrunbiloan.

      Eta kokapenaz ari bagara bederen, egia gordin eta absolutua da horixe, begi-bistakoa bezain ahantzia. Posizioak gurekiko, besterekiko, zerbaitekiko deskribatzen ditugulako, eskuinik ez dago ezkerrik gabe eta ezkerrik ere ez eskuinik gabe.

      Beherik gabe goirik ez dagoen bezala.

      Yin eta Yang dira. [20]

      [17] Einsteinekin batera, Erlatibitatearen Teoria Orokorra lantzen aritu zen Gödel ere. Egindako ekarpenen artean, denboraren kontzeptuari dagozkionak dira aipagarrienak. Gödelen ustez, unibertsoa ez da estatikoa (baiezkoan zegoen Einstein hasiera batean), eta ez da hedatzen ari (Lemaître-k kontrakoa zioen arren). Gödelen ustez, unibertsoa errotatzen ari da, eta denboran atzera edo aurrera egitea posible da. Iragana eta etorkizuna, beraz, ez dira bere horretan existitzen.

      [18] 1931n Osagabetasunaren Teorema argitaratu zuen. Horren arabera, oinarrizko aritmetika sustengatzen duen edozein sistema (esaterako, Matematika, bere osotasunean hartuta), osatugabea da. XX. mendeko Logikaren emaitza iraultzaileena dela esaten da. Besteak beste, bere ideien orokortzeak prozesu informatikoen mugak ezagutzen lagundu duelako. Adibide bat: ordenagailuen sistema operatiboa aldatzeko gauza ez diren programek ezingo dituzte horretarako gai diren programa guztiak (birusak) atzeman.

      [19] M.C. Escherrek asko maite zuen Estanpa erakusketa izenburuko bere litografia. Hari buruz Bruno Ernst lagun-min eta biografo bilakatuko zenarekin hizketan ari zela, gertaera bat ekarri zion gogora:

      «Bi gizon jakintsu, Van Dantzig eta Van Wijngaarden profesoreak, hain justu, "Riemann-en plano" deituriko zer bat irudikatu nuela konpreniarazi nahi izan zidaten behin. Alferrik. Ez dut uste arrazoi zutenik, plano horien ezaugarrietariko bat erdigune hutsa den arren [bere irudiak ere zuriune biribil bat du zentroan]. Nolanahi ere, ez dut Riemann horri buruzko ezertxo ezagutzen. [...]

      »Nire gogoa ez zen eraztun itxurako dilatazio itxi bat, inon hasi eta bukatzen ez den zerbait irudikatzea. Kontzienteki, seriean dauden objektuak hautatu ditut: paretan ipinita dagoen estanpa ilara eta herri bateko etxe saila. Elementu zikliko hauek izan ezean, arras zail egiten da nire asmoa ikusleari modu ulergarrian ipintzea. Eta hala eta guztiz ere, esango nuke, tutik ere ez dute konprenitzen».

      [20] Yin eta Yang bitasuna Txinako filosofiaren baitako kontzepturik zabalduena da. Tao deituriko Batasun Sortzailearen hurrengo fasea da eta Unibertsoko gauza guztietan aurkitzen diren oinarrizko bi indarrak, aurkako diruditen arren osagarri direnak, deskribatzen ditu. Aurrekoa eta atzekoa, eskuina eta ezkerra, hotza eta beroa, argia eta iluna, eguna eta gaua... Bitasun hauek guztiak ez dira antagonikoak, ezin baitute independenteki bizi eta banaezinak dira. Sortu eta kontsumitu egiten dute elkar, oreka dinamikoa osatzen dute: bat handitzen bada, bestea txikitu egiten da. Behin-behineko desoreka da nahita ere, bataren gehiegikeriak bestearen trinkotzea baitakar, eta hala, transformazio berria eragiten baita. Interdependentzia honek yin eta yang fenomenoen erlatibotasuna erakusten du, izaera infinitua.

Parietatearen amiltzea

Ongi eginaren neurria da simetria, perfekzioaren pareko. Eta ederra, oso ederra. Izatez, edertasun kontzeptuaren beraren formarik primitiboena da, objektuen estetika epaitzeko irizpiderik baliatuena, zenbaitetan oharkabekoa bezain dramatikoa izan badaiteke ere [21]. Haren bila aritzen gara eraikinei, etxe-tresnei, platerak bezalako gauza arruntei, bereziki gorputzei eta aurpegiei aurrez aurre erreparatzen diegunean, simetria espekularraren edo bilateralaren bila. Ezker-eskuin simetria ere deitzen den horren atzetik, hain justu.

      Antzinako greziarren aburuz, esate batera, zirkulua eta esfera ziren objekturik perfektuenak, erdigunetik pasatzen den edozein lerrorekiko —bi dimentsiokoen kasuan— edo planorekiko —hiru dimentsiokoen kasuan— simetrikoak baitira. Zeruko elementuak ere, jainkotiarrak izaki, perfektutzat zeuzkaten. Guztiz biribil, Lurraren inguruan mugimendu zirkularretan biraka irudikatzen zituzten.

      Irmoki eutsi izan dio zientziak ere perfekzioaren premisa horri, nahiz eta simetriaren baitan batzen diren kontzeptuak ideia geometriko horiek baino zabalagoak eta abstraktuagoak izan. Naturaren legeren bat irudikatu nahi denean, lortzen den ekuazioak, ederra bada, zuzena izan behar duela esaten zuen Paul A.M. Dirac [22] fisikari teoriko britainiarrak. Izan ere, simetria ardatz inportantea da oraindik ere, mota horretako modelo matematikoak garatzen aritzen direnentzat.

      Baina gu inperfektuak gara, Isaac Asimovek Ni, robot (1950) istorio-bilduman gogoratu zigunez. Giza itxura hartu behar zuen robot hotz-mekanikoari akats txikiak eta asimetriak egin behar izan zizkioten aurpegian, sinesgarri gerta zedin.

      Akastunak eta asimetrikoak gara, beraz, edertasunaren kontzeptu horri kostata lotzen gatzaizkionak. Gure burmuina, hemisferio bakoitzak gobernatzen dituen funtzioei dagokienez bereziki, asimetrikoa da. Eta erraiak eta eskuak eta belarriak eta oinak irudi espekular desberdinekoak edo enantioformoak ditugu. Alegia, torlojuei edo helize itxurako zernahiri ispiluko imajinarekin gertatzen zaion bezala, bata eta bestea ezin dira molde berean gainjarri, eskuina ezker eta ezkerra eskuin bilakatzen baitira islatzean. Eta bitxia da. Konparaketak egiten hasita, unibertsoa bera da asimetrikoa. Bizitza bera da asimetrikoa. Mundu makroskopikotik hasi eta mikroskopikoraino, naturaren maila guztietan aurkitzen da asimetria eta albotasuna.

      Galaxy Zoo proiektuak [23] milioi bat galaxia sailkatzeko ahalegina egin zuen orain dela gutxi. Behatutako galaxiak formaz espiralak edo eliptikoak ote diren eta beso espiralen kasuan errotazioa nolakoa duten aztertu ostean, sorpresa handi batekin egin zuten topo ikerlariek. Uste ez bezala, ordulari-orratzen kontrako norantzan higitzen baitira gehienak. Bestela esanda, ezker joera aurkitu dute nagusi, banaketa aleatorio baten ordez.

      Konposatu kimikoen kasuan, gure eskuen antzean berdintsuak baina asimetrikoak edo gainjarriezinak diren molekulei enantiomero deitzen zaie. Formula molekular berberak balio izaten du bientzat, baina argi polarizatuaren planoa desberdin biratzen dutelako, batzuk ezkerrak edo Laevoak (L) eta besteak eskuinak edo Destroak (D) direla esaten da. Bi molekulok, propietate fisiko-kimiko igualak dauzkaten arren, desberdin jokatzen dute, eta hainbat kasutan, usainagatik, zaporeagatik edo desberdin metabolizatzen direlako bereizi ahal izango ditugu.

      Albotasun hori oso kontuan hartu beharreko ezaugarria da farmakologian. Prozesu biologikoetan ez bezala, asimetria espekularra erakusten duten konposatuak laborategian sintetizatzen direnean, proportzio berean sortzen dira molekula ezkerrak eta eskuinak. Eta okerrik eragin nahi ez bada behintzat, bereizi egin behar izaten dira kasu askotan. Pare bat adibide aski ezagun:

      Talidomidaren kasuan —lasaigarririk erabilienetakoa 1950eko hamarkadan—, L-molekulak kaltegarriak dira haurdun diren emakumeentzat eta bereziki haien umekientzat, D-molekulek ez bezala, malformazioak eragiten baitituzte. Fenilaninaren molekula ezkerrak irentsita, berriz, Fenilzetonuria gaitzak jotzen gaitu eta jasango ditugun ondorioen artean amnesia izango da esanguratsuena.

      Askoz ere nabarmenagoa eta selektiboagoa da prozesua izaki bizidunengan aurkitzen diren molekulei dagokienez. Proteina guztien konposaketan aurkituko ditugun aminoazidoak, konkretuki, ezkerrak dira. Denak, salbuespenik gabe, eskuinik ez baitugu fabrikatzen. ADNaren helizeak, berriz, eskuinerantz kiribiltzen dira.

      Azukre naturalak edo monosakaridoak, bestalde, Destroak dira, eta oso kalorikoak. Sintetizatutako Laevoek azukre naturalek bezala gozatzen dute jakia, baina ez dira kalorikoak, molekulok digeritzeko behar ditugun enzimek konposatu enantiomero eskuina besterik ezin baitute metabolizatu.

      Albotasun biologiko markatu hori "istriputzat" jo izan da orain arte. Funtsezko arazoa baino gehiago, izaki bizidunen eboluzioaren ondorio dela pentsatu izan da beti, laborategietako sintesietan erakusten denez, naturak ez duela bataren edo bestearen aldeko preferentziarik erakusten.

      Oinarrizko partikulen edo subatomikoen munduan, parietate kontzeptuak ordezkatzen du ezker-eskuin simetria, eta propietate matematikoa da guztiz. Prozesu fisiko batean parietatea gordetzen dela esaten da zuzenki behatutako fenomenoa fenomeno horren ispiluko imajina bezain sarri azaltzen bada.

      Fisika klasikoak parietate lege horren aldeko apustua egin zuen Galileorekin edota Newtonekin. Oinetako eskuin bat aurkituz gero, ezkerrekoak ere hor nonbait izan behar zuela aldarrikatzen du, beraz.

      Gainera, eskuina eta ezkerra baliokidetzat jotzen direlako, mundua zuzenki behatuta ikusten dena eta haren isla ezin dira esperimentalki desberdindu, ezerk ez digu bataren edo bestearen aldeko frogarik erakutsiko. Billar bolen talka esplikatzeko, kasura, berdin da zuzenekoa deskribatzen den ala ispiluan ikusten dena azaltzen den. Mekanika legeak aplikatuta, emaitza berbera izango da bi kasuentzat. Lewis Carrollen obran, adibide literario bat ipintzearren, Aliziak errekonozitu egiten du bere gela ispilua zeharkatzen duenean. Alderantzikatuta ikusten dituen bere gauzek emango diote gertatutakoaz jabetzeko bidea. Aurretik ezagutu gabeko inguru batean, ordea, ezingo zituzkeen erreala eta isla berezi. Inongo esperimentu fisikok ezingo ziokeen horretan lagundu.

      Tsung-Dao Lee eta Chen Ning Yang txinatar jatorriko ikerlari estatubatuarrek, alabaina, fisika modernoan jo den hordagorik politenetako bat jo zuten 1956an, Teta-Tau deituriko enigmari erantzuna ematen saiatu zirenean. Teta eta Tau deituriko bi partikulak berdinak ziren gauza guztietan, salbu eta desintegratzean, batek hiru pioi [24] emititzen zituelako eta besteak bi. Baina berdintasunak berdintasun, eta parietate legea beti aplikatzen zelako, diferenteak zirela ondorioztatu beharra zegoen.

      Leek eta Yangek irauli egin zuten arrazonamendua. Partikulen arteko lau interakzioak, esan nahi baita indar nuklear edo fuertea, grabitazionala, elektromagnetikoa eta ahula kontuan hartuta, azkenak parietate legea hausten zuela argudiatu zuten. Hain zuzen horregatik, aukeran elektroi ezkerrak emititzen zirela eskuinak baino errazago.

      «Ezinezkoa da, Jainkoa ez da ezkerra» ihardetsi zuen Wolfgang Pauli fisikari teoriko ospetsuak [25] hipotesia frogatzeko lanak abian jarri zirenean. Ezker-eskuin simetria errespetatu egiten dela zalantza izpirik ez zuen Paulik eta alferrikakoa iruditzen zitzaion ahalegina.

      Baina hordagoa bota eta gainera irabazi. Chien-Shiung Wu ikerlariak [26], naturak ezkerra eta eskuina bereizi egiten dituela eta beraz, Lee eta Yang zuzen zeudela frogatu zuen horretarako espresuki diseinatutako esperimentu baten bidez. «Tira, Jainkoak akats bat egin du» bota zuen haren ostean, Pauli handiak.

      [21] Bruselasko Udaletxea eraikinik ikusgarrienetakoa da hirian, Grand Placeko elementurik ederretsienetakoa eta Erdi Aroko lekuko bakarra, arkitekturari dagokionez. Jacob Van Thienenek diseinatua dela uste da. 96 metro luze den dorre gotikoak bitan banatzen du eraikina, baina ez zehazki erditik, lehen kolpean hala dirudien arren. Ezkerraldearen eta eskuinaldearen arteko asimetriaz beranduegi jabeturik, arkitektoak bere buruaz beste egin zuela dio bertako elezaharrak, «okerra» ezin eramanik, dorretik behera jauzi egin zuela.

      [22] Paul Adrien Maurice Dirac (1902-1984), Bristolen sortutako fisikari teorikoa, Cambridge Unibertsitateko katedratikoa. Mekanika eta elektrodinamika kuantikoaren garapenari funtsezko ekarpenak egin zizkion. Dirac ekuazioaren bidez antimateriaren existentzia iragarri zuen.

      [23] Erresuma Batuko Oxford eta Portsmouth eta AEBetako Johns Hopkins unibertsitateetako ikerlariek garapen galaktikoa eta estruktura kosmikoa aztertzeko helburuz antolatutako ekimena. Sloan Digital Sky Surveyk emandako milioika irudi eta milaka astronomo zaleturen laguntza baliatu zuten.

      [24] Pioia hiru partikula subatomikoen izen arrunta da. 1947an deskubritu zen.

      [25] Wolfgang Ernst Pauli (1900-1958) Vienan sortutako fisikaria, mekanika kuantikoaren fundatzaileetako bat izan zen. Harena da esklusioaren printzipioa.

      [26] Chien-Shiung Wu, txinatar jatorriko fisikari nuklearra, elektroien gainbeheran aditua, Amerikako Fisikari Elkarteko presidentziara heldutako lehen emakume hautatua izan zen. Kobalto 60aren deskonposizioan oinarritutako bere esperimentua erabakigarria izan zen arren, Suediako akademiak Nobelik gabe utzi zuen parietate legearen amiltzea saritu zuenean.

Ezkerreko begiz
jotzen duten oilaskoak

Labur eta doi, «ezker hemisferioaz mintzatzen gara» esanez ilustratu zuen Paul Pierre Broca zirujauak gaixo afasikoen bidez deskubritu berri zuena: gizakion burmuina funtzionalki asimetrikoa dela.

      Lehen urrats horri esker, gure baitako jardunari dagozkion gauza asko ikasi ditugu mende eta erdi pasatsu honetan. Besteak beste, burmuineko bi hemisferioak ezin direla funtzioen mapa zehatzak balira bezala irudikatu; uste baino aldakorragoak eta harrigarriak direla zentzu askotan.

      Jakin ere badakigu, zenbait area batera lanean jarriz aritzen dela garuna; bi estruktura alderantzikatu horiek elkarren osagarri direlako, orkestra sinfoniko baten gisan funtzionatzen duela jardunen bat burutzea behar den bakoitzean.

      Albo bateko esku, oin nahiz begiaren hobestea ere asimetria horren ondorio dela ulertu dugu, halaber. Eta arau orokor bihurtu asmoz ontzen diren azalpenak eskuinen kasuan errazago betetzen direla ere bai. [27]

      Hemisferio bakoitzak bere pentsatzeko era partikularra duela azalduko digute, bestalde, teoriek. Eta nagusi dugun hemisferioaren arabera, modu batera edo bestera prozesatuko ditugula datuak. Hala, ezker hemisferioaz pentsatzen dutenek —eskuinen gehiengoak eta ezkerren ia erdiak— informazioa modu sekuentzial linealean prozesatzen dute normalki, eta analisia hautatzen dute lan-metodo gisa. Hau da, arazo baten aurrean, ebatzi beharrekoa zatikatu egingo dute lehenik eta zatiak banan-banan aztertzera joko dute ondoren. Gainera, eskuartean duten lana bukatu egin beharko dute hurrengoari heltzeko.

      Aldiz, eskuin hemisferioa nagusi dutenek —eskuin gutxi batzuek eta ezker gehienek— aldiberekotasun bisualez jarduten dute eta sintesiaz baliatzen dira. Alegia, zatiak banan-banan aztertzen aritu gabe, osotasunari erreparatuko diote eta erlazio-metodoak bilatuko dituzte arazoak ebazteko. Hainbat zeregin batera prozesatzeko gai direlako, bestalde, eskuartean hiruzpalau gauza izatea dute gogoko. Baina abantaila dirudiena, euren kontrako arrazoi bihur daiteke: mila lan hasi bai baina bat bera ere bukatzetik urruti geldituko balira bezala, fundamentu kaxkarra leporatuko baitzaie sarritan.

      Dagoeneko asko ikasi dugu, bada, asimetria funtzionalaz, baina ezer gutxi haren jatorriaz. Genetistak LRRTM1 deituriko geneari begira utzirik [28], Lesley Rogers ikerlari australiarrak gure gai honi eman dion argitasuna egin zaigu erakargarri. Antolaketa sistema hori soilik gizakioi dagokigun pribilegiotzat genuenean, ornodun gehienen baitan gertatzen den fenomenoa ere badela eta gainera patroi bera jarraitzen duela frogatu baitzigun emakume honek. Begiak alde banatan dituzten animalien kasuan, zehazki, jardun jakinetan begi ezkerra edo eskuina hobetsiz erakusten dela albotasuna.

      Gauzak horrela, oilaskoek eskuineko begia erabiltzen dute harri artean pikoka jaki bila aritzen direnean, eta ezkerrekoa, harraparien beldurrez zerura begiratu edota beste oilaskoei aurre egiten dietenean. Ezkerrez erasotzeko joera horixe bera ezagun zaie, berdin, apoei edota muskerrei.

      Areago. «Oilaskoen asimetria deskubritu eta zer albotzen den dokumentatu ostean —aipatzen zuen Rogersek—, genetikoki aurrez programatuta egon behar zuela erantzuten zidan jende guztiak, zalantza izpirik gabe. Deabruaren abokatuarena egiten nuen nik, ezin bainuen azalpen hura besterik gabe onartu. Ingurumenaren eragina etortzen zitzaidan burura, eta horren froga aurkitzea zen nire desioa».

      Behinola hegazti enbrioiei buruzko liburu bat gainbegiratzen ari zela, irudiei behatu zien arretaz. Arrautza barruan dauden enbrioi guztiek, buruari dagokionez behintzat, postura bat eta bera erakusten dutela konturatu zen; oraindik jaio ez diren txitoek eskuin begia kanpoaldera izaten dutela, arrautzaren azala zeharkatzen duen argia jasotzeko moduan; eta ezkerrekoa barrualdera gelditzen zaiela beti, gorputzean bilduta eta iluntasunean.

      Itxuraz, kasualitatetik batere ez duen postura hori genetikak emana dio oilaskoari, milioitik bakar batek hausten baitu araua. Ikusmenari dagokion asimetria, berriz, enbrioi den artean jasotzen duen argi desberdintasunari zor dio. Neurozientzietan eta animalien jokaeretan aditu den ikerlari honek erakutsi duenez, erabateko iluntasunean txitatzen diren oilaskoek ez baitute inolako albotasunik erakusten, ez jatean, ez eraso egitean, ez ezertan.

      Argitasunak gizakioi zein neurritan eragiten digun antzematea aski zaila da, ez gara oilaskoak. Baina Rogersek dioen bezala, amaren sabelera egunkaria irakurtzeko adina argi heltzen da eguzkitan jartzen denean.

      [27] Gurutzaketa sistema lege balitz, ezker gehienek eskuin hemisferioan izan beharko lukete mintzamen-gunea, eskuinek ezkerrekoan duten bezalaxe. Ez da, ordea, horrela gertatzen. Ezkerren kopuru handi batek, eskuinen kasuan bezala, ezker hemisferioan bertan kontrolatzen du funtzio hori. Ezkerren %15ek eta eskuinen %2k bi hemisferioetan banatzen dute.

      [28] Oxford Unibertsitateko zientzialari talde batek, LRRTM1 deituriko genea edo burmuineko asimetria aldatzen duen faktorea identifikatu zuen 2007ko uztailean. Ikus «Erabakitzeko askatasuna» atala.

Ergonomiaz

Ezkertegiak edo ezkerrentzat bereziki fabrikatutako produktuen saltokiak lurralde anglofonoetan loratu ziren, esan nahi baita, Amerikako Estatu Batuetan, Erresuma Batuan eta Australian. Lehenak, gutxi gorabehera 70eko hamarraldian zabalduak, ezker-ezkerra elbarritzen zuen sistema urratzeaz arduratu ziren nagusiki. Eta hala, kontserba-latak irekitzekoak, labana suitzarrak, guraizeak eta, oro har, ezker moldaezinarentzat eguneroko sufrikarioa ziren tresnen bertsio alderantzikatuak eskuragarri ipintzea izan zuten erronka. Esan gabe doa eskuinez trebe jarduterik ez zuten haurren guraso errukituak eta madarikazio ugari jasotakoak izan zirela gehienetan ekimen hauen bultzatzaileak.

      Gero, ezkerrekiko onarpenak normaltze aldera egin zuenean, mesede egin nahia negozio behar bilakatu zen, eta nagusi direnen inposaketa arbuiatzen zuen multzo horrek, kopurutan gora zihoazen gutxi horiek, zaku interesgarri bat osatu zuten saltzaileentzat: ispilu efektuz berregin daitekeen oro eros lezaketen kontsumitzaile potentzialena.

      Apurka, ezkerrentzako tresna lagungarri edo opari orijinal gisa definitutako elementu andana ipini ziren, aipatutakoez gainera, merkatura bidean. Esate batera, katiluak [29], zartagin eta burruntzali ahodunak [30], mota guztietako labanak [31] eta sukalde lanetarako tresna gehientsuenak, eskola nahiz bulegorako materiala (espirala eskuinean duten kaierak, era guztietako guraizeak, txorroskiloak, boligrafoak, alde batean mahai itxurako ohola duten aulkiak...), apaingarriak, eskumuturreko nahiz paretako erlojuak [32], aparatu elektronikoak (argazki eta bideo kamerak [33], ordenagailuetako joystick, xagu [34] eta teklatuak...), musika instrumentuak (gitarrak, gitarra akustikoak eta elektrikoak [35]...), kirol tresnak (golfean aritzeko makilak, baseballeko esku-zorroak...), beste aldera eraginez estutzen diren torlojuak nahiz zulagailuak bezalako erremintak, eta batek daki zer beste.

      Ezkertegirik sonatuena, kasura, Ned Flandersena dugu, Simpsondarren bizilagun gogaikarriarena, alegia. Ospetsuenetakoa eta hornituena, antza, nagusiki saltzen duena merchandising gordin-gordina izan arren, mundu osoan hiru besterik ez omen diren automobiletako baten jabetzaz mintzo baitzitzaigun harro, haren ezkertasunaren lehertzea gertatzen den atalean.

      Une batez marrazki bizia besterik ez dela ahantzi ahal bageneza, egundoko meritua aitortu beharko genioke hizkera xelebreko kristau fededun honi, irabazi handiko ofizioa utzi baitzuen atzean bere ezker joera hertsitu eta kontraesankor horri bide emateko. Meritua eta ausardia, esan behar, Leftorium delakoari ateak zabaldu baino lehenagotik ere bai baitzeuden beste bi ezkertegi Springfield-eko herrian. Konpetentzia estugarriak ere ez zuen ikaratu, beraz, Flanders jauna.

      Proiektuaren alde, hastapenetatik baldintzarik gabeko segida emanez, telesaileko bi ezker ofizialak izan zituen ondoan. Alde batetik, Montgomery Burns, munduko aberatsenetakoa den izaki zikoitz, berekoi eta zimurra, zentral nuklearraren jabea. Bestetik, Bart Simpson, arte onik ez duen ume lotsabako eta bihurria, Matt Groeningek haurtzaroko bizipenak gogoratuz, bere irudira sortutako pertsonaia. Transferentzia esanguratsua, beraz, sortzaileak bere ezkertasunari eman diona.

      Eta bi ezker "ofizialak" diogu, gainerako pertsonaia gehienak eskuintzat jotzen diren arren, ezkerren itxuran jaten edota idazten ikusiko baititugu sarritan. Marrazki bizidun japoniarretan ez bezala, pertsonaiaren ezker-eskuin koherentziari baino garrantzi handiagoa ematen zaio, esaterako, irudiaren enkoadreari.

      Ezkertegietara itzulita, kontzeptua bera dugu kasik fikziozkoa hemen, ozeanoez harago joan gabe. Gure inguruan, ratio zabal batean ezagututako ezkertegi apurrek, erosle eskasiagatik babarrunak eltzetik ezin atera zituztela eta, aspaldi utzi baitzioten errealitate izateari.

      Oro har, karioegi saldu nahi izatea leporatzen zaie saltoki hauei, produktuen prezioa homologoekiko bikoiztu edota kasik hirukoiztea, fabrikazio molde berrietatik abiatu behar izanda ere, jeneroaren benetako balioari neurririk ez hartzea. Ezin esan, ordea, Europa kontinentaleko ezkertegien porrotaren atzean dagoen arrazoi esanguratsuena denik.

      Erantzukizunik handiena bezero izan behar omen zuten horien izateak berak duelakoan gaude. Ezkerrak ez baitira, izatez, zaku berean sartzekoak edo gauzei ekiteko moduan homologagarriak, ezta urrundik ere. Eskuin asko futbolean edota tenisean ezkerrez aritzen diren bezala, ezkerrez idazten duten askok eskuinez hartzen dute ordenagailuko xagua, eta ez lukete, esate batera, golf-makila berezia erabiliko edota gitarra alderantzikatu bat hobetsiko (Bob Dylan, Oasis-eko Noel Gallagher, Bide Ertzean-eko Joni Ubeda, kasu).

      Baina elementu sofistikatuegiak dira, beharbada, aipatutako objektu horiek, populazio multzo murritz bat besterik ukitzen ez dutenak. Har dezagun adibide ilustragarri gisa, kasu hauetan gogora sarrien ekartzen den etxe-tresna: kontserba-latak irekitzekoa, sukalde guztietan aurkitzen dena. Albo batean duen hegal zorrotzak latorria zula dezan, nahitaez eskuin erpuruaz bultzatu behar izaten den traste horri buruz ari gara hizketan, edo haren bikitzat jo daitezkeenei buruz.

      Ez da ezkerrik burdinazko tramankulutxo honen kontura komeriak bizi izan ez dituenik, trakets edota ezdeusa sentiarazi duelako madarikatu ez duenik, ezkerrari lotutako arazoez galdetuta, beronen adibidea istantean bota ez duenik. Inork gutxik izango du, hala ere, berezko joera horri aproposago zaion bertsioa etxean. Zergatik? Badenik ere ez jakiteagatik, ez konplikatzeagatik, interneteko ezkertegi birtualetan edo katalogo bidezko salerosketan [36] ez nahaspilatzeagatik, horren ortopedikoa sentitu nahi ez izateagatik... Auskalo. Nolanahi ere, produktuon salneurriaren berri jakin aurretiko arrazoiak dira denak.

      Honen inguruko pentsamendurik sakonena, ezkerrentzako irekigailua doan emanda ere hartu nahi izan ez zuen ezker bati entzun nion. Ispilu aurrean jarrita bezala pentsatu beharrak sortzen duen bertigoa eta nagikeria argudiatzen zituen oparia errefusatzerakoan; eskuz aldatzeak —trebeenaren alde izanagatik ere— ekarriko lizkiokeen ikasketa-lanak, baldarkeriak, istriputxoak edota madarikazioak berritzeko nagikeria. Arrazoi beragatik bigarrenez trakets sentitzeko beldurra, azken finean.

      Karanbola handiak behar, beraz, edozertara moldatzeko erreflexua hizketan baino lehen ikasten duen publikoa bereganatzeko. Lehen baldintza, saltokia oso bistan izatea edo ezkerrentzako tresnok hipermerkatuetara ere zabaltzea. Bigarrena, erabiltzailea propio trebatu gabea izatea, edo eskuindu gabea, ikasitakoa desegin behar ez izateko, ispilura begira bezala pentsatu behar ez izateko. Kasurik gehienetan haurra izatea, alegia. Eta honi lotuta dator hirugarrena: haurraren ardura duen guraso, tutore, irakasle, dena delakoa konturatzea eta konponbidea bilatu nahi izatea. Edota, dramatikoena, elbarritasunagatik, tresnok eskuratzea benetako beharra izatea.

      [29] Helduleku bakarreko katilu inprimatuak. Belarria irudiaren eskuin aldean izaten dute, ezkerrez hartuz gero, irudia aurrean edo kanpora begira gera dadin.

      [30] Zartagin eta burruntzali iturridunak. Olio soberakinak kentzeko edo saltsak platerera ateratzeko izaten duten iturritxoa euskarriaren ezkerraldean izaten dute. Alegia, isuri-bide hori erabiltzekotan, ontziok eskuinez hartu behar izaten dira derrigorrez. Ezkertegietan saltzen direnek iturritxoa euskarriaren eskuinean dute, ezkerrek, eta ezkerrez bakarrik, erabiltzeko moduan.

      [31] Labana arriskutsuenak sorbatza alde bakarretik zorroztuta dutenak izaten dira. Eskuinen erosotasunerako pentsatuak direnez, alde zorrotza ezkerrean izaten dute, barrualdera edo erabiltzaileari begira gelditzeko moduan. Ezkerrari alde zorrotz hori kanpoaldera gelditzen zaionez, ez du mozketa behar bezala kontrolatzen eta hortik ebakiak egiteko arriskua. Arraina jateko erabiltzen diren labana arrunten kasuan, eskuinez hartu behar nahitaez. Ezkerrez hartzen direlarik, sorbatza goialdean gelditzen baita. Edozein etxetarako aproposenak, seguruen, sorbatza bi alboetatik zorroztuta duten labanak izaten dira, harakinek, Martin Berasategi bezalako sukaldariek erabiltzen dituztenak. Eskuinentzat nahiz ezkerrentzat balio baitute eta toki askotan saltzen dira.

      [32] Erlojuak. Bi motatako erlojuak saltzen dira, nagusiki, ezkertegietan. Oboa guztiz alderantzikatua dutenak: 12 eta 6 zenbakiak berdin kokatuta daude. Aldiz, 1etik 5era bitarteko zenbakiak ezkerrean ageri dira eta 11tik 7ra bitartekoak eskuinean. Orratzak ezkerrerantz higitzen dira. Eskumuturrean eramatekoak: data eta gainerako datuak edota orratzak mugitzeko gurpiltxoa erlojuaren ezkerrean dute eta eskuin besoan eramaten dira. Batzuek oboa alderantzikatua dute eta beste batzuek ez.

      [33] Argazki eta bideo kamara alderantzikatuak. Esan nahi baita, argazkia ateratzeko klikatzen den botoia nahiz bideo grabaketa agintzen duen botoia ezkerrean dute. Ikusgailuak eta euskarriak ere bai.

      [34] Ordenagailu xagu gehienek, posizioa eta botoien funtzioak aldatzeko modua izaten dutenez, "ezkertzeko" modukoak izaten dira. Zer esanik ez, Macintosh-etakoak. Batere balio ez dutenak «ergonomiko» deitzen diren horiek dira. Hain justu, eskuinaren ergonomiari besterik begiratzen ez diotelako. Ezkertegietan eskuin ergonomiko horien bertsio alderantzikatuak aurkitzen dira eta ezin dira, noski, ezkerrez besterik erabili.

      [35] Ezkerrentzako gitarra elektrikoek masta eta korden posizioa izaten dute alderantzikatua. Soinuaren emaitza aldatzeko nahiz distortsiorako erabiltzen diren botoiak ere beste aldean kokatzen dira. Musika-tresnak saltzen diren dendetan ere arrunki aurkitzen dira gaur egun. Ezkerrentzat bereziki fabrikatutako tresnen artean, estimatuenak eta salduenak dira diferentziaz.

      [36] Ezkerrentzako produktuak era normalizatuan —alegia, ez salbuespen gisa— erosten dituzten bezero onenak ikastetxeetan aurkitzen dira. Saltoki berezietara jo gabe eskuratzen dituzte produktuok (batik bat mahaidun aulkiak, guraizeak eta antzekoak izaten dira), ohiko hornitzaileak egiten baitie eskaintza. Interneten izan nahiz paperean izan, nagusiki katalogo bidez egiten dute eskaera.

Hezur-mami diren jainkoen ekarpena

Baina inori ezer zor izatekotan, kirolari zor dio ezkerrak gaur duen prestigioa. Hein handi batean behintzat, joko alderantzikatuaren balioa erakutsi duten tenislariei edota aurkariak ezker alboz nahastu, engainatu eta umiltzeko ahalmenagatik nagusitu diren futbolariei.

      Halaxe goretsi genuen Martina Navratilova, 80etako jokalari menderaezina, bi hamarkada eta erdiz zirkuituan aritu eta 50 urte betetzeko bezperetan kasik gogoz kontra erretiratu zena; raketa-aditu askoren ustez, garai guztietako tenislaririk onena, gizonezkoak barne.

      Eta zer esanik ez, Diego Armando Maradona, kale gorrian ikasitakoaz irakaspen unibertsalak osatuko zituen golegilea, munduaren erdiarentzat behinik behin, kirol-astrorik adierazgarrienetakoa eta ezkerrik loriatuena; Argentinarren ikur santu bilakatu zeneko une hartaz geroztik, Goenkaleren pareko telesail aldrebesgarria lotzen joan dena.

      Bere nabarmenkeriek sasoi betean erakutsitako artea ia ukatzeraino ilundu badute ere, zail xamarra izango zaigu Mexikoko Mundu Txapelketako jokaldiak ahanztea, eta seguruenik ezinezkoa, "mendeko golari" eta "Jainkoaren eskutik lortutakoari" [37] ordezko bikainagoak aurkitzea. Baina ez, justuki, aurreikuspenak irauliz eta faboritoak zapuztuz Argentinako selekzioa garaipen mitiko hartara eraman zuelako, edota britainiarrei, final laurdenetan makurrarazita, Malvinak inbaditzearen ordainak pagarazi zizkielako.

      Egundokoak goraipatzen hasita, ezkertasuna mirariaren parera altxatzea izan zen Pibe-aren ekarpenik biribilena, apartekotasun hori ultra-heroiaren marka bilakatzea, bere jarraitzaile sutsuek ongi dokumentatu zutenez. Ondoren datozen bi adibideok aski, balentriaz jabetzeko:

      «Jainkoa ezker peto baten itxuran jaitsi zen Lurrera. Bere indarra erakusteko, futbolari egin zen, arropa zuri-urdinak jantzi zituen eta izen hauxe hartu zuen: Maradona. Diegok banalerro bat ipini baitzion kirol honi, bere aurreko eta ondorengo garaiak bereizten dituen marra ia mitiko bat, fenomenoa erlijio bilakatzearekin batera baloia aldareetara goratzen duena».

Gabriel Morales

      «[Mexikoko Mundu Txapelketa osteko] omenaldiaren egunean esker ona erakustera joan nintzaion Jainkoari, baina ez elizara, baizik eta Bocako zelaira. Hura kontura zedin, karteltxo bat eraman nuen eta mundu osoak ezagutuko zuen mezua ipini nuen bertan: "Jainkoa existitzen da. Ezkerra da, eta argentinarra"».

Julian Chavero

      Garai magikoa, Mano Negra taldearen lelo hark zioen gisan, Santa Maradona masiboki eta bainarik gabe adoratu genueneko hura. "Esku madarikatua" bizkarrean lotuzale ziren arima-zaindariak eta gainerako inkisidoreak behingoz atzean utzita, liberazio euforiko baten irudi distortsionatua ekartzen digu orduko nostalgiak gogora: hezitzaile eta entrenatzaileek apartekotasunaren hazi gordina ikusten zuten haur ezker bakoitzaren baitan; herriz herri jokalari onenen bila aritzen ziren ikuskatzaileek, meritu propioz gailendu daitekeen fenomenoa, hautatu eta trebatu beharreko perla bakana; eta gurasoek, tenisa edo futbola unibertsitate-karrerarik estimatuenaren gainetik ipinita, etorkizun oparoa amesteko aukera erreal bat.

      Mila ezker, Maradona. Mila ezker, Navratilova.

      [37] Izen propioa duten bi gol hauek 1986ko ekainaren 22an sartu zituen Maradonak, aipatu bezala, Mexikoko Mundu Txapelketako final laurdenetan, Ingalaterra eta Argentinako selekzioak lehiatu zireneko partidan. Lehenari, hamarretik hamarreko puntuaketa eman izan zaiolako eta ehun-urtekoan ezagutu den golik ikusgarrienetakoa delako, "mendeko gola" deitu izan zaio. Partida apoteosiko baten amaiera apoteosikoa izan zen. Bestea, "Jainkoaren eskutik lortutako gola" alegia, argentinarren markagailuetara heldutako lehena izan zen, eta zinez erabakigarria, 'mendeko gola' bezalako balentrietarako berotu baitzuen Maradona. Duda-mudako gol honek zeresan handia eman zuen urtetan, askok, bereziki ingelesek, arbitroaren erabaki txartzat edo saldukeriatzat hartu baitzuten. Behin, buruz beharrean baloia eskuz jo ote zuen galde egin zitzaiolarik, «Jainkoaren eskua» izan zela erantzunez isilarazi zituen kazetariak. Hortik, izena. Gerora, bere biografia argitaratu zuenean, susmoa egia zela, eskuz jo zuela aitortu zuen batere erreparorik gabe.