TXILLARDEGI

Kronikak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2022 Txillardegi

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2022ko urtarrila

Edizio hau: 2022ko urtarrila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

Turismoa Txillardegi turistarekin

KOLDO IZAGIRRE / JUAN LUIS ZABALA

      Euskaltzaindiaren Hiztegiak dioenez, “atsegin hartzeko bidaiatzea” da turismoa; “atsegin hartzeko bidaien inguruko jardunen multzoa” gehitzen du ondorengo azalpen laburrak. Turismoa, turista izatea, ez dago Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean jasoa, baina gaur eta hemen giza eskubidetzat onartua dugu kasik de facto. Eta aldarrikapen unibertsal ofizialeko batzuk baino eskubide eskuragarriagoa eta eskuratuagoa dugu.

      Txillardegiren lehen kroniken garaian —1960ko eta 1970eko hamarkadetan— bestelakoak ziren kontuak, eta gutxi batzuen esku zegoen batetik bestera “atsegin hartzeko” libre samar ibiltze hori, lanaren eta madarikazio are okerragoen ondoriozko premiarik eta loturarik gabe.

      Turistatzat jo ote dezakegu, ordea, liburu honetan jasotako Txillardegi bidaiari eta kronikaria? Bada zalantzarako motiborik. Batetik, haren bidaietako batzuk ez zirelako “atsegin hartzeko” eginak, jazarpen politikoaren ondorioz erbesteratu beharraren ondorio baizik; bestetik, haren begirada turista hitzari eskuarki lotu ohi diogunaren oso bestelakoa delako.

      Gaur egun neurri beldurgarrietaraino hazia dugun turismoaren industrian, denetarik erakutsi, balioetsi, ustiatu, saldu eta zukutu nahi dute herrialdeek, eskualdeek, hiriek, herriek eta auzoek, baina interes turistikoa duten gai nagusien artean gutxitan aurkitzen dira Txillardegi bidaiariaren interesa kitzikatzen dutenak: gizarte antolaketa, erlijioak, klaseen arteko tentsioak, migrazio mugimenduak, munduan sortzen ari diren joera berriak…; eta, ororen buru, bistan da, tokian tokiko hizkuntzen erabilera eta egoera, arreta berezia emanez eremu ofizialik gabeko hizkuntza gutxiagotuei, euskara beti gogo-bihotzetan.

GIZAKIA ULERTU BEHARRA

      Norvegiako leku zoragarrienetan delarik “Nork ukatuko fiordoez gain badagoela Norvegian zer miretsirik?”. Los Angelesko amets fabrika ospetsuan dagoelarik “Monasterio zaharrek baino gehiago pentsarazten du Hollywood Bulebarrak”.

      Gizakia ulertu beharra, gizartea esplikatu nahia: Txillardegi ibiltariak jakin-minez hartzen ditu lekuak eta gizarteak, herriak eta herritarrek eraikitakoak. Kosmopolitismoaz harago, etenik gabeko ikasketa horrek badu loturarik bere jatorriarekin. Edonon dela, barruan darama Txillardegik euskal herria, batetik bestera dabilen exiliatua da, ikusten dituen moldeak eta politikak euskaldun multzoaren onerako izan ote litezkeen hausnartzen.

      Hurkoarenganako kezka horrek badu eraginik kronika hauen egituran: deskripzioa, analisia, iritzia. Genero gisa, kronika topikoz osaturiko axalkeria izan ohi da maiz. Txillardegiren topikorik gabeko deskripzioak analisia dakar, analisiaren zorrotzak kalitatezko iritzira garamatza. Baina iritzia ez da beti erabatekoa. Bere zorroztasunari halako nostalgia zalantzati bat gehitzen zaio.

      Bere malenkonia hori, hain zuzen, nazionalismoaren malenkonia apurtzeko saioa izan zen, Euskal Herri idealizatuaren salaketa: hizkuntzak ordezkatzen du aberria, eta etorkizunera proiektatzen gaitu… amildegia ezkutatu gabe.

      Exilioa gehi jakin-mina Txillardegi, mundua gehi Euskal Herria Txillardegi.

      Lehen pertsonan emana izanik, idazlearen ikuspuntua erakusten du kronikak maiz. Txillardegik ere hala dihardu. Baina ikuspuntu partikularra ez ezik, bere garaikideen ikuspuntua ere azaltzen digu: Lovainako ikasleen oihuak, sarakolez mintzo direnen iritziak, siux esaten diegun indioen kultura politikoa, galestarren diskurtsoa… Ikusi eta entzun egin zuen Txillardegik, ez ordea adeitasun hutsez, gogoan hartzeko baizik.

IRAKURLE KRITIKO ETA AKTIBOA

      Txillardegiren kroniken helburua irakurle kritiko eta aktibo bat sortzea da, oroz gain. Horrela, bere garaiko memoria politiko-kulturala osatzen du, bizi izan zuen munduaren biografia.

      “Lekutan geratzen zaigu Txillardegi turista”, pentsa dezakegu horrenbestez.

      Baina, ondo aztertuz gero, turista ageri da, hala eta guztiz ere, Txillardegi bere kroniketan, eta horixe dute merituetako bat. “Atsegin hartzeko” bidaiatu zuen ala ez alde batera utzita, testuek “atsegin hartuz” bederen bidaiatu zuela erakusten baitute, balio erantsi batekin: badaki atsegin hori transmititzen, badaki irakurlea —irakurle kritiko eta aktiboa— turista bilakatzen —turista kritiko eta aktiboa, jakina—. Hain daude kronika hauek gardentasunez ehunduak, hain galbahe ideologikorik zein nartzisistarik gabe idatziak, non, testura bestelako asmoz hurreratuagatik ere, gozatu egiten baitugu kronistarekin batera, harengandik gertu sentitzen garela.

      Kronikak gaur egun irakurtzen ditugunon kasuan bikoitza da gainera horien balio turistikoa, espazioan egindako bidaiari denboran egindakoa gaineratzen baitzaio. Bidaia horretan sakontzeko, aski duke irakurleak kroniketako leku batzuk bisitatzea —Antigua auzoko inguruak eta Igantziko Berrizaun auzoa gertuenekoak aipatzearren— liburuko aipamenen garaitik hona izandako aldaketez ohartuz irudimena dantzan jartzeko.

      Bidaia bi, beraz, bata bestea bezain gozagarri, Txillardegi turistarekin turismoa eginez atsegin hartzeko.

Ikustaldi bat Bruselako Unibertsitatean

(Zeruko Argia, 1968-09-08,
Larresoro ezizenez)

      Ikasleek okupatutako ULB [Université Libre de Bruxelles] delakoa ikusi dut. Eta joana ez zait damutu: ikustaldi bat baino gehiago balio zuen.

      Okupat aille-en buruzagi bat gela nagusiko erdian oheratuta aurkitu dut gaueko hamar eta erdietan: etzanda, beraz; baina esna. Bere ezkerraldean telefono bat isilik, telefonoa etenda egon baita ikasleen aginduz. Bi irakasle ohearen eskuinaldean eserita, eta hamar bat gazte inguruan: neska eta mutil, patxadan berriketan. Zoko batean bi ikasle batera piano bat jotzen ari (“jo” hitza funtsezko adierazkizunaren arabera hartu behar da kasu honetan...). Okupaldia azkenetan zegoen: handik bizpahiru egunetara Leclercq sekretarioak ikusiko zituen lekuak. ULBak istilu handiak ezagutu ditu, eta hitzaldi beroak; baina ez da inoiz egon Nanterrekoaren eta Sorbonakoaren mailan. Azkeneko okupatzaileen artean, bizartsu asko, eta galtzetan jantzitako neska batzuk. Gehienak eta gogorrenak atzerritarrak: ikasleen ordenuko taldean 20 lagun izanik, 14 bide ziren atzerritarrak, buruzagia barne. Parisen eta Bruselan, Maiatzeko “erreboluzioa” kanpotar ikasleek bultzatu bide dute.

      Pareta guzietan erreboluzio-esanak nagusi, gehien-gehienak frantsesez.

      Pasillo batean, gezi baten gainean, argibide gaizto hau: Les pissotières se trouvent au Conseil d’Administration. Beste batean, umore handian: Violons les murs vierges. Aurrerago, utopia betean: Ne travaillez plus... Umorea eta gupidarik gabeko ziriak beti nahasirik. Pareta guzi-guziak letreroz josirik. Harritzekoa ez da: Bruselako Unibertsitateak iraun baitu luzeenik azkenean “libro” modura.

      Letreroen muinean, nik uste, bi kezka nagusi, eta desberdin samarrak: 1. Kapitalismoa hankaz gora botatzeko gogo bizia; 2. Teknika-aurrerapenak aski ez izatearen susmoa.

      Hitzez hitz denak hemen itzultzea ezina zait: luzetasunaz gain, hitz askoren gordinkeriak debekatuko lidake. Esaera askoren ondoriotzat, ordea, hau irakurri nuen gutxi gorabehera pareta-zoko batean: “Badut, beraz, automobila; badut telebista! Badut hori guzia azkenean. Baina, zer? Lehen bezala, nire bizimodua tentel baten bizimodua da”. Eta hauxe da, nik uste, gertaeren gakoa: gure zibilizazioak ez du gazteria betetzen, eta ez gutxiagorik ere.

      Hau oso larria da, oso sakona da. Maiatzeko gertaerak ez dira izan barne-gertaerak, “intra-gertaerak”, gure gizartearen barreneko eskabideak; gure gizarte OSOAREN KONTRAKO lehertze bat baizik. ULBko pasilloetan zehar irakurri ditudan letreroek UKATU egiten dute goitik behera gure gizartea, eta, alde honetatik, erreboluziozaleak dira. Ez dut inoiz irakurri irain bortitzagorik Belgikako partidu guzien kontra pareta haietan irakur zitezkeenak baino. Gauza bera beste sail askotan: dena kondenatu da.

      Harrigarriena, halere, Ikasleen baikortasuna iruditu zait: dena hankaz gora bota nahirik ere, dena konpontzeko itxaropena beti agerian. Kotxea, telebista eta abar lortu ondoren ere, “tentelen” bizimodua omen daramagu; baina itxaropena ez omen da galdu behar: Erreboluzioa eginez konponduko ditugu denak.

      Lehen jendea komentura edo mortura edo Himalaiara joaten zen halakoetan; gaur barrikadetara. Lehen ziurtzat zeukaten zuhurrek munduaren ezin konpontzea; gaur ziurtzat daukagu konpon daitekeela. Kapitalismoaren kontrako Erreboluzioa egin ezkero (erreboluzio bakar bat egin omen daiteke) dena konponduko da. Hau ez sinistea alienaturik egotea omen da.

      Badago “fede” horretan, nire ustez, oso aldakuntza sakon bat: XX. mendeko ikaslea baikorra da, inoiz baino baikorrago beharbada. Gure gaitz guziak ekonomia-moldabidetik datozela sinisten baitu.

      Baina norkeria horren gehiegikeriak, halere, nabarmenegi daude.

      Evald Schorm-en film berriak, Le Retour de l’enfant prodigue frantsesez, Txekoslovakian egina, ez burges-erresuma batean beraz, ULBan eta Nanterren salatu den hutsune berbera salatu du Txekoslovakiaz pentsatuz. Kapitalismoaren zapaltzeaz bestaldera, hortaz, europar gizonak biziaren problematasun sakon berbera aurkitu du.

      ULBan, eta bestetan, utopia eta eginkizuna, ameskeriak eta sozialismoa, nahasirik agertu dira; eta honek barregarri utzi du mugimendua eskuindarren artean. Oso tamalgarria da. Salatu diren akatsak, salatu den burokrazia batez ere, egoki salatua izan da: geuk ere salatzen dugu.

      Itxaropenak, ordea, zentzugabeak direnean ustekeria bihurtzen dira; eta, gerora, hamaika etsipenen guraso. Ametsei obrakizun iriztea, ez da inoiz izan ez bide burutsua eta ez prestua. Egia lehenik.

      Gizonaren arazoak eta kezkabideak ez dira denak kapitalismoaren ondorioa. Hau ez da egia. Kapitalismoaren bidegabekeriak osoki kondenaturik ere, kapitalismoaren arrastorik ez utzirik ere, gizonaren barne-egarrian besterik dagoela esateko momentua iritsia da. Gizonaren problema ekonomia-moldabideen problema baino zailagoa da; eta sozietatearen problema ere bai. Ekonomia-demokraziarik gabe ez dago zuzentasunik: hau garbi dago.

      Baina utopismoa utopismoa da, ameskeria ameskeria; eta barkatu ezina da gezurra ereitea.

Roger Garaudy Bruselan

(Zeruko Argia, 1968-11-24,
Larresoro ezizenez)

      Unibertsitateko atarian ikasle bat garrasi bizian: “Ez sar! Ez sosik ordain! Saldu egin gintuzten Maiatzean!”. Pasabideetan troskistak La Gauche saltzen ari. Barruko Janson areto zabala jendez gainezka: gehienak gazteak, bertako ikasle anitz batez ere; ehunen batzuk, aldiz, nagusiak eta ile urdinak.

      Aurreko tauladan bizardun asko, eta neska gona motz batzuk: bandera pare bat beren artean altxata (gorria bata eta beltza bestea), eta Maoren erretratu bat. Garrasi asko non-nahi. Aretoko mahaietan jendea zain: zortzi eta erdietan Garaudyren arrastorik ez (Roger Garaudy Frantziako Alderdi Komunistako agintaria da).

      Eztabaida gero eta gogorragoa; zarata gero eta zalapartatsuagoa, banderen eramaileek aho batez: PCF trahison... P C F trahison... PCF trahison (Alegia: Frantziako Alderdi Komunista, saldukeria).

      Entzuleen aldetik arrapostu, kontra egin nahiz, beste lelo bat nagusitzen ari: Garaudy parlera... Garaudy parlera... Garaudy parlera (Garaudyk hitz egin egingo du). Paperak ez dira falta: batzuk alde, beste batzuk kontra. Denbora aurrera, eta Garaudyren aztarrenik ez. Entzuleak berantesten hasiak.

      Azkenean, banderen taldetik gazte bat atera, eta esan du: “Paristik berariaz etorri gara Garaudyri ihardukitzera, kontra egitera. Halaz ere, hamar minutuz hitz egiten utziko diogula erabaki dugu”. Areto guzian txaloak ugari. “Lotsagarria da”, batzuk.

      Garaudy agertu da. Zalaparta berriz hasi: PCF trahison... P C F trahison... PCF trahison... Banderak alde batera eta bestera eraginak, eta Maoren erretratua balantzan. Garaudyk isilik eta irribarrez itxaron behar zenbait minutuz, isilune bat urratu arte:

      “Pozik nago azkenean elkartu garelako. Hamar minutuak baliatuko ditut, ez bat ere gehiago; eta gero zuen galdeak erantzungo ditut pozik”. Maiatzeko gertaerak aztertu, eta ondorioak hitz gutxitan eman: “Maiatzeko erreboluzioak erakutsi duenez, industriadun herrietan sozialista erreboluzioa egin daiteke”.

      Bukatu ez al du, zalaparta berriz hasten: PCF trahison... P C F trahison... PCF trahison... Gazteek erronkaz hartzen dute mikrofonoa: “Egia da, ala ez, PCFren ustez gu saltsa-nahastaile hutsak garela, eta ezkerkoi multzo kaxkar bat? Bai ala ez? Erantzun!”... “Egia da, ala ez, Maiatzean zeuek bereizi gintuzuela langileriatik?”... “Egia da, ala ez, zuek ‘ordenu-partidu’ gisa mintzatu zinetela, gure ‘menturakeria’ salatuz?”... “Egia da, ala ez, De Gaulleren nazioarteko politika onartzen duzuela? “... “Egia da, ala ez, burgesen jokoan erori zaretela?”... “Eta iskiluz egin behar den erreboluzioa saldu duzue, eta ‘sisteman integratu’”... “Frantziako Alderdi Komunista beste alderdi burges bat besterik ez da Maiatza ezkeroztik”... Eta abar, eta abar, eta abar. Itzalik bat ere ez Garaudyrekiko: “Horko jauna”... “hiztuna”... “orain arte hitz egin duena”...

      Ahal bezala erantzungo du Garaudyk; baina gauza agiria zaie gehienei, ikasleen galderek ez dutela askotan erantzun egokirik izan: “Langileek aurrera jo nahi ez zutela diozu —batek Garaudyri— eta hori ote da aski? Hori ote da jokabide erreboluziozale bat? Zertan zarete: langileriaren aurrean, ala atzean?”...

      “Gauzak diren bezalakoak dira —Garaudyk erantzuten— eta ez nahi genukeen bezalakoak. Eginak hor daude. Maiatzean ez zegoen erreboluzio-girorik: nekazariak ez ziren mugitu”... Banderen taldea gero eta borrokalariago bildu da hizlariaren ondora, oihu eginez: PCF bour-geois... PCF bour-geois...

      “Eginek galarazten zaituztete”, Garaudyk. PCF bour-geois... PCF bour-geois... Berrogeita hamar bat dira oihuka ari direnak. Biltzarraren lehendakaria alferrik saiatzen da egoerari lasaitasunean eusten: mikrofonoaren hariak ebakiak izan dira eta aretoko orroan ez dago ezer entzuterik. Istilu osoa eta guztizkoa lortua dago.

      “Honetaraz gero —dio Garaudyk garrasika mikrofonoa gabe, eta anarteko irribarre nekeza alde batera utziz— alferrik izango da hau jarraitzea”.

      PCF bour-geois... PCF bour-geois... entzunarazten dute etengabe Maozaleek, Nanterretik etorritakoek eta troskistek. Nahasketa hartan ez dago ezer entzuterik; ikusi ere Garaudy bera doi-doi antzeman daiteke tauladan, gazte jendez inguraturik, hauetatik asko mehatxuka eta deiadarka.

      Entzuleen artean beldurra zabaltzen da: taldeak ukabilka hasi dira beherean, eta Garaudyk irteterik ez dauka. Gazte (eta zahar!) asko korrika jaitsi dira hizlariaren laguntzan, eta iskanbila bete-betean hura osorik atera dute aretotik. Ez zen gutxi!

      Biltzarra bukatuta dago.

      Ez dut nire iritzirik erantsiko: irakurleak berak bere gisa borobil bitza.

Euskal Jaia Lovainan

(Zeruko Argia, 1969-04-13,
Larresoro ezizenez)

      Ehun bat euskaldun aretoan zain (Lovainan ikasle, gehienak), eta euskal dantzariak eta txistulariak agertu dira zortzietan. Txaloak ugari, eta festa hasi da.

      Aurkezpena hiru hizkuntzatan Agirre euskaldun ikasleak egin du: flandrieraz aurrenik, frantsesez segidan eta euskaraz bukatzeko. Entzuleok oso pozik, eta irrikan. Atzerriak azkartua, euskal “garo usaina” sarkorrago egiten bide zen.

      Txalo jo dugu behin eta berriz gure dantzak ikustean, eta bihotzez jo bestalde. Hunkitu egin gaituzte denek, Legarralde jaunak, 71 urteetan, txistua jotzeari eta Gernika taldea zuzentzeari ekiten die kementsu oraindik. Gure hendaiarrak zorionak merezi ditu zalantzarik gabe: gutxik egin du berak hainbat lan Parisen bizi diren euskaldunen artean.

      Gernika taldeko kantariak ere entzun ditugu. Gure herriko kanta zaharrek, bi alderdietako euskaldunek emanak, berriz ere hunkitu gaituzte Lovainara bildutako guziok. Honek ez du dudarik.

      Baina Maite Idirin gitarra besoetan agertu denean, gure zauskada bestelako egin da; iraganetik gaurrera pasa gara, liturgiatik bizira. Bere ahots gardena maitatu dugu, egia da. Baina bere esanek, bere hitz bortitzek, inarrosi egin gaituzte. “Hauxe da” esateko gogoa etorri zaigu entzuleoi behin eta berriz; “hauxe da egia”. Batzuetan leun, bestetan zakar, Maite Idirinek gure herriko zantzua ekarri digu bizi-bizirik; eta bere kanta saioa bukatu denean, laburtxo izan ote den pentsatu dugu denok. Zorionak zeberioar jatorrari.

      Gero Benito Lertxundi famatua agertu da. Gitarraz ongi nagusiturik, tauladaren jabe, horrelakoetan ohitua, ausarki eman dizkigu ezagutzen genituen bere kanta batzuk, eta ezagutzen ez genituen beste batzuk ere bai. Maitasunezko kantetan aski ditu Lertxundik gitarrazko nota xoil batzuk, giroa egokitzeko: bere arrakasta ongi ulertu dugu. Lertxundi artista da. Besteetan ere, Zenbat gera ezagunean esate baterako, gogorki mintzatu zaigu, guztiz beste modu batera; eta konbentzitu egin gaitu. Gogotik jo diogu txalo.

      Bukatutakoan zer pentsatu ote dugu entzuleok? Berdintsu, nire ustez; eta hauxe gutxi gorabehera: Maite Idirin eta Benito Lertxundi direla gure gazteriaren ahotsa; eta hortixe datorkiela beren arrakasta osoa. Gauza bera, noski, Xabier Lete, Mari Lourdes Iriondo, Mikel Laboa eta gainerakoak.

      Alegia, aspaldiko dantzetan eta kantetan, aspaldiko gure herriaren zantzua ageri da. Joan zen Euskal Herria gogoratzen zaigu: eta errespetuz, maitasunez, amodioz, entzuten ditugu. Iraganari egiten diogun gorazarrean, gure bihotzaren parte bat dago. Baina iraganaren zantzua direnez, hain zuzen, urrutitasuna darie; eta, beharbada, itxurakeria apur bat: azkeneko dantza bukatu bezain laster, dantzaririk gehienek erdarari ekiten diote eta, zentzu askotan, teatro-aldiari uzten diote erabat.

      Maite Idirin eta Benito Lertxundi entzutean, alderantziz, gure odola mintzo bide da beren ahotik, gure anaiak ikusten ditugu tauladan (eta tauladatik irtetean!), geure ahotsa isurtzen bide da beren eztarrietatik. Bat gatoz osotara. Anaitasun giroa ez da errespetuzkoa, ez da leialtasuna, berez dator, nahitasun beroa da. Maite eta Benito gure herriko lekuko dira arrunt. Eta beren ekintzan ez dago arraildurarik; bat dira tauladan eta tauladatik at.

      Gauza bera gertatzen da, nik uste, janzkerari dagokionez. Folklorean erabiltzen diren janzkerek artifizialkeria giroa ematen diete dantzariei. Urrutikeria sortzen da dantzarien eta ikusleen artean. Eta aski da, zoritxarrez, dantzari askoren txepeltasuna dantza horietan askotan (ez beti, kontuz!) teatro-aldi bat ikusi ahal izateko.

      Maite Idirin eta Benito Lertxundi, berriz, geure janzkeraz jantzirik, geure anai-arreba ikusten ditugu begien aurrean (tauladan eta tauladatik at), geure arazoez kezkaturik, geure ametsen esale jator. Hori dela-eta, egiazkotasun-dei bat dira folklore-inflazioan; eta zorionak bihotz-bihotzez bidali nahi dizkiet.

      Zeuek hunkitzen gaituzue gaur inork ez bezala. Ez zalantzarik izan. Eta ekin aurrera!

Norvegiako supermarket batzuk gainbehera

(Zeruko Argia, 1969-07-20,
Larresoro ezizenez)

      3.800.000 lagun, 324.000 kilometro karratu, 2.500 kilometro iparretik hegoraino. Horra hor Norvegia hozki aurkezteko modu bat.

      Norvegia ezagutu duen bat, ordea, ezin daiteke horretan geldi. Norvegia olerkiaren aberri berbera baita. Ni neu, bederen, ez naiz aurrerakoan gauza izango malenkonia kutsu nabarmenik gabe Norvegiari buruz ezer pentsatzeko edo idazteko.

      Aspaldidanik sumatzen nuen, hau bai, Knut Hamsun-en liburuetan eta Edvard Grieg-en melodia hunkigarrietan, Norvegian aurkituko nuela, joatekotan, ilunabarretako isiltasun geldi hori. Eta aurkitu egin nuen gainezka; eta, beste euskaldun batzuk bezala, iparralde horietarako joerak kilikatzen nau bortizki. Euskal Herrian ezagutu dugun amai-giroak argitasun epeletara bultzatuko baikintuen gu, eta ez Mediterraneoko betetasun haragikoietara.

      Norvegiako bazterrak ezagutu ondoren, gure inguruetan Izadia erdi-Izadi besterik ez dela aitortu beharra dago; eta gure urrutietan bizi diren baserritarrik bakartienak kale betean bizi direla!

      Geilo-tik pasa naiz ni, esate baterako, Oslo eta Bergen-en arteko bide erditsuan, mendi-mendian. Herrixka urrun hartantxe hil zen berriki Trygve Lie famatua, aspaldian NBEko lehendakari izana. Igarotzerakoan maiatzaren hondarrean ginen; eta eskualde menditsu garai haietan Geiloko aberrian bertan lakuak: hormaturik zeuden oraindik eta elurra inguru guzian nagusi. Eguraldia epela eta eguzkitsua izanagatik ere kaminoa elur lodian irekitako ildo estu sakon bat besterik ez zen. Gure Larraine edo Uztarroze hiri ondoko auzo erosoak iruditzen zaizkit Norvegiako herrixka haien ondoan.

      Itsasertzean jakina denez, eta Gulf Stream delakoari esker, giroa askoz epelagoa da. Osloko kaia ez bide da sekula ixten. Hiri ederra Oslo, itsasoko golkoak ugari eta ikusgarri, zurezko etxeak eta hormigoizkoak elkarren lehian ugaltzen ari; baina, Belgikan eta Holandan [Herbehereetan] bezala, familia-etxetxoak milaka hiriaren ondoko inguru guzian (Norvegiakoak, noski, denak zurez eginak).

      Kaiarengatik beharbada, eta arrain-azokari darion usainarengatik eskierki, gureago atzematen da Bergengo hiria. Kai zaharreko Hansea-ko etxeek eransten dute urruntasuna.

      Telemark-eko bakardadeetan baserri guziak dira zurezkoak; eta gauza bera baserri guzien ondoko ukuilua eta bizitegia. Hirukote horiek oso tipiko eta desberdin egiten dute ikuspena.

      Honek guziak, alabaina, ez luke etorlearen bihotza inarrosiko. Fiordoek hunkitzen dute bihotza. Eta Norvegiaz oroitzean, ikuskari bat dago gailen hura ezagutu duenarengan: fiordoak.

      Norvegia ez dago aldamenean. Baina olerkiaren ahalmena piztu edo indartu nahi duten euskaldun guziei aholku ziur bat emango diet nik: aukera gertatzen zaielarik, zalantzarik gabe fiordoen bakardadean elikatzera joan daitezela. Hardanger-ko eta Sogn-eko fiordoetara bereziki.

      Foss-eko erroitz ikaragarrietan behera iritsi nintzen ni iaz Ej-fiord eta Kinsarvik-a. Inoiz ez dut neure burua apalago eta ezdeusago ikusi, eta Izadiaren edertasun gupidagabea nabarmenago eta gaitzago xirripak ehunka metrotan behera, harkaitz gogorrak zut mila metroko paretak osatuz, kresal usaina ezin sarkorrago airean, itsas-gain geldi hura ispilu baten pareko, ontzi zuri-beltz hura fiordo-beso meharrean barrena urruntzen ari, goi eskerga guzietan elurra zuri-zuri; eta isiltasun giro hura urratuz, urrutiko xirripen zurrumurru jarraikian etengabe ari, anitz antxeta eta kaioren oihua... Gustave Doré-ren marrazkiek han dukete iturburua; eta horregatik izan ziren Danteren duin.

      Bake harrigarri hura ezagutu dutenek, ilunabar luzakor haietan pasean ibiltzeko zoriona ezagutu dutenek, ongi ulertzen naute: malenkoniaren Arkadia Norvegian dago.

      Baina Izadiak, Naturak, Norvegian hunkitzen badu ere, norvegiarrek berek ez gutxiago. Bergen-go inguruan, esate baterako, uharteak milaka daude, kilometrotan zehar sakabanaturik, eta ontzien bidea oso zail eginez. Harkaitzezko uhartetxo gogor askotan, zurezko etxe bakar bat ageri da: uharte hartan arrantzale-familia bat bizi da. Bat, eta ez bi. Handik bostehun metrora, beste uharte ñimiño batean, beste familia bakar bat. Eta abar. Bergena joateko (itsasoa oso nahasia ez badago...) ordubete behar da, edo ordu pare bat.

      Fiordoetan, halere, harrigarriagoa da ikusten dena. Fiordoetan dauden herriak oso txikiak dira: Ulvik, Odda, Ardal, Norheimsund. Edozein, herrixka txiki-txikiak dira. Eta Balestrand, esate baterako, koskorragoa baldin bada, estatuek egin dute handiago, Balestrand bakantza-leku baita. Hori hala izanik ere, fiordoetako harkaitzezko hormetan beretan zintzilikaturik, uretara jaisteko ere nondik joan daitekeen ulertzen ez delarik, etxetxoak agertzen dira han-hemenka...

      Norvegiarrak, aspaldiko bikingoak bezala, itsastarrak izatea derrigorrezkoa da. Itsastarrak eta artistak. Kon-Tiki-ren eratzailea norvegiarra izatea konprenitzekoa da, norvegiarra itsasoan eta mendian murgildua bizi baita. Hamsunen libururik ezagunenak, Nobel Saria balio izan zionak, Pan du izena; eta Pan Izadiaren jainkoa da.

      Zer eman du Norvegian mundu berriak? Aldakuntza handiak, noski. Norainokoak diren zail da jakiten.

      Baina Flugesand jaunak supermerkatuei buruz berriki esan duena oso gogoangarria iruditu zait: “Badago —dio Flugesandek—, eta nik nekatu gabe esaten dut behin eta berriz, Norvegiako pentsaera ere. Berriketa apur bat eginez erostea maite dugu guk. Giza hartu-eman horri atxikitzea oso inportantea iruditzen zaigu: helburutzat daukagu elkarketa-era horiek ez galtzea. Norvegiarren izaera da honen gakoa. Saltzailearen eta eroslearen arteko elkarrizketak lotura bat sortzen du gurean, eta lotura hori ez dugu inolaz ere galdu nahi”...

      Hau da Flugesand jaunak eman duen azalpena. Gertaerak izuturik baititu ekonomialariak eta amerikanismoa bertutetzat dutenak: alegia supermerkatuak ez dira batere aise ari Norvegian: jendeak ez ditu maite. Handienetako batzuk hetsi ere behar izan dute; eta beste mordo bat koloka omen dago. Garestixeago ordaindurik ere norvegiarrak alboko lagunari erostea nahiago du!

      Nola ukatuko beraz fiordoez gain badagoela Norvegian zer miretsirik?

Idahoko euskaldunekin

(Zeruko Argia, 1972-07-02,
Larresoro ezizenez)

      Snake River ibaiaren ildotik eta lurralde idorretan barrena joan ondoren, gure Boeing 727ak ekainaren 1ean Boiseko aireportuko lurra ukitu zuenean, eta leihatilatik hangar batean Idaho hitza irakurri genuenean, halako zirrara harrigarri batek astindu zuen gure bihotza: Idaho! (àida-ho esan behar). Bagenekien, euskaldun guztiek dakiten bezalatsu, aspaldidanik jo izaten dutela hara gure artzainek eta baserritarrek; baina, besterik ba ote genekien zehatz? Ezetz erantzun beharko.

      Aurten bazegoen Idahon orain arte sekula egina ez zena: euskal folklorez oratutako jai eder bat; eta euskaldun jendetza gaitza espero zen Boisen egun horietarako. Eta halaxe gertatu zen: igandean batez ere, ekainaren 4an, leku guztietatikako euskaldunak bildu ziren hara milaka: Idaho guztitik, Coloradotik, Nevadatik, Oregondik, Kaliforniatik, Mexikotik beretik gure hiru adiskide: ehunka eta milaka kilometro eginda, han ziren gure anaiak, alai eta zalapartatsu, txapelak zabal, euskal itxura ezin ukatua. 50.000 bizi dira gaur Idahon, Nevadan eta Kalifornian; beste milaka batzuk gainerakoetan. Boisen bertan (Idahoko hiriburuan) bost bat mila.

PUNTAKO EUSKALDUN BAT BOISEN

      Pizkunde honen sustraian, besteak beste, gizon isil apal bat: Pete Zenarruza. Idahon sortua (Sun Valleyn haren aita eta ama agurtzeko ohorea izan dugu: 1907an Bizkaitik joanak), gaur 54 urte, artzain ibilia, bizkaieraz lasai hitz egiteko gauza, Zenarruza jauna Idahoko Erresumako Secretary of State (alegia, Erresumako gobernaria edo, nolabait esateko); eta hango euskaldunen buruzagia da. Euskaldun jator gisa hitz gutxitako eta espantuen etsai, daukan postu gorenetik saiatzen ari da, eta lortzen, Idahoko jendea elkartzea eta esnatzea. Hegazkinlari trebe bikaina (geronek izan dugu froga eder bat Stanley Valleyra eta Sun Valleyra haren hegazkintxo horian eraman gaituelarik), gudu-garaian hegazkinlarien irakasle izana, milioi bat mile eginak ditu hegaz. Zenarruzak, beraz, bere hegazkina hartzea eta guk bizikleta hartzea... hor nonbait?

      Gure zain zegoen Zenarruza aireportuan; eta elkarrekin trukatu genituen lehenengo hitzak euskaraz izan ziren. Aireportuan zeuden bizkaitar andere batzuk une hartan; eta euskaraz entzun gintuztelarik, bero-bero eta besterik gabe musuz bete gintuzten. Hizkuntzak ematen duen ahaidetasuna ez baita hutsaren hurrena!

JAIA

      Jaiak berak bi egunez iraun du; baina ostiralean berean (ekainaren 2an) bazegoen lehendabiziko dantza eta kanta-saio bat. Miren Eguzkiñe Azaolak eraman zigun, gitarra eskuan eta edertasuna begitartean, kantu berriaren zantzua. Ikusgarrien aurkezpena ingelesez egin zen osoki; eta xehetasun honek eman zigun erdararen arroztasunaren neurri egoki bat. Ingelesez euskal festa batean?

      Igandean euskarazko meza eman zen belardian. Aldarea eta banderak eguzki dirdaitsuak argiturik, bazeukan ikuskari hark sekula ahaztuko ez dugun kutsua. Han bizi den Aita Garatea mintzatu zitzaigun jator eta ausarki; eta Aita Etxebarriaren zuzendaritzapean entzun ziren bazter haietan gure euskal kanturik ezagunenak.

ITZALEAN ARI IZAN DIREN LANGILEAK

      Hori guztia lortzeko, barruki gaitz hartako erakustokiak eraikitzeko, folklore-saioak prestatzeko, jendea biltzeko, karraskan lan-egin behar izan da. Eta gisa da izen batzuk agerraraztea.

      Joe Eiguren ezagutu dugu: egun hauetantxe emana zuen argitara, ingelesez, Euskal Herriari buruzko bere liburu berria. Eigurenek ematen ditu bestalde han euskarazko eskolak. Berriki emaztea galduta, Eigurenek hartu gintuen hasiera-hasieratik adiskide antzean, baita Lekeitioko doinua galanki eman ere.

      Lehenagotik ere ezaguna (orain dela bi urte Euskal Herrian izana) eta Zenarruzaren eta Eigurenen laguntzaile zintzo, Mirenek harrera bihozkorra eman zigun eta festaren eraikieran laguntza aparta eskaini.

      Beste antolatzaile bat, euskaltzale kartsua: Diana Urresti (Daiana, hangoen modura esateko). Andereño izateko errabian, eta euskaraz horretarako hobeki ez jakiteko nardatua, Dianak txalo jotzea merezi du.

      Julius Bilbao aipa dezadan ondoan: euskaraz gutxi jakin arren, euskaltzale fina da eta nortasun handikoa. Honen aita ere ezagutu dugu, Cascaden duen ostatuan, Boiseko iparraldean. Bai aitarengan bai semearengan Bizkaiko garra atzeman dugu fin.

      Euskaltzale kartsuak Erkiaga, Beristain eta Hormaetxea adiskideak ere, azkeneko hau Boiseko Euskal Etxeko buru.

      Denoi hemendik, lerro hauen bidez, gure zorion-opa eta eskerrik beroenak.

BI EUSKAL IRRATI

      Eskualde urrun haietan, igandero entzun daiteke euskara irratian, eta luzaz. Eta irrati-sail horien buruzagi eta sustatzaile, bi bizkaitar jator. (Bidenabar esan dezadan: Idahoko euskaldunak bizkaitarrak dira % 99... gutxienez!).

      Boisekoan andere bat, Espe Alegria; eta Elkokoan (Nevadan hau, beraz), Lopategi, bertsolariaren anaia. Biek egiten dute lan hori ia inoren laguntzarik gabe. Biek errezibitu gaituzte ezin hobeki, baita antena eskaini ere. Bioi hemendik, txalo eta mila esker anitz.

EUSKALDUNAK? AMERIKARRAK?

      Ia bereizkuntzarik gabe, hau da Idahon aurkitu dugun gertakari-legea.

      Lehenengo belaunean, jatorriz Bizkaiko baserritar, euskaldun hutsak eta bihotza Euskal Herrian, baina heziketarik ez; ingelesa ezagutu ez, edo gaizki, eta bizimodu garratza eta zaila ranch bakarti urrunetan.

      Bigarren belaunean, euskara etxean ikasia eta ingelesa kanpoan, Idahoko euskaldun mordo hau euskaldun dago oraindik; baina ez du Euskal Herrira itzultzeko gogorik erakusten. Ameriketako euskaldunena da. Bizimodu errazagoa izanik (edo guztiz erraza askotan!) belaun honek euskal garra badu, baina oinak han finkaturik.

      Hirugarren belaunean, berriz, euskara galdua da (ez beti halere: hirugarren belauneko euskaldun batzuk ezagutu ditugu). Eta hemen banaketa bat egin behar. Alde batetik, batzuk, gehienak, errotik amerikartuak; baina beste batzuk, gutxi izanik ere, Euskal Herriarekiko grina azkar batek eraginak, euskaldun sustraitzeko amorruan, Euskal Herrira etortzeko gogo nabarmenak eraginak ere badira.

BIZIMOLDEAZ BI HITZ

      Boiseko bizimoduak atsegin ematen du. Boise ez da Chicago, Los Angeles edo New York. Boisek 80.000 biztanle ditu; eta hiri baketsua da. Jendea ez da apartamentuetan bizi, kilometroetan barrena sakabanaturik dauden etxetxo eta txaletetan baizik. Ezagutu ditugun euskaldunek etxe ederrak dituzte, askotan, bizpahiru kotxe eder, errediza eta apaindura bikainak; eta, hitz batez, ekonomiaren aldetik, amerikar bizi-maila erosoan bide daude. Honen ondorioak ezagun dira pentsaeran.

      Boisen ez da beltzik ageri. Indio bakan batzuk (ez baita oso urrun, hegoaldetik, Owyheeko “erreserba”); baita espainolez mintzo diren txikano batzuk ere: beren kazeta iraultzailea kalean saltzen ari zen horietako batekin buruz buru hitz egiteko aukera izan genuen Boisen bertan.

      Elkon, Boisetik 400 kilometrora, gipuzkoar batzuk ezagutu genituen, Elko ez baita Idaho; eta hango joko-grinak eta kabaretismoak harrituta utzi gintuzten. Baina Nevada ez da Idaho; eta Nevadan hori guztia libro da, prostituzioa eta dibortzioa bezala. Elko herri txikia da: 8.000 biztanle; eta hauetako mila bat euskaldunak.

DATORREN URTEAN BI IKASTOLA FAR WESTEN

      Bai, jaunak: hauxe da asmoa. San Frantziskon zabalduko bide da bat; eta Boisen, Miren Rementeria andereño delarik, beste bat. Udara honetantxe izango dira horretarako harremanak, hain zuzen, gauzak zehatz jartzeko. Bi ikastola hauek Seaska deritzan ikastola-elkartearen menpean ibiliko dira.

      Eta Boisen, neronek ikusi dudanez, badaude beste bi andere, gutxienez, ikastola bana beren gain hartzeko gertu.

      Geroak erranen...

      Egun hauetan dator, Jon Bilbao irakaslearekin, Renoko eta Boiseko ikasle mordo bat, hirugarren belaunekoa. Zertara? Euskara ikastera, Euskal Herria ezagutzera, gurekin anaitasunezko lotura egitera. Uztaritzen eta Arantzazun izango ditugu uztailean eta abuztuan.

      Egingo ahal diegu merezi duten harrera!

Ongietorria Ozkabarteri

(Zeruko Argia, 1972-08-24)

      Bagenekien (edo jakin egin behar bederen) Najera [Naiara], gaur egun Errioxako herri, Nafarroako hiriburu izana dela. Bagenekien (edo jakin egin behar bederen) 1235 aldean errioxarrek tribunaletan euskaraz hitz egiteko zuten eskubidearen berri ere. Gaztelako merino delakoak (kanpotikako gobernari berriak), kasurik egin ez; eta erdaraz hitz eragin nahi izan zuelako, Ojacastroko alkateak preso altxatu zuela.

      Bagenekien (edo jakin egin behar bederen) J. B. Merino Urrutiaren eta besteren lan jakingarrien berri: orain dela hamabi urte argitaratu zuen honen guztiaren bilduma mamitsu bat Auñamendi Sortak, 14.a. Betidanik harritzen gintuen euskaldunok Errioxako leku-izenen lerrokada azkengabeak: aspaldiko Karagorri (erd. Calahorra), Karakarre-ren kide itxuraz (erd. Cárcar); eta Grakurri (erd. Alfaro). Eta karta bat begiratu hutsaz hauek ikusten genituen segidan: Ezkarai, Aiabarrena, Herramelluri, Otxanduri, Ollauri, Leiba, Sajazarra, Zihuri, Bizkarain, Angiano (nor ez oroituko Bergarako Angiozarrez?), Arizetako Birjina (erd. V. del Robledo), Leza ibaia, Isasa mendia, eta beste anitz eta anitz. Euskal izenen eta aztarnen jario oparoak gugan mukuru eginik, sinesbera jartzen ginen.

      Hori guztia, eta are askoz gehiago jakinik ere, La Rioja desde sus albores liburua irakurri eta ikusita, txunditurik gelditu gara. Gil del Río jaunaren liburuaz hauta daitekeen hitzik egokiena hauxe bailitzateke, nik uste: harridura. Errioxaren euskaltasunak harritu egiten gaitu. Zergatik harritzen? Gil del Ríoren liburuak mindu eta zauritu ere egiten bide gaitu geure barne-muinetan; eta geure ezjakintasunak estali izan digun euskal eskualde ahantziarekiko damua bizi-bizi sentiarazten. Ulertu eta sinetsi ez ezik, azkarki sentitzen dugu oraingoan. Ukitu ere egiten bide dugu Santo Domingo de la Calzada delakoa zinez dela Ozkabarte, eta gaur arte egia ezkutatu zaigula. Liburuko foto ederrek kutsu berbera uzten digute. Eta idazlearen luma-bihozkadak gure bihozkada bihurtzen dira.

      Merino Urrutiak aspaldi hasitako azterketak, dirudienez, askoz aurrerago eramango gaitu urteen buruan: Errioxa, jakintsuen hausnarketaren mailan aurrenik, gisa denez, eta herriaren sentimenduarenean gero, Araba, Lapurdi edo Bizkaiaren anaia egiazko bihur daiteke. Folkloreaz, pilotaz, akelarreez, eta anitz ohitura zaharrez zer esanik ez dago: Errioxak euskaldun aurpegia du osoki. Eta izana ere bai: XVI. mendean galdu zen euskara Errioxako mendebaldean. Askoz ere beranduago, hortaz, Bizkaiko, Arabako eta Nafarroako herrialde batzuetan baino. Oinarriak findu beharra dago, ordea. Euskal izenen mailan badago zer eginik. Eta ez Errioxan bakarrik. Lehen-lehenik Rioja-ren izenaz beraz. Ezen Rioja hori Río Oja balitz (sinesgaitza erdarakada hori aspaldiko mendeetan!), ulertu ezina bailitzateke La Rioja esatea, eta ez El Rioja. Badirudi, beraz. Larrioja hitza azaldu behar dela, osoan hartua; Elorrio azaldu behar den bezala, eta ez zenbait aldiz irakurri den El Orrio: Puente-Larraina (= Larrainzubi Gares), eta ez Puente la Reina; Casa-Larraina, eta ez Casa la Reina; Labarrieta (= Olabarrieta), eta ez Las Barrietas; eta abar. Hor ditugu-eta Larrañaga, Larrainzar, Olabarrieta, Elhorriaga... La Reinosa, era berean, Larrainosa-tik bilatu behar litzateke ene ustez.

      Rioja, era berean, Larrioja hitz osotik azaldu behar (gauza bera Larrun, frantsesez La Rhune!). Hots, antzinako Barolhak (eta dokumentuetan agertzen den forma zaharra “lh”-z idatzita dator, mari-xukaldeen euskararen mailatik irten diren guztiek dakiten bezala) Baroja eman badu, antzinako Zubilhanak Subijana, eta Urbillanak Ormijana, Larrioja hori LARREOLHA-k emana duke. Hain zuzen ere, Iparraldean badago La Réole izeneko herri bat, Garona ibaiaren hegian. Baina leku-izenen azterketa hori ez da gaurko gure arazoa. Hizkuntzalariek garbitu beharko dute, jakintzaren mailan eta hizkuntzaren zientziari dagozkion frogabideak baliatuz.

      Toponimiaren maila horretan geldituko ote da, ordea, Errioxaren arazoa? Horrela balitz, zer axola guri orain dela lau, bost edo zazpi mende Errioxan gertatzen edo mintzatzen zena? Aspaldiko kontuak! Hots, irakurleak dakikeen lur gorrian etzanda Gil del Ríoren liburua irakurtzen ari nintzelarik, Información Comercial Española aldizkaria hartu nuen (467-468 banako bikoitza); eta teknokraten izenburuan hau irakurri nuen: Hacia una nueva región vasca. Zenbait ekonomistaren lan-bilduma gotor hau, datuz josia, Madrilgo Unibertsitatean irakasle dagoen Saenz de Buruaga errioxarrak prestatu du; eta bildumaren ideia nagusitzat hau ageri da geroari buruz: La adscripción de la Rioja al área vasconavarra. Egia esateko, dio S. Buruagak, proposatzen den Euskal Herri “berri” hori ez da, izan, Euskal Herri zaharra baizik, Antso Handiaren Nafarroa zabala alegia. Errioxa, dio gutxi gorabehera, Euskal Herriko atal bat da; baina sus raíces vasconas fueron más rápidamente romanizadas. Errioxatikako ikuspegia Nafarroa eta Euskal Herria izan ziren antzina; eta ondoko urteetan Nafarroa eta Euskal Herria izango dira.

      Aspaldiko kontuak, horrela, BIHARKO kontu bihurtzen ari dira; eta Errioxako ekonomialariek hartzen bide dute kondairagileen segida. Geografiak, Kondairak, Folkloreak, Ekonomiak eta... errioxarren beren nahiak, bat eginik, Santo Domingo de la Calzada Ozkabarte izan zela eta Ozkabarte izango dela gogorarazten digute.

      Ate joka ari dira hegoaldean. Dei hau, bestalde, ez dugu lehenengo aldiz entzuten. Jakingo ahal dugu aditzen, lelo hertsi batzuk baztertzen, eta urrikirik gabe ukatutako anaia etxean onartzen!

Barkoxetik

(Zeruko Argia, 1972-09-10,
Larresoro ezizenez)

      “Zübü bat trebesa zazie, eta kotan goiti Etxahunia düzie barreiaturik”.

      Zuberotar doinu azkarrez eta laster esana, horrelako zerbait azaldu zaigu. Urrunxko utzia dugu Barkoxe. Burgia auzunetik mendebalderantz abiaturik, bide baketsu batetik goaz Arhaneko Kaperaren aldera (Chapelle de la Madeleine omen). Baserriak ugari dira, eta ez dirudite hutsik.

      Etxahunia non den bi aldiz galdetu dugu; eta erantzule izan diren bi baserritarrek, bi leku desberdinetan, argi eta garbi azaldu digute Etxahuniaren aztarnak non ikus daitezkeen. 1862an hil zen Etxahun; baina Etxahunen oroitzapena ez da bazter haietan galdu.

      Eta zubitxoa trebesatu, beraz, eta aldapa batean, ezkerretan, hari xixtrodunezko hesi batez inguraturik eta belar gaiztoek ausarki erasorik, hantxe dautza, bai, isilik, ia estalirik, Etxahunia izandakoaren murru hondakinak. Atalburuan fetxa harrigarri bat: “1863”. Etxahun bera 1862an hil zen. Zergatik 1863, hortaz? Haritxelharrek berak ez du garbiki esan. Eta xehetasun honetan ere Etxahunen zoritxar eta madarikazio etengabeen atal bat ikusi beharra bide dago: Etxahun hil ondoan eraikia Etxahunia...

      Bazterretako isiltasun guztizko hura azaldu ezinezkoa iruditu zait. Hiruzpalau kilometrora, beherean —eta ez Larrasketak zioen zazpi-zortzira— Barkoxeko etxeak sumatzen dira. Anitz muinok, hemen eta han jauzkari, xarma harrigarria kutsatzen dio hango ikuspegiari. Belardi gizen zabalak zuhaitz ilarek inguratzen eta ebakitzen dituzte, Kanbilluko mazelak nabartuz. Baserriek, habia ilunen antzera patarretan kokaturik, arbelezko teilatuak erakusten dituzte Barkoxeko eskualdeari, Urzari, Aspe eta Baretosko ibarrei bezala, bere doi jator berezia erantsiz.

      Eta ni neure kolkorako mintzo: “… bazter zerutar hauetan, ordea, odolez oratu da, eta oinazetan berriztatu, gizonaren paturik zaharrena eta trajeriarik mingarriena: Pierre Topet olerkariak maite zuen emakumea besteri utzi behar, eta bestek maite zuen emaztea, berriz, laido eta atsekabe iturri izanagatik ere berak jasan behar etxean...”. Egoera arrunta omen, jasan beharra eta hil beharra ere giza egoera arruntak diren moduan.

      Etxahunia zaharrakatuta dago, barreiatuta; Etxahunen bizia bezain zoritxarreko gertatu da Etxahuniaren segida: ijitoen babesleku izan ondoren, gaur... osinaga! Eta ni beldur batzuetan, askotan, gehiegitan omen, Topet eta Etxahunia bera ez ote diren Zuberoaren eta Euskal Herriaren suntsiketaren zantzu mingotsa. Ezen Etxahuniaren inguruetan Arhane, Madeleine bihurtu baita; Ustasu, Geus; Uhatzandi, Saison; Isuazi, Eysus; Ürrüstoi, Arrast; Inhasi, Feas; eta Berorize, Montory... Eta neronek frogatu dudanez, Berorize non den gaur nehork ez daki.

      Etxahuniatik aurrera aldapa gogortu egiten da. Handik metro gutxira 1834ko fetxa daraman baserri eder baten aztarnak ageri dira, erdizka mandio gisa erabiliak. Harri horiek ere Etxahunen lekuko izan ziren.

      Erretzu eta Madalenaren artetik joaki, liluragarria da benetan Atharratzerako bidea. Ezkerraldean, basa eta gogor, gailur zorrotzez egina, Auñamendiko katea ageri; eta beherean, sakabanaturik, arbel beltzezko baserri harrigarriak.

      Ez dio zorrik, halere, ene ustez, behereko bideak; alegia, Barkoxetik hasi eta Berorizetik Atharratzera doanak. Bihurgune itzaltsu batean, Baretusko mugan, Landarako bidarte ahantzia ikus daiteke. Tarteka, beti ilun, beti isil, beti arbel beltza estalgarri, baserri arkaiko bat. Noiz edo behin, bibotea trinko, euskal usaina aditu nahi dutenei baserritar bat lanean ari. Aspaldiko ez zaizkie Josibaiko 14 km bakarti horietan barrena ibili izanak damutuko.

      Bazterrak ederrak dira, bai.

      Baina Haritxelharrek berak bere liburu bikainean azaltzen duenez, ahoz aho eta bertsotan guganaino heldu den oroitzapena oraintsu ahitu da. Zergatik ahitu, bada? Barkoxtar eta zuberotar gazteak euskara zeharo baztertzen ari direlako.

      Adineko jendeak, hau egia da, euskaraz ari dira beren artean. Baina gazteak frantsesez. Barkoxe, Eskiula, Atharratze, Maule, eta Etxahunek orain dela ehun bat urte osoki euskaldun ezagutu zituen herriak, gaskoitzen ari dira. Euskara, bere horretan, traba zaie zuberotarrei, eta ez mintzabide. Ezjakintzaren tresna, eta ez jakintza bide. Are gutxiago irabazpide. Eta zuberotarrek euskara ahaztea erabaki dute.

      Etxahunen bertso apartak, horrela, belaunik belaun zuberotarren pozgarri izan ondoren, gaur liburuetan bildurik irakur daitezke, baina nekez Barkoxeko edo Atharratzeko gazteen ahotan, gazte jendeak ez baititu... konprenitzen! Etxahun arrotz ari da gertatzen bere sorterrian; eta Etxahuniaren hondakinak, horretara, suntsitu zen herri baten lekuko gerta daitezke laster bakardade zoragarri hartan.

      Suntsiketa kutsu bera hartzen ari da Burguko kaperan, harrizko atalburuan, irakur daitekeen oroitarri hau: “Barkochek Mariaren Concepcione Thonagabiari cholera demboran bere sokhorriçaliari. 1855”. Itzalitako herri baten aztarna huts laster? Nork konprenituko?

* * *

      Zer diot, ordea, konprenituko? Ezta ikusiko ere atalburu hori! Basabürüan (Zuberoa Garaian) 1940tik 1950era arte jaio direnen artean, bertan bizi ezinik, % 82ek egin diote alde Zuberoari.

      Barkoxe, beraz, arroztu egiten ari da; baina baita hustu ere. Zuberoa guztian 18.000 lagun bizi dira gaur. Probintzia oso bat izana, gaur Euskal Herriaren % 0,73 bihurturik!

      Lizeoan muntatua, Atharratzeko Erakusketa ikusgarriak ematen du datu hori; eta beste mila horrelako ere bai. Nekez sumatu ditzakete horrelako arazoak Bizkaiko mendebaldean bizi direnek. Zuberoako kezka nagusia, ordea, BAZTERREN HUSTUKETA da: zuberotar jendeketa behera doa aspaldi honetan, guztiz behera; eta baserriak residence secondaire bihurtzen hasi dira. Nor erosle? Zuberotarrak berak? Ez horixe! Zuberoa, horrela, kanpotarren ehiza-leku eta bakantza-eskualde HUTS ari da bihurtzen. Eta Zuberoako Sindikatu berriak, horretara, herrialdearen salmenta horren kontra jokatu nahi du ausarki. Aurkariak gutxi dira oraindik; baina gaur arte inor ez. Zuberoan turismoa izan baita hitz magikoa.

      Nola eutsi? Nekez. Diru bahiturak lortzeko 26 hektarea izan behar dira (ez baita gutxi). Hitz batez: baserritarrik ahulenek ez daukate dirulaguntza lortzerik. Aski dute, dio Atharratzeko Erakusketak, jendarme egin eta etxetik uxatu dituen sistema defenditu...

      Bizimodua zailegi da; eta emakumeek ez dute mendira ezkondu nahi. 59 artzain bizi dira Basabürüan mutilzahar, ezin ezkondurik, eta goiko alderdietako bakardade garratz hotzean bakarrik borrokan ari.

            lanak gütü biziazten

            lanak gütu hilazten

      irakurri dugu (behin bederen euskaraz!) Atharratzeko Erakusketan.

      Eta segidan: les écoles de nos villages, non rentables, sont fermées... donc obligation pour les parents d’envoyer les enfants hors de leur village. Eskolak hesten ari; negu minean ere haurrak urrutiraino bidali behar.

      Mauleko trena kendua izan da. Oloroe-Atharratze autobus lotura ere kendua. Kotxerik ez dutenek zer egingo? Hanka! La montagne est belle... lorsqu’il ne faut pas y vivre; mendia ederra da... bertan bizi behar ez delarik!

* * *

      Zuberoa txikia da. Baina zuberotarren bihotzak asaldatzen hasi dira.

      Alde batetik, ekonomiaz batez ere arduraturik, GEDS taldea sortu da Atharratzen; eta argitaratzen duen Jeiki kazeta, dohainik zabaldua, gogorra da, ausarta, egiatia (eta % 100ean frantsesez idatzia, dena esateko). Honen eragina Zuberoako Sindikatuan hasi da nabaritzen; turismokeriaren kontra, Iratiko txalet mordoaren kontra, Duboscq diputatuaren kontra.

      Erdalkuntzari buruz ere, garrasi zorrotzak entzuten hasi dira. Mauleko Le Miroir de la Soule kazetan (1972-VIII-12ko banakoan), Pierre Udoy zuzendariak izenpeturik, egiazko deiadar bat agertu da “euskara salbatzeko”. Udoyk, ohar batzuk egin ondoren, honela dio: Pour sauver le basque, il faut entreprendre une tache impossible: CHANGER LES ESPRITS.

      Eta izpirituak aldatzen hasiak dira, ez da dudarik. Arhaneko kaperako paretetan ikusi dugu. Eta Garindainen ere agertu da, ozenki, abuztuaren 14an Euskal Kantuaren festan. Frontoi berria gainezka; eta entzuleria, gaztez osatua, ezin beroago: 1.700 lagun! Gauza bertsua Ligin, hementxe azaldu nuenez, orain dela aste batzuk. Eta kantua ez da beti gexa:

            Basaburian Montori,

            han bazen jaun bat beillari...

      Bost kordako zuberotar tanbuia ez da gaur Zuberoan erabiltzen. Urzarin (Ossaun) bai, ordea. Bearnon, beraz. Tradizio mota hori galdua da.

      Garindainen sumatzen denak ekarriko ahal digu uzta hoberik!

Antigua amets

(Zeruko Argia, 1973-03-18,
Larresoro ezizenez)

      Egun-argia argiago bide da gaur eguerdian. Bazterrak baretu dira. Eta euri-jasen ondoren, oraindik lurra blai eginda dagoelarik, hortentsia adarretan erreparatu ditut ninika hezeak sortzen ari; eta, han-hemenka, mendi-mazeletan eta bide-ertzetan, kilinkondoen lore horiak. Zantzuok ez dute sekula huts egiten: udaberria heldu! Hurbil dugu udaberri miresgarria:

            Bedatsian dirade

            zühaiñak loratzen...

      Aurten, ordea, kanpotik-edo datorkit bedatse-aire fina, itsas-haizea kanpotik etorri ohi zaigun bezalatsu. Udaberria odolean nabariturik ere, etsipen eta kezka gehiegitan nahasirik sumatu uste dut. Landareen altsuma xamur guriok bestela begiratzen ninduten aspaldian; hori uste dut gaur bederen. Esperantza zen lehen udaberria, barne-tiraina; urteotan barrena, berriz, histu egin da nigan, loratu gabe zimeldu, barne-tiraina kanpoko haize bala epel bilakatu; eta gaur kanpotikako apaingarri aparta gisa datorkit.

      Egiazko udaberriak antzinako urteetan bilatu uste dut horrela. Udaberria lehen izan baitzen, lehenago, askoz ere lehenago, gaztaroa baino ere lehenago, oso urrungo urte urrun haietan... Picassok xuxen esana duen bezala, urteetan barrena oso nekez irauten baitu gugan haurtzaroan izan ginen poeta harrigarri hark. Liluraren sakona haurtzaroan! Gero, ondikotz, ezari-ezarian kamustua eta iraungia.

      Gero eta maizago gertatzen da bizian atzera-behar hori; eta zeren seinale den badakit. Zerorrek ere bai irakurle horrek.

      Ninika berriok, horretara, Txokolatene hartara eraman naute gaur; eta masusten garratza sentitu dut ahoan, eta orban moreak esku ahurretan erreparatu. “Haiek bai udaberriak!”, esango nuke bihotzez; gure aurrekoek esan izan duten bezala, eta gure ondokoek ere, gaur zernahi pentsatuagatik ere, esango duten bezala...

      Txokolateneko aska hura gogoratzen zait, horrela, ezinbestean bezala; eta hain gogoz hurrupatzen genuen gaineko iturria. Eta Altunaren etxea bururatzen zait, bihurgunean; eta aurrez aurre Marbil Berriko zuhaiztia; eta aldapa itzaltsuan gora arratsetan, isil-isilik eta elkarri gerritik heldurik, haren ondotik ezkutatzen ziren maitale-bikoteak (geure haurtzaro-begiez ikusirik, sekula ere iritsiko ez ziren adin eta mentura harrigarriak).

      Konporta Berriko bidea datorkit burura (nahiz konportaren azken burdinak dexente herdoildurik izan!); eta Lizarriturriko usain sarkorra sentitzen bide dut berriro, oraindik ere, gudu-garaian bezala, koipe eta koko urrinez oratua; eta Konporta errekako kiratsaz eta arratoiez berriro nardatzen bide naiz...

      Miramar Jauregiaren ondoko murrua sumatzen dut neure barruan. Itxuraz aldapan behereko ezkerraldetik azkenik gabea. Eta frontoia. Eta Txillardegi hitza irakurtzen bide dut berriz Matia kaleko harresi-atari hartan...

      Ezen Antiguan ezagutu baitut nik udaberria, kiratsez eta kresalez batera osatua, langile-soineko urdinez eta baserri-kutsuz ere mamitua; eta geroztik udaberririk ezagutu ez dudala iruditzen baitzait.

      Antiguara narama horregatik oroimenak; eta lehenengo ahuntzostoen urrin ederrak betiko suntsitua omen den euskal Antigua herrixka hartara narama bereziki.

      Danieltxo ikazkin gizarajoa ikusten ari bide naiz, beti zarpail jantzita, eta askotan gure irainen biktima. Eta Igarako bideko indiano harrigarri hura ikusten dut berriro, bizikletatik hamaika aldiz bezalaxe, beti ere bide ondoan aulki batean eserita, norarik gabe beti so... Eta Errota Berrl hartako sagardotegi iluna berrikusten ari naiz hortentsia-ninikez bestaldera, baserritarrez askotan betea; eta etxe ondoko xirripa; eta Errota Berriko Kandido mutiko jator hura, gurekin erdaraz fitsik ere ezin mintzatua!

      Antiguako euskalduntasun harrigarri hura ez dut geroztik ia inon kausitu. Lourdes-Txiki ondoan gertatu zait niri egundokoak euskara hutsez entzutea (beharbada Rekondoren izebaren batek boteak!); eta Arratzainen oinean, Igarako bide-muturrean beraz, Lesakako adiskide batek makilaldi gogor batetik salbatu izana, errabian zegoen baserritar hark ez baitzekien txintik erdaraz... Mila oroitzapenetan, eta parrokiaren ondoko eskolan bertan, ziplo isurtzen zen euskara hutsa Antiguako auzoan! Hazparne, Urketa eta Donapaleu berak Erdal Herri huts zaizkit, udaberria ezagutu nuen garaiko Antigua jator haren ondoan. Hantxe hozitu zen ene euskaltzaletasuna. Aldakuntza geroko hogeita-hamar urtek ekarri dute.

      Eta oroitzapenen ildotik abiatuz gero, Igeldoko funikularraren aldera narama ni baino sakonago dirudien zerbaitek. Tranbia zuriak sumatzen bide ditut oraindik, palmondo luze bakar haren ondotik kirrinka eta jiraka ari; eta etxe luze haren barruan txanpon batez pelikula labur bat eskaintzen zuen tresna hura dakusat, aspertu ere arte lagun guztiok begiratua eta birbegiratua. Gauza bera nesake musika-zilindroa zerabilkien tramankulu hartaz, egunero entzuna.

      Udaberriaren etorrerak, ordea, harago ere narama, gorago, Igeldo ez baina Txubillo deritzan tontorrera. Huraxe izan baita, uste dut, udaberriari dagokion gertalekua. Zubitxoen azpitik isuriz, hementxe dut, aurre-aurrean, Río Misterioso hartako krokodilo argitsua; eta kaioletako tximu zalapartariak, “Bartolo” itsusia buru; eta 1936ko guduan mendian harrapatutako “Ursula” hartzemea, urtetan barrena preso zahartua eta hila omen; eta karrusel beldurgarria, anitz garrasiren eragile; eta astotxo haiek, haurren eramaile otzan… Eta aldean etengabe nahasirik, beti ari eta ari… Guztiz oroitzapen xinpleak horiek oro, zeharo enetzako ahaztu-ezinak, arras ere ene bizi-udaberriari atxikiak…

      Gauza bat nuen, eta dut, Igeldon maiteenik: udaberrian bakarti zeuden atzealdeko pinudia eta pinuen arteko bidezidorrak, behin eta berriz bisitatuak. Hantxe entzun ditut nik isiltasun oso hartan Lizardiren “bizion oiñok”; eta hantxe ere, halako batez, Debussyren La Mer bikaina... Bakardade momentu haiexek izan dira agian neure bizian ezagutuko ditudan osoenak.

      Aspaldiko kontuak! Badakit.

      Ene hankek, ordea, ez dute hamabi urte honetan Txubillo maitatua zapaldu. Urte gehiegi: nik baino hobeki inork ez daki. Eta aurtengo lehenengo ninikek, altsumek eta muskilek, aurtengo udaberriko lehen aitzindariek, atzera naramate, Leku Ederrera, Txubillora, Igeldora; neure udaberri urruneraino naramate hain zuzen; Naturaren udaberriak ene biziera-udaberriari dei egingo bailio...

      Txubillo bakartiko udaberri hura enea baitzen. Oraingoa, berriz, zuhaitzena zait, txoriena, itsasoarena... Besteena ere bai. Udaberria gaztaroari baitatxekio osoki; irribarre oparoa ezkutuko neska maiteminduari datxekion bezala.

      Gaur, horrela, hortentsia-ninika horiek ikusi ondoren, Txubilloko Itsasalde isilera narama neure barruak, bidexka itzaltsu haietara, pinu-usaina darien eskualde adoratu haietara; eta, etxera beharrak eraginik, badantzut berriro, funikular-orroa urrunean gailen, egun hartan liluraturik entzun nuen Debussyren poema huraxe. Gaur badakit orduan nigan piztu zen esperantza-uhin harroa udaberri-uhin bortitza zenez, ez dela nigan inoiz mamurtuko. Baina besterentzako izanik ere, inoiz obratuko ez diren ametsen iturri izanik ere, ederra da udaberria; gizonak ezagut eta dasta dezakean olerkirik ederrena baita.

      Horregatik gaur, inoiz Txubilloko itsasaldera bihurtzeko “esperantza desesperatu” honek, orduan hainbatez, orduan baino ere areago agian, biziarazten nau; eta lilura zorotan kulunkatzen.

Selfridges eta Vishnu

(Zeruko Argia, 1973-04-22,
Larresoro ezizenez)

      Hotz zen urtarrileko goiz goibel lainotsu hartan. Baina Oxford Street-eko Saltoki nagusietan ez zen diferentziarik ageri; gora eta behera pilatzen ziren jende multzoak, eta bi estaiko autobus gorri ezagunek etengabe kurritzen zuten Londresko kale koloretsua. Bruselako Rue Neuve, Bordeleko Ste. Cathérine edo Anberesko Meir bezala, Londresko Oxford Street kontsumo-zibilizazioaren ikurtzat har daiteke: Selfridges magasin gaitzetik azken dendatxoraino helburu bakar bat bazterretan: nola gehiago sal.

      Eta horretan nintzela, hastapenetan izuti, gero eta ozenago, joan-etorriaren orroa etengabean pixkanaka gailentzen ari, txilin hotsa entzun nuen Ekialdetik. Gazte talde bat zetorren, hamar bat neska-mutilek osatua. Neskek paperak eta liburuxkak eskaintzen zituzten. Mutilak, berriz, dantzan eta kantari zetozen. Burua soil zeramaten, Saigongo bonzoek herrikoi egin duten itxuran gutxi gora-behera; eta denengan, buruaren atzealdean zintzilik, txintxosta ñimiño gisa, ile mordoxka bat ageri zen airean jauzkari. Gerrien parean loturik, atabaltzar harrigarriak zekartzaten; eta hatsaren lurrinari jaramonik egin gabe, Indiako erdi-soineko laranjaz ez bestez jantzirik, alai ekiten zioten beren kanta-dantza azkengabeari.

      Ikusleei ematen zieten kazeta bitxia hartu nuen. Letra handitan: Back to Godhead. Eta txikiagotan: The Magazine of the Hare Krishna Movement (n.º 47!). Neska gonaluze bat ondoratu zitzaidan, eta irribarrez txarteltxo bat eman zidan: You are cordially invited to the Radha Krishna Temple - 7, Bury Place - Bloomsbury, W.C.1, London.

      Txundituta gelditu nintzen. Selfridges-enetik metro batzuetara, Vishnu-ren mezua neukan eskuetan! Gazte haien barne-ausardia! Eta taldea dantza eta dantza, eta taigabe dantza; eta kanta bera ari, nik uste:

            Hare Krishna,

            Hare Krishna,

            Krishna, Krishna,

            Hare Hare.

      Arthur Köstler irakurri ondoren, nekez sinets daiteke India sinestun zoragarrian. Baina gazte haiek ikusita, Asiako India egiazkoan zeharo bederen sinesterik ez badago ere, geure barruan daramagun India horretan sinetsi nuen. Eta gazte haien mezu kementsuak nigan oihartzun harrigarriak lortzen zituela erreparatu nuen. Retour du refoulé ote? Ez dakit. Baina gazte burusoil laranjatsu haiek goiz hartan ematen zuten lekukotasunak, barne-muinetan ukitzen zuen. Neska-mutil haiek dantzan eta kantuz ari, kontsumoaren erdigunean bertan esaten baitzioten “utikan” kontsumo zibilizazio harroputz huts honi.

      Beti miretsi ditut egiazko provo-ak, beren buruz provo direnak, alegia; correcto-ak, aprobetxategiak, moldakorrak eta “haizeak nora zapiak hara” moduko gizonak betidanik ere mespretxatu eta mespretxatzen ditudan bezala. Ez ditut kameleoiak maite! Oxford Streeteko talde hura, horretara, oso gogoko nuen. Aitor dut.

      Gure segurantzia giro ustelean, egiazko ostikoak iruditu zitzaizkidan aldizkariaren ekarriak. Azalean, perlaz eta bitxiz ederturik (josirik hobe!) neskatila bat heriotzatik libratzen duen soma famatua txirla batetik edaten ari. Liburuxkaren barruan, berriz, Vishnuisten bilduma txiki bat: irudi batean Krishna txirula jotzen ari; anitz fototan ageri, bestalde, His Divine Grace A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada jauna, gaur Krishnaren lekuko nagusia ageri denez; orrialde oso bat Yoga eta Bhâgavad-Gita-ren azken argitaraketen berri emateko...

      Ebanjelio hindua den Bhagavad-Gita-ren aipamenak topatu nituen erruz, han eta hemen; eta denok iruditu zitzaizkidan mini-skirt eta takoi nabarmenen Londresen (eta Donostian eta Iruñean) probokazio eta kitzika huts: “Krishna Mugimendua Pertsona Absolutuaren ZIENTZIA-hurbilkera bat da... Animalien EKONOMIA-beharrak gureak bezain inportanteak dira... Prestuki jokatu beharra dago, HURRENGO BIZIAN jaiotza on bat izateko... Krishna berbera mintzatu zaio gizonari BIBLIAN eta Koranen”... Eta abar.

      Gaurko teknikeriaren salaketa (maya-ren ekarle delako, lilura, ALIENAZIO ekarle delako) aurkitu nuen; eta hinduista heterodoxo baina guztiz aparta izan zen Gandhiz oroitu nintzen; bai hartaz, bai gaurko Vinoba Bhave harrigarriaz; bai izpiritu-gidari hindu guztiek, Vedaren eraginaz, gaurtxe arte munduari eta zibilizazio teknikari atxiki dioten mespretxu osoaz.

      Batzuetan Marko Aurelioz oroitu nintzen: “Egintzaz beraz ardura hadi —zioen Krishnak, Vishnu-ren azken gizakundeak— eta ez behin ere egintza horren bitartez izango dituzkean fruituez”...

      Eta Anti-Düring gehiegi eta Bhagavad-Gita gutxiegi irakurtzen direla ulertu nuen; eta honetan ez dagoela zer pozturik, ez zer loriaturik. Gizona eta gizonaren egarriak ez baitira atzo agertu. Eta gaurko hazkurri eta edariek ok egin arte higuinduko baitute laster: sei Krishna-biltoki Alemanian, bost Britainia Handian, lau Frantzian, bat Belgikan, bat Holandan [Herbehereetan], dozenaka Ameriketako Estatu Batuetan...

      Oxford Streeteko gazte multzo hura, horrela, geroaren aitzindari argitsua iruditu zitzaidan, eta ez ihartutako mundu zaharkote baten azken arrastoa. Sanâtana Dharma zaharra xehetasunetan xuxena ez bada ere, egia da funtsean; eta hurrengo ideia-mugimenduaren iragarle batzuk ezagutu nituela segur izan nintzen.

      Gaurko filosofia batzuk, alderantziz, funtsean gezurra direla esan behar da, nahiz xehetasunetan egia izan.

      Oraindik ere horrela, txilinak orroan gailen eta dantza etengabean, talde hura neure barruan gogoratzen dudalarik, sinbolo bat ikusi nuela iruditzen zait: gazte haiek ez ziren Selfridgesera joaten ari, Selfridgesetik itzultzen baizik.

Idaho

(Zeruko Argia, 1973-07-1/8,
Larresoro ezizenez)

      Urtebete joan da Idahoko lurralde zabal urrunetan izan nintzenez geroztik.

      Bidaiak (irakurleak dakikeenez) ez beti nik neure kabuz eta desiraz hautaturik, eta Globe Trotter bat ez izanik ere, munduan zehar pitin bat ibilia naizela iruditzen zait. Eta euskaldunen multzoak anitz lekutan ezagutuak ditut.

      Zergatik, beraz, Idahotik ekarritako oroitzapena denetan gailen? Zergatik ote?

      Hauxe hasi naiz gaur neure buruan ikertzen.

      Baina ez naiz neure buruaz mintzatuko; nahiz eta, hein batez, idazlea beti ere, eta besterik ezinean, bere buruaz mintzo bada ere. Oso neureak nituzkeen arrazoietatik at, beraz, zerk gailenarazten ote du Boisekoa kanpoan igarotako egonaldi guztien artean?

      Noski! Boisen, Bruselan eta non-nahi, bi multzotan bana daitezke bertako euskaldunak: batera, inoiz sorterrira bihurtzeaz osotara etsi, eta zeharo bertakotzen saiatzen direnak bil ditzakegu; bestera, berriz, besoak han, baina bihotzak eta esperantzak Euskal Herrian atxiki dituztenak.

      Hots, Parisen, Bruselan, Londresen, iruditzen zaidanez, euskaldunik gehienek, noiz izanen den ez badakite ere, “halako batez” etxera etortzeko asmoa dute. Kilometro gehiegi ez izanik, nahi izanez gero bederen etorri egin litezkeela iruditzen zaie. Parisen batez ere, eguneroko bizieraren gogorrak, gogoaren mailan bederen, uxatu egiten ditu hara joandakoak, eta sorterrira itzultzera bultzatzen. Oso amorraturik ere, eta beharbada amorruarengatik beragatik ere bai, noizbait honetaratzeko asmoa ez da haiengan iraungi. Bakantzetan, eta (ustez) nahi dutenean, hona etor, haizea har, garo-usaina hatsar, eta berriz... “urrungo lantegira” bihur.

      Brelek ederki kantatu duen Flandriako zelai goibel azkengabea, Jon Mirandek madarikatzen zuen paristar bulego ziztrina, Londresko giza-itsaso gaitza, hor daude, bai, eguneroko biziari itsatsirik. Baina, ustez bederen, utzi egin daitezke. Atzerrialdiak, osoa gerta badaiteke ere, ez dirudi osoa; ez bide datorkio inori goitik behera eta ezinbestean ezarria. Londresko, Bruselako, Pariseko euskaldunek, ene ustez, ez dute BETIKO urrundu direnik sinesten. Noizbehinka labur daitekeen atzerrialdian daude, hori bai; pitin bat bolada baterako lantegia urruti atzeman duenaren antzera.

      Idahon, berriz, besterik da, iruditzen zaidanez. Urruti ageri da Euskal Herria Boisetik, urrutiegi, oso urruti, BETIKO URRUTI.

      Arrotza da giroa arrunt Idahon. Hizkuntza arrotz, bizimodua arrotz, basamortu gaitzak arrotz, mendi zuri eskergak arrotz, bakardade azkengabeak arrotz, indioak eta txikanoak arrotz, ekonomiazko bizi-maila gorena arrotz, herrien hirigintza arrotz, “Far West” hartako azken aztarna harrigarriak arrotz... Idaho atzerri da osoki.

      Eta Idahotik, nahi izanik ere, ez bide da itzultzen; ez da Parisetik bezala itzultzen. “Jet” modernoek uste zindo hau pitin batez arindurik ere, askoren bihotz zolaren hondoan ehortzirik ideia berbera datza, nik uste: “Adio ene maitea, adio sekulako!”. Betiko agur, bai anarteko maitasun guztiei, betiko agur sorterriari. Eta BETI hitzak oihartzun ozenak pizten ditu gizonarengan, hilkorra dela uste baino hobeki dakielako.

      Hots, ederki zioen berriki Escarpitek, txalogarria dela, ikasle eta intelektual langileen asmoa: langilearen egoera bolada batez zuzenki, buruz buru, lanean bertan eta esku ahurrak maskurturik, ezagutzea; baina —zioen kazetari famatuak— langile-egoeraren betikotasuna galtzen dutelarik, funtsezkoena galtzen dute hain zuzen: EZIN IHES EGIN.

      Eta, uste dudanez, Idahora datorrena, betiko etorri da; eta badaki, eta egunero frogatzen du.

      Nola etorria, edo nork edo zerk etorrarazia Idahora, bestalde? Atzerrialdi bati, berariaz hautatua izan denean, “turismo” deritza; eta erdizka bederen (ustez bederen!) utz daitekeen atzerrialdia, ez da, izan, egiazko atzerri-muinez oratua. Idahoraz gero, berriz, horrelakorik ez. Bizi beharrak sortu du Euskal Herrian euskaldun “menturazale” eta “ibiltari” horren gezurra. “Ford” eder luze distiranten atzetik ere, borondatetik AT mamitu da bidaia eta sorterria utzi beharra; atzerrialdia (betiko, gehienetan) KANPOTIK onarrarazirik bezala nagusitu zaie hangoei. Atzerria, kasu honetan, inguramendua edo eguraldia bezalatsu itsasten da, nahiaz bestaldetik.

      Eta Sun Valleyz oroitu naiz; Norvegiako fiordoekin batera neure bizi guztian ezagutu dudan eskualderik ederrena. Hantxe hil dira aurten, ordea, Idahoko Sekretario den Zenarruza jaunaren bi gurasoak, iaz nik biak bizirik ezagututa. Mende honen hasieran hara iritsiak, hantxe hil dira, atzerrian; eta olerki-ametsik oparoenak mami daitezkeen eskualde zoragarri hartan zendu. Heriotzak han ere kolpatzen baitu.

      Izadia, natura, ezin ederrago, ezin birjinago, ezin aratzago. Amets guztiak zilegi; baina... han.

      Eta tximista batek argitu nau bat-batean: arrotz... betiko... irten ezin... bazterrak eder, miresgarri... ametsak oro zilegi... baso eder bat Payette Lake ezin ederragoaren ondoan... hiltzera bertan kondenaturik... Gizona! Gizonaren zortea zaio Idaho euskaldunari! Honetxek markatu nau, eta ez nekien! Parte batez bederen hauxe izan daiteke egia.

      Eta Kafkaz oroitu naiz, eta Beckettez, eta Jeans astronomoaz; eta, nola ez, Pascalez: “Gizonaren itsutasuna, gabezia eta eskasia ikustean; Kosmos guztia mutu, eta gizona abandonaturik eta argirik gabe, itxuraz mundu zoko xume honetan errebelaturik, bere burura bildurik antzematean; bere horretan nork ezarri ote duen ez dakielarik, zertara etorri ote den eta hil ondoren zer bilakatuko ote den ezin ulerturik, eta inolako ezagueraz jabetzeko gauza ez delarik, dardaratu egiten naiz; gizon bat loak harturik estekatu, eta uharte idor soil beldurgarri batera eramanda, iratzartzean bere hartatik nondik edo nola ihes eginen ezin asmaturik, laztu egingo litzatekeen bezala”...

      Ahaztu egin ohi zaigun geure atzerritartasun funtsezkoa piztu zen nigan Boisen, orain konprenitu dudanez. Giza zorte ezkutua da nigan euskaldun urrun haien egoera, ene ispilua izan ziren; eta horregatik daramazkit bihotzean iltzaturik.

      Atzerrian hil beharra! Horra hor Idahoren mezu hitz gabea. Etsi beharrak arrotzago eginarazten euskaldunak; eta ezin etsiak malenkoniatsuago, zoritxarrekoago eta tristeago. Egia zuen Irazusta zorigaitzekoak. Eta egia dute hurrengo belaunean, amerikar asko eta oso euskaldun gutxi aurkitu uste dutenek. Idahoko euskaldunen barne-egoera latzegia baita. Ezin eten, ezin itzul. Ezin aukera. Seme-alabentzako horrelako kinka gaiztorik nahi ez izateaz, nor harrituko? Zirt edo zart egin behar horretan, gehienek: “Adio sekulako... gure ondokoek bederen!”...

      Eta Parisen ikusi ohi nuen Jabier Landaburu kezkatuaren aitor samin hura bururatzen zait: Lo más terrible sería para mí terminar un día enterrado en uno de estos cementerios de banlieue de París. Eta ez behin bakarrik entzuna, ez pentsa. Gizajoa! Han hil baitzen hura ere, zain, gaur gorputza Donibanen badatza ere.

      Atzerrian hil beharra! Gizon ororen patua. Eta horregatixe, nik uste, Idahoko oroitzapenak denetan gailen.

      Atzerrian hil beharra... Atzerritarren artean hil beharra ere bai! Ahazturik hil beharra, bai; baina arrotzen artean eta ilarako azkena hiltzeko segurantzia ere bai. Horra hor Idahoko euskaldun multzoaren geroa: arrotz gisa suntsitu beharra.

      Eta hau ere, zalantzarik ez, inkontzientearen mailan bederen, oso ilunpetan bestelakoturik ere, Euskal Herriaren irudia izan date; eta berriz ere, hortaz, ene bihotzean itsatsi...

      Idaho! Atzerrian hil beharra! Kafka judua zen, Camus aljeriarra, Unamuno euskalduna; eta hirurok beren herrien jatorrizko izaeraren ukatzaile. Zergatik ote?

      Pascal... jansenista zen, eta deserrian ikusten zuen gizona. Ezer sakonik esan ote lezake bestela atzerriaren gogorraz, erbesteko ur garratzik inoiz dastatu ez lukeenak?

Usterik gabeko elkarrizketa bat

(Zeruko Argia, 1973-10-21,
Larresoro ezizenez)

      Bazkaltegi apal herrikoi batean nagoelarik, bi beltz gazte egokitu zaizkit ondo-ondoan. Europar modura jantzia bata; kolore nabarmenetako alkandora bitxi batez, berriz, bestea. Eta, berariaz ezer aditzeko gogorik batere gabe ere, berehala konturatu naiz egoeraz: bi beltz haiek zerabilten hizkuntza hura ez zela enetzako ezaguna, ezta urrundik ere! Eta galde egin diet:

      — Barka ezazue. Zer hizkuntzaz ari zarete? Oso jakin-min naukazue. Ez da arrastorik ere ulertzen.

      Irribarre egin dute biek. Eta europar janzkerarenak, oso frantses egokian, honela erantzun:

      — Sarakolez ari gaituzu. Senegalen badaude etnia batzuk; eta horietako bat, eta ez zabalena edo inportanteena, gure “sarakole” hau duzu.

      — Hara! —nik—. Senegaldarrak zarete, hortaz?

      — Ez, bada —beti europar janzkerakoa bien izenean edo mintzo—. Ni neu bai, ni Senegaldarra naiz. Baina ene adiskide hau Gambiakoa da. Badakizu Gambia non den? Ez Zambia gero...!

      — Bai, bai, badakit gutxi gorabehera —nik erantzun—. Senegalen hegoaldeko mugaren luzean dagoen erresuma txiki bat da Gambia, oso hertsia. Ez da hori?

      — Justu! Horixe duzu Gambia. Ene adiskidea hangoa da.

      — Eta, non ezagutu duzue elkar?

      — Parisen. Eta paperen aldetik elkarrekiko atzerritar izanagatik ere, hemen gaituzu biok barra-barra geure etxe-hizkuntzaz mintzatzen ari. Ez dugu sekula frantsesez egiten geure artean, jakina...

      Kolonialismoaren mugak, betidanik eta non-nahi, funsgabeak, zatitzaileak eta eragabeak direna, nork ez du inoiz entzun? Egia. Nik ere banekien. Baina ustekabeko baiespen horrek mila teoriak baino finkatuago utzi nau iritzi horretan: Afrikan, Asian, Europan, erresumen arteko mugak ez dira ia inon herrien errespetuan markatu, herriez trufatuz eta iseka eginez baizik. Gambia eta Senegalen artekoa ezpal berekoa da.

      — Senegalgo etnia nagusia —ekin dio ene lagunak— wolof izenekoa da. Baina, oraingoz bederen, frantsesa da guztion lege-hizkuntza nagusia. Badira liburu batzuk, hori bai, sarakole herriaz; baina eskola eta administrazioa ez dira sarakolezkoak, ez wolofezkoak, frantsesezkoak baizik.

      — Eta, ez duzue zelebre aurkitzen zeuen egoera hori guztia?

      — Bai, jakina —sarakoleak hitz—. Baina Afrikako mugak eta Europakoak ez dira berdinak. Gambiaren eta Senegalen arteko muga hori, esate baterako, bost axola zaigu guri. Ene adiskide hau eta biok herrikideak gara, eta kitto. Eta oihan haietan beretan, areago. Muga horiek Europatik ikusirik badute axola. Handik beretik, batere ez. Ez daki hango inork non diren ere...

      — Benetan hori?

      — Noski! Europarrok ez duzue Afrika konprenitzen. Hura oso da diferentea, zinez. Gure artean, esate baterako, inon ez da gertatzen inork norberaren hizkuntzaz besterik ezer ez jakitea. Han denok dakizkigu, geureaz gain, eta gutxi gorabehera bederen, bi, hiru, are lau hizkuntza ere; eta horrela inguruetako etnia guztiak, praktikaren eta egiazko bizieraren mailan, oso loturik daude, gaurko Europan sumatu ere egin ezin daitekeen eran.

      — Europa zaharrean horrelako zerbait bazela esan daiteke beharbada. [Bidarteko, Oragarreko eta Barkoxeko baserritar zaharrek askotan dakite gaskoiz].

      — Afrikako mendebaldean, konparazio batez —ekin zion ene lagunak— anitzek daki hausa hizkuntza (baita Nigeriatik at ere); eta merkatalgoan eta gainerako harremanetan maiz erabiltzen. Gauza bera, beste lurraldetan, swahili delakoa.

      — Nolanahi ere —nik galde— badirudi zuek ez duzuela gutxietsirik gertatzeko beldurrik; eta zeuen hizkuntzaz baliatzen zaretela lasai. Ez da hala?

      — Horretan ere, zuek europarrok ez gaituzue ongi ulertzen. Guk ez baitugu europarren alderditik gaizki hartuak, zapuztuak eta gutxietsiak izateko beldurrik. Gure artean, baita ezikasiek berek ere, jasan dugun kolonialismoaren gakoa konprenitzen dute; eta gero eta azkarkiago agertzen dugu geure nortasuna.

      — Memmi ezagutzen duzue? Kolonialismo eta inperialismo arazo horietaz, inor ez da sekula mintzatu, ene ustez, Albert Memmi baino zehazkiago eta zorrozkiago. Portrait du Colonisé, L’Homme Dominé, ahantzi ezinezko liburuak dira.

      — Ez dut Memmi ezagutzen. Baina kolonialismoa ulertu dut; eta denok dugu ulertu, baita Afrikako xumeenek ere. Apartheid-en arazoa, portugesen zanpaketa lotsagarria, neo-kolonialismoaren jukutriak eta azpikeriak, denok sentitzen ditugu; eta barne-mugimenduz garbiki ulertzen. Ez zalantzarik egin. Europarren laguntza gabe ere bai. Indarra falta dugu. Maok indarra eman dio Txinari, eta Txina gaur errespetatua da non-nahi.

      — Ez dizu hori inork ukatuko. Memmi, bestalde, afrikarra da: tunisiarra hain zuzen. Judua bada ere.

      — Bai, bai. Haren aditzea badut. Baina guk orain geure muinetik beretik abiatu behar dugu, geure haragiaz nagusitzetik. Ene adiskidea eta biok, esate baterako, mahomatarrak gara teorian, Senegal eta Gambiako % 90 bezala. Eta gainerakoak, teorian beti, kristauak omen. Baina belaun berriak oihanetako leinuen jakindurian eta gure erlijio zahar animistetan bilatzen du izpiritu-hats berria. Kristautasuna eta mahomatartasuna, anaia bikiak dira guretzako: bata eta bestea inperialismoaren bitartez sarraraziak. Ez ditugu ezertarako behar. Gure tradizioan bilatu behar dugu egia. Gure mundua eta zuena ez dira berdinak. Zuen egiak ez digu Afrikan balio.

      — Ez zarete zoriontsu, beraz, lurralde hauetan... —nik galde.

      — Ezta inondik ere! Afrikara nahi dugu, eta afrikatartu nahi ere bai. Hemen, Europan, dena da hotza, eta norberekeriak, indibidualkeriak, multzo-ideia, herritasuna, eihartu du. Afrikan, berriz, multzo-giroa, talde-gogoa, elkarte-nahia, anaitasuna, bizirik daude oraindik. Hots, hotzak hiltzen du Europa, nor bere burura bildua izateak. Burgesiak, eta nork bere aldetik jokatzeko grinak, ekarri duten hotzak hiltzen zaituzte. Guk ez dugu horrelakorik nahi. Geure herrietan gizartetasuna, multzoen berotasuna eta kidetasuna, nahi eta bilatzen ditugu. Ez hemengo populu koloregabe, hotz eta sustraigabe hauek...

      Eta bide beretik jarraitu du oso irmoki. Eta beti mamitsu. Nola ukatuko afalondo horretan sarakole ustekabeko lagun horiek asko eta asko irakatsi zidatenik?

Getarian halako batez

(Zeruko Argia, 1973-12-09,
Larresoro ezizenez)

      Euskal Herria kanpotarrez, tximiniaz eta kiratsez mukururaino betetzen ari zaigun honetan, populurik gabeko eskualde hutsik aurkitzeak badu halako xarma berezia. Ekiza deritzanak bere azken artikuluan berriro gogoratu digunez, euskal xoko bakartien aurkikundean eta azalbidean Latxaga dugu maisu.

      Nik neuk ere, batzuetan behintzat, bilaketa horietara lerratzeko joera nabaritu ohi izan dut neure buruan; baina ez dut amore eman nahi izaten. Zergatik den azaltzea luzeegia litzateke.

      Orain dela gutxi, esate baterako, “Lapurdi ahantziaz” bi hitz esateko asmoa izan nuen: Ahurtiz, Urketaz, Lehuntzez, Aturri ondoko gure herrixka isilez beraz. Momentuan berean ez nuen egin, ordea; eta neure asmo hura inoiz mamituko ez dudan beldur naiz.

      Gaur banoa, ordea; eta lerro hauetan mintzatuko natzaizuen Lapurdiko beste eskualde hau ez dago Lehuntzeko dorre hirukuna dagokeen moduan ahantzirik. Ez dago era berean hutsik ere. Baina ahantzia dago, hein batez, Getaria zenbait alderditatik; eta Zeruko Argia-ren irakurle askori ezezagun ere gerta dakiokeela uste dut. Non da Iparraldeko Getaria?

* * *

      Giroa epel, zerua garden, itsasoa bare, ur-behera hartan arrokak tarteka agerian... Goiz ederra azaro hondarreko hau. Ederra izaten da udazkena Euskal Herrian!

      Eta Getaria aldera abiatu naiz, beste askotan bezala. Zerk erakartzen ote nau hara? Ez dakit, benetan.

      Itsas-hegitik joan naiz gaur. Erromardiko hondartza zabalean agure bakar bat topatu dut, zakur kaskar bat lagun, itsasora so geldi-geldirik, giroaren baretasunak bareturik bezala. Ez urruti, Arxilua eta Xibauko muturren artean, hiruzpalau ontzi arrantzan ari, eta itsas gainalde urdina kolorez nabartuz: berde, gorri, zuri. Udarako kazeta-saltzailearen egurrezko txabola, hetsita; hondartzarako bideko etxe asko, gehienak, hetsita; eta eskualde bakartian inortxo ere ez, ezertxo ere ez: agurea eta biok, eta zakurra hondartza zabalean erotua bezala korrika, eta abar piloak eta plastikozko hondakinak han eta hemen metaturik. Arrokak doi-doi ageri, ilun, ia-ia beltz itxuraz; eta uhin ezin ttipiagoak han eta hemen lehertzen, apar zuriz irribarre egiten, eta berriro ere, hondar ertzera baino lehen, ur urdinera biltzen. Bikainak dira itsaso txikian hondartza arrokatsu bakartiak! Ikuskari arrunta olatutxo nagi haien ibilerarena; eta ahaztu ezina halere, Izadiak eskaintzen dizkigun atsegin isilak oro bezala.

      Iparralderago joan, eta kaxko batetik begiratu dut Xibauko hondargune borobil polita, golko basatien ilaran bigarrena. Hondar uztaia osorik zetzan han, beherean, eta inor ere ez inguruetan. Donibanetik bost bat kilometrora Ozeanian gerta nintekeen bezalatsu...

      Seiehunen bat metro aurrerago, eta Maiarkoeniako puntta pasata, Zenitz-Akotzeko hondartzara iritsi naiz; eta ez beste biak baino jendetsuago atzeman. “Millazketa” irakurri nahi nukeen lekuan Plage Les Tamaris irakurri dut. Parking gaitza eta berria oso-osoa enetzako! Bazter basa hartan ere, inor ez: bakardadea bakarrik, eta itsas uhinak nagiki lehertzen ari.

      Eta Getariara iritsi naiz.

* * *

      Goitikako bide zuhaiztsuan barrena sartuz gero, eskuinaldeko txalet zaharren xarmak hunkitzen du. Denak hutsik itxuraz. Eta luzean jokatzeko frontoian ere inor ez. Eta aurrez aurreko horman hau irakurri dut: “Herriko Etchea”. Baina inguruetan inor ez.

      Trenaren gaineko zubitxoaren aldera joan naiz: estazioa hutsik zegoen, euskal tankerako ostatu gaitzak hetsita, ia dendak oro berdin. Harakina eta okina harrapatu ditut eguzkitan zutik, atean so eta zain; eta denda batean, ez bitan, andere pare bat ikusi dut presarik gabeko berriketan. Doinua ez zuten bertakoa; eta euskaraz ari ez zirela esateko beharrik ba al dago?

      Zubitxoa pasata, Mimiagueren denda zabalik; eta honen atzean dagoen talaiatxora joan naiz. Eta bestetan bezala hantxe gelditu naiz begira. Harrituta. Zerk hunkitzen ote nau han horren bereziki?

      Kanaberak besaburuetan hagoan ekarki, eta oski gisa bota zuri gaitzak, hantxe zetozen bi arrantzale, hondarretan barrena, Bidarte aldetik. Eta, Getarian beti ere bezala, olatuak hantxe lehertzen ziren, aurrez aurre, eta giroa itsas zurrumurru etengabeaz oratzen. Ur zurrumurruan bizi diren herrixka dira Cauterets eta Getaria. Getarian Cauteretsez eta La Raillerez oroitzen naiz; eta Cauteretsen Getariaz.

      Milazken artetik bidezidorrak, gora eta behera. Dena dago aldats gorrian Getarian. Behereko kalearen gainetik, zubi konkordun zurixka bitxi bat, itsusia beharbada, haurtzaro kutsukoa eskierki. Eta itsasora begira, kubista pleguan agian eraikiak, alimaleko etxe batzuk, kresalak eskastuak. Zer ote du beraz Getariak? Badu zerbait halere, ez da dudarik. Karrikatxoen elkargainka bera ote da? Labirintoaren trinkoa? Tren estazioaren xinplea? Dena jostailu gisa eta eskuartean antzematea ote? Dena batera: Getaria naifen paradisua litzateke.

      Giro olerkitsu hartan ez gazte izana damutzen zaio inori.

      Eta hantxe gazte izanak eta haziak eskierki betiko markatzen.

      Hiribarren olerkariak bazekien:

            Nihon guti etxerik hain xuriki denik,

            nahiz orok kanpoa duten ederrenik.

            Bizitzeko duena hetarat dohala,

            nihon ez da hobeki izaten odola.

                          (Euskaldunak poema, 133)

      Eta malenkoniak bete nau bakardade hartan. Eta norarik gabe ibili naiz gora eta behera: Haïspoure, Behereta, Chemin de Laharraga... Euskal leku-izenak, frantsesturik, ugari. Gutxixeago etxeetan. Baina... non debru dira getariarrak? Nora ote dira? Zer gertatu zaie?

            Itsasoan du bazka jende gehienak,

            ez ematen aspaldi lehengo arrainak.

      Zer esango ote zukeen gaur Hiribarrenek?

      Txit eskulangintza berezi gisa, eta oso-oso jende gutxiren bizibide, panpinentzako soinekoak egiten dituen lantegi txiki bati atxiki dio Getariak. Besterik zer du? Lurraldez urri, nekazaritzarik egin ezin.

      Zer ote, beraz?

* * *

      Lapurdiko Forua galtzean, eta Auñamendiko muga XIX. mendean hestean, kinka ezin gaiztoagoan gertatu zen Getaria, gainerako lapurtar arrantzale herri guztiak bezala. Zeren-eta Lapurdiko arrantzaleek Iruñean eta Nafarroan saltzen baitzuten ia beren arrantza guztia.

      Ekonomia muga, horrela, Auñamendin finkatzean, errekaratu egin zen kostaldeko herri guztiaren bizimodua. Ziburu, Donibane, Bidarte, Getaria, Miarritze bera, anartean balea-arrantzale trebe eta kapitain ausarten sorleku izanak, erdira jaitsi ziren jendeketaz: 600 lagunetatik 318tara Getaria. Eta bide beretik abiatu ziren beherantz lapurtar portu guztiak. Gaur harrigarri ere gertatzen zaizkigu armarrien balea harrook...

* * *

      Zer egingo ote zuten getariarrek? Txiroei gelditzen zaien azken erremedioa baliatu: beren burua saldu. Eta lurrak, etxeak eta xarmak oro saldu zizkieten arrotzei; eta berak Ameriketara joan ziren.

      Gaur egun Getariako 60 bat hektarea lur daude kanpotarren eskuetan. Bertako Udaletxeak, ezpondak eta zuloak barne, 141 Ha. baizik ez ditu bereak. Nola nahi duzu, hortaz, negutean inor inon ageri dadin? Getaria hutsik dago; ia-ia Erromardi, Xibau eta Zenitz-Akhotz bezain hutsik. Jabeak Parisa, Toulousera, Bordelera eta bestetara joan dira; eta Getarian... jabeen etxeak gelditu zaizkigu hutsik.

      Etxeok hutsik, eta itsasoaren urdina.

      Egia du benetan Jean-Louis Davant zuberotar suharrak Getariari dagokionez: “Iparraldean gizonik gabe ditugu lurrak, eta gizonak lurrik gabe”. Zer zehatzagorik gure herri honen heriotza larrosa azaltzeko? Euskal leku-izen aldrebestuez gain, zer atxiki ote du Getariak euskaldunik?

      Nagusiak joan dira, jabeak joan dira, arrotzak joan dira. Baina bertakoak... oraindik ere lehenago joan ziren gizajoak!

      Kondu gaitza diagu!

      Oso-oso ezaguna den markinar kalonje bat halere (nor den ez dut esango) gure eresi triste hauen kontra dagoela badakit: “Oso pozik bizi direz horrela lapurtarrak. Itxi egizuz baketan”...

      Horregatik natzaie beldur honen tankerako artikuluei. Bakardade eder malenkoniatsu horien poesiak, ezkutuan daramazkien giza-trajeria eta mespretxu zitala ahantzaraz ditzakeelako. Hitzik ere gabe suntsitzen ari den herriaren oinaze etsia!

Agur etsia Altzürükün

(Zeruko Argia, 1974-11-03,
Larresoro ezizenez)

      Zerua goibel, maizago euri ateri baino, berebilez abiatu gara Zuberoa aldera neure adiskidea eta biok. Ustekabe handia gurea: Gregoire Epherre euskaltzale suharraren ondo-ondoan, ia segidan, Guillaume kalonjea ere, Gregoireren anaia lehena, hila baita Kanbon.

      Altzürükü gugandik urrunxko izanik ere, nola ez emango geure joairaren lekukotasuna; alegia, azkeneko aldiz bi zuberotar maitagarriei eskain geniezaiekeen geure agurraren gorazarre apala bederen?

      Garazitik Behorlegira, beraz; eta Behorlegi harrigarritik gora, zabaldu berria den bidea hartu dugu, Baxenabarre eta Zuberoaren arteko mendietan gaindi lainopean ia errebelaturik.

      Mendibe-Larrainekoa bezain ikusgarri agian kamino hertsi berri hau, basa, kilometro mordo bat bakardade osoan irekia: ez baserririk, ez deusik. Bene-benetan plaentxiarrak, eibartarrak eta santurtziarrak ametsetan uzteko moduko bazter bakartietan barrena ibili ahal izatea Euskal Herrian!

      Eta bat-batean, Zuberoa aldeko mazeletan behera jaisten hasiak ginelarik, ziplo, ia 900 metro goratan, ezkerraldean, arbelezko teilatu bakar bat agertu zaigu. Ehiztari batzuen berebilak etxe bakarraren inguruan geldirik. Eta hantxe gelditu gara bazkaltzera. Ostatu bikaina benetan: baserri kutsukoa, zurezko habeak agiri bazkaltokian, barnetasun gozoa aretoetan: bisitagarria nik uste. Neguan hetsia, ondikotz!

      Badugu, bai, Euskal Herrian bertan, ezagutzen ez dugun eskualde eta txoko xarmantik!

      Eta hirurak irian Altzürükün ginen, Epherre anaien sorlekuan. Etxe multzo bat ikusi dugu lehenik behere hartan, mendiz babesturik; den-denak, Basabürüko herrietan bezala, arbel beltzez estalirik. Larrainen bezala, hemen ere etxeen arteko pasaiak dira kale bakarrak. Dorre hirukuna du elizak; eta herrixkaren erdian, zaharrakaturik, bertako gaztelüa dago. Elizaren inguru guztian, berriz, kanposantu apala; eta, hilobietan idatzirik, amairik gabeko euskal izen ezinago luzerik. Euskal Herri zaharraren eredu gisa presentatzeko modukoa Altzürükü.

      Isiltasun osoa, trinkoa, pisua, bazter bustietan. Iratzea gorrizta. Orbela blai lokatzetan. Eta bat-batean kanpai-hots ozenak urratu du isiltasunezko itsaso hura. Behetik gora jende ilara bat abiatu da poliki, presarik gabe. Gurutze apal bat aurretik. Atzetik apaiz asko eta asko, berrehun bat ote? Zenbait emakume, gutxi. Baserritar lerrokada luze bat, isil-isila: nekazari aurpegi gogortuak nagusi, Kaperotxipiren margoetatik mirariz hara aldatuak iduri. Oinaze latza Altzürükükoa.

      Noiz hil ote ziren bertan halako bi seme argitu eta maitaturik? “Nor ez da gaur hemen poeta bilakatzen?”, galdetu diot elizarakoan Andre Ospitali. “Egia duzu”, erantzun dit.

      Arratsaldea geldi, ilun, hunkigarri; eta Altzürükü, bestetan Barkoxe edo Altzai agertu izan zaizkidan bezala, gure begien aitzinean itzaltzen ari den Euskal Herri maitatu horren iduria ez ote?

      Gutxitan bezain bortizki sentitu ditut batera Altzürükün gure herri ukatuaren agur etsia eta denon hil-beharraren dei isila. Berdintsu besteek, nik uste; ezen E. Goihenetxe irakasleak, esate baterako, hitz hauetaz erantzun baitio ene “joan dea?”-ri: “Zahartzen ari”. Ederra, benetan, Altzürüküko edertasuna urriaren 19an.

      Eta, Iparraldeko elizetan egin ohi denaren arabera, korura igo gara gizonezkook atzealdetik. Eliza beterik zegoen.

      Meza emaile nagusi Baionako apezpikua bera, zenbait aldiz bederen ikasia duen euskaraz (zubereraz!) poliki mintzatzen ari. Aldarean, berriz, honen alboetan, Latsaga bikarioa eta Iratzeder Belokeko nagusia.

      Zergatik, ordea, ia dena frantsesez egina? Altzürükü oraindik ere osoki euskalduna izanik, eta G. Epherre kalonjea euskaltzale porrokatua ere bai (euskaltzain, katiximaren idazle, Gure Herria-ren zuzendari, euskal predikari iaio), zergatik ez dena euskaraz? Dena euskaraz, bai, dena. Zergatik ez? “Bearnes batzuk etorri dituk, badakik?”, azaldu dit lagun batek. Zer deritzazu erantzun horri, irakurle?

      Eta jokabide ustel hori gure egia latzaren zantzua ote den bururatu zait. Alegia, kanpotarren errespetuz, euskal geroari ateak hetsi, eta erdaraz ez ote ditugun Zuberoako azken euskaldunak ehorzten, orain dela gutxi Erronkarin eta beste ibarretan ehortzi ditugun bezala.

      Affaire classée celle des Basques de Soule. Oufff!...

      Ezen, egia esan, noiz emango ote du Altzürükük Epherre anaia euskaldunaren ordainik? Emango ote du inoiz?

      Erronkarik ez du Mendigatxa ordaindu. Zuberoaren deseuskalduntzea oraingo abiadan jarraituz gero, ematerik izango ote du?

      Aurtengo gose-greba gogorrean ikusia genuen Gregoire apaiza, beti gurekin irribarrez eta bero, beti ere Bereterbide apaizaren sustatzaile. Donibaneko Unibertsitatean kudeatua genuen iaz matematikarien sailean (bera lizentziatua baitzen Matematiketan, eta hiztegi teknikoen eta batuaren beharrak oso kezkatua). Euskaltzaindiak eratutako sariketan, Zuberoako aditzari buruzko ikertzapen ederra irakurria genuen, aditz-joko guztietan azentuaz xeheki hornitua. Eta mauletarrek badakite Gregoire Epherre izan zela egiazki Zuberoako lehenengo ikastolaren eragilea eta aita.

      Galtzaira handia, beraz, Euskal Herriarentzat.

      Besteak beste, Altzürükün agurtu ditugu hiru euskaltzain: Haritxelhar, Lafitte kalonjea eta Iratzeder. Han ziren Erdozaintzi frantziskotarra, Barkoxeko Hegiaphal pastoral-bultzatzailea, Roger Idiart, Udoi, Mixel Itzaina, Mark Légasse idazlea ere. Urruti nonbait Altzürükü, eta hilberria ez aski hedatua, Hegoaldeko gutxi ikusi dugu: Bordari olerkaria, Umandi gramatikaria, P. Arrizabalaga.

      Arratsalde tristagarria, benetan. Agian laster gertakari alaiagoren batek “arrabilduko” ahal gaitu denok Zuberoara!

Benvinguts a Andorra

(Zeruko Argia, 1975-08-03,
Larresoro ezizenez)

      25.000 biztanle, 464 kilometro karratu, mendi betean mila metro goratasunez, ikusgarria da Andorra. Eta areago euskaldunontzako. Malkor eta gailur haien artean, euskal bihotza ez bide da zeharo arrotz gertatzen. Are gutxiago —Corominasen izkribuak irakurri baino lehenago ere— leku-izen askoren euskal kutsu nabarmena ohartuz: Larrabasa, Aos, Bixessarri, Lorri, Anyós, Escás, Juberri (nom d’origine basque, azaltzen du erosi dudan liburu gidariak, comme dans la majorité des villages d’Andorre); Andorra bera agian, Andoain, Andosilla eta Andueza ezagutzen ditugularik. Noiz galdu ote zen gure hizkuntza eskualde garai haietan? Ondoko Ribagorzako mendialdeek euskara, gutxi gorabehera, XIV. mendera arte entzun baldin badute, noiz katalandartu ote ziren andorratarrak? Azterketek jakinaraziko digute ondoko urteotan; eta sorpresak izango direla gauza segurua iruditzen zait.

      Utz dezagun hori, dena dela, alde batera, beste zerbaitez lerro batzuk izkiriatzeko.

      Andorra ez da gaur antzinatasunaren gordailu bat. Inondik ere ez. Andorraren ezaugarri nagusia, hain zuzen ere, gaurkotasuna da, bizitasuna, berritasuna. Baserri zahar ilunik oraindik ere ikus badaiteke Bixessarrin edo Canillon, Bartzelona bide da Andorra: dendak ugari, merkatalgoa bizi, etxeak berri eta gora, kezko kutsadura itogarri, berebila uzteko tarterik ezin aurki, eta abar. Eta, hori bai: katalanez.

      Turismoaz bizi da Andorra, ia osoki. Mendietako mazeletan, nekazaritza-lanetarako behinola prestatutako zabalguneak, zabarturik agertzen dira. Andorratarrak aiseago bizi daitezke salerosketaz; eta nekazaritza, tabako apur bat izan ezik, alde batera utzia dute.

      Turismoaz bizi. Hortaz, kanpotarrez bizi. Hortaz, ondoko katalanak kenduz gero bederen, frantsesez eta espainieraz mintzo diren etorleez bizi. Hots, hauxe da harrigarriena: Andorra kanpotarrez bizi den herri txiki bat izanagatik ere, katalana da arrunt, eta katalan agertzen du bere burua. Poble Andorrà kazeta katalan hutsez argitaratzen da, turista famatu horietaz jaramonik ez eginik. Ostatuetan, gelako oharrak eta ordainketa-orriak berak katalanez ematen dira soilki. Gauza bera denden izena, denak ulerterrazak ez badira ere: saló de bellesa, basar, cuina selecta, rellotgera, canvi de monedes, viatges. Saltokietan, baita handienetan ere, katalanez irakurtzen dira izkirioak: raspalls, sabons, clarins, frikenz, sortida, defés de fumar. Eta diru-kaxan, ohar hau dago: no se admetrá cap reclamació; baita el nostre magatzem romandrá obert ere. Komunetan dones eta homes irakur daiteke, eta lanetan ari diren denda batean, hau: assabenta als seus clients i amics la propera obertura del nou establiment...

      Areago. Kalea gurutzatzeko argi gorriak daude; eta hauek, nahi izanez gero, eskuz eragin daitezke. Hots, azalpen bakarra hau da: Per a passar pitgen el boto.

      Eta, berebilez nindoalarik, kale batetik kontrara sartu nintzenean, antza, berebiziko predikua bota zidan poliziak; baina ez nion gauza handirik konprenitu, bere “prediku” hori... katalanez egin baitzidan! Horrelakorik gure artean gertatuko balitz, zer ez genuke entzungo “chauvinismoz” eta abarrez? Turistez bizi izanda, nola liteke horren “errealismo” urririk izatea? Nola liteke horren “katalano-mania” eroa izatea? Nola liteke horren “errespetu” gutxi izatea? Geure artean ahapeka hitz egingo genuke euskaraz, eta goratik ari izatean erdaraz. Industriaz bizi garelarik ere lotsaturik, eta erdaldun bakar batek zeharo jota uzten gaituelarik, noraino ez ginateke joango Andorrakoen kasuan bezala turisten irribarreez eta onginahiaz bizi behar izanez gero? Badakigu noraino: aski da Donibane, Maule eta Garazi bisitatzea... Lehenago hil euskaltasun aztarnarik agertu baino. Larraineko oroitarrian bertan, dena frantsesez: une route entre vallées soeurs, eta abar.

      Euskal izeneko kazeten abonamendu-txartelak ez ote dira, bada, frantsesez egiten, eta inor ere harritzen ez delarik? Andorrak, alderantziz, turismoaz elikaturik, bere askatasunari eta bere katalantasunari eusten diela-eta, ez dago batere hiltzeko zorian. Inoiz baino biziago eta inoiz baino aberatsago da, hain zuzen: 30 urte honetan, boskoiztu egin du bere jendeketa. Eta bide beretik jarraitzeko da: L’éveil de la personnalité autochtone, défendant les coutumes, la langue et la culture face aux influences étrangères, est évident.

      Nolako eredua! Euskarari buruz dagokionez koldar-zulo honetan bizi garenontzako, eta por razones prácticas kolonialista hori modan dagoelarik, nolako zarrastada Andorran!

      Noiz izango dugu, ordea, andorratarren oldarkortasun hori? Noiz izango, hizkuntzaren mailan, beste mailatan erakutsirik daukagun ausardia? Gizon gisa dugun harrotasuna, noiz izango euskaldun gisa? Zenbat mendetan barrena abiatu ote da gainbehera gure Euskal Herria, oraindik ere bere buruaz horren izuti eta horren beldurti egon dadin? Zenbat milaka tragediak sartu ote du gure herriaren muinetan beretan erdaldun agertzeko eta izateko jorana?

      Noiz andorratartuko ote gara, hitz batez, kanpotarren eta arroztuen esamesez futituz?

      Noiz egingo ote dugu eraso, zinez, geure etxea osoki geure egin arte?

Maxkáda Gámen

(Zeruko Argia, 1976-02-22,
Larresoro ezizenez)

      Urtarrilaren 25ean elurpean zegoen Zuberoa. Eta gamerearren artean gertatu nintzen, bertako maskaradak lehenengo aldiz ikusteko asmotan. Jakina denez, oso Zuberoa-zale nauzue ni. Ez baitut ukatzen. Eta analista sakon batek zergatik ote den aztertuko balu, oso beldur naiz Zuberoa-zaletasun etsi horretan ene nortasunaren gakoa bera ez ote lukeen antzemango.

      Gamere zer den? (Camou frantsesez). Mendarte batean kokaturik, zortzi bat etxe elkarren ondoan; eta inguruetan, baserri batzuk. Beherean, handik sei-zazpi kilometrora, Atharratze, Basabürüko hiriburu koxkorra. Gainean, berriz, baina ez agiri, Zihiga (Zihiga bai, Nafarroa Garaian bezalaxe), beste bospasei etxetako gunea. Eta horrez gain, zer? Bortia non-nahi, mendia, Izadia bera nagusi, egun horretan elurrak zuritua. Zuberoa ez baita gaur ia-ia euskal toki-izen mordo hutsa baizik.

      Aspaldi honetan erabiltzen ez bide den frontoi apalaren ondotik, bero zegoen erreka egun horretan ere, eta kea zeriola. Berezko ur beroak baitaude Gameren (38° C), behinola aski ezagutuak eta estimatuak omen.

      Gamere herrixka izana husten ari, noski, Zuberoa osoa bezala: 140 biztanle gaurko egunean, azaldu didatenez. Haur pare bat jostatzen ikusi nuen goizean; eta euskaraz ari ziren, Iparralde honetan zinez gutxitan gertatu ohi dena.

      Frontoiaren ondoko “Aguer” bazkaltegia, inguru haietan bakarra, maskarada-jokatzaileek eta ikusleek mukuru betea. Etxekandere jatorrak, etxekalaba eder atseginak, eta gainerakoek ere bazuten egun hartan aski lanik!

      Ohiturari jarraikiz herriz herri dabilela-eta, goizean Zihigan emana, arratsaldean, bazkalondo berean, Gameren jokatzen zen maskarada. Erdi Arotik edo jasoa, galtzen hasia zen ohitura hau azkeneko urteetan; baina orain, altzaiar gazteei esker, arrabiztu egin da; eta orain dela hamasei urte etena zirudien katea, Etxart suharraren eraginez (bizpahiru anaia taldean) bizirik dugu berriro maskarada. Etxart izena eman dut, bai, aipatu beharra baita; ezen ez baita osoki harritzekoa ere Mauleko ikastolako andereñoa, Margarita Rekalt (altzaiarra hau ere) Etxart berorren emaztea izatea.

      Frontoi txikira bildu gara, beraz, maskaradaren egileak eta besteak. Guztira 150 bat gehienik. Egiazkoa da oraino maskarada. Zaharkitua beharbada: ijitoen etorrera, “zamaiaren” ferratzea eta zikiratzea, esate baterako, zer dira gaurko euskaldun gehienontzako, aspaldidanik ahantzitako kezkak baizik? Folklore-kezkak baizik? Folklorea da, hortaz, maskarada; baina folklore egiazkoa, eta ez folklorekeria. Elur-giro hotz hartan ikusia, oraindik erakuskari eta turismo-karnata bihurtu gabea, hauxe izan zait maskarada, bere trufa-airean moldaturik: aspaldiko Euskal Herriaren irudi bizi bat.

      Lehengo aldiz ere ikusten zuen Hendaiako artista batekin mintzatua naiz bukatzean; eta, zinez, zoratuta zegoen pozez. Bikaina dela esaten zidan behin eta berriz; eta euskal teatro herrikoia eraikitzeko oinarri zindoa. Aski litzatekeela esketx labur horiek gaurko gaiak eta arazoak ukitzea.

      Gauza ohargarria, halaber, artzain eta baserritar gisa agertzen dira euskaldunak maskaradetan. Perratzaileak, txorroxtaileak, edozein kale-lanbide egiten dutenak, berriz, bearnesez mintzo dira. Horra hor Mitxelenak ere beste bidetatik erakutsia duen soziologia —datu nagusia— euskaldun burgesiarik ez dela sekula egon, kalea beti izan dela arrotz, baita maskaradek iradokitzen dituzten mende urrunetan ere. Ez garela sekula kaletartu, indioak bezalatsu, herritasuna galduz baizik.

      “Hanitxek maitatia, eta gutik hüngütia” omen den ijitoen erregea, bestalde, oso interesgarria halaber, ijitoei buruz eskaintzen digun irizkeragatik.

      Eta, tarteka nahasirik, nola ez, dantzariak behin eta berriz ari. “Godalet dantza” famatua, dena dela, basoaren gainera igo gabe ikusi dugu.

      Ba bide dago horretan guztian, gaurkotuz eta eraberrituz, euskal antzerkia azkartzeko eta sustraitzeko erarik.

      Etxartarrak aipatu baititut, ezin nitzake gainerakoak aipatu gabe utz: Garat atabalaria aurrenik, Etxahunen lankidea, ezin nekatua, eta Zuberoako edozein folklore-bultzadatan sartua; eta, Garat bezain nekagaitza den Bedaxagar txülüla-joile gaztea, Urdiñarbekoa hau.

      Bioi, eta altzaiar jator guztiei: Biba Altzai! Zorionak, eta atxik!

Idahoko euskaldunez

(Zeruko Argia, 1976-02-29,
Larresoro ezizenez)

      Idaho! Zein euskaldunek ez du, behin bederen, urrun-urruinez eta cow-boy irudiz oraturik, leku-izen eder hau entzun? Ezen Far Westeko bigarren Bizkai txiki hau, mende honetan sortu baita hemen, bizkaitar odolez eta berbetaz.

      Idaho: 217.000 km2. 712.567 biztanle. Lurralde hutsa, hortaz; honen arabera (3,5 bizt./ km2) Euskal Herri osoan 70.000 lagun baizik ez baikenuke izan beharko!

      Lurralde ederra, zinez ederra, lparraldean batez ere.

      Zenbat euskaldun hemen? Nekez jakin daiteke. Baina, hemengo honekin eta harekin hitz eginda, kopuru hauek eman bide daitezke: Idaho osoan, 5.000 euskaldun; Boiseko eskualdean, 3.000.

      Ez baita asko, egia esan (Kalifornian hamar-milaka kontatu behar lirateke); nahiz Boisek (Idahoko hiriburuak) 74.990 biztanle baino ez izan; eta Boiseko eskualdeak (Boise bera, Nampa, Caldwell) 119.044 biztanle.

      Nola liteke, hortaz, Idahoko euskaldunok horren ezagunak izatea? Kaliforniakoak ipartarrak dira gehienik; eta Idahokoak, berriz, ia bereizkuntzarik gabe, bizkaitarrak; eta bizkaitarrak, itxura denez, bortitzago eta zalapartariago gertatzen... Bizkaitarrak bakarrik ez, gainera; baina Busturia-Artibai ingurukoak: Aulesti, Arrieta, Munitibar, Muxika, Errigoitia, Ispaster, Lekeitio... hustu ere egin direla pentsa liteke hemengoa ikusita.

      Idahoko euskaldunak, horretara, txikanoak baino gutxiago dira (7.440 txikano), eta indioak berak ere baino urriago ere bai (7.000 indio daude hemen, denetara, Bannock eta Nez Perce leinuetakoak). Baina indio hauek reserve direlakoetan bizi dira, amerikar gizartetik oso berezirik; eta euskaldunak, berriz, bai Boisen bai beste lekuetan, ezerezetik abiaturik, lanaren poderioz eta ez bestela, aski gora iritsiak. Ez da harritzekoa, horretara, euskaldunek Idahon entzute ona izatea. “Hemengo presondegietan”, segurtatzen zidan harrotasunez Boiseko adiskide batek, “euskaldunik bat ere ez dago”.

EUSKALTASUNA

      Hemengo Basque Center delakoan askoz maizago entzuten da euskara, ingelesa baino; eta, noski, espainiera inoiz ere ez ia-ia. Burubidez esan liteke agian, beraz, bizkaiera gaur hobeto eta aiseago ikas daitekeela Idahon, Bizkaian bertan baino! Baina, jakina (Boisen ere berdin) euskaldunen buruzagi izateko edozer da beharrago euskara baino; eta, hor dela bide, Basque Center-eko oraingo buruzagia den David Egurenek euskaraz ez daki; nahiz bazkiderik gehienek, baserriko seme jatorriz, euskaraz hobeki egin beste ezertaz baino.

      Boiseko Basque Center delakoak 800 bazkide ditu; eta zapatuetan eta domeketan (honela esan beharko...) jendez betea egoten da. Oso etxe ederra da, txit dotore apaindua, eta Boiseko erdi-erdian. Zoritxarrez, eta ezinbestean dirudienez, Euskal Herriko saltsa-giroa honaino ere hasia da hedatzen; eta oinaztarrak eta ganboatarrak ugaltzen.

      Hemengo euskaldunik gehienek amerikar aitortzen dute lehenik beren burua, eta gero bakarrik euskaldun. Eta batzuek harako gogoa badute ere, gehienek hementxe bizitzeko eta hiltzeko asmoa dute. Hau aitortuko ez balute ere, igarri egingo litzaieke; baina esan ere egiten dute ziplo. Eta honetatik heldu zaie, nik uste, seme-alabei euskaraz ez erakusteko joera.

      Sardiniako L’Algher hirian, horrela, 700 urtez 12.000 katalanek beren hizkuntzari eta herritasunari eutsi badiete ere, Idahon ez da horrelakorik gertatuko; eta hirugarrenean beranduenik, ez da hemen gehienengan euskal izena baizik geldituko.

      Gehienen bilakabidea, horretara, denena ez bada ere, hauxe da:

      1) Lehenengo belauna: bizkaitar hutsak, ingelesez nekez; bihotza Euskal Herrian, baina Idahon bizi eta hil.

      2) Bigarren belauna: gurasoekin euskara ikasia; ulertu bai beraz, baina beti ingelesez ari. Bihotza hemen, eta Euskal Herriarekiko halako errespetu leuna.

      3) Hirugarren belauna: amerikar osoak gehienak; baina, azalduko dudanez, euskal pizkunde harrigarria batzuetan.

PIZKUNDEA

      Zer atxiki ote ditu Sardiniako katalanak edo Brindisiko greziarrak, urteetan barrena beren etorkizko bi hizkuntzei eusteko? Nola uler ote daiteke Tesalonikan juduek 500 urtez beren sefardi hizkerari eustea? Zer gertatzen ote zaigu euskaldunoi geure burua horren erraz ukatzeko?

      Hirugarren belauneko zenbaitengan, dena dela, eta hau garbiki esan behar da, badago orain aurkako joera berri bat. Eta familia bidez euskaraz arrastorik ez zekiten gazte batzuek ikasi egin dute beren buruz, eta jatorrizko beren Euskal Herrira itzuli nahi dute nola edo hala. Eta Idahoko bizimodua, natura ezin ederrago honetan, Euskal Herrikoa baino mila aldiz errazago eta leunago izanik ere, utzi egin nahi dute erabat, eta sorterrira joan. Uztaritzen eta Oñatin egon diren batzuengan nabarmen dago atxikimendu hau; eta batek eta bestek aitortu dute egun hauetan, “erdibiturik” bizi direla hemen; eta, zinez, hara-nahi amorratuan. Zer ote da gertakari harrigarri hau, Euskal Herrian eta beste etnia-lurraldeetan sumatzen den sustrai-bilaketa sendoa besterik?

      Zeren-eta hemengo euskaldun asko, gehien-gehienak, ongi bizi baitira hemen: txalet ezin ederragotan, berebil ezin hobeen jabe, soldata harrigarriz ordainduak. Ingeniari gazte batek, esate baterako, 1.400/1.500 dolar irabaz ditzake hilabetean; eta lan arruntetan ari den langile soil batek, berebat, askotan irabazten ditu 8 dolar orduan. Ez da egia, bestalde, gauzak, trukean alegia, gure Iparraldean baino garestiago daudenik. Euskal Herria hemendik 11.000 kilometrora gertaturik, nor harri daiteke hemengo gehienen epeltasunaz? Eta nork ez du behar bezala estimatuko gazte euskaltzale hauen arima suharra?

      Ba ote daki irakurleak, ordea, joan den urteaz geroztik, eta euskaldunen ohoretan, gure Bazko-Egun famatua hemen ofizialki besta-eguna aitortua denik? Erabaki hau, harri gaitezen, Andrus Idahoko gobernariak eta Boiseko alkateak hartu zuten iaz. Baina, atzean, apalki baina nekagaitz, nork lortu zuen hori ongi dakigu: Peter Zenarruza jaunak.

      Ezen Zenarruza hau, Idahoko Carey herrixkan orain dela 53 urte sortua, bizkaitar odolekoa baita (Gernika alderdikoak zituen bai aita bai ama, lehenengo aldiz hona etorri nintzenean bizirik); eta etxean gurasoekin ikasi zuen bizkaiera hura ez baitzaio ahaztu. Zenarruza, gizon apalik baldin bada gizon apala, pilotu aparta, hazkuntza-bidez gaur aberatsa, gaztetan artzain ibilia, gaur Idahoko bigarren pertsonaia da: Secretary of State. Eta bihotza euskalduna du errotik; eta euskal saiaketa guztietan dago, ez hizpiderik eta atsekaberik gabe; eta zinez merezi luke gorazarre bat euskaldunengandik.

      Idahoko bi senatariak (McClure eta Church) euskaldunen alde agertuak dira behin eta berriz, bigarrena batez ere. Eta hau oso inportantea daiteke geroari buruz; zeren Frank Church senataria, 51 urte, hemengo lehendakari-gai presentatuko baita aurki, Demokraten izenean. Hots, beti bezala, Washingtonen errezibitu gintuenean, ez zitzaion ahaztu euskaldunekiko duen ongi-nahia guri ere agertzea.

BI LEKEITIAR

      Baina ezin nezake artikulu hau buka hemen gailen ageri diren bi lekeitiar aipatu gabe. Biak euskaltzale sutsu.

      Gaztea bata, Justo Sarria, dena su eta gar, beroegi agian hemengo epelagoen arterako; baina beti fin.

      Eta helduagoa bestea, Joseba Eiguren, Nevadako Jordan Valleyn orain dela 60 urte jaioa; bost urtez artzain ibilia, eta hemengo euskaldunen artean inor ez bezala maitatua, eta errespetatua.

      Hizkeraren aldetik Lekeitioko kresal usain berberaz mintzo, ingelesez idatzitako euskal gramatika baten egile da Eiguren; eta nekatu gabe saiatzen da, liburu eta kasete bidez, gure arazoak azaltzen; eta inork ez luke berak baino hobeki egingo, Eigurenek, Euskal Herrian gaindi maiz ibili ondoren, zehazki ezagutzen baititu gure gorabeherak. Orain dela hilabete bakar batzuk, berriro ere, lau artikulu luze eta mamitsu argitara zituen Boiseko Idaho Statesman-en. Gure goresmenak bihotzez aberkide zintzo honi.

      Idahotik, beraz, bihotza Euskal Herrian atxiki duten euskaldun guztien izenean, agur t’erdi.

Ulun-ek-Mayootik agur

(Zeruko Argia, 1976-04-04,
Larresoro ezizenez)

      Nik banekien, jakin, Mexikoko indiarrak ez direla suntsitu, eta ez gutxiagorik ere. Leku askotan irakurria nuen Mexikon badaudela oraindik 30 (edo 40) indiar multzo, hizkuntzak eta guzti.

      Mazatlango hondartza gringotuan Ozeano Barearen aldera begira nengoelarik, halaz ere, halako zirrarak ausiki ninduen bat-batean: gure aurretik pasa ziren bi saltzaileek guri ere beren salgaiak ingelesez eskaini ondoren hizkuntza harrigarri batez ekin baitzioten beren elkarrizketari.

      ¿Qué hablan ustedes? galdetu genien, eta zapoteco berek erantzun. Oaxacakoak zirela azaldu ziguten; eta eskualde hartan, nahiz espainolez gehienek jakin, zapotekeraz denak mintzo direla esan ziguten. Mexikon jende asko eta asko beltzarana oso izanik ere, oaxacar haiek ez zuten, izan, batere indiar itxurarik.

      Gero xehekiago jakin dudanez, zapotekak 250.000 dira gaur. Badira Mexikon otomiak (300.000 lagun), mistekak (200.000 lagun), hiriburu inguruko nahuak (700.000) eta abar. Bai, hala da.

      Baina Yucatanen aurkitzen dena beste maila batekoa da, zinez. Yucatanen, Merida hiria kenduta (eta Merida T’Ho da maiaz), dena da maia: leku izen zailak; emakumeen saia zuriak, kolore marraz apainduak; palma hostozko txabola bitxiak; aurpegi borobil ilunak, arkeologia bera, eta jendeen hizkuntza: dena da bat. Maiatasuna nabarmen dago Yucatanen, eta egia idatzi du Mimenzak: El pueblo maya constituye una de las familias raciales más homogéneas del continente americano.

      Uxmal zoragarriaren ondoko Munako enparantzan barrena ibili naiz isilik azokako saltzaileei beha, eta ia denak entzun ditut maiaz ari; zaharrak eta gazteak. Dena esan dezadan, eta bitxikeria bat kontatu nahirik, zelai batean dagoen muino bakarraren gainean dagoen herrixkaren izena “Muna” irakurtzean, edozein euskaltzalek konpreni bide ditzake Astarloa eta antzekoak...).

      Chichen Itza erakutsi zigun gidaria, espainolez bezain aise ingelesez ari, maia zen jatorriz, Meridako jende asko bezala; eta, azaldu zigunez, maia izana zuen haurtzaroan bere ama-hizkuntza.

      Artikulu honetan pentsatuz, “Gora Maien herria” nola esaten den galdetu nion nik; baina haren erantzuna hauxe izan zen Jamás he oído esa expresión, ni nada parecido, en maya… Ezin da sinetsi ere maien egoera. Mila liburutan laudatua, puskatu ezinean kolonizatzaileek zutik utzi zituzten harrizko hiri ederretan gorderik, maien zibilizazioa hila den herri baten antzera presentatzen da gaur Yucatanen, sumertarren eta etruskoen mundu itzalien antzera. Luz y Sonido ikuskari hunkigarrian, Uxmalen, gauza bera, nahiz han kantu batzuk bederen maiaz kantaturik eman. Eta hori Mexikon, Amerika guztian gobernurik “indigenistenaren” menpean, omen.

      Hots, maiak, Ulun-ek-Mayoo delakoa (tierra de los mayas hitzez hitz, gidariak azaldu zuenez), hantxe bizi dira gaur. Uxmalen eta Chichen Itzaren eraikitzaileen haurrideak dira haiek.

      2.300.000 maia bizi dira gaur Mexikoko alderdian. Denak miseria gorrian, goitik behera ukatuak: ekonomian, politikan eta kulturan (eskolako lehen urtea maiaz egiten denean ere, integrazioa errazago egiteko besterik ez). Yucatango probintzian, ordea, % 74,47 dira maiak; % 44,15 Campechekoan, eta % 42,94 Quintana Rookoan; eta gutxiago Chiapasen (Palenque inguruetan ez da jadanik maiaz hitz egiten) eta Tabascon.

      Nola jakin, ordea, maiak ez direla etruskoen anaia bikiak? Zeren eta, Diaz Bolioren iritziz, El ejemplo de la mayor pureza del idioma maya se da hoy en Valladolid (ez naiz txantxetan ari). Valladoliden beraz! Baina nork ote dakike Yucatango vallisoletano horiek Zaci deitzen diotela beren sorterriari, eta Valladolid hori administrazioak darabilela eta ez beste inork?

      Ez hori bakarrik, Belize, Guatemala eta Hondurasko erresuma auzoetan ere, badago maiarik erruz, kitxeera dialektoz mintzo. Milioi pare bat, esan didatenez. Ezen hizkuntzalariek sei dialekto bereizten dituzte maien herrialdean: maia bera, huasteko, kitxeera, tzeltal, pokomchi eta mamera.

      Guatemalako eta Mexikoko maiek elkar ulertzen ote duten galdetu dut, eta baietz erantzun didate ziplo, nahiz diferentzia batzuk izan. Eta Munako maia gazte batek azalpen zehatz hau eman dit: “Nola duzu izena?” galdetzeko, esate baterako, bikiria khaba esaten dela Guatemalan, eta bixia khaba, berriz, Mexikoko probintzietan.

      Baina Uxmal, Chichen Itza, Dzibilchaltun, Palenque, Tulum, Kabah harrigarriak erakusten dituzten maiek berek ez dakite gaur “Aurrera gure herria” nola esan ote litekeen ere!

      Maiak piztuko badira, maila guztietan batera dira piztuko. Eta hauxe nekez sumatzen da Tropikoko sargori hartan. Baina nik ez dut dudarik batere egiten: mendeetan barrena maiei espainiarrek debekatu zieten Chichen Itzaren arima piztuko da, eta maia harrigarriak beren buruaz jabetuko dira. Greziarrak, luzaroan menderaturik egon ondoren, piztu ziren bezala. Agian laster.

Nevadako euskal zantzua

(Zeruko Argia, 1976-03-14,
Larresoro ezizenez)

      Basamortua da Nevada, basamortu idorra, basa, gogorra. Euskal Herria baino hamabost aldiz zabalago den amerikar erresuma honetan milioi erdi bat lagun baizik ez dira bizi. Hots, Las Vegasen (munduko jokoaren hiriburua) 150.000 biztanle bizi dira gaur; eta Renon eta inguruetan (Carson City, Virginia City eta abar) beste 250.000 bat. Ezer ez bide da gelditzen beste guztietarako (Winnemucca, Wells, Elko, Lovelock); eta horixe da egia: Nevada huts-hutsa dagoela, Sahara edo bezalatsu. Boisetik irtenda (Idahoko hegoaldetik, beraz), eta Twin Fallsen eta Bruneaun erresuma uztean, basamortu itzela hasten da; eta horrelaxe igarotzen dira ondoko kilometroak oro, ehunka, bakardade beldurgarrian, noiztenka bakarrik ranch batek edo bestek etena. Laku gaziak ageri dira, beren azkenetan eta ia-ia zuritan lehorturik; lurrikarazko eskualdeak topatzen dira, sartzeko debekaturik; mendi soil-soilak eskuin eta ezkerretan, beltzak, moreak, bedar izpirik gabeak; eta noski, zuhaitzik batere ez kilometro askotan barrena. Horra hor Nevada zer den.

      Nevadan artzain egon diren euskaldunek, horretara, dudarik gabe eraman dute Idahokoek gaur daramatena baino bizimodu gogorragoa. Idaho, bere hegoaldean bertan ere, ez da Nevada; eta jakina, Euskal Herrian ezagutzen ez den natur-gogortasuna jasan behar izan dute klimaz eta gizarte-aurkaritzat. Dominique Laxalt xuberotarrak, horretara, Nevadako artzain guztien eredu (gaurko senataria haren semea da) urterik gogorrenetan mendian barrena ibilitakoak, eta hil arte xuberotar gartsu egonak, berandu bada ere merezi luke euskaldunen gorazarrea; ezen Nevadako lehendabiziko euskaldun haiek, gerora amerikarren errespetua lortu artean, parien bizimodua ezagutu baitzuten, denaz gain hizkuntzaren barrera osoak bazterturik. Gaur euskaldunek Nevadan segurtatua duten itzala sufrikariotan eta lan nekezetan lortua da.

      Luzaidar bat agurtu nuen Elkon, esate baterako, oraindik ere iaioago euskaraz ari ingelesez baino; eta Nevadako mendialdeetan 51 urte pasa dituela esan zidan, eta gehienetan bakar-bakarrik paseak izan dituela. Zinez esan daiteke Nevadako euskalduna pioneer izan dela, eta bortitza ere izan dela ezinbestean; eta horri esker, eta ez besteri, irten dela aurrera. Bertan jaio diren euskaldunek, hortaz, ahantzi egin dute beren euskaltasuna, eta tema bakarra izan dute: gurasoen infernuari laga eta amerikartzea.

      Elkon ez dago euskal-etxerik (eta Renon ere ez). Baina Elkoko euskaldunen arnasa entzun daiteke oraindik, batez ere urtero eta udan elkotarrak bildu ohi dituzten jai-egun ederrengatik. Elkoko irratiak, bestalde, ordubetez hitz egiten du euskaraz igandero; eta oraingo ikustamenean ere, Leniz jaunaren onginahiari esker, bigarren aldiz izan dut Elkoko euskaldunei euskaraz mintzatzeko aukera eta poza.

      Lopategi bertsolariaren anaia (Jesus Mari izenez) izan da oso luzaz Elkoko euskal bultzada guztien eragile; eta gaur bertan ere, iruditu zaidanez, nekez egin daiteke Elkon Lopategirekin kontatu gabe.

      Bertako euskaldunen aldizkaria (Euskorria), gaur suntsitua, Lopategik berak idazten zuen, euskaraz eta ingelesez, baita ordaintzen eta zabaltzen ere, nik uste. Eta orain dela hiru urte etorri nintzenean, Elkoko euskal irratsaioa beraren eskuetan zegoen. Ilunpean eta Euskal Herritik urrun egiten den lan eskergabe honek txaloa merezi du denengandik.

      Orain lehendakaria den P. Ormazaren Elkoko Euskal Elkarteak 300 lagun ditu. Mallea, Lopategi, Leniz ikusita, nekez pentsa daiteke berak bizi direino euskal arnasa geldituko denik.

      Reno besterik da; basamortuko mugan kokaturik, Reno joko-hiria izanik ere (baina ez joko-leku huts), badu bere biziera berezkoa. Alde batetik, Kaliforniako mugatik hamabost kilometro besterik ez dago, eta San Frantziskoko herrialdea aberatsa eta inportantea delako (Kaliforniak, 20 miloi lagun, berrogei aldiz Nevada); eta bestetik, erresumako administrazioa eta unibertsitate nagusia bertan izanik, Reno guztiz herri bizia delako. Honek ez dio kentzen bere turismo kutsua, koloretan argitsu eta gaueko bizitasunean txapeldun Reno. Bertan 3.000 bat euskaldun bizi dira, ipartarrak gehienak, eta bertako euskal elkarteak 800 lagun ditu.

      1969az geroztik, eta Jon Bilbaoren eraginari esker, Basque Studies deritzan euskal saila ari da euskal lanetan Renoko Unibertsitatean. Zortzi mila ikasle daude bertan.

      Euskal iker-saila gero eta hobeki ari da (ikus, euskarari buruz, Urquijo Mintegiak argitara duen banako berezia, 1972). Alde batetik, Jon Bilbao beraren lana dago: euskal bibliografia-lan nekeza eta idorra, euskal arazoei buruz gaur arte egin den izkribu-bildumarik osoena, bihar argi-iturri eta euskal bilaketan arituko direnentzako laguntza bikain.

      Bestetik, badago, era berean, Bilbao eta Douglass Ameriketako euskaldunei buruz egiten ari diren ikertzapen zabala (euskaldun ahantzirik baldin bada munduan, Mendebaldekoen gorabeherak ez dira, izan, oso ezagunak...) berriki ingelesez liburu mardul batean argitaraturik: Amerikanuak, Basques in the New World, 519 orrialde, Nevadako Universityk argitaratua. Renoko Unibertsitatean dago euskarari buruz agian dugun bilatzaile handiena ere, Jacobsen hizkuntzalaria.

      Eta hantxe topatu dut, uste ez nuelarik, Gorka Aulestia euskaltzalea, orain Lauaxetaren oroitzapenetan gorazarre bat moldatu nahian. Zauskada handia hartu nuen Renon, Jacobsenek Gardnertarrengana eraman ninduenean, baina gai honetaz beste artikulu batez mintzatuko natzaizue xehekiago.

      Oñatin izanak diren gazteekin izanak gara Boisen, eta dudarik gabe, han izan zirenek hobeki konprenitzen dituzte orain gure gorabeherak, besteek baino; eta sorterrira itzultzeko ere gainerakoak baino aise gertuago daude oñatiarrak beste inor baino. Nola onar liteke, hortaz, Renoren eta Oñatiko Unibertsitatearen artean sortzen ari den katea hautsi nahi izatea?

      Berriro ere hobea da batzuen borondatea beroien adimen zorroztasuna baino. Zeren eta, Boise-Reno-Oñati hirukotea apurtuz, nork irabaziko ote luke eta nork, berriz, galduko? Erantzunaren zain nauka irakurleak. Ez euskarari, ez euskal herriari egiten die kalterik Renoko Unibertsitatean orain dela zortzi urtez geroztik euskal sail bat izateak, eta irakasleen eta ikasleen mailetan hangoen eta hemengoen artean sor daitezkeen loturak ez dira benetan guretzako kaltegarri. Teorietan eta errezelo alferretan galdu baino, hobe dugu Renoko Unibertsitatearen bitartez Euskal Herrira etorri direnekin hitz egitea, asmo hori oso egokia eta onuragarria dela geure kabuz konturatzeko.

      Berriz ere, mozorroz ari dira besteak, eta euskal herri xeheak aise nahasten ditu etxekoak eta etsaiak. Txalo beraz, niketz, Renoko euskal saila bultzatzen duten lankideei.

“Politikariaren” egunkari ezkutua
(erdaratik euskaratua, noski)

(Anaitasuna, 1978-06-15)

            MI DIARIO

            21 de Julio

            Con eso del Bai Euskarari,

            ¿pues no se me ponen a hablar en euzkera?

            ¿Pero qué se creen?

            Así que les he dicho

            lo que les tenía que decir.

      Maiatzak 12. Gogorra izan da, benetan, gaurko biltzarra. Joan den larunbatean Carrillorekin Madrilen zertaz hitz egin nuen galdetu didate Komitekoek. Noraino iritsiko ote dira kankailu horiek beren ausardian? Ez dute ezertxo ere ulertzen politikaz. Isiltasuna eta ezkutua behar dira aurren-aurrenik politika egiteko. Bestela dena lardaskatu eta kakaztu egiten da. Eta, jakina, ez diet ezer esan; eta ez esango ere. Gero, akordioa lortzean, orduan bai; orduan agertuko dugu jokoa. Eta orduan ere, noski, herriak uler dezakeena bakarrik. Gainerakoa orduan ere ez da esan behar.

      Maiatzak 24. Antton, Kepa eta Errodrigok baja eman dute alderdian. Carrillorekin hitz egin nuena azaldu ez nuela eta, ez omen daude gertu barruan segitzeko. Hau mauka! Bakea bederen eman dezatela analfabeto horiek!

      Ekainak 3. Gaur ere eztabaida latza gure biltzarrean. Jende gutxi etorri da. Beharrik! Landabehereko bi gazteen heriotza dela eta, gure alderdiak Agiri bat ateratzea nahi zuten. Hori astakeria! Gazte batzuek beren buruak alferrik hil nahi baldin badituzte, zer egingo dugu politikariok? Bide horrek ez darama inora. Baina zozoekin gauza hauek eztabaidatzeak ez du zentzurik. Hildako bi gazte horiek “gudariak” direla esatea nahi zuten. Jakina, ez dute lortu. Ezin dezakegu guk politika-jokoa horrelako txatxukeriengatik arriskutan jar. Eta ez dugu jarriko.

      Ekainak 5. Herenegungo ukoa dela eta, Henrikek, Tomasek eta Laxarok alderdia uztea erabaki dute. Hau bakea!

      Ekainak 18. Bart ere gogor jarri behar izan nuen gure biltzarrean. Iparraldeko ikastolak larri daudela eta, gure alderdiak Agiri bat bederen ateratzea nahi zuten, edo Hazparneko kantaldian gutariko batek hitz egitea. Zertarako, ordea? Guk hemendik ezin dezakegu han ezer egin, geure burua kaltetu baizik. Horixe behar genian, ordea! Baionako arazoetan muturrak sartu, eta gure alderdia hemen debekaturik gertatzea! Eta, gero zer? Nola egingo genuke politika?

      Ekainak 23. Mattin, Eufronio, Tomas, Elena. Sorne, Joxepa eta Eudivigisek baja eman dute. Espainolismora lerratzen ari omen gara. Ez dute ezertxo ere ulertzen! Gu politikariak gara, politikariak, eta berak ez! Errealista izan behar dugu, eta errealista izanda, Iparraldeko arazoak ahaztu egin behar ditugu. Greziak Anatoliako lurraldeak galdutzat ematen dituen bezalaxe, guk ere lau probintzietan jokatu behar dugu.

      Uztailak 5. “Gestorak” eta ez dakit nork deituta, larunbatean manifestazioa laguntzeko eskatu digute. Dudarik gabe lotsagarria da dena: Araba ere preautonomiatik aparte gelditu da. Baina zer lortzen da kaleetan harrika hasita? Nork ez daki amnistia politikariek lortu zutela, abileziaz eta jukutriaz, eta ez haiek kaleetan barrena astoarena eginez? Hain zuzen ere, kale-nahaste ero hauek ari dira dena hondatzen, ekonomia, jendeen konfiantza eta dena. Eta gu, politikariok, hemen gaude, behin eta berriz geure eginkizuna ezin eginik. Noiz geldituko ote da jendea etxean, behar bezala? Noiz egingo dute gazte txoralda horiek behar dutena? Ikasi, etsaminak ondo prestatu, gerorako beren burua zaildu, eta gero, bidez, taxuz, behar dena.

      Uztailak 8. Armentia, Eufrasio, Sisebuto, Jacques, Joanes, Pedro Jaurrieta, Leire eta Erkudenek baja eman dute alderdian. Politika baino, nonbait, tirapiedras izan nahiago dute... Ondo da. Baina halako gomazko pilota batek begia hondatzen badie, ez datozela hona bila!

      Uztailak 21. Pitokeriak gertatu izan dira maiz gure biltzarretan, baina atzokoa aparta izan da zinez. BAI EUSKARARI kanpaina dela eta, euskaraz ez al zaizkit ba hasi Jon, Ibon eta Luziano? Argi eta garbi esan diet esan behar zitzaiena: El problema del vascuence es un problema político, dejaros de chorradas voluntaristas. Ez dut batere ulertu erantzun didatenaz (hitz batzuk bakarrik, erdaraz boteak: diglosia, soziologia, eta abar. Hori al da euskara batua?...). Gogor jarri behar izan dut: Esto no es una academia de lenguas. Aquí estamos unidos para hacer política. Eta hau entzutean, altxa eta joan egin dira hirurak.

      Uztailak 23. Jon, Ibon eta Luzianoren eskutitz bana hartu dut. Baja eman dutela! Ongi egin dute. Sekula ez dute ulertu politika egitekotan, euskararen arazoa mingarri izanik, alde batera utzi behar dela. Euskara gero, ez gaur, ez inolaz ere politikaren kaltetan.

      Abuztuak 6. Atzo ez zen biltzarrera inor ere etorri. Baina, egia esateko, ezer galdu al dugu? Ez dut uste. Aski izan dira, benetan, entzun diren txorakeriak. Ez biltzea hobe, horretarako. Orain bai. ORAIN HASIKO NAIZ POLITIKA EGITEN! Hau poza!

      Bihar Madrilera noa, Carrillorekin afaltzera. Etzi bazkaria Fragarekin, eta etzidamu Afganistanera, Conferencia Mundial de la Energía delakora, beste 7.500 politikarirekin. Horixe bai politika!

      Baina dohain hau, hortik zehar esan ezin badaiteke ere, ez zaio edonori eman. Eta hauxe da gakoa!

Iruritik itzultzean

(Egin, 1979-10-09)

      Urriaren 3an Iruriko ehortzetan izan ginenok nekez ahantziko dugu Etxahunen azken agur hura. Zinez. Xiberuak berez duen malenkonia kutsu nabarmenari, xiberutarrik famatuenaren oroitzapena gaineratu baitzitzaion. Jendetza gaitza hara bildua, nahiz asteazken arratsalde hura joateko aukerarik onena ez izan. Iruri, bestalde, Atharratzetik hiru kilometrora, ez baita biltokirik errazena.

      Jendetza gaitza, halere; eta berebil ilara luzea kaminoaren ertzean. Lau jendarmeren ohorea ere eskaini zigun Paueko prefetak: eskerrik hanitx!

      Iruriko elizara ezin denok sar, eta atariaren ondoan eta elizaren inguruan jende askotxo. Bozgorailuei esker, dena dela, xiberera hutsez egin den zeremonia ongi entzun ahal izan dugu. Eta elizkizuna amaitzerakoan hasi da hunkigarriena.

      Hasteko, bertso bana eskaini diote hara joandako bertsolariek, bertsolari guztiek alegia. Mattinek ireki du saila, Ahetzeko airez oratua; eta gero, ilara entzungarrian, hantxe aditu ditugu, bertso doinu honetan eta hartan Azpillaga, eta Mendiburu, eta Lopategi, eta Enbeita, eta Lizaso, eta Etxeberria, eta Lazkao Txiki, eta abar, eta abar Euskal Herriko Euskadi eta sentiera guztiak Xiberuko isiltasunean barrena zabaltzen zirelarik; eta Mixel Airek, Xalbadorren semeak, itxi du kantu saila.

      Munitibarko Erramun Gerrikagoitia bizkaitar-xiberutarrari heldu zaio txanda, horretara: “Ez naiz ni bertsolaria, eta etorri ahala azalduko dizuet bizkaitarren sentimendua...”. Isilune luze bat, ondoren zotin batzuk, beranduago... Ezin segi: “Etxahun!... Eskerrik hanitx!…!”. Gertakari hartan neur zitekeen denen sentimendua.

      Orduan, eta Etxahunen azken nahia bete beharrez, Ximena, azken pastoralaren heriotza-kantua eskaini dute hura eman zuten emakumeek (Ximena pastoralean Etxahunek ez baitzuen gizasemerik sartu). Eta Xiberuko kanta herrikoia arrapiztu eta moldatu ere egin duen herri-artistaren melodia entzun dugu, hunkiturik: bere apalean, bere herrikoian, artista gaitza Etxahun, xiberutar asko bezala.

AGUR XIBERUA...

      “Eta orai, Etxahunen ühüretan, Agur Xiberua khantoria emanen dügü”, esan du Roger Idiartek. Ahotsak han eta hemen eteten zirela, berriro entzun da, baina bere egiazko giroan:

            Agur Xiberua,

            bazter guztietako xokhorik eijerrena.

            Agur sorlekhia,

            zuri ditit ene ametsik goxuenak...

      Zerraldoa lurperatzeko tenorea heldu da horretara. Elizaren ondoko kanposantu txiki hartan, zabalik, Etxahunen hilobia prest zegoen. “Etxahunek ez zuen nahi bere ehortzeta egunean tristura girorik izan dadin; eta haren aireak entzuten direlarik aterako dugu gorputza”.

      Eta txirulak entzun dira. Aurretik bertako erretorea (xiberutar hiztun aparta) Roger Idiart azkaindar zalgiztartua, eta Santa Graziko pastoralgile berria, Junes Casenave, negarrari nekez nagusitzen ari.

      Eta azken agurrak izan dira orduan, arratsaldeko eguzki ederrak Xiberuko bazter miresgarri haiek are miresgarriago egiten zituelarik. Entzule isil Etxahunen semea, eta pastoraletan parte hartu izan duten artistak, Xiberua guztitik hara helduak; eta Xiberuko herri xehea; nekazari zailduen aurpegietan sentimendua zinez ageri. Hegiaphal errienta mintzatu da aurrenik, Lagünt eta Maitha elkarteko lehendakaria ondoren eta Haritxelhar azkenekorik, Euskaltzaindiaren izenean. Hirurak ongi.

      Eta zeremonia bukatu da. Eta jendea sakabanatzen eta eztarriko korapiloak askatzen hasi.

      Eta ikusitako aurpegiak kontatzen hasi gara: Ager Garat, jakina, Etxahunen atabalaria, eta Udoi Miroir de la Soule-ko zuzendaria, eta Lafitte kalonjea, eta Aita Lartzabal bere gose-oporretik irten berria, eta Ximun Haran, eta Lekuona apaiza, eta Sabin Irizar idazlea, Iñaki Beobide, eta Larrondo, eta Iaben iruindarra, eta M. Azkarate eta F. Ormazabal irakasleak eta... beste pertsona ezagun batzuk, baina ez asko. Eta herria, ausarki, Xiberuko herri xehea, aldraka, dena utzita hara joana.

NON ZIREN BESTEAK?

      Eta ene galdera, eta askorena, hau da: Non ziren besteak? Non ziren Garaikoetxea, Arzallus, Marcos Vizcaya, Bandres, Cuerda, Labeguerie, Marie eta abar, eta abar, eta abar? Gero eta garbiago agertzen ari den etendura ezkutatu ezina da jadanik? Gure instituzioen alde ari diren politika-gizonak Euskal Herritik at, euskal mundutik at, eta Euskal kulturatik zeharo at mugitzen dira. Arrotz zaizkigu jadanik!

      O Caddhain Dublingo politikoei zeharo arrotz zitzaien bezala, eta alderantziz. Pixkanaka-pixkanaka Euskal Herria eta Euzkadi bi gauza dira, elkarrekiko arrotz. Eta hau, zer gerta ere, salatu beharra dago. Irlandako deskalabrua gure begien aurrean ari baita mamitzen.

      Zuberotarrik famatuena hiltzeak ez ditu gure politikariak hunkitu. Jakina: Xiberua txikia da, pobrea da; eta Etxahun bere mailan jenio bat izanik ere, ez zen inor, ez zen “De Etxahun”, eta ez zituen langileak bere lepora esplotatzen. Baina Etxahun poeta zen, musikaria zen, abertzalea zen (zenbat abertzale, bere adinkide, Iparralde alienatu horretan?), eta, ahal zuen bezala, bere bizi osoa eskaini zion Euskal Herriari. Baina hau guztia berdin zaie gure politikariei.

      Oraingo vascongadismoa, jakina, taktika omen da. Baina taktika balitz, gure politiko horiek ez zuten aukera hau galduko: denak batera, ehunka, milaka joango ziren Irurira; eta “Iparraldea Euskadi da” esaera galeriarentzako oihu oportunista bat ez zela erakutsiko ziguten garbi. Baina Irurin ez zegoen politikaririk batere. Ezta oportunismoz ere. Etxahun nor zen ez baitakite; eta Xiberuko herriak zinez eta bihotzean sentitu zuen galera gaitz hau bost axola baitzaie berei. Oportunismoz joango ziren, bai; baina ez dira konturatu ere egin!

      “Muga ken” esaten dugu. Baina Irurin garbi ikusi dute xiberutarrek beren poeta ez dela inor Hegoaldeko puntuzkoentzat. Nola nahi duzue muga gesal dadin?

      Euskararen beharrezkotasuna planteatu orduko, euskeromano eta lastre deitzen gaituzte politikariok. Baina Euskai Herriaren lastre, beroiek dira. Argi eta garbi.

      Eman dezagun euskara gaur gure buruzagiei eskatzea borondatekeria dela (nahiz ingelesez ongi jakin horietako askok!). Borondatekeria al da, ordea, politikari horietatik ehuneko bost bederen Etxahunen ehortzetara azaltzea? Ezta hori ere!

      Eta ez da bereizkuntza bat: Iruñeko Udako Unibertsitatetik, era berean, Patxi Zabaletaz beste inor ez zen hara itxura egitera ere agertu; eta Mikel Zarateren elizkizunetan oso gauza antzekoa gertatu zen.

IRLANDAREN FANTASMA BELDURGARRIA

      Irlandaren fantasma beldurgarria behin eta berriz agertzen baita, beldurgarri, politika gizonek Euskadi eraiki nahi dutela eta abertzaleok Euskal Herria berreraiki.

      Hots, eta gauzak garbi uzteko: Euskadi munstro bat izango litzateke Euskal Herria babesteko eta zerbitzatzeko ez balitz. Areago: Euskadi horren muina eta bihotza Euskal Herria izango ez bada, ez dut nik lotsarik batere kontra nagoela esateko, eta Euskadi horren beharrik ez duela Europak, ez munduak, eta ez abertzale garenok ere.

      Baina ni oso beldur naiz: hitzek beren mamia galtzen dute egunetik egunera. Gaur Euskadi, abertzalismo, sozialismo eta beste mila hitzek, fetitxe bihurtu ahala, beren mamia galdu dute. Eta oportunismo hutsez erabiltzen dira. Irlandan Sinn Fein eta gainerako gaelikozko hitzak hor, fantasmak bezala, airean gelditu diren bezalaxe. Irlandakuntza hasia da mamitzen. Eta hauxe izan daiteke inperialismoaren garaitzapen postumoa: hitz batzuk erregalatu eta arimarik gabe eta odolik gabe Euskal Herria estatuto vascongado-ak hornitzen duen katabut dotorean ehortzi. Encore une ruse de l’Histoire...

      Iruritik, beraz, oso kezkatuta etorri naiz, oso! Eta neure indar guztiez galdetzen diet abertzale guztiei, aurrera pausoa emateko tenorea ez den etorri. Zein urrats? Azken orduko oportunista aberchale guztien kontra, Euskadi Askatuaren dei bakarra eta euskalduna jaurtitzeko.

Rosalia bihotzean

(Punto y Hora de Euskal Herria, 1980-03-20)

      Creerán algús que porque, como digo, tentéi falar das cousas que se poden chamar homildes, é porque me esprico na nosa léngoa. N’e por eso. As multitudes dos nosos campos tardarán en ler estos versos escritos a causa deles, pero só en certo modo pra eles. O que quixen foi falar unha vez máis das cousas da nosa terra e na nosa lengoa...

      Galiziatik itzultzen naizen bakoitzean, saudade famatu horren kutsuak hartzen nau, eta goitik behera betetzen; azken finean ni neu ere sorterria utzi behar izan duten galiziar horietako bat banintz bezalaxe. Egun bakar batzuk han pasa, eta hemen nauzue berriz urruti-minez mintzo.

      Lehenengo aldian, esana dudanez, Leturia utzi nuen egonaldi hartako lekuko; eta neure luma eta neure sentimenduak apalduz baizik ez nituen A Toxa, Arousa, O Grove, Pontevedra, Pontedeume eta gainerakoak, aipatu. Leturia-ren eragile, inoiz neurtzerik izango ez dudan heinean, Galiziako xarma aitor dut. Ia-ia bertako olerkariak bezala esan nezakeen nik ere:

            Téñovos, pois, que deixar,

            hortiña que tanto amei,

            foqueiriña do meu lar,

            arboriños que prantei,

            fontiña do cabañar...

      Orain, aldiz, UPGko eta Bloqueko abertzale sutsu eta iraultzaileak entzun ondoren, besterik ere banekarke, eta besterik ere badakart.

      Agian beste honetaz ere mintzatuko natzaizue halako batez. Eta gauza bera esan nezake Santiagoko arkupeez (oraingoan euripean ikusiak) eta beste gauza anitzez. Bihotzean, halere, oso oker ez banago, gutxiegi ezagutzen nuen Rosalia de Castro poetaren irudia eta oroitzapena dakartzat, aire finez eta euri jasez oratua.

      Gidari ona izan nuen horretarako: Rosalia de Castroren Elkarteko buru-ordea den Carlos Baliñas irakasle eta idazlea. Sant-Yagotik itsas aldera irten, eta 30 bat kilometro eginda horra herri baketsu bat: Padron. Rosalia Sant-Yagotarra izanik ere, Padronen pasa zituen bere urterik oparoenak eta Padronen dago haren oroimenezko etxea.

      Lehendabiziko sorpresa atean: atarian bertan, lau bandera; eta lauotako bat, euskal ikurrina, eta beronen ondoan izkribu hau: “irekia”. Egoki jarria ote dagoen galdetu dit Baliñasek, eta ni, lotsaturik. Oraindik ere xehetasun hau berau ere falta duten gure etxe eta gaztelu guztiez oroitu naiz. Eta euskal fascismo lingüístico salatzen hasiak diren kameleoi guztiez.

      Barrura sartu eta lehenengo hitza, sartu orduko, hauxe bota didate lau alderdietatik: “Gora Euskadi Askatuta!”. Hau ere ez baita gure lurraldeko oroitetxe guztietan entzuten... Eta izen bat entzun dut behin eta berriz: ¿Conoce usted a Carlos Santamaría? Él nos tradujo al vasco diversas poesías de Rosalía. ¿Qué tal está? Rosalia maite zuen Santamariak; beraz, Santamaria ez dute han ahantzi.

      Eta hunkiturik, emozioz beterik, bisitatu nituen gela haiek, Rosaliak orain dela ehun urte utzi zituen bezalaxe kontserbatuak; eta paretetan ere Murgia, Rosaliaren senarra izan zenaren fotoak ikusi. Murgia erdizka bederen euskaldun etorkikoa, Rosaliaren maitatzaile eta sustatzaile izana. Harrigarria bakarrik?

      Etxe apal hura, nahiz zabala eta olerki-kutsuz betea, Galiziaren sinbolo iruditu zait. Eta bertako sinadura-liburuan japonieraz, ingelesez, frantsesez, gaztelaniaz, galizieraz gehienik, lerro sutsuak irakurri ditut Rosaliaren oroitzapenetan; eta Galizia zapalduari eta ukatuari eskaini zaizkiola iruditu zait.

      Eta bekaizkeria sentitu dut; Euskal Herrian tankera horretako gorazarrerako paradarik ez baitu gugana datorrenak. Ez dugu guk izan oraino, baliteke, Rosaliaren tamainakorik. Baina noiz eraikiko da Euskal Herrian gure poetari zor diogun oroitetxea? Lizardik, Orixek, Xalbatore Mitxelenak, Lauaxetak, nik dakita nork ez ote dute merezi? Noiz hasi behar dugu euskaldunok geure herri-oroimena lantzen? Herri-oroimen hau ez duen herriak, habe nagusia eta ardatza bera falta baititu.

      Gure artean, eta kanpo aldetik bederen, irribarrez entzungo lirateke lerro hauek:

            Adios tamén, queridiña...

            Adios por sempre quizais!

            Dígoche este adios chorando

            dende a beiriña do mar.

            Non me olvides, queridiña

            si morro de soidás.

            Tantas légoas mar adentro…

            Miña casiña! Meu lar!

      Baina gizona eta giza-patua ez dira aldatu eta ez funtsean aldatuko. Eta deserria ezagutzen duten galiziarrek (askok! gehiegik!) malkoak masailean behera doazelarik irakurtzen dituzkete Rosaliaren hitzak.

      Eta UPGkoei beren iritzia eskatu diedanean ez dira galiziar abertzale ezkertiar horiek manikeismotan erori, eta urrats positibotzat daukatela esan didate.

      Gure artean berriz... Batere ez dakit!

      Egia, ordea, poesiaz jantzirik areago egia da:

            Non digáis nunca, os mozos, que perdeches

            a risoña esperanza:

            do que a vivir comesa sempre é amiga,

            só enemiga mortal de quen acaba...!

      Eta egia hori, gu guztiok azken funtsean abiarazi gaituen sentimendu hori kantatzen eta adierazten jakin ez duen euskal Rosalia hilezkor horren behar gorria sentitu dut. Gure herrian aski eta sobera baitira heroiak, gizon eta emakume apartak eta sainduak; baina gutxi olerkariak, gutxi poetak; eta are gutxiago, zoritxarrez, poeten behar guztizkoaz gure artean jabetu direnak.

Hare Krishna Venicen

(Punto y Hora de Euskal Herria, 1982-01-15/22)

      Prentsa bidez jakin nuen: abuztuaren 16an, igandez beraz, beren urteroko Rathayatra ospatu behar zuten inguru hauetako Hare Krishna-zaleek Los Angeles alderdiko Venice auzoan, itsasaldean. Antzinako India alderako joera zaharrak eraginik ote? Estatu Batuetako sekta-zaletasun harrigarria bertatik neurtzeko agian? Denetatik nahasian, nik uste.

      Orain dela hamabi urte zeharo harritu ninduten burusoilak ikusi nahi nituen berriro; eta inpresio batzuk euskaldun irakurleei eman. Agian bat edo beste Oxford Street kaleari buruzko topaketaz zerbait idatzi nuela gogoratzen da oraindik...

      Venice auzoa berez bitxia eta koloretsua izanik (beste batez menturaz zerbait kontatuko dizuet Venicez), areago abuztu igande bero hartan. Indiako giroa hobeki eman nahiz edo, eguzkia dirdaitsu zegoen zeruan, eta sargoria ez zen makala. Hamabost bat oihal-txabola belardi baten inguruan: Krishnaren irudiak batean, Indiari buruzko film laburrak bestean; barazki-janariak hemen, Krishnari buruzko liburuak han, ingelesez eta gaztelaniaz; predikari nekagaitz bat hemen, mila usain berezi salgai han. Eta erdian, nolabait belardiaren ardatzean, halako aldare bitxi eta nabar batean, geldi-geldi, zirkinik ere egin gabe, Bhaktivedanta Swami Prabhupada bera! Beroa kiskalgarria izanik, hiru fraidegaik, aldarean bertan eserita, etengabe eragiten zioten beren haizagailu zuriari: itxuraz makila bat, eta honen muturrean halako luma zuri leunak edo, gora eta behera balantza amaigabean ari.

      Elefanteak berak ez ziren han falta; eta haurrek ez zieten atsedenaldi luzerik uzten; bizkar konkor hartan launa, are seina ere, belardiaren ingurua zoratuta egiten zutelarik.

      Lurrean lurrean esertzeko eskatu digute, back to back (bizkarrez bizkar), eta ilaren artean zerbitzariak pasatzeko adina tartea uzten genuelarik. Musika ere orduantxe hasi da, halako rock-jazz hindu zerbait, erritmo handikoa. Artean, aldare ezin koloretsuago haren erdian, Prabhupada osoki geldirik; eta beronen bi alderdietan eta gainean, hiru fraidegai gazte burusoilak jo eta ke beren haizagailuez aire ematen ari.

      Zer eman ziguten ez dakit. Halako talo bitxia, salda bitxiagoa, eta koko puska pare bat. Edaria ere... auskalo!

      Eta kantaldia hasi da: Hare Krishna! Hare Hare! Hare Roma! Hare Hare!. Beste letrarik ez. Chanting Hare Krishna is sufficient for liberation; there is no doubt about it (Prabhupadak idatzia). Oraingo mendea, Kajiren mendea omen; eta, gaur gaurkoz, Hare Krishna kantatzea bezalakorik ez omen dago. Liburuen postuan, liburuez mukuru jartzeaz gain, saltzaileren batekin mintzatu naiz erdi ingelesez; eta Kalifornian, eta multzotan, bizi direla azaldu dit. Mugimendua aurrera bide doa azkar.

      Zortzietan, hiru orduz iraundako saioa bukatzean, gelditu egin dira aldare nagusiko hiru haize egileak; eta, ni bederen erabat txundituz, kendu egin dute erditik Prabhupadaren imajina zehatza besterik ez zena. Prabhupada agurgarria 1977an hil baitzen.

      Baina kantuak ez ziren bukatu, Krishna-zaleen egun handia zen; eta Hare Krishna hitzak dituen mantra bezalakorik ez dagoenez gero, dantzarien eta musikarien saioa ez zen kolpez amaitu. Espeziaz eta intsentsu usain harrigarriz horniturik, kutsu bitxia hartzen zuen Kirtana azkengabe hark Kalifornia berrizaleko ilunabarrean. Zer adierazten ote zuen jendetza hark? Ezer ez agian, badakit Los Angelesek hamar bat miloi ditu. Baina...

      Hare Krishna-zaleek ehun eliza eraiki dituzte munduan barrena eta hamabost urtetan. Edozein elkarte edo mugimendu abiaraztea kostatzen dena ezagutzen dutenek, badute fenomeno honetan zer harriturik. Zeren eta, zer dio Hare Krishna-zaleen mezuak?

      Hain zuzen ere, gaurko gizonak oso nekez sinets ditzakeen ideiak defenditzen ditu. Esate baterako: arima hilezkorra dela, eta hil ondoren beste gorputz batera pasatzen dela, Karma delakoaren arabera; eta, mukti lortuta, kontzientzia hutsera ez pasaz gero, bederen. Bhagavad-Gita liburua, liburu vedikoen parte bat, errebelazioa dela, Krishnak berak adierazia (Krishna Jainkoa izanik, jakina). “Zientzia vedikoa”, orain arte 50 mendez bildua, huts egin ezina dela: The Vedic Knowledge is infallible. Emakumeak, nekazariak eta merkatariak bezala buruz ez oso argituak, gizasemeen menpean jarri behar dira (menpekotasun hau nabarmen ikusten da Krishna-zaleen agerraldietan). Eta abar.

      Nolanahi ere, atzera egiteko edo lotsatzeko itxurarik ez dute. Joan den larunbatean, hemengo UCLA Unibertsitatearen ondoan, Westwooden, eta hippyen eta zelebre mota guztien artean nabarmen, hortxe ari zen talde bat, Kirtana eta Rasa Jija betean, entzuleren bat ere beren dantzaldi etengabera biltzen zelarik... zeren-eta Veda famatuetan agertzen diren bertsoak, gure Joanes Etxeberrikoarenak bezala, kantatuak izateko prestatu baitziren.

      India zaharra, beraz, hor dugu. Krishna-zaleek ez dituzte beren heretikoak begi onez ikusten. Hauen artean, espero zitekeenez, Gandhi jartzen dute. Harrigarriago zaigu Sri Aurobindo ere okertuen artean aurkitzea. Baina Vedetan ageri den ikuspegi kosmikoa, budismoan ere nabarmen, baina kristautasunean ez uste bezain urrun, gizonak bere barruan daraman lilura azkarra da. Nietzscherekin gertatzen den bezalaxe, mintzo zaiguna ez baita agian filosofoa edo profeta, poeta gaitza eta hilezkorra baizik. Krishnatarren bidez, usainen mundua, barazki-janariak eta Veda zaharren poesia berriz biltzen baditugu, zinez, balio zuen Bhaktivedanta Swami Prabhupadaren ahaleginak.

      Eta sanskritoak, linguistikaz gain, bere betekizuna izango du.

Hollywooden barrena

(Punto y Hora de Euskal Herria, 1982-01-22/29)

      Los Angeles mugagabe honetara heltzean, aitor dut, eta lagundu ninduen Andolin Eguzkitza ere lekuko, Hollywoodera abiatu nintzen. Nor ez? Etorri aurretik, jakina, Hollywood famatu hori bertan edo urruti ote zegoenez ere ez nekien. “Han nonbait”, esan nezakeen, irakurle askok esan lezakeen bezala.

      Eta hor dago, gaur Antigua Donostian edo Santutxu Bilbon dauden bezala: hiri nagusiko auzo bihurturik. Lehenengo mendi kaxkoetako bati deritzo Hollywood. Letra handitan ere irakur daiteke Los Angelesko kaleetatik, halako muino batean. Eta Griffith Park delakoaren gailurrean, hain zuzen, Hollywood Observatory ezaguna dago, Donostian dugun Igeldokoaren kide. (Nahiz handiagoa, jakina, planetario batez hornitua: baita herriak bere buruz erabil dezakeen teleskopioaz ere).

      Nik, ordea, ez nuen Parkea bilatzen, ezta Behatokia ere. Nik, beste edonork bezala, hainbestetan amets eragin digun zinema-hiriburua bilatzen nuen; munduak ezagutu duen “amets-lantegirik handiena”, maiz esan ohi denez.

      Amets-mundu hori, ordea, suntsitu egin da Hollywooden. Artistarik famatuenek Malibun dituzte gaur beren egoitzak (itsasertzean, beraz, Los Angelesen erdigunetik 40 bat kilometrora); edota, hurbilenik bizi direnek, Beverly Hillsen, Sunset Bulebarreko mendebaldean eta Bel-Aireko muinoetan.

      Eta Hollywooden zer, beraz?

      Gu guztiok liluratzen gintuen mundu hartaz, ezer gutxi. Ilunduz gero, fama txarrik ere ez du eskas, Today, you’ll find more pimpus and prostitutes than stars, irakur daiteke Frommer’sen gidaliburu famatuan...

      Eta Txinatar Antzokia (Chinese Theatre) eta inguruko Walk of Fame delakoa (Hollywood Bulebarraren parterik interesgarriena) han ez baleude, 30eko eta 40ko hamarkadetako eta ondoko urteetako Hollywood hura, erabat itzalia dela pentsatzeko eskubidea genuke.

      Badaude, ordea, Lourdesen Amabirjina, edo Niagara Fallsen bertako ur-jauziak bezala, Hollywoodi bere loria eman zioten artistak salgai bakartzat dauzkaten ehun denda; baita Pasealekua eta Gaumanen Teatroa ere.

      Hots, oso harrigarria da artista-mito horiek, hemen ere, nor diren ikustea. Orain dela hilabete batzuk Donostian Casablanca eman zutenean, nahiz ikusle asko eta asko zeharo hunkiturik egon, hori aitortzea gaizki hartzen zela erreparatu nuen. Donostiar jendea, askotan, lotsatu egiten zen filma hunkigarria dela aitortzeko. Bada, mutilak! Hollywood Bulebarreko dendetan (eta dendariak ez dira sentimenduaz elikatzen!), gehien agertzen den artista-bikotea, gaur, 1981ean beraz, Casablanca-ko Humphrey Bogart eta Ingrid Bergman dira. Hauxe da egia!

      Besterik nor? Halako estatistika apur bat egin ondoren, artista hauek aipatuko nituzke, eta hurrenkera honetan: Charles Chaplin, Marilyn Monroe, Clark Gable, James Dean eta Marx Brothers. Horra hor, fotoen salmenta seinale izan daitekeen neurrian, nor dagoen hemen mito, eta nor ez. Harrigarria da, honi buruz, Casablanca-ren ondoren, fotoen maiztasunari begiratuta, Lo que el viento se llevó aurkitzea... Badago horretan guztian zer pentsaturik. Zer zuten film horiek? Zer ukitzen zuten gugan? Zein barne-ametsi dagozkio urteetan barrena horren zinki iltzaturik egoteko? Artista horiek, bestalde, ez dira gaurkoak... Zer gertatu zaio zinemari? Ni naizen arloteak ez daki; baina agian bestek zerbait azal lezake. Telebistak zinez ordaindu al du “amets-lantegi” hura?

      Gu baino gazteago direnek, jakina, ez lukete hori guztia guk bezala sentituko. Gure gazte-denboretan, eta negu-arratsalde euritsuetan, Miramar edo Bellas Artes-era joateak, dudarik gabe, besterik adierazten zuen. Ia-ia dena debekaturik zegoen urte hits haietan, telebistarik ere ez zegoen urte haietan, zinema zen zirrikitu bakarra; “Mundua” ezagutzeko eta “amets” egiteko genuen ataka bakarra. Badakit. Ez da gauza bera. Eta ametsez hornitutako Hollywood hura, geuk sortu genuen hein batean; eta gurekin suntsituko da: garai hartako tituluak eta artistak, dena dela, hemen ere gainditu ezinak bide dira. Horra hor harrigarriena.

      Baina The Walk of Fame delakoan barrena, harlauzetako izarretan idatzirik, aurkitzen diren izenak gogoratzea izan daiteke harrigarriago. Behinola guztiz modan egondako jendea erabat ahaztuta agertzen zaigu; eta jadanik arrastorik utzi gabe joan bide zirenek, astindu egiten gaituzte: Gloria Swanson, Stan Laurel, Nelson Eddy, Andre Kostelanetz, Franchot Tone, Ricardo Montalban... Eta beste mila. Nor oroitzen gaur haietaz? Monasterio zaharrek baino gehiago pentsarazten du Hollywood Bulebarrak...

      Baina hunkigarriena, agian, beti bisitari isilez betea, Chinese Theatre-eko aurrealdea da. Urteetan barrena, harlauza bana eskaini zaie artistarik sonatuenei; eta hauek, nork bere txandan, esku-ahurren eta zapaten aztarnak utzi dituzte zimenduan betiko; beren eskuzko hitz labur batzuk eta sinadura erantsiz. Nola uka batzuek eragiten duten zirrara? Mickey Rooney (1938), Norma Shearer (1927), Richard Widmark (1949), Clark Gable (1937)... Eta, ia patioaren erdian, gaurko gazteek ezagutzen ez duten Shirley Temple neskatila famatua (1935); Love to you all (= Maitasuna zuei guztioi). Eta beste mila. Eta ikusleak isilik gelditzen dira, luzaz, lurrera begira; nor bere amets-eragilearen bilaketa ezkutuan... Greta Garbo ez dut aipatu; baina handienen artean jarri behar dela esango nuke. Gehienak hilak: Clark Gable, Charles Chaplin, Marilyn Monroe, Robert Taylor, eta beste mila.

      Denak ez. Egun hauetantxe agertu dira, esate baterako, Los Angelesko prentsan, Esther Williams eta Gregory Peck... Berak dira, izan, bai; baina... ez dira berak! Urteen joana ez baita menturaz beste inon mingarriago, Kalifornia oparo eta Hollywood distirant honetan baino.

      Zinema ez da amaitu, eta zinemari dagokion mito-iturria ez da agortu. Endless Love (Amairik gabeko maitasuna), eta honen bi pertsonaia nagusiak (Diana Ross eta Lionel Richie) hor daude, pareta guztietan iragarririk. Biharko mitogintza ez da gelditu, noski.

      Baina petrolioaren mendea berriz gertatuko ez den bezala, Lacq bukatu zen bezala, Hollywood dirdaitsu hura ere betiko joan dela dirudi.

      Eta hau, amets-iturri hartan uste baino gehiago edan genuenontzat, mingarri gertatzen da.

Erraldoikeria aurrera-pausa

(Argia, 1982-01-24,
Larresoro ezizenez)

      Ipar Ameriketara etorritakoan (eta areago Euskal Herritik etortzean), herrialde honen tamainak harritzen du bereziki. Dena da handia hemen, handiegia gure ustez: distantziak, hirien jende-kopurua, hotzaren hotza neguan, beroaren beroa udan, dena eskerga, dena handiegi. Herrialde hau erraldoi-herri bat balitz bezala. Eta, jakina, hiria eta herrialdea handiegi bazaizkigu, geure burua txikiegi agertzen zaigu ezinbestean. Baina hau, gainera, maila guztietan gertatzen da; eta, beraz, ezer ez izatearen kutsu hori, barne-erraietaraino sartzen.

      Trena, esate baterako, gainbehera doa hemen erabat. Postaletan, esate baterako, gure artean gurdien eta leren fotoak ager daitezkeen bezala agertzen dira; edo, zehazkiago, haurtzaroan ezagutu genituen tranbia famatu haien fotoak bezala. Trenak badaude, jakina; dotoreak gainera, bi pisukoak, benetako talaia itxurakoak beren gainaldean. Baina jendeak ez ditu ia erabiltzen; berehala gertatzen baitira 10 orduko bidaiak, 20koak, 40koak, are 60 orduko bidaiak ere! Nork pasako ditu egun osoak tren beretik irten gabe? Ezin! Hemendik, esate baterako, San Diegora joan daiteke trenez, Mexikoko mugan; edota, iparralderantz, San Frantziskoraino agian. Hortik aurrera, ezin; distantzia horiek egun berean trenez egiterik ez baitago. Trenak, horrela, zahar kutsu harrigarria hartu du; eta Los Angelesko geltokia ez da, itxuraz eta mamiz, Donostiakoa baino inportanteago. Zinez.

      Jendeak hegazkina hartzen du: edozertarako, edonorako, hegazkina hartu behar. Kilometroak hor daude, ordea; eta hegazkinez, arauera merkea izanik ere, bidaiek garesti jotzen dute. Mugitzea, beraz, Europan baino areago, klase-arazo bihurtu da: dirua dutenak mugitzen dira.

      Kotxeak ugari dira, dudarik gabe; eta gasolina merke dago, horko prezioaren erdian edo. Baina trena jo duen gaitz horrek kotxea ere jotzen du distantzia luzeetarako: nola egin berebilez 2.000, 4.000 edo 6.000 kilometro. Hemen abiaduraren muga (orduko 55 milia) oso hertsiki errespetarazten denez gero, bi mila kilometro egiteko 30 edo 35 ordu kontatu behar dira. Eta ahal dutenek hegazkinera jotzen dute. Berebilak, estatu mailan balio du, ez Federazioaren mailan. Donostiatik Bruselara hiru aldiz (joan-etorria, jakina) egitea da Los Angelestik New Yorkera joatea (joatea, alegia, itzulera gabe).

      Aparkatzeko arazoa, dena dela, ez da txantxetakoa. New Yorken erdian, esate baterako, 3,07 dolar balio du zenbait lekutan ordu erdi bakar batez aparkatzeak (600 pezeta orduko). Eta garabiak harrapatuz gero, akabo. Zubi asko eta hiri-autobide asko ordaindu beharrak dira. Kotxeak, hitz batez, garesti jotzen du hirien erdian.

      Los Angelesen, ordea, kotxerik gabe nekez bizi daiteke. Zazpi milioi biztanle dituen hiri honek metrorik ez du; eta tranbia edo trenik ere ez; kostaldetik dabilenak ez du hiria gurutzatzen; eta Santa Monica bulebarrean behera doan burdinbideak aspaldi honetan ez du bere gainean bagoirik jasan.

      Alde horretatik, eta askotan, askoz ere normalago zaigu New York, askoz ere “europarrago”, Kaliforniako hiriburua baino.

      Los Angelesen, esate baterako, etxebizitza gutxi dago, oso gutxi. Gehien-gehienak hemen etxetxo partikularretan bizi dira. Ondorioa, beraz, aise uler daiteke: munduko hiririk zabalena Los Angeles da. Vermont edo Western etorbideek 42 kilometro dituzte, zuzen-zuzenean. Beste hainbeste ditu, bihurguneka bada ere, Sunset Boulevard famatuak. Nire etxetik Santa Monica hondartzara 22 km daude. Griffith Behatokitik (Hollywooden erdian, halere) itsasora, kaira beraz, 52 km daude, zuzenean. Baina Malibu dotoretik, euskaldunen txokoa omen den Chinora, 100 km daude; eta hondartzatik hondartzara Newportetik Malibura joanez gero, 110 km behar dira kontatu.

      Kalez kale, eta argi gorrien aurrean geldituz, hiri horretan barrena ibiltzerik ez zegoela erreparatu zuten. Eta horregatik, hiri barruan batetik bestera ibiltzeko, autobideak daude, pilo bat, kale normalen azpitik hona eta hara.

      Eta kotxerik ez dutenak? Errespeturik ez. Bankuan kontua irekitzeko, adibidez, driver license-a, eskatu zidaten niri (ez pasaportea!); eta kotxerik ez dudanez gero, lanak izan nituen banku-kontua irekitzeko. Hemen “pertsona normalak” kotxea du, eta “gida-baimena” ere bai, hortaz. Gainerakoak? Vade retro!

      Autobusetan, horretara, beltzak eta “latinoak” ikusten dira; autobusetan espainiera da hizkuntza nagusia. Aise! Letreroak eta iragarpenak ere gaztelaniaz maizago autobusetan, ingelesez baino. Nork ez du oraindik “diglosia” hitza entzun? Beste batean mintzatuko natzaizue honetaz, dena dela.

      Hemen, beraz, driver license hori ez duena, susmagarri gertatzen da; “nor ote da mokolo hau, oraindik ere kotxerik gabea? Kontuz!”...

      Kutsadura, horretara, handia da; eta kaleek, oso maiz, garaje-kiratsa dute, azkar, sarkor, azkura eman arterainokoa. Zortzi eta hamar zerrenda dituzten barne-autobideak, kokatu egiten dira maiz goizaldean eta arratsaldean, milaka kotxeak ezin bideratuz.

      Txirotasuna, beraz, inon ez da Los Angelesen baino nabarmenago eta zapaltzaileago gertatzen. Ezta kontrasteak ere. Hemen jende asko baitago lanik gabe, beltzen eta latinoen artean batez ere.

      Prentsak gutxitan azaltzen ditu problemak hemen, jakina. Hala ere zenbait aldiz ezkutatu ezinak dira diru-desberdintasunak; eta lehengoan, horretara, saminki salatzen zuen bertako Times egunkariak, Reagan Gizarte Segurantza eta Irakaskuntza frenatzen ari den momentu honetantxe, eskandalu-iturri gertatzen dela Nancy (haren emazteak) azpil-joko bat erostean 200.000 dolar gastatzea (hogei milioi pezeta, beraz). Reaganen ranch pertsonala, bestalde, hemendik “iparraldera”, berrehun milioi pezetatan erosi zuen berriki...

      Prentsa horren tamaina, bestalde, txundigarria da (nahiz Europa osoaz oso lerro gutxi ekarri, Poloniaz edo ez izatekotan). Bai hemengo Times-ek, bai New Yorkekoak, igandero-igandero, 480 orrialdeko alea ateratzen dute. 480 orrialde handi, koloretan ere bai batzuk. Eta galdera hauxe da: Zer idatz daiteke 480 orrialde betetzeko? Zenbat balio?

      Erantzuna erraza da. Prezioaz, merke; 15 duro bakarrik. Mamiaz, berriz, hona hemen, laburtuz amerikarrek aurkitzen dutena. Berriak, orrialdeen goiko xerrenda xume batez, bakarrik. Zinema-teatroa: 104 orrialde. Telebista: 32 orrialde. Etxe eta lurralde salmenta: 46 orrialde. Liburuen berri: 12 orrialde. Businnes: 24 orrialde. Iragarpen merkeak, letra txiki-txikitan: 126 orrialde. Bidaiak: 20 orrialde. Eta abar. Iragarpenak nagusi, hitz batez; eta hauen jartzaileak, noski, saltzaileak. Ez dut besterik erantsiko.

      Ez dakit xehetasun hauen bidez hemengo kutsua hartzen ote den. Baietz espero dut.

      Erants horri orain autobusetan Jaungoikoari buruz maiz entzuten diren predikuak; erants horri inork ere ezagutzen ez dituzten elizek eta sektek, edozein kaletan erakusten dituzten church dotoreak; erants horri katagorriak parkeotan, eta pelikanoak hondartzan; erants horri eskuzko irrati hiper-dotoreen zalaparta gorgarria (hondartzetan eta autobusetan, patioetan eta parkeetan); erants horri kaleen ikuskari harrigarria: ilundu orduko, erabat hustu direlarik; erants horri ilea mozteak mila pezeta balio dituela... eta, agian, hau zer den sumatzen hasiak zarete. Ez da guretzat egina, ene ustez; niretzat behintzat ez.

      Zinez: hemengo zeru urdina galduagatik ere, nahiago nuke bihar xirimiriaren bustiduran Kontxatik edo Baztandik bueltatxo bat eman. Erraldoikeria hau gaitzi zait, benetan.

      Zuri ez, agian?

Anaien herrialdean

(Punto y Hora de Euskal Herria, 1982-01-29/02-05)

      Munduan barrena dexente ibili ondoren, gutxitan sentitu dut Galesen (Cymru-n hobe, oker ez banago) sentitu nuen anaitasun giroa. Anaitasuna, hasteko, anaia gisa errezibitu ninduten adiskide eta borrokakideengandik. Baina anaitasuna geografiaren aldetik ere, mendi mazelen berde hezearenetik, xirimiri iraunkorrarenetik, eta mila aldiz abar. Eta Cymruk daraman herri-borroka ezagututa, zer erantsiko?

      Banindoan trenez zelai berdeetan barrena mendebalderantz; eta iritsi orduko hauxe irakurri nuen bertako The Cambrian News aldizkarian: Language campaigner jailed for TV plot (alegia, hizkuntzaren aldeko borrokalari bat kondenatua, telebistaren aldeko konplota dela bide). Uztailaren 3a zen; eta bederatzi hilabete presondegi jaso zituen militantea, 28 urteko irakasle bat: Wayne Williams, Cymdeithas mugimenduko lehendakaria gaur. 43.000 esterlinako hondamendia leporatu zioten (zortzi bat milioi pezeta, gutxi gorabehera). Telebista kanalaren aldeko kanpainan barrena hiru antenetan egindako kalteengatik: East Harptree, Goosemor eta Midhurts. Harekin batera, bi ikasle ere izan ziren kondenatuak: Tomos Owen, hogei urte, eta Arwyn Sambrook, hogeita bi. Euskal Telebistaren aldeko kanpaina ezagututa, zertarako besterik ezer erantsiko? Etxean!!

      Aberystwyth-en nintzen, Cymruko kostaldean, Cardigango Golkoaren erdi-erdian. Udatiarrak eta turistak azaltzen hasiak ziren; eta ikasleak, aldiz, ia osoki joanak. Cymruko bihotza, hein batez bederen, Aberystwyth herrixka hurrenean dago gaur. Nazioaren artxiboak han daude; eta intelektual franko ere bai. Zazpi mila biztanle: Oñati Zarautzen.

      Ned Thomas adiskideak zerbait mamitsu erakutsi nahi, eta ba omen zuen soluzioa. Biharamunean, hain zuzen, urtean bitan baizik ez gertaturik ere, Aberystwythera biltzekoa zen Yr Academy Gymreig delakoa; hau da, Euskaltzaindiaren kidea. Eta parte hartzera gomitatzen ninduen. Jakina: baietz esan nuen. Xehetasun bat eman behar, dena dela: Galesko Akademiak bi sail dituela: ingelesezkoa bat, galesezkoa bestea. Normalean zein bere aldetik biltzen dira; baina ez omen dago elkarrekiko gorrotorik.

      Lehenengo sorpresa: hasteko afaria genuela The Groves bazkaltegian, Aberystwythen bertan... Euskal Herrian bezala galestarrak honetan ere! Biltzarra afal ondoan bakarrik (emakume baten sarrera-hitzaldia); eta biharamun goizean jarraituko.

      Williams “cymruzain burua” aurkeztu dit Ned Thomasek (Williams hau ere, beste anitz galestar bezala); eta Villasanteren kidea frantziskotarra ez dela esan behar dut. (Apaiz bakar bat Aberystwytheko bileran, oker ez banago: 14 gizaseme eta 3 emakume egun hartan; baina erdia baino gehiago falta omen). Eta banan-banan beste guztiak. Koordinatzaile eta sustatzaile, dudarik gabe, Ann Beynon andereño gaztea. Erdia baino gehiago, “cymruzainen” artean, 60 urtetik gorakoak.

      Afari galanta izan genuen. Neure ondoan, frantsesez aise ari, hango Plazido Mujika izan nuen: Bangorko Unibertsitatean irakasle dagoen Bruce Griffiths jauna. Berak bakarrik, eta ia laguntzarik gabe, ingeles-cymru hiztegiaren moldaketa darama aurrera.

      Afaria bukatuta Ty’r Staff etxera aldatu ginen, bazkaltegiaren ondoan; eta han hasi zen bilera. Galesez den-dena, esan beharrik ez dago. Lehendakariak hartu du hitza; eta, niri begira, hitzaldi labur bat egin du. Gero txalo beroa jo diote bisitari honi. Eta orduan Marion Eames andere eta akademiko berriari eman dio txanda. Ned Thomas neukan aldamenean; eta honi esker jarraitu nuen haria: Eames andereak bere bosgarren nobela zer den azaldu zuen. Gero elkarrizketa izan zen, eta biharamunera arte. Honela izan zen ene bataioa galestarren artean. Hizkeraren “ll” gorrak eta “pj” ugariak ez zaizkit erraz ahaztuko. Gero garagardoen txanda etorri zen; eta hirurak aldean-edo gu joan ginenean, akademikoen erdia eta Ann Beynon sekretarioa hantxe gelditu ziren, presarik gabe, iji-eta-uju...

      Xehetasunetan sartu beharrik gabe, hor du irakurleak aztarren bat: bere bosgarren nobela azaldu zuen Eames andereak. Oso oker ez banago, hobeki dago galesa euskara baino; eta maila askotan.

      Eta jadanik Cymruko Euskaltzaindiak errezibitua izan ondoren pozik nengoelarik, beste aukera aparta bat eskaini zidan Cardiffen Meie Stephens adiskideak: “Bihar, hain zuzen, bazkari bat eskainiko diogu Galesko telebista-kanal berriaz arduratuko denari. Nahi al duzu etorri?”. Berriz baiezkoa, noski.

      Bazkaria oso dotorea izan zen, eta ezinago dotorea den Park Hotel delakoan. Ehun bat lagun bildu ginen; eta bazkalondoko hitzaldiak ez ziren falta izan. Den-dena galesez, hitzaldietan eta bazkarian barrena. Zinez, ez dut uste Bilbon beste horrenbeste espero litekeenik; eta are gutxiago burgeskume dotoreen artean. Bartzelonan bai, jakina. Eta, dirudienez, Galesko burgesia txikiak lagundu du erruz galesezko katearen arazo honetan.

      Egon, ordea! Zeren-eta bazkari dotore hiper-burges horretan, telebista-kateaz arduratuko diren hiru buruzagiei eskainia, neure ezkerrean, sozialismoaz eta nazio arazoaz bero-bero hizlari, Gareth Miles berbera baineukan! Alderdi marxista-leninista abertzalearen sorkuntzan abiatua, Miles sindikalista saiatua da (Galesko Irakasleen Elkartea darama, gaizki ulertu ez banion); baina ez omen du inoiz ingelesez idatzi, ez idatziko ere. (Ingelesez eta galesez batera dauden izkribu batzuk ikusi ditut, dena dela). Katalunian eta Flandrian bezala, hizkuntza denen helburua da, abertzaleen artean behintzat. Eta Cymrun denen kezka da Rafod y Ddraig delakoa, Herensugearen mihia.

      Joan aitzinetik zalantzan nengoen; orain ez. Orain badakit: hizkuntza arazoa hobeki dago Cymrun Euskal Herrian baino. Dudarik gabe. Amurizak lehengoan, Baztandik itzultzean, idatzi zituen lerro saminak egia baizik ez dira. Gure herrian ez dago euskaltzaletasunik. Aski da pitin bat ibiltzea munduan barrena honetaz jabetzeko. Krutwigek esan duen bezala: gure herriak ez du bere hizkuntza maite. Petit négre bihurtu gaituzte barrabiletaraino. Egia hutsa.

      Baina Galesen ere bi mundu daude. Aberystwytheko hondartza eta muino leunak neure barruan bizi-bizirik neuzkanean, oso burutazio txalogarria izan zuen Ned Thomasek: ikatzaren eskualdeetan zehar pasatzea.

      Eta Richard Burton eta Neil Jenkins batera eman dituen lurralde garratz hark gure Bizkaiko mendebaldea gogorarazi zidan. Merthyr Tudful, Pontypridd, kapitalismo gorri eta basaren sehaska odoldu haiek, etxetxo ilara azkengabe haiek, infernu beltz hura (gaur husten hasia!) oso ikuskari ezaguna zitzaidan.

      Eta Ned Thomasek Aberfan-en kotxea gelditu zuenean (116 haur hilik luiziak eskola ikazperatu zuenean) gure Ortuellaz oroitu nintzen.

      Zenbat arrazoi Gales maitatzeko, eta hango borroka gizonekin elkartzeko!

      Eta ez dut uste galtzaile irtengo ginatekeenik!

San Frantzisko

(Argia, 1982-04-04,
Larresoro ezizenez)

      Alfonso Sastrek esan bide zuen behin San Frantzisko dela munduko hiririk ederrena, edo horrelako zerbait. Eta beste askok gauza bera esan duela, edo esango lukeela, sinetsita nago.

      Eta ez dut uste, benetan, Berkeleyko Unibertsitateagatik denik: campuseko dorre lerden luze hark fama merezia badu, San Frantziskok ez du jakinduriaren tenplua ematen. Eta 1968 ondoko profeten biltokia ere ez: arrastorik ez gaur, itxuraz.

      1906ko lurrikara ikaragarriak ere, ez dio gaur bere kutsua eransten. Berreraiki egin zen hiria goitik behera, eta batimenduren bat kenduz gero, dena da mende honetakoa. Kaleetan barrena ireki ziren arraildura ikaragarrietan hondoratu ziren herritar gizarajoen garrasiak aspaldi ahaztu ziren.

      Alcatraz bera ere, oso berandu arte kartzeletan beldurgarriena, gaur turismo-leku bihurtu da. Eta pareta zaharren zaharrak, eta hustutako etxetzarren hutsak, ikaratu egiten badute ere, beren itsusian, golko ederraren erdian dago Alcatraz uhartea; eta San Frantzisko gaur, besterik da.

      Zer da, beraz?

      Orain dela sei bat urte bisitatu nuenean, txinatarren urteberri-jaia zen San Frantziskon. Sinetsi ezina zen zarata: petardoak han eta hemen lehertzen ziren etengabe: petardo gaitzak, bonbak itxuraz. Eta kale askotan hogei bat zentimetro konfetik estaltzen zituzten galtzadak eta espaloiak. San Frantzisko jaietan zegoen. San Frantzisko jolasten ari zen. San Frantziskon jokoa zen lege eta nagusi.

      Eta hitza hori da: jokoa.

      Lonbard kalea, esate baterako, bakarra da munduan: aldapa gaitzegia izanik (San Frantzisko muino mordo baten gainean eraikia dago; eta lehengo mazelak hantxe daude, beren hartan, baina etxez eta kale ezin erpinagoz estalirik), zeharka luzatu dute kalean barreneko ibilbidea. Eta kalea, gorri-gorri gainera, itzulinguru guztietan lorez mukuru, kotxeak jaisteko moduan dago. Baina, zinez, kale bitxi hartan behera jaistea, ezinezkoa da, gutxienez irribarre egin gabe: karrusela ematen du!

      Kaian, Pier 39 delakoan, eta inguruko kinkila-dendetan, kutsu bera: txantxetan ari dira sanfrantziskotarrak. Donostiako arrain usaina bera kai ondoko aterpeetan; baina arrainez gain, otarrainak eta txangurruak dozenaka, jendearen aurrean maneatuak. Mahaietan, horko “Pantxikaenean” bezala, espaloian, bezeroak arraina jaten ari... Euria ere bazegoen lehengoan, xirimiri etengabea... Beraz, zertaz oroitzen nintzen ez dizuet esango.

      Baina, dudarik gabe, San Frantziskoko folklore bihurtu diren cable car famatuak dira hiriaren sinboloa. 1873an mamituak, San Frantziskoko tranbiak (kable-tranbiak, egia esan) xahartu egin dira: pentsa, 109 urte luze gora eta behera... Baina beren zahar-kutsu horretan atxiki dituzte. Gidatzaileak benetako indar eta eskola erakusketa egiten du bidaia bakoitzean: alimaleko palanka haien erabilera ez da batere erraza, eta tranbiaren erdia behar du batzuetan kableari eutsiko badio. Eta jendeak barre egiten du: zahar eta gaztek, gizon eta emakumek, denek egiten dute barre.

      Donostian izan ziren jardinera haiek bezala erabat zabalik alderdi guztietara euria ari badu, jendea busti egiten da. Baina joko bat denez (esaten dutenez baita sanfrantziskotarrentzat ere), irribarrea ez da gelditzen: aldamenetan zintzilik eta blai, baina pozik. Itxura denez!

      Eta aldapak ez dira txantxetakoak: % 20, % 30, erraz. (Beste zenbait kale, sinetsita egon, are % 40 eta % 50ekoak ere badira; baina hauetan oso kotxe gutxi menturatzen da...).

      Itsas golkoa zoragarria da: Oslo gogoratzen du agian, edo Galiziako zenbait ría baixa. Eta hamaika bay-cruise egin daitezke: hona eta hara, luzeago edo motzago... Golden Gate zubia, munduan dagoen luzeenetako bat, ontzitik ikustea, beste joko bat da: mekano munstro batez eraikia, agian.

      Eta cable car-en txilin-hotsa, eta orain dela berrogei bat urte kaia gurutzatzen zuten ontzietako pianola-soinu mekanikoa, eta arranparrilatzen ari diren arrainen usaina, eta Chinatowneko herensuge koloretsuen irudien oroitzapena, nahasi egiten dira gugan; eta San Frantzisko, haurtzaroaz geroztik ikusi ez genuen hiria bihurtzen da. San Frantziskon nagusiak ere ume.

      Nola azalduko Los Angeles hotz honetara etorri beharrak pizten duen deskana?

      Baina honetaz beste batez mintzatuko natzaizue.

Siux herriko buruzagiarekin mintzo

(Argia, 1983-07-24)

      Kaliforniako zeru urdina urdinago agertzen zen iazko maiatzaren bukaeran, eta epeltasunari beroa hasi zitzaion nagusitzen. Eguerdietan 95ºF Los Angeles zabalean. Unibertsitatean ere, UCLA famatuan, jendea deliberatuki itzal bila.

      American week iragarri zuen The Bruins unibertsitate-egunkaritxoak. Maiatzaren 26 hartan Russell Means delako indiar buruzagi batek mintzatu behar zuen.

      Dodd Hallera joan naiz, UCLAko ekialdeko batimendura. Ikasgela arrunt batean, 20 bat entzule. Ez gehiago, ez; nahiz UCLAn 35.000 ikasle egon. Aurpegi beltzaranak denak, indiar nabarmenak denak (ni barne!). Gazte pare batek, Bjoern Borg tenislari ezagunaren antzera, halako zapi bat buruan ile beltzaren euskarri. Amerikar zuririk batere ez...

      Bat-batean, zabalik zegoen atetik gizaseme altu bat sartu da gelara: Russell Means da, siux beldurgarrien buruzagia. Eta isiltasun osoa sortu da gure artean. Egia aitortzeko: inork ez dit zirrara handiagorik sortu, inor ez dut ezagutu aginte-magnetismo delakoaz nabarmenkiago horniturik.

      My name is not really Russell Means, but Oyate Wacinyapi. Ingeles normalez mintzo zaigu, nahiz bere ama hizkuntza siuxen hizkuntza izan: xux-páyut, ulertu diodanez; “Lakota-Nazioaren hizkuntza”, my nation. Siux izena, azaldu duenez, zuriek jarri zieten; baina berek lakotatzat daukate beren burua.

      Oyate Wacinyapi zein adinetako gizona den ezin esan. Alabaren berri eman duelarik, 45 edo 50 urte kalkula dakizkioke. Itxuraz, dena dela. Hogeita hamar ere eman lekizkioke; gizon azkarra eta gogorra baitirudi. Ile beltza du, larrua guztiz beltzarana. Aurpegiaren bi alderdietan, ia gerriraino behera, bi xerlo luze; eta hauekin batera, belarrietan, bi zintzilikario nabarmen. Txaketa berde-berdea, orban gorriz nabartua.

“EZ GAITUZTE BERRIZ MUGITUKO”

      Close the door agindu du ezin fermukiago. Eta segituan hetsi da atea. Haren begirada sarkorrak ez du zalantza biderik uzten... Biharamunean, maiatzaren 27an, berriro entzun nuen Los Angelesko Casa de Nicaragua delakoan, sandinisten biltoki gaur. Baita buruz buru hitz egiteko aukera izan ere. Oyatek, bidenabar esateko, oso iritzi ona du euskaldunez, eta gure berri badaki: “Ez zarete ez frantsesak eta ez espainiarrak, badakit”, bota dit hasieran.

      Baina itzul gaitezen Dodd Hallera.

      “Nire eskualdea da munduan dagoen aberatsena”, hasi da esaten, “eta honetxek ekarri dizkigu arazoak”. It is the richest 100.000 miles on earth. “Eta honetxek galdu gaitu. 1868an izenpetu zen Ituna, handik bederatzi urtera hautsi zuten zuriek; gure lurraldeetan urrea agertu baitzen. Geroztik okerrago jarri dira gauzak, uranioa ere azaldu delako. Berriro mugitu nahi gaituzte. Baina ez da lekuz aldatzerik izango. Hori ez. Ez gara mugituko, 1868ko akordioa bete dezatela eskatzen dugu. Besterik ez”.

      Oyate Wacinyapi Wounded Knee famatuan egon zen 1973an. Komaraino torturatua izan da, eta hiru aldiz tirokatua.

      “Ni bakarrik ez, ordea. 1968-1982 honetan, 200 lakotak ezagutu dute kartzela, eta 667k heriotza. Hots, Lakota-Nazioak gaur 70.000 biztanle baizik ez du. Zanpaketa, beraz, gaitza da. Eta inork ez du gure alde hitzik atera. Sandinistak berak, indiar izanik ere (sandinistak indiarrak baitira goitik behera), isildu egin dira. Are miskitoen kontra jokatu ere. Horixe da gure gaitza: indiarrak berak lotsatzen dira beren indiartasunaz; eta ez USAren barruan bakarrik”.

“INDIARRA EZ DU INORK KONPRENITZEN”

      Oyatek, Castroren aldekoa hastapenetan, Habanara bidali zuen alaba; baina han ere indiarren kontrako arrazakeria bera aurkitu omen du:

      “Indiarrak jende atzeratua garela esaten dute han, arkaikoak garela, edaten dugula, geure burua hiltzen dugula. Marxen bidetik, gu industriaren zibilizazioan sartzeko eskubidea dutela uste dute. Hots, industriaren zibilizazioak, marxista ala kapitalista, zanpaketa eta zoritxarra hedatu ditu nonahi; eta irtenbiderik ez du. Ezkerreko ekologisten gakoa horretan datza. Guk, oraindik, Castro eta sandinistak onartzen ditugu; baina indiar problema ez dutela ulertzen salatzen dugu. Oraindik ez dute ulertu egia funtsezko hau: The only revolutionary act is the act for self-sufficiency; ekintza iraultzaile bakarra norberaren gaintasunaren aldeko ekintza da. Hots, bi soluzio baizik ez dira proposatzen: industriagintzarena, eta naturaltasunarena. Lehenengoak zoritxarra ekarri du, eta Lurra gure Amaren hondamendia. Bigarrenak, berriz, egiturarik eta aparaturik gabeko askatasuna. Indiarrei modelo hau kendu nahi izatea sarraskia baizik ez da”. Siuxek bere eskualdeen “okupazioa” hasi dute 1981eko apirilaren 4an. Hasieran 50 bat lagun bildu ziren kanpamentura.

      “Oraingoz 1.800 akre liberatu ditugu” —450 hektarea, gutxi gorabehera—. “Eta han elkarlanean bizi gara, inork ekonomia askatasunik ez duelarik. Yellow Thunder Camp bataiatu dugu geure herri berria, dendaz osatua: 1972an Nebraskan bi zurik hil zuten R. Yellow Thunder gure herrikidearen oroitzapenetan. Eta pixkanaka, iskilurik gabe, hona etorriko gara denok, guretzat Paha Sapa eskualdea sakratua baita; zuentzat Jerusalem bezala. Eta ez gara indarrez ere joango. Bertan hilko gara, beharrezkoa baldin bada”.

“LUR-AMAGANA ITZULI”

      Oyateren ustez, mendebaldeko gizonak bakardadeari eta isiltasunari beldur die. Indiarrak ez.

      “Gure eskualdean ez dago telebistarik, eta ez da izango. Eta zuek beldurtu egiten zarete. Zuek ez dakizue 24 orduz zaratarik gabe egotea zer den: You have to think 24 hours a day... Zuek guztiok kolonizatuta zaudete. Ez dakizue Lur-Amarekin bizitzea zer den”.

      Eta Mother Earth esatean piztu bezala egiten da.

      “Freedom is amazing... gauza bakar bat egin dezakezu Yellow Thunderren: pentsatzea, edota noizean behin paseo bat egitea”.

      Lakabeko Elkartea datorkit burura, jakina, hau guztia idaztean. Zer dira Yellow Thunder eta Lakabe: joandakoaren azkeneko oihartzuna, ala gerokoaren lehenengo zantzua?

      “Etsaia industriagintza da”, ekin dio Oyatek. “Industriagintzak urrundu gaitu naturaltasunetik gero eta areago. Guk ez dugu industriagintzarik nahi. The community comes first. Elkartasunik gabe eraiki nahi den aurrerapena zoritxar-iturria da bakarrik. Zuek oso aldatu omen zarete, eta oso harro zaudete horretaz. Baina, hain zuzen, horixe da seinalerik txarrena”.

      Eta, ingelesez: Happy people don’t change. Herri zoriontsuak ez dira aldatzen.

      Anti-nuklearra aitorturik ere, izenaren desegokitasuna aipatu digu:

      “Mugimendua ez da anti-nuklearra. Lur-Amaren aldeko mugimendua baizik”.

      Haien berri jakin nahi izan ezkero, zuzenbide honetara idazteko esan zidan:

Dakota AIM Information

Dept. —Box 70— Porcupine.

South Dakota 57772 - USA

      Badaki irakurleak, beraz. Niri behintzat Oyate Wacinyapiren ezaguerak sekulako astindua eman zidala, ez dut ukatuko.

Cymrutik zenbait oroitzapen

(Argia, 1985-10-14)

      Ontzitik irten, eta Kernewek zeltikoaren mugako Plymouthen lurreratzeak badu xarma berezia. Uraren hegiraino bereraino heltzen diren ostatu horiek, golkoa zaintzen duten gaztelu zaharrek, denak prestatzen bide du bisitaria itsastar portu famatu bat ikusteko.

      Hots, kaitik irten eta berehala, kale nagusiko ostatu nagusiaren etxaurrean, bi pintura edo mosaiko eskerga agertzen dira, hamar bat metro gora bai bakoitza, eta kolore betean. The Invincible Army before the battle, espainolak harro-harro, Britainia Nagusiari sekulako jipoia ematekotan itsasoratzen ari. Eta, aldamenean, tamaina berean, beste irudi bat: The Invincible Army after the battle. Espainol berak, jota, apurtuta, ingelesek sekulako jipoia eman ondoren. Ez dut uste Arana Goirik ostatu hori ezagutu zuenik. Zer pentsatuko ote zuen badakit. Gaur abertzaleek zer sentitzen ote duten ez dakit. Nik zer sentitu nuen, badakit. Baina ez ditut txitxareak nahasiko.

      Zelai ederrak, muino apalak, ahate zuriak eta bele beltzak ugari, etxetxo apain zoragarriak nonahi; bai Ingalaterran, eta bai gero Cymrun. Badugu zer ikasirik.

      Eta Cymrun sartu ordukoxe, pankartetan elebitasuna ageri: muga ondoan bertan, gainean, berdez: Trallwng; beherean, beltzez, Welshpool. Aurrerago: gainean Drenewydd, beherean Newtown. Eta berdin Aberystwytheraino. Eta berdin, jakina, Aberystwythen bertan, Dyfed osoan bezala. Seinaleztapenaren mailan bederen, elebitasuna dago Cymrun. Xehetasun axal bat, jakina. Baina hemen hori ere ez dugu lortu. Bai, ala? Zenbait eskualdetan bai, dudarik ez; baina han orokorra bide da joera. Eta Caerdydd-Cardiffen bertan ere, herri elebidun batean egotea agertzen da.

      Aberystwythen elkartzekoak ginen hizkuntza txikien izenean joandako ordezkari batzuk: Islandia, Frisia (Ekialdekoak eta Mendebaldekoak), erromantxeak, Katalunia, Cymru bera, Alba-Eskozia, Irlanda eta Euskal Herria. Han ginen gu, Elixabete Garmendia, Gotzon Egia eta artikulu honen egilea, gure hizkuntza baino askoz sendoago ez duten herri txikietako jendea gurutzatzeko prest.

      Hots, ni Aberystwhythera iritsi nintzen egunean bertan, Manchesterko The Guardian erosi, eta hantxe topatu nuen lehenengo sorpresa: kemrieraren aldeko manifestazio handi bat izana zen uztailaren 27an Caernarfonen.

      Zergatik ote? Eta berehala jakin dut: racial discrimination. Gwyneddeko Kontseiluak (Gwynedd gure Baxenabarre izan daiteke, gure Gipuzkoa baino zehazkiago) ukatu berri die Konderriko postua bi emakumeri, galesez, kemrieraz esan dezagun guk, ez dakitelako.

      Super-britainzaleek berehala eman dute erantzuna: arrazakeria, diskriminazioa, racial discrimination. Eta Gwyneddeko indar abertzaleen erantzuna ere ez da luzatu: ama-hizkuntzatzat kemriera duten gwyneddtarren bi herenei irain bat, an insult to the Welsh speaking community.

      Aspaldi honetan ikusten ez zena: elkarrekin agertu dira denak manifestazioan. Playd Cymru-ko bi parlamentariak buru, Dafydd Elis-Thomas eta Dafydd Wigley, Cymdeithas yr Iaith mugimendukoak (hango Euskal Herrian Euskarazen kidea): Adfer taldekoak, agian Baionako Amaia talde ohiaren kidea. Denak elkarturik.

      Eta sinadura bilketa hasi da: Gwyneddeko bulego ofizialekin ingelesez ez erabiltzea agintzen da dokumentuan. Berehalaxe, egun batzuetan barrena, 6.000 sinadura lortu dira.

      Hango abertzale jendea pozik dago oso.

      Kemrierazko Telebista aurrera doa: 23 ordu astean; gainerakoak, dena dela, Londrestik eta ingelesez ematen direlarik. Datorren azaroan egingo omen dute balantzea; orduantxe beteko baita S4C kanal bereziaren hirugarren urtemuga.

      Egunkaririk ez. Honetan ere, gure mailan daude.

      Aldizkariak badaude, kemriera hutsez. Zabalkunde handikoak dira batzuk: Y Tincer-ek 70.000 ale saltzen ditu; baina hilabetekaria da. Y Cymro-k, berriz, 8.000 ale egiten ditu, eta astekaria da. Y Fanner klasikoak, 3.000 ale zabaltzen ditu astero; eta Barddas poesiazkoak, 1.000 ale hilean. Cymdeithas mugimenduaren aldizkaria, Tafod y Ddraig, hilabetekaria da (hemengo Katramila behin baizik ez da agertu).

      Liburuak, erruz eta oso itxura onekoak. Gure mailan, dena dela, alde askotatik. Bai kopuruaren aldetik: 360 liburu 1984an; bai tiradaren aldetik: 1.000/1.500 ale, normalean; eta bai haurrentzako inflazioan: 148 liburu haurrentzat, gehi 15 “ipuin labur”. Erdia, beraz, ia-ia.

      Hizkuntza mintzatuaren egoera, berriz, kaskarra: % 19,6k “dakite” hizkuntza 1981eko datu ofizialaren arabera. Do you speak Welsh? izan zen galdera. Nola hartu du jendeak? Zer ulertu du? Cymrutik kanpora galestar asko bizi den ezkero (jendetzaren % 12, esaten dutenez), eta beste xehetasun batzuk kontuan hartuz, % 29 izan bide daiteke kemrieraz dakitenen kopurua. Zenbat erabiltzen den? Betiko arazoa. Eta erantzuna ezaguna da: oso gutxi.

      Cymrun bizi diren ingelesdun elebakar askok, bestalde, ez du bere burua galestartzat hartzen: % 42. Eta abertzaleek, gaur arte, inoiz ez dute % 12 baino gehiago lortu. Honetan gu baino okerrago, itxuraz bederen.

      Hots, berebiziko soziologi-aldakuntza sakona ezagutzen du gaur Cymruk (“Cymru”, kemri ahoskatzen dute han gutxi gorabehera). Basa-kapitalismoaren garai ikaragarriari (nik Cymrun eta Valonian sentitu dut nabarmenenik kapitalismoaren zapalketa gupidagabea XIX. mendean zer izan zen), orain jende hustuketa jarraitu zaio. 1979-1983 urteetan batez ere (eta iazko greba izugarria denon gogoetan dagoelarik) suntsitu egin da Cymruko meatze-eskualdea. Kilometrotan barrena luzatzen diren etxetxo-soka azken gabe horietan, jenderik ez orain. Meatzeak hetsi ahala, etxetxo-ilara haiek husten ari. Lanik ezak jende heldua ukitu du Hego Cymrun; eta atzekoz aurrerako emigrazioa hasi da: Cymrutik Ingalaterrara orain.

      Industria sortzen ari den lekuetan ere, bestelakoa da erabat: industria arina, teknologia aurreratuan oratua, eta emakumeak enplegatzen ditu gehienik. Lehen, beraz, gizasemeak joaten ziren meatzera, eta emakumeak etxean gelditzen. Orain alderantziz: emakumeak lantegira, eta gizasemeak etxean. Honek ere, beraz, beste problematika bat dakar soziologiaren mailan; eta aski tradizionalista zen Plaid Cymru partiduak krisi aparta ezagutzea ez da batere harritzekoa. Eta gauza bera gertatuko zaie laboristei, Hego Cymrun demografia bera aldatzen ari delako.

      Krisi larria Cymrun, hitz batez.

      Aberystwytheko hondartza harritsu eta ilunaren ondoren, eta ekaitzak motz utzi duen Pier jostalaritik, sakonean dabilen olatu gaitza nekez suma badaiteke ere.

Hita Ostatura bisita

(Plazara, 1986)

      Udaberri urrun hartan nerabe nintzen ni oraino. Hamabi urte nuen, nik uste. Hamahiru agian.

      Hamar bat egun bakantza izan genuen ikastetxean, eta ene gurasoek tarte hori nik Nafarroa aldean pasatzea erabaki zuten.

      Joan gara, beraz, Donostiatik Iruna. Eta han, tranbia itxura eta autobus zarata zeuzkan tren urdin, bitxi eta bagoibakar bat hartu dugu. Trenago zitzaidan niri, egia esan, Irungo geltokian hutsik, isilik eta bakarrik gelditu zen beltz hura; burdinbidean barrena zalapartaka, txistuka eta kea zeriolarik joaten baitzen hura, omen, baporezko makinatxoa aurretik, bere tximinia eta guzti.

      — Pero e´ste es ma´s moderno —azaldu zidaten—. Tiene motor Diesel.

      Eta neure muzina disimulatuz, neure kolkorako bakarrik esan nuen ahapeka: “Itzulerako hartuko dugu agian beste hori”.

      Eta Bidasoa ezkerrean utziz, ezagutzen ez nuen Igantziko Fonda Hita misteriotsu hartarantz abiatu ginen.

      Irun eta Pausu inguruak atzean utzi genituen, eta Biriatu koxkorra, ipuin herrixka gisa, ezkerraldeko mazelan agertu zitzaigun.

      Anartean Bidasoa ibaia leun eta baketsu topatu bagenuen ere, Endarlatsako kasernetara iristean aldatu bezala egin zen; handik aurrera, kilometro batzuetan zehar, ilunduz, harrondoa malkartsu bihurtuz, eta airea bera mehatxuz beteaz zihoalarik. Uraren isuria bera nahasi egin bide zen Nafarroako lurraldeetara sartzerakoan, Bidasoaren erditsuan gero eta maizago apar zuria eta arroka beltzak txandakatuz.

      Berako zelai zabala gurutzatu genuen orduan, eta halako batez, nik uste baino askoz lehenago, ezkerraldeko mendian behera amiltzen zirelarik, bizpahiru hoditzar distiratsu ikusi nituen; baita beroriei zegokien zentrala ere behereko aldean, kaminoaren ondo-ondoan. Eta berehalaxe etxe mordoxka bat, eta zubi bat, eta hantxe gelditu gure tren urdina.

      — Ventas de Yanci —entzun zen bazterretan.

      Korrika-korrika maletak trenetik jaitsi, eta ehun bat metroz burdinbidea ezkerrean utzi ondoren, Latsaren eta Bidasoaren gaineko bi zubiak pasa eta berehalaxe, etxaurrean, hitz bakar hauek irakurri nituen: Fonda Hita. Año 1951. Huraxe zen gurea!

      Gela bat eman ziguten gu hiruroi goiko estaian. Eta maletak eta fardelak hustu, eta jantziak eta gainerakoak gure amak taxutu ondoren, lehenengo ibilalditxoa egitera joan ginen ama-semeok.

      — Zer yabil, mutiko? —bota zidan, horrelakorik espero ez nuelarik, zubia gurutzatuz zetorren agure batek.

      Eta lotsatu bezala egin nintzen, ez bainion tutik konprenitu. Eta batera ahalkez eta amorruz, isilik geratu nintzen. Eta gauza bera nire anaia.

      Amak erantzun zion zerbait: euskaraz guk ez genekiela, edo horrelako zerbait.

      Maribi zeritzon etxeko alaba (orduan hamar hamaika urteko neskatila bipila) berehala egin zen gure adiskide. Eta oso azkar jarri gintuen gu, kaletar baldarrok, Igantziko jolasbideen jakinaren gainean.

      Kanabera bat zeukan ostatuan, eta arrantzan irakatsi zigun. Ibai ertzean txitxareak harrapatzen ikasi genuen, eta segidan amuan jartzen. Eta egunero-egunero, geltokitik goizeko trena pasatzen ikusi ondoren, Bidasoa gaineko zubira joan ohi ginen hiru neska-mutilok eta handik arrantza lanari patxadan ekiten.

      Berrizaun auzo hartan berde eta bare agertzen zitzaigun Bidasoa. Eta ez dakit nik goiz urrun haietan zertsu harrapatzen ote genuen. Zerbait harrapatzen genuela behintzat, bai: egunero arraintxoren bat edo biga. Zin egin diezazueket hau. Eta sekulako pozez eramaten genuen geure altxorra Hita Ostatura eguerdi irian.

      Hiru joan ohi ginela esan dut arestian; baina gaizki esan dut. Laurok joaten baikinen.

      Laugarren arrantzale ezkutua ostatuko “Pol” zakurra baitzen. Ehiza-zakur otzan horietako bat, munduan ezer edo inor otzanik baldin bada. Marroia zuen larrua bizkarrean, eta zuria bularrean eta hanketan. Eta begirada beti triste zuen, nire ustez; eta belarriak luze, oso luze.

      Arratsaldeetan, berriz, kaminoan barrena abiatu ohi ginen oinez amarekin; bake osoan ia-ia, kotxerik eta kamioirik handik garai hartan ozta-ozta zebilelako.

      Zenbait aldiz Igantzirantz aldapan gora abiatzen ginen, eta harkaitzetako sugandilak makilaka izutuz entretenitzen ginen; eta horrela, konturatu ere gabe, herriaren sarreran Cabrak zeukan zerritokiraino iristen ginen.

      Beste zenbait aldiz, azkenik, Bera aldera jotzen genuen eta hodi gaitzak eta Zentral beldurgarria pasatuz, Etxalarko Bentaraino joaten. Nolako kezka harrigarria nire barruan etxetzar ilun beltzaire hura bidartean erreparatzean! Sorginik inon bizitzekotan, hantxe behar, nik uste: asaldatu egiten ninduten, bai, teilatu erpin hark, eta leiho borobil eta pertsiana zorrotz haiek, eta Etxalar aldera zihoan bide itzaltsu hark...

      Hita Ostatuan, garai hartan, beti karabineroak bezero, beren uhalak eta kartutxerak ongi agerian. 1942ko udaberri hartan, gerla kutsua nabarmen Nafarroako mugan.

      Halako batez gure aita etorri zen Donostiatik. Espainiar koloreak zeuzkan kartoitxo bat erakutsi zigun afaltzerakoan. Eta bandera hutsa bide zen txartel bitxi hartan, oraindik ere badakusat neure barruan, hitz bakar hau irakurri nuen: Salvoconducto.

      Biharamun goizean Hita Ostatuaren aurrean bertako guztiekin foto batzuk atera, bidexka haietatik Polekin azken itzulitxo bat egin eta Elizondora joan ginen, eguna han pasatzera. Eta goiz hartan, bai: makina beltzeko trenak eraman gintuen, txistuka eta zalapartaka.

      Eta gauean Donostia aldera, etxera, kolegiora.

      Igantziko egonaldia, kitto.

* * *

      Eta udaberri urrun hartatik berrogei urtetara (urte gehiegitara, beraz), aurtengo maiatzean —dena aitortzekotan—, zergatik ez dakidala, barne egarri harrigarriak horretaraturik, Hita Ostatura bisita ezkutua egitera deliberatu nintzen.

      Eta bakarrik abiatu nintzen Berrizaun aldera, neronen barne-muinetara ote nindoan zalantzan, debekaturik zegokidan leku batera joango bainintz.

      Ezkerretan utzi nuen Xoldokogaina soila, eta hantxe topatu nuen, begirale, Biriatu ñimiñoa, makina bat gertakari odoltsuren lekuko mutu.

      Arriluzko garita zaharrakatuetan karabinerorik ez, baina leihatilek eta ateek beren hartantxe diraute, aurrealdeko estalpetxoek bezalaxe, nahiz askotan goroldioa gailen agertu.

      Ibai ertzean arroka berdeak nagusi. Eta tarteka, ur isuriaren zurrumurrua azkartzearekin batera, apar lerroak hegitik hegira barradera urtsu bat sortzen.

      Hita Ostatura baino lehentxeago, Central Yanci-ko hodi eskergak topatu ditut, leku berean, zarata berean ari. Gasolina postua gorabehera, itxura berean haurtzaroko ostatua, eta euskal letraz, hauxe irakurri dut: Restaurante Hita.

      Eta ez bat eta ez bi, baina taupadak azkartzen zitzaizkidala, sartu egin naiz:

      — Txuri bat faborez —nik.

      — ¿Cómo?

      — Txuri bat aterako didazu, faborez?

      — ¡Un blanco, dale! —zakarki, hango andere batek.

      Eta bertako mutil gazteak, zipitzik erantsi gabe, txuri bat atera dit.

      “Ongi etoŕi” irakurri dut orduan atalburuan, azentu eta guzti. Eta beheraxeago, beste hau: Horario de comidas: de 1 a 3, de 8 a 10.

      Jangelara pasa naiz. Ez galda niri zer bazkaldu dudan, ez dakit. Fededunak elizan senti dezakeena konprenitu dut ziplo. Hura dardara!

      Txoko armairu triangeluar iluna, garai hartakoa iruditu zait. Gauza bera pareta erloju luzea, beti tinko, eta urraidea kolorez.

      Ezer esan gabe ordaindu dut.

      Baina zerbitzatu nauen emakumeak, nire adinkide, zerbait igarri bide du nire begiradan:

      — ¿Quiere usted algo más?

      — No, no. Nada —ahalik eta hozkienik nik erantzun.

      Komunerako aitzakian, goiko pasilloa ikustera joan naiz, ia isilka, ia-ia ohoin bat bainintz. Ez nuke segurtatuko koadro haiek ere orduko berak ote direnez.

      Eta xehetasunak han horrela ikuska ari nintzenean, jangelatik heldu den esaldiak inarrosi nau azkarki, harritzeko moduan: Eso, eso, Mariví, déle caña a ese!...

      Bertan behera ito dut inori ezer ere galdetzeko tentazioa: Mariví esan dute...

      Baina kanpora irten naiz, arnasa sakonki hartzeko behar hertsian.

      Kamioien orroa behin eta berriz suntsitzean, antzinako isiltasun berbera zegoen Berrizaunen.

      Hiru begi dituen zubia gurutzatzen hasi naiz. Burdinazko eskudel hotza hantxe zegoen. Hita Ostatuaren atzeko aldean, Bidasora begira, Baztango etxe askotan bezalaxe, balkoi luze bat ageri zen goiko estaian, zeharka, eta teilaturaino oholak zut.

      Irun-Elizondo tren ohiaren iraganbidetik abiatu naiz oinez. Hostoen eta uraren xuxmurrak nahasirik heltzen ziren ibai ertz hartaraino, eta Bidasoko ur berdeak eta Berrizaungo etxe zuriak, zuhaitz adarren artetik ikus zitezkeen.

      Zuhaitzak, ibai hegietan, Bidasoan edan nahiz itxuraz, harrigarriro makurturik.

      Eta airean, belarki lurrin ederra.

      Igantzirako aldapan gora abiatu naiz.

      Bere hartan aurkitu dut txalet arrosa: Villa Mari´a del Camino, 1912-1962. Ez nekien, noski.

      Etxaurrean bi aulki gorri, oso gorri, zain, eta magnolia mardul pare bat.

      Latsa errekaren ondoan, zentral burrundara beti ere etengabe: Central Electra Aranaz, Año 1913.

      Eta Arantzarako bidearen gainean, letrero hau: “Aterpe Erretegia. Aranaz, 7 km”.

      Haurretan bezalatsu, sugandilak harkaitz arrailduretara iheska topatu ditut. Eta sasiak, garoa eta txilarra ugari. Basamarrubi apalak ere bai, tarteka; eta bizpahiru jan ditut: mikatz oraindik, baina debekatutako atseginaren xarmaz naharoki horiturik.

      Gorago joan eta ozenago ere uxo ezkutuen zurrumurrua.

      Bilatzen nuena, atzeman ezin...

      Aldapa jaitsi, eta eskuinera jo dut geltokiaren bila.

      Hemen nonbait zegoen, bai.

      Hurbildu ahala, azkartu egin da kilkerren kanta taigabea. Eskuinaldeko pentze leunean, sorgin-belarrak, bitxiloreak eta menda ugaldu dira; eta ni ondotik pasatzean, istilen ertzean eguzkitan zeutzan igel txikiek jauzi egin dute uretara.

      Suntsitua zen jadanik zentral zaharretikako burrundara.

      Geltokia izandako etxetxoan, bost letra hauek irakurri ditut nekez: Yan... Ar....

      Ateak kukuturik zeuden horma batez, eta burdinbidea zegoen zabalgunean baratze bat topatu dut; eta bertako landareak, udaberriarekin hozitzen hasiak.

      Bidean aurrerago joaki, saihetseko pareta begiratu dut, eta horretan bai. Horretan osoki irakur daiteke oraindik: Yanci-Aranaz. Barrutik zaunka egin dit zakur batek.

      Teilatuko urak biltzen dituen arroila erori egin da tarteka; eta Igantzi-Arantzako geltokia behinola lotzen zuen telefonoaz borne bakar bat eta bizpahiru gako herdoildu besterik ez da gelditzen...

      Suntsitua da tren urdintxo hura, eta desagertu egin da nire haurtzaroko Hita Ostatu liluragarri hura. Pol fidela ere segurki ahantzi dute igantziarrek, are ostatukoek berek ausaz. Eta arrantzarako hain iaioa zen neskatila bizi hura ere (barka biezat gaurko Maribi horrek, agian) joan egin da betiko.

      Ni neu ere banoa. Banekien. Badakit. Gaurtxe ikasi dut sekula baino garbikiago.

      Baina igeltxo jauzkariez oroitu naiz, eta zaunkaka errezibitu nauen zakurraz, eta harkaitz artesietako sugandila izutiez, eta basamarrubi mikatzez. Kilkerren kanta aspergaitzak nire belarriak astintzen zituen. Eta Berrizaungo arratsalde epelean, bere poz eskaintza berriztatzen zuen zeru urdin apartak...

      Udaberria heldu da, deika, nahiz ez niri, nahiz ez nik maite nuen neure munduari.

      Auhen etsirik ez, halere. Otoi! Nori bere aldia.

      Beude beren horretan Pol ehiza-zakur otzana eta Igantzi-Arantzako geltoki alaia.

      Bego bere hartan Berrizaun liluragarri hura.

      Eta, tristaturik, baina bizkorturik ere bai batera, Berrizaungo Hita Ostatura sekula ez itzultzekotan, agur isila egin diet zubiei eta zuhaitzei.

      Berrizaun haren oroitzapena bederen, ni bizi naizeno, ez baita nigan inoiz zaharkituko, eta are gutxiago hilko.

Fiesta nacional

(Argia, 1986-09-14;
moldatuta,
Argia-n bertan, 2005-09-04)

      1940. Cruzada bukatu berria. Hamar urte nituen orduan. Eta korrida bat ikusi behar genuela erabaki zuen gure aitak. “Ikusi behar” nuela baino hobeki letorke, agian, “dastatu behar” genuela: “saltsa betean” alegia.

      Eta korrida bat behar bezala dastatzeko, moda zenez, coche de punto-z joan behar omen zen plazara.

      Eta Avenidara joan ginen kotxea hartzera.

      Bina zaldik tiraturik, gaur Bai-Bai kafetegian dagoen espaloiaren ondoan egon ohi ziren kotxe haiek (garai hartan, Raga eta Madrid izeneko kafeen ondoan). Korrida egunetan huraxe zen abiapuntua; eta emakumeak, eskuetan abaniko koloretsuak harturik, peineta nabarmenez eta mantelina dotorez jantzi ohi ziren, Andaluzian bezala edo. Hain zuzen ere, Txofreraino, eta Avenida eta Miracruz kaleetan barreneko kotxe ilara bitxi haren pasaia izaten omen zen korridaren “kolorea”.

      Arratsalde hartan, giro horretan murgildurik heldu ginen plazara. Ortega zuen deitura, gaizki ez banago, toreroetako batek. Beste birekin aritzekoa zen, baina ez naiz haien izenaz oroitzen. Eta berdin zaigu, jakina.

      Eta orduantxe ikusi nuen neure bizi guztian ikusi (eta ikusiko) dudan korrida bakarra.

* * *

      Pasodoble giro betean, paseillo delakoa egin dute aurrenik. Ez nekike arrazoia azaltzen. Baina torero urretsu, harroputz eta galtzestu haiek, hotz utzi ninduten erabat.

      Gero, zezen bakoitzarekin ekintza zerrenda berbera errepikatzen zelarik, abere eder baten tortura eta hilketa gupidagabea ikusi nuen.

      Pase labur batzuen ondoren, pikadorearen faena gertatu da, oker ez banago. Pikadoreak, zaldi gainetik zezenaren larrua zulatu nahian, bere indar guztiaz akuilu luze bat bultzatuz eta jiratuz, eta bere gorputz guztiaren zama hagaren gainetik erantsiz, lortu egin du azkenean zulaketa hura. Berehalaxe, iturri batetik bezalaxe jalgi da odol gorria, oparo, batera zezenaren sabela inguratuz eta plaza-zorua ere ausarki bustiz. Eta horra hor pasodoble chulo baten airea bazterrak betetzen ari. Jendea, noski, loriaturik.

      Banderilleroen txanda etorri da gero. Ez dakit zenbat izan ziren. Baina haien eginkizuna garbi dago: zezenaren bizkarrean koloretako labana zorrotzak iltzaturik uztea. Eta balantzaka ikusi ditut banderilla horiek; baita zauri berriotan odola erruz isurtzen zela ere. Zezena dagoeneko, odol husten abiatua, eta ahultzen hasia; eta oinazeen oinazeaz, marruka ere bai tarteka. Jendea, artean, ezin pozikago faena zoragarri haiek ikusita. Eta torturaren martxa ona ospatzekotan, beste pasodoble chulapón bat barra-barra.

      Bukatzeko, matadorea; euskara hutsez esateko, hiltzailea. Ezpata luze bat hartu du, zezenaren bizkarrean erdi-erdian sartu (behin, onenean; lauzpabost aldiz, okerrenean), eta odol iturria berriro jalgi da oparo. Zezen handiak, orduan, bere belaunak tolestu ditu, eta lurrera erori da. Helburua lortuta dago: tortura hutsez eta pasodoble airetan hil dute zezen indartsu hura. Odol tatxa eskergak estaltzekotan, hondar pilo batez disimulatu dituzte balentriaren ondoko istil gorriak.

      Ez omen zen gertatu, dena dela, zezen hura behar bezain oldarkorra. Eta, pasodoble giroan zaldi talde batek zezenaren gorputza, oraindik odola zeriolarik, plazatik arrastaka erretiratu duenean, oihu bitxiak entzun ditut han-hemenka: medio toro, medio toro...

* * *

      Gure aitak ilusio handia zeukan guk korrida bat ikus genezan; eta ezkutatu egin nion neure pena, neure amorrua, neure goragalea.

      Baina sekula eta inolaz ere horrelako astakeriarik berriro ikusiko ez nuela erabaki nuen. Eta halaxe egin dut. Abere xinple, jator eta indartsu bat, festa giro harroputz hartan, eta era gupidagabe hartan, behin eta berriz akabatzea, mingarri iruditu zitzaidan, lotsagarri, izugarri. Eta toreroak gorroto izan nituen horrela lehenengo egunetik beretik, bihotzaren erditik, haur batek gorrota dezakeen bezala; eta bihotzaren erditik ere, zezen gizajoak maitatu. Eta lehenengo egunetik, beraz, España cañí eta gainerako pasodobleekiko, gorroto osoa hartu nuen. Ezintasunean eta aspertuen libertimendu gisa hiltzea zein latza zen ulertu nuen.

      Handik urte batzuetara (frankismo betean ez baitzen zaila!) “festa” (?) lotsagarri horri espainiarrek fiesta nacional deitzen diotela ikasi nuen; eta faxistek sekulako propaganda egiten ziotela. Eta neure burua espainol ez sentituz, lasai gelditu nintzen.

* * *

      Baina orduantxe ere ikasi nuen, zurturik, euskaldun batzuek (Jose de Arteche idazleak, besteak beste) “festa” (?) hori euskaldun jatortzat zeukatela, pasodobleak eta guzti; eta zezen tortura horren aldeko porrokatuak zirela. Ez nuen hura hastapenean ulertu; baina gero bai.

      Orain, beharrik, zezen-korridak torturatzat salatzen dituzten pintadak agertu dira gure herrietako murruetan; eta han eta hemen zezenen aldeko (eta, hortaz, korriden aurkako) multzoak antolatzen hasi. Poz galanta izan dira niretzat; eta, agian, beste askorentzat. Bazen garaia!

      Donostian, bestalde, zezen-plazarik gabe gelditu gara. Hobe, dudarik gabe.

* * *

      Abereak, animaliak oro, gure anaia hurbiltzat dauzkat. Zezenak ere bai.

      Beti izan dut, bestalde, zakurren bat etxean: lagunik onenak zaizkit. Eta neure bulegoko horman, aspaldidanik, gure egiaren oroigarri, gorila bikote indartsu eder baten fotoa daukat.

      Beti iruditu zait antropozentrismoa (kristauena bereziki) ez-jakintzaren, itsutasunaren eta giza-harrokeriaren neurri zehatza.

      Zezenzaleek barka nazatela: zezenen arazo honetan, gauza bera.

ADDENDA

Txillardegi Leturiaren sorlekuan

JUAN LUIS ZABALA / Ferrol

Berria egunkarian, 2006ko urriaren 27, 28 eta 29an,
hiru ataletan argitaratutako erreportajearen testua.

1. Zerubiden berriro

      Duela 50 urte amaitu zuen Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua nobelaren idazketa lana. Euskarazko narratibaren historian, euskarazko lehen nobela modernotzat jotzen da Leturia, ordura arteko euskal nobelek ez bezala pertsonaiaren barne gatazkari erreparatzen diolako, gertakari batzuen kontaketa soiletik harago. Ferrolen (Galizia) idatzi zuen Txillardegik Leturia, soldaduska egiten ari zela, eta Ferrolera itzuli zen joan den astean, nobela idatzi zuen garaian ezagututako lekuak berrikustera.

      Jose Luis bakarrik dago Ferrolgo Udal Parkean. Baina ez hartaz urrikal, nahita etorri da-eta bakarrik egotera. Neska gaztea ikusi du aurrean duen urmaelera hurreratzen, atzetik zakur handi bat dakarrela. Gogoetaren bideak geldiarazi dizkio neskaren edertasunak, liluratu egin du haren begirada ametsetan bezala galduak. Neska badoa, zakurra lagun, Jose Luis berriro bakarrik utzita.

      Lipar bat izan da, segundo batzuk. Baina, berak horretaz inoiz ezer jakingo ez baldin badu ere, aurreneko euskal nobela modernoaren idazketa prozesua abiaraziko duen txinparta piztu du neska horrek, parkean emandako urrats urri eta itxuraz garrantzirik batere gabeko horietan.

      Bizipen labur hori buruan aspaldidanik darabiltzan kezkekin uztartuko baita Jose Luisen buru gogoetek berotuan: Soren Kierkegaard eta Miguel Unamunoren existentzialismoa eta bizitzaren “sentimendu tragikoa”; Jacques Maritain, Yves Congar, Henri de Lubac eta Leon Bloy idazle katoliko antifaxisten ekarpen progresistak, William Shakespeare, Pio Baroja, Knut Hamsun, Albert Camus eta beste hainbat egileren liburuek sortutako literaturazaletasuna; Koldo Mitxelenarengandik euskarazko nobela bat idazteko jasotako eskaria, ia-ia enkargua...

      Hurrengo egunetan ere ikusiko du neska hura Jose Luisek parkean; eta parkean ez ezik Cabanasko hondartzan ere bai. Oso gustuko duen arren, ordea, ez du harenganako pausorik emango. Andregaia du Donostian, eta hurrengo urtean ezkontzekotan dira. Herabea da, gainera, Jose Luis kontu horietarako. Eta inoiz inolako zirrikitu txikirik ikusi baldin badu, denak itxiko zaizkio kolpetik parke bereko dantzaldi batean neska hura mutil bati estu lotuta dantzan ikusitakoan, gauaren erdian mutilak gidatutako Lambretta moto baten atzealdean eserita galdu aurretik.

ERREALITATEAN EZINEZKOA, FIKZIOAN GAUZATUA

      Errealitatean gauzatzerik izan ez duena fikzioaren bidez gauzatzeko bidea eta aukera emango dio Jose Luisi nobelak. Joseba Leturia pertsonaia irudikatu eta sortuko du —“nire anaia bikia” izatetik gertu dagoela dio—, Zerubide izeneko parke batean bakarrik, nahita “bakarrik egotera” joana.

      Bere egunkari ezkutuan Miren izeneko neska nola ezagutu duen kontatzen du Leturiak, lehen pertsonan: “(...) aurreko iturrira alderatu da neskatxa bat. Uraren ispilu higikorrera begira egon da lipar batez (...)”.

      1956ko kontuak dira horiek guztiak. Jose Luisen deiturak Alvarez Enparantza dira. Txillardegi du ezizena, Donostiako Antigua auzoan, bere jaiotetxetik gertu, zegoen baserri bati zor.

      27 urte zituen orduan Txillardegik, eta ingeniaritza ikasketak amaitu berriak. Soldaduskako azken sei hilabeteak egiten ari zen Ferrolen, Francisco Franco Espainiako caudilloaren jaioterrian. Eta han idatzi zuen, duela 50 urte, Leturiaren egunkari ezkutua, euskal literaturaren historian lehen nobela modernotzat jotzen dena.

IDAZLEAREN ITZULERA

      Bi aldiz itzuli da aurten Ferrolera Txillardegi: uztailean lehenik, Jone Forcada emaztearekin; joan den astean bigarrenez, Paco Vila argazkilaria eta lerro hauek idazten ari den Berria-ko kazetaria lagun zituela.

      Bi egonaldi horietan astiro bisitatu ditu duela 50 urteko egonaldian ezagutu zituen leku nagusiak: apopilo hartu zuten etxearen ataria, Casino Ferrolano elkartea, Ferrolgo kaserna eta Ofizialen Etxea... Eta batez ere 1956an Ferrolgo Udal Parkea zena, egun Reina Sofia parkea deitua, Leturia-ko Zerubideren jatorria eta oinarria.

      Joan den astekoan, horretaz guztiaz gain, hiru astetik behin eta astebetez bizileku izaten zuen airekoen aurkako bateriara ere itzuli zen, 5 zenbakia zuenera. Hantxe idatzi zuen Leturia, han bihurtu zituen testu Ferrolgo parkeko asmoak, ametsak eta gogoetak.

      Garai hartako unibertsitate ikasleek egin ohi zuten moduan, hiru zatitan egin zuen soldaduska Txillardegik: bi uda —1952 eta 1954koak— Zamoran eman zituen, eta sei hilabete Ferrolen, alferez graduarekin, apirilaren 28an joan eta azaroaren 1ean itzuli.

      Abertzale eta euskaltzalea zen ordurako. Ekin barne buletina egiten zuen —eta bi urte geroago ETAren sorrera bultzatuko zuen— taldeko kidea ere bai. Ferrolera joan aurretik, hango egonaldia liburu bat euskaratzeko baliatzea pentsatu zuen. Baina, kontu jakina da, adiskide batek uxarazi zion ideia hori burutik.

KOLDO MITXELENAREN “ENKARGUA”

      “Milagros Bidegainek, Koldo Mitxelenak eta hirurok euskarako eskolak ematen genituen garai hartan”, ekarri du gogora Txillardegik. Hirurak ziren irakasle Donostiako Aldundiaren Julio Urkixo Mintegian; Mitxelena, irakasle ez ezik, mintegiaren zuzendaria ere bazen. Mitxelenarekin “harreman handia” zuen Txillardegik. “1956an, karrera amaituta eta soldaduskako azken sei hilabeteak egitera Ferrolera joatekoa nintzela, Mitxelenari Knut Hamsunen Pan itzultzeko asmoaren berri eman nion, eta berak esan zidan ezetz, zerbait berria sortu behar nuela. Zalantzak sortu zitzaizkidan orduan”.

      Parkeko bakardadean bilatu zien irtenbidea zalantzei, harik eta neska haren agerpenak nobela idazteko bidean jarri zuen arte. “Neska zakurrarekin parkera itzuliko zela pentsaturik, hantxe egoten nintzen aulki batean eserita, hura noiz etorriko zain. Gustuko nuen neska hura, baina inoiz ez nion hitzik esan. Nik harekiko izan nuena guztiz platonikoa izan zen. Haren izena ere badakit, baina ez dut inoiz esan eta ez dut inoiz esango”.

UNAMUNOREN HAZIA, TXILLARDEGIRENGAN LORE

      Parkeko neskaren irudiak jarri zuen abian Txillardegiren irudimena Leturiaren egunkari ezkutua izango zen nobelaren idazketara bidean. Baina parkeko lipar labur horrek ez zuen halako fruiturik emango Txillardegik ordurako zuen formazio filosofiko eta literarioa izan ez baldin balu. Ikasketaz ingeniaria izan arren, formazio humanistiko handia zuen, bere kabuz jorratua.

      Kierkegaarden hazia, Unamunorengan lore zuen izenburu Txillardegik argitara emandako lehen idazlanak. Ferrolera joan baino urte batzuk lehenago idatzi zuen testu hura, eta horrek erakusten du existentzialismoaren inguruko kezka sakon errotua zuela Leturiaren egunkari ezkutua idazten hasi zenerako.

      “Hasierako eragin nagusia Unamuno izan zen”, dio, dudarik egin gabe, Txillardegik. “Jean-Paul Sartrek gero izan zuen eragin handiagoa nigan, Frantzian bizi izan nintzen garaian”.

      Beste egile batzuengana ez bezala, Unamunorengana iristea erraza zen Txillardegi gazte zen garaian, haren liburuak erosteko aukera baitzegoen. “Gainera, gure aitona zenak Nuevo Mundo-ren bilduma osoa zeukan, eta aldizkari horretan Unamunok kronika bat idazten zuen astero. Kronika haiek ikaragarriak izan ziren niretzat. Artikulu haietan ez zuen existentzialismoaz idazten, baina oso kultura handia erakusten zuen. Del sentimiento trágico de la vida gero irakurri nuen, eta baita Unamunoren beste lan asko ere, nobelak, nivolak eta beste”.

      Txillardegi 1952an hasi zen Jose Maria Benito del Valle, Julen Madariaga, Iñaki Gaintzarain, Jose Manu Agirre, Rafa Albisu eta beste abertzale batzuekin biltzen. Ekin barne-buletina egin ohi zuten, eta sei urte geroago ETAren sorreran parte hartu zuten.

      Beren aurreneko bi urteetan, 1952an eta 1953an, Ekin barne-buletinaren argitaratzaileek beren arteko solasaldiak egin zituzten, “Europan pentsamenduaren arloan zer ideia zeuden jakin nahian”. Txillardegiri saio haietan Unamuno irakurri eta azaltzea egokitu zitzaion. Ez du uste, hala ere, sorrerako ETArengan existentzialismoak inolako eraginik izan zuenik.

      Unamunok “nire anaia Soren” deitu ohi zion Soren Kierkegaardi. Ez da harritzekoa, horrenbestez, Unamunori zion mirespenak Txillardegi Kierkegaardengana bideratu izana. Eta Kierkegaard eta Unamunoz gain, beste idazle asko aipatu ohi ditu garai hartan irakurri eta Leturia-ren idazketan eragina izan zezaketenen artean: William Shakespeare (Macbeth eta Hamlet batez ere), Albert Camus (La peste), Thomas Mann (Der Zauberberg), Knut Hamsun (Pan), Pio Baroja...

      Lagun asko bildu ohi zuen Zerubideko bakardadeak.

2. Francoren jaiotetxetik pauso batzuetara

      Calvo Sotelo kaleko etxe batean apopilo egon zen Txillardegi, Ferrolen (Galizia), Leturiaren egunkari ezkutua idatzi zuenean. Lau kale harago Francisco Francoren jaiotetxea zuen, eta soldadu lagunen artean Emilio Molaren semea, izen berekoa eta aurpegiz ere ia-ia berdina.

      Orduan Calvo Sotelo izena zuen eta egun Igrexia deitzen den kalearen 32. zenbakiko lehen solairuan bizi zen familiak hartu zuen apopilo Txillardegi soldaduskako egonaldi hartan, nahiago izan baitzuen militarrekin ahalik eta gutxien egon.

      Oso pauso gutxitara, lau kale harago, Francisco Franco 1892an jaio zen etxea: Maria kalea, 136, lehen solairua. Ezaguna zuten, horrenbestez, Calvo Sotelo kaleko etxekoek Franco Bahamondetarren familia. “Haiek esan zidaten ferroldarrek ez ziotela maitasun handirik Francisco Francori, Franco Bahamondetarren artean estimatzen zuten bakarra Ramon zela, Franciscoren anaia”.

      Calvo Sotelo kalean bizi zen familiak ondo hartu zuen Jose Luis alferez gaztea. Aldameneko etxekoen adiskidetasuna ere bereganatu zuen, eta pianoa jotzen uzten zioten. “Ni bizi nintzen etxeko begiralekutik aldamenekora pasatzen nintzen, pianoa jotzeko. Ez naiz oroitzen zergatik egiten nuen hori, etxe batetik bestera ateetatik pasata joan beharrean. Orain baino egokiagoa neukan gorputza horrela ibiltzeko, hori egia da”.

PLAKA BAI, BAINA RAMON FRANCOREN OMENEZKOA

      Francoren jaiotetxean haren omenezko plaka bat zegoela gogoratzen zen Txillardegi. “Uste dut ‘Francisco Franco, Salvador de España’ edo antzeko zerbait jartzen zuela plakan”, zioen. Baina besterik ikusi zuen joan den larunbatean Maria kalearen 136. zenbakia zuen atearen ondora iritsi eta lehen solairura begira jarri zenean.

      Sare batek estaltzen du etxearen kanpoko horma, baina mutur batean marmolezko plaka beltza ageri da, 1987ko data duena. Kanpotik ezin da besterik ikusi.

      Baina justu Francoren jaiotetxearen aurrean dagoen janari dendako nagusiak eman dizkio etxe honetako plakei buruzko argibideak: “Sareak ezkutatzen duen plaka zaharra ez da Franciscoren omenezkoa, Ramonen omenezkoa baizik, Ozeano Atlantikoa hegazkinez zeharkatu zuenean jarria, 1926an. Plaka hark aipamen txiki bat egiten zuen Francisco anaiari buruz ere, Espainiako Armadako jeneral gazteena zela gogoratuz”. 34 urte baino ez baitzituen jeneral izendatu zutenean, 1926an.

      Kanpoko sareak estaltzen badu ere, plaka han omen dago oraindik. Dendariak dioenez, caudilloaren aldekoek ezin zuten eraman Ramonen izena Franciscorenaren gainetik agertzea. “Askotan saiatu ziren hura handik erauzten, baina ezin zuten: brontzezkoa da eta oso ondo lotua dago hormari”.

      Handik oso gertu, Espainia Plazan, Francisco Francoren zaldi gaineko estatua handia zegoen lehen: sei tona brontze. Ez du ahaztua Txillardegik. 2002ko uztailean kendu zuten. Baina ez dute urtu, gune militar batean dute gordea.

CASINO FERROLANO ELKARTEAN, LAGUN GIROAN

      Ferrolen eman zuen aldian, kasernatik egunero pasatu behar izaten zuen, soldaduei instrukzioa ematera. Bazkaria Ofizialen Etxean egin ohi zuen, kasernaren ondoan.

      Oroitzapen gordin bat berritu dio kaserna berriro ikusteak: “Foso estu batean, kapitain bat pistola nola erabili ari zitzaigun azaltzen bi laguni. Segurua jarri zion, eta esan zigun segurua jarrita ez zuela tiro egiten katua sakatu arren. Hori frogatzeko, katuari sakatu zion, eta orduan pistola bere sabelaren aldera biratu eta tiroka hasi zen. Larrituta irten ginen fosotik, laguntza eske. Ez zen hil, baina heste zati handia kendu behar izan zioten”.

      Arratsaldea libre izaten zuen, eta egunik gehienetan soldadu lagunekin Ferrolgo kaleetan eta tabernetan hara eta hona ibiltzen zen. “Egunero jaten genituen lanpernak, tazan ateratako ribeiro ardoarekin lagunduta. Horretan xahutzen genuen gehienbat gure soldata, bestelako gastu handirik ez genuen izaten”.

      Casino Ferrolano elkartea zen ibilaldi haietako gune garrantzitsu bat, Real kaleko 100. zenbakian. “Hemen egoten ginen, neskekin hizketan, denbora pasatzen”. Joan den larunbatean, bertako bazkide bat aurkitu zuen han Txillardegik, Jose Picallo. Aretoan sartzeko gonbita egiteaz gain, ganbara ere erakutsi zion Josek Jose Luisi, eta Bello Piñeiro artistaren ibilien berri eman zion.

BELLO PIÑEIRO, ARTISTA BUHAMEA

      Elkartera sartzean eskuinaldera jota, garai bateko tertulien lekuko izan zen areto bat dago. “Abokatuek mahai honetan egiten zuten tertulia, militarrek beste horretan...”, azaldu du Picallok. “Eta ez zitzaion inori burutik pasatu ere egiten besteen mahaiaren inguruan esertzerik”.

      Bello Piñeiro artistak 1921ean egindako horma-irudiek betetzen dituzte areto horretako paretak. Artista izateaz gain, buhame aparta omen zen. “Bello Piñeiro hemen bizi izan zen, Kasinoan. Hemen lo egiten zuen, eta hemen ematen zioten jaten, pintore gisa egiten zuen lanaren truke. Mozkorraldi latzak izaten zituen, eta berdin eman zitzakeen hiruzpalau egun edanaren menpe nola hiruzpalau etenik gabe lanean. Artista handia zen. Katalunian-edo jaio izan balitz, oso ezaguna izango zen gaur egun, ez daukat horretaz dudarik”.

      Txillardegik ez zituen gogoan Bello Piñeiroren horma-irudiak. “Aitortu behar da beste gauza batzuetan neukala burua garai hartan”.

CABANASKO HONDARTZAN, “MORRIÑA”

      Casino Ferrolano elkartera ez ezik, soldadu lagunekin maiz joan zen Jose Luis, trenean, Cabanasko hondartzara, Pontedeume herrian. Duela 50 urte bezala, “oso ederra” irizten dio egun ere Txillardegik Cabanasko hondartzari. Zabala da, eta pinu baso handi eta sarria du ondoan.

      Ferrolgo kaleetan baino malenkonia handiagoa igartzen zaio Txillardegiri paraje honetan, morriña sentiarazi dio hona itzultzeak, saudadea. “50 urte pasatu dira!”, komentatu du, harrituta balego bezala. Gaztelaniazko esaldia etorri zaio gero burura: “Zera esan beharko dugu, ezta?:¡Que nos quiten lo bailao!...”.

SUEZKO UBIDEAREN KRISIAK SORTUTAKO IZUA

      Bera bezala, ingeniariak ziren Jose Luisen soldaduskako lagunak, eta haietako batzuk, kultura handikoak. Ez zitzaion euskal herritarrik egokitu inguruan, baina adiskide onak egin zituen. “Batzuekin elkartu nintzen urte batzuk geroago, baina azkenean zaila izaten da harremanari eustea”.

      López Encinas da orduko lagunen artean Txillardegirengan arrastorik sakonena utzi zuena. “Frankista amorratua zen, eta politika kontuetan ezin genuen bat egin, jakina, baina kultura handia zuen. Nik ordurako banuen budismoaren berri, baina Juan Marinen Buda o la negación del mundo liburuaren berri López Encinasek eman zidan, esaterako”.

      Emilio Mola jeneral faxistaren semea ere, izen berekoa, soldadu lagun izan zuen. “Aitaren berdin-berdina zen aurpegiz. Nahi zuen guztia egiten zuen, eta ez zion inork kargurik hartzen, sekulako errespetua zioten denek. Mozkorraldi bikainak harrapatzen zituen, desastre hutsa zen”.

      Ferrolgo egonaldia ez zen oro har mikatza izan Txillardegirentzat. Baina gogoan du Suezko Ubidearen krisiak sekulako beldurra pasarazi ziela. 1956ko ekainean hasi zen gatazka, Gamal Abdel Nasserrek Egiptoko agintea eskuratu eta ubidea nazionalizatzea erabaki zuenean. “Frantzia eta Ingalaterra prest zeuden Nasserren aurkako gerrara joateko, eta haiek joan ezkero Espainia ere ez zela atzean geratuko zirudien. Horrek sekulako beldurra sentiarazi zigun, gero azkenean joan beharrik izan ez genuen arren”.

GALIZIA, “BIGARREN ABERRIA”

      Behin baino gehiagotan esana eta idatzia du Txillardegik Galizia duela “bigarren aberria”. Lehen aberriari dion maitasuna bezala, ez da arantzarik gabekoa bigarren horri diona ere.

      “Galizia lehenik eta behin geografiagatik maite dut, paisaiagatik”, dio. “Itsasadarrak zoragarriak dira, guztiak, bai iparraldekoak eta bai hegoaldekoak, eta barnealdeak ere xarma handia du. Galizia maitatzeko bigarren faktorea da Galiziak erakusten duela Inperialismoak herri batekin zer egin dezakeen”.

      Galizia “Portugalgo zatia” da, Txillardegiren ustez. “Duerotik iparrera hitz egiten den portugesa eta hemengo hizkuntza bat eta bera dira, hemengoek diotenez. Gipuzkeratik bizkaierara dagoen aldea baino askoz txikiagoa da dagoena. Arazoa da buruan sartua dutela espainiarrak direlako ideia”.

      Horrenbestez, hizkuntzalari moduan lusistekin bat egiten du, galiziera azken batean portugesa dela diotenekin. “Gaur egun hemen entzuten den galiziera normatibo edo ofizial hori espainiera iruditzen zait, galiziar kutsua duen espainiera, castrapo esaten diotena. Beharbada ez dela horrenbesteraino esango dute, erdibideko aukera egin dutela, baina puntu horretan reintegrazionisten aldekoa naiz”.

      “Dena den, ni ez naiz hemengoa eta isildu egiten naiz”, komentatu du. “Azken batean arazo soziolinguistikoa eta politikoa da, eta irtenbide horren alde egin dute. Baina linguistikoki desastrea da zuzenean portugesa ez hartzea”.

      Joan Corominas kataluniar hizkuntzalariaren eta Alfonso Daniel Rodriguez Castelao galiziar idazlearen gogaide sentitzen da horretan. “Corominasek esan zuen galiziarra balitz reintegrazionista izango zela, galizierak ez duela zentzurik galaiko-portugesaren esparrutik kanpo, Brasilgo portugesarekin ere harremanetan, baina ez inola ere espainierarekin, ez baitu zerikusirik espainierarekin, linguistikoki. Castelaok, berriz, bi Galizia daudela zioen: ‘geratu zitzaiguna eta joan zitzaiguna’. Esaldi ezaguna da”.

      Horretaz izenburua izango duen liburua idazten ari da orain Txillardegi, eta liburu berri hori osatuko duten zazpi artikuluetako bat Galiziari eskainiko dio. Kapitulu horretan Txillardegik miresten dituen bi idazleren itzala nabarmenduko da: Rosalia de Castro eta Manuel Murguia senar-emazteena.

3. Zerubide, bide berri

      Bateria militar batean idatzi zuen Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua. Hiru astetik behin hara joan eta han astebete eman behar izaten zuen, ia-ia zereginik batere gabe. Aste horiek baliatu zituen Ferrolgo Udal Parkean —nobelako Zerubideren oinarri eta jatorria— pentsatzen zituenak papereratzeko.

      Uztaileko bisitan ez bezala, Reina Sofia parkea itxita aurkitu zuen joan den asteko larunbatean Txillardegik. Baina parke barruan dagoen etxeko nagusiak ireki zion atea, hamar minutuz.

      Izenarenaz landa —lehen Udal Parkea zena Reina Sofia parkea da orain—, ez du aldaketa handirik izan parkeak azkeneko 50 urteetan, Txillardegik dioenez. “Hori bai: hara eta hona dabiltzan indioilar horiek ez zeuden han duela 50 urte, eta horien antzekorik ere ez zen”.

      Idaztera baino gehiago, “pentsatzera” joan ohi zen parkera. Hasieran behintzat. Gero zakurrarekin paseatzera joan ohi zen neska ikusteko esperantzak ere bultzatu zuen behin baino gehiagotan, Joseba Leturia Miren ikusteko esperantzak Zerubidera bultzatzen duen bezalaxe.

VALDOVIÑOKO AUTOBUSA HARTUTA

      Idatzi, hala ere, mendian idatzi zuen Txillardegik Leturia, Cabo Priorrera begira zegoen airekoen aurkako bateria militar batean.

      Azkeneko 15 bat urteetan abandonatua dago lekua, eta eraikinak erortzen ari dira. 50 urteren buruan itzulita, Txillardegik ez zuen ezagutu lekua, atzo zortzi, joan den asteko larunbatean. “Ez dut uste hau denik gure bateria”, esan zuen iritsi orduko. “Ez zait ezaguna egiten lekua”. Inguruan barreiatuta dauden bateria gehiago ere ikusi zituen, ea bera egon zenekoa ezagutzen zuen haien artean, baina alferrik.

      Azkenean, han eta hemen galdetuta, konbentzitu da aurreneko huraxe zela lekua. Huraxe da, izan ere, denek hala diote, 5. bateria, airekoen kontrakoa. Ezin da beste bat izan. “Urte asko pasatu dira eta seguru asko nik alde egin ondorengo urteetan aldaketak egingo zituzten. Horregatik ez dut hasieran ezagutu. Baina horixe da, bai”.

      Ferrolen bi aste eman ondoren, hurrengo astea han pasatu behar izaten zuen Donostiako alferez gazteak. Ferrolgo udaletxearen ondoan Valdoviño herrirako autobusa hartu ohi zuen bateriara joateko. “Gain batean jaitsi eta oinez egiten nuen handik bateriara bitartekoa”.

SALTOPATXIKUAK ETA NOBELA, BATERIAN ENTRETENIMENDU

      Bateriako egonaldietan, soldaduei banatu aurretik ekartzen zioten janaria probatu eta oniritzia eman behar izaten zuen egunero, bera baitzen baterian zeudenen artean graduazio handiena zuena.

      Baina horixe zuen egun osoko zeregin bakarra. Eta, han egon behar zuenez eta han ez tabernarik eta ez hondartzarik ez dagoenez, Leturia idazten eman ohi zituen egunak.

      Ferrolgo soldaduska aldia osatzen zuten sei hilabeteetatik, zortzi aste baterian eman zituen Txillardegik. Idatzi, zortzi aste horietan idatzi zuen Leturia. Euskal nobelagintza modernoa airekoen aurkako Espainiako Armadaren bateria batean sortu zen.

      Idazteaz gain, Radio Ferrol irratia entzuten zuela gogoratzen da, eta gogoan dauka haren sintonia ere. Eta bazuen beste entretenimendurik ere: “Kolore guztietako saltopatxikuak ikusten nituen inguruan. Hegan egiten hasten zirenean urdinak, berdeak eta beste kolore askotakoak ikusten ziren. Milaka eta milaka zeuden, eta ni asko entretenitzen nintzen xomorro haiei begira. Batzuetan harrapatu eta hanketatik heltzen nien. Gero askatzerakoan, sekulako jauzia egiten zuten. Oso abere atseginak dira saltopatxikuak”.

AZARORAKO IDATZIA, 1957AN ARGITARATUA

      Kapitulu bat amaitu ahala, Jone Forcadari —orduko andregaia, egungo emaztea— bidaltzen zion, postaz, eskuizkribua. “Azaroaren 1ean joan nintzen Donostiara, soldaduska amaituta, eta ordurako nobela idatzita zegoen. Hemen hasi nuen, eta hemen bukatu”.

      Gutun denak ondo iritsi ziren Donostiara, baina Txillardegi saltsa askotan sartuta zegoen, bazuen liburua argitaratze bidean jarri baino aurreragoko lanik. “Ekinen, sortzaileetakoa bainintzen, leporaino sartuta nengoen; lanean ere hasita nengoen, motor fabrika batean; ezkondu ondoren etxea bilatzeko arazoak izan genituen eta lehen bi urteak-edo Narrika kaleko Arsuaga pentsioan bizitzen eman behar izan genituen... Erraz esaten da, baina hori pasatzea gogorra da gero!”. Gainera, garai hartan ez zen erraza euskarazko liburuak argitaratzea.

      Nolanahi ere, Leturia aparteko arazorik gabe iritsi zen plazara hurrengo urtean, 1957an. “Argitaratzeko aukera nagusietako bat Kulixka Sorta zen, Zarauzko Itxaropena argitaletxearena, baina beste aukera bat etorri zen, espero ez nuen bidetik, Gabriel Arestiren bidez uste dut: Bilboko argitaletxe batena, Ellakuriarena”.

      Geroztik hainbat berrargitalpen izan ditu. Azkena, oraingoz bederen, Elkar argitaletxeak 2003an egindakoa.

LETURIA EGUNGO TXILLARDEGIREN BEGIAN

      “Nobela bat hasitakoan, uste duzu gauzak modu batera egingo dituzula, baina gero nobelak berak beste bide batzuetara eramaten zaitu”, egin du gogoeta Txillardegik, Ferrolgo bisitaldia amaitu ostean. “Parkera txakurrarekin joaten zen neska eder haren iruditik abiatu nuen nobelaren idazketa, eta hasitako bideak uste ez nuen lekuetara eraman ninduen gero. Hortik aurrera, nobelaren bidez nire tesia adierazteak bultzatu ninduen. Neska haren berri gehiago ez nuen izan, baina nobela idazten jarraitu nuen. Uda atalean, Josebak, pertsonaia nagusiak, ezkondu berri, ez du ezer idazten; gero krisia dator udazkenean; eta azkenik, neguan, bukaera...”.

      “Existentzialismoaren ikuspegitik, bi larridura edo angustia ezagutzen ditu pertsonak”, azaldu du: “bata, hautatu aurrekoa, erabaki beharrak sortzen duen larridura; eta bestea, hautatu ondorengoa: ezkonduak duda du, esate baterako, aukera egokia egin duen”.

      Bi larridura horien kontuak amodio eta ezkontza kontuetarako bezala balio du beste arlo batzuetarako ere: militantzia politikoa, erlijioa... “Nik bat egiten dut ikuspegi horrekin, eta nobelaren bidez hori adierazten saiatu nintzen, ez dakit zer arrakastarekin... Baina ez zen izan Madame la Marquise est sortie a cinq heures estiloan idatzitako nobela, besterik gabe gauzak kontatzen dituen nobela bat, pasadizoen kontaketa hutsa”.

      Nolanahi ere, Txillardegik ez du uste Leturiaren egunkari ezkutua nobela idazterakoan euskarazko lehen nobela modernoa idazten ari zelako kontzientzia zuenik. “Profetismo hori izan baldin badut, de facto izan dut, ez a priori, ez aurretik bilatuta. Nik pentsatu nuen hori egin behar zela, eta hori izan zen barrutik atera zitzaidana, besterik gabe”.

      Hori izan zen, bai, barrutik atera zitzaiona, Leturiaren egunkari ezkutua, aurreneko euskal nobela modernoa.

EUSKAL NOBELAGINTZA MODERNOAREN 50. URTEURRENA

      Jesus Mari Lasagabaster euskal literatur kritikari aitzindariak eman zion Leturia-ri lehen euskal nobela modernoaren izendapena edo titulua.

      “Euskal nobelaren lehenbiziko héroe problemático-a, Leturia dugu, noski”, idatzi zuen Lasagabasterrek Euskal-nobelaren gizarte-kondairaren oinharriak artikuluan (Euskal linguistika eta literatura: bide berriak liburu kolektiboan, Deustuko Unibertsitatea, 1981), Lucien Goldmann eta György Lukacs kritikarien lan teorikoetan oinarrituta. “Leturiaren borroka, existentziala da (...); baina, nobelaren baitan gertatzen den borroka horrek mundu-ikuskera agertarazten digu, aurreko nobelak erakusten zigunaren oso ezberdina, benetan. Eta hemen datza, bereziki, Txillardegik euskal nobelan eragin duen berrikuntza”.

      Alderdi formalari begiratuta, “oso tradizionalak” irizten zien orduan Lasagabasterrek Leturia-ko konta-teknikei. Bi arloetan —gaietan ez ezik, teknika narratiboetan ere— berritzailea izateko meritua Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako nobelari (1969) egotzi zion.

      Egun, ordea, gaietan ez ezik formaren aldetik ere berritzaile deritzo Lasagabasterrek Leturia-ri, Berriak aurtengo martxoaren 8an argitaratutako elkarrizketan adierazi zuenez: “Hala ere, uste dut ez dela guztiz egia orduan esan nuena. Txillardegik euskal nobelagintzan mundu moderno bat martxan jarri zuen Leturiaren egunkari ezkutua-rekin, eta hori ezinezkoa izango zitzaion formaren aldetik ere zerbait berria eta modernoa egin ez balu”.

      Koldo Mitxelenak eta Joxe Azurmendik ere laudorio handiak egin dizkiote Leturia-ri. Mitxelenak honako hau idatzi zuen liburuaren hitzaurrean: “(...) ez dut uste inoiz gure hizkuntzan entzun denik horrelako hitz larririk, horren zinezko aitorrik, horrenbesteko garrasi sarkorrik. Ez dugu sekula egin, hitz batean esateko, Leturia-rena bezalako ibilaldirik gogobideetan barrena”.

      Azurmendiren ustez, “gure artean sekula egin den existentzialismoaren esposiziorik osoena” da Leturia (Kierkegaarden “egunkari ezkutua” artikulua, Txillardegi, lagun giroan liburu kolektiboan, UEU, 2000).

      Aurkaririk ere izan zuen liburuak argitaratu zen garaian. “Iñaki Bastarrikak egin zituen kritikarik gogorrenak”, gogoratu du Txillardegik. “Bastarrika oso Orixezalea zen, oso purista. Neu ere purista nintzen, jakina, Gabriel Arestirekin alderatuz gero; hori erlatiboa da. Nire erantzuna ere oso gogorra izan zen, zakarra benetan”.

      Aukera egokia egin zuela ez du dudarik Txillardegik: “Joan Mari Torrealdaik esan zidan aurrekoan nik izandako eztabaiden ondorioz aldatu zuela Jakin-ek bere ildoa garai hartan, bai Orixeri buruz eta bai euskarari buruz”.