JOAN MARI TORREALDAI

Artaziak.
Euskal liburuak
eta Francoren zentsura

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Joan Mari Torrealdai

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Ezin izanaren teoria baterako

KOLDO IZAGIRRE

«Horretarako eman al diat nik dirua?» egiten zion errieta apaiz herrenak opilgoxo bat jaten ari zen ume ijitoari. Gertatu lotsakomiko hari beha gelditua nintzen eta «Horretarakoxe eskatu dizu!» erantzun behar niokeela Don Anizetori pentsatu nuen neure artean, baina bastoiarekin kaskarrean jotzen ez zuela ikusita aurrera hartu nuen, Bilintxera, Bilintx oraindik liburudenda bat zen egunetan, Zugastitarrez gogoetaka: bi anaia apaiz, hirurak egoskorrak bezain trauskilak, dotrina ongi ez zekiten edo koruan desafinatzen zuten umeak zanpaka erabiltzen zituztenak. Nik Don Anizeto bakarrik ezagutu nuen, umea nintzelarik gure etxe aurretik pasatzen zelako aldian behin, bota handi bat ageri zuen sotanaren azpitik; Xalbador Garmendiaren antzerkiari «komunetako literatura» esan ziona bera zela jakin nuen gero. Horixe zen bere lana, idatzi libreak kondenatzea, 50-60ko urteetan apaizek argitaratzen zituzten liburuetan han ageri da: Nihil Obstat. Anicetus de Zugasti. Censor. Kristauen karitatea madarikatzeari laga nionean etorri zitzaidan huraxe zela zentsorearen zeregina, gozoa debekatzea. Anekdota higuingarri hartako lekuko izateak ekarri zidan neure alegiatxoa, eta poztu egin nintzen. Baina alegia hori motz gelditzen zait Francopeko zentsuraz jarduteko, kontu egiten baldin badugu Elizaren zentsorea zela Anicetus, eta, euskal apaiz gehienak bezala, susmagarri.

      Nemesio Etxanizi buruzko lanak publikatzen hasi zirenean ikasi ahal izan nuen neurea zehatz kontestualizatzen duen anekdota. Don Nemesio hizketan ari da apaiz lagun batekin Urumeako pasealekuan. Gizonezko bat hurbildu eta kargu hartzen die euskaraz aritzeagatik. Eztabaidan hasten dira, gizonezkoak lotinant koronela dela esaten die, mehatxuka. Ez dut zertan sinetsi, Etxanizekin euskaraz ari zena ez zela Zugasti. Zentsore zentsuratuarenak artez adierazten du Francopeko giroa Euskal Herrian, pertsekuzioaren norainokoa.

      Zentsurak irudimena sustatzen duelakoa maiz samar entzunak eta irakurriak gara, baina ados ez egonagatik ez genuke halako argudioaren erabiltzailea zentsurazaleen arteko epaitu behar beti: jende ugari dago literatura «gauzak ez esateko» bidetzat daukana, edo literatura metaforikoki eta alegiaka baino ezin mintza litekeen manera dela uste duena. Eta zentsurak irudimena kitzikatzen duelako froga gisa, beti edukiko dute eskura Eluard-en poema eder eta ezaguna. Haatik, ez Eluard ez Mandelstam ez Hrabal ez Georgiu ez Goytisolo ez Hikmet ez Ritsos ez Cardoso Pires izan dira hizkuntza debekatu bateko idazleak, aldez edo moldez zentsuratuak izan diren idazleak ditugun arren. Zentsurak hizkeraren itotasuna dakar, egia da, baina Husak-ek txekiar hizkuntza sustatu zuen Ceaucescuk errumaniera beste, Ataturki zor dio turkierak egungo malgutasuna, Greziako koronelek ez zuten grekera klasikoa ezarri nahi izan grekera modernoaren ordez, Stalinek teorizatu ere egin zuen aberri ama sobietiko eleanitzaz, Salazarrek filologia portugeseko ikasketak berritu zituen... eta Hitlerrek ez zuen frantsesa Frantziako eskoletatik kenarazi. Euskal idazleak, Vichypeko frantsesak ez bezala, Francopeko espainiarrak ez bezala, hiltzera kondenaturiko hizkuntzan sortu behar izan du, herri desegituratu baterako egin behar izan du lan hogeigarren mendearen puska handienean: hizkuntza bera ikasi eta jaso behar izan du, irakurlerik ez zeukan garai batean eta bitan bizi behar izan du, kritika, publizitatea, promozioa, zabalkundea, salmenta, etekina, eskubideak, itzulpenak, sariak... alegia, literaturaren azpiegitura osatzen duten antolamenduak eta egitateak oro debekatzen zizkion diktadura bikoiztuan. Euskal idazleak nekez ulertuko du zentsura arazo tekniko huts moduan. Zentsuratu izan diotena ez baita izan gaia edo modua bakarrik, bizi publiko gutxienekoa ere eragotzi zaio, bi apaizek ezin dute euskaraz egin espaloian. Horregatik du antz handiagoa gure idazleak Anatoliako mendietan maisu dabilen kurduarekin, idazle turkiar zentsuratu eta are kartzelatuarekin baino; herri ketxua ukatuaren hizkuntzaz motel baina suhar idazten saiatzen zen Jose Maria Arguedas harekin, gaztelaniaz gozo idatzirikoa zentsuratu egiten zioten Jose Maria Arguedas honekin baino...

      Madrilgo katedratiko batek berriki argitaratutako tesiaren arabera, Franco garaiko gure zentsurarena asmaketa hutsa da, ez katalanek ez galegoek ez euskaldunek ez zeukatelako zer zentsuratua. Ez gaitu argudio horrek harritzen, aspaldion maiz entzun dugu han-hemenka holokaustoarena juduek sorturiko gezurra dela. Are gehiago, neke handirik gabe onartuko nuke nik, guk ez genuela zer askorik zentsurari eskaintzeko ez 1936-37 hartan, ez geroagokoan. Eta gaztelaniak estatuko beste hizkuntzak baino gehiago pairatu zuela zentsuraren zigorra ere esaten zaigu. Zergatik ez onartu? Bonba gehiago jausi ziren Teruelen gainean Gernika gainean baino! Euskarari ordea eremu linguistikoa bera ukatzen zitzaion, ez eremu literario edo politikoa bakarrik. Gaztelaniari ez, eta —o! historiaren ankerra!— diktaduran gaztelaniak besteren lepotik gizendutakoa hizkuntzaren ondare bihurtu da. Inperioaren hizkuntza ez da gero erretiratzen bortxaz hartutako eremuetatik, eta lanak dauzkagu geure galera ezein ahultasun intrintsekori zor ez diogula frogatzen. Joakin Balentziaren poema ederra oroituz, hil behar zutenen artean izendatu gintuztela esan dezakegu. Euskaraz idaztea, Francopean, Kalamuako parapetoan jarraitzea zen, erresistentziaren ekintza. Honela dio Bilboko Entzutegiko fiskalak (1963an!) ETAren paperak multikopistan egiteaz akusatuak dauden Aizpurua, Luzarraga, Mariñelarena eta Ahedoren aurkako epaiketan: «Euskaraz idazte hutsa, baimenik gabe, Espainiaren batasunaren kontrako atentatua da».

      Jon Etxaidek desgiroa esan zion giro hari; deserri ere bazen orduko Euskal Herria, Francoren eta Ibarnegarairen artean banatua. Hainbesteraino, non euskal literatura modernoa, ingurua arrotz egiten zaionez, eremu linguistikorik ez duenez, exilioan sortzera deliberatzen den. Literatura lekutu egiten da Euskal Herritik exilio fisikoan (Orixe, Mirande) eta barne-exilioan (Aresti). «Exilio» hitzaz aipatzen ez bada ere, deserritze hau gai poetiko bihurtzen da. Amate baten itzalean poeman, Orixek ukaldi batez likidatzen du erbestetuaren malenkonia eta herriminaren lirika otañotarra. Honen «atariko intxaurpe» beharretsia «Musulungo pagope» mesprezatua da Orixerenean, eta zizurkildarrak ez bezala, «goxoagorik arki dut emen / amateren gerizpea» aitortzen du, arbola amerikarraren itzalean sartzen ahal da «bere baitan barrenago»... Mirande bertso ironikoetan urruntzen da garaiko euskaldunetatik, «izatetik hek bezala / Ortzi jaunak zaint nazala». Eta Aresti, Bilbon, «gauzak aldrebes ikusirik» egiten da euskaldun. Exilioaren kontzeptu honek, zientzialarien berbakondoetan esatearren desterritorializatzea izenda genezakeen honek, gai poetiko moduan funtzionatzen du 60ko eta 70eko literaturan, berezko zentzuaren eta zentzu figuratuaren arteko dialektika bortitz batean: lurraldearen ukatze objektiboa batetik, eta balore psikiko eta soziologiko batzuen agertzea bestetik, hala nola alienazioa, urruntasuna, desjabetzea... Arestiren poema unibertsalena ere, ez ote da, oinarrian, lurralde baten markatzea? Etiopia ez ote da neurri batean desparadisuaren izena? Gure literaturaren hare-hari horrek egundaino iraun du, adibidez, Joseba Sarrionandiaren exilio anitzean, non nahasten diren egile lekutua eta gai poetikoa. Kartzelak urrundu egin zuen, profugo izateak bestelakotu. Bere «ni ez naiz hemengoa» ezagunak interpretazio maila desberdinak dauzka, inongoa ere ez dela esan genezake. Horregatik uste du «gure territorio libre bakarra» euskara dela, Kalamuan jarraitzen duelako lurrik ez duen literatura eginez. Eta Otamendik «lur bat zure minari» eskaini nahi dio lurzurtzari, hogeita hamar urte lehenago Joxe Azurmendik Gernikako Arbolari lur berri bat eman nahi zion bezalaxe Manifestu Atzeratua poema (debekatuan)...

      Desgiro eta deserri honetan, hala ere, zentsurak onartu egin zituen nazionalismo zaharrak bere mugimenduan kontabilizatzen ohi zituen zenbait produktu eta ekitaldi. Zentsurak ezin baitu funtzionatu ukatze hutsez, zentsurak eredu bat erakutsi behar du imitagarri: erregionalismoan kokatzen zen funtsean, bertakotasun itxurako asimilazioa bideratzen zuen, euskara identitate marka zitekeen neurrian debekatzeko, hizkuntzaren dialektalizazioa bultzatuz. Zentsurari onargarri egiten zaio «herri honek bere honetan iraun dezan», bai baitaki haren lurraldearen mapa astiro baina etengabe idortuz doan putzua dela. Oro har Arestiren obrak egin zion gainez egonkeriari, haren poemek eta haserreek irakatsi ziguten herri hau ez dela gordekizun, eginkizun baizik. Literatura etorkizunean oinarritzen du, ez iraganean. Aresti ere «ez zen hemengoa».

Karmelo Landak koloreko fotokopia bat egin nahi zuen; nik ez nuen ulertzen zergatik gura zuen makinaz idatziriko izkribu bat kolorez fotokopiatu. Gero estimatu egin nion oparia, Deustuan despeditzen ginela: Arestiren bi poema zeuzkan orria ipini zidan eskuan, Rikardoz eta Mendi Ferdea ezkerreko aldean, gaztelaniazko bertsioarekin eskuinean. Erdian lauki gorri bana zeukaten, letra larri gorriago hauek biltzeko: «prohibido». Gorriak pasatako bertsioak iritsi zitzaizkigun irakurleoi, gerora egin ahal izan dugu jatorrizko testuen osaketa, batzuetan. Eta liburua argitaratzearren, idazlea ez da lotsa izan gezurra esateko, erreguka ibiltzeko, egindakoa aldatzeko, adibide ugariak aurkituko ditu irakurleak ondoko orrialdeetan. Ez dugu ezagutuko zentsuraren aurreko harrokeria handirik euskal idazleetan. Ez ote zeukaten autoretzaren kontzientziarik? Gabriel Arestik poema «ikaragarri» bat egin zuen zentsurari buruz, Ramon Saizarbitoriak lerro batzuk kenarazi omen zizkiolako hitzaurre batetik. Oso arestiarra dirudi jokoak, dialektikoki ezin defenda litekeena —euskal proletargorik ez zegoelakoa— poema sasibibliko baten gai bihurtzea. Arestiren Obra Guztiak izeneko bi aleetan ageri ez zela ikusita Saizarbitoriak berak Zorion Ustela-n argitaratutako poema honek zehatz betetzen ditu autore minduaren poseak eskatzen dituen ezaugarriak: proportzioak ez gordetzea eta urradura izugarrietan gozatzea lotsarik gabeko zilborkerian («Euzkadi ha muerto / en el instante mismo / en que Ramon Saizarbitoria (amigo mío) / cogiera las tijeras con ahínco...»). Ondorioz, poema karikatura hutsa bilakatzen da, zentsuraz kexatu behar-eta Saizarbitoria azaltzea zentsore aski barregarria ez balitz.

      Izan ere, irudi luke benetako zentsurarekiko amorruak baino eragin handiagoa ukan duela euskal idazlearengan bere herrian bertan publikatu ahal izatearen ilusioak, gose zela ez zekien herriari jaten eman ahal izateak... Apaiztegiko multikopistan egindako Orixeren Euskal Literaturaren Atze edo Edesti Laburra (1927an argitaratua Euskal Esnalea-n!) eta Joan Mari Lekuonaren poema batzuk ez izatera, nik behintzat euskal literaturaren ezer gutxi irakurri nuen «debekaturik», gure gizartea irakiten zegoen 70eko hartan. Gure literaturak ez du ukan txekiarrek antolatu zuten samizdat egitura klandestinoaren antzekorik, legepean argitaratu zituen testuak. Egokitze horri, jakina, autozentsura esan izan zaio. Ez ote zen posible Euskal Harria —ulerbidez— zentsurarik gabe publikatzea Ipar Euskal Herrian, izengoitiz sinatua? Harrigarria da euskal idazleek bide hori hartu ez izana, eta adierazgarria ere bai. Iparraldean argitaratu zuten hegoaldetarrek ez baitzuten inoiz askatasun errepublikarra naturalean» hautatu: Hil ala Bizi nobela kartzelan zegoen Xabier Amurizarena zen, eta Larraun ezizenez sinatu behar izan zuen; Orixeren Mamutxak Madrilgo zentsurak ukatu ondoren argitaratu zuen Maritxu Barriolak beste aldean; bi urte eta gehiago zen Txillardegi errefuxiatua zegoela Huntaz eta Hartaz eraman zuenean Imprimerie des Cordeliers-era...

      Zentsura Erdi Aroko zerbait, Inkisizioaren azken erakundea zela esan ohi dute idazleek berek, era erretoriko samarrean. Euskaldunok ordea zanpaketa modernoak ekarriko zigunaren aurrekari moduan uler genezake Francopeko zentsura: «irakurleek» egiten zuten lana txibatoarena zen zuzenean, infiltratuarena ez zenean; «aurretiazko depositua» zehazki dagokio komisaldegiari ixkin eginda juezaren aurreko deklarazio borondatezkoari; «zentsorearen aholkua» mehatxu poliziala baldin bada «ahoz tatxatzea» guztiz dator bat aztarnarik gabeko torturarekin; teoriko espainiarraren esaldi gogoangarri hura, «tribunala iritsi ezin daitekeen zirrikituetara iritsi behar du zentsoreak», gerra zikinerako agindua da garbiro... Joan Mari Torrealdairen lan honek jasotzen duen gure oroimen historikoaren zatia egungo errealitatean txertatzen da argigarri bezain sor. Moztutako zangoko behatzak min ematen duen era berean, poemari kendutakoek azkazal erauziak dakarzkigute gogora. Eta egunotan Joxi eta Joxanen erailketaren epaiketak gordin erakusten digu Inkisizioak bere burua epaitzen duenean ematen duela ikararik handiena, orduantxe dela larderiatsuen.

Ez nuke aitortu gabe utzi nahi liburu hau irakurriz gertatu zaidan paradoxa tristea: batzuetan, etsaiaren begi zorrotzak gure literaturak ukan ez zuen kritikaren papera betetzen duela iruditzen zait, bere errukirik ezak konpentsatzen duela gure irizlarien onbera, gupidarik gabeko zenbait ohar konfidentzialetan irakurtzen ahal dudala egun, garaiko eta geroko euskal kritika esateko gai izan ez zena. Tristea litzateke, bai, gure kritika modernoaren historia zentsuraren adituen testuetatik abiatu behar izatea. Baina erakundeaz beti daki gehiago poliziak, militanteak baino.

2000ko martxoak 10

Zentsuraren sistema

Liburuaren aurretiazko zentsura

Zentsurak sinbolizatu du Francoren zapalkuntza kulturala, baina kasu: zentsurarik eza ez da askatasuna. Edonola ere, zentsura egoteak beste muga asko dakartza berarekin, zentsura ezin baita modu isolatuan ulertu. Puzzle handiago baten osagaia da. Aginte-modu totalitario, zanpatzaile, autoritario eta beste keria asko dituen sistemaren baitan bakarrik uler daiteke. Bere ondoan izaten ditu beste eta bestelako kontrolak, zigorrak...

      Zentsura frankista ez doa inprimaketa-askatasunaren aurka bakarrik; adierazpen askatasunaren aurka doa bete-betean, eta oro har askatasun guztien aurka. Erredukzionismoa da argitalpenen zentsura inprenta-zentsura bailitzan hartzea.

      Aurretiazko zentsuraz ariko gara hemen. Hots, eskuizkribua idatzi ostean, eta argitaratu aurretik, pasa behar den kontrol administratiboa da aurretiazko zentsura. Eta liburuen zentsura bakarrik aztertu dut lan honetan.

      Ideologiaren aldetik, marko orokorraren aldetik, zentsura mota guztiak seguru bat datozela, lerro nagusietan bederen. Mekanika eta funtzionamendua, aldiz, desberdinak dira batetik bestera.

      Komunikabide bakoitzak du bere zentsura-antolaketa propioa. Sail desberdinetan kokatuak daude: egunkariak, aldizkariak, ikuskizunak, antzerkia, kantua, zinema, irratia, telebista. Erraz ulertzen da ezin direla antolaketa modu berarekin kontrolatu egunkari bat eta, adibidez, liburu bat.

      Bat-bateko komunikazioaren alorrean, adibidez, kontrola bi fasetan antolatu zuen frankismoak. Antzerkian, edo kantu-jaialdian, gidoitik ateratzea erabat debekatua zegoen. Baina, hala ere, badaezpada in situ ere kontrola egiten zuten. Auzi larria sortu zion zentsurari bertsolaritzak. Gidoia, gaia eta hitzak aurretiaz eskatu izan zituzten inoiz. Kantuekin ere hori egin ohi zen: jaialdirako kantuen hitz guztiak itzuli eta zentsoreen eskuetan utzi behar ziren. Uste zuten, nonbait, bertsolariekin ere kantariekin bezala egin zitekeela.

      Hitz gutxitan esanda: zentsuraz ari gara; aurretiazko zentsuraz; eta liburuaren zentsuraz.

Aurretiazko zentsuraren aurretik

Berriz diot, aurretiazko zentsurak ez zuen frankismoaren zapalkuntza agortzen.

      Aurretiazko zentsurak ekoizpen berriari erantzuten zion; hau da, ez zedila behar ez zen libururik sortu: hori bilatzen zuen zentsura frankistak.

      Eta zer egiten da aurreko materialekin, frankismo-aurreko liburugintzarekin? Zer egin Espainiako Errepublikak ekoitzi eta gauzatu zuen kultur lanarekin?

      Errepublikari lurralde berriak kendu ahala, «garbiketa» eginez joan zen aginte berria. Errepublika sostengatu zuten indarrek eskubide guztiak galdu zituzten ipso facto. Frente Popularreko alderdiei eta indar nazionalistei ondasunak konfiskatu eta inkautatu egin zizkien Francok.

      Errepublikazaleen prentsako azpiegiturak eta hainbat liburutegi konfiskatu egin zituzten. Erregimen frankista amaitu delarik ere, 60 urte geroago ere, ondasun horietako batzuk ez zaizkie jatorrizko jabeei itzuli. La Voz de Guipúzcoa errepublikazaleari egindako inkautaziotik dator Donostiako La Voz de España. Bilboko Hierro-ren lokalak El Liberal-enak ziren eta makinaria Euzkadi-rena. Nafarroako Arriba España-ren tailerrak EAJren La Voz de Navarra-koak ziren.

      Liburutegi eta kultur etxeetako liburuak, batzuk erre egin zituzten eta beste batzuk giltzapean gorde. Lan hori bideratzeko Batzorde depuratzaileak jarri ziren indarrean, Kultura eta Irakaskuntzako Batzordearen azpian. Batzorde honen buru José María Pemán idazlea izan zen.

      Zein libururekin zer egin erabakitzeko orduan, fitxategi edo aurkibideez baliatu ohi ziren. Liburu berriekiko zentsurak zuen irizpide bera zen hemen ere gidari. Zein material «erretiratu» behar zen? Honela dio 1937ko irailaren 16ko Ordenak:

...libros, folletos, revistas, publicaciones, grabados e impresos que contengan en su texto láminas o estampados con exposiciones de ideas disolventes, conceptos inmorales, propaganda de doctrinas marxistas y todo cuanto signifique falta de respeto a la dignidad de nuestro glorioso Ejército, atentado a la Unidad de la Patria, menosprecio de la Religión Católica y de cuanto se oponga al significado y fines de nuestra Cruzada Nacional.

      Irizpide hauen arabera Kultura eta Irakaskuntzako Batzordeak erabakitzen zuen zein liburu erre behar zen, eta zein gorde.

      Ondorengo liburu hauek bota behar ziren surtara, «su garbitzailera»:

...obras pornográficas de carácter vulgar sin ningún mérito literario y las publicaciones destinadas a propaganda revolucionaria o a la difusión de ideas subversivas sin contenido ideológico de valor esencial.

      Giltzapean gordetzekoak, beste hauek ziren:

...los libros y folletos con mérito literario o científico que por su contenido ideológico pueden resultar nocivos para los lectores ingenuos o no suficientemente preparados para la lectura de los mismos.

      Jakitekoa litzateke zenbat liburu besterendu den batzorde garbitzaile hauen aginduz edo eraginez, eta batez ere zenbat galdu den betirako. Zenbat bota ote dira surtara?

      Baina ez da hori bakarrik. Faxisten beldur, liburuak lurpean plastiko barruan gorde duen kasu pare bat neuk ezagutzen dut. Kasu batean behintzat, handik urte batzuetara guztiz alferrikalduta omen zeuden liburuok.

      Depurazioak, alabaina, ez hasi eta ez bukatu egiten ziren liburuekin. Punitiboaz gainera prebentiboa ere bai baitzen garbiketa, José María Pemánek esan zuenez. Eta horregatik «pozoitzaileak» ere bilatu behar zituen, pertsonak. Pemánen hitzetan:

envenenadores del alma popular, primeros y mayores responsables de todos los crímenes y destrucciones que sobrecogen el mundo y han sembrado de duelo la mayoría de los hogares honrados de España.

      Katedratikoak eta irakasleak ziren, noski, pozoitzaileak (batez ere Instituto de Enseñanza Librekoak), baina baita idazleak, kazetariak eta musikariak ere. 1939an Batzorde garbitzaileak (bost autorek eta Autore Elkarteak osatua) 93 autore jo zituen politikoki hobendun. Hauen artean ageri da Resurreccion Maria Azkue, euskaltzainburua. Informazio okerra du, hala ere, Azkueri buruz Batzordeak: euskal nazionalista dela dio. Karlista ezaguna zen, ordea, guztiz ezaguna.

Zentsura ez du frankismoak asmatu

Aurretiazko zentsura ez da frankismoaren asmakizuna. Ez. Eliz jatorria du aurretiazko zentsurak. Inprimategia asmatu eta berehala ezarri zen, prebentziozko neurri gisa. Alejandro VI.a aita santuak liburuentzako aurretiazko zentsura zabaldu zuen, herrialde katoliko guztietan ezartzekoa, 1501eko ekainaren 1eko data daroan inprentako dekretuaren bidez. XVIII. mendera arte estatu gehienek indarrean izan zuten.

      1502ko uztailaren 8ko arau baten bidez ezarri zuten Espainian Errege-erregina Katolikoek. Liburua egin edo beste erresumetatik ekarritakoa zabaldu aurretik lizentzia eskatzera behartzen zituen inprimatzaile guztiak. 1812ko Cadizko Gorteek deuseztatu arte indarrean izan zen. Fernando VII.ak berriz ezarri zuen, eta Sagastaren alderdi liberalak proposatuta ezabatu zen 1883an.

      Ley de Policía de Imprenta izena du 1883ko lege honek. Eta orain bitxikeria bat: lege hauxe da frankismo garaian, 1966 arte, inprenta-lege gisa indarrean izan dena. Prentsari buruzko lege bat izan du frankismoak, 1938koa, baina ez du izan liburuari buruzko legerik oso berandu arte. Paradoxa dirudi, frankismoa lege liberal batetaz baliatzeak, baina disposizio gehien-gehienak derogaturik zeuden hasieratik, 1958ko Ministerio de Información y Turismoko (MIT) ohar batek dioenez.

      Francisco Franco agintera heldu aurretik ere, XX. mendean, zentsurak izan ditu bere gorabeherak Espainian. Primo de Riveraren diktaduran zentsurak agindu zuen; eta 1931ko Konstituzioak 34. artikuluan adierazpen eta zabalpen askatasunak bermatzen zituen arren, Errepublikak ere neurri asko hartu zituen adierazpen askatasuna mugatzeko, aldi batean edo zati batean.

      Esana dugu eliz jatorria duela aurretiazko zentsurak, eta frankismoak Elizari asko kopiatu dio kontuotan. Elizak bazuen liburu on eta gaiztoak bereizteko sistema bat: Index zuen izena. Zentsura frankistak ere antolatu zituen bere zerrendak: fitxa gorriak eta urdinak. Fitxa gorrietan zeharo debekatzen zituen liburuak zeuden. Fitxa urdinetan, aldiz, baimen berezi batez irakur zitezkeenak.

      Elizaren Index-ak badu bere bertsio espainola, nolabait esan. Bi liburu, bi jesuitek idatziak, eta biak euskaldunak: Pablo Ladrón de Guevara eta Antonio Garmendia de Otaola. Eta hauen liburuak: Novelistas malos y buenos (holaxe, «malos» aurretik), Ladrón de Guevararena; eta Garmendia de Otaolaren Lecturas buenas y malas a la luz del dogma y de la moral. Liburu hauek inkisitore modernoen, zentsoreen, eskuliburu ziren.

      Antonio Albizuk kontatu zidan, bera zentsurara sartu zenean, 1963an, erreferentzi liburuak-edo eskatu zituela, gida moduan erabiltzeko. Administrazioak berak egindako normatibarik ez omen zioten eman. Baina, bai, esan zioten jesuita baten liburua zegoela horretarako. Garmendia de Otaolaren liburua nonbait. Handik gutxira hiru ale erosi zituzten zentsoreentzat, zentsurako barne ohar batean ikusi dudanez.

      Ladrón de Guevararen hirugarren edizioa dut eskuetan, 1928koa. 2.115 eleberrigile epaitzen ditu, beti ere ikusmolde moralaren arabera. Alderdi estetiko edo literarioa ez du sekula santan abonatzen. Fedegabeko edo moralkontrako nobelisten alabantzarik ez du egiten —dio berak— helburu apostolikoen kontra legokeelako hori, tentaldian erortzera bultza dezakeelako norbait.

      Abiapuntu berean hasi eta ondorio bertsuetara iristen da bere jarraitzailea ere, Antonio Garmendia de Otaola. Honen ustez, Espainiako gaitzak oro liburuaren bidez iritsi dira. Inkisizioa deuseztatzean puskatu omen zen dikea eta europar uholdeak Pirinioetako mugak gainditu omen zituen, espirituentzat kaltegarri diren printzipioak Espainiaratuz: hots, liberalismoa, sozialismoa, sindikalismoa, komunismoa, entziklopedismoa, modernismoa. Eta, esandakoak esan ondoren, honela justifikatzen du zentsura, edo inkisizioa edo gerra zibila, auskalo zer:

¡Cuánto mal han hecho a la Humanidad los escritores sin conciencia y los libreros perversos! La maldad que ellos propinaron con alevosía a los incautos lectores forzó a los patriotas a la dura tarea de restablecer cruentamente el reinado de la verdad, de la libertad y de la ley.

No creamos que el peligro se alejó definitivamente. Siempre hay moros en la costa. El enemigo acecha el momento de volver a su faena predilecta de envenenar las inteligencias y trastocar las ideas.

      Titulu eta autore mordo bat agertzen da Garmendiaren liburukote honetan ere. Titulu bakoitzak bere balorazio morala edo erlijiosoa du. Autore askok ere bai. Miguel Unamuno eta Pío Baroja, kasu, bete betean jotzen ditu autoreak. Euskarazko libururik ez dakar.

Ortega y Gasset-en herentzia?

Espainiako Gerra Zibil aurreko urteetan Ortega y Gassetek eragin handia izan zuen intelektualen artean. Frankismoan ere honen ikusmoldeek erraz korritu dute.

      Ortegak liburu-produkzioaren gigantismoa deitoratzen du. Bere iritziz liburua, produkzio gehiegizkoaren poderioz, errabiatu egin da eta gizakumearen aurka altxatu. Zer egin behar du gizakumeak? «Habrá de ejercer la policía sobre el libro y hacerse domador del libro enfurecido». Zeregin hori liburuzainarena da, Ortegaren gardiz, baina Francoren Erregimen Berrian Gobernuak hartzen du bere gain zentsuraren bidez.

      Hiru puntu ditu Ortegaren tesiak: liburu gehiegi dago; liburu gehiegi produzitzen da; eta gehiegi irakurtzen da gaur. Eta horren arabera, bi egiteko emango dizkio liburuzainari: ekoizpena arautzea edo modulatzea, eta irakurketen iragazkiarena egitea.

      Erregimen Berriko agintariak bat datoz Ortegaren ideia hauekin, eta hartuko dituzte. Baina frankismoan zeregin hauek ez dagozkio liburuzainari, baizik eta aginteari berari zuzenean.

Etxeko tradizioa

Erregimen frankista intelektualekin eta liburuarekin mesfidati jaio zen. Errepublikaren espirituaren kontrako muturrean, Estatu Berriak liburuaren ikuspegi pesimista du. Gizarte demokratikoa liburuaren alaba da. Faxismoa, ez; ezta diktadura ere.

      Esanguratsua da faxista gazteek nola ospatu zuten 1930ean «Liburuaren Festa» Madrilgo Unibertsitate Zentraleko patioan: sute handi bat egin, eta surtara bota omen zituzten liburuak Kixotek gehiegi irakurtzeagatik burua galdu zueneko pasarte ezaguna irakurri eta aldarrikatzen zutelarik:

No más libros que trastornen el seso como a Don Quijote... ni pregonen la estúpida y absurda igualdad humana, que Dios creó por naturaleza desigual.

      Urte batzuk geroago, gerra garaian hain zuzen ere, 1936an, Arriba España kazetak honela animatzen zuen bere jendea:

Camarada: tienes la obligación de perseguir y destruir al judaismo, a la masonería, al marxismo y al separatismo. Destruye y quema sus periódicos, sus libros, sus revistas, sus propagandas.

      Eta gerra bukatzean, 1939ko apirilaren 30ean, Madrilgo SEUk (ikasleen sindikatu falangistak, alegia) liburu erreketa publikoa antolatu zuen. Honela komentatu zuen Arriba-k:

Han hablado con palabras de domingo los camaradas del SEU: Con esta quema de libros contribuimos al edificio de la España Una, Grande y Libre. Condenamos al fuego a los libros separatistas, liberales, marxistas; a los de la leyenda negra; a los del romanticismo enfermizo, a los pesimistas, a los de modernismo extravagante; a los cursis, a los cobardes, a los pseudocientíficos, a los textos malos, a los periódicos chabacanos...

      Salamancako Unibertsitatean Unamunoren aurrean «muera la inteligencia» esan zuen Millán Astray jenerala Falangeko Prentsa eta Propagandako nagusia izan zen. Gizon honen beronen ezpainetan aurkitzen dugu «muera la inteligencia» esaldiaren bertsio editoriala. Alcalá de Henaresko kartzela bisitatu zuen 1939an, eta kartzelako inprimategian linotipien sailera iritsi zelarik, makina baten aurrean enfasi handiz zera esan omen zuen: «Plomo maldito, cuántos crímenes se cometen en tu nombre».

Dirigismotik «permissio negativa»ra

Autore baten jatorrizkoa liburu bihurtu aurretik aginteak ezartzen duen kontrola da aurretiazko zentsura. Frankismoaren garai osoan kultur produktu bat ezin izan da kaleratu aldez aurretik Administrazioaren kontrola pasa eta argi berdea jaso ez badu.

      Kontrol hori, aldian-aldian, modu desberdinean bideratu da: tramitazio-modua aldatu da, irizpideak aldatu dira. 40 urtetan zerbait aldatzea ere ez da mirakulu!

      Erregimenaren hasieratik 40ko hamarkadaren erdialdera arte gutxienez, gidatzaile edo «dirigista» zen zentsura. Gerora, pixkanaka, aldatzen joan zen . Zer egin behar den esatetik zer ez den egin behar esatera pasatu zen.

      Izan ere, falangistek oso altu jarri zuten langa. Estatuak zuzenean esku hartu behar zuen liburugintzan, planifikatu egin behar zuen liburu-ekoizpena. Estatuaren ezaugarri totalitario honetan txanponaren alde batean dago «dirigismoa» eta bestean zentsura. Gorputz beraren bi esku dira bata eta bestea. Debekatzea dagokio zentsurari, baina ez ortodoxia politikoan edo ideologikoan zuzena ez delako bakarrik. Kontuan hartuko ditu, baita ere, estetika, literatur mota, kalitatea.

      Zentsura ez baita doktrinaren eremura edo eremu politikora mugatzen. Literaturan ere badu zer esana. Literatur balio eskasekorik ez da onartzen. Eta onartezinak dira abentura-eleberriak, eleberri poliziakoak, zinema-nobelak eta eleberri mistiko-erlijiosoak. Horiek ez omen dira ezkontzen Falangearen eta Estatu Berriaren izateko moduarekin.

      Dirigismoaren aldetik gorabeherak izango ziren zentsuraren geroko ibilbidean ere. Aztarna batzuk baditugu, baina ez ur sakonetan sartzeko moduko itsasontzirik. Kasuistika, bestalde, hain da ugaria, Espasa entziklopedian ere kabituezina baita. Auzia garbitze aldera, esan daiteke 50eko hamarkadatik aurrera zentsurak ez duela deus bultzatzen, ez duela deus sustatzen.

      Bere burua muga eta harresi bezala ulertzen du. Zer ezin den publikatu erabakitzen du zentsurak, eta ez besterik. Liburu bat «onartzen» duenean, ez du esan nahi positiboki onartzen duenik, eta gutxiago gomendiorik. Debekatzeko ez duela helduleku legezko edo politikorik esan nahi du. «Permissio negativa» deitzen diote beraiek.

      1964an, kexu zen Luis Alonso Muñoyerro artzapezpikua, Ortodoxia eta Moralitateaz arduratzen zen Batzorde Episkopaleko lehendakaria. Kexu zen, bai, Elizaren Index-ean zeuden liburu batzuei zentsurak pasoa eman ziela eta.

      Orientabide Bibliografikoko Sailak emandako erantzuna, erantzun «ofiziala» da, nolabait esan. Nahiz eta luzea den, bereziki argigarria delakoan dakart hona:

Conviene advertir que la censura del Estado, esencialmente política y civil, no tiene ni puede en derecho tener otra misión que la de impedir se sobrepasen ciertos límites muy anchos y que, en esencia, se reducen a lo abiertamente pornográfico, lo subversivo, y lo claramente impugnador de la Iglesia católica y sus dogmas.

La censura política, única que compete a nuestro Ministerio, es esencialmente negativa. Las llamadas autorizaciones no son tales positivamente, ni, mucho menos, respaldos o recomendaciones de las obras que se inscriben en el Registro Nacional. La censura es una 'permissio negativa' (...)

La censura del Estado no puede ser una tutela, a menos que pensemos que los españoles adultos siguen siendo menores de edad mental e irresponsables como niños que necesitan andaderas y vitrinas aislantes.

      Ideia berak, zentsura ulertzeko modu bera, justu 1966ko Ley de Prensa e Imprenta (LPI) aurretik behin eta berriz formulatzen dira modu bertsuan. Beste dokumentu batean esaten da zentsura muga dela, eta ez babesa, eta are gutxiago Txinako harresia.

Permissio negativa esanez, adierazita dago guztia, ala ez?

      Oso bestelakoa da haur eta gazteen argitalpenetako zentsura. Hau osoki tutelarra da, babeslea. Gidatzailea, guztiz dirigista izan zen hasiera hartan, eta gerora, zentsura mota hau bere onera etorri zenean, babesle gisa autodefinitu zen. «Intelektualki ahulak» babestekoa behar zuela zentsurak, alegia. 1938ko Prentsa Legeak espainiar guztiak hartzen ditu «intelektualki ahul» bailiran. Hogeita hamar urte geroago adin txikikoak bakarrik dira ahulak, intelektualki ahulak. Bada aurrerapena!

Zentsura bere burua zuritzen

Gauza bat da zentsurak nola ulertzen duen bere egitekoa, bere zeregina, bere betebeharra. Diferentea da, nahiz eta osagarria, nola zuritzen duen bere burua, nola justifikatzen duen, nola argumentatzen duen.

      Aginteak, edozein agintek, zentsura justifikatu nahi duenean, dio Henry J. Abraham-ek, hiru ardatzetan bildu ohi ditu arrazoiak: ideiak, sasikoak edo arriskutsuak; elitismoa; eta ekintza antisoziala.

      Ibilbide historikoa egitean, hiruretarik aurkitzen da frankismoan.

      Agintari ofizialen irizpideen arabera, zenbait ideia sasiko edo kaltegarri izan daiteke, eta hortaz, ezabatu egin behar dira edo zigortu. Horixe: ortodoxiaren zaintzaile dira zentsoreak.

      Beti ere bai, baina bereziki frankismoaren lehen aldian agindu du ortodoxiak. Eta ortodoxiarekin batean ortopraxiak, politikak, Estatuaren interesak.

      Bestalde, ideien sasikotasunaz edo arriskuaz jabetzeko asko eta asko ez dira gauza. Gutxiengo batentzat on dena, oso kaltegarri suerta dakioke gehiengoari. Gehiengo hau, hortaz, babestu egin behar da.

      Elitismoaren argudio honek bertsio asko izan ditu frankismoan. Esan berri dut 1938ko Prentsa Legearena: intelektualki ahula den gehiengoaren defentsa eginez justifikatzen du bere burua legeak. Arias Salgadok, urte asko geroago, egiteko bertsua ematen dio bere Ministerioari: «tutelar la debilidad intelectual y moral del pueblo». Sánchez Bella Informazio eta Turismo ministroak ere 1972an gauza bera dio: «lo que la censura quiere es evitar que, por la satisfacción de una minoría, la gran mayoría sufra y se queje».

      Hitzetan barik, ekintzetan irizpide diskriminatzaile bera landu du zentsurak. Adibide batzuk: fitxa urdinetan sailkatzen ziren liburuak ez ziren edonorentzat, prestaturikoentzat baizik; esku zabalagoz jokatzen zuen zentsurak «idazlan osoetako» edizioetan edo luxuzkoetan; tirada txikiko liburuek baimena errazago lortu dute; prezio merkea traba da baimena eskuratzeko.

      Ekintza antisozialera jotzen duten ideiak, azkenik, zentsuratu egin behar dira. Ideien munduan barik ekintzaren esparruan jartzen du zentsoreak begia. Pornografia da kasu tipiko bat. Edo gure kasuan, 1977ko Dekretu-Legeak markatzen dituen mugak, esate baterako: pornografiaz gainera, Espainiaren Batasuna, Monarkia, Indar Armatuak. Irizpide politikoak dira hauek, praktikoak. Gainerakoan, zentsoreen lumatan sarri baloratzen da konbibentzia, harmonia, elkarbizitza.

Legeria

Hiru momentu nagusi bereiz daitezke zentsura frankistaren bizialdian, legeriari dagokionez: 1936-37ko lege sortzaileak lehenik; 14/1966 Legea, hots, Fragaren Legea bigarrenik; eta Antilibelo Legea, hau da, 24/1977 Erret Dekretu-Legea.

      Liburuari buruz Francoren Estatu Berriak atera dituen lehen disposizioak —berriz diot— zapalkuntzaren bidetik doaz, zigortzaileak dira. Liburu errepublikazalea-ren aurka sortuak dira. Egia da 1936ko abenduko 23ko Dekretuak «produkzioa, komertzioa eta zirkulazioa» hartzen dituela bere baitan; baina ez da gezurra batez ere komertzializazio eta zabalkundeari buruz antolatzen dela zentsura. Horren gutxi produzitzen zen urte haietan...

      1936ko abenduaren 23ko Dekretuak etsaiaren arma omen den liburua borrokatu nahi du, liburu «pornográfico y disolvente» delakoa. Lehen artikuluak liburuok biltzeko, «depuratzeko», eta produzitzeko lege-erreferentzia ematen du. Garbiketa martxan jarria da:

Se declaran ilícitos la producción, el comercio y la circulación de libros, periódicos, folletos y de toda clase de impresos y grabados pornográficos de literatura socialista, comunista, libertaria, y, en general, disolvente.

      Bidea ere ezartzen da. Bigarren artikuluak zehazten baitu editore, liburu-dendari, harpidedun eta prestatzaileak oro liburuak entregatzera obligatuta daudela.

Fragaren Legea

Ley de Prensa e Imprenta (LPI, 4/1966 Legea) izenekoan bigarrena izan da, urtetan, artikulu eztabaidatuena. Idazketa zabala du, espreski mugagabea eta anbiguoa, benetako zein ustezko infrakzioak kabitzeko moduan antolatua. Hamar urte luzetan zentsoreak bigarren artikulu honetantxe babestu izan dira egurra emateko.

      Honelaxe dio hitzez hitz:

La libertad de expresión y el derecho a la difusión de informaciones reconocidos en el artículo 1º, no tendrán más limitaciones que las impuestas por las leyes. Son limitaciones:

— El respeto a la verdad y a la moral.

— El acatamiento a la ley de principios del movimiento nacional y demás leyes fundamentales.

— Las exigencias de la defensa nacional, de la seguridad del Estado y del mantenimiento del orden público interior y la paz exterior.

— El debido respeto a las instituciones y a las personas en la crítica de la acción política y administrativa.

— La independencia de los tribunales; y

— La salvaguardia de la intimidad y del honor personal y familiar.

Antilibelo Legea

Trantsizio garaian jada, 1977ko apirilaren bateko Dekretu-Legeak (24/1977 Dekretu-Legea) adierazpen askatasuna arautzen du. Aurrekoa baino askoz ere zehatzagoa da hau: Administrazioak bere gogoaren arabera jokatzea asko mugatzen da, eta eskuhartze administratiboa arrunt txikiagoa da.

      Lehen artikuluak zera adierazten du:

La libertad de expresión y el derecho a la difusión de informaciones por medio de impresos gráficos o sonoros, no tendrá más limitaciones que las establecidas en el ordenamiento jurídico con carácter general.

      Dekretu-Lege honetatik aurrera adierazpen askatasunaren mugak lau ardatzen jira-biran ezartzen dira: Espainiako Batasuna, Monarkia, Indar Armatuak, Pornografia.

      Hirugarren artikuluko B eta C puntuetan honela azaltzen dira mugarriak:

B) La Administración sólo podrá decretar el secuestro administrativo de aquellos impresos gráficos o sonoros que contengan noticias, comentarios o informaciones:

      a) Que sean contrarios a la unidad de España.

      b) Que constituyan demérito o menoscabo de la Institución Monárquica o de las personas de la Familia Real.

      c) Que de cualquier forma atenten al prestigio institucional y al respeto, ante la opinión pública, de las Fuerzas Armadas.

C) Igualmente podrá decretarse el secuestro administrativo de los impresos gráficos o sonoros, obscuros o pornográficos. La publicación habitual de impresos obscenos o pornográficos será causa de cancelación de la correspondiente inscripción registral.

Usaimena

Irrikaz jarduna naiz zentsura praktikatu ahal izateko zentsoreek behar zituzten arauak, irizpideak eta formularioak bilatzen. Irizpide orokorrak jada aipatu ditut. Eskulibururen bat nahi nuen aurkitu, gida praktiko eta funtzionala. Bereziki lehen orduko norma eta kontsignak bildu ditut nik, eta gerra garaiko kutsua dute hasierako batzuek. Dena den, egon behar du nik aurkitu dudana baino gehiago.

      Zentsuraren gainean arau gutxi bide dago idatzita. Kasuistikari puntuz puntu erantzun ahal izateko, pauta gutxi. Gutxiegi dagoela diote 1974an zentsoreek, eta kexu dira.

      Errealitate guztia arau batzuekin besarkatzea ezinezkoa dela ikusten dute Erregimeneko arduradunek. Normak ematen hastearekin batera konturatzen dira horretaz. Hasieratik aitortzen dute beren ezintasuna. Zentsorearen «usaimena», begia, eskua, zentzu ona, zehaztasuna eta kera honetako kontzeptuekin soluzionatu nahi dute ezintasun hori.

      Francoren Gurutzadaren bigarren urte «gloriosoan» («II año triunfal», 1937), Armadako Estado Mayorreko buruzagiak arau batzuk zerrendatu, zerrendatzen ditu, baina azken batean zentsorearen gain uzten du zama guztia:

no es posible fijar un criterio casuístico para la función del Censor; su buen sentido y escrupulosidad en ella será la mejor norma para su buen desempeño.

      Hurrengo urtean («III año triunfal», 1938), Irrati Departamentuko buruzagiak, Antonio Tovarrek, gauza bertsua egin eta esaten du: arauen taula bat ematen die zentsoreei, ohar honekin:

el buen sentido de los Censores (...) hace innecesario el envío de un formulario rígido y concreto que jamás solucionaría los diarios problemas que se presentan.

      Zenbait urte geroago, 1953an, Prentsako Lehen Batzar Nazionalean, egin daitezkeen delitu guztiak harrapatzea ezina delako hain zuzen ere, aurretiazko zentsura justifikatzen du eta zentsoreari esku handia ematea proposatzen du Arias Salgadok. Idatziriko ezein normatiba, nahiz administratiboa, nahiz judiziala, ez dela egokia, dio berak. Zergatik?:

La incapacidad, la injuria, la falsedad, el daño material, la negligencia culpable, la difamación, la misma deslealtad con la Patria en la Prensa, no es tan fácil de precisarla en muchas ocasiones, aunque nos conste con evidencia que la hay ante los secretos de la gramática, la habilidad de la alusión, la sutileza de los recursos literarios, las ambivalencias de alguna figura retórica, las segundas intenciones que para el público son perfectamente inteligibles como primeras, los trucos de la confección y de la titulación, el lugar del periódico al que se condena la nota, el comentario, la glosa o la información sugerida por la autoridad, ardid conocido de los lectores. Ante el silencio, que puede ser tan significativo; ante el mismo elogio, desmesurado ex professo, la técnica judicial de los tribunales ordinarios puede resultar ineficaz e inadecuado en la mayoría de los casos.

      1971ko barne-dokumentu batek zentsoreen erantzukizun politiko, morala eta soziala azpimarratzen du. Zentsore edo irakurleen ekipoak tinkotasuna alde batetik eta malgutasuna bestetik maneiatu behar dituela, dio. Eta honela bukatzen du:

El Lectorado ha de estar por tanto atento, no solo (sic) a la realidad legislativa cambiante, sino que ha de tener un fino instinto u olfato para que sus informes reflejen el momento político y lo trasladen a sus informes.

Liburu eta autore debekatuak

«Usaimena» ez da aski gertatu, nonbait. Itsumakilak ere behar dira.

      Orain ikusiko ditugun arau edo «laguntza» hauek 60ko hamarkadan ez bide zeuden indarrean. Aipatu dut Antonio Albizuk esan zidana: 1963an zentsurara sartu zenean Garmendia de Otaolaren liburua aipatu ziotela itsumakilatzat.

      LIBURU DEBEKATUEN FITXATEGIAK

      1942an gaude. Eliza katolikoak duen Index-a imitatuz, Propagandako buruak, Manuel Torres Lópezek, aurkibide-fitxategi bat osatzea agintzen du, debekatu behar diren maiztasun jakinbako argitalpenak oro bertan sartzeko. Bai, baina zeintzuk? Hona Manuel Torresek emandako irizpideak:

1ª Aquellas obras incluídas por lo señalado en el Decreto de 23 de Diciembre de 1936, en el que se prohiben toda suerte de libros y folletos pornográficos, marxistas y disolventes en general.

2ª Aquellas obras cuyo contenido filosófico sea diametralmente opuesto, en su literatura, exposición y desarrollo, a los principios que integran la Doctrina del Nuevo Estado Español, sin más beneficio que el económico que resulta de la venta de ellas a los autores y editores, intereses que en este caso son, de unos pocos particulares, grupos o clases, que se han de supeditar, necesariamente, al alto interés de España y de su grandeza.

3ª Aquellas obras que vayan contra los Dogmas y principios de la Iglesia Católica, así como contra las de aquellos países con los que mantiene relaciones diplomáticas el Estado Español.

4ª Aquellas obras que, aún sin tener en sí materia prohibida, son de autores que forman o formaron en las filas de la anti-Patria.

      Bi fitxategi eratzen dira, fitxa gorri eta urdinez osatuak.

      Fitxa gorrietako liburuak guztiz debekaturik daude, guztientzat galarazita esan nahi dut, bai edizioa bai zirkulazioa.

      Fitxa urdinetako liburuak ere herri mailan irakurtzeko moduan ezin dira editatu eta zabaldu. Edizio mugatuak onartuko dira, jakintsuen premietarako-eta. Eskaria eta onarpena, hori bai, idatziz egin beharko dira biak.

      AUTORE DEBEKATUEN ZERRENDAK

      Manuel Torres Lópezen laugarren arauan ikusi dugu idazle «rojo-separatista» guztiak fitxategi madarikatu honetan daudela. Salbuespenik gabe.

      Aurreko urteetan, 1942 baino lehen, bazen bereizketa bat. Zerrenda gorriko autorea izan zitekeen bat, eta haren obra onartu zientziazkoa zen kasuan, edo argitalpen mugatu bezala. Sekula ezin zen onartu, inoiz ere ez, autore madarikatu baten obra ideologikoa edo haurrentzat egindakoa.

      1940an Juan Beneyto zentsoreburuak ordura arte eman izan ziren arau guztiak bildu zituen «Normas de censura» izeneko dokumentu batean. Hemeretzi puntu dira, eta eranskin bat.

      Eranskinean agertzen dira, hain zuzen ere, autore madarikatuak, «autore gorriak», 1938ko irailaren 17an Cuartel General del Generalísimo delakoak emandako zerrendakoak. Hauen obrak eragotzi egin behar direla dio komunikazio horrek, Mugimendu Nazionalaren aurka agertu direlako.

      Espainiakoen artean hauek agertzen dira:

Pedro Salinas, Sánchez Román, Antonio Machado, Pompeyo Fabra, José Gaos, Pedro Bosch Gimpera, José Bergamín, Rafael Alberti, Odón de Buen, Corpus Barga, jaime (sic) Serra Hunter, León Felipe, Ramón Sender, Manuel Altolaguirre, Matilde Huici, Castro, Montesinos, Adolfo Salazar, Onís, del Río y López Mezquita.

      Atzerritarren arteko «autore gorriak» beste hauek dira:

Einstein, Romain-Roland, Maurice Rostand, Enrique de Man, Luis Renn, Guillermo Ferrero, Sforza y Flanagan.

      Urte berean, baina geroxeago, debekatzen dira Federico García Lorca eta Ramón María Tenreiro idazleak.

      AKTORE MADARIKATUAK

      Ez zituzten idazleek bakarrik gizendu zentsuraren zerrendak. Zentsura zinematografikoak «Causa nacional española»ren aurka posizionatu ziren aktoreen zerrendak ere eratu zituen. Aktore estatubatuarrak dira nik jaso ditudanak. Badira frantsesak eta britainiarrak ere.

      Aktore hauek parte hartzen duten filmak ezin dira Espainian ikusi. Hiru zerrenda dira (dokumentuetan daudenean kopiatuta):

1.) Paul Muni, Louise Rainer, Dudley Richols, Upton Sinclair, Frank Tuttle, Humphrey Cobb, Clifford Odets, Kenneth Mogowan, Lewis Milestone, Liam O'Plaherty.

2.) Charlie Chaplin, Joan Crawford, Fredic March, Franchot Tone, James Gacney, Douglas Fairbanks.

3.) Paul Robeson, Silvia Sidney, Burgess Meredith, Constance Cumines, Frances Farner, John Garfield, Bette Davis, Pinc Crosby, Florence Endringe, Eddie Cantor, Edwar Arnold, Rudy Wallee, Anne Miller.

Zentsura mekanismoak

Aurretiazko zentsuraz ari gara, testua irakurlearen eskura jarri aurretik Estatuaren eskuetan utzi behar dela agintzen duen mekanismoaz. Ikustagun zein den, zehazki, mekanismoa:

      Hitz gutxitan esanda, honela gertatzen da hori: idazleak bere liburua idatzi duenean berak pertsonalki edo bere editoreak Administrazioaren bulegoetan entregatzen du. Madrilgo bulego nagusietan entrega liteke edo, maizenik, Ministerioak probintziaz probintzia dauzkan bulegoetako batean, nork bere probintziako Ordezkaritzan.

      Liburua Ministerioak izendatuak dituen «irakurle» batzuen eskuetara pasatzen da, testu aldetik onargarria den ala ez azter dezaten. Irakurketaren ondoren, zentsore-aparatuaren buruak bere ebazpena edo epaia ematen du. Eta ondoren egileari komunikatzen zaio ebazpen hori.

      Tramitazio administratiboari dagokionez, bi aldi bereiz daitezke. 1966ko Fragaren legea da marra bereizlea. Lehen aldiak, 1966ko Legera bitartekoak, 30 urtez iraun zuen. Denbora horretan guztian modu batera bakarrik joka zitekeen: argitara eman nahi zen liburuaren orijinala edo galeradak entregatu behar ziren, bi kopiatan oker ez banago. Aurretiazko zentsura da hori, bete-betean. Behin Administrazioaren eskuetan, nahi adina luza zezakeen honek kontrol-denbora. Urte eta urte t'erdi irautea tramitazio (ez oso) konplikatu batek, ez zen harritzekoa. Kasu arruntetan, 1960 aldera, bizpahiru hilabete bai, Itxaropena argitaratzailearen kexuetan ageri denez.

      Ohar gisa esango dut nik neuk liburu honetan agertzen diren liburuei eman diedan urtea espedientekoa dela. Ez dator bat nahitaez publikatu zen urtearekin.

      LPIren onarpenarekin hasten da bigarren aldia. Kontzeptu bezala, aurretiazko zentsura desagertu egiten da. Administrazioaren kontrola obligaziozkoa izango da aurrerantzean ere, baina gordailu bezala.

      Autoreak bi aukera ditu lege berriarekin: bat, orijinala zein galeradak Administrazioaren eskuetara pasa ditzake, lehen bezala, baina orain ez zentsurarako baizik eta borondatezko kontsulta gisa. Eskuak libre ditu Administrazioak testu horrekin nahi duena egiteko. Esku handia ematen zaio hor zentsurari, barka, «kontsulta»ri.

      Bigarren aukera ere bada: aurretiazko gordailua. Liburua inprimatu eta gero uzten da Administrazioaren eskutan. Zabalkundea bakarrik falta zaio liburuari, irakurlearengana iristea. Baina horretarako Administrazioaren argi berdea behar du. Liburu eginaren gain moldatzen du bere lana zentsore/irakurleak.

      Arriskua du editoreak edo autoreak bigarren aukeran: liburua debekatu edo aldatzen badiote, akabo, inbertsioa galdu egiten du. Administrazioak, nolanahi ere, tentu handiagoz jokatu behar du: debekuak eskandalua ekar dezake.

      Liburua Administrazioaren eskuetan zenbat denbora egon daitekeen ere arautu egiten du lege berriak. Borondatezko kontsulta denean hilabete baino gehiago ezin du eduki liburua. Eta depositu gisa utzi denean, eguneko 50 orrialde irakurri behar ditu Administrazioak.

Zentsore / Irakurlearen lana

Liburu honen bigarren zatian txostenak gora eta txostenak behera ibiliko gara, zentsorearen lana gora eta zentsorearen lana behera. Teknikoki hitz eginda, txostenak idazten dituenari ez zaio zentsorea deitzen, «irakurlea» baizik. Baina guk zentsorea deitu diogu, ulergarritasunaren izenean. Bego esanda, hala ere!

      Irakurlearen egitekoa horixe da, irakurtzea. Liburua irakurri, bere iritzia eman eta zer egin beharko litzatekeen proposatzea. Proposatzea bakarrik. Liburuarekin zer egin ez du berak erabakitzen, ez dago bere esku, ez da bere konpetentzia. Irakurlearen gainekoak daude horretarako.

      Urtetan zehar irakurketa egiteko moduak, txostenak moldatzeko erak, eta are proposamenak aldatu egin dira.

      Xehetasun gehiegitan sartzeak ez du merezi. Lehen garaiko pare bat formulario ikusiko ditugu, hasteko. Eta gero iraupen gehien izan duen txosten-formula.

      Lehen aldiko formularioetan galdera bidez zehazten zitzaizkion zentsoreari erantzunak. Ez dakit noiz arte izan ziren indarrean formulariook, gutxienez 40ko hamarkadan, eta seguruenik gehiago ere bai.

      Ondorengo formulario hau hasiera-hasierakoa da eta 40ko hamarkadaren erdira artetsu iraun du:

— Valor literario o artístico

— Valor documental

— Matiz político

— Tachaduras (con referencia a las páginas)

— Otras observaciones

      40ko hamarkadan egiten den aldaketan balorazio berriak sartu dira (dogma eta morala) eta politikaren esparrua zehaztu egin da (Erregimenaren instituzioak) eta, gainera, mantendu egin da (oraingoz) irizpide literarioa.

— ¿Ataca al Dogma o a la Moral?

— ¿A las instituciones del Régimen?

— ¿Tiene valor literario o documental?

— Razones circunstanciales que aconsejan una u otra decisión

— Observaciones

      Bestelako formulazioak ere izan ditu txostenak. Bat baino gehiago. Baina jarraian azalduko duguna izan da nagusia, esan nahi baita, garatuena eta gehien iraun duena denboran.

      Ohiko txosten batek hiru zati ongi bereiziak ditu: alderdi argumentala, hau da, liburuaren laburpena; baloraziozko alderdia, hots, pasarte konfliktiboak seinalatzen dituena; eta alde diktaminatzailea edo ebazpenaren proposamena.

      Honen guztiaren ondoren dator ebazpena, erabakia, epaia, zerbitzuburuak edo goragoko batek ematen duena.

Ebazpenak

Bizialdi luzea izan du zentsurak. Normala da hainbeste urtetan formulazio desberdinak mamitu izana. Aurreneko urteetan liburu gomendagarriak, baztergarriak eta toleratuak bereizten ziren. Baina gutxi iraun zuen formula horrek. «A negativo» ulertu du zentsurak bere burua geroztik. Debekatu edo aldatu egingo du, eta altuenean ere onartu. Sekula ez gomendatu.

      Formula erabilienak bilduko ditut hemen:

      1.— Onarpena:

      Trabarik gabe egin daiteke argitalpena.

      2.— Onarpen baldintzatua:

      Baldintzak era askotakoak izan daiteke: testuari dagozkionak, edo argitalpenari, edo komertzializazioari.

      2.1— Testuari dagozkionak:

      Testuari dagozkion baldintza erabilienak tatxadurak, testu-ezabaketak edo testu-aldaketak dira.

      2.2.— Argitalpenari dagozkionak:

      Argitaraldi normalean onartu gabe ere, badira edizio berezietarako onar daitezkeen liburuak. Luxuzko edizioetan ateratzeko bakarrik, esate baterako. Eta «idazlan guztiak» bezalako edizio mardul eta garestietan. Edo tirada txikikoetan.

      2.3.— Komertzializazioari dagozkionak:

      Edizio batzuk onartzen dira, bai, baina publizitaterik egin gabe edo erakusleihoetan ez azaltzekotan. Beste batzuetan esportaziorako bakarrik onartzen dira, eta espreski debekatzen da Estatu espainiarrean saltzea.

      3.— Onarpenaren eta ukapenaren arteko bi formula daude:

      3.1.— ST («Suspensión transitoria»): 40ko hamarkadako erdialdera arte bakarrik erabili da ukoaren formula hau. Arrazoi bezala (aitzakia, askotan) paperaren eskasia aipatu ohi zen. Ez da debekatzen, baina paso librerik eman ere ez. Geroko gerotan uzten da argitalpena.

      3.2.— SA («Silencio administrativo»). Formula hau oso erabilia izan da 1966ko Legearen babesean. Administrazioa isildu egiten da, ez onartu eta ez kondenatu egiten du obra.

      Onarpenetik baino debekutik hurbilago dauden lanetan hartzen da formula hau, 1975eko Saileko barne akordio batek adierazten duenez:

Se señala también como posible forma de orientación, que las obras de contenido presuntamente polémico, superarán el trámite de consulta voluntaria por silencio administrativo, en su integridad, ya que en caso de imponer tachaduras o supresiones de párrafos, implicaría la presunción de una conformidad con el resto de la obra, circunstancia que no siempre se da.

      4.— Denegazioa:

      Ukapenak zera esan nahi du, obra baten zirkulazioa Administrazioak debekatu egiten duela.

      4.1.— Debekua gehi sekuestroa: aurretiazko sekuestro administratiboa ere izan dezake debekaturiko liburu batek; Ministerioak berak egiten du bahimendua kasu honetan, tribunalek gero zer egingo duten ikusi zain.

      4.2.— Debekua gehi denuntzia: Aginte judizialari egindako salaketa ere izan dezake debekaturiko obra batek. Denuntziaren ostean tribunalek dute azken hitza, ez Informazio eta Turismo Ministerioak.

Zentsuraren morroiak

Irakurleak? Zentsoreak? Adiera hertsian «irakurleak», baina guretzat «zentsoreak». «Zentsore» izendatuko ditugu lanean zehar. Azpisailtxo honetan, hala ere, bere izen propioz deituko ditugu, «irakurle».

      Irakurle edo zentsoreak dira liburu honetako protagonistak, haiek landu zituzten txostenen jira-biran antolatu baitut liburuen historia administratiboa.

      Zertan esanik ez da inkisidore txiki hauen garrantzia sekulakoa izan dela, baina beraiek uste zutena baino eskasagoa, hala ere. Barne dokumentu batzuetan ageri denez, irakurleek goiko ganbaran edo teilatuan dute autoestima, ezin gorago. Hona bi testigantza, 1961ekoa lehena, irakurleen defentsan beren buruetako batek idatzia:

El cargo que desempeñan es de suma responsabilidad, ya que de su saber y ajustado criterio depende en el país todo el movimiento intelectual de tipo político, religioso y literario, con las consiguientes repercusiones en las manifestaciones más importantes y vitales de todos los sectores de la sociedad española.

      Hamar urte geroago, 1971n, beste barne dokumentu batean, lanpostua baloratzeko orduan aintzat hartu behar diren irizpideak aipatzen dituzte irakurleek beraiek. Gizartearen aurrean duten erantzukizuna azpimarratu nahi dutenean, honela ikusten dute beren lana:

La salud moral de la sociedad española, depende en buena parte del sentido de responsabilidad (con la previa formación) que han de poseer los Lectores de la Sección de Ordenación Editorial.

      Nahikoa arrazoi bada hau, «irakurle» hauen lanaz interesatzeko.

      Morboa, eta ez txikia, bada zentsore edo irakurleen inguruan, misteriotsuak baitira, ezezagunak guztiz. Arrazoi honek balio al du? Zientifikotasuna falta zaio? Ez dakit, baina edozein modutan ere, bada nahikoa akuilu talde honetaz interesatzeko.

      Ez da ezagutzen ia ezer irakurleei buruz, ez zenbat ziren, ez zeintzuk, ez zer-nola jokatu ohi zuten. Administrazio frankistak zelo handiz gorde du zentsoreen anonimatua. Nik dakidala, nomina bakarra dago argitaratua. Nik neuk hamar nomina inguratu ditut, frankismoaren aldi desberdin guztietakoak, 1941etik 1977 artekoak. Publikatu gabe dauzkat. Ahal izan den kasuetan, gainera, irakurleen ikasketak, jatorrizko lanbidea, estatusa eta kategoria ere bildu ditut.

Zeregina

Liburuaren zentsuraz soilki ari naiz hemen. Ez dakit talde honek izen bera (irakurlegoa) beste sailetan ere hartzen ote duen. Gainerako komunikabideek beren zentsura-antolaketa berezia dute, aldizkari eta egunkariak, irratiak, zinemak, antzerkiak, haur eta gazteentzako argitalpenak. Filosofian bat datoz guztiak, baina ez antolaketan.

      Ez dakit zenbatgarren aldiz esango dudan irakurleei ez dagokiela erabakiak hartzea. Proposamenean bukatzen da beren lana. Baina zertan esanik ez da, gehienetan edo ia beti, proposamenaren ildotik doa ebazpena. Hots, lerro zuzena dagoela irakurlearen lanaren eta ebazlearen erabakiaren artean. Salbu azken aldian, 1977-78 urteetatik aurrera. Irakurketak eta ebazpenak ez datoz bat. Irakurleek estilo zaharrean lan egiten dute, baina pasabidea ez da politikoki horren estua orain. Agerikoa da irakurleen disfuntzionaltasuna.

      Euskarazko liburuetan irakurleak balio erantsia du. Bere irakurketak ez baitu kontrasterik aparatuaren barruan. Enkargatuak irakurleaz fidatu behar du, ehuneko ehun fidatu ere. Irakurlea itzultzaile bilakaturik, nagusiaren ezagumendurako, froga gisa edo, pasarte batzuk itzultzen dituenean ere, itzulpen horren bidez bakarrik hurbil daiteke jatorrizko testura ebazlea. Sekula ez jatorrizkoa irakurriz. Ikusi ditugun itzulpenak ikusita, zer pentsatu ematen du irakurleen euskara-mailak.

      Izenak izana, irakurleak irakurri egiten du. Eta txostena prestatu, hiru zatitan banatua: laburpena, balorazioa eta ebazpen-proposamena. Erabakimena, berriz diot, gorago dago.

      Irakurleak, azken batean, zentsura-aparatuko «beltzak» dira. Lan zikin, itsusi, nekagarri eta konprometituena irakurleek egiten dute.

      Bi maila daude hauen gainetik. Hurrengo mailan «diktaminatzaileak» daude, Argitalpen Ordenazioko nagusia edo delegatu probintziala, adibidez. Eta gorago, azken mailan, politika editoriala erabaki eta gidatzen dutenak daude, arduradun politikoak, ministroa buru dutela.

Izen gordeak

Irakurle edo zentsoreei buruz (ia) ezer ez jakitea ez da kasualitatea. Berariaz ezkutatu du Administrazioak zentsoreen izena eta lana. Lanari, «zentsura» deitu ordez «irakurketa» deitzen zaio, izenaren lotsaz edo.

      Eta «irakurleen» izenak ez dira inon agertzen ahal. Sekretuak dira. Kanpokoekin, editoreekin, idazleekin, harremanak izatea debekatu egiten zaie zentsoreei, 1942ko agindu batek dioenez. Hurrengo urteko zirkular batek mehatxupean agintzen ditu ezkutaketa eta isolamendua:

Siendo deseable que la obra de informe se lleve a cabo con el mayor secreto, es absolutamente imprescindible que los lectores no hagan ostentación de su cualidad. Cualquier forma de publicidad de la misma será sancionada, y la simple llamada de un lector, como tal, por entidades o particulares ajenos a este servicio, será motivo para iniciar expediente de baja.

      Urteak pasa diren arren, sekretua izan da beti urrezko araua. Elkarte sekretuaren izaeraren ezaugarri hori areagotu egin dela esan daiteke. 1975ean, irakurleari exigitu behar zaion baldintza da, Antonio Barbadillo zuzendariak prestaturiko txostenean:

Comprometerse de manera expresa a no difundir ni comentar con Organismos o particulares información alguna sobre el cometido del Cuerpo de Lectores, ni sobre informes relacionados con la actividad específica de los Lectores. El incumplimiento de lo (sic) será considerado en todo caso como infracción disciplinaria muy grave, constituyendo motivo de expulsión.

      Azken urteotan izena bera ezkutatzeraino iritsi dira. Irakurleak ez du bere txostena izenez sinatzen: identifikatzeko zenbaki bat zuen irakurle bakoitzak. Eta gainera, birmoldaketa bakoitzeko aldatu egin zitekeen zenbakia. Antza denez, plantillan irakurleak duen maila edo postuari dagokio zenbakia. Antonio Albizuk, adibidez, 19 zenbakia du gehienetan, baina urte batzuetan 2 zenbakia ere izan du. Ez da beti erraza zenbakidun zentsorea izenez identifikatzea.

      Ez da frankismoaren esklusiba izan, nolanahi ere, zentsorearen figura eta langintza ezkutatzea. 1888an, Jose Colón de Larreategik moldatu zuen arautegian ere sekretuaren baldintza bera agertzen da; kasu honetan, zentsorearen lanaren askatasuna babestearren, omen da.

      Sobiet Batasunean ere zentsoreak anonimoak ziren, misterio hutsa. Are gehiago, «zentsura»rik ere ez omen zegoen, erregimen zaharrekoa baita hitz hori.

Konposaketa

Frankismo garaian inortxok ere ez zekien zenbat ziren zentsoreak, zer-nolakoak ziren, zein formazio zuten. Informazio solteren bat edo beste. Eta hala ere, sekulako fama txarra izateaz gainera (normala, ezta?), irudi publiko bat ere bazuten: astakirtenak ziren, gizajaleak ia, obseso sexualak, ezjakinak. Hitz batean, «jendilajea».

      Azterketak egin direnean ere, ez da informazio asko lortu. Zer jende mota ote zen, militarrak ote ziren, eliz jendea ote zen, zein mailatako formazio akademiko edo intelektuala ote zuten, jakin nahi izan da. Informazio gutxi eta espekulazio asko egin da. Militarren esku egon omen da, apaiz eta seminarista ohien monopolioa izan omen da. 40ko hamarkadako zentsoreak, haiek bai, kultura handikoak eta finak omen ziren eta gero sasikoen lana izan omen da. Eta abar.

      Hitz asko. Baina informazio gutxi, edo ia batere ez. Gaur gehixeago dakigu.

      Liburuen irakurlegoaren plantillan zenbatek lan egiten duten? Aldakorra izan da historian zehar. Handituz joan da, eta 30 inguruan gelditu da azken urteetan. 70eko hamarkadan 40 bat behar zirela zioten barne-txostenek, material gehiketa eta konfliktibitatea kontuan izanda.

      1966an desagertu zen «zentsura», ezta? Ba, justu orduantxe indartu zen irakurleen kopurua. Zergatik? Lege berriak, Fragaren legeak, liburu batek Administrazioaren eskuetan egon zitekeen denbora arautu egin zuen. Nahi adina denbora eduki zezaketen liburua bulegoetan 1966ko legearen aurretik. Liburua onartu ala denegatu, egunetako gauza da harrezkero. Irakurle gehiago eta kualifikatuagoak behar ziren.

      Inork ez daki irakurle guztien jatorri profesionala. Informazio askotxo eskuratu dut, baina ez guztia. Zentsoreen artean idazleak, kazetariak, pedagogoak, apaizak, militarrak, abokatuak eta abar aurkitu ditut.

      Hasieratik bukaerara, maiztasun handienaz, agertzen direnak militarrak eta eklesiastikoak dira.

      Moldatu ahal izan ditudan zerrendetan ikusi dudanez, 1974ko erreformaren ondoren handitzen da militarren kopurua: 1976an, adibidez, irakurle lanetan 7 militar dabiltza, eliz jendea baino ere gehiago. Eliz jendea ez bezala, militarren parte hartzea instituzionala da: gehien-gehienak goi mailako karguak dira eta Estado Mayor delakoan kokatzen dira.

      Eliz jendearen presentziaz asko idatzi da. Eliz jendea esatean apaizak, edo izandakoak, edo seminarista ohiak ulertu ohi dira. Hauek ez daude zentsuran Elizaren izenean, salbu eta zinemako zentsuran: zinema kontuetan hierarkiaren mandatuz edo delegazioz egiten dute lan eliz zentsoreek.

      40ko eta 50eko hamarkadetako plantilletan bi klerigo agertzen dira. 60ko hamarkadan lau dira eta hurrengo hamarkadan handitu egin da kopurua: 1976an 6 dira ikasketa eklesiastikoak egin dituztenak.

      70eko hamarkadako birmoldaketak batez ere Zuzenbidea egindako jendea sartu du zentsuran. Azken aldian, 30etik 13 dira juristak, hau da, % 43.

      Manuel L. Abellán da liburuen zentsura Espainian aztertu zuen aurrena. Zentsoreen nomina bat ezagutzera eman zuen honek, aurkitu zuen bakarra. Abellánek esan zuen gero askok errepikatu duten hura: hasierako zentsoreak kualifikazio handikoak zirela, eta 1962 geroztikoak ez dutela piperrik balio.

      Hamar nomina aztertu ondoren ez zait informatua iruditzen bere iritzia. Kontrakoa esango nuke: 70eko hamarkadan aurrekoen aldean formazio intelektual askoz hobea dute zentsoreek. Ikus dezagun, kasurako, 1976ko plantillan agertzen diren ikasketa edo profesioak:

            7  Militarrak

            12 Filosofia eta Letretan lizentziatu edo doktoreak

            6  Zuzenbidean lizentziatu edo doktoreak

            6  Eliz ikasketak

            3  Goi mailako batxilergoa

            3  Kazetaritza

            2  Magisteritza

            1  Oinarrizko batxilergoa

            1  Erizaintza

            35

      Hizkuntzen ezagumenduan ere izan da aurrerapenik, seguru: plantilla berean bederatzina dira ingelesa eta frantsesa dakitenak; bina alemana, italianoa, portugesa, gailegoa eta euskara dakitenak; errusiera ere badaki batek.

      Antonio Barbadillok dio (eta hau zakur zaharra da zentsurako aparatuan) 1975ean plantilla ez dela horren «politikoa», eta bai profesionalagoa.

      Ez dago aski informaziorik berrogei urtetan zehar zein izan den «irakurlegoaren» egitura zehazteko. Aldatuz joan dela bistan da. Badirudi lehen aldian talde txikia zela finkoa, plantillakoa, eta espezialistengana, kanpokoengana, jotzen zela.

      40ko hamarkadan, dirudienez, etxe barruan gestioa eraman ohi zen, eta «irakurketa» kanpoan egiten zuten enkarguz.

      1951n, hiru irakurle mota bereizten dira: lehen klasekoak, bigarren klasekoak eta hirugarren klasekoak. Urtebete geroago, hala ere, mota desberdinak desegin eta «finko» eta «espezialistak» zehaztu ziren.

      Beste mailaketa bat 1962an egin zen: buruzagiak (3), irakurle finkoak (14), eta irakurle espezialistak (8).

      Birmoldaketa modernoena, azkenik, 1974koa da. Lau taldetan banatu zen sekzioa: militarra; inportaziokoa; gai juridikoa; eta morala eta erlijioa.

      Bestalde, irakurleak 30 izango zirela erabaki zen (zuzendari nagusiaren proposamenaren aurka, honek 40 eskatzen baitzituen). Hogeita hamar hauei beste lau eransterik badago, lau irakurle espezialista.

Euskal «irakurleak»

Euskarazko liburuen irakurketa-lanetara dedikatu dena ez da aipatutako Antonio Albizu bakarrik izan; Madrilen bertan izen gehiago agertzen da. Hego Euskal Herriko ordezkaritzetan ere irakurri ohi ziren liburuak eta, hortaz, hemen ere baziren euskara zekiten «irakurleak».

      Badirudi Madrilgo bulegoetan 1963 arte ez zegoela euskara ulertzen zuen zentsorerik. Antonio Albizuk hartzen du langintza hori eta berak betetzen hutsunea. Ematen du euskarazko material guztiak berak irakurri behar dituela: helduentzako liburuak eta hauez gainera haur literatura eta kanta berriko kantuen hitzak, nahiz eta azken biak beste sail bati dagozkion.

      1974tik aurrera Inportazio Saileko buru egin zuten Antonio Albizu, baina euskarazko liburuak irakurtzen jarraitzen du, eta langintza horretan bere anaia Jose Luisek laguntzen dio, 1974tik 1977ra. Oker ez banago euskarazko liburuetara baino gehiago dedikatu da hau filosofia eta teologiako liburuak irakurtzera.

      Timoteo Hernandorena Barandiaran izenekoaren fitxa aurkitu dut 1978ko dokumentu batean. 1912an jaioa, Zuzenbidean lizentziatua eta euskara dakiena, omen. 1978ko urtarrilaren lehenean ematen zaio alta, baina txosten bat baino ez dut aurkitu honek sinatua.

      Hemengo delegazioetan ere «irakurtzen» dira liburuak. 1963 arte, noski, baina gero ere bai. Eta aldizkako materialak, osorik irakurtzen dira hemen.

      Han-hemenka eskuratu ditudan datuen arabera, Donostiako Ordezkaritzan zentralizatu zen urtetan euskarazko argitalpenen «irakurketa». Donostian zentsore-talde bat badagoela badakigu, eta zerbitzuak eskaintzen dizkiela beste ordezkaritzei. Baina inongo paperetan ezin izan dut aurkitu «irakurle», «informatzaile» edo «zentsore» hauen izenik. Delegazioko txostenak, euskal liburuei buruzkoak ere, delegatuak berak sinatzen ditu beti, nahiz eta ez jakin euskaraz.

      Lekuko askoren ahotan dabil Antonio Arrueren izena. Arrue karlista eta abokatu ezaguna zen, Asteasun jaio eta Donostian bizi izan zena. «Asteasuko beltza» zuen gaitzizena. Egan-en zuzendari izan zen Koldo Mitxelena eta Aingeru Irigarairekin batera. Euskal literatura ongi baino hobeto ezagutzen zuen, eta bereak dirudite txosten batzuek.

      Edozein modutan ere, badirudi Antonio Arrue ez zela plantillakoa. Plantillan bazeuden beste batzuk, prentsa eta komunikabideen zentsura egiten zutenak. Aldizkari zuzendariek bi aipatzen dituzte sarritan: Angel Casadamón, militarra, eta Florencio Salsamendi.

      Bilboko Delegazio Probintzialak ez du plantillan zentsorerik izan 1966 arte. Ordura arte Donostiako Delegazioan egiten zen irakurketa, eta baita lagun edo adiskide «euskaltzale» batzuei esker ere, Bureba Muro delegatuak dionez.

      «Adiskide euskaltzale» horietako bat Jose Lorenzo Madina Isasa da, Bilboko Bizente Donearen Elizako koadjutorea eta Katedraleko benefiziatua. Madinaren ordez Medina agertzen da inoiz, eta bigarren deitura «Iraza» Isasaren lekuan.

      1966an «euskal irakurle» gisa agertzen da Madina Bilboko plantillan. Ministerioarentzat konfiantzako gizona da, inondik ere:

— hombre de una condición españolista acendrada y de gran utilidad por su función para la Delegación que desempeña muy contento.

— prácticamente funcionario ya que recibe una gratificación de 800 ptas.

— ejerce la censura de las ediciones de todo tipo que se presentan en lengua euskerica; tanto censura como visado tras el depósito, redactando en cada caso que proceda la nota correspondiente del contenido para su decisión por el Delegado.

      Hitz gutxitan esanda, zentsore perfektua.

Kontrol soziokulturala

Prentsaz eta liburuaz enkargatzen zen Delegazio edo Ministerio berak zeukan kontrol soziokultural eta ideologikoaren kargu edo ardura. Ministerio bezala ezagutu dut nik neuk, baina aurretik Zerbitzua edo Delegazioa izan zen.

      1939an, «Año de la Victoria» deitu horretan, aldatu zen Madrilera Franco, baina lehenagotik hasia zen zentsura-aparatua lanean. Zentsurari buruzko aurreneko agindu eta ordenak, nik neure dokumentuetan dauzkadanez ari naiz, Salamancan sinatuak datoz, 1937an. Artean Delegación del Estado para Prensa y Propaganda zen. 1936ko apirilean José Antonio Primo de Riverak Vicente Cadenas izendatu zuen buru. Urte bereko irailean, Millán Astray da burua, eta berarekin batera daude: Juan Aparicio, Ernesto Giménez Caballero, Victor de la Serna, Antonio Obregón. 1937ko urtarrilean Bulegoa Delegazio bihurtu zuten.

      Burgosen sinaturiko pare bat dokumentu ere badut, 1938an, Dionisio Ridruejok eta Antonio Tovarrek sinatuak. Ordurako prentsa eta propaganda bereizita zeuden. Liburuaz arduratzen zena Servicio Nacional de Propaganda zen. Sail honi «Propaganda» deitzea Falangetik dator, eta honek faxismo italiarretik hartua zuen, nonbait.

      Prentsa eta liburuarekin zerikusi zuten zerbitzuek ministerio propioa 1951n osatu zuten, Turismoarekin batera, Ministerio de Información y Turismo (MIT) izenekoa.

      Ministerio bilakatu aurretik Delegación Nacional izanak dira, ministerio desberdinen menpe. Francoren lehen gobernuan (1938) Ramon Serrano Suñer nazizaleak zuzentzen zuen Barne Ministerioan egon ziren Prentsa eta Propaganda. Gobernuak Falangearen eredu informatibo totalitarioa bereganatua zuen, eta kitto.

      Bigarren gobernualdian (1939) Prentsa eta Propaganda berriz ere gizon beraren menpe daude, baina orain Gobernazio Ministerioan.

      1941ean Falangearen eskuetara lerratzen da aparatu informatibo guztia. Prentsa eta Propaganda, orain Vicesecretaría de Educación Popular de la FET y de las JONS izenekoaren azpian dago, hots, alderdi bakarraren organo politikoaren azpian.

      Falangeari kendu eta José Ibáñez Martín-ek zuzentzen duen Hezkuntza Ministeriora pasa ziren hirugarren gobernualdian (1945), «katolikoen» eskuetara alegia.

      Eta, azkenik, 1951ko uztailaren 18an, laugarren gobernualdian, politika informatiboa behin-betiko ministerio propio batek gidatuko du: MITek 1977 arte, 26 urtez, eta data horretatik aurrera Kultura Ministerioak.

Probintzietako Ordezkaritzak

Autonomi Estatua ezarri arte, frankismo garaian probintziaka banatu ohi zen Espainia. 52 probintzia, oker ez banago. Probintzia bakoitzean Estatuak bere lurralde ordezkaritzak zituen: delegazioak. Madrilen, etxe nagusian, zuten kokagune administratibo bera zuten probintzietan ere, ministerioa baten edo bestearen baitan kokatuz.

      Isuri biko egiteko nagusia du delegazioak: informazioa eta bijilantzia. Ez da bat positiboa eta bestea negatiboa. Biek dute zerikusia kontrolarekin, bijilantziarekin, inspekzioarekin; eta azken buruan, zapalketarekin.

      «IZAERA POLITIKOA DUEN ZEREGIN INFORMATIBOA»

      Barne-zirkular batek honelaxe definitzen du probintzi ordezkarien misioa: «izaera politikoko lan informatiboa».

      Madrilgo etxe nagusian baziren zerbitzugune desberdinak, hala nola Dokumentazio Zerbitzua, Auskultazio Zerbitzua eta batez ere Iritzi Publikoaren Institutu Espainola.

      Zerbitzu hauek batez ere delegatuei esker elikatzen dira. Delegazio bakoitzak iritzi publikoa «txekeatzeko» inkestak egin behar ditu, lurralde bakoitzean zein den iritzi-egoera azalduz astero txostenak bidali behar ditu, zurrumurruak eta esamesak ere bildu eta Auskultazio Sailera helarazten ditu.

      Delegatuak maneiatu behar duen informazioa ez da teknikoa eta administratiboa soilki, baizik eta politikoa. Ustez 1962koa den barne dokumentu batek honela esplizitatzen du lan mota:

Informarán preferentemente de las incidencias políticas de naturaleza ideológica que se produzcan con ocasión del desenvolvimiento de la vida administrativa, municipal o provincial; de la vida cultural y estudiantil; de la vida religiosa y de la vida profesional y, dentro de esta última fundamentalmente del desenvolvimiento del sector sindical, abarcando, por último también a la posible vida asociativa de todo tipo que pueda existir en el citado ámbito provincial.

      Probintzi delegatuek bideratu behar duten informazio-mota ez da zerbitzu sekretuek edo segurtasun indarrek biltzen duten bera. Hauen informazioak «izaera poliziakoa» omen du; delegatuen informazio politikoak, aldiz, isuri ideologikoa. Balio handia ematen dio frankismoak informazio mota honi:

Esta labor informativa de tipo político es esencial y conveniente por su periodicidad, para que nuestras autoridades ministeriales puedan tener elementos de juicio objetivos y material suficiente en la tarea informativa, coordinada y ejercida fundamentalmente a través de los medios de difusión que les son propios, como Televisión Española y las Emisoras de Radio Nacional, y para su labor previsible de propaganda realizada también por esos medios y cualquier otro medio de comunicación social de naturaleza oficial o privada. A esto hemos de añadir la influencia que aquella información citada puede tener en la actividad administrativa de vigilancia por un lado (actividad de policía), y de fomento, por otro.

      Txosten hauek «erreserbatuak» izan ohi ziren. Zer-nolakoak ziren ikus-abartzeko, Felipe Ugartek idatzitako txosten baten zatitxo batzuk azaltzeko tentazioari ezin diot eutsi. 1963ko uztailekoa da, eta Gipuzkoako panorama politiko-soziala du gaia:

Puede afirmarse que este año de 1963 se ha caracterizado por una tranquilidad laboral que se desconocía desde hace algunos años.

Es muy posible que esta situación sea debida más al momento económico que a otras razones de tipo político, social o laboral. No puede olvidarse que existe una cierta actividad política, la de unos pocos, que tiende a mantener una intranquilidad entre la clase obrera; pero esta actividad no ha producido ningún fruto toda vez que la clase trabajadora no desea poner en peligro su posibilidad de vida por atender ó apoyar unas consignas que saben les vienen dadas por personas o agrupaciones que no exponen nada por hallarse fuera de nuestras fronteras. (...)

Claro está que existen problemas laborales, pero localizados y sin matiz político, pese a que la prensa y radios al servicio de la anti-España traten de juzgarlos como situaciones políticas. (...)

A pesar de esto existen grupos que intentan crear un clima de preocupación o intranquilidad, bajo un aspecto de avanzada social; cabe que parte de estos grupos actuen de buena fé, amparandose en las más puras doctrinas sociales; pero también es notorio que otros desean aprovecharse de la actividad de aquellos para encubrir sus turbias maniobras.

El ambiente de tipo separatista parece haber decrecido. Claro que esto puede ser tan solo aparente y consecuencia de las vacaciones estivales, aunque mi parecer sea que el fracaso del intento de brote del separatismo vasco-francés y el temor de los meros simpatizantes a que los más exaltados intenten pasar a la acción directa, no son ajenas a esta atonia actual del sector separatista.

También pudiera influir en esta, que la falta de Prelado y la espera de su nombramiento, supongan un compas de espera para parte del Clero guipuzcoano, casi exclusivo animador de esta idea separatista.

      KONPETENTZIA «DELEGATUAK»

      Jardun kulturalarekin zerikusia duen guztian probintziako hierarkia nagusia probintzi delegatua da, eta bere nagusia Madrilen dago. Esan nahi baita delegazio hau, alegia, ez dagoela gobernadore zibilaren edo militarraren azpian, lehen urteak kenduta. Baina autonomiarik ez dute delegazioek. Hitzak berak dioen bezala, delegazioz bakarrik lan egiten dute.

      Delegatuaren eskumenekoak dira kulturaren ekoizpen eta zabalkundearekin lotuta dauden egitekoak: prentsa, irratigintza, edizioak eta argitalpenak, ekintza publikoak eta plastika, zinema eta antzerkia, eta, geroago, turismoa eta telebista.

      Promozioa eta kontrola, biak agintzen zaizkio delegatuari. Promozioa nola ulertu behar den Propaganda Zerbitzua sortu zeneko Dekretuak dio bere atarikoan: «establecer el imperio de la verdad y divulgar al mismo tiempo la gran obra de reconstrucción nacional que el Nuevo Estado ha emprendido».

      Hasieran gogotik ekin zioten promozioari, baina gerora, epeldu-edo egingo ziren, errepresio-alderdia gainditu zitzaion promozioari delegatuen lanean. Hala ere, 70eko hamarkadan, Alberto Clavería delegatua ikusten dugu Gipuzkoan «doktrina sanoa» zabaltzeko ekintzak antolatu eta antolatu.

      Liburuari dagokionez, delegazioen egiteko nagusia espedienteen tramitazioa da. Bitxia da zein erabakimen gutxi zuten delegazioek tramitazio-kontuetan. Madrilek du esku handia, ez delegazioak.

      1942ko zirkular batek dioenez, 32 orrialde baino gutxiagoko liburuxkak bakarrik onar ditzake Probintzia Delegazioak. Eta horietako guztiak ere ez. Ez dute erabakimenik Mugimenduaren historia, edo Falangearena, edo alderdi politikoekin zerikusia duten liburuekin, edo gai militar edo erlijiosoez dihardutenekin. Aldizkako argitalpenak ere ezin dituzte beregain hartu.

      Delegazioaren ahalbideak zertxobait zabaldu ziren 1963ko zirkular baten bitartez, baina hala ere nahikoa estu gelditzen dira. Madrilek berarentzat gordetzen dituen gai-alorrak badira orain ere. 50 orrialdetik beherakoak tramita ditzakete, eta gai lokala dutenak.

      Nola ulertu behar ote da «gai lokala»? Gipuzkoako delegatuak, Ugartek, berak kontrolatu nahi izaten zituen «euskal gaia» zuten liburu guztiak, gai lokalekoak zirela-eta. Auñamendiri behin eta berriz gogoratzen zion liburuak Donostiako Delegaziotik pasa behar zituela, eta ezin zituela Madrila zuzenean bidali. Auñamendi, Itxaropena, Irakur Sail eta beste argitaletxe batzuk Madrilen bizi zen Luis Madariaga izendatua zuten beren ordezkari, eta honek tramitatzen zituen liburuak Madrilgo bulego nagusietan. Errazagoa omen zen han baimena lortzea.

      Madrilgo agindua zuten delegatuek inspekzioa egitekoa, argitaletxeetan, liburu-dendetan, inprimategietan, kiosko eta estankoetan.

      Bi kontrol mota ezartzen ditu Delegazioak: aurretiazkoa, ekintzaren aldez aurrekoa, irratian, zineman, ahozko ekitalditan edo maiztasun jakineko argitalpenetan. Eta ondoren, gainera, aurretiazko kontrolak jarri dituen baldintzak nola betetzen diren aztertzeko, inspekzioa.

      Segun eta ekintza nolakoa den, desplazatu egiten dira inspektoreak. Hiru ekintza-motatan, zehazki: liburuen kasuan, argitaletxera edo inprimategira; ekintza publikoetan, adibidez, kantaldi eta bertso-saioetara; zinema eta antzerkien kasuan, lokalez lokal ibili ohi ziren inspektoreak.

      Delegazio bakoitzak inspektore-talde bat du lan hori gauzatzeko.

Euskal Herriko delegatuak

Zoritxarrez, nahi nukeen adina datu ez dut Hego Euskal Herriko lau delegazioei buruz. Alcaláko artxibotan informazio solteak aurkitu ditut. Lanean zehar azalduko dira han-hemenka, eta atal honetan pertsonalari buruzko informazioari lotuko natzaio.

      Delegatu guztien izenak emateko biderik ez du oraingoz ikerketak. Gehienak bildu ditudalakoan nago. Eta hauen artean, hori seguru, inportanteenak. Nabarmenenak, gogorrenak izan direlako, edo luzaroen lanpostuari eutsi diotelako, lau dira, lurraldeko bana: Araban, Victoriano Enrique Chávarri Peñalver; Bizkaian, José Antonio Zarzalejos; Gipuzkoan, Felipe Ugarte; eta Nafarroan, Jaime del Burgo.

      Ondoko zerrenda kronologikoa ez da osoa, berriz diot. Baina oraingoz egin daitekeen hurbiltzapenik handiena da.

      Zerrenda horretan, delegatu bakoitzaren ondoan urtea ageri da. Kasu gutxi batzuetan, badakit noiz hasi eta noiz bukatu zen delegatuaren agintealdia. Hastapeneko eta bukaerako urteak ematen ditut bi kasu horietan. Urtea soilik agertzen denean esan nahi du aipatu urte horretako dokumentu batean agertzen dela delegatua bere ofizioan. Kasu batean edo bestean, badakit noiz hasi edo noiz bukatu zuen, eta horrelaxe jartzen dut, noiz hasi zen edo noiz arte iraun zuen.

BIZKAIAN

Jorge Claramunt (1938)

Julián del Valle (1942)

Bernardo Bureba Muro (1964)

José Antonio Zarzalejos Altares (1965etik)

Faustino Ramos Díez (1972)

Antonio López (1974)

Luis Martínez. Garnica (1976)

Clemente Ríos Rico (1981)

GIPUZKOAN

Manuel Fernández Cuesta (1938)

Fernando Urrutia (1942)

F. de Ocio (1946)

Luis Dotres (1951)

Felipe Ugarte y Lambert de Sainte Croix (1953-1963)

José Ramón Aparicio Muñoz (1964)

Ignacio Ochoa de Olza (1965)

Francisco Javier Ortiz Felipe (1969)

Alberto Clavería Donazar (1971; 1976)

NAFARROAN

Faustino Corella Estella (1942)

Jaime del Burgo (1943-1966)

Francisco Javier Ortiz Felipe (1967)

Oscar Núñez Mayo (1974)

ARABAN

Hilario Catón (1942 arte)

Victoriano Enrique Chávarri Peñalver (1942tik)

Santiago Corredoira Casares (1969)

Langileak

Antolatu ahala, jendez hornitzen joan dira delegazioak. Normala da. Adibidez: Gipuzkoako Delegazioan Fernando Urrutiak, 1942an, 6 laguntzaile zituen. Hogeita bi urte geroago, 1964an, José Ramón Aparicioren aginduetara 18 lagunek lan egiten zuten.

      60ko hamarkadaren erdialdera nola osatzen ziren Delegazioetako plantillak bildu dut hemen.

      BIZKAIAN

      1966an, Bizkaiko Delegazio Probintzialean 19 lagunek dihardute; garbitzaile eta guzti dira 19. Inspektore lanetan Artilleriako komandante bat dago, Manuel Cebrián Saiz; atezain gisa lan egiten duena Felix Santiago Simón da, polizia. Jose Lorenzo Madina Isasa ere plantillan agertzen da, behin-behineko kolaboratzaile gisa. Euskarazko lanak zentsuratzeko dago. Radio Juventud de Vizcayako zuzendaria, Constantino Jiménez González, Prentsako inspektorea da.

      Bi funtzionario 40ko hamarkadaz geroztik daude bertan.

      Goi mailako ikasketak egindako bost daude, horietatik hiru Zuzenbidea egin dutenak; delegatua bera, Zarzalejos, fiskala da; apaiz karrera egin duen bat dago, euskaldun bakarra; eta peritu industrial bat ere bai. Batxilergoa dute beste hiruk.

      GIPUZKOAN

      19 lagun ditu Gipuzkoako Delegazioak 1964an. Militarrik gehien bertan daude, Euskal Herriko delegazio guztietan gehien: Fernando Balbás Aguado, Infanteriako koronela; Juan Requena Abadia, Infanteriako koronela; Angel Casadamón López, Ingeniarietako teniente koronela; Manuel Carque Gascón, Ingeniarietako komandantea.

      Casadamón eta Carque, militarrak biak, Prentsa Zerbitzuan daude. Hauek behar dute izan Jakin-ekin joaten nintzenean hainbeste sufriarazten nindutenak!

      Prestakuntza akademikoa Bizkaikoa baino txikiagoa dute. Bik bakarrik dituzte goi mailako ikasketak: Zuzenbidean lizentziatua da bat eta peritu merkantila bestea. Beste batek Magisteritza egina du, eta laugarren batek batxilergoa.

      Prentsako bi inspektore Ministerioan daude 40ko hamarkadaz geroz. Cecilio Fernández Martín, interpretea, 1939 ezkero dago bertan.

      Bitxia da Gipuzkoako Delegazioan euskararako zentsorerik ez agertzea plantillan. Bitxia da, bai, beste delegazioetako lanak ere behin baino gehiagotan Gipuzkoan irakurtzen zirela dakigunean. Euskararako zentsorearen izena, urrutikoa ez zenez agian, sekretupean ondo giltzaturik gorde nahi da, antza denez.

      NAFARROAN

      Nafarroako Delegazioan 15 lagun ari dira 1964an. Luis Manuel Arregi Gil militarra da, Farmaziako tituluduna, eta ikuskizunen ardura du Delegazioan.

      Goi mailako hiru karrera daude. Horietako bat, Francisco Sanmartí Boncompte, Filosofia eta Letretan doktorea da, eta Iruñeko Unibertsitatean irakasle. Abokatu bakarra dago Delegazio osoan, Emilio José Esparza.

      Esparza hau izango da Agustin Ezeitzak aipatu izan didana. Abertzalea omen zuen aita. Eskuzabala omen zen, asko «pasatzen» omen zuen.

      Agustin Ezeitza urtetan izan da Zeruko Argia-ko arduraduna eta badu motiborik hori jakiteko. Zeruko Argia-k beti erakutsi zuen zentsura Nafarroan pasatzeko interesa. Orain dakit zergatik.

      Ministerioko barne txosten batean irakurri dut, gainera, Emilio José Esparza Viela hau Nafarroako MITeko Delegazioko buru zela, eta Diario de Navarra-k hamabostero atera ohi zuen euskal orrialdearen arduraduna ere bera zela.

Atentzioa ematen du Nafarroako Delegazioan zenbaterainoko iraupena izan duten batzuek. Delegatuak, Jaime del Burgok, 23 urte iraun zuen karguan. Beste lauk, ordea, beste horrenbeste edo gehiago zeramaten Ministerioan 1964an.

      ARABAN

      Txikiena Arabako Delegazioa da. 1965eko abenduan 11 lagunek dihardute, delegatua barne. Eta hamaika horietatik hiru militarrak dira: Artilleriako bi komandante, eginkizun zibiletan orain: Fernando Logo Domínguez eta José M. Orbaños Ruiz; eta Infanteriako brigada bat, Hilario Oreja Rodríguez.

      Delegatuak bakarrik, Victoriano Chávarrik, egina ditu unibertsitate ikasketak Arabako Delegazioan, Zuzenbidean lizentziatua da. Idazkaritza egin duen bat ere badago, eta bi dira Magisteritza dutenak.

      Pertsonalaren titulazio eta kalifikazioari dagokionez, Arabako Delegazioak ematen du lauretan eskasena.

Zentsura euskal liburuei (1936-1983)

Motiboak errenkadan

Zergatik interesatu naizen hainbeste zentsura dela eta ez dela?

      Arrazoi bat baino gehiago dago.

      Bat, eta agian nagusia, zentsura jasan izana izan daiteke, idazle gisa eta Jakin eta Anaitasuna-ko arduradun gisa. Unerik gorena, niretzat, 1969koa izan zen, Fraga Iribarnek, ministro gisa azkenetan zegoenean, Jakin aldizkaria debekatu zuenekoa.

      Bigarren arrazoi bat ere bada. Nire lan profesionalarekin du zerikusia. Liburuaren munduaz interesatu naiz aspalditik, eta frankismo garai osoan etengabe egin dut topo zentsurarekin. Beti pentsatu izan dut zentsurak, askatasunik ezak, eragin handia behar duela izan, sorkuntzan bezala (autozentsura, oroz gain), liburuaren prozesu osoan. Gaia espreski arakatu dudanean, baietz ikusi dut.

      Soziolinguistikaren alorrean egin ditudan inkurtsioetan, bestalde, maiz agertzen da zentsura. Frankismoaren hizkuntz politikan euskarak ez du lekurik, ez du funtzio kulturalik, eta horren ondorioz hartzen diren erabaki administratiboek eragin negatiboa dute euskal argitalpenetan. Arazo honek ere asko kezkatu izan nau beti.

Dokumentuen peskizan

1984an hasi nintzen zentsuraren inguruko materiala biltzen.

      Euskal idazle eta editoreei galdeketa bat egin nien; beren testigantzak jaso nahi nituen. 91 idazle eta 14 editore kontaktatu nituen. Berrogei bat idazlek erantzun zidan eta zortzi editorek ere bai. Zorionez, bazuten zer esana.

      Banuen, beraz, nondik abiatu.

      Bilduriko informazioa osatu nahian, argitaletxe inportanteenetako batzuk pertsonalki bisitatu nituen: Lur, Auñamendi, Itxaropena, Elkar, Txertoa, Arantzazu. Eta zenbait aldizkaritako artxiboak ere miatu nituen: Zeruko Argia, Anaitasuna, Jakin, Olerti.

      Informazio hau guztia erabat interesgarria zen. Baina zatikakoa. Dokumentuen iturburura jotzea pentsatu nuen.

      Nora jo? Espainiako Ministerio de Información y Turismok hemen zituen delegazio probintzialetara, noski. Ordurako (1984) Eusko Jaurlaritzaren eskuetan zeuden. Eskura, beraz, pentsatu nuen.

      Bizkaia eta Gipuzkoako delegazioak bisitatzera joan nintzen, ilusioz beterik. Alfer-alferrik, ordea, dokumentu bat bakarra ere ez bainuen aurkitu artxibo hauetan. Hutsik zeuden apalategiak.

      Non ote dago, bada, dokumentazioa? Aurreko erregimeneko funtzionario batzuk Eusko Jaurlaritzako langile ziren orain. Funtzionario «frankista-ohi» hauekin mintzatzeak ere ez zidan argirik ekarri.

      (Parentesi artean bada ere, esan gabe ezin utzi Bilboko Ordezkaritzan gertatua, dokumentuen paraderoaren informatzailea Anaitasuna-n nengoen garaiko zentsorea zela eta ezagutu egin ninduela, gainera).

      Madrilen dagoela dokumentazioa, diote batzuek; beste batzuek 80ko hamarkada hasieran garbiketa egin zela; Gobernu Zibiletako sotanoetan dagoela ere esan didate; paper gisa saldu omen zela ere badiote; eta off the record, hori bai, erre egin zutela xuxurlatu didate. Auskalo, beraz. Segurua gauza bat bakarra da hemen, ez dagoela inon ere kontsultatzeko moduan.

      Dokumentazio hori ez dago Eusko Jaurlaritzan. Ez dago Madrilgo Kultura Ministerioko artxiboetan ere, legokiokeen bezala. Eskaria ofizialki egin eta ofizialki erantzun didate. Dokumentazio hori ez dago, ez batean eta ez bestean. Orduan non? Ez dakit. Sinesgaitza gertatzen zait niri dokumentazioa erre izana. Susmoa dut gordeta dagoela, lokalen batean, ikerlariengandik urrun, Gobernu Zibilean agian. Ezin etsita, Donostiako Gobernu Zibilean sartzeko saioa ere jo nuen. Goñi Tirapu gobernadorearenganaino iritsi nintzen, baina alferrik.

      1986an hasita, iturrien iturburuan ikertu dut, Madril probintziako Alcalá de Henares-en dagoen Archivo General de Administración Civil (AGA) izenekoan. Artxibo honetako Kultura Atalean dago liburuen zentsurarekin zerikusi duen guztia edo gehiena. Baina bilaketa hori nekeza da oso, «garbitu» gabe dagoelako dokumentazioa, inbentarioak eskasak edo orokorregiak direlako, eta informatizazio faltagatik.

      Seguru nago artxibo hori behar bezala antolatua balego, askoz ere informazio gehiago aurki litekeela bertan. Baina segurtasun berdinez uste dut ez dagoela interes politikorik inbestigatzaileen lana errazteko. Nork daki zenbat «zikinkeria» atera daitekeen hor, eta zenbat izen ezagun edo familia egon daitezkeen zikinduta?

      Berrogei urte pasata argitara eman diren liburu guzti-guztien espedienteak aurkitzen bide dira artxibo horretan.

      Espedientean liburuaren historia gordetzen da, handia zein txikia. Alabaina, lehen urteetako eta azken aldiko espedienteetan aurkitzen dena ez da gauza bera.

      Zer-nolako materialez osa daitekeen espediente bat? Espediente mardulenak material hauek eduki ditzake: tramitazioko fitxa teknikoa, liburuaren ale bat edo bi zentsoreak markatuak, zentsorearen txostena, irakurle-buruaren erabakia, beste ministerio batzuetako txostenak, epailearen txostena, liburuaren itzulpena, delegatu probintzialen eskuhartzea, egileari buruzko txosten politiko-soziala. Espediente meharrenak azken urteetakoak dira, eta horietan, liburuaren fitxa teknikoa soilik agertzen da normalean.

      Artxibo bereko beste atal batean ere ikertu dut euskal aldizkariei dagokien zentsura. Bildua dut aldizkariei dagokien materiala, baina ez dut aztertzeko betarik izan.

      Eta azkenik, Centro Nacional del Libro y de la Lecturaren baitan dagoen Registro Oficial de Empresas Editoriales ere bisitatu nuen. 1966 urtetik honako euskal argitaletxeen espedienteak gordetzen dira zentro honetan.

Emaitzekin pozik

Saio hauekin guztiekin lortu dudana ez da doktoretza-tesia bakarrik izan. Hori ere bai: 1991ko martxoan aurkeztu nuen Deustuko Unibertsitateko Zientzia Politiko eta Soziologiako Fakultatean doktoretza-tesia: La censura gubernativa y el libro vasco (1936-1983): Análisis de los informes del lectorado. Tesiaren aitzakian eskuratu ahal izan dudana zera da, sekulako informazioa zentsuraren inguruan: zentsura frankista nola zegoen egituratua, nola funtzionatzen zuen, eta batez ere euskal gaiekin nola jokatu ohi zuen.

      Informazio gehiena Alcalá de Henaresko Archivo General de la Administración Civil deritzoneko artxiboan aurkitu dut. Euskal gaiari dagokionez, bi milatik gora espediente kontsultatu ahal izan ditut kosta ahala kosta, eta horietatik 1.500 bat aztertu ditut. Erdarazkoak gehiago euskarazkoak baino. Bostehun bai euskaraz, eta horietatik espedientean zentsoreen txostena daukatenak 200 pasatxo dira. Hauetako batzuk aukeratu ditut liburu honetarako.

      Esan dut arestian Alcaláko artxibotik aparte ere ibilia naizela. Madrilgo Kultura Ministerioko artxibo eta gune batzuetan aurkitu dudana ere interesantea da inprimategi eta editorialei buruz.

      Bereziki seinalatu nahi dut, azkenik, editore eta idazleei egin nien galdeketa. Jaso nituen erantzunak hemen agertzen dira neurri batean. Lekuko eta biktima bezala bere informazioa eskaini zigun asko, zoritxarrez, hila da gaur. Eta, zorionez, betirako jasoa gelditu da lekukotasun hori. Liburu honen irakurleak lehen aldiz irakurriko du.

LEHEN ALDIA: 1936-55

Lehen urtealdia 1936an hasi eta 1955 bitartekoa da. Aro honetan, Francok hiru aldiz aldatu zuen gobernua, 1938ko lehenaz geroztik.

      Lehen bi gobernuetan Falangearen indarra zen nagusi. Falangea eta militarrak ziren nagusi. Aparatu informatiboa, izena eta izana, Falangeari hartu zion Jose Antonio Primo de Riverak, eta honek moldatutako huraxe zen lehen gobernuak jaso zuena. Aparatu hau Barne Ministerioaren baitan kokatu zuten.

      Lehen gobernualdi honetan publikatu zen Prentsa Legea eta urte hauetantxe hartu ziren liburuekiko aurretiazko baimen-arauak.

      Bigarren gobernualdia 1939koa da. Falangismoa euforia batean bizi da, Hitlerren nazismoa eta Mussoliniren faxismoarekin bat eginda. Aparatu informatiboa, orain, Falangera pasatzen da, eta 1941etik aurrera Gabriel Arias Salgado eta Juan Aparicio daude buruan. Elementu gogorrak, biak.

      Baina jada 1942an, Italia eta Alemaniaren Ardatzean oinarritzea arriskutsua da, Mussoliniren eta Hitlerren paraderoa ikusita. Eta 1945ean Postdam-en ukatu egin zioten Espainiari NBEn sartzea.

      Urte honetakoa da (1942), hain zuzen ere, hirugarren gobernua. Birmoldaketa handia egin du Francok. Politikoki kabinetea goitik behera aldatzen du, eta bi kartera bakarrik geldituko dira falangisten eskuetan. Aparatu informatiboa ere, hauei kendu eta «katoliko» integristei emango die. Bestalde, alderdi juridiko-formalean ere zenbait aldaketa egin du. Ordukoak dira: Fuero de los Españoles, Ley de Referendum, eta Ley de Sucesión.

      Fase honetakoa da Pedro Rocamora.

      Laugarren gobernualdia 1951koa da. Sektore katolikoen agintealdia da hau ere, baina aparatu informatiboa ez du hauen esku utziko Francok. Ministerioa sortu du, Ministerio de Información y Turismo (aurrerantzean MIT), eta beronen buru Gabriel Arias Salgado eta Juan Aparicio gogorrak jarri ditu. Gabriel Arias Salgadok bere baitan biltzen du falangista eta katoliko integrista izatea.

      Bi gobernualdi hauetako aldaketei esker Francok lortu duena ez da superbibentzia bakarrik. Nazioarteko onarpena, NATOn sartzea (1949), UNESCOn sartzea (1949), NBEk onartzea (1955), Vatikanoaren onespena (1953), Estatu Batuen laguntza diplomatikoa eta ekonomikoa, lorpen guztiak bata bestearen ondotik etorri dira. Estatu Batuentzat Ekialdeari begira eta Europari begira kokagune geografiko-estrategiko aparta du Espainiak, eta gainera antikomunista deklaratua da. Probetxuzkoa gertatu zaio frankismoari, bai horixe, falangismotik nazional-katolizismora egin duen jauzia.

      Frankismo-kontuetan adituek diote frankismoa ez dela bloke bakarra eta itxi-itxia izan. Badela barruan nola-halako «aniztasun politikoa», norbanakoen jatorriaren araberakoa. Badirela diferentziak, alegia, nahiz eta ez disidentziak. Desberdintasunen gainetik batasuna dago, hala ere. Enbor ideologiko bereko ezpalak dira. Pentsaera tradizional-erreakzionarioan bat egiten dute guztiek.

      Familia politikoez hitz egin ohi da frankismoan. Familia politikoak, adiera honetan, ez dira alderdi politikoak, ez eta indar politikoak. «Mintegiak» direla esan daiteke, pertsonalaren jatorria bermatzen dutenak. Familia politiko hauek, gero, agintera iristen direnean, autonomia pixka bat ere badute, aginte-eremu bat. Lehen urte hauetan, familia politiko nagusitxoenak lau dira: «Acedenepistak» edo Acción Católica Nacional de Propagandistas-ekoak («propagandista» edo «katoliko» deitzen zaie hauei), monarkikoak, falangistak, eta tradizionalistak.

1936-48

Euskal kultura bi jokalekutan banatua dago gerraren ondorioz. Exilio bikoitza dela esan genezake: barne exilioa eta kanpokoa.

      Hego Euskal Herrian egoera tristea da oso, beltza. Euskararen presentzia publiko guztiak ezabatu egin dira: utikan erregistroetatik, kaletik, etxe-izenetatik, itsasontzietatik, elizatik, kanposantuetatik. Exilioan eslogan gisa erabili ohi zen esaldiak egoki zioen: frankismoak sehaskatik kanposanturaino pertsegitu du euskara. Eta gainera, hori gutxi ez balitz, prentsa frankista eraso batean aritu zen hiruzpalau urtez euskararen aurka.

      Ihesean joan behar izan dutenak ez daude hobeto. Martin Ugaldek ematen dituen zifretan, 150.000 lagun dira Frantziako muga igarotakoak, 13.500 bat haur Bilbotik ebakuatuak. Eta 11.700 bat hildako. Eta zenbat kartzeletan daudenak?

      Martin Ugaldek egoki dio espultsaturiko gizon, emakume eta haurrekin batera euskal kultura eta euskara ere espultsatuak izan zirela.

      Ekoizpen kulturalari begiratuz gero, egoera negargarria da barruan, Espainiako mugetan. Hamabi urte hauetan 12 liburu atera dira, gehien-gehienak liburu erlijioso apalak: kristau-ikasbideak, deboziozkoak.

      Eskerrak atzerriko exilioari, eta Iparraldeari. 44 bat liburu argitaratu dira zentsurapetik aparte, eta horien artean literatur liburu onak. Esaterik balego, barruko gabezia kanpoak bete duela esango genuke. Gerraosteko lehen argitaletxea ere atzerrian sortu da, Buenos Airesen, 1942an. Ekin argitaletxea izan da, hain zuzen ere, hamar urte geroago Zarautzen Kuliska Sorta eratu arte, euskarazko eta euskal gaietako liburuak argitaratu izan dituena.

      Exilioko produkzio kulturalaren ezaugarri nagusia, hala ere, aldizkarietan egin den lana da. Aldizkari sail luzea da aipatu beharko litzatekeena. Aipa ditzadan gutxi batzuk: lau Euzko Deya (Buenos Aires, Mexiko, Paris, Londres); Caracasen: Argia, Euzkadi, Euzko Gaztedi, Gudari; Buenos Airesen: Boletín del Instituto Americano de Estudios Vascos, Tierra Vasca; Ipar Euskal Herrian, Aita Barandiaranen eraginez, Ikuska eta Eusko Jakintza; Guatemalan Euzko Gogoa.

      Barruan ez dago aldizkaririk urte batzuk geroago arte. Ez eta kultur talde edo antzekorik. Jon Etxaidek «Franco'tar euskaltzale» gisa izendatzen dituen horiek mugitzen dira, beraiek bakarrik, Gipuzkoako Diputazioaren inguruan, Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País elkarteaz baliaturik. Hirugarren gobernualdian sortzen den «mikroklima» posibilistan kokatu behar da hauen lana. Gero ariko gara hauetaz.

Politika berria?

40ko hamarkadaren erdialdera badirudi aurreneko hamar urteetako gogorkeria basati hura xamurtu egin zela pittin bat. Aldaketa politikoak izan ziren tarteko.

      1945ean Francok hirugarren gobernua eratzen duenean, kartera garrantzizkoenak «familia katolikoen» eskuetan gelditzen dira, Falangeari kenduta. Prentsa eta Propaganda José Ibáñez Martín-ek zuzentzen duen Hezkuntza Ministeriora pasa da orain, FET eta JONSen eremutik at. J. Ibáñez Martínen azpian Tomás Cerro agertzen da Prentsako buru, eta Propagandako buru hainbat aldiz aipatuko dugun Pedro Rocamora.

      Ez naiz ni gauza aldaketaren sakona zenbaterainokoa izan zen neurtzeko, baina sentsibilitate desberdinak agertzen hasiak zirela esan daitekeelakoan nago.

      Nik badut neure (hipo)tesia: frankismoak aurreneko urte guztietan etenik gabe eraso eta eraso egin zion euskarari, euskal komunitateari. Sekulako sarraskia egin ostean, eta egoera berriei egokitze aldera, txikizioaren lekuan «integrazioa» (edo hobe, «asimilazioa») proposatzera pasatu zen: euskara ere Espainia handiaren aberastasun bat gehiago zen, altxor preziatua. Baina kasu, ez euskara kultur lanabes zen heinean, tradizioaren elementu bezala baizik.

      Jokabide berri honen seinale bat baino gehiago eman daiteke. Pare bat aukeratu dut Euskal Herrian, eta bat kanpoan, Katalunian.

Katalunia ez dago horren urruti

Politika berria zer-nola ulertu behar zen, ageri agerian dator Bartolome Barba, Bartzelonako gobernadore zibilaren ondoko testuan, 1946an idatzia. Madrilek sostengua eman ziola bide berri honetan, dio. Ikusiko dugu gero gurean ere berdintsu planteatu zirela gauzak.

Esa es la única política posible. Los catalanistas religiosos y los catalanistas ateos aparecen esporádicamente, de cuando en cuando, pero si queremos hacerles fracasar no debemos oponer un «castellanismo» a un «catalanismo», ponernos enfrente de ellos, adoptar su misma postura. ¡Qué más quisieran! Hoy son cuatro, dispersos e inofensivos; mañana serían cuatro mil, unidos y compactos. No; hay que reconocer como nuestro, de todos, lo que ellos quisieran solamente suyo. (...). En cuanto a los bailes, los cantos, la literatura, la lengua, las reivindicamos, también como otras tantas glorias comunes. Seríamos nosotros los que les ayudáramos a sostener en alto su bandera si no mostrásemos directa o indirectamente contrarios a la lengua catalana, impidiendo las representaciones en catalán que han demostrado ser tan inofensivas y tan beneficiosas para nuestra política normalizadora, o la publicación de buena literatura en el habla de la región. Nunca es buena política la de hacer «mártires». Si existiera un problema efectivo de separatismo, sólo con iniciar disposiciones restrictivas lo exacerbaríamos, y no existiendo, contribuiríamos a crearlo o a conservarlo latente.(...).

La cuestion de la lengua, intrínsecamente, no existe, porque es un elemento más de esta España tan rica en elementos, un elemento vivo y extraordinariamente respetable. Si hicieron también de ella bandera de combate, los catalanes no tienen la culpa ni tienen por qué sufrir las consecuencias de la actitud de los agitadores que la blandieron criminalmente como un arma, lo cual no es extraño, porque es bien sabido que pusieron sus manos en lo más sagrado.

      Kultur politika berri honetan hartu zituen neurriak deskribatzen hasten da gero:

Me propuse, pues, seguir una política abierta hacia las más respetables manifestaciones del arte y del folklore local. (...)

Por diferentes conductos me llegaban peticiones para que abriera un poco y gradualmente la mano en la publicación de obras en catalán. No hay que decir que, por mi parte, soy de los que piensan que la literatura catalana es algo profundamente arraigado en el conjunto de la cultura española, y que no podemos prescindir de ella en una visión total de España. Pero al lado de esta razón de índole cultural había otra política que no resultaba de menor peso; habían pasado siete años desde que un estado de cosas ya superado había hecho de la lengua catalana un arma más contra España, y parecía ya llegado el momento de incorporarla pacíficamente al acervo común de nuestra riqueza idiomática y dialectal. El síntoma de que este criterio era el que convenía era el de siempre: el de los cuatro o cinco intelectuales separatistas que quedaban, sin duda; esperando lo que ha de volver, los primeros que probablemente se hubieran negado siempre a publicar en catalán, porque eso era, sencillamente, mellar el filo de su arma, que consiste en hablar de una supuesta intolerancia por parte del Poder.

Madrid me apoyó en este punto de vista, y las obras catalanas volvieron a verse en los escaparates de las librerías. Los catalanistas lo lamentaron desde lo más inconfesable de su conciencia, los rojos sintieron el consabido despecho por el bonito tema de propaganda que se les escapaba, los ciudadanos medios compraban libros si los consideraban útiles o gratos o no los compraban en el caso contrario. Quedaba eliminado el catalán como arma de combate.

«Franco-tar euskaltzaleak (?)»

Ez da nik asmaturiko izendapena. Jon Etxaidek izendatzen ditu honela, galdera-marka eta guzti. Posible ote da, izan ere, frankista izatea eta aldi berean euskaltzalea? Horra Jon Etxaidek bere buruari egiten dion galdera.

      Etxaidek seinalatzen dituen frankista hauetan gutxi batzuk dira falangista. Normalean tradizionalistak dira, integristak, ACNPko katolikoak, monarkikoak... eskuindarrak, hitz batean. Falangista batzuen laguntza ere badute, Gonzalo Manso de Zuñigarena, Arabako Falangekoa berau, edo Antonio Tovarrena, Mugimenduko kontseilaria. Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País izenekoaren inguruan biltzen dira Gipuzkoan.

      Elkarte honek 1945ean buletina publikatzen du, Boletín de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País, inbestigaziorako. Hainbat ikergai aipatzen dituzte, hala nola arkeologia, arkitektura, bibliografia, etnografia, biografia, historia, linguistika, musika, eta abar.

      Baimena eskatzeko orduan aurkezten den lankide-plantilla ez da nolanahikoa: Julio Urkixo, Joakin Irizar, José María de Areilza, Peñafloridako kondea, José M. Díaz de Mendíbil eta Javier Ibarra Bergé, Gonzalo Manso de Zuñigaren zuzendaritzapean. Gerente eta administratzaile gisa Joaquín Muñoz Baroja agertzen da.

      Bi buru zituen talde honek, Ciriquiain Gaiztarro eta Manso de Zuñiga, eta bi laguntzaile, Pedro Rocamora Propagandako delegatu nazionala eta Antonio Tovar. Euskal gaietara hurbiltzeko saio bat baino gehiago egina zuten, batez ere zientziaren bidetik. 1945ean Boletín de la Real Sociedad Vascongada de los Amigos del País sortu zuten. 1947an argitaletxe bat: Biblioteca Vascongada de los Amigos del País. 1949an, azkenik, natur zientzietarako Munibe aldizkaria plazaratu zuten.

      Hori guztiori erdaraz.

      Baina literatur sorkuntzari ere ez zioten muzin egin nahi, eta Egan eratu zuten 1948an, gaztelaniaz eta euskaraz.

Egan ez da propioki aldizkaria, ez da autonomoa, Boletín-arekin batera, hiruhilero, aterako litzatekeen literatur koadernoa baino. Buletinaren espiritu bera izango du, eta gainera zuzendaritza, erredakzio eta administrazioa ere bera.

      Zertarako sortu zuten, beraz, Egan? Ez da duda handirik Gonzalo Manso de Zuñigaren hitzetan. Gero zer bilakatu zen, hori besterik da. Beste batzuen meritua ere bai. Honela idatzi zion baimen eske Boletín-eko zuzendariak Propagandako delegatu nazionala zen Pedro Rocamorari:

Habremos de publicar en él, estudios literarios y poesías y cuentos en castellano y en vascuence, tanto para combatir el vascuence de laboratorio que hicieron en su día los separatistas vascos como para no dejarles esta lengua como bandera política pues tal es el uso que quieren hacer de ella, en sus publicaciones, los emigrados políticos que viven al otro lado del Pirineo.

      Are argiago azaltzen da, zuzendari berak Donostiako Prentsa eta Propagandako delegatu probintzialari egin zion idatzian, beraiek aldizkariaren «helburu espirituala» esaten diotena zein den: euskara antisabindarra bultzatu eta exilioko erresistentziak zeraman kultur lana oztopatu nahi zuten.

La finalidad espiritual que persigue la pretendida publicación es la de recoger, y encauzar dentro de las normas patrióticas de la Sociedad, a la juventud intelectual de las tres provincias vascongadas brindándoles una plataforma para sus actividades. Proyectábamos también, que algunas de sus páginas estuvieran escritas en vascuence —cuentos y versos—, un vascuence puro, sin arbitrarios neologismos de laboratorio, precisamente para tratar de desvirtuar lo que los separatistas hicieron en este sentido y para no dejar esta baza en manos de los enemigos pues al otro lado del Pirineo, los vasco-franceses en estrecha colaboración con los emigrados políticos han iniciado una intensa campaña en pro de los estudios vascos y creemos político que no debe dejárseles la exclusiva tanto por la desviación que podían dar a la propia naturaleza de los estudios como por lo que ello en sí pudiera suponer (...)ma.

      Ez da politikoki oso diferentea pare bat urte lehenago beren argitaletxeari eman zioten helburua:

Precisamente se constituyó la editorial con el propósito de difundir y divulgar la historia, tradiciones y costumbres del País Vasco, dentro del mayor rigor científico, para contrarrestar la historia amañada por partidismos que tanto daño han hecho en nuestra Patria, y sigue haciendo, en el extranjero, donde unos cuantos exiliados prosiguen su labor antipatriótica y demoledora. Los nombres de Joaquín Mendizabal, Conde de Peñaflorida, Don José María de Areilza y Don Javier de Ybarra y Bergé, entre otros, que constituyen el Consejo de la misma, son una garantía de los nobles fines que perseguimos.

Pedro Rocamora, aitabitxi bitxia

1966an, Salbatore Mitxelena hil zela eta, honela gogoratzen dio Pedro Rocamorak Jose Artetxeri, hogei urte lehenago, 1947ko irailaren 9an, berak, Itxaropena argitaletxeko Patxi Unzurrunzagak eta hirurak izan zuten elkarrizketa. Entrebista horretantxe lortu zuten, hain zuzen ere, Salbatore Mitxelenaren Arantzazu poema eta Orixeren Euskaldunak poema publikatzeko baimena.

      Honela idazten dio Rocamorak Artetxeri Lisboako Espainiako enbaxadatik:

La evocación de esta entrevista que tuvimos con Icharopena en mi casa de Zarauz, me confirma lo generoso de su afecto, al que yo quiero corresponder manifestándole, en estos momentos, mi más profunda gratitud. Ciertamente que eran aquellos tiempos más difíciles que los actuales. Pero le aseguro que fue para mí una inmensa satisfacción romper aquellas trabas y mitigar aquel rigor con que el pueblo vasco veía limitada la proyección literaria de sus creaciones vernáculas. (Lisboa, 19-1-1966).

      Pedro Rocamora Propagandako burua zen Francoren hirugarren gobernuan, eta beraz, liburuen alorrean (eta zentsuran) arduradun nagusia. Delegatu nazionala deitzen zitzaion, delegatu probintzialari kontrajarriz.

      Zarautzen etxea omen zuen Pedro Rocamora honek, eta bertan igarotzen zituen udak. Dirudienez nahikoa harreman zuen hemen. Behin eta berriz ikus daiteke bere eskua. Bera izan omen zen Egan faszikulu gisa ateratzea proposatu zuena. Gauza bera egin zuen Aránzazu Arantzazuko aldizkariarekin.

      Zergatik? Non dago trikimailua? Prentsako burua Tomás Cerro da eta aldizkariak honen mende daude. Antza denez, oso itxia zen hau euskararekiko. Euskaraz argitaratu ahal izateko ez zuen inolako baimenik eman nahi. Ikusiko dugu aurrerago zer nolako mezuak igortzen zizkien aldizkariei.

      Honen aldean eskuzabal jokatu zuen Rocamorak. Tomas Cerrok ez du uzten euskaraz publikatzen; bidea erraztu egiten du, aldiz, Rocamorak, administrazio-eremuz aldatu eta berera pasatzeko aukera emanez. Tomas Cerro horrekin haserretu zen ala ez, hori ez dakit. Donostiako Prentsa eta Propagandako delegatuari ez ziola batere graziarik egin, hori badakigu. Luis Dotres da oso konforme ez dagoen delegatu hori.

      Badakigu jakin, autoreek eta Patxi Unzurrunzagak kontatuta, zenbait liburu Rocamoraren interbentzioari esker lortu zirela (eta horrelaxe bakarrik lor zitezkeela, uste dut nik). Adibidez, Orixeren Euskaldunak, Salbatore Mitxelenaren Arantzazu, euskal poema, Bera-Mendizabalen Hiztegia, Jon Etxaideren Alostorrea, Txomin Irigoienen Bizi, Aramiren liburuaren itzulpena. Erdaraz ere badira Rocamorak lagundutako batzuk.

      Nola jakin zergatik jokatu zuen horrela Rocamorak? Amigos del País-ekoen eraginez? Zarautzen oporrak pasatzen zituelako? Politika «irekitzailea» ezarri nahi zuelako?

      Azken hipotesi hau frogatu nahirik nenbilela, Josefa Gallofré ikerlari katalanari aipatu nion Rocamoraren espiritu irekiarena. Ezina zela, esan zidan, berak zentsura-paperetan aurkitu zuen Rocamora antikatalanista sutsua zela. Horregatik diot ez dakidala nola baloratu Rocamoraren jarrera. Erositako prezioan saltzen dut. «Borondate oneko gizona», deitzen dio Jose Artetxek.

Antonio Tovar, falangista eta euskaltzalea

Oso eztabaidatua da Antonio Tovarren figura. 40ko hasiera urteetan zentsurako buru izan zen Juan Beneytok Tovar salatzen du hizkuntz politikaren egile gisa. Ez dakit zein informaziorekin baina, Joan Fuster idazleak dio hizkuntza minorizatuen aurka frankismoak izan duen jarrera Tovarri zor zaiola. El Imperio de España idatzi zuen Tovarrek, eta bertan dio Euskadi bezalako herriek desagertu egin behar dutela eta Espainia mundu guztian agintzeko sortua dela. Berea da esaldi famatu hura: «tenemos la suerte de ser un pueblo hecho para mandar». Espainiaz ari da. Francoren agintealdiaren hasieran Irratiaren arduraduna izan zen, eta bereak dira nik ezagutzen ditudan irratirako aurreneko zentsura-arauak.

      Hori guztiori bai, eta gainera (edo hala ere) euskaltzale. Modu batera baino gehiagotara lagundu zuen euskaltzaletasuna Antonio Tovarrek. Ikusi dugu Amigos del País-ekoak laguntzen. Ezaguna da nola babestu zuen Koldo Mitxelena, zenbat lagundu zion, Julio de Urquijo Mintegitik Salamancako katedraraino.

      Euskal liburuen zentsura frankista aztertzen hasi nintzelarik, idatzi egin nion Tovarri, lehen garai haietatik berak zer zekien galdetuz. Delikadeza handiz erantzun zidan eta urte hauetako bere lankidetza honela kontatu zidan gutunean:

No recuerdo que en mi tiempo hubiera ninguna pregunta sobre obras para publicar en vasco. V. comprende lo que era aquella época.

Salí del Ministerio de Gobernación y me desligué de la política activa. (...) Surgió entonces la Real Sociedad Bascongada, impulsada por Areilza y el Conde Peñaflorida, y otras personas, y desde el primer número fuí colaborador del Boletín. Los restos de mi antigua influencia política (fuí Consejero del Movimiento hasta 1958) me permitían apoyar ante los gobernadores, sobre todo de Guipúzcoa, la existencia de la revista. Esta fue tomando fuerza y yo fuí desapareciendo de esta labor, que tuvo todavía en aquellos años cosas como la creación del Seminario Julio de Urquijo, al que pude conseguir que de un modo más o menos completo y público fuera incorporado por fin Michelena, etc. Salvo para las publicaciones eclesiásticas, donde la censura era más abierta, la apertura para la literatura comenzó, me parece, con el suplemento Egan del Bol. de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País. En su aparición me parece que tuvo mucha parte Michelena, como él mismo ha contado.

Euskaltzaleen jarrerak

Aginte frankistak bultzatu edo babestu dituen proiektuetan sartzeko ez da gerra galdu duen euskaldun asko egon. Erraza ere ez zen agintetik horren hur egotea. Erasoaren osteko barealditxoan, legeak uzten zituen zirrikitu eskas haiek baliatuz, aginte frankistarekin nola edo hala kolaboratzeko oso uzkur izan da jendea hemen. Koldo Mitxelena da pausoa eman duen bat, Tovarren eskutik seguruena. Mitxelenarekin batera dabiltza Egan-en Aingeru Irigarai eta Antonio Arrue, azken hau karlista ezaguna.

      Jose Artetxe, frankistekin gerra egina, eta Patxi Unzurrunzaga, Itxaropena argitaletxeko nagusia ageri zaizkigu Zarautzen Pedro Rocamorarekin.

      Euskaltzaleen eta Administrazio frankistaren arteko harreman gehiago ere seguru egon dela, baina, orokorrean, elkarrenganako uzkurtasuna eta mesfidantza izan dira nagusi. Frankismoak egin bide zituen irekitze-saioei ez zieten usain onik hartu, itxurakeriatzat hartu zituzten abertzaleek, batez ere exiliokoek. Tranpatzat. Edozein lankidetza erraz jo zen kolaborazionismotzat eta traiziotzat. Halaxe, traiziotzat salatu omen zuen Radio Euskadik Patxi Unzurrunzagak eta Jose Artetxek Pedro Rocamorari egin zioten bisita. Hala dio behintzat Jose Artetxek bere memorietan.

      Barruan zein exilioan, iritzi nagusia zera zen, ez fio izatea frankismoak euskara edo euskal kulturaren alde egin zitzakeen maniobrez. Bi iritzi azal litezke adierazgarritzat.

      Adierazgarria eta esanguratsua da, bai, Javier Landaburuk La Causa del Pueblo Vasco liburuan idatzia. Agirre lehendakariaren hurbilekoa da Landaburu, eta Eusko Jaurlaritzaren baitakoa:

El que 'Educación y Descanso' organice cuadros de 'espatadantzaris', que comiencen a tolerarse algunas clases privadas de lengua vasca o que, en Salamanca, se de de vez en cuando alguna conferencia sobre la morfología de nuestro idioma: que se publique, con dificultades, alguna revista histórica, tampoco constituye excepción a esa regla de persecución practicada desde los registros de nacimiento hasta los cementerios. Con llevar esa persecución de la manera que se ha llevado y se lleva, no creemos que se haya aumentado en un milímetro la grandeza de España, ni reforzado su trompeteada unidad.

      Jon Etxaidek ere, honek barrutik, ez dio fidagarritasunik batere ematen frankismoari euskaltzaletasun kontuetan, 1949an exilioko aldizkari batean idatzi zuenaren arabera:

«Vascongado» izenekiko gure etsaiak or ari dira buru-belarri, Franco'ren jaurbideak ez dula euskeraren aurka egiten azaldu naian.

Alakuok, edo-ta jakitez gezurretan ari dira edo-ta Franco'ren alderdikidetasun itxukeriak eraginda begiak arras lausoturik dituzte. Lanbidez edo oitzez gezurretan ari diranak, eurak asmatutako gezurrak sinisten omen dituzte, ta auxe gertatu bide zaie, lentxe egoki xamar aipatutako taldekoai. Alegia, gezurraren gezurrez beren buruek iruzur. (...)

Zertan gera, beraz, francotar 'euskaltzaleak'? España'ko zuen adiskideak euskeraren alde edo kontra ari dira? Zuetakoren batek oraindik esango digu francotarrak euskera 'monumento nacional' egin dutela. Bai noski! Bañan onenian ez dezu jakingo zergatik egin duten alakorik eta ezpa'dakizu ere oraintxen esango dizut: bertantxe lur emateko. Orduan idazkitxo dotore bat jarriko dute monumento orretan onelakoren bat esanaz: «Este monumento conmemora la existencia de la gloriosa lengua vascongada que fué en su vida el orgullo de la nación española».

Auxe dezu, francotar euskaltzalea (?) zuen nausitxoen ametsa.

Lehen ezabaketak

Frankismo garaiko aurreneko liburuak ez dira Francoren pean argitara eman. Ipar Euskal Herrian edo exilioko mundu zabalean ikusi dute argia. 1948 bitarteko euskal liburuen % 21 bat bakarrik da zentsuraren basamortu gorrian atera ahal izan dena.

      Lehen bi liburuak argitaratzeko baimen-eskariek ezetza jaso zuten. Zergatik? Euskaraz idatzita zeudelako izan beharko. Apenas izan daitekeen edukiagatik, bat herri literaturakoa baita, eta bestea kristau-bidea.

      Madrilgo Espasa Calpe argitaletxeak eskatu zuen Resurreccion Maria Azkueren Euskalerriaren Yakintza-ren bigarren liburukia ateratzeko baimena 1939an; eta ezezko borobila jaso zuen. Gerra aurretik aterea zuen argitaletxe berak lehenengoa.

      1941ean berriro eskatu zuen, eta orduan bai, lortu zuen. Ez tatxadurarik gabe, hala ere. Ezabaketak ez dira, hala ere, testu baitakoak. Lau titulazio zituen Azkuek, eta horietatik bi kendu egiten dizkio zentsurak: «Sacerdote de la Unión Apostólica» eta «Director de la Academia de la Lengua Vasca». Beste bi utzi egin zizkion: «Doctor en Sagrada Escritura» eta «Miembro de número de la Real Academia Española». Azkue, jakina denez, karlista ezaguna zen.

      Ezezkoa jaso zuen bigarren liburua ez dakit zuzen-zuzen zein zen. «Catecismo en vasco» jartzen du fitxak. Iruñeko Aramburu editorialak aurkeztu zuen. Espedientean ez dago txostenik, hauxe bakarrik: «Denegado».

      1940an beste kristau-ikasbide bat publikatu zen, bai, euskaraz, baina ez arazorik gabe. Historia bitxia du honek.

      Manuel Lekuonak 1921ean argitara eman zuen bere Bitoriako Eliz Barrutirako Kristau-Ikasbidea Gipuzkoako euskeraz. Argitaraldia agortua zegoela-eta, berrinprimatu egin nahi zen. Baina 1940an honela idatziko da titulua: Vitoriaco Eliz-Barrutirako Cristau Dotriña Guipuzcoaco eusqueraz. Administrazio frankistak «grafia espainolarekin» obra guztia berridaztera behartu zuen egilea.

      Geroxeago ikusiko dugu zer den «grafía española» hori.

      Zentsurak agindu zuen birmoldaketak goitik behera aldatzen du katezismoa, ez baita grafia bakarrik aldatu behar dena, hiztegia ere bai: latinetik datozen hitzak hartu behar dira eta Arana Goiriren eskolatik datozkeenak arbuiatu.

      Hona zenbait aldaketa:

      a) grafian: k = c, qu // ge, gi = gue, gui // l = ll // r = rr // tx = ch

      b) hiztegian: ikasbidea = dotriña // gotzaia = obispoa // ezaugarria = señalea // eskerra = grazia // donea = santua // auzia = juizioa // obena = pecatua // asikiñak = primiciac // aitortza = penitentzia // azterketa = esamiña

      Anekdota baino gehiago ere bada gertakari hau.

      Pare-parean aurkitu dugu esplikazioa. Manuel Lekuonaren kristau-bidea argitaratu zen urte berean publikatu zuten frankistek beste liburu hau Madrilen: El clero y los católicos vascos separatistas y el movimiento nacional. Honek esplikatzen du hura, ikusi bestela:

Lo dicho de la predicación, entiéndase del Catecismo: hay textos en vascuence, hace siglos, entre otros, el del célebre Padre Cardaveraz, y corrían sin tropiezo y con fruto: la piedad vasca, en ellos se formó. Mas a la generación nueva, la vasca con exclusión del influjo extraño, la que pretendió ser única y sóla, no le satisficieron. Había palabras de origen o composición latina, como en todos los Catecismos de todas las lenguas: palabras de uso litúrgico, que, por exclusivas del lenguaje teológico, igual se ponen en alemán, que en inglés, que en los idiomas inga o trahumaro; verbigracia, Extremaunción, Eucaristía, Virgen. Pues por ahí no pasaron; y salieron Catecismos en que tales términos se sustituyeron por otros de raiz éuskara pura, con sus ribetes de inexactitudes teológicas, con las confusiones que trae el cambio de lo tradicional, usado y entendido por todos. El conde de Villafranca asegura: 'He oido decir a párrocos y arciprestes que a ellos mismos les costaba mucho entenderlo; cuánto más a los simples fieles, a los padres y a los niños'. Y es que, a fuerza de pretender el purismo, inventaron un vascuence ininteligible, como toda lengua que se quiere forjar a priori en los laboratorios, manipulando con las raices, como si fuesen sustancias químicas y no caudal vivo en boca del pueblo. 'Yo nací hablando el vascuence, y no entiendo éste de ahora', decía un Superior Religioso, en Pamplona.

Digámoslo todo: el Catecismo, aprobado por la autoridad eclesiástica, podiase enseñar legalmente; pero pasaron de ahí algunos sacerdotes: a exigirlo a los niños que gustaban de aprenderlo en castellano, cosa, naturalmente, permitida; al párroco de Elorrio acusan de no haber admitido a la primera Comunión a algún niño por no saber el texto vasco.

Siendo Obispo de Vitoria el Sr. Cadena y Eleta, se presentó a la Censura un Devocionario en este vascuence clásico; lo rechazaron por las razones expresadas en el texto. El autor reclamó nuevos censores: se nombraron tres, y los tres confirmaron la sentencia del primero. El autor escribió a Roma en apelación, y en Roma le ordenaron se atuviese a la Censura.

«Grafía española»

Manuel Lekuonaren katekesi-liburuarekin gertaturikoa ez da anekdota, ez da kasu bakarra, ez da hasiera-hasierakoa bakarrik.

      Euskararen presentzia publikoa arras ezabatu nahi izan zuen frankismoak euskal lurren okupazioaren lehen unetik. Grafiari dagokionez, hainbat etxe eta toki publikoetako izenak aldatu egin behar izan ziren. Jon Etxaidek luze kontatzen ditu kontu horiek, nola k guztiak kendu zituzten, tx nola bihurtu behar izan zen ch sistematikoki. Telefónicaren gida ere goitik behera arakatu zuten eta aldatu grafiaren aldetik.

      Liburuetan ere r eta l azentudunak, adibidez, arazo izan ziren oso berandu arte. Rr eta ll idatzi behar zen erremedio gabe. Euskaltzaindiari aurrea eta gaina hartu zion zentsurak. Bi idazkerek bide librea zuten Euskaltzaindiaren arabera.

      Bi euskara bereizten ditu frankismoak: bata «espainola», eta «separatista» bestea. Lehenengoa herritarra da, tradizionala, benetakoa, ahozko tradiziotik hurbil dago, bertsolariena da. Euskara hau ortografia espainolean idatzitakoa da, betikoan. Euskara garbia eta gardena (puro y limpio) da hau, neologismoz eta separatismoz kutsatu gabea.

      Bigarren hizkuntza, aldiz, artifiziala da, Arana Goirik asmatua, ulertezina, neologismoz betea, laborategikoa. Ortografia ere berria da, «separatista» (sic). Euskara hau, nahiz eta Eusko Jaurlaritzak onartua izan, edo agian horrexegatik, ez du onartzen zentsurak. Nahiz eta Euskaltzaindiak ere onartu, berdin dio. Azken batean, garai hartako hizkuntza normalizatua borrokatzen zuen frankismoak, separatista omen zelako.

      Ikusi dugu Egan-en helburuetako bat, bere sortzailearen hitzetan: «Para combatir el vascuence de laboratorio que hicieron en su día los separatistas vascos». Geroago jarrera bera erakutsiko du zentsurak euskara batuarekin, «jerga extranjerizante» deituko dio.

      Zentsoreen txostenetan behin eta berriz agertuko dira balorazio-mota hauek: euskara «separatista», euskara «espainola».

      Frankismoak maite (?) duen euskara herri-mailakoa da, tradizionala, antigoaleko kulturaren ekarlea. Horri deitzen dio jatorra. «Sano regionalismo»aren hizkuntza litzateke.

      Borrokatzen duen euskara, aldiz, euskara jasoa da, kultua, kultur tresna gisa erabili nahi dena. Izan ere, frankismoak euskarari eman dion egitekoa oso bazterrekoa da, folklorikoa, familia-barnekoa, hilzorian dagoen gizataldeek bakarrik erabiltzekoa. Euskara ez da hirian, pulpituan edo eskolan ibiltzeko hizkuntza, beraiek esan ohi zutenez. Jokabide horren funtsa ezin argiago adierazi zuen Donostiako La Voz de España egunkariak (1937.4.13): «El peligro para un Imperio es la coexistencia de dos o más idiomas culturales».

      Donostiako egunkarian argitaraturiko artikulu «ofizioso» hori oso da interesgarria, frankismoaren hizkuntza-politika ulertzeko. Garbi uzten ditu zenbait gauza: Inperioak kultur hizkuntza bakarra behar du, eta hori gaztelania da; gaztelaniak du, hortaz, dimentsio soziokulturalaren monopolioa eta «pretentsio» gehiegizkoa da Espainiar estatuko gainerako hizkuntzek hori nahi izatea. Euskara ongi dago, nekazari eta arrantzaleentzat denean; burugabekeria da euskara hizkuntza kultu bihurtzeko pretentsioa.

Si, a renglón seguido, decimos a los españoles de fuera del País Vasco que aquí había dos vascuences: uno, el de siempre; el que habla el pueblo español; y otro, hecho en los laboratorios; el incomprensible; el separatista, la extrañeza rayará en asombro y, aún, en estupor. Pues así era... Los vascos con su lengua entraron en el Imperio Español y por él trabajaron, como cosa propia que era, en las mismas avanzadas... Siempre en todo Imperio se dió variedad de idiomas. Sin embargo, se dice, y es verdad, que la lengua es el medio de realizar el Imperio. Parece esto un contrasentido. Y no lo es. Lo que con ello se quiere decir es el Imperio necesita un idioma cultural; un medio de comunicación que sea verdadero vehículo de cultura; que sea el verbo tangible del pensamiento imperial. En nuestro caso, el idioma castellano es el que tiene a su cargo esas funciones...

El peligro para un Imperio es la coexistencia de dos o más idiomas culturales... Por esa razón, el separatismo forjó otro idioma. Empeñado en buscar hechos diferenciales, al no encontrarlos, los inventó. No le servía para sus fines ni el árbol de Guernica, que es el símbolo de la vinculación a España de Vasconia, ni el vascuence que hablaban caseros y pescadores. Creó otra cosa. Y fué esa jerga llena de neologismos y de ortografía pintoresca que, por no entenderla los que hablan vascuence, iba a terminar dando muerte al idioma.

      Intentzio gaiztokoa iruditzen zaio frankismoari euskara eta kultura uztartzeko ahalegina. Katalana eta kultura, edota gailegoa eta kultura uztartzea iruditzen zaion bezala. Juan Aparicioren iritzia lekukotasun paregabea da.

      Juan Aparicio ez da edozein. Zentsuraren aparatuan goi-karguak izan ditu luzaroan. Honela idatzi zuen 1951n, Director General de Prensa izendatua izan baino justu hilabete bat lehenago, Pueblo egunkarian:

...En Galicia, algún pedantón traduce la filosofía alemana con ritmo de gaita, como en la Fundación Bernart Metge se vertía a los clásicos grecolatinos a una jerga que era más bien un 'patois' gabacho. El teatro popular valenciano es gordo y picante como la cebolla; pero no pidan peras al algarrobo. El escritor que escribe en la colección 'Grial' de la Editorial Galaxia de Vigo, o redacta versos en antañosa lengua de Oc o en más arcaico vascuence, porque el castellano le parece tosco, infiel o inexpresivo, es un escritor que tiene faltas de ortografía en su pluma y en su alma, avergonzándose de que se le vean tales vergüenzas al desnudo.

(...) habría que someterles a una cura psicoanalista o traerles a Madrid por las buenas o por las malas, para que tonifiquen su sistema moral y su sistema nervioso en el competidísimo torneo.

Rocamoragatik izan ez balitz...

Esan dugu lehen ere: Pedro Rocamora Director General de Propaganda izan zen 1945etik 1951ra bitartean, eta Zarautzen igaro ohi zituen udako oporrak. Gizon honi esker atera ahal izan ziren euskarazko hainbat liburu. Horien artean: Diccionario vasco castellano, Bera eta Lopez Mendizabalena; Arantzazu, Salbatore Mitxelenarena; eta Nikolas Ormaetxea Orixe-ren Euskaldunak.

      Rocamoraren eskuhartzerik gabe ez dut uste nik liburu horiek baimena lor zezaketenik. Zergatik diodan hori?

      Ordura arteko liburuak herri kulturakoak edo erlijiosoak ziren. Hats handiagokoak dira hauek, eta ez edukiagatik eta ez esanguragatik frankismoak urte hauetan onar ezin zitzakeenak, nire ustetan.

Arantzazu poemako sinbolismoa ezin zitekeen izan zentsuraren gustuko. Eta Mitxelenak berak poemaren bigarren entrega ere zentsurapean atera ondoren, hirugarrena, Bizi nai, kanpoan aterako du, aurretiaz jakinda ez ziotela hemen onartuko.

      Bera-Mendizabalen Hiztegia ez da kabitzen zentsuraren ate estuan. Jose Artetxek kontatua du tropa frankistek erre egin zituztela Donostiako kaleetan euskal hiztegiak. Hiztegiek, hain zuzen ere, euskararen garapena lortu nahi dute, eta frankismoak ez. Frankismoak, altuenean ere, euskararen «bizitza begetatiboa» ametitzen du, heriotza berezkoa bezain segurua. Gainera, urte bete lehenago (1947), Antonio Maria Labaienen Escenas papeleras liburua erretiratu egin zuten Isaac Lopez Mendizabalen aipu bat agertzen delako bertan. Eta zer dela-eta orain, handik urtebetera, autore gisa onartu Isaac Lopez Mendizabal?

      Orixeren Euskaldunak poema-liburua ordukoan bakarrik pasa zen zentsuratik erreparorik gabe. 1972an, Auñamendi editorialak atera zuenean, ez zuen argitaratzeko baiezkorik jaso: «isiltasun administratiboa» jaso zuen. Argitalpenean zentsurak ez zuela konprometitu nahi, alegia. Are okerrago: 1976an, liburu beraren berrargitarapenari erreparoak jarri zizkion zentsoreak. Zazpi pasartetan «sentido nacionalista» azpimarratu zuen.

Prentsan euskararik ez

Rocamora versus Cerro? Hau da, gobernu berean Liburuaren ardura duena eta Prentsaren ardura duena elkarren kontra ote daude? Bi politika markatu zituztela, gauza jakina da. Baina zergatik? Beren kabuz? Ala badago jokaera sakonago bat?

      Hainbat jokabide ikusita, uste izatekoa da liburuarekin prentsarekin baino eskuzabalago jokatu zuela frankismoak (edo hobeto, ez zuela horren estu jokatu). Eta askoz ere gehiago estutu zuela prentsako zentsura eta kontrola. Arrazoia? Liburuaren eta prentsaren izaera, bata bestea baino askoz ere maioritarioagoa, zabalduagoa izatean datza gakoa. Audientzian, hedaduran, alegia.

      Ez da ahaztu behar frankismoaren zentsura, ideologikoa edo morala edo dena delakoa baino askoz ere gehiago, politikoa dela, agintearen unean uneko egokierari lotua, egiari eta printzipioei baino lotuagoa jarduera politikoari.

      Kuestioa da eze, bai hasieran eta bai gero, liburutan onartzen ziren gauza batzuek ez zutela pasorik izaten egunkari eta aldizkarietan.

      Prentsako Zuzendaritza Nagusiak bidali eta Luis Dotres Donostiako delegatuak sinaturik, 1947ko apirilaren lehenean, zenbait aldizkariren zuzendariek jasotzen duten aginduak dio euskara guztiz debekatua dagoela ondoko aldizkariotan: Boletín de Acción Católica de la Mujer, Luises Obreros, Santísimo Rosario, Aránzazu, San Antonio, Misiones Franciscanas, Redención, Voz de la Madre, eta beste. Hitzez hitz:

De orden la Superioridad, queda terminantemente prohibido el uso del vascuence en esa publicación de su digna dirección. Lo que le comunico para su más exacto cumplimiento, acusándome recibo al siguiente escrito.

      Urtebete lehenago, ukatu egin zioten El Diario Vasco egunkariari euskarazko atal bat irekitzea.

      Eta urte batzuk geroago, lehengo lepotik du burua zentsurak. Un vasco en la posguerra liburuan (1977) hainbat pasadizo kontatzen ditu Jose Artetxek. Huskeria dirudite, baina ez. Berebiziko axola du jabetzeak zein estu eta mixerable jokatzen duen zentsurak.

San Sebastian, 21 abril (1950). - Está visto que el vascuence es idioma subversivo. Una vez más la censura me hace una de las suyas al suprimirme un inocente verso en euskera en medio de un artículo. Me dicen en la redacción que la censura obligó a rehacer toda la página a las dos de la mañana. ¡Y todo por las dos estrofas de mi artículo! Por la noche, en la emisión agrícola de la Diputación veo asimismo tachada la poesía final, un canto a la primavera renaciente. ¡Cuánto separador campando dictatorialmente por sus respetos!

San Sebastian, 14 junio (1952). - Me comunican la resolución definitiva de la censura con respecto a mi artículo Poetas vascos de la Eucaristía que escribí para los días del Congreso Eucarístico de Barcelona. Denegatoria. No se autoriza el artículo por los dos versitos en vascuence (con su correspondiente traducción) con que ilustraba mi artículo. He aquí por dónde el vascuence, en dosis mínima —media docena de estrofas— convirtió en subversivo un artículo eucarístico. (Op. cit., 65).

San Sebastian, 17 diciembre (1953). - Ha aparecido un artículo mío dedicado a una Vida de Jesucristo en vascuence publicada recientemente por el Padre Ignacio Mancisidor, un jesuita actualmente en Venezuela. La censura ha mutilado el artículo que, entre otras cosas, decía: 'Recuerdo bien su última conversación conmigo, poco antes de que nobles afanes misioneros lo llevaran a un país sudamericano. Era en una esquina de nuestra ciudad. En aquel momento salía Mancisidor de asistir a un prestigioso arquitecto guipuzcoano, paisano suyo, que acababa de morir.

— Estoy impresionado de lo que acaba de ocurrirme —me dijo—. El mismo moribundo me ha indicado en vascuence el instante en que moría. 'Ointxe' —me ha dicho— y se ha quedado muerto.

('Ointxe', contracción de oraintxe: es decir, ahora mismo. En este caso significaba: ahora mismo me muero).

— No le quepa duda —le respondí— Nosotros moriremos en vascuence. Nos moriremos pronunciando las primeras palabras que la madre nos enseñó.

El tajo de la censura corresponde a las líneas subrayadas. Me dice Banus en la redacción, a donde he ido a protestar, que la censura pretendía retirar todo el artículo y que costó mucho hacerles desistir de su propósito.

      Urteak aurrera doaz, ordea, eta frankismoaren jokabideak pixkanaka aldatuz. 60ko hamarkadan, bistan da, ez da horren erraza debekutik debekura ibiltzea. Nola jokatu orduan? Gaiak mugatu egingo dizkiote euskarari. Ezin liteke edozein gai edozein komunikabide edo argitalpenetan euskaraz erabili. Baserritarrentzako baserriko gaiak, tira, erlijio popularra ere bai, baina kontuz hortik gorakoarekin.

      Esanguratsua da oso Donostiako Herri Irratiari gertatutakoa, 1964an. Juan Lekuona zuzendariak kontatuta dakigu nola onartu zieten euskara erabiltzea, baina programa «intenporaletan» bakarrik, hots, programa literario edo historikoetan. Espreski debekatu zitzaizkien gaurkotasunezko gaiak: «en los programas de actualidad, en todo aquello que suponga actualidad, incluídos los anuncios». Publizitatea bakarrik ez, eskainitako diskoak ere debekatu egin zizkieten.

1949-55

Urtealdi honetako liburu-ekoizpenean 120 bat titulu aurki ditzakegu. Exilioko titulu-kopurua lehengoan mantentzen da. Espainiako mugen barnekoak egin zuen gora (% 62 barruan; % 38 exilioan). Barruko liburuan ia-ia erdia erlijio-liburua da, eta ez da harritzekoa. Ez da harritzekoa, bi arrazoirengatik: zentsuraren tramitazioaren aldetik, 1944 geroztik, Jato-ren interpretazioan behintzat, liburu-mota honek aski duelako zentsura eklesiastikoarekin. Hori bateko. Eta besteko, gerraosteko gizarte euskaldunean liburu-tipo hori funtzionala delako, utilitarioa. Oso erabilia, alegia.

      Literatur liburuan ere garai honetan eman zen jauzi kualitatiboa, Rocamoraren laguntzari esker argitaratu ziren Orixe, Salbatore Mitxelena eta Jon Etxaideren liburuekin. Hauei eranstekoa da Jose Antonio Loidiren nobela poliziakoa.

      Zerikusi handia izan zuen eboluzio honetan 1952an Itxaropena editorialak martxan jarri zuen «Kuliska Sorta» bildumak.

      Liburuari dagokionez hori. Eta aldizkariak?

      Gerora arrakasta handia izango zuten aldizkariak urte hauetantxe abiatu ziren, edo berrabiatu. 1950ean sortu zuten Arantzazun Anaitasuna, frantziskotar laikoentzat. Hortik jaioko zen da hiru urte geroago, 1953an, Anaitasuna-Bizkaia, Imanol Berriatuaren gidaritzapean.

Zeruko Argia ere garai honetan, 1954an, berrabiatu zen, kaputxinoen babesean. Egan-ek, bere aldetik, 1953an erdietsi zuen euskaraz bakarrik ateratzea.

Jon Etxaideren desgiroa

Urte hauetaz ari delarik honela dio Jon Etxaidek: «Nik giroa baino desgiroa esango nioke hobeto guk euskal lanari ekin genion denbora tristeari». Desgiroko euskaltzale eta idazle militantea dugu Jon Etxaide.

      Urte hauetako idazle peto-petoa da Etxaide. 50eko hamarkadan, guztira, 5 obra argitaratu ditu: Alostorrea (1950), Purra! Purra! (1953), Joanak-Joan (1955), Pernando Plaentxiatarra (1957), eta Amasei seme Euskalerriko (1958).

      Bi libururekin izan omen zituen arazoak, kontatzen du berak Zeruko Argia-ko 1979ko entrebistan (827. zenbakia), Purra! Purra! ipuin-bildumarekin eta Joanak-Joan eleberriarekin. Nik Purra! Purra!-ren notiziak bakarrik kausitu ditut zentsurako artxibotan.

Purra! Purra!-ren ibilbide administratiboa 1951n hasten da eta 1953an bukatu, hasi eta 21 hilabete geroago. 1951ko azaroaren 3an Itxaropena argitaletxe zarauztarrak Gipuzkoako Prentsa eta Propagandako delegatuari aurkeztu zion eskaria, jatorrizkoaren bi kopiaz lagundua. Hilabete geroago bidaliko du delegatuak Madrila. Eta eskariari itsatsia Etxaideren polizia-txostena.

      Idazle zein editore bat susmagarria-edo zenean, oso berandura arte beti lagundu izan dio eskariari txosten politiko-sozial deituriko polizia-fitxak. Hasieran Falangeak eta gero Guardia Zibilak, polizia politikoak, gobernadore zibilak edo Ministerioko delegazioak berak moldatu izan dituzte txosten hauek.

      Etxaideri buruzko txosten politiko-sozialak bi multa aipatzen ditu, eta biek dute euskal motiboa, nolabait esan. «Propaganda contraria al Régimen» da bat, hots, Jokin Zaitegiren Euzko Gogoa eta Isidoro Fagoagaren Gernika exilioko aldizkariak zabaltzea, Iparraldetik hona pasa ondoren. Multaz gainera, atxilotua izan zen eta kartzelan sartu zuten. Hilabete t'erdiz eduki zuten giltzapean, lehenengo Martutenen eta gero Gasteizko kartzelan.

      Bigarren multaren zioa luze eta zabal kontatua du berak. Exilioko aldizkari batean idatzi zuen Zer gertatu zen Santo Tomás egunez izeneko artikulua.

      1947ko Santomasetan, Donostian baserritarren eguna ospatzen zela eta, Aurrezki Kutxak antolatu zuen Aroztegiren Arantza izeneko antzerki-lanak sekulako arazoak izan zituen. Emanaldi bakarra egin ahal izan zuten, eta hori ospatzeko, antzezle eta antolatzaileen arteko bazkaria antolatu zuten Zubietako Dana-Ona jatetxean. Hori antolatu izana zigortu zioten, hain zuzen, Etxaideri.

      Itzul nadin, baina, Purra! Purra! liburuaren zentsuraren historiara.

      Urte bereko (1951) abenduaren 19an Maximino Batanero zentsoreak ipuin-bilduma debekatzea proposatzen du, arrazoi hauengatik:

Suspendida en atención tanto a la personalidad del autor —de antecedentes contrarios al Régimen—, como del contenido de la obra —cuentos sucios—.

      Batanero zentsoreak ez daki euskaraz.

      Abenduan bertan ematen zaio ezetzaren berri argitaletxeari, eta honek egileari. 1952ko urtarrilaren 2an Itxaropenak material guztia itzultzen dio autoreari, Madrilen gelditu den bi aleetako bat salbu.

      Badirudi hemen amaitu behar duela historiak. Etxaidek berak dio, gainera, jada etsita zegoela. Baina Jose Artetxek zirikatu zuen, eta 1953an beste tramitazio bat hasi zuen. Baina oraingoan ez Itxaropenaren bidez eta ezta Donostiako Delegazioan ere. Zuzenean Madrila jo zuen, Nemesio Leal bere lagun falangistaren bitartez. Etxaidek berak kontatzen du gerokoa:

Nik etsi nion argitaratzeari, baina Jose Artetxe beti zirika ari zitzaidan ez nuela etsi behar, borrokatu egin behar zela lortu arte edo lehertu arte. Nik, ordea, esaten nion, eragin haundiko pertsona baten bitartekoa aurkitzen ez banuen, ez nintzela saiatuko. Eta horra bat-batean Nemesio Leal-ez gogoratu.

Beraz, banizun gizona, eta gutun bat egin nion. Berehalaxe erantzun zidan esanaz, ahalegin guztiak eginen zituela Donostian ukatu zidaten baimena Madrilen lortzeko (bera eskuarki Madrilen bizi zen eta udaldietan etortzen zen Donostiara), eta bidal niezaiola originala. Baina Madrilen ere berak espero ez zuen oztoporik aurkitu zuen. Alegia, bere adiskideek esan zioten baimena emango zidatela, baina liburuaren erdal-itzulpena igorri behar niela. Baina ni ez nengoen horretarako. Batetik, hartu behar nuen lanak ez zuela merezi iritzi nion —azken finean ipuin zelebre farreragingarri batzuk besterik ez baitziren—, eta bestetik, umilazio lotsagarri horretatik ez nuen pasatu nahi. Agertu nion Artetxeri nire asmo sendoa, baina honek ez zidan barkatu: 'Atera egin behar dezu, itzulpen eta guzi'. Nik berriz ezetz eta berak baietz, eta berak itzuliko zizkidala zenbait ipuin. Eta horrela gelditu ginen hiruzpalau lagunen artean liburua itzultzeko. Eta baimena berehala etorri zen.

Bitartekariak

Zentsurara babesik edo gomendiorik gabe joatea negu gorrian biluzik paseatzearen parekoa zen. Desanparo hori gainditzeko obsesioa da urte haietan aitapontekoengana jotzea.

      Liburuen historietara begiratuz gero hainbat aitaponteko edo bermatzaile topatzen ditugu. Modu batera edo bestera aitabitxiaren egitekoa bete du Rocamorak, bere posizioari esker atera ahal izan baitira hainbat liburu. Zenbait aldizkari ere lagundu zuen.

      Antonio Tovar, horra bestea. Falangista izaki, 1941 arte Propaganda Sailean aritu zen Irratigintzaren arduradun, gero (1941-42) sei hilabetez Educación Popular zeritzoneko idazkariordea izan zen eta gerora ere Mugimenduko kontseilari jarraitu zuen. Real Sociedad Vascongada de Amigos del País-en inguruko kultur mugimendua lagundu zuen honek, eta modu berezi batean Koldo Mitxelena. Santi Onaindiak dio berari ez ziola batere laguntzarik eman, Milla euskal olerki eder libururako eskatu zionean.

      Nemesio Leal aipatu du Jon Etxaidek. Alkandora zaharretako falangista omen zen hau, Santanderren jaioa. Etxaidek anaitzako zuen, Jonen aitak hartu baitzuen haren kargu umezurtz gelditu zelarik. Ongi situatua eta aberatsa omen zen, eta Etxaidek dioenez «euskaltzalea ere bai neurri apal batean». Begi onez ikusten omen zituen abertzaleak eta lagundu ere bai, gerrakoan abertzaleek salbatu baitzuten bera.

      Manso de Zuñigarengana ere —hau ere falangista— jo ohi zuen jendeak. Behin eta berriz aipatzen du Jose Artetxek, adibidez. Ibilia da bitartekaritza lanetan.

      Artetxe bera ere bitartekari egokia izan zitekeen, Francoren gurutzadan «combatiente voluntario» izan zela kontuan izanik. Baina Artetxek zentsuraren faborerik ez du batere jaso, kontrara baizik. Agian, gerraren errebisionismoa planteatu zuelako, edo bi bandoetan, bietan, zeudela onak eta gaiztoak esan ohi zuelako.

      Araxes izeneko edo gaitzizeneko bat aurkitu dut Txomin Agirreren Kresala-ren berrargitaraldia babesten. Ez dakit zein den. Gipuzkoako delegatuak esaten duena bakarrik dakigu, alegia «autor de varias obras en las que se ataca al nacionalismo-separatista vasco».

      Lojendioren izena ere behin baino gehiagotan irakurri dut. Liburu-argitalpena dela eta, Jose Artetxek aipatzen du. Eta gogoan dut 1969an Fragak Jakin aldizkaria debekatu zuenean, Karlos Santamariak nola jo zuen Lojendiorengana laguntza eske. Lojendio hau Valle de los Caídos-ko monasterioko abadea zen. Anaia bat ere bazuen, enbaxadore-edo.

      Izen propioz agertzen direnez gain, babesle instituzionalak aipa genitzake aitabitxien artean. Behin baino gehiagotan agertzen dira, adibidez, Seminario Julio de Urquijo edo Euskaltzaindia, liburu honen edo haren alde hitzerdi bat esanez. Hurrengo urtealdietan azalduko zaizkigu, batez ere, hauen izenak.

      Sari literarioek ere geroxeago funtzio bera bete zuten. Sariak oso gutxi ziren garaian, eta zirenak ere erakunde «ofizialek» antolatuak, berme gisa erabili ohi ziren liburua publikatzeko orduan.

Santi Onaindia, intsumisoa

Poliziak liburu-dendaz liburu-denda dihardu Santi Onaindiak publikaturiko Milla euskal olerki eder liburua biltzen, 1955eko martxoan. Jose Artetxek bere memorietan kontatzen duenez, erosleen izenak eskatzen dizkie liburu-saltzaileei. Eta hala ere, Poliziak bahitu gabe salbatu omen zen argitaraldiaren zati bat.

Milla euskal olerki eder 1954an eman zuen argitara Itxaropenak, udagoiena baino lehen. Eta poliziak hurrengo urteko martxoan dabiltza liburua sekuestratzen. Bitarte honetan ez da, ordea, inor geldi egon: ez Santi Onaindia, ez Polizia eta ez Ugarte, Donostiako delegatua. Santik berak kontatzen du historia, xehetasun guztiz Oroi-txinpartak liburuan.

      Arretaz irakurtzea merezi duen testua da Santik idatzitakoa. Euskal edizioak urte hauetan dituen baldintzez jabetzeko pasarte aproposa da benetan. Ez du deus kentzekoa: editorearen abisua, egilearen prekauzioak, Poliziaren lana, emakume garbitzailearen jokaera, egilea eta delegatuaren arteko elkarrizketa:

Azken batean udagoiena baiño leen, Zarautz'tik dei urrutizkiñez: 'Amaitu degu liburua'. Nire poza! Baiña bertatik Itxaropena'k: 'Kontuz, Aita Onaindia!, polizia ibilli da galdezka; gure liburuaz galdezka, bai!'. Eta nik, gaiñ etorren euri-erasoz oarturik, buru-muiñean zer asko irauliz, urrengo egunean Patxi Unzurrunzaga'ri: 'Egin, mesedez, onela liburuaren banaketa: batzuk Bilbo-ra, beste batzuk Donosti'ra, ona (Eibar) ta Markiña'ra besteak'. Patxi'k, guztiz esaneko, orrela egin eban, eta bizkor egin be. Izterbegiak, beraz, etziran errez egingo liburuen jabe. Erdiak ale batean eta besteak bitan atera nitun; erdiak azal gogor dotorez eta beste erdiak dotore baiña azal zingillaz. Olan itzartuak gengozan irar-etxea ta ni.

Mairuak mugaz muga dabiltzanean zuur jokatu bearra dago-ta, nik neukazan eman banaka batzuk, eun bat, baiña beste guztiak, bada-ezpadan be, bat-batera zabalduak izan ziran kutxa aundietan. Laster asi zan polizikoen lana, lenengo Zarautz'en eta gero emen. Eguerdi auretxoan etorri jatazan bi txispa ta guzti, liburu billa; neukazan olerki liburuak kuartelera eroateko agindua ekarren. Emen neukan nik pillo bat, ale bikoak geienak, lurrean zabal. Bazkaltzeko ordua gendula-ta, ezingo neutsen nik lagundu, arratsaldean lauretan etorri zitezela eta bertatik atonduko neutsezala nai ebezan liburuak. Joan ziran, eta lauretan emen neukazan ostera be. Neuk pillotu nebazanetik larogebost eroan eustiezan. Pozik joan ziran egindako uzta bikaiña zala-ta. Eurotatik, alan be, ogeitasei bat berriro eskuratu nebazan. Zelan? Polizikoen etxe-bazterrak garbitzen zituan emakumea nire ezaguna zan, eta onek goiz batean: 'Zure liburuak an dagoz'. Eta egunero bi bat ekarri oi eustazan bere ixil-zakutoan.

Andik illabetera edo, Donosti'tik deia. 'Información y Turismo'-ko ordezkaria zan, Ugalde (sic) jauna. Adeitsu artu ninduan eta neuk bera, ainbat guzur alkarri sakaturik: 'Etzaitut deitu liburua atera dezulako, baimen gabe salgei jarri duzulako baizik'. Egia ote? 'Zenbat ale atera dituzu?'. Nik erantzun: 'Berreun, euskal liburua oso gutxi saltzen baita'. Egia ete? 'Eta nun dituzu berreun oiek?'. Nik ari: 'Salgei jarri nitun liburutegietan'. Ak niri: 'Nun, mesedez'. Nik ordezkariari: 'Esango dizut, banaka batzuk Bizkaiko liburu-dendetan, beste batzuk Gipuzkoetakoetan'. Ak azkenez: 'Bilduko zenituzke, mesedez?'. Nik seriotasun gurenez: 'Bai, jauna, eskuratuko ditut'. Eskuak estutuz bukatu gendun alkar-izketa. Ak ba-ekian ni guzurretan nenbillela, eta nik be bai a guzur-ontzi zana. Or amaitu zan liburuaren auzia.

      Zergatik ari zen Polizia Milla euskal olerki eder liburua biltzen? Baimenik gabe atera zelako. Edo gauza bera: baimenik gabe ezin zuelako saldu, Ugarte delegatuak esan bezala. Santi Onaindiak ez zuen liburu honen zentsurako tramiterik egin. Eta jakina, tramiterik gabe baimenik ez, eta baimenik gabe liburua banatzerik ez.

Milla euskal olerki eder liburuarena ez da kasu bakana Santi Onaindiaren jardunbidean; behin baino gehiagotan hartu zuen honek intsumisioaren bidea. Autore editore gisa jokatu ohi zuen horretarako. Lege-tramitaziorik gabe ateratako liburu horiek, legearen arabera, klandestinoak ziren. Bekatu larria zen hori frankismoan, baina bost axola Onaindiari. Honela idatzi zidan berak 1985ean: «Liburu asko daukadaz idatzita, argitaratuta. 'Euskal Literatura'rako neure fitxa egiterakoan, 45'tik gora agertu jataz. Guzti orreik irarkolara emotean iñoiz bai eskatu det baimena, baiña geienetan ez. (...) Orrela jokatu ez ba neu, ez neban egundo libururik azalduko».

Karmel eta Olerti aldizkarien arduradun bezala ere makina bat arazo izan zuen zentsurarekin, edo/eta poliziarekin. Olerti bera ez zen legal-legala. Gerora berak aitortu zuenez, «ziur nekian baimenik ez eustala gobernuak emongo eta 'Suplemento poético de KARMEL' jarri neutson kaparra sartu gurarik». Sei-zazpi aldiz joan omen zitzaizkion poliziak, «salatzaileak igorrita, nik uste, aldizkariotan etozen lanak zigorgarri eritxirik».

Itxaropena argitaletxea

Lerro hauek idazten ari naizenean, oraino, egiteke dago Itxaropena editorialaren historia.

      Batzuetan inprimategi gisa, beste batzuetan argitaletxe gisa egin du lan Itxaropenak. Bera izan da orduko euskaltzaleentzat arnasbide ia bakarra, batez ere 1952an «Kuliska Sorta» bilduma sortu zuenetik.

      Gerra eta gerraosteko ekaitzik gogorrenetan ere Patxi Unzurrunzagak lortu zuen Itxaropenaren kandela hori pizturik mantentzea. Jose Artetxerekin batera, berak lortu zuen Pedro Rocamoraren baimena. Xabier semeak kontatu izan dit inoiz aitak berak Zarauzko uretan goizaldean bildutako txibiarik hoberenak Rocamorari eramaten zizkiola, gero baimenak eskuratzeko. Ez dago gaizki: txibiak baimenen ordainetan. Ez da tratu txarra, euskaltzale batentzat. Rocamorarentzat ere ez, seguraski.

      Urte gordin hauetan, 20 urtetan, (1936-1956) 150 bat liburu bakarrik publikatzen da zentsurapeko Euskal Herrian, Hegoaldean alegia. Eta ia beste hainbeste Iparraldean, Frantzian eta Latinoamerikan.

      Barrukoen artean, Elizaren babesean daude batzuk, Arantzazu, El Carmen, Jaungoiko-Zale, Montepío Diocesano, Mensajero eta abar. Hauetatik mailarik altuena Arantzazuk dauka. Donostian, Gasteizen eta Bilbon ere badira, baina obra txikiak, nahiz erlijiosoak nahiz folklorikoak ateratzen dituzte, oro har. Bermeoko Gaubeka dabil nahikoa puntan.

      Ez genuke zalantza handirik urte hauetako argitaletxe bat izendatu beharko bagenu: Itxaropena da hori. Eta ez bakarrik obrarik gehien berak atera duelako, baizik eta lanik hoberentxoenak ere Zarautzen argia ikusi dutelako. Nire fitxategian 1946ko Francisco Balzolaren Argi Donea da euskarazko lanetan aurrena. Garai hartako lan enblematikoen artean daude Gregorio Mujikaren Pernando Amezketarra, Bera-Mendizabalen Euskal-erdel iztegia. Basarriren Atano eta Bertso-sorta izeneko liburuak, Jon Etxaideren Alostorrea eta Joanak-Joan, Jautarkolen Ipuiak, Txomin Agirreren Kresala, Umandiren Gramatika, eta Manuel Lekuonak prestaturiko Gero-ren edizioa. Banaka bat salbu, barneko idazle hoberenetarik asko ere bertan dira, hala nola Gregorio Mujika, Nemesio Etxaniz, Basarri, Orixe, Jon Etxaide, Emeterio Arrese, Manuel Lekuona, Txomin Agirre, Jokin Zaitegi, Jautarkol.

      Urte hauetan ekoizten den gutxi hura bideratzeko ez zuen ahalmenik Itxaropenak, hala ere. Liburu potoloak ez ziren ekonomikoki bideragarri, behin eta berriz Jon Etxaideri gertatu izan zitzaion bezala. Etxaide bezalako idazle emankor bat autore-editore gisa lan egitera behartua zegoen. Liburuen argitalpena zati batean bere poltsikotik ordaindu izan zuen behin eta birritan. Berak dioenez, zentsuraren arazoez gainera argitaratzearena zegoen. Ikusia nago Etxaide etxez etxe bere liburuak saltzen.

Dena dela, aldi hartan, bildu nituen ipuinen erdiak bakarrik argitaratu nituen, beste erdiak geroko utziz. Izan ere, zentsuraren arazoaz gainera argitaratzearena baitzegoen. Inork ez zizun libururik argitaltzen. Zerorrek dirua jarri behar eta zerorren kontura saldu behar, etxez-etxe ibili behar bazenuen ere, baldin jarritako diru guzia galdu nahi ez bazenuen. Horrela kaleratu nituen Alos Torrea (1950) eta Purra! Purra! (1953). Hurrengoa, Joanak Joan (1955) Itxaropena editorialak atera zidan, hau martxan jarria baitzegoen bere «Kuliska Sorta»rekin. Alabaina, 1964-garren urtean Gorrotoa Lege («Kuliska Sorta»rako lodiegi zelako) eta 1969-garren urtean Etxahunen bertsoak gipuzkeraz (lodiegi, zailegi eta garestiegi zelako) neure kontura atera behar izan nituen, beroiek argitaratzeko editorerik aurkitu ez nuelako. Beraz, dena zen zaila orduan.

Horra ba: besteak beste, Purra! Purra!-rekin izutu egin nintzen osorik ateratzen, sal-neurri garestitxoa jarri beharko niola eta jendeak ez zuela erosiko. Alderdi batetik, denbora triste haietan ez zen euskal-libururik eta hainbeste nekez eta izerdiz ateratzen ziren banakak ez ziren saltzen. Damutu nintzen ipuin erdiak bakarrik argitaratua, baina geroko damuak ez du balio eta horra gaurdaino aingura ezin altxaturik bigarren argitalpen bat egiteko.

Amabost egun Urgain'en

Liburu hauxe dugu euskal literaturako lehen polizia-eleberria. 1955ean eman zuen argitara Jose Antonio Loidi botikariak Arantzazun.

      Borroka latza izan zuela zentsurarekin kontatu zidan autoreak. Eta argitaratu ere, azkenik, Julio de Urquijo Euskal Filologiako Mintegiak lagundurik argitaratu omen zuen. Mintegiko txostena aurkitu dut nik artxiboan, baina ez besterik.

      Miraria ere bada garai hartarako. Liburu hau itzuli eta katalanez atera zen 1960an. Ondo kostata lortu zen baimena, nonbait; euskarazko orijinalaren itzulpena zela adierazi gabe. Banekien hori autoreak esanda, eta espediente horren bila joan naiz. Baita aurkitu ere. Euskarazko bertsioaren espediente-zenbakiari erreferentzia egiten dio zentsorearen txostenak, baina ez dio euskarazko edizioa zenik; aitzitik, espreski dio katalana zela. Honela esplikatu zidan 1985ean Jose Antonio Loidik berak:

Gero, katalanera itzuli zutenean, berdin ibili ziren han ere. Euskaratik katalanera (zapaldu behar zen hizkuntza batetik, zapaldu behar zen beste hizkuntza batera alajaña!) zuzenean itzultzeko baimenik, ez zuten inolaz ere ematen. Bide horretatik ezer egitekorik ez zegoela ikusirik, «Quinze dies a Urgain», sortzez katalanez idatzitako nobela bezala aurkeztu zuten zentsurara, handik hilabete batzuetara. Eta, horrela lortu zuten argitaratzeko baimena, gero, azaltzeko orduan, itzulpena zela aitortu bazuten ere liburuan. Guzi horretan hilabete asko joan ziren: hamar? hogei?

      Urte hauetan zenbait itzulpen eta berrargitalpenez aberastu da euskal literatura. Itzulpenen artean daude Txomin Irigoienek itzuliriko Aramiren Bizi, eta Svensson-en Noni eta Mani Plazido Mujikak itzulita. Salbuespen direla itzulpenok esan beharko genuke. Izan ere, frankismoak urte hauetan «ofizialki» ez zuen itzulpenik onartzen. Urte batzuk geroago ikusiko dugu, itzulpenen bizitza aldapa gora jarria nola dagoen.

      Berrargitalpenek ere ez dute bizimodu xamurra. Argi berdea izan dute urte hauetan Manuel Lekuonak prestaturiko Axularren Gero-ren edizioak, Txomin Agirreren Kresala-k eta, harritzekoa ere badena, Lizardi abertzalearen Biotz begietan/En los ojos del alma liburuak. Zenbait urte geroago, kasu, debekupean dago berrargitalpena.

      Ez dakit zein den barealditxo honen esplikazioa. Ez da behintzat Rocamoraren laguntzagatik, ez dago-eta jada agintean.

BIGARREN ALDIA: 1956-75

Hogei urte hauetan zentsuraren aparatuak hainbat gorabehera izan du, gobernu-aldaketei lotuak gehienak edo denak.

      Aldi honetako lehen gobernu-aldaketa 1957koa da. Francoren bosgarren gobernualdia da. Espainiako gizartean gorantz doan klase sozial berriaren ordezkari gisa-edo, Opuseko kideen sarrera gertatzen da. Gobernu berri honetarako egin den aldaketak esparru ekonomiko-industrialei egiten die jaramon, eta ez, kasurako, informazioari. Horrela, Arias Salgadok segitzen du MITeko buru, lehen bezain gogor.

      Seigarren gobernualdian, 1962koan, bai gertatzen dela aldaketa! Arias Salgado ultrakontserbatzaile eta integrista kendu eta Manuel Fraga Iribarne jartzen du MITen Francok. Gaztea da, eta dinamiko eta berritzailearen fama dakar Fragak. Beroni zor zaio Fragaren lege izenaz ezagutzen den Ley de Prensa e Imprenta (LPI). Aurreko legea, gerra legea zen, 1938koa, baina aldaketarik gabe 1966 bitartean iraun du, 28 urtez. LPI honek aldaketa handixkoak dakartza, baina ez da lege liberala, ezta gutxiago ere.

      Urte hauetako ezaugarri nagusien artean aipa genitzake: «mirari» ekonomiko europarra deitzen dena, turistak Mediterraneoko kostara masiboki joaten hasten dira, Espainiatik askok irteten du lan bila, atzerriko dirua gero eta gehiago sartzen ari da Espainian. Garapen Planaren gobernualdi izendapenaz ere ezagutzen da hau, eta bertan Opuseko kide gehiago sartu da.

      Frankismoa bidegurutze batean dago: alde batetik, modu kontrolatu batean bada ere, mugak eta legeak zabaldu egiten ditu (turisten sarrera, prentsa-lege berria, CEEn sarrera eskatzea), eta bestetik Grimau komunista eta Granados eta Delgado anarkistak exekutatu egiten ditu, TOP (Tribunal de Orden Público) beldurgarria sortzen du, salbuespen-egoera ezartzen du.

      Aldi honetako hirugarren gobernu-aldaketa, 1969koa, birmoldaketa da, izan. Gobernuko kartera guztiak Opusen eskuetara pasatzen dira. Manuel Fraga erori egiten da, Matesako eskandaluaren erruz, omen. Fragaren tokian Sánchez Bella ultrakontserbatzailea jarriko du Francok. Borroka eta istilu urteak dira hauek, alde guztietatik: langile, ikasle, intelektual, talde armatu (ETA, FRAP)... 1970ekoa da Burgosko epaiketa.

      1973an beste gobernu-aldaketa bat egiten du Francok, eta bere segida ziurtatu nahian Luis Carrero Blancori ematen dio Presidentzia. MITeko buru Fernando de Liñan y Zofío jartzen du honek, Opusekoa hau ere. Gobernu honek 6 hilabetez bakarrik iraungo du, urte bereko abenduaren 20an ETAk hil egin baitzuen Carrero Blanco.

      1974ko urtarrilean Carlos Arias Navarrok jasoko du gobernua eratzeko enkargua. Pío Cabanillas jarriko du honek MITeko buru. Irekiegia omen zelako, hamargarren hilabetean kendu eta León Herrera hautatzen du Arias Navarrok. Herreraren zuzendari gisa Miguel Cruz Hernández dator. Bi hauek prestatu zuten Liburuaren Legea.

      Azken urte hauek zailak dira frankismoarentzat. Franco gaixo dago, Europako diktadura bakarra berea da orain, 1974an Portugalgo eta Greziako diktadurak pikutara baitoaz. Arias Navarrok ezina lortu nahi du, erregimenaren autoerreforma, baina porrot egiten du.

      Egoera politikoa baloratzeko neurgailu egokia da urtealdi hau nola amaitu zen konstatatzea. 1975ean gaude: Bizkaia eta Gipuzkoan salbuespen-egoera (apirilak 25), Terrorismoaren prebentziorako legea (abuztuak 27), FRAPeko hiru kide eta ETAko biren fusilatzea (irailak 27), Franco diktadorearen heriotza (abenduak 20).

      Mundua, eta gure mundua, izugarri aldatu da 20 urteotan. Urte emankorrak izan dira, eta konfliktibitate handikoak, eredu-borroka bat baitago azpian. Khrustxev, Kennedy eta Joan XXIII.aren urteak dira; Aljeria eta Afrikako beste hainbat herriren independentziarenak; komunismoan eta katolizismoan multizentrismoarenak.

      Gertakari gutxi batzuk gogoratze-aldera, hona zenbait: Fidel Castro Habanan sartzen da (1959), ETA sortzen da (1959), Munichen Mugimendu europarrak Biltzarra egiten du (1962), Kontzilio Vatikano II.a (1962), Entziklika famatuak (Mater et Magistra, Pacem in Terris, Populorum Progresio, 1961-67 bitartean), Vietnamgo bonbardaketaren hastapenak (1964), Txinako iraultza kulturala (1966), 68ko Maiatza (1968), Luther Kingen erailketa (1968), Krabelinen iraultza Portugalen (1974), eta abar.

      Urtealdi hau luzea da, eta hurbilagotik ikusteko, hirutan banatu dut: 1956-63, 1964-68, eta 1969-75.

1956-63

Abiapuntua 1956an jarri dut nik, belaunaldi-erreleboa orduan ematen dela eta. 1964ko bueltan, aldiz, belaunaldi-haustura emango da. Bien tarteko alditxoa da hemen orain aztertuko dena.

      Bi argitaratzaile berri ditugu, Auñamendi eta Auspoa. Exiliotik bueltan, 1958an hasten dira lanean Estornestarrak Auñamendirekin, 1962 arte Itxaropenaren seiluarekin. 1961ekoa da Antonio Zabalaren Auspoa, herri literatura biltzeko sortua.

      Aldi honetan 236 liburu atera dira. Honek esan nahi du, orain arte urteko 9 liburu ateratzen baziren, orain urteko 30 titulu ateratzen direla. Ez da asko, baina lehen baino puska bat gehiago. Bestalde, kuantitatiboki jada ez du pisurik exilioko ekoizpen editorialak. Literatura da nagusi, azkenik, urte hauetako produkzioan, olerkia batez ere.

      Erdarazkoak izanik ere, gazteriarentzat Biblia izan ziren bi liburu aipatu behar dira hemen: Federiko Krutwig-en Vasconia eta Jorge Oteizaren Quosque tandem!.

Urte giltzarria

Frankismoak inposaturiko politikaren aurrean, euskal gizartea modu esanguratsuan orain hasiko da erreakzionatzen. Hiru gertakariren ardatzean uler daiteke hori, kulturari dagokionez: Parisko Mundu-Biltzarra, Euskaltzaindiak Arantzazun eginiko gerraosteko lehen biltzar nagusia, eta, hirugarrenik, Jakin-en sorrera.

      Munta erreferentzial handia izan du Parisen 1956an egin zen Kongresuak. Exilioko jendea bildu zen bertan, barruko batzuk ere bai. Francoren pean eta nor bere herritik urruti jada 20 urte, majo zimeldu dira Euskal Herri askearen esperantzak, aliatuen traizioaren ondotik. Franco une batetik bestera eroriko zela uste zuen hasieran diasporako jendeak, eta erorketa hori eragin nahirik zebilen kanpotik. Baina Franco ez zen erori. Aitzitik, nazioarteko onarpena lortu zuen, eta orduan kitto esperantzak. Aliatuen traizioaz mintzo da exilioa aho batez. Zer ondorio? Kanpoan barik, barruan egin behar da borroka. Politikan bakarrik ez, kulturan eta hizkuntzaren alorrean egin behar da lan. Hauxe da Parisko Mundu Biltzarrak erabaki zuena.

      Urte berean, 1956an, Euskaltzaindiak Arantzazun egin zuen bilkurak garrantzi handia izan zuen. Lehena zen, gerraostean. Euskara eta euskararen egoera ziren aztergai. Euskararen egoerari buruzko diagnosiak oso pesimistak dira, beltzak. Egoera hori nola itzulipurdikatu, horra gakoa. Irtenbide politikoak aipatu ere egin ezin direnez, Justo Mokoroa Ibar-en hitzetan «zeharbidezko salbamendu-ekintzak» planteatzen dira, hala nola, normalizazio linguistiko-kulturala, literatur hizkuntzaren batasuna. Hamar-hamabi urte geroago euskarak izango dituen desarrolloak hemen daude lorea hazian bezala.

      Urte bereko hirugarren gertakari ohargarria Jakin aldizkariaren sorrera da. Hain justu ere Euskaltzaindiak Arantzazun egindako bileran zabaldu zen lehen zenbakia. Jakin-ek berak soilik baino beronek ordezkatzen duena da esanguratsua. Gerraosteko lehen belaunaldiaren aldizkaria da, zaharragoen laguntzarik gabe bidea egin duena, autonomoa; aldizkari bateratzailea, bere baitan biltzen ditu hainbat eskolatako idazleak, hizkuntzaren inguruko sentsibilitate desberdinak, eta baita pentsaera erlijioso, politiko eta ideologiko desberdinetakoak ere; euskara modernoa, landua, kultua eta batuaren bidean punta-puntan ibiltzeko jaioa. Jakin-ekin bateratsu jaio den mugimendu hau barrutik kanpora jaioa da, behetik gorakoa, erakundeetatik apartekoa, lege-euskarri gabea: ez al dira ezaugarri hauek denak gerraosteko lehen belaunaldiak izan duen presentzia sozialaren ezaugarri propioak?

«Kempis'en Gurutze-Bidea Franco'renpean»

Titulu honekintxe atera zen artikulu bat Euzko Gogoa-n 1956an (1956, VII, 5-6). B soilaz sinatua dator artikulua, baina Berrospe gaitzizenaz sinatzen zuenarena ematen du, alegia Manuel Lekuonarena. Toma Kempisen Kristo'ren Antz-bidea da obra, Aita Pik euskaratua.

      Liburu honen argitalpena dela eta, Maritxu Barriola edizio-arduradun gisa tribunaletara eraman zuten. Eliz baimena bazuen, baina ez zibila.

      Eliza eta Estatuaren arteko Konkordatua dela eta, zenbait eliz liburu salbuetsirik zeudela pentsatzeko motiborik bazegoen, segun eta nola interpretatzen zen 1944n Jatok eman zuen ordena. Hainbat liburu eliz baimenarekin bakarrik atera izan dira urtetan, harik eta agintariari komeni arte, interpretazioan baitago gakoa.

      Nolanahi ere, kasu honetan, estu-estu interpretatu nahi izan zuen delegatuak, eta kitto.

      Manuel Lekuonaren salakuntzari esker dakigu liburu honen historia. Manuel Lekuonak bi gauza salatzen ditu (agintari frankistek euskarari dioten gorrotoa eta Euskal Herriaren mesedetarako Konkordatua alferrik izatea), eta beste gauza bat aldarrikatu (Elizak bere argitalpenetan aske izan behar duela). Luzea da pasartea baina merezi du garai hartako pentsaeraz jabetzeko:

Orain beste olako Idazti bear-bearreko bat argitaltzea gogoak eman dio: Kristo'ren Antz-bidea... Bañan, ikusi al-dezu Kristo jaiotzen? Laterriko gizonak jabetu zaizkio ez dezakela olakorik egin. Eta egiña daukanarengatik Auzitegira joan bearko duala, egindako pekatu izugarria pagatzera. Bai ba: kristau-liburu bikain ori, euskeraz bait-dago. Ta Jesus'en Ebanjelioa berbera ere debekaturik dago Franco'renpean, euskeraz badago. Umeentzako Kristau-ikasbidea bera ere, berdin. Guk dakigu zenbat eta nolako Kalbario —ez det beste izenik esango— igaro bear izaten dan emen, gure umetxoai euskeraz ogi bedeinkatu ori eskuratzeko.

Gaur Kempis'en txanda. —Bigar besteren batena— Ez dakit nik zer akats arkitu dioten argitaltze oni. Pilatos'en egunean Jesus'entzat berarentzat arkitu zuten parisaitarrak legezko akats zenbait, beren Laterriaren Legearen kontrako zenbait akats. Bañan guziok dakigu olakoetan Legea aotan artu, bañan beste zerbait izaten dala benetako zio ta zergati. Gaur zergati ori, euskeraganako gorrotoa da. Orduan Jesus'ganako gorrotoa izan zan bezela. Eta gaur Euskeraganako gorrotoz, Jesus'en Antz-bidea bera galerazo egin nai dute... Bi oker: gorrotoa batetik, eta gorrotoz gauza on bat galeraztea bestetik: biok zein baño zein txarrago; biok Laterrietako Lege guztiak baño gorago dagon Lege Jatorraren kontrako oker nazkagarriak bait-dira.

Lege Jatorraren kontrako esan det. Bañan, guztion lotsagarri, bai bait-dira or tartean, egite orrekin lotsa gutxikin oinperatu diran beste Lege batzuek ere. «Derecho Canónico» dalakoa bat; eta ain xuxen gaurko «Concordatuaren» indarrez, Laterriko Lege dan «Derecho Canonicoa»; Bañan Concordatu ori nunbait Euskalerriaren mesedezko ez diran gauzetarako bait-da lege. Gure mesedezko diran gauzetarako ez dago legerik. Gure gauzak, legetik landa, legetik at daude, edonork ankapean erabiltzeko eran. Eta ankapetuago ta naiago.

«Derecho Canónico» dalakoaren arauz, Españia'n Eliza aske da ta eskubide guztiz jantzia bere zabalkunderako diran gauzetan. Laterriak ez dezaioke eragozpenik ipiñi bide ortan. Eta «Derecho» ortan bertan ezagutuak eta aitortuak daude Elizaren barruan (eta ain zuzen Elizaren zabalkunderako bide bezela) Erri bakoitzaren Izkuntzak: beraz baita gure Euskera ere. Ortarako liburuak argitaltzea, beraz, Elizaren eskubideetan sartzen da, eta Laterriak ezin dezake gebendu ta galerazo iñungo aitzakiz, ezertxo ere gai orretan. Elizak du ortan zer-ikusi ta eskubide guztia. Berak eman bear ditu, eta ez beste iñork ortarako baimenak... Eta, Jaunari eskerrak, gure 'Kristo'ren Antz-bideak', Elizak emanik bazuan baimen ori. Ez dakigu zer geiago eskatu ditekean gai ontan.

      Manuel Lekuonak proposatzen duen bidetik zihoan Espainiako Elizaren pentsaera ere. Hau da, Elizak bere argitalpenetarako askatasuna behar zuela. Neurri batean lortu ere lortu zuen hori, Jatoren garaian. Baina baimen mugatua zen. Mugatua denbora aldetik. Eta mugatua liburu-motari buruz ere: kristau dotrinak, deboziozkoak...

      Honetan datza auzia, eta ez da nolanahikoa: Estatu «katoliko» batek nola jar diezazkioke mugak zeini eta Eliza katolikoari? —diote batzuek. Eta Arias Salgadorekin batera Estatuak erantzuten du: hain zuzen ere horrexegatik, «katolikoa» delako Estatua. Izan ere, katolikoa izanik, argitalpen guztien bermea ematen du Estatu horrek zentsuraren esklusiba berak izanik.

Garoa-ri zentsura bikoitza

Txomin Agirreren Garoa eleberria 1956an berrargitaratu nahi denean, sub conditione onartzen da, hots, edizio honetan erantsitako guztia kentzekotan: sarrera eta biñetak.

      Arantzazuko editorialak eman nahi zuen argitara, Karmelo Iturriaren ardurapean. Honena zen sarrera, eta Jose Luis Iriondo fraideak eginak zituen ilustrazioak. Edukiarekin zerikusirik ez duen zerbait da hemen ezabaketaren arrazoi: egileen ideologia abertzalea. Baten kasuan, gainera, egia ez dena.

      Zera gomendatu zion Madrilgo bere nagusiari Felipe Ugarte delegatu donostiarrak:

No obstante me permito significarle a V.I. la conveniencia de que, caso de autorizarse su publicación, se quite en la nueva edición todo aquello que no sea texto de la obra, incluso las viñetas, ya que las del ejemplar remitido fueron confeccionadas por personas de ideología separatista.

      Horrela, eta horrela bakarrik uler daiteke Txomin Agirreren idazlan baten zentsura frankista, erregimenaren gogokoa baitzen Garoa eta Kresala-ren autorea.

      Beste «zentsura» bat ere badu liburu honek. «Zentsura editoriala». Koldo Mitxelenak erreparatu zion aldaketari, eta zorrotz salatu Egan-en. Karmelo Iturriak bazterturiko esaldiak eta hitzak jarri ere egin ditu Mitxelenak Egan-en, egiazko Garoa-ren oroitzapena gordetzearren, dio berak ironiaz:

«Garoa» berbera —antzeko zerbait baizik— ez delarik ere. Huts bat baitu hirugarren agerraldi eder honek, bat bakarra baina larria, jatorrizko bekatuak bezala edozein izaera garbi kutsa dezakeena: hobetua izatea, azalean (barrengo bigarren azalean) dionez. Hitzak aldaturik, bigarren argitaraldia (hobetua hura ere) hartu dute gidari, lehenbizikoa, Agirrerena berarena, hartu beharrean.

Hitzaurregileak erakutsi nahi liguke ez dela huts hori oharkabez egin, ongi jakinaren gainean baizik. (...)

Oraingo agerraldi honek, gainera, hobetua ez ezik, hobeagotua deitzea merezi luke. Ez ditugu, izan ere, aurrerakada makalak egin 30 urte hauetan, eta ongi irabazia dugu geure aldetik zerbait hobetzeko eskubidea. Lehen agerralditik bigarrenera, besteak beste, gauza gauz bihurtu zen, eleiza eleiz eta neskatxa neskatx. Bigarrenetik oraingora, a batzu kentzeari gutxi iritzirik —eskuak ausartzen ari zaizkigu-ta— esaldi osoak agertzen dira mozturik. Inoiz edo behin —gero eta hobeto gabiltzala— egiazko «Garoa»-ren oroitzapena bera galduko balitz ere (zer esango lukete orduan kritiko bihurriek?), oraingo inausaldian baztertu diren abarrak jaso nahi genituzke EGAN-en XIXgn atalean ematen da, badakizue, Eibarren egindako mitin baten berri. Letra larriz ipiniko ditugu soildu edo aldatu diren hitzak eta esaldiak (284gn or. eta hurrengoetan). «Antxen lañoz jantzitako zerupe illunean, suinkiro alkartu dira EIBARTARRIK GEIENAK, ONENAK EZ BAÑA (Orain, «mitinzale asko»). «BEGO EIBARREN bizar biko gizontxoaren erakastea» (Orain. «Utzi dezagun...»). «Euskalerri guztia, EIBAR IZAN EZIK, abadien mendian dago». «Ugazabak eta lantegien jabiak gure odolez loditu dira... ZORTZI ORDUKO LANA GURA GENDUKE (MOXOLOK: ASKOTXO DEK, BAÑO, TIRA NAI DUANAK EGIN DEZALA), ORAIÑ ARTEAN BAÑO ALOGER OBIA BIAR DOGU. (DENAK: ORI, ORI! BETOR DIRUA! VENGA DIÑERO!) Diru-etxeak lapur-etxeak dira...» (...).

Peru Abarkak aztoratu zituen bazterrak

Zarauzko Itxaropenan atera zen 1956an El doctor Peru Abarca-ren berrargitalpena, Antonio Arrueren hitzaurrearekin.

      Atera aurretik gorabehera bat baino gehiago izana zen berredizio hau. 1955eko ekainean ukatu egin zitzaion argitaratzeko baimena. Espedientean ez da denegazioaren arrazoirik agertzen. Sinpleki hauxe:

De orden comunicada del Ilmo. Sr. Director General de Información (...) he de participar a V.S., ha resuelto que no procede la publicación de la mencionada obra.

      Eskandalu txiki bat sortu zuen honek. Nola debeka daiteke liburu bat Julio de Urquijo Euskal Filologiako Mintegia tartean egonda? Gipuzkoako Diputazioko lehendakariak ere parte hartu zuen du. Arrazoiketa honekin:

Excuso decirte yo el Presidente de dicho Seminario y creyendo que con la referida publicación mucho ha de ganar el nombre del mismo tengo gran interés en que cuanto antes se autorice su publicación y no hará falta añadirte que el solo hecho de haber sido escrita a comienzos del siglo XIX ya es una garantía de que la misma no contendrá principio heterodoxo alguno por ser muy posteriores las elucubraciones de tipo separatista.

      Julio de Urquijo Mintegiak idazki luzea egingo du edizioaren inportantzia azpimarratuz eta berak edizioan duen interesa agertuz; eta (ez dakit zein intentzioz, desblokeatzeko-edo) beste proposamen bat ere bai. 1904ko edizioaren arabera jokatzekoak ziren estreina, eta orain ez:

(...) Le proponemos que en la nueva edición se siga fielmente la primera: Durango, 1881. Junto con un ejemplar de la misma ponemos a su disposición una tabla de equivalencias por la cual podrá modernizarse su ortografía, sustituyendo mecánicamente unas pocas letras por las ahora en uso.

Consideramos que en ella se deberían hacer algunas modificaciones, mejor dicho supresiones en primer lugar, la del 'Prólogo al lector vizcaíno' de la original, que sería sustituido por el que le ha sido ya enviado del Sr. Arrúe de este Seminario. En segundo lugar, la del diálogo final 'entre dos amigos eclesiásticos', junto con las traducciones de discursos que viene a continuación. Entendemos, por el contrario, que debe conservarse la 'Nomenclatura' que cierra el libro, que será de la mayor utilidad tanto para el lector corriente como para el lingüísta.

      Urduri jarri zen Gipuzkoako Diputazioa. Bazuen motiborik: Madrilgo jokabide itxi honek oztopoak jartzen baitzizkion Diputaziotik bideratu nahi zen politika «ireki», «integratzaile» eta «posibilista»ri.

Zazpiak Bat auzitan

Pedro Mari Otañoren Zazpiak bat bertsook ez dute debotorik izan zentsoreen artean. Imanol Unzurrunzaga Itxaropenako semeak Otañoren bertsoak bildu eta argitaratzeko prestatu zituen. Felipe Ugartek bati ez beste guztiei argi berdea eman zien. Bat honi ez, separatista-edo zelako: «poesía de carácter más bien separatista».

                        ZAZPIAK-BAT

                        Zazpi aizparen gai dan oyala

                        Ebakirikan erditik,

                        Alde batera «iru» soñeko

                        Utzirikan «lau» bestetik

                        Goraiziakin berezi arren

                        Bakoitza bere aldetik,

                        Ezagutzen da jantzi dirala

                        Zazpiak oyal batetik.

                        Arbola baten zañetatikan

                        Sortzen diran landariak

                        Bezela gera, Bidasoa'ren

                        Bi aldetako jendiak:

                        Berdiñak dira gure jatorri,

                        Oiturak eta legiak,

                        Ama Euskerak magal berian

                        Azitako senidiak.

      1959an zen hori. Hamar urte geroago, 1969an, Gotzon Egañak bere Euskal izkera eta elertia gramatikan sartu egiten du. Baina zentsura ohartu da, eta atzera bota behar diren pasarteen artean selekzionatzen du. Arrazoia? «Abiertamente nacionalista» da bertsoa. Eta zergatik hori? Zentsorearen iritzian: «La poesía 'Zazpiak bat' (O siete en uno) añora la unión definitiva de las cuatro regiones españolas y las tres francesas. (La famosa ecuación 4 más 3 igual a 1).

      Aurretik, nolanahi ere, argitaratua izana da olerki hau, zentsura garaian. Orixeren Euskaldunak poeman agertzen da. Liburu hori Pedro Rocamoraren eraginez atera zen, zentsorearen lupatik pasa gabe. Agertzen da, baita ere, Santi Onaindiaren Milla euskal olerki eder bilduman, baina Onaindiak ez zuen tramitazio legalik bete. Eta, azkenik, Gotzon Egañaren liburua baino pixka bat lehenago argitaratu zen Fernando Mendizabalen gramatikak ere badakar. Kasu honetan seguruenik zentsuraren despistea izan da olerki hau onartu izana.

      Zentsuran bakarrik ez. Hortik aparte ere, «Zazpiak bat» delakoak arazoak ditu. Garrantzi handia eman dio beti Administrazio frankistak, edozein euskarritan agertu delarik ere. Lekuko gisa, hona Bizkaiko Informazio eta Turismoko delegatuak lurralde bereko poliziburuari bidali zion iritzia, «erreserbatu» gisa artxiboan gordea:

Iltmo. Sr.

Acuso recibo a su atto. escrito de fecha 3 del actual, núm. 11822 (Secretaría General), al que acompaña dos escudos bordados con los símbolos de las siete provincias vascas (españolas y francesas) con la leyenda «Zazpiak-Bat» («Siete en una» e interesa el criterio de esta delegación Provincial sobre su crácter.

Sin perjuicio de estimar que sería procedente considerar el criterio que sobre el particular pueda sostenerse por el Ministerio de Gobernación, hay que afirmar que la expresión «Siete en una» o «Zazpiak-bat», responde a un criterio político de unidad de las preovincias denominadas vascas abarcando las cuatro españolas y las tres francesas (Lapurdi, Zuberoa y Benabarra) que remonta la jurisdicción nacional española y francesas. De ahí que símbolos similares, con la leyenda «Euzkadi» fuese prohibido en Francia, donde parece circula ahora con la leyenda «Cuatro mas tres». Esta consideración conjunta de territorios de diversa nacionalidad, hay que considerarla improcedente y responde graficamente a actitudes políticas separatistas, aunque a veces se pueda observar es empleado en otras actividades sin tal carácter y hayan alcanzado notable difusión. No tiene que haber inconveniente en que se utilizasen escudos o gallardetas con las enseñas de las cuatro provincias españolas y el título de «País Vasco» o similar, pero no debe admitirse la circulación de emblemas como los remitidos por V.I. por responder a esa «divisa» que evidentemente encierra originariamente una significzción política concreta y puede suponer una actitud de transcendencia internacional.

No obstante, reitero a V.I. la procedencia de que fuese consultado el Ministerio de la Gobernación e incluso asuntos exteriores para zanjar defitivamente este tema, toda vez que dichos escudos se utilizan incorporados a prendas de vestir, objetos de adorno, ediziones diversas, utilización que crecería o adquiriría una carta de naturaleza impropia de su intencionalidad netamente política originariamente (Bilbao, 5-4-1968).

Izen separatistak

Gotzon Egañak Euskal-irakasbide laburra aurkezten du zentsurara 1962an. Liburua Donostiako Delegazioan entregatu zen. Hemengo delegatuak bere gomendio-txostena bidali zuen Madrila. Liburutik eliminatu behar ziren puntuen artean honako hau ageri da:

2. Debiera eliminarse de este método vasco, todo santoral separatista que aparece en el conjunto de su texto al emplearse nombres propios sin ninguna raigambre en la lengua vernácula, tales como 'IÑAKI' (Ignacio); 'KOLDOBIKA' (Luis); 'MIKEL' (Miguel); 'NEKANE'; 'EDURNE'; etc. etc.

      Donostiako gomendio hau Madrilen agindu bihurtzen da, horretarakoxe idatzia baitzen: «Deberán eliminarse de este método vasco, todo santoral que aparece en el conjunto de su texto el emplearse nombres propios sin ninguna raigambre en la lengua vernácula». Horrelaxe, hitzez hitz.

      Sistematikoki borrokatu da zentsura izen-mota hauen aurka. Zentsura bakarrik ez, gainera. Lehen urteetako frankismoak gogor jokatu du euskal izenen aurka, iseka eta barre eginez, isunak ezarriz, eta erregistroan nortasuna ukatuz.

      Frankismoaren gorrotoa, benetako gorrotoa, Arana Goirik moldatu zituen izenen aurkakoa da. Luis Antonio de Vegak sekulako testuak ditu, iseka eginez. Donostiako prentsan ere agertu zen makina bat horrelako. Hona adibide bat, El Diario Vasco-ko Sirimirik idatzia, 1937an:

Duele verdaderamente oir que a un chaval le llamen a voz en grito: ¡Imanol! o ¡Joseba! El crío no tiene la culpa ni ha cometido ningún delito para que su propia madre le apedree con esa fonética de volapuk que para andar por casa en alpargatas y mangas de camisa, 'inventaron' unos cuantos separatistas que se consideraban 'eminensias o así'. No pedimos que venga Herodes, pero sí que las emacumes supervivientes se vayan dando cuenta de que hay cosas y nombres que se han acabado 'per omnia secula seculorum'. ¿No le basta con supervivir? Supervivir no quiere decir vivir superiormente, ¿eh?.

      70eko hamarkada arte ez zen normalizatu euskal izenen erabilera. 1965eko kasu bat, Informazio eta Turismoko Bizkaiko delegatua José Antonio Zarzalejos zen garaikoa. Hainbat euskal izenen tipologia honela sailkatzen du, Madrilgo bere nagusiari bidalitako gutun batean:

La cuestión en relación al euskera tiene tres matices;

1º Nombres propiamente vascos y que así constan en la Historia del idioma que son escasísimos (así Miren).

2º Nombres que fueron 'inventados' por Arana Goiri en su 'fobia' y que fueron lingüísticamente repudiados, pero que no obstante, alcanzaron un uso muy amplio y que son la mayoría de los que se usan. (Kepa por ej.).

3º Nombres que son una traducción euskera del castellano correspondiente y que tienen cierta carta de naturaleza en la región (Edurne), dada la frecuencia de su uso.

Dejamos aparte, naturalmente, todas las advocaciones marianas o tienen una individualidad totalmente correcta desde todos los puntos de vista (Iciar, Aranzazu, Begoña, etc).

      1976ko otsailaren 20an amaitzen dira legez istoriook. Ministro Kontseiluak erabakitzen du edozein hizkuntzatan inskriba daitezkeela izenak Erregistro Zibilean. Bazen ordua!

Frankismoa «bertsolaritzaren» alde

Oso goiz onartu zituen zentsurak, adibidez, Basarriren bertso-liburuak; 1949an aurrena. Eta hori Basarri Batallón de Trabajadores-en zigortua egona zela!

      1960an jokatu zen bertsolarien gerraosteko lehen txapelketa handia, oker ez banago. Interes bizia erakutsi zuen Informazio eta Turismoko Gipuzkoako Delegazioak txapelketa hori egin zedin, handikiro egin zedin. Felipe Ugartek bere nagusiei zera eskatzen die, urrezko hiru domina eman beharko lituzkeela Ministerioak lehen sailkatuentzat. Hiru dominen eskaria honela justifikatzen dio Informazioko zuzendari nagusiari Donostiako Ordezkaritzan idazkari zen Miguel Angel R. Arbeloa jaunak:

Ausente el Sr. Ugarte, me dirijo directamente a V.I., con el ruego de que me comunique la decisión acordada, reiterándole la importante significación política que supondría para el Ministerio, hacer patente su apoyo a la tradición sana, demostrando que lo vasco se persigue únicamente cuando degenera en bandería política separatista.

      Ikuspegia, Delegazioaren ikuspegia, politikoa da. Beti, edo ia beti, da politikoa, bertsolariez ari, gramatikaz ari edo literaturaz ari.

      Auspoa argitaletxeari tratu berezia emateko eskatzen dio bere nagusiari Felipe Ugartek, 1962an, argumentu linguistiko-politikoak erabiliz. Auspoaren lehen argitalpenetako batean (Malentxo Alarguna), zentsurako txosten arruntari zera eransten dio Felipe Ugartek:

La Colección 'Auspoa', editora de este libro se dedica a la publicación de sus libros en un vascuence puro y libre de neologismos separatistas y todos sus temas tratados (sic) con gran españolismo, por lo que esta Delegación considera de gran interés la autorización de todas sus obras.

      Bertsolari Txapelketako bertsoak bilduz, 1965ean, Bertsolari-Txapelketa liburua publikatu nahi izan zenean, aldeko txostena bidali zuen Madrila Felipe Ugartek:

La publicación de esta obra, no contiene nada políticamente improcedente, ofrece indudable interés tanto en el terreno lingüístico-cultural como en el del auténtico y sano regionalismo español.

      Bertsolarien euskara baloratzen du zentsurak. Bai. Baina herriko euskararen balorazio positibo hori susmagarri bihurtzen da zentsore eta delegatuen luman. Euskara «clásico-popular» delako horrek zer islatzen du? Eskualde espainiar sanoa, ideia sakabanatzaileek hondatu gabea, benetako euskal herria. Bertsolariek sinbolizatzen bide dute Euskal Herriko espiritu tradizional hori. Eta arima hori, noski, espainola da. Separatismoa, aldiz, hondamendia da.

      Euskal Herri sanoaren prototipo dira bertsolariak, baina ez beti. 60ko hamarkadaren azken partean indartzen den bertsolaritza sozio-politikoak Ministerioaren txaloak jaso beharrean debekuak eta isunak jasaten ditu. Jon Azpillaga eta Jon Lopategi lekuko.

Luis Madariagaren zubilana

Ministerioko Artxiboan zentsura ikerketan nenbilela, Madrilen, bertan bizi den Luis Madariaga bisitatu nuen. Behin eta berriz ikusia nuen gizon honen izena Itxaropena eta Auñamendi editorialetako paperetan. Banuen kuriositatea, ezagutzeko gogoa. Eta informazioa ere atera nahi nion. Kuriositatea ase nuen, baina informazio handirik ez zidan eman.

      Zubilana egin ohi zuen Luis Madariagak, argitaletxearen eta Madrilgo zentsuraren artean. Momentu batez hemengo editorialen ordezkaritza ematen zuen. Ordezkariaren funtzio hori justu urte hauetantxe gertatu zen inportante, Felipe Ugarte Donostiako delegatu izan zen urteetan, 1953tik 1963ra bitartean.

      1951z geroztik Informazio eta Turismoko ministroari, Arias Salgadori, kulturako Torquemada deitu ohi zitzaion, gogorra zelako. Felipe Ugarte ez zen askoz bigunagoa, diotenez.

      Itxaropenak eta Auñamendik, esan bezala, Felipe Ugarte gainditzeko bidea aurkitu zuten, Luis Madariagaren bidez. Hari bidaltzen zizkioten orijinalak Madrila, eta honek bulego zentraletan egiten zuen tramitazioa. Errazago lortzen omen ziren baimenak han hemen baino.

      Euskarazko liburuak ere hara bidaltzen hasi ziren 1959an. Baina batzuetan atzera itzultzen ziren, Donostiara, Madrilen ez zegoelako euskal zentsorerik. 1963an aldatu zen egoera hori Madrilen, Antonio Albizu Salegi debarra enkargatu zen euskarazko liburuen irakurketaz.

      Luis Madariaga ez da izan zubilana egin duen bakarra. Gogoan dut Jakin-en ere horrelaxe jokatzen genuela 70eko hamarkadan, liburuekin. Hango lagun bati bidaltzen genizkion galeradak eta hark, Gregorio Jesus Fernandinok, Madrilgo bulegoetan aurkezten zituen.

      Jokabide hau, bestalde, gutxi-asko beti izan da, Gipuzkoan behintzat, 40ko hamarkadan ere bai. Beren gainetik pasatze honek biziki haserretzen zituen delegatuak.

      1942an Fernando Urrutia zen Gipuzkoako delegatu probintziala. Bere gainetik pasatzearen aurka agertu izan da argi eta garbi Madrilen aurrean:

Aprovecho la ocasión para rogarte ordenes al Departamento de Ediciones, se abstengan de conceder directamente autorizaciones para Guipúzcoa, pues tengo noticia de algunas solicitudes que se están tramitando sin pasar por esta Delegación y lo peor es que si se conceden, perdemos autoridad y el Servicio eficacia ante los editores e impresores de ésta.

      Artetxek kontatzen du delegatu probintzialak nola mehatxatu zuen 1955eko apirilaren 14an: «Me ha amenazado con ponerme todas las trabas posibles si presento el libro a la censura directamente en Madrid por mediación de mi amigo Lojendio».

Ziririk ez zentsurari!

Juan San Martinek 1960an eman zuen zentsurara ixtorio eta pasadizo xelebreak kontatzen dituen liburua, Zirikadak.

      Grazia eta intentzio ona aitortzen dizkio liburuari Donostiako delegatuak. Arkatz gorria ezin langabezian utzi, ordea. Pasadizo bi, eta bi esaldi ezabatu behar dira. «Ezezkorrak» eta «Kuadru bat geixago» dira zorioneko istoriook. Onartezina gertatzen zaio delegatuari esaldi hau, adibidez: «...olan jarraitzen ba-juagu, Espainian beintzat, k...k... jan bearko juagu».

      Eta koadro bat gehiago hori zer da? Frontoian kokatzen da txistea. Koadro bat gehiago omen dago frontoian orain, baina ez luzeran. Francoren koadro bat zegoen Eibarko Astelena frontoiko frontisean.

      Juan San Martin behintzat ondotxo enteratu zen zentsurak ez zuela umorerik, ez umorea ulertzeko dohainik.

Mamutxak

Alcaláko Artxiboan izan dudan sorpresa handienetako bat hauxe izan da, Orixe idazlearen obra bat debekatua aurkitzea! Ezagutzen ez nuen liburu bat, gainera: Mamutxak / Insectos. Liburua bera ere espedientean zegoen. Euskaraz eta erdaraz idatzia. Irudi eta guzti apain moldatua.

      Bi hizkuntzatan argitara emateko idatzi ote zuen erdaraz Orixek? Ala zentsura pasatzeko soilki itzuli zuen gaztelaniara? Nik neuk ez dakit.

      1960ko data darama espedienteak. Gero ikusi dut 1961ean argitaratu zela euskarazko bertsioa. Baionan eman zen argitara, zentsuraren agintepetik kanpo.

      Liburua irakurri duenak ezin du ulertu debekua. Liburuaren funtsa Orixek berak honela esplikatzen du:

Liburu apain ontan mamutxa batzuen berri emango dizuegu. Nik esan gabe igarriko diozute zer diran, ikusi orduko; baña bakoitzak zer etekin edo protxu ematen dun eta zer ikaskizun, ez dakizute bear ba da, ta liburu honek erakutsi nai dizute.

      Zentsore-irakurleak ez zuen honela ulertu; baliogabea iruditu zitzaion honi:

Ejemplar bilingüe vasco y castellano en el que con imprecisiones y puerilidades se caracterizan a algunos insectos.

      Erabaki honek ez zituen haserretu Orixe eta bere lagunak bakarrik. Felipe Ugarte Donostiako delegatua sutan jarri zen. Eta ulertzen da. Izan ere, liburuxkak Euskaltzaindiaren onespena zuen, Informazio eta Turismoko Delegazioarena ere bai, eta orain hau? Eta, gainera, zeini eta Orixeren tamainako autore bati hori egin? Erabaki horrek eduki ditzakeen «repercusiones de tipo político» aipatzen ditu gutun batean Felipe Ugartek.

Elorri

Bitoriano Gandiagaren Elorri olerki-liburuaren espedientean ez da deus agertzen, deus txarrik bederen. Batere arazorik gabe argitaratu zela pentsatu behar!

      Bada, ez da egia. Edukian barik tramitazioan izan zuen problema Elorri-k. Autoreari esker dakigu gertatutakoa, bestela akabo.

      Orixeren Mamutxak bezala, hau ere gaztelaniara itzulia dago. Kasu honetan, autoreak berak eta Pedro Anasagastik egin zuten lanak izan zuen argitaratua ikusteko grazia.

      Honela kontatu zidan 1985ean Gandiagak:

Nik ahaztu ditut eta ageriak galdu ere bai. Graficas Bilbao edo horrelakoren bat zen Elorri inprimatzen hasi zena. (1961.ean hori). Ez dakit zer aurkitu zuen han —inprentan— poliziak, baina Elorri ere ezin agertu izan zen han, nahiz eta horretan hasita egon. Erdarara itzultzea komeni zela ere nonbaitetik sujeritu zidaten. Hala agindu? Ez dakit. Orduan Anasagasti eta biok egin genuen kastellanoko itzulpena.

      Gandiagaren obra honetan agertu da nik Alcalán aurkitu ez dudan informaziorik. Hau ez ahaztea komeni da, hots, Alcaláko artxiboan ez daudela liburu guztien historia guztiak. Eta nahiko lan, dagoena bilatzen ere!

Zentsura Peru Leartzako-ren alde

Felipe Ugartek sinatzen duen txostena Txillardegiren eleberri honen oso aldekoa da. 1959koa delako agian, zeren eta gero, Elsa Scheelen publikatzen duenean hain zuzen, hiru txosten politiko-sozial agertzen baitira Txillardegiren milagroen berri emanez. 1959an «católico practicante» omen zen autorea. Urte batzuk geroago ez dute balorazio bera egin!

      Felipe Ugartek sinatzen du, baina liburua irakurri duena ez da bera, ez baitaki euskaraz. Antonio Arruek idatzia ematen du txosten honek. 1958ko Txomin Agirre Euskaltzaindiko Sarian ohorezko aipamena izan zuen liburuak, eta epaimahaikide izan zen Antonio Arrue. Euskal literaturara zekarren nobedadea eta euskara aldetik purista ez izatea, meritu gisa txalotu zizkion zentsurak:

(...) La novela está constituída por unas supuestas memorias de su protagonista Peru de Leartza, personaje más o menos corriente y vulgar, con preocupaciones religiosas y sociales, y que, al final de la obra, pierde la razón.

Tiene alguna escena bastante cruda, aunque no tanto, ni mucho menos, como las que se advierten en algunas novelas de escritores nacionales contemporáneos, como Camilo José Cela o la misma Carmen Laforet.

Políticamente, no existe nada censurable. De todas suertes, y aunque el autor es católico practicante, desde el punto de vista religioso resulta un tanto fuerte, pues la exposición de las ideas laicistas del protagonista no se halla debidamente contrarrestada por las manifestaciones de los personajes católicos de la obra.

Puede ser considerada como una novela existencialista, al igual que la primera novela del autor 'Leturiaren Egunkaria' / Diario de Leturia. De entre las influencias que se observan en la novela de otros autores y escritores, la más clara, la más marcada, es la de Unamuno.

Como la literatura vasca —nos referimos a la escrita en vascuence— ha sido cultivada hasta ahora principalmente por eclesiásticos, y, por ello la mayor parte de las novelas de dicha literatura han sido de color 'rosa', choca esta clase de obras; pero, por otro lado, esta novela, precisamente por ello, supone en cierto modo un avance, y creemos que será bien recibida por los amantes 'objetivos' de la literatura.

Por lo que se refiere al estilo, esto es, al vascuence que se emplea en la obra en cuestión, merecerá elogios de todos los 'antisabinianos' y, desde luego, se halla acorde con la declaración de la Academia de la Lengua Vasca de fecha 2 de abril del corriente año conceptuado netamente vascas las palabras procedentes del castellano pero arraigadas ya desde hace tiempo en el vascuence.

Orixe Peru Leartzako-ren kontra

Nikolas Ormaetxea Orixe idazleak, 1960an, Jakin-en gehigarrian artikulu oso gogorra idatzi zuen Txillardegiren Peru Leartza-koren kontra. Ideologikoki edo filosofikoki aurrez aurre jotzen du obra berria. Gramatika-akatsak ere ez dizkio barkatzen.

      Kuriosoa da kontrastea: zentsura alde, Orixe aurka.

      Orixeren balorazioak zerikusi gutxi du zentsurarenarekin. Zentsurak (edo Antonio Arruek?) ulerbera da liburuko tesia eta zati «gordinekin», eta testuinguru literaturzalean kokatzen du lana. Orixeren iritzian, aldiz, buruz egina barik burutik egina dago liburua. Zoko ilunera baztertzeko, eskatzen du Orixek.

Barrenak ez dit agintzen ixillik egotea, liburu onek gaurko gazte-jendearen artean egin dezaken kaltearengatik. Leartza, liburu ontako giza-nagusia, europear biurtu zaigu, izurri gaizto batean, beintzat. Ez dugu emen olakorik bear. Naiko gaitz daukagu leen ere ta naiko kezka, oraingo gizaseme batzuei iruditzen ez ba'zaie ere. Ez uste izan gu, katolikuok, auzi orren berri gabe patxaran bizi geranik; oiek eta latzagoak ere jasaten ditugu gizonki, goiko laguntzarekin. Lengoak ikusi omen zuna: uri aundi batetik pasatzean, deabru bakarra omen zegon ateetan uritar guziak tentarazteko, eta geldi lanik gabe; baña praille-Alkartegi batera iritxi zanean, bosteun deabru ari omen ziran lan eta lan, tentaketan, baten bat eroriazten ote zuten. Unamuno, Leartza ta olako oiek, guk aiña duda ta kezka izan ote dute fede-gauzetan? Ez diegu ohore ori emango. Santuago ta eraso geiago. Olakoetan, edo gogor eutsi, edo ez siñistu. Beste jarrera ori ez da batere filosofikua. Katolikuetan ere gerta oi dira banaka banaka erorikoak, filosofiari benaz ekitean, baiña gutxienak dira. Gure artean apaiz-jendea da saiatuena gai ontan. Emen ditugu Zaragueta, Zubiri, M. Zubeldia, A. Alzo, Barandiaran. & (sic). Leartza baiño saiatuagoak, baiñan ez dira kutsatu filosofi ustel orrekin. Leartzaren filosofia ustela ta merkea da: novela tzarretan ikasia. Jaun orrek ez du ukondorik urratu Aristotel istudiatzen. Au mutilla, oraindik ere, eskola nagusietan aipatzen eta istudiatzen dutena, bi milla ta laureun urte auetan. (...)

Txillardegi'k bere liburua onela bukatzen du: 'Arrazoi zenuen: burutik egiña dago' (Leartza).

Nik ere artikulua onela bukatzen det: 'Liburu au buruz egiña ordez, burutik egiña dago. Baztartu ezazute zoko illunera'.

Goazen Lourdes'a

Entzutez nekien nik Goazen Lourdes'a liburuak (1958) zentsurarekin arazoak izanak zituela. Izarra inprimategiko nagusiak ere, Felipe Alkortak, kontatua zidan historia. Zuzenean jakin nahi nuen, ordea, eta egilearengana jo nuen. Isidro Baztarrika beneditarrari eskatu nion informazioa. Honek Aita Mauro abadeari pasa zion enkargua. Idatziz bidali zidan Aita Maurok gertatuaren berri.

      Aita Isidro Baztarrika eta beste gazte beneditar batzuen artean prestatu zuten liburuxka hau, Lourdesko Agerkundeen mendeurrena zela eta. Liburua goitik behera erlijiosoa zenez, eliz baimenarekin nahikoa zelakoan, ez zen zentsuratik pasa. Izarra inprimategira bidali zuten inprimatzera. Kaleratu aurretik legeak behartzen zituen aleak Delegaziora eraman zirenean, altua eman zitzaion liburuari.

      Felipe Ugarte delegatuak bere despatxura deitu zituen Izarrako nagusia eta liburuaren aldetik erantzule bat. Bilera horretara joan zen Aita Mauro, Lazkaoko beneditarren abadea.

      Bi motibogatik geldiarazi nahi zuen Ugartek liburuaren zirkulazioa: Espainiako izena ez zelako liburuan agertzen, eta Matxin Labaienek egindako azalean ikurrinaren koloreak agertzen omen zirelako. Espainia ez zela agertzen eta bai agertzen zirela ikurrinaren koloreak, horri bueltak eman eta eman ibili ondoren, nazka-nazka eginda esan omen zion Aita Maurok, deskuidatuz gero, Radio París irratiak emango zuela debekuaren berri. Nahikoa indar izan bide zuen argumentu horrek delegatuak, hitzez bederen, baimena eman zezan; Aita Mauroren erantzukizunpean, hori bai.

      Hona elkarrizketa kafkar honetako zenbait pasarte, Aita Maurok kontatu bezala:

— No puedo autorizar dicha publicación.

— ¿Qué motivos tiene Vd. para denegar la autorización?

— En primer lugar, la cubierta lleva los colores de la Bandera Vasca: rojo, blanco y verde.

— Dispense: ciertamente están los colores rojo y verde, para destacar la portada y el título del librito. Pero ¿dónde ve Vd. el color blanco? Es color crema, y no blanco.

— Bueno, blanco sucio si prefiere Vd.

— Si esto es blanco sucio, tendremos que pedir cuentas a la imprenta por habernos metido papel sucio como pasta.

— Pero además, en este libro no aparece para nada el nombre de España. Ahí veo una intencionalidad clara.

— No veo por qué tiene que aparecer el nombre de España en un libro totalmente religioso con finalidad espiritual. Además, el libro está ya publicado y esto supone unos gastos con los cuales tendremos que apencar si es que no podemos venderlo.

— Le repito que no concedo la autorización, para la publicación.

— Si el público lo está ya esperando, pues se ha hecho ya la propaganda con motivo del Centenario de Lourdes.

— Le repito que no se concede la autorización.

— Pues entonces aténgase a las consecuencias. Mañana mismo o pasado mañana la radio París dará la noticia de que la Censura española no ha permitido la publicación de un opúsculo por estar redactado en euskera.

El argumento le hizo recapacitar al Sr. Ugarte.

— ¿Y quién responde de esta publicación si vienen reclamaciones?

— No veo por qué tiene que haber reclamaciones contra un librito religioso. Y desde luego respondo yo ante cualquiera reclamación.

— Bien, en ese caso saldrá Vd. responsable de las consecuencias, si las hay evidentemente, por la venta de este libro. Ahora bien, para la próxima publicación tengan en cuenta de que aparezca el nombre de España.

      Despeditzerakoan, atean, zera bota omen zion Ugartek: «Y mucho cuidado con que diga algo la radio francesa sobre este asunto».

      Eskandaluaren beldurrak salbatu zuen liburua, segurutik.

Itzulpenik ez du nahi frankismoak

Kataluniako literaturan, 40ko eta 50eko hamarkadetako debekuetan, maiz ukatzen da argitaratzea itzulpena dela argudiatuz. 60ko hamarkadako lehen aldian ere gauza bera.

      Politika beraren aztarna batzuk baditugu guk ere. Bat, ageri-agerikoa, 1960an Brabante'ko Genoveva-rekin gertatua. Bi alditan segidan debekatu zuten obratxo honen argitarapena, nahiz eta gaztelaniaz jada 1943an onartua izana zen. Editorialaren izenean Luis Madariagak berrikuspen-helegitea egin zuenean, honela erantzun zion zentsurako sekzioburuak:

Esta obra fue denegada por tratarse de una versión al vascuence por lo mismo que se vienen denegando las versiones al catalán. Salvo nuevo y distinto criterio de la superioridad, se vuelve a proponer la denegación.

      Hala ere, Luis Madariagak lortu zuen publikatzea, bi «argumentu» erabiliz: bata, «gomendio indartsu» bat; eta bestea, bitxikeria hau: «dicha obra se destina casi exclusivamente a servir de suscripciones de vascos residentes en el extranjero y su tirada es corta». Argitaletxeari nola jokatuko zuen abisatu zion gutun batean. Eta bertan, zentsuraren hizkuntz politikaren berri ere ematen du, hitz hauekin: «La censura no quiere autorizar nada que no sea castellano, y mucho menos el vasco y el catalán. No dicen motivos ni dan ninguna explicación, ni tampoco lo quieren dar a la publicidad, pues si lo hicieran sabríamos a qué carta quedarnos, pero no».

Brabante'ko Genoveva liburua atera egin zen, hala ere. Eta ez bera bakarrik, itzulpen gehiago ere bai. Hala eta guztiz ere, itzulitako lanak euskaraz ematea ez dago begi onez ikusia. Jon Gotzon Etxebarriak kontatu zidan Bizkaiko delegatuak nola esan zion itzulpenak egiteari utzi eta idatz zezala bere literatura propioa. Autore greziar klasikoak itzultzen ari zen orduan Jon Gotzon Etxebarria.

      1960ko testu txiki bat aurkitu nuen paperen artean galduta Alcalá de Henaresko artxiboan. 1960ko martxoaren 15ean zentsore-irakurleen zerbitzuburu zen José Rumeu de Armas jaunak bere nagusiari bi galdera egiten dizkio, ea euskaraz publika daitekeen eta ea onartu ote daitezkeen itzulpenak:

Yo rogaría a esa Jefatura de la Sección consulte al Ilmo. Sr. Director General:

1º Si pueden ser autorizadas las obras de escritores indígenas presentadas en su lengua natal catalán, mallorquín, vascuence etc.

2º Si las traducciones en general a lenguas dialectales, de autores no indígenas pueden ser autorizadas.

Es decir si por ejemplo HAMLET o el QUIJOTE o cualquier novela de un Unamuno o un Cela pueda ser vertidos al catalán, mallorquín, valenciano, vascuence etc..

      Galdera horrek adierazten duen hizkuntz politika itogarria zein den asmatzea ez da horren zaila. Harrigarria gertatzen da konprobatzea euskararen aurkako jarrera hori ez dela gerraosteko lehen urteetakoa bakarrik. Hogei urtetik gora iraun du. Euskararen normalizazio editoriala, hau da, euskaraz normal-normal publikatu ahal izatea, euskara bera zentsuraren begietan traba ez izatea, 1975 arte ez da gertatzen.

      Zergatik dago frankismoa hizkuntza minorizatuetara egiten den itzulpenaren aurka?

      Frankismoak ezarri nahi duen hizkuntz politikan, hizkuntza hauek (euskara, katalana, galegoa) ez dira lengoaia kultuak, ez dira kulturaren tresna baliagarriak. Beste maila batekoak dira, beste kultur giro batekoak, nekazaritzari lotuak (historikoki eta estrukturalki), ahozko tradiziokoak, familia barrutikoak. Altuenean ere, maila apal horretantxe mantendu behar dira. Hazkunde begetatiboan mantendu behar dira, gehienez ere. Zer besterik da, gerra bukatu eta 25 urtera, Gobernazioko Ministerioak proposatzen duen «berezko garapena»?

La posición del Estado nacional ante diversidad de costumbres, dialectos o lenguas y demás características particulares de las regiones, no ha de ser otra que la de velar por un desarrollo natural de las mismas.

      Itzulpenak, ordea, hemen proposatzen den «berezko garapen» hori puskatu egingo luke. Frankismoarentzat bi bekatu, eta guretzat bi bertute, ditu itzulpenak: batetik, hizkuntza guztiak balio berekoak direla frogatzen du, edozein eduki batetik bestera alda daitekeenez; eta bestetik, itzulpenaren bidez hizkuntza bat trebatu eta landu egiten da.

1964-68

Bost urte hauek bai emankorrak! Gerora arrakasta izango duten hiruzpalau egitamu eta elkargok hemen dute sorburua.

      Ikastolen hasiera 1917an jar badaiteke ere, Ikastolak mugimendu eta gertakari gisa 60ko hamarkadan indartu ziren, eta batez ere hamarkadaren bukaera aldera beren antolaketa propioa moldatu zutenean (Ikastolen Federazioa, eta beste).

      «Euskal Kanta Berria» 1962an abiatu zen Iparraldean Labegerierekin, eta 1965ean indartu Hegoaldean «Ez Dok Amairu»rekin.

      Euskararen batasunak 1964an hartu zuen Baionan gero 1968an Arantzazun izan zuen formulazioa.

      1966an jaio zen alfabetatze mugimendua, batez ere Rikardo Arregiren ekimenez.

      Euskal gaietan ariko diren bi argitaletxe eratu ziren 1968an: Txertoa eta Retanaren La Gran Enciclopedia Vasca.

      Produkzio editorialak gorako bidean dihardu: 48,4 titulu urteko ateratzen da. Urte hauetakoak dira Txillardegiren Huntaz eta Hartaz eta Gabriel Arestiren hiru «harriak». Harri eta Herri olerki-liburuarekin Arestik Espainiako Literaturako Sari Nazionala, «José María Iparraguirre» izenekoa, jaso zuen 1968an.

Jakin eta Olerti aldizkariak, 1969an, agintetik botea izan bezperan, debekatu egin zituen Fraga Iribarne Informazio eta Turismo ministroak.

Fraga legegile

Fragaren lege edo LPI deituraz ezagutzen da 1966an Estatu espainiarrak indarrean jarri zuen Ley de Prensa e Imprenta. Txikitan kristau-dotrina baino gehiago erabili behar izan genuen guk Fragaren legea biltzen zuen liburu hau, urte haietan editore-lanetan hasi berri ginenok. Oraindik nire liburutegian daukat liburu txiki eta potolo hura.

      Fragaren legea deitzen zaio lege honi, Manuel Fraga Iribarne Informazio eta Turismo Ministerioko (MIT) nagusia zelako garai hartan. Fraga 1962an egin zen Ministerio honen kargu, baina legea 1952an hasiak ziren lantzen, hain zuzen ere Arias Salgadok agintea hartu eta berehala.

      Aurrerapena ekarri zuen Fragaren legeak. Harritzekoa ere ez da. Ia 30 urte gerrako lege batekin bizi behar izan baitzuen bai prentsak bai liburuak. Lege berri honek aurretiazko zentsura ezabatu egin zuen. Zenbait eskubide formal aitortu egiten ditu, hala nola adierazpen-askatasuna inprimakien bidez, eta enpresa-askatasuna kazetaritzan eta editorialgintzan.

      Lege liberala bailitzan saldu zitzaigun, baina ez: ez da liberala, ezta gutxiago ere. Hirugarren bidea da edo, bestela esanda, erdibidean gelditzen da. Askatasun mailako aitorpen formal batzuk baditu, baina Gobernuak nahikoa helduleku beretzat gorde du. Liburuaren prozesua goitik behera kontrolatuz jarraitzen du: aurretiazko kontsulta zein depositua, enpresa-erregistroa eta, hortik aparte, nahi adina errepresio-mekanismo ditu horretarako.

      Aurretiazko zentsura desagertu egin dela lege honekin, esan dugu. Desagertu dena «zentsura» hitza dela esango nuke, eta ez zentsuraren mekanismoa. Obligaziozko aurretiazko zentsuraren ordez, orain aukeratu egin dezake editoreak: aurretiazko kontsulta, borondatezkoa; ala aurretiazko depositua, obligaziozkoa. Aldaketa inportantea da, baina ez esentziala.

      Esentziala, lege berri honekin ere, zera da, Estatuak bere eskuetan gordetzen duela edizioaren kontrola. Bi modutara ziurtatzen du kontrol hori, aurretiazko deposituaren bidez eta enpresa-erregistroaren bidez.

      Lehenengo modua, aurretiazko depositua da, bai. Aurretik kontsulta egin ala ez, liburua zirkulazioan jarri aurretik Administrazioaren eskuetan jarri behar da liburua. Honen esku dago delako liburu horren difusioa onartu ala ukatu.

      Kontrolaren bigarren mekanismoa (enpresa-erregistroa) ez da horren ikusgarria. Itxuraz ez da eskandalagarria, baina zitala da, gaiztoa. Nahi duen orok ezin du argitaletxe bat eratu eta liburuak publikatu. Ez dago enpresa askatasunik. Administrazioak onartu egin behar du enpresa hori. Horretarako dago enpresa-erregistroa. Sekulako arma da hau Estatuarentzat, berak erabakitzen baitu zeini argi berdea eman eta zeini ez. Hainbat editorial edo aldizkarik ezin izan dute onarpenik lortu modu natural batean funtzionatzeko. Horregatik jo behar izan dute horrenbestek elizaren babesera, esaterako. Beste argitaletxe batzuei urteak kostatu zaie baimena lortzea: 1968tik 1972 arte iraun behar izan zuen Txertoak baimena eskuratzeko. Politikoki enbarazu egiten zuten argitaletxe batzuei erregistroko zenbakia kantzelatu egin zitzaien, eta kitto. Hauxe gertatu zitzaien Donostiako Equipo Editorial (Lur argitaletxearen aurrekoa) eta Bilboko Zero editorial ezkertiei. Gauza bera egin zuen Fragak Jakin eta Olerti aldizkariekin.

Tranpa saduzeoa

Nazareteko Jesus ezpata eta paretaren tartean jarri nahi izan zuten saduzeoek. Galdezka hasi zitzaizkion. Edozein erantzun emango zuelarik ere, bere kontra aterako zitzaion. Eskaintzen den aukera pozoituta dagoenean, edozein irtenbide zeure kontra doakizunean, hori da tranpa saduzeoa.

      Norbaitek argitaletxea sortu eta erregistratu nahi zuenean, zergatik eta zertarako sortu nahi zuen enpresa hori galdetzen zioten Ministerioan. «Plan editorial» famatua azaldu behar zuen argi eta garbi, ongi zehaztuz asmoak eta programak. Alegia, kapitulu horretan deklaratu behar zuen lerro editoriala, zein gai erabiliko zuen eta zein ikuspegiz.

      Administrazioak egitamuaren berri jakite nahi hutsa dirudi, baina zer gertatzen da? Zuk tratatu nahi dituzun gaiak edo zure ikuspegia ez bada Administrazioaren gogoko, jai duela eskariak. Zein zen orduan editore izan nahi duenaren jokamoldea? Ahalik eta modurik zabalenean, kriptikoenean, abstraktuenean, disimulatuenean azaltzea plan editoriala, erregistro-zenbakia lortzearren.

      Nolanahi ere, lehen traba hau gainditu eta baimena lortu eta gero, argitaletxea ezin zen plan editorialean deklaraturiko muga haietatik milimetro bat ere mugitu. Zentsurak sekulako bijilantzia egin ohi zuen alor horretan ere. Nola jokatu behar zuen orduan argitaletxe ezkertiar edo abertzale batek? Egin nahi zuena deklaratuz gero, ezin baimenik lortu; baldintza horietan baimena lortuz gero, ezin bere gogoko produkturik eman.

      Ez al dago, hortaz, irtenbiderik? Arriskatzea izan ohi zen irtenbidea, 60ko eta 70eko hamarkadatan. Orduko konfliktibitatea ezagututa, erraz ulertzen da mila istilu sortzea argitaletxe eta Administrazioaren arteko harremanetan. Baina ez dira batere ezagunak. Edukien zentsuraren kasuak askoz ezagunagoak dira.

      Administrazioak enpresa-erregistroa eta plan editoriala nola erabiltzen zituen politikoki erakusteko kasu pare bat aipatuko dugu.

      Lehenengo dokumentua 1969koa da, erregistroaren erabilera politikoa antzemateko guztiz salataria. Cultura Popular Saileko zuzendari nagusia da Enrique de Carranza, eta Departamentuko asesoria juridikoari kontsultatzen dizkion puntuetako bi hauek dira:

1.— Inscripción en el Registro de Empresas Editoriales. Hay un grupo pequeño de empresas editoriales que por su hostilidad al Régimen debemos tratar de impedir su puesta a punto. Se puede denegar la inscripción por motivos de tipo formal o simplemente no contestar a su petición de inscripción en el Registro dejándolas indefinidamente en esta situación. Conviene saber cuál de las dos fórmulas deberíamos aplicar pensando en la posibilidad del recurso que pueden plantear los interesados.

2.— Cancelación en el Registro de Empresas Editoriales. La Editorial ZERO de Bilbao, consiguió su inscripción en el Registro de Empresas Editoriales porque en el programa editorial no figuraban temas sociales y políticos que es lo que, casi exclusivamente, han venido publicando. Entendemos que es posible cancelar la inscripción en el Registro por haber faltado gravemente a la verdad en los datos requeridos para su inscripción en el Registro. (AG/C).

      Lan editorialaren baldintza estuetan mugitzeko abila izan behar dela gero! Baimenik ez, egia esanez gero; egia ezkutatuz, berriz, kantzelazioa. Ez dago bide errazik.

      1975eko barne-txosten batean garbi formulatzen da hautakizunaren «tranpa». Akal, Fundamentos eta Ayuso argitaletxeen kantzelazioa da gaia. Urte batzuk lehenago kendu zitzaien erregistro-zenbakia Estela, Halcón eta Equipo Editorial argitaletxeei. 1960-70ean Auzitegi Gorenak erabilitako arrazoiketa bera erabiltzen da 1975ean ere:

Si la Empresa editorial hubiese expuesto en el plan general en lugar de conceptos ambigüos, su verdadero propósito de publicar obras de marcado carácter extremista y subversivo le hubiese sido denegada la inscripción, pero como lo ocultó desfigurando la verdad, debe cancelarse la inscripción que en otro caso no le hubiese sido concedido.

Aldizkarietan ere gaia da arazo

Argitaratzera zer eman eta zer ez eman, hori Administrazioaren esku dago. Bai liburuetan, bai aldizkarietan, eta berdin irratigintzan. Zentsurako aparatuaren bidez kontrolatzen du aginteak produktua. Baina zentsura azken orduko kontrol-mekanismoa da, testua moldatu ostean edo produktua fabrikatu ondoren exekutatzen dena.

      Administrazioaren kontrola lehenago hasten da, ordea.

      Produktu hori, liburu hori, aldizkari hori fabrikatzeko baldintzak ere Administrazioak jartzen ditu, argitaletxeen kasuan ikusi dugunez, enpresa-erregistroaren bidez, eta honen barruan «plan editoriala»ren bidez.

      Aldizkarietan ez dago edizio-planik. Hemen, «objeto» eta «finalidad» deitzen zaie; funtsean gauza bera da. Oso pasabide estua izaten baitzen hor Administrazioak jarri ohi zuena. Gizarte bizitzako hainbat alorretako gaiak erabiltzea debekatu egin ohi zitzaien aldizkariei. Edo hobeto (okerrago!): eremu jakin batzuk bakarrik aipa zitezkeen.

      Euskal aldizkariekin, gainera, politika are mugatzaileagoa izan du Administrazio frankistak. Baimena lortu nahi bazenuen ez idatzi politikaz, arazo sozialez, informazio orokorraz, goi-kulturako gai modernoez. Horien lekuan beste hauek jarri behar ziren: etnologia, folklorea, erlijioa, eta nahi adina sinonimo eta antzeko.

      Muga estuegiak ziren gaztearentzat, ezkerrarentzat, abertzalearentzat. Jakin aldizkaria da lekuko. Kultura, filosofia eta teologia tratatuko zituela deklaratu zuen Jakin-ek. Landu, ordea, 60ko hamarkadan gizarteak bizi zituen arazoak lantzen hasi zen, ausart xamar, eta bai zentsura jasan ere. Arazo berezirik gabe gai horiek paso librea zutela uste eta, gu animatuta aurrera. Eta halako batean, 1969ko abuztuan, erregistroko inskripzioa kendu egin zioten aldizkariari, baimendu gabeko gai-eremutan muturra sartzearren. Alcalá de Henaresko artxiboan, aldizkarien sailean ikertzen nenbilela, paper-mutur bat aurkitu nuen, 1968koa, Jakin-i zegokion dosierrean: «darles cuerda para que ellos mismos se ahorquen». Zer zen «soka» hori? Jakin urkamendira eraman zuena geure gai-esparrutik ateratzea izan zen. Lasai ez, baina libre xamar ari ginen gu sozialismoaz, marxismoaz, nazio-arazoaz, arazo sozialez. Arriskatu egin ginen, eta erori. Frankismoan, azken ordura arte, gaiak jorratzeko baimena kontrolpean zuen aginteak, batez ere zenbait gai librean jorratzea. Nork lor zezakeen gai hauek tratatzeko aldizkari-baimenik? Euskal aldizkariok ez, behinik behin.

      Neuk zuzenean bizi izan dudalako, aldizkariaren zuzendari gisa eta AGAn inbestigatzaile gisa, kontatu dut horren luze anekdota. Baina aldizkari guztiek nabigatu behar izan dute Eszila eta Karibdis hauen arteko pasabide estuen artean. Hona kasu pare bat:

      1962an, Zeruko Argia-k berrabiatu nahi duenean, Iruñeko delegatuak, Jaime del Burgok, espreski debekatzen dizkio gai politikoak:

...comprometerse a no mezclarse en asuntos y aspectos de orden meramente temporal, y, sobre todo en asuntos políticos que pudieran afectar a la unidad nacional.

      Franco hil eta gero ere lepo beretik du burua Administrazioak. Goiz Argi-ri gai politikoak sartzea debeka diezaiola eskatzen dio Donostiako delegatuak Prentsako asesoria juridikoari:

Esta Delegación Provincial considera que, teniendo en cuenta el objeto y la finalidad de la publicación y el carácter conflictivo que últimamente presenta, no debe autorizarse la inserción de temas políticos.

      Gai murriztapenarekin «jokatu» behar izan dute aldizkariek frankismo osoan. Euskal Herrikoak, eta besteak. Euskal aldizkariek, gainera, badute beste oztopo bat: frankismoak ez diola estatus kulturalik onartzen euskarari, alegia. Gauza bat da euskara gai apaletan erabiltzea, gai erlijiosoetan, gai etnikoetan, eta beste bat goi-kultura, zientzia, filosofia euskaraz idatzi nahia.

      Jesuiten Mensajero del Corazón de Jesús aldizkariak Deya izeneko gehigarri bat atera nahi du euskaraz. 1960an gaude, eta oso atzean gelditu dira (ustez) protofrankismoko urteak. Aldizkariaren zuzendari izango denari MITeko goi-kargu den Adolfo Muñoz Alonsok idazten dio euskararen erabilera gai erlijioso herritarretara espreski mugatu beharra azalduz. Alturako gaietarako alturako hizkuntza behar da, espainola:

No le oculto que entra en mi propósito estudiar la fórmula que lleve a la conclusión de una autorización en lengua vasca, siempre que los temas tratados en este Suplemento sean exclusivamente religiosos populares y que en lo que pudieran considerarse temas de más alto alcance teológico vayan acompañados en la lengua nacional.

Ez omen dago zentsurarik

Gandiagak kontatzen du nola haserretu zitzaizkion behin Delegazioan berak «zentsura» aipatu zuenean. 1966ko Legearen ondotik ez omen dago jada zentsurarik. Egia da, formalki.

      Hitza ezin da aipatu. Baina errealitatea lehengoaren antzekoa da, kontrolaren aldetik. Teorian bakarrik desagertu da zentsura. Borondatezko kontsultatik pasa ala pasa gabe, aurretiazko deposituan liburua uzten denean, Administrazioak nahi duena egin dezake liburu horrekin, publikoaren eskuetara iritsi aurretik. De facto, kontrolak lehen bezalaxe jarraitu zuen.

      Miguel Cruz Hernández-en iritziak badu pisua izateko motiborik. Liburuaren zuzendari izan da Ministerioan trantsizioko urteetan. Berari tokatu zitzaion, hain zuzen ere, Fragaren legea desmontatzea, 1977an. Zentsura frankistari buruz Amsterdamgo Unibertsitatean izan genuen Kongresu batean honela esan zuen berak:

La ley de Prensa e Imprenta suponía el desmantelamiento del sistema de censura de libros, pero la 'consulta voluntaria' dejaba abierta la puerta a su existencia práctica.

      Nork esaten duen kontuan izanda, asko esatea da. Baina honek esan gabe ere ez al genekien ba egiazki ere horrelaxe izan zela?

      Azken batean, Fragaren legeak aldatu duena ez da hainbeste. Zentsura eta kontroleko aparatu guztiek indarrean diraute, hori da egia.

Txosten politiko-sozialak

Arma bat ezin da edonoren eskuetan utzi. Horrela pentsatzen bide zuen frankismoak edizioari buruz. Argitaletxe baten edo aldizkari baten buruzagitzan, ekipoan, zeintzuk dauden jakin beharra dago. Kide sortzaileen edo promotoreen izenak baimen-eskariarekin batera entregatu behar ziren Ministerioan.

      Argitaletxe zein aldizkarien historiak miatu ditudanean Alcaláko eta Madrilgo artxiboetan, makina bat txosten informatibo aurkitu dut pertsonei buruzkoak. Garai batean «txosten politiko-sozialak» deitzen zitzaizkien. Ia sistematikoki biltzen ziren, susmagarri zen edo izan zitekeenen bat tartean zegoen bakoitzean. 60ko hamarkadaren bigarren aldian (eta gero), nahiz eta jokabidea ez den oso «legezkoa», etengabe praktikatu da.

      Zein den informatzailea? Frankismoan zehar iturri bat baino gehiago dago: alkateak, Falangea, Guardia Zibila, Polizia Nazionala. Azken urteotan Barne Ministerioaren egitekoa zen hori, ikusten denez. Lehen ere aritu izan gara horretaz.

      Azken urteotan promotoreen joera politikoaz edo ideologikoaz bakarrik interesatzen ziren agintariak. Baina ez zen berdin protofrankismoan: txosten haietan «susmagarriaren» alderdi oro aipatu ohi zen, politikoa, ideologikoa, noski; baina baita familiarra, soziala, sexuala ere. Txosten positiboak ere badira; gutxienak, hori bai.

      Txosten horietako pasarte gutxi batzuk aldatuko ditugu hona:

EMETERIO ARRESE BANDUER, 1951:

Es de buena conducta moral, pública y privada; con anterioridad al G.M.N. estaba conceptuado como republicano y durante el mismo no tuvo actuación en favor ni en contra de la Causa Nacional. Actualmente no se le notan actividades contrarias al Régimen y está considerado INDIFERENTE al mismo. (Gipuzkoako Gobernadore Zibila, 1951-11-04)

JON ETXAIDE ITARTE, 1951:

Persona de buena conducta en todos los aspectos. El G.M.N. (Glorioso Movimiento Nacional) le sorprendió en esta capital, no habiendo evacuado ni tomado parte alguna en favor de los rojo-separatistas. En la actualidad no se le conocen actividades políticas de ninguna clase pero consta que fue sancionado con 5000 pesetas pasando a disposición del Juzgado por impago de la misma, como consecuencia de poseer propaganda contraria al Régimen. En el año 1948, fue sancionado con 1000 pts. por haber celebrado una comida en el Bar del barrio de Zubierta (sic), a la que concurrieron más de 30 comensales sin la correspondiente autorización. (Goardia Zibila, 1951)

TXOMIN AGIRRE, 1954:

El autor (de Kresala) de sobra conocido en esta región se distinguió por sus ideas carlistas y españolas. (Donostiako MITeko delegatua, Felipe de Ugarte, 1955-05-05)

ESTORNES-TARRAK, 1966:

(Bernardo y Mariano) estuvieron exiliados en Venezuela, donde adquirieron aquella nacionalidad, si bien a su regreso a España optaron nuevamente por la nacionalidad española... Hace 4 años, pertenecieron a un grupo de individuos que bajo el título 'Intelectuales de la Academia Errante' tenían por norma reunirse periódicamente en distintos lugares con el pretexto de establecer coloquios sobre diversos asuntos predominando los que atañían al problema del Pueblo Vasco. Este grupo lo formaban personas de distintas ideologías políticas pero todos desafectos al Régimen.(...) Los informados son de arraigada ideología separatista vasca y ya con anterioridad al GMN (Glorioso Movimiento Nacional) estaban encuadrados en sociedades y organizaciones de matiz netamente nacionalistas, y precisamente por su incompatibilidad con los postulados del actual Régimen español, emigraron a Venezuela. (Poliziako komisario nagusia, 1966-11-04)

PATXI UNZURRUNZAGA, 1966:

...es persona de buena conducta en todos los aspectos, careciendo de antecedentes desfavorables en los Archivos de esta Comisaría (Sn.Sn.). Con anterioridad al GMN era simpatizante del nacionalismo vasco, sin embargo no actuó en favor de los rojo-separatistas ni evacuó de Zarauz. En la actualidad no se le controlan actividades de ninguna índole contrarias al Régimen. (Donostiako komisario nagusia, 1966-09-19)

LUIS M. JIMÉNEZ ABERASTURI, 1967:

Conceptuado en el aspecto político como separatista vasco y desafecto al Régimen. Hijo del propietario de la Librería Easo, frecuentada por elementos nacionalistas, especialmente clero. (Donostiako komisario nagusia, 1967-01-24)

VICTORIANO LUIS MICHELENA ELISSALT, 1967:

...observa buena conducta moral pública y privada, sin que en la actualidad se le controlen actividades políticas. Es hombre de una gran cultura y su mayor actividad la ha dedicado al estudio de las lenguas. Es académico de la lengua vasca, y miembro del Seminario Julio de Urquijo. (Donostiako komisario nagusia, 1967-01-24)

JOSE LUIS ZUMETA, 1967:

...observa buena conducta moral y en cuanto a actividades políticas sólo se ha controlado que en pasado año fue uno de los firmantes de un escrito dirigido por artistas, literatos, etc. segun ellos agrupados en lo que llaman la Escuela Vasca, dirigida al Excmo. Sr. Ministro de Juticia, solicitando la libertad del pintor Agustín Ibarrola Goiecoechea. Tiene antecedentes en estos archivos de haber sido denunciado por la Guardia Municipal por saltar en unión de otro por encima de un automóvil que estaba aparcado, aunque sin producir daños, pasando al Juzgado Municipal. (Donostiako komisario nagusia, 1967-01-24)

GABRIEL ARESTI SEGUROLA, 1968:

...es persona de buena conducta en todos los aspectos. Políticamente, se le considera INDIFERENTE a los principios fundamentales del Movimiento. Le sorprendió el Alzamiento Nacional en esta capital, y debido a su corta edad, no tuvo participación alguna, careciendo actualmente de actuación política. (DGS. Bilboko poliziburu nagusia, 1968-11-26)

ANTONIO ZAVALA, 1968:

El R.P. Zavala, Jesuíta, es persona de toda confianza cuyos antecedentes políticos son de adhesion al régimen. Persona estudiosa y dedicada al estudio de la lengua vasca, su editorial AUSPOA es de gran arraigo popular no habiendo presentado nunca ninguna dificultad de tipo ideológico. (Felipe Ugarte, Gipuzkoako delegatu probintziala, 1968-09-20)

JOSE LUIS ALVAREZ ENPARANTZA «TXILLARDEGI», 1969:

Jose Luis Alvarez Emparanza «Chillardegui», ingeniero, natural de Zarauz (sic) (Guipúzcoa), que es uno de los creadores del movimiento separatista-vasco ETA, y uno de los dirigentes de más prestigio de dicha francción, junto con Madariaga y Benito del Valle. Según noticias confidenciales, «Chillardegui» ha estado en Argel y en la actualidad se encuentra en Bayona (Francia), junto a otros elementos de ETA». (Guardia Zibilaren Zuzendaritza Nagusia, 1969-09-17)

IBON SARASOLA ERRAZKIN, 1969:

...Procede de familia adicta al Régimen actual, pero él desde que fue directivo del Club Barandiaran, se desenvuelve en un ambiente progresista y de clara desafección al Movimiento Nacional; está considerado de filiación Eta-berri y Frente de Liberación Nacional (sic). (Donostiako Polizi Komisaldegia, 1969-12-12)

RAMON SAIZARBITORIA ZABALETA, 1969:

...De familia nacionalista, el informado está considerado como enemigo acérrimo del Régimen, encuadrado en Eta-Berri y en el Frente de Liberación Nacional (sic); asiste a la manifestación separatista en esta Ciudad el 16-1-66. El círculo de amistades en el que normalmente de mueve es de su misma filiación política y aunque no se le conocen hechos concretos, se le supone elemento muy activo. (Donostiako Polizia Komisaldegia, 1969-12-12)

LEOPOLDO ZUGAZA FERNANDEZ, 1975:

Buena conducta, carece de antecedentes. (...) A pesar de considerársele como adicto al Régimen actual, se le ha visto inclinado hacia el partido separatista (sic) vasco, teniendo trato con personas de ideología sospechosa, suele hacer uso del turismo propiedad del sacerdote D. Jesús Astigarraga Bizagirre (sic) (...) con el que ha hecho varios viajes incluso hasta el extranjero, Francia. Sus familiares más allegados son de buena conducta en todos los ordenes, de ideología derechista y considerados como afectos al Régimen actual. (Durangoko Guardia Zibila, 1975-03-12)

SANTI ONAINDIA BASETA, 1976:

...se participa que con posterioridad al 21-5-69 en que se informava (sic) del mismo con motivo del depósito del libro titulado «Uda Berri» no aparecen otros antecedentes en los Archivos de esta Jefatura. Según informe de la Guardia Civil de Amorebieta en escrito 15 del actual, el citado obserba (sic) buena conducta en todos los ordenes, carece de antecedentes politico-sociales, siendo su grado de adhesion al Glorioso Movimiento Nacional y Régimen actual indiferente. (DGS. Bilboko poliziburun nagusia, 1976-05-28)

      Han eta hemen, liburu eta argitaletxeen txostenetan bildu ditudan izen batzuk jarri ditut. Lagin bezala balio dutelakoan. Diskrezioa lagun, beste zenbaitena ezin da hemen jarri ere egin. Eta askorena, beste guztiena, ez dut aurkitu ahal izan.

      «Diskrezioa lagun» esan dut eta halaxe da. Kasu askotan bizitza pribatuko informazioa azaltzen da txostenetan: ezkontzatik kanpoko harremanak dituela, pederasta dela, edan egiten duela, emaztearen kontura bizi dela, eta horrelakoak.

Europara Espainiatik barrena

Euskal Herriak eduki baduen bokazio europarra, edo herrien Europarekiko jaiera, edo Euskal Herria/Europa zuzenean lotzea..., hori guztiori begi txarrez ikusi izan du zentsurak.

      Zentsuraren jarrera ezkorraren lehen lekukotasuna 1965ean aurkitu dut nik. Euzko Ixendegi/Nombres personales en Euzkera liburua dela eta. Elkarlanean osaturiko liburua da: liburuari izena ematen dion Arana Goiriren artikuluaz gain bederatzi lagunen artikuluak dakartza. 19 zenbakidun zentsoreak dioenaren arabera «forman el libro un conjunto de temas variados: Filología vasca, descripción geográfica, historia política de algunas regiones vascas, arenga pro conservación del vascuence». 19 zenbakia duen zentsorea Antonio Albizu da. Honen ustetan, debekatu egin behar da liburua. Hona bere irakurketa:

En las páginas 58 y 59 el autor quiere derivar de las razones históricas, biológico-racistas y lingüísticas hacia la invertebración directa del país vasco con Europa. Esto mismo lo hace exprofeso en el artículo titulado HACIA EUROPA que comprende las páginas 68 y 69. Y el artículo que comprende las páginas 82-84 con motivo del panegírico de un célebre vasco, plantea el problema de régimen especial de Alava y busca la propaganda para la recuperación del régimen perdido por Vizcaya y Guipúzcoa con motivo del levantamiento nacional.

El artículo HACIA EUROPA, páginas 68 y 69 debe eliminarse totalmente. Deben también suprimirse lo señalado en las páginas 58 y 59 y 83.

      Harritzekoa da nola ez den ezabatzen Arana Goiriren artikulua. Artikulu horrek hain zuzen, guztiz debekaturik dauden euskal «izen separatistak» proposatzen ditu. Lan politikoetan jarri du zentsoreak bere begia, begi zorrotza. Hiru artikulu dira, zehazki: herrien Europaren ikuspegia defendatzen dutenak bi; eta hirugarrena, Arabako foruen defendatzaile zen Ruperto de Urquijori egiten zaion omenaldia. Besteetan tatxadurak egiten ditu, baina artikulu batentzat bakarrik proposatzen du zentsoreak erabateko debekua, Hacia Europa izenekoarentzat. Arrazoia? «Rechazado por su postura de vincular al pueblo vasco con Europa directamente y no mediante el Estado Español».

      Aberrien Europaren barruan Euskal Herriak bere habia eduki dezakeela uste duelako ukatzen da Jean Louis Davanten Nekezari euskalduna argitara ematea, 1971n. Antonio Albizuk proposatu eta Antonio Barbadillok sinaturiko txostenak honela dio:

(...) Esto daría lugar a que las siete provincias vascas pudieran unirse dentro de ese contexto (la Europa de las Patrias), unificando todas sus actividades.

      Hurrengo urtean Xabier Mendiguren Bereziartuk ateratako Europako Ezker Berria (1972) liburuak ere arazoak izan zituen arrazoi berberagatik. Huskeria bategatik, azken batean. Liburu honen sarreran esaldi hau jarri zuen autoreak: «Norbaitek 1971ko Euskal Herri honetan, lantxo hau zertara datorren galdegin baleza, Europaren zati bat garela ez ahazteko eskatuko genioke».

      A zer nolako ondorioak ateratzen dizkion pasarte honi zentsoreak!:

(...) pretende presentar al Pueblo Vasco como algo que por sí mismo pertenece a Europa y no a través de España.

      Jose Lasaren Euskal Ikasgu edo Unibertsitateaz (1976) liburuan ere ikuspegi bera kritikatzen du zentsoreak:

Rehuye hablar del entroncamiento con España y habla del País Vasco como un pueblo que tiene derecho a ser directamente pueblo de Europa.

      Dirudienez, moral katolikoarentzat bezalatsu, bi eratako bekatuak daude zentsurarentzat: egin egiten diren ekintza gaiztoak eta egin gabe uzten diren ekintza onak. Biak dira bekatu. Euskadi/Europa bikotearen kasuan ere halatsu. Euskadi/Europa ezin da aipatu ere egin Espainia tartean sartu gabe. Gogoan dut Martin Ugaldek Txillidari egin zion elkarrizketa liburuari (Hablando con Chillida, escultor vasco, 1975) zentsoreak nola kritikatzen dion Txillidari bere espainiartasuna ez aitortzea: «Omisión clara de Chillida de ser español al expresar su nacionalidad 'vasco y europeo'«.

Zentsura txaloka!

Txistua jo bakarrik ez du egiten zentsurak. Txalo egiten ere badaki. Zer txalotzen duen, hori besterik da. Ez zait iruditzen interesbakoa ikustea zentsurak positiboki zer baloratzen duen.

      Hizkuntza da batzuetan, eta pentsaera edo ideologia beste zenbaitetan. Edo biak, hizkuntza eta ideologia.

      60ko hamarkadaren bigarren aldira arte aurki ditzakegu hizkuntz balorazioak. Hortik aurrera, apenas. Balioztapen ideologikoak, aldiz, noiznahi.

      Eman ditzagun labur-labur adibide batzuk:

PERU LEARTZA'KO (1959):

Como la literatura vasca —nos referimos a la escrita en vascuence— ha sido cultivada hasta ahora principalmente por eclesiásticos, y, por ello la mayor parte de las novelas de dicha literatura han sido de color 'rosa', choca esta clase de obras; pero, por otro lado, esta novela, precisamente por ello, supone en cierto modo un avance, y creemos que será bien recibida por los amantes 'objetivos' de la literatura. Por lo que se refiere al estilo, esto es, al vascuence que se emplea en la obra en cuestión, merecerá elogios de todos los 'antisabinianos'...

EZKONTZA GALDUTAKO BERTSOAK-1 (1962):

Está escrito en un vascuence limpio y su contenido es totalmente moral.

MALENTXO ALARGUNA (1962):

La Colección 'Auspoa», editora de este libro, se dedica a la publicación de sus libros en un vascuence puro y libre de neologismos separatistas y todos sus temas tratados (sic) con gran españolismo...

KURLOIAK (1962):

No existe en dicho libro nada improcedente estando escrito en un vascuence popular...

EUSKAL MUTILLAK ARMETAN (1962):

Se recogen narraciones de la segunda guerra carlista de labios de veteranos de la misma y constituye un magnífico testimonio de lo que era el sentir vasco antes de que perturbaran las ideas separatistas.

NERONEK TIRAKO NIZKIN (1964):

El vascuence que se usa en la novela es el castizo del pueblo, y, consecuentemente, se halla desprovisto totalmente de neologismos y giros más o menos político-modernistas.

      Urte batzuk geroago, 70eko hamarkadan epaitzen dituzten liburu ideologikoetan, abertzaletasunaren arazoa ez denean noski, badirudi eskuzabalxeago jokatzen duela Madrilgo zentsurak. Badirudi, diot, zeren eta jakin ez baitakit. Delako eskuzabaltasun horretan ez dakigu zerk eragin duen, marxismoaren gaiarekiko lasaitasunak, marxismoaren kritikaren edo marxismo kritikoaren onarpenak, liburu hauetako askoren tramitazioa Madrilen egiteak (Jakin-ek esate baterako), edo despisteak, auskalo! Bitxiak gertatzen dira azken urte hauetako balorazio-mota batzuk: «Mendebaldeko mentalitatea», «mentalitate ortodoxoa». Ortodoxia hori ekonomikoa ere bada, inkluso.

      Hona zenbait adibide:

MARX ETA ERLIJIOA (1971): Ofrece una mentalidad netamente cristiana.

MARXEN MARXISMOA (1971): Mentalidad occidental, no comunista.

ERLIJIOA HAUZIPEAN (1972): Están realizadas con mentalidad ortodoxa.

KULTURA ETA FEDEA (1972): Dentro de la ortodoxia.

MARX ETA NAZIOA (1972): Mentalidad occidental, no comunista.

USAREN AGINTARITZA... (1973): Ortodoxia económica occidental.

HERRIAREN LEKUKO (1972): Está elaborado por una mente occidental.

KULTURA PROLETARIOAZ (1973): Creo que resulta positivo, sobre todo por sus referencias concretas al Pueblo Vasco donde se están expandiendo estas corrientes marxistas.

KOLAKOWSKI (1972): En conjunto resulta positiva la obra, ya que, junto al criticismo del propio autor, se presenta la crítica del marxismo por los compiladores del libro.

MARX ETA JESUS EUROPAN (1975): Resultando como tesis las posibilidades de una auténtica religión cristiana entre los intelectuales, posibilidades que no dejan de ser positivas. La obra resulta así apologética.

Ipuin jatorrak? Zentsurarentzat ez

Ramon Zulaikak 1968an atera zuen Ipui jatorrak/Cuentos liberales liburu elebiduna. Zentsurak ukoa eman eta bahitu egin zuen.

      Liburu konfliktiboetan ohikoa denez, bi zentsorek irakurri zuten liburua. Eta biek erabaki zuten denegazioa. Lehenengoak (ezin da irakurri sinadura), bi arrazoirengatik ikusten du salagarri: euskal ideologia separatistaren propaganda egiten omen du, eta Espainiako Armada mespretxuz tratatzen omen du. Bigarren zentsorea Antonio Albizu da, eta honek salakuntza barik denegazioa proposatzen du, lehen motiboagatik bakarrik.

      Erabakia hartzen duena, azken batean, Antonio Barbadillo da, Saileko nagusia. Honek ez daki oso ondo zer ebatzi, aurretiazko sekuestro administratiboa, ala agintari zibil zein militarrei salakuntza.

      Nik dakidala, Fragaren legearen ondoren euskal liburu bati egin zaion lehen bahimendua da. Lege berri honen arabera Antonio Barbadillok bere arrazoiketa nola antolatzen duen ikusteak badu axola:

Dos aspectos fundamentales hay que señalar en la presente colección de cuentos:

a) Exaltación de lo vasco, con una presumible intención —si bien velada— de destacar la ideología separatista vasca (Acotaciones de páginas 31, 32 y 42).

b) Ofensas al Ejército, a través de una irónica y despreciativa descripción de escenas castrenses en los cuentos titulados 'Los reclutas' (pág. 42 y siguentes), y en menos grado 'La dura prueba' (pág. 139 y siguientes).

Aunque señalamos, a éste efecto, las acotaciones de páginas 49, 59, 61, 65, 145, 153 y 155, el sentido ofensivo y despreciativo se deduce del contenido general de los cuentos, a través de su espíritu irónico.

Calificación:

a) A nuestro criterio del apartado a) no deducimos la existencia consistente del delito de propaganda ilegal del artículo 251 del Código Penal, por no reunir entidad suficiente.

Sí por el contrario estimamos la existencia del delito previsto en el Artículo 165 bis b) del mismo Cuerpo legal por atentarse contra nuestra legislación fundamental, al violarse el principio IV de la Ley de Principios del Movimiento que establece que la unidad entre los hombres y las tierras de España es intangible.

b) Respecto a este segundo apartado, existe la comisión del delito previsto y sancionado en el artículo 317 del Código de Justicia Militar que hace referencia a los que por escrito, o de palabra... injurien u ofendan —clara o encubiertamente— a los Ejércitos o Instituciones, Clases, Armas o Cuerpos determinados.

Conclusión:

Procede impedir la difusión de la presente publicación, a través de Secuestro previo administrativo, o mediante denuncia correspondiente a las Autoridades —civil y militar— pertinentes.

      Zer gertatu zen gero?

      Sekuestroa agindu zen, har zitezkeen neurri judizialen aurretik, eta ale guztiak Zarauzko Itxaropena inprimategian gelditu ziren dira hilabetetan.

      Salakuntzaren ondorioz, Donostiako epaile dekanoak ez zuen bahimendua ebatzi eta Jurisdikzio Militarrari utzi zion arazoa. Eta honek, azkenean, Armadaren aurkako irain horiei ez zien halako garrantzirik eman, eta banatzeko libre gelditu zen, atzenean, liburua.

      Zentsurak tribunalek baino estuago jokatu zuen.

Beste Izakia: hiru arrazoi aurka

Antonio Albizuk 1969ko hasieran irakurtzen du Xabier Kintana gaztearen Beste izakia liburua eta zenbait pasarte ez zaizkio gustatzen. Hiru motibo, eta hirurak arras diferenteak, dira zentsorearen gogoz kontrakoak: amodio kontua; euskalduna eta espainola bereiztea; eta Errusiako elkarbizitza aupatzea.

      Eleberriaren argumentua kontatu ondoren, zertan ez datorren bat azaltzen du zentsore-irakurleak:

Dentro de este esquema completamente irreprochable intercala escenas de amor con expresiones demasiado groseras en las páginas 31, 55 y 56. En las páginas 39 y 57 quiere distinguir al vasco del español y en la página 69 elogia la convivencia reinante en Rusia.

Exceptuado lo marcado en las páginas susodichas: 31, 39, 55, 56, 57 y 69 PUEDE AUTORIZARSE.

      Jakina da zentsoreak proposamena bakarrik egin dezakeela. Erabakia ez du berak hartzen ahal. Arkatz gorriz markatua nagusiari frogatzeko, gaztelaniara itzuli ditu pasarte «madarikatu» guztiak. Hori, bai, hori bere zeregina da.

Zentsoreak itzultzaile

Administrazioak ez du erraz asmatzen itzulpen kontutan. «Drogarik gabe atsedenik ez» izan da azken hilabete hauetako kasu sonatua. Lehenago, 1978an, Espainiako Konstituzioa indargabeturik gelditu omen zen euskaraz.

      Baina hemen eta orain ez gara ari itzulpen ofizialez. Baizik eta zentsoreek, kontrolaren barneko funtzionamendurako, egin ohi zituzten horietaz. Luzaroan inork ez ditu ezagutu. Kasu gutxi batzuetan izan dugu haien berri frankismoaren garaian, epaiketaren bat gertatzen zenean edo.

      Egia da eta azpimarratzea komeni da: euskal zentsoreek erdaldunek baino indar handiagoa dute. Erdaldunek ez duten indar erantsia dute, eurek dutelako testu mailan azken hitza. Ez erabakian baina bai testuaren interpretazioan. Hau da, beraiek bakarrik dakite euskaraz. Beraien hitza azken hitza da.

      Zenbait testu konfliktibo tarteko, txostena egiteaz gain, frogarako, zatirik puntakoenak-edo itzuli egin ohi zituzten.

      Frankismoaren lehen urteetan autoreak berak itzuli behar zuen, puntarik puntara, bere euskarazko lana. Euskaraz zekiten zentsoreak jarri zituztenean «kendu» zitzaien lan hori.

      Liburu gutxi batzuk aurkitu ditut osorik itzulita. Gehienetan pasarte istilutsuak bakarrik itzultzen zituzten, zentsoreak proposatzen zuen ebazpen negatiboaren froga erabakia hartu behar zuen nagusi hierarkikoaren begien aurrean jartzeko.

      Itzulpen txar batek liburuaren debekua ekar zezakeen, edo sekuestroa, eta, zergatik ez, autorea auzitara eramatea.

      Horrelaxe, juizioaren mehatxupean, ibili zen Jon Gotzon Etxebarria, Bizkaiko Delegaziorako zentsura egin ohi zuen Madinaren itzulpen txar bat medio. Etxebarriak berak kontatu zigun. Luzea da aipua, baina ñabardura bitxiz josia dagoenez, bere horretan emango dugu:

Oraintxe kontatuko dizut Madina edo dena delakoarena: Liburu hori zela eta Faustino Ramos (Bureba hil zen eta morroi hau etorri zen ordez) delegatuak dei egin zidan bere despatxura: 'que en el prólogo del libro hacía apología del terrorismo y me iban a hacer un juicio'. Nik ezetz zigorra gabe saria merezi nuela: liburua atera, gastuak egin, legepean jarri eta epaikariaren erabakia (liburuaren sekuestroa) onartzen banuen zintzo zintzo dena haren eskuetan utziaz, ohorea merezi nuela, ez besterik. Hura gero eta gogorrago. Azkenean eskatu nion hitzaurrearen itzulpena erakusteko, ez nintzela bat ere fiatzen. Erakutsi zidan eta dena atzekoz aurre itzulia... apropoz, nire ustez. Esaterako, hitzaurrearen bukaeran EUSKERATZAILEAK ipini banuen erdarazko itzulpenean horrelaxe hasten zen: A TODOS LOS AMANTES DEL VASCUENCE... eta gero aldaketa arriskutsuagoak.

Ekin eta ekin ea nor zen itzultzailea. Hark ordea esan gura ez: 'mire yo tengo muchos amigos en Bilbao que saben bien vascuence. Y como no hay traductor oficial para el vasco aquí en Infor. y Turismo, yo recurro a ellos de vez en cuando'.

Juzgadura joan zen gauza eta nik itzulpen bat egin nion azpimarratuta, euskarazkoa eta itzulpena ere bai eta zenbakiz adierazita zein hitz zetorren beste batekin, euskal hiperbatona dela eta. Onartu zidaten juzgaduan. Baina nik susmo nuen nor zen itzultzaile hura eta itzelak esan nizkion beragatik Ramos horri... Efektua egin zuen. Ni Bilbon negoen ostatuz eta non diostan etxekoandreak: apaiz bat giputza (ezaguna zuen berak eta) etorri da zugatik galdezka, urlia, zurekin nahi duela hitz egin. Nik Ramos hari ez nion izenik aipatu; baina 'berbera' etorri zitzaidan bila. Ni egun hartan Gasteizen nengoen. Ramos horrek esan bait zidan Euskaltzaindira eskatu zuela itzulpen berria dudatik ateratzeko eta nirea lakoxekoa bota ziotela. Nik Euskaltzaindiaren batzarrean Gasteizen galdetu eta ezetz inork ez zuela halako itzulpenik eskatu. Agiri bat eman zidaten; fotokopia atera eta Ramos hari bidali nion, margenean hauxe idatzita: el octavo no mentir. Min labanekoa iruditu zitzaidan tipo hura. Zera esan zidan: 'bueno ya veo que su traducción es correcta y entonces solo se incluye esa en el juzgado; así que la otra está donde tenía que estar, en la papelera'. Baina juzgaduan nirearekin batera beste aldrebeskeri hura ere agertu zen karpetan. Handik egun batzuetara polizia inguratu zen San Antonera eta nigatik galdezka. Eskerrak topa zuten mutilak, arin konturatu zen nondik zetorren gauzea, despista zituela. Ramos haren gauzak, nik uste. Ez nion bat ere barkatzen; guzurra bazen, guzurti esaten nion, eta perifrasis eta metafora gabe dena. Fama txarra ipini zidan handik agertzen ziren beste euskaltzale batzuen artean. Ez noa izenik ematen... idatziz. Gauzak ez dira batzuk uste duten bezain urregorrizkoak gure artean.

      Jon Gotzon Etxebarriaren testu honetan Euskaltzaindia agertzen da itzultzaile gisa. Azken aldian gero eta sarriago hartu ohi da bide hau. Baina kasu, gehienetan itzulpen eskalea ez zen Administrazioa izaten, zentsura jasaten zuen «biktima» baizik, zentsoreen eta hauen konfiantzazko lagunen itzulpenek ez zutelako testuarekiko leialtasuna bermatzen. Liburuetan baino gehiago prentsan gertatu zen hori, istilu gehienak ere aldizkarietan ematen zirelako. Arbitroarena-edo egin ohi zuen holakoetan Euskaltzaindiaren itzulpenak.

Dinamika dinamita bihurtu zuten

1969ko irailaren 11n Diario de Navarra-n artikulu bat agertu zen, edo hobe esan «saski naski» bat, Elsa Scheelen-en argitaraketaren notizia, Lur-en promozio gutun bat eta Gernikako arbolari buruzko albiste bat.

      Egun gutxitara, Guardia Zibilak ohar informatibo bat bidaltzen du MITera. Oharrarekin batera Txillardegiren txosten politiko-soziala dator, eta artikuluaren itzulpena.

      Itzulpen hau txarra da, txarra eta gaiztoa. «Eta abar» «y una rama» da itzultzaile horren arabera, adibidez. Gaiztakeria beste honetan ikusten da:

LUR-ek euskal irakurle guziengana heldu nahi du, eta betiko publikoren indiferentzia dinamika gazte batez hautsi.

Lur quiere captar a todos los mejores vascos y la indiferencia de siempre del público convertirla en dinamita. (Nik azpimarratua).

      Ez da goxoagoa Baleren Bakaikoaren Euskadiko dependentzia ekonomikoa (1977) liburuari egina. Bat-batean eta ustekabean hara non Baleren Bakaikoak armetara deitzen duen, Espainiaren batasunaren aurka.

Gure herriaren askatasuna posibleago izango litzateke Euskal Herria Europan integratuko balitza, ekonomi aldetik guttienez. Europako langileriari erakusten badiogu geure askatasunaren jabe nahi dugula izan eta langileria hori prest badago guri laguntzeko bere harmaz, grebaz, zalantzarik ez legoke greba honen ondorio ekonomikoak Espainiako erresumak segituan sentituko lukeela eta behartua litzatekeela zenbait postura definitzera euskaldunei buruz.

La libertad de nuestro pueblo sería más posible si Euskalerria se integrara en Europa, al menos en lo económico. Si les hacemos ver a los trabajadores de Europa que queremos ser dueños de nuestra independencia y si el cuerpo de trabajadores europeos está dispuesto a ayudarnos mediante armas, huelgas, está claro que España sentiría el malestar y se vería obligado a definir su postura respecto a los vascos.

Itzulpenen antologia

Exhaustiboa izateko batere asmorik gabe, lagin gisa zenbait froga azaldu nahi ditugu.

      Batzuetan intentzio txarra ikusten da gaztelaniazko itzulpenetan, eta beste askotan, gehienetan agian, ezjakinkeria, ez dutela zentsoreek gure hizkuntza behar bezala ezagutzen. Itzulpen gehienak Antonio Albizurenak dira, eta honek ez daki euskaraz. Etxetik zekienaz gainera zentsurako materialekin ikasi ahal izan duena, besterik ez.

      Hona adibide batzuk, lehenik hitzen itzulpen batzuk eta gero pasarteak. Harrizko Herri Hau-ko gaztelaniazko itzulpena epaileak agindu eta zentsuraz enkargatzen den Ministerioan egina da; oker ez banago, Arestiren testuaren itzulpen bat Antonio Albizuk egin zuen:

Harrizko Herri Hau, 1971

Karrika = rail

urrats = aguja

deskomekatu = desbaratar

zu = fuego

oihan = cama

bortxatu = estropear

axola = compasión

zede = sede

basati = montañés, solitario

dirdira = retintineo

sona = campana

Garaziko dornuia = la misión de su tiempo

Arestiren euskal testua

BASOKOAK

(orain arteko euskal mitifikazioaren

ondorio lojiko eta segurua

hau izanen litzateke)

Misiolariak hiltzen hasiko gara

Afrikako oihan beltzetatik,

andre zuriak bortxatuko ditugu,

hindutarren injinio aberatsak

surtan jarriko ditugu,

arabe mutilak gozatuko ditugu,

euskeraren alde

negroak bagina bezala

portatuko gara,

eta azkenean

gerrilla-liburu bat

irakurri beharko

dugu, inork ez dezan esan

gizon

basatiak garela,

alferrik ez baita gure arraza

ariotarranarekin

azken hiru mila urte honetan

soinez eta gogoz

honelaxe

kutsatu...

Arestiren erdal testua

VASCOS

(Este sería el resultado lógico y

seguro de la mitificación vasca

de hasta la hora presente)

Empezaremos a matar misioneros

por los negros bosques de Africa,

forzaremos a las mujeres blancas,

daremos fuego

a los ricos ingenios de los hindúes,

gozaremos de los muchachos árabes,

en defensa del vascuence

nos comportaremos

como si fuésemos negros,

y al final

tendremos que leer

un libro

de guerrillas,

para que nadie diga

que somos

hombres salvajes,

ya que no en vano nuestra raza

se ha contaminado

con la de los arios

durante estos últimos tres mil años

en cuerpo y alma

de tal manera...

LOS DE LAS MONTAÑAS

(Esto podría ser la consecuencia lógica y segura de la mitificación actual del vasco)

Empezaremos a matar misioneros

en la cama de Africa empezando por los negros,

estropearemos a las mujeres blancas,

los ricos ingenios de los indios

los pondremos en fuego,

les dulcificaremos a los chicos árabes,

nos comportaremos en pro del vascuence

como si fueramos negros

y al fin tendremos que leer

un libro de guerrillas,

para que nadie diga

que somos hombres montañeses (solitarios),

pues no es en vano nuestra raza

sostenido

con la de los arios

en los últimos tres mil años

con deseo...

Empezaremos a matar misioneras

...

quemaremos los ingenios

de los indios ricos

a los muchachos árabes los volveremos

a favor del euskera

como si fueramos negros

nos portaremos

y al final

un libro de guerrillas

deberemos leer

para que nadie diga

hombres

montaraces somos

en vano nuestra raza

con la aria

en los últimos tres mil años

y gusto

así nos hemos cruzado.

Isturitze-tik Tolosan barru, 1970

arrotz = orgulloso

bait = sí

hastapena = olvido

hots = frío

itzal = bandera

izaia = sábana

jasan = levantar

Joxean Artzeren testua

Esan zidaten

inpernuaz ahaztua nengoela

bere aginduak bazterturik neuzkala

hots, ez nintzela gehiago euskaldun fededun.

Zentsorearen itzulpena

Me dijeron

que, por el infierno,

que las tenía olvidadas

Que sus leyes las tenía arrinconadas

frías, que ya no tenía fe vasca.

Joxean Artzeren testua

erroak finkatuak genituela ustearen paltsoa,

lekurik gabe uzten hautela munduaren zabalgune izugarrian...

gure-gureak zirela uste genituen pentsakizunak,

larru gorrian utziaz gizarte arrotz baten aurrean...

eta baztertu duken mundu hortan,

ikustean,

zenbaitek jarraitzen duten han...

Zentsorearen itzulpena

Nos creiamos afincados falsamente

Nos dejan sin sitio en toda la extensión del mundo...

Creiamos que eran nuestros nuestros

Estamos en cueros vivos ante la orgullosa humanidad...

Y en este mundo arrinconado...

Cuando no tienes el amparo de los pueblos...

Solo...

Sin ser pueblo de ninguna parte...

Joxean Artzeren testua

herri bat ba duk

jakite bat

eta bere kondaira

kondaira: gure egiaren hastapena.

Zentsorearen itzulpena Un pueblo hay que tiene

una cultura

y su historia:

el olvido de nuestra verdad.

Euskal Harria

Gabriek Arestik 1964an atera zuen Harri eta Herri liburua. Ez zuen arazorik izan zentsurarekin. Kontrara baizik: «José María Iparraguirre» Espainiako Literatur Sari Nazionala irabazi zuen liburu horri eskerrak 1968an.

      1967ko urtarrilean Euskal Harria eta beste 119 olerki/La Piedra Vasca y otras 119 poesías liburua zentsurara aurkeztu zuenean, Aresti ez zen artean saritua. Hirugarrenerako, Harrizko Herri Hau ateratzerako, bai, ordea, eta garbi ikusten da hori zentsuraren tratamenduan. Lehendabiziko liburutik bigarrenera aldaketa bat, bai, badago, Fragaren legea (LPI). Baina, legeak lege, Arestiri, hobetu ordez okertu egin zaio egoera.

Euskal Harria borondatezko kontsultara aurkezten du Arestik, eta ez aurretiazko depositura. Zein den aldea? Kontsultara eskuizkribua aurkezten da. Eta depositura, aldiz, liburua jada egina. Ezezkoaren kasuan, zentsuraturiko orriak aldatuz konpontzen da arazoa lehen hipotesian. Liburua jada moldatua baduzu, ostera, edizio guztia pikutara bota behar duzu. Egia da, baita ere, lotsagabeago jokatzen duela zentsurak eskuizkribuarekin. Eskandaluaren beldur txiki bat izan ohi du liburua bera debekatzean.

      Nahikoa da oraingoz tramitazioari buruzko informaziotxo hau. Eta natorren atzera liburura.

      Liburua Madrilgo zentsuran sartu zenean Francisco Fernández Jardóni pasa zioten. Zentsore hau abokatua eta udal-epailea zen.

      15 foliotan hainbat pasarte arkatz gorriz seinalatzen ditu honek, eta horiek ezabatuz gero, ateratzeko moduan gelditzen dela irizten dio. Zer salatzen dion Arestiri? Euskaltzaletasun gehiegizkoa, abertzaleen goraipamenak, komunismo-zaletasuna, kristautasunaren mespretxua...:

Esta colección bilingüe de poesías, algunas de ellas francamente buenas, viene impregnada de un espíritu de 'euskerismo' tan exagerado a veces, que llega a la glorificación de separatistas como Aguirre, y en otras ocasiones el autor se muestra tan propenso a la simpatía por las causas comunistas nacionales, que no duda en dignificar personas como Fidel Castro y en consecuencia a la injuria de la nación norteamericana en sus soldados. Por otra parte y ya en el aspecto religioso su desprecio por el cristianismo llega hasta la blasfemia en ciertos casos, faltando al respeto hasta a la misma persona de Cristo.

Hay además alusiones a personas y sucesos para nosotros desconocidos, que pudieran tener conexión con el separatismo bizcaitarra, y que convendría fueran examinadas por persona experta en estas cuestiones.

      Zentsore-irakurleen nagusiak ziurtasun handiagoa behar, nonbait, eta Antonio Albizuri agindu zion «premiazko irakurketa berria» egin zezan. Debako zentsoreak uste du liburugai honek ez duela orrialde garbi batto eta ezin dela onartu:

POESIA. Escrito en un estilo surrealista y simbólico, todo el libro es canto de rebeldía política e incorformismo de la situación del país vasco. Este se encuentra en terrible opresión y solo encuentra la palabra como arma de rebelión. Recuerda que Navarra, las provincias vascofrancesas son también vascas y deben unirse... hace referencias despectivas al jefe del Estado y en forma velada, llamándole Fran Fran y Sanfrancisquito. Hace uso irreverente de Jesucristo. Elogia al comunismo. No hay una página limpia de toda demagogia e irrespetuosidad. NO PUEDE AUTORIZARSE.

      Irizpide hauekin ezabatu behar ziren hainbat hitz, esaldi edo poema osoak urdinez markatu zituen Antonio Albizuk 150 orritan.

      Saileko buruak Antonio Albizuren irakurketa ontzat ematen du. 1967ko otsailaren 27an emango zaio Arestiri ebazpenaren berri, hots, edizioa ez dela gomendagarria. Liburua ezin dela argitara eman, alegia.

      Arestik ez du amore eman nahi, eta José Antonio Zarzalejosen laguntzaz, Dirección General de Informaciónera idazten du, pasarte zentsuratuak zehazteko eskatuz:

El firmante de la presente entiende que el indicado libro no es una unidad por tratarse de 120 poesías, sin mayor hilación unas con otras. Tomando consejo de la amabilidad del Delegado del Ministerio en Vizcaya, Sr. Zarzalejos, cuya orientación y buen criterio no pueden ser por menos de ensalzados, me dirijo a Ud. para que me indiquen las partes del libro que consideran no son de ACONSEJABLE edición, al objeto de poder editar el resto sin contravenir las Leyes Españolas y las elementales normas cívicas de convivencia y respeto mutuo. Espero verme atendido en el sentido indicado, pensando que debe ser, y es, norma de la Administración esta orientación, sin la cual las letras y las artes de nuestra Patria quedarían en gran forma impedidas.

      Otsailaren 25ekoa da gutuna, eta harrigarri azkar, martxoan, jasoko du erantzuna. 157 folio iritsiko zaizkio, gorriz eta urdinez markatuta, bi irakurketaren emaitza. Ezabaketa gehienak onartu beste erremediorik ez du Arestik, batez ere poema osoak ezabatzen zaizkionean: 36 poema oso-osoak doaz kanpora. Beste 7 salbatzea lortzen du, zatiak kenduta; guztira 176 bertso gutxiago. Beste 12 poemetan ere aldaketa txikiago batzuk egin behar ditu: 111 bertso salbatzen ditu horrela.

      Madrilgo zentsurak agindu gabeko aldaketak ere egin bide ditu Arestik. Uste izatekoa da, bidea errazte aldera, Bilboko delegatuak-edo aholkatuko ziola horrela jokatzeko. Hiru izen madarikatu desagertzen dira inausketa honetan: Aitzol, Txillardegi eta ETA. Txillardegiren ordez bere burua jartzen du Arestik eta ETAren ordez «Bilbao... Athletic», honelaxe.

      Ohargarria da J.A. Zarzalejosen interesa obra hau atera dadin, ez-ohikoa. Zerbitzuburu den Faustino Sánchez Marín jaunari Arestik sartu dituen aldaketekiko bere adostasuna agertzen dio, keinu eta guzti:

Estos poemas se sometieron a consulta previa del Ministerio y el interesado accedio a cuanto se le dijo con las salvedades que se contienen en las cuartillas que te adjunto, cosas todas ellas que me parecieron razonables y asi lo indica el autor.

Fuera de estas indicaciones nada hay que decir; el tema te advierto que es 'delicado' y el hecho de que salga como sale lo considero una baza importante; ya me comprendes.

Te ruego que si hay alguna objeccion me lo comuniques por la vía más rápida.

Euskal Harria-ren jatorrizko bertsio hartako 120 poemetatik erdiak atzera bota zizkion zentsurak. Ediziotik kanpo utzitako poema horietatik 31 Harrizko Herri Hau hurrengo liburuan sartuko ditu, beste bat (Hiru euskal Lied) jada argitaratua zegoen, eta 18 argitaratu gabe gelditu ziren. Susako edizioan agertu dira.

Harrizko Herri Hau

Zuzenean depositura aurkezten du Arestik Harrizko Herri Hau 1971ko maiatzaren 5ean. Liburua, hortaz, inprimatua dago, noiz argitara emango. Horregatik, inprimaturiko liburua atzera botatzeak lekarkeen eskandaluaren beldur delako agian, nahiz eta liburuarekiko duen iritzia guztiz kontrakoa izan, zentsoreak (Antonio Albizuk) «isiltasun administratiboa» bakarrik proposatzen du.

      Baina batek daki handik gutxira zer gertatu zen. «Isiltasun administratiboa»ren ordez Aginte Judizialaren esku uzten dela liburua agertzen da zentsorearen txostenaren kopia egiten denean. Txostena Antonio Albizurena da, baina erabakia ez:

Libro de poesías incluído en la Colección Kriselu de la Editorial Lur. Poesía de difícil lectura, accesible solamente a una minoría de lectores. En su conjunto es rechazable por sus implicaciones políticas y matiz exaltador de la ideología marxista. Su temática fundamental es la protesta. Protesta contra el centralismo, contra la intromisión política e idiomática, contra los mismos vascos, a veces, por abandonar sus ideales y reivindicaciones. En muchas ocasiones su protesta está precisada pues el autor se enfurece contra la pérdida de idioma y la incursión del castellano; en otras, su protesta tiene mayor envergadura arremetiendo contra el régimen político, exaltando el espíritu revolucionario del pueblo vasco. En este sentido se glorifica la figura del Che Guevara, al que equipara con Cristo, citándose frecuentemente a Lenín y Marx. Altamente politizado especialmente a partir de la página 94, contiene elementos subversivos y alentadores del espíritu separatista. Entendemos que el contenido de la obra constituye figura delictiva, ya que parece ser se infringe el artículo 165 bis b) del Código Penal y 164 bis a) del mismo Cuerpo Legal, en relación con el Principio IV de la Ley fundamental de Principios de movimiento Nacional; por lo que parece aconsejable no aceptar el depósito, debiendo ser puesto a disposición de la Autoridad Judicial correspondiente.

      Cultura Popular y Espectáculos Saileko zuzendari nagusiak Ordena Publikoko magistratu-epailearen eskutan uzten du ale bat, delituzko obra izan daitekeelakoan, bahimendua egin ala ez erabaki dezan. Liburua gaztelaniara itzultzea agintzen du magistratuak. Pasarte esanguratsuenak itzuliko dira, 34 olerki, ez liburu osoa.

      Zein da, bada, Arestiri egiten zaion salakuntza? Mariscal de Gante Ordena Publikoko epaileak honela formulatzen du salakuntza:

Resultando que la obra 'Harrizko Herri Hau', original de GABRIEL MARIA ARESTI SEGUROLA, es un conjunto de poemas en idioma euskaro, en los que, en su mayoría, se glosa el irredentismo de los vascos con clara significación escisionista respecto al resto de los españoles, a los que incluso se nomina extranjeros, exaltando figuras de significación separatista, incitando para la liberación a la lucha e incluso a la fuerza y trazando paralelismos de Lenin y Che Guevara con Cristo.

      Epaile honek berak, 1971ko abenduaren 9an, Arestiren behin-behineko askatasuna erabaki zuen. Komisaldegira aldian-aldian joan beharra ere bai.

      Halako batean, bai autoreak bai liburuak badute libre ibiltzerik. Liburuari dagokionez, 273 lerro markatu zituen zentsoreak, horietatik % 60 Euskal Harria-n jada zentsuratu eta kenduak. Oraingoan, behintzat, osorik kaleratzen da liburua.

Arestiren literatur lanak osorik

Susa argitaletxeak Gabriel Arestiren literatur lanak izenburupean Arestiren obra guztiak argitaratu zituen 1986an. Guztiak eta osorik, lehen aldiz. Arestik berak pentsatu, nahi eta diseinatu bezala.

      Horrela, irakurleak badaki jatorrizko Euskal Harria zein izan zen. Eta badaki, baita ere, izartxo batez seinalatuak daudelako, zeintzuk diren zentsurak atzera bota zituenak.

      Jatorrizko bertsio hori Alcalá de Henaresko Archivo General de la Administración Civil deritzoneko artxibokoa da. A zer nolako poza sentitu nuen material hau aurkitu nuenean! Eta zorionez, pare-parean suertatu zen Susaren edizioa. Ikerlan batek nekez izan dezake sari hoberik!

      Ikerlariak senti dezakeen pozaren gainetik dago, kulturarako, literaturako, aurkikunde horiek duten garrantzia. Material horiek berreskuratzearen garrantzia azpimarratu beharrekoa iruditzen zait. Autoreari, editoreari, justizia egitea bera ez da gutxi. Eta horrezaz gainera testua bere jatorrizko jatortasunean ezagutzera ematen da.

      Aurkitu ditut beste material batzuk ere bere osoan: Joxe Azurmendiren Hizkuntza, Etnia eta Marxismoa adibidez, plazaratu zen bertsioa ez baita berdina. Eta zenbat eta zenbat liburu «inausiak»? Argitara emanik ezagutzen dugun liburu asko ez dira autoreak idatzi bezala atera, zentsurak nahi bezala baizik.

      Arestiri behintzat justizia egin zaio Susako edizioan.

Zarzalejos eta Aresti

José Antonio Zarzalejos Altares Ministerio de Información y Turismoko delegatua izan zen Bizkaian 60ko bigarren hamarkadan, 1965etik aurrera hain zuzen ere.

      Aresti ez zen edozein Bilboko orduko gizartean. Behin baino gehiagotan elkarrekin edo elkarren ondoan egotea ere suertatuko zitzaiela, uste izatekoa da. Elkar ezagutzen zutela, alegia. Ez dakit nik elkarrekiko zer zuten, adiskidetasuna, begirunea, beldurra edo beste zerbait.

      Gurean, Katalunian gertatu denaren kontrara, solaskidetasun eta konplizitate gutxi egon da kultur agenteen eta Administrazio frankistaren artean. Posibilismo-mota hori ez da jokatu, gaizki ikusia izan da, protofrankismoan eta tardofrankismoan, beti. Horregatik ematen du atentzioa Arestiren jarrera honek; interpretatzen ausartzen ez garen jarrera da, bestalde.

Euskal Harria liburuaren tramitazioan Zarzalejosen eskua ikusi dugu, Madrilekiko gestioak erraztean, eta azken batean testu berrituaren onarpenean.

      Hain zuzen ere, artxiboko paperen artean aurkitu dut Arestik Zarzalejosi idatziriko testu (harrigarri) bat. Parentesi artean diot harrigarria dela, eta bada. Harrigarria da, ez delako ohikoa taxu honetako aldarrikapenak behartu gabe egitea. Eta harrigarria da, baita ere, Zarzalejosen pentsaera ematen duelako Arestirena baino gehiago. Ez ote zion, gero, Zarzalejosek berak proposatu horrela jokatzea Arestiri Madrilgo bidea erraztearren? Auskalo!

      Gabriel Arestik, Bizkaian MITek daukan delegatuari, José Antonio Zarzalejos berari, zuzenean bidali zion testua da hau:

El que suscribe, Gabriel María Aresti Segurola, mayor de edad, casado, escritor y correspondiente de la Academia de la Lengua Vasca, con Documento Nacional de Identidad nº 14.445.418, A V.I., con el debido respeto y consideración tiene el honor de exponer:

EXPONE:

Que queriendo publicar un libro de poesías, en edición bilingüe vasco-castellana, cuyo nombre en lengua vasca es EUSKAL HARRIA ETA BESTE 119 OLERKI y en idioma castellano LA PIEDRA VASCA Y OTRAS 119 POESIAS, se cree en la obligación moral de exponerle los motivos que le han llevado primero a la redacción y le llevan segundo a la publicación del citado libro. Siendo España una comunidad de culturas, considera que la obligación de los escritores es llevar a un desarrollo de dichas culturas por un elemental sentido patriótico, y la de las autoridades, que velan por igual sobre el interés de todos los españoles, la protección de todas ellas culturas (sic). Particularmente en esta nuestra tierra vasca y señorío de Vizcaya, se asienta la lengua vasca, portadora de una cultura ancestral, anterior al nacimiento de todas las naciones y religiones de Europa, cultura y lengua que son orgullo y motivo de preocupación y especial cuidado de todo el que siente en su pecho el anhelo de los destinos de España. Por ello el que suscribe ha llegado a la resolución poética de una problemática étnica, anterior a toda situación política y social actual, resolución únicamente poética que por su peso y transcendencia pudiera quedar involucrada en las torpes intenciones de muchos que ven en lo español el desarrollo de la cultura de una sola parte de España, de la cultura castellana, lesionando a España misma a través del menosprecio y ostracismo hacia la cultura vasca.

Por otro lado, el que suscribe, poeta, vive una realidad que le circunda. Consciente de sus obligaciones de ciudadano español y de la responsabilidad que sobre los poetas delega la sociedad, examina con ojo crítico la circunstancia que le rodea, denuncia los vicios de los poderosos, los abusos de los fuertes, las injusticias de los impunes. España arrastró durante siglos una incapacidad de desarrollo, producto de sus rencillas internas, particularmente patentes durante el pasado siglo de la eclosión de las guerras civiles. Llegados a este siglo, únicamente una sana política de desinterés ha podido llevar a nuestra patria hacia un equilibrio entre la justicia y la verdad. Nuevas leyes han sido y están siendo promulgadas y refrendadas, gracias a las cuales la sociedad española remontará su rémora secular. El poeta pretende en sus versos acelerar el espíritu de justicia del porvenir que se intuye.

Por todo ello, para evitar en lo posible los previstos ataques y presiones de los que a través de su odio hacia lo vasco son enemigos de España, y de los oligarcas que por su procacidad son sacudidos en este libro EUSKAL HARRIA = LA PIEDRA VASCA, para que la Ley española ampare en su protección a este libro que no pretende sino redundar en el bien de la comunidad, dado el alto carácter de justicia y equidad que la actuación de V.I. ha presidido siempre al frente de la Delegación del Ministerio de Información y Turismo en Vizcaya, el que suscribe tiene el honor de suplicar:

SUPLICA:

Que aplicando la Ley de Prensa, acoja en la cláusula de CONSULTA PREVIA al citado libro que se acompaña por duplicado ejemplar mecanografiado a la presente instancia, para su registro y sellado.

Es gracia que espera alcanzar del recto proceder de V.I. cuya vida guarde Dios muchos años.

Bilbao, a diecinueve de enero de mil novecientos sesenta y siete.

      Testu honek eta molde bereko beste askok beti dute interpretazio-problema. zalantza handia. Alegia, zenbat da hemen baimena lortzearren esaten dena? Testu horiek, beti ere, «kontrolatzailearentzat» idatziak dira. Ez da komeni ikuspegi hori ahaztea.

Politika editorialaren lehen urratsak

60ko hamarkadaren azken urteetan planteatzen da hurrengo hamarkadan garatuko den liburu-politika.      Liburu-politika jakin baten diseinu gabe jokatu zutela gerraosteko argitaletxeak, gauza jakina da. Egia da, halaber, Ibarrek aurkeztu zuela berea, eta ez interesik gabea, Genio y Lengua liburuan. Baina hortxe gelditu zen, liburuan.

      60ko hamarkadaren bigarren aldian euskal kultura itxuraldatzen ari da, abiada berrian sartu da, sortu berria da alfabetatze mugimendua, sortu da ikastola multzo bat Gipuzkoan eta Bizkaian. Baina ez dago prozesu hori gidatuko duen erakunde bat. Sekulako kezka zen gabezia hau, adibidez, Jakin-eko talde berrian.

      Talde honek, Karlos Santamaria eta Rikardo Arregi buru, halako batzorde txiki bat antolatu zuen, hain zuzen euskal kultur mugimendua planifikatzeko. Jakin-en 34. zenbakian (1968) eskaintzen da gogoeta honen lehen emaitza.

      Bi poloetako eskema sinple batekin operatzen da. Alde batean gaitzak daude, euskal kulturaren gaitzak: espontaneismoa, amateurismoa, folklorismoa. Beste aldean, soluzioa dago, soluzioak: erreforma, berrikuntza, hau da, programa, plangintza, koordinazioa, profesionalismoa, «koadroak». Zehaztasunak ere azaltzen dira: Euskaltzaindiaren birmoldaketa, idazleen koordinazio eta profesionaltzea, irakaskuntzaren plangintza orokorra, argitaletxeen liburu-politikaren programazioa.

      Liburu-politikari dagokionez, Jakin-eko editorial berak puntu batzuk zehaztu egiten ditu: editorialen liburu-politikarik eza kritikatu; liburuak euskaraz argitaratzeko premia aldarrikatu; eta kultur gai guztiez liburuak publikatzeko ordua iritsi dela uste du. Hizkuntzaren batasun ortografiko eta terminologikoa eskatzen du. Ikastola, alfabetatze eta unibertsitateko premietara begira ekoizpenaren planifikazioa proposatzen du, metodo gisa.

      Urtebete geroago, 1969an, hil baino lehentxeago hain zuzen, Rikardo Arregik ideia eta proposamen berak Urnietan emandako hitzaldi batean garatu zituen. Hona bere proposamenaren muina:

Euskal liburuaren programazio batek oinarrizko hiru sail hauekin kontatu behar du, espezializazioak geroko utzi beharko direla. Hiru sailok hauk izanen lirake: 1) Kulturaren dibulgaziozko oinarrizko liburuak (...) zientziaren eta kulturaren gai guztiei buruzko liburu-sorta informe-ekarle bat. 2) Itzulpen eta saiaera laburrak. Tendentzia desberdinetako baina inportantzia handiko autoreak traduzitu beharko ditugu. 3) Literatur-kreazio hutsezko obrak (...). Hierarkiaz hirugarren leku bat okupatuko du sail honek gure programazioetan.

      Urnietako hitzaldi hau, Rikardo Arregi hil eta gero, atera zuen Lur sortu berriak, Politikaren atarian zeritzoneko liburuan. Jakin-eko taldean landu eta Rikardok garatu zuen liburu-politika hori gauzatzeko nahi zuen Arregik Lur.

      Lur sortu berri-berria zen (Donostiako Equipo Editorial eta Bilboko Kriseluren artean), baina hasi, ez zen hasi zerotik, Jakin-eko fitxategiarekin baizik. Jakin-ek bere fitxategia oso-osorik pasa zion Rikardo Arregiri Tolosan. Fitxategia eman ala ez Jakin-entzat ez zen izan arazo, hori da egia, baina bai harpidedunen fitxa bakoitzean genituen eskuz idatzitako «ohartxoak» fitxekin batera pasa ala ez. Zuzen gogoratzen banaiz, ohar horietan harpidedunarekiko gure harremanen historia «sekre tua»ren informazioa zegoen.

      Nik neuk ez nuen Lur-ekin harreman programatikorik izan Jakin-etik. Baina gogoan dut Lurren aurretik nola jo genuen Iñaki Beobiderengana, liburu kontuetan baitzebilen hau; berari nola proposatu genion gure planak aurrera eramatea. Ez zigun aurrerabiderik eman.

      Planifikazio hori bideratzeko, hain zuzen ere, idazleen elkarte bat proposatzen zuen Jakin-ek bere editorialean. Eta hori gauzatu nahian, Alvaro del Valle Lersundirengana jo genuen Karlos Santamariak, Rikardo Arregik eta hirurok. Amigos del País-eko buru zen Alvaro del Valle Lersundi, oker ez banago. Gestio horrek ere ez zuen aurrera egin.

Hiru kolpe antzerkiari

Bi tolosar dabiltza antzerkigintzan punta-puntan, 60ko hamarkadaren bigarren aldian: Antonio Maria Labaien eta Estanislao Urruzola Uxola.

      Bi obra ditu Labaienek, eta biak tatxadurekin. Lehena, Gipuzkoako erregia (1965), bi zentsorek ikusi dute. Donostiako Delegaziokoak ez du deus aurkitu zentsuragarri, baina Madrilgoak bai, huskeria bat, onargarri ere badena ortodoxiaren aldetik, baina Euskal Herriko giroa kontuan edukita, ez omen litzatekeena egokia.

      Edukiari bere horretan eraso egin ezin diotenean ere, zentsoreek badute debekatzeko modurik, orain bezala, Euskal Herriko giroari aitzakia eginez. Argudio hau sarri agertzen da tardofrankismoan.

      Zer da, ba, Antonio Albizuk Madrildik Gipuzkoako erregia lanari egozten diona?

En ese párrafo el cura párroco declara una doctrina tradicional: de que se puede matar cuando se lucha en pro del pueblo y lo confirma con la doctrina de Aristóteles y Santo Tomás y que el poder reside en el PUEBLO. Aunque en sí ortodoxa la doctrina, creo que las circunstancias actuales del pueblo vasco donde se exhibiría la obra teatral, no permiten esta expresión.

      Autore beraren hurrengo lanean California... ku-ku! (1969), justu alderantzizkoa gertatzen da: Antonio Albizuk argi berdea ematen dio. Donostiakoak ikusten ditu orain arazoak, eta aparteko orrian eransten ditu ezabatu beharreko pasarteak, «toda vez que puede darle un matiz excesivamente político a la obra».

      Tatxadurak barik debekuak jaso ditu beste antzerki-idazle tolosarrak, Uxolak. Hiru obra debekatzen zaizkio, eta hiruretan Donostiako delegatua da informatzailea.

      Lehenengoan, Indarraren legea obran (1966), antzeztea da debekatzen zaiona. Zergatik?

Se trata de una obra de muy mala fé, escrita en contra del Movimiento Nacional. Aunque no se especifica el lugar de los hechos, el 'bando' en que se halla el Teniente Jaime, es incuestionablemente la Zona Nacional en la Cruzada de Liberación.

      Uxolaren bigarrena ere, Larreborda eman izan zan (1968), ez da onartzen. Delegazioko zentsore-irakurlearen iritziz, «se trata de una obra que parece ensalzar el racismo y el modo secular de vida en el campo vascongado». Urrutiago doa delegatua bera: «la citada obra teatral (...) se considera, en principio, con gran matiz político separatista, considerando improcedente su publicación».

Buzokiko bost izan ziran (1969) da Uxolaren hirugarrena, eta ordukoan ere debekua proposatzen da, baina arrazoi politikoengatik barik arrazoi sozialengatik. Delegazioko zentsore-irakurleak egindako irakurketan oinarritzen da erabakia:

La obra es de tema social, en la que se plantea un problema de tipo laboral por injusticias del Capital; puede considerarse como una incitación a la huelga y a la revolución social, en la que una 'Dictadura del trabajador' termine con los métodos capitalistas actuales.

      Hiru zentsura-mota ditu antzerkiak, ikusi dugunez. Zentsurak ongi bereizten ditu, baimena emateko orduan, testu hori paperean bakarrik geldituko den, irratiz emango den (orduan ohikoa zena), edo antzeztu egingo den.

      Oro har, erabaki modu hauek aurkitu ditugu antzerkiaren zentsuran:

      — Onartua eta irratiz emateko modukoa

      — Onartua, baina ez irratiz ematekoa

      — Onartua eta irratiz emateko modukoa, baina saio nagusian baimena jasotzekotan

      — Ezabaketekin onartua eta ez irratiz ematekoa

      — Antzeztea onartua eta argitalpena debekatua

      — Debekatua

1969-75

Lehenago azpimarratu dut argitalgintzaren munduan urrats handia egin zela urtealdi honetan, 1968-69 urteotan goitik behera aldatu baitzen panorama editoriala. Argitaletxe berriak politika editorial jakin bat dauka, plan bat, euskaraz publikatzen du, gai guztiei heltzen die, euskara batua darabil. Horra hitz gutxitan urte hauetan sortuko diren argitaletxe berrien elementu bateragarriak. Helburu horiek aurrera eraman ahal izateko argitaletxe bakoitzak talde bat du bere baitan, gidari eta langile. Honako hauek daude inportanteenen artean: Gordailu (1969), Lur (1969), Etor (1970), Irakur Sail (1970), Jakin (1971), Iker (1972), Gero (1973), Elkar (1973).

      Liburu-produkzioak jauzi handia egin zuen, kantitatez nahiz kalitatez. Batez beste 100 titulu kaleratu ziren urtean. Olerkia, narratiba eta saiakera, hiru generoak landu ziren modu inportantean. Saioaren gorakada da, agian, urte hauetako ezaugarri nagusia. Zoritxarrez, jaio eta hil, urte hauetantxe egin zen saiakera politiko-ideologiko hura.

Saiakera gehienak onartuak

Franco hil aurretiko dozena erdi urte hauek bizi-biziak dira euskaraz idatziriko liburuan, bai saiakeran bai olerkian.

      Saioaz edo liburu soziopolitikoaz hitz egin, gauza bera da. Urte hauetako saioek, guztiek ez bada gehienek, arazo soziopolitikoa dute ardatz, ezkerretik (ia denak) ez bada eskuinetik. Saioaren «boom» honek gutxi irauten du, baina indartsua da. Indartsua izan baitzen marxismoaren sarrera 60ko hamarkadako azken aldian.

      Marxismoak bi norabidetan funtzionatu du gurean: lehenengo eta behin, marxismoaren aurrean balio nazionalak eta sozialak birpentsatu egin dira: nazioa, hizkuntza, erlijioa, hezkuntza; eta gero, marxismoa bera ere birpentsatu egin da balio hauen aurrean. Bi norabide hauetan, bietan, egin du bidea euskal saioak urte hauetan. Prozesu honi laguntzeko, testu marxista nahiz klasiko nahiz kritiko ugari euskaratu da garai berean.

      Marxismo kritikoaren bidetik atera diren liburuek ez dute oztoporik aurkitu zentsuran, nazio arazoa tarteko ez bada behintzat.

      Argi berdea jaso dutenen artean daude: Euskal Erria eta ikastola/Una polémica en torno a las ikastolas (1971), Marxen Marxismoa (1971), Marx eta nazioa (1972), Giza zirriborroa, Herriaren lekuko (1972), Kolakowski (1972), Erlijioa hauzipean, Kultura eta Fedea (1972), Kultura proletarioaz (1973), USA-ren agintaritza eta dolarraren ahulezia (1973), Euskal berdintasuna (1973), Sei idazle plazara-I-II (1974-75), Gizona abere hutsa da (1975), Iraultza sobietarra eta literatura (1975), Marx eta Jesus Europan (1975). Eta gehiago. Bada, bai, makina bat liburu, marxismoa tarteko batzuetan, eta ez dute trabarik izan tramitazio-bidean.

      Beste saio batzuek zorte eskasagoa izan dute tramitazioaren tunel ilun horretan. Banan-banan aipatzekoak dira Joxe Azurmendiren Hizkuntza, Etnia eta Marxismoa (1971), Jean Louis Davant-en Nekezari euskalduna (1971), Xabier Mendiguren Bereziarturen Europako Ezker Berria (1972), Eusebio Osaren Dialektikaz eta kulturaz (1975). Lur argitaletxeak egin zituen marxista klasikoen itzulpenek ere ez zuten zorterik izan.

Hizkuntza, Etnia eta Marxismoa: bi liburu

Izen honekintxe publikatu zuen Baionako Euskal Elkargoak 323 orrialde trinkotako Joxe Azurmendiren saio-liburua 1971n. Inor gutxik daki liburu hori ez dela Joxe Azurmendik gai horretaz prestatu zuen aurrena. Eta ia liburu berdina (baina ez liburu bera) hilabete batzuk lehenago zentsura frankistak debekatu egin ziola.

      Publikaturikoa ez da zentsurara aurkeztu zuen material berdina. Joxe Azurmendik berak kontatu didanez, berak gai horren inguruan moldaturik material batzuk Alemaniatik bidali zizkion Txillardegiri, honek irakur zitzan. Interesgarriak iruditu, eta Txillardegik Iñaki Beobideri pasa zizkion liburu gisa atera zitzan.

      Iñaki Beobidek Herri-Gogoa argitaletxearen izenean aurkeztu zuen zentsurara Joxe Azurmendiren jatorrizko liburugai hura. Ezetza jaso eta ez omen zioten alea bidali. Hori da Joxe Azurmendik Alemania urrunean jaso zuen bertsioa. Ez omen zuen sinetsi. Galdutzat eman zuen, eta kitto.

      Kopia bakarra zen hura. Galdu bazen, galdua zen betiko, pentsatu zuen Joxe Azurmendik. Baina, berriz ere eskatu ziotenez, bildurik zeuzkan apunteekin-eta, berri bat moldatu zuen. Bertsio hau da Euskal Elkargoak argitaratu zuena.

      Publikaturiko bertsioaren izena Hizkuntza, Etnia eta Marxismoa da. Eta zentsuraren kontrola pasa ez zuenaren izena Marxismoa, nazioa, hizkuntza. 282 orrialde trinko ditu honek, eta lerroarte bakarrera idatzita dago. Bi lanak ez datoz bat ehuneko ehun ez tituluan, ez edukietan eta ez erredakzioan.

      Jatorrizko orijinala Alcalá de Henaresko AGAn aurkitu dut. Joxe Azurmendik sinesten du orain, han gordeta dagoenaren kopia bat erakutsi baitiot. Espainia frankistan zenbaterainokoa zen inkisizioaren indarra ulertzea ez zen erraza Alemanian bizi zen Azurmendirentzat.

      Idazleak Alemaniatik bidalitako kopia bakarra aurkeztu zuen Herri-Gogoak borondatezko kontsultara. Antonio Albizuk egin zuen irakurketa, eta debekatzea proposatu. Baina ez du inon seinalatzen zein hitz edo esaldigatik. Hizki handitan agertzen da hitz madarikatua: DENEGACION. Arrazoia? Euskal Herria naziotzat hartzea. Nahikoa arrazoi, ezta?

Examina los conceptos de Marx y de los marxistas actuales, entre ellos los de Ho Chi Ming acerca de la idea de los nacionalismos y critica las aplicaciones que hacen los comunistas vascos al país vasco. Parece aceptar el proceso de vietnamita (sic). Por cuanto trata del tema como si fuera el país vasco una nación que tiene derecho a formar su Estado, no puede autorizarse.

Nekezari euskalduna

Herri-Gogoak 1971n borondatezko kontsultara aurkeztu zuen Jean Louis Davanten Nekezari euskalduna, 200 orrialdeko liburua. Administrazioaren erantzuna ezezko borobila da. Antonio Albizuk proposatu eta Antonio Barbadillok sinatu du. Zergatik ezezkoa? Herrien Europan Euskal Herri bateratua defendatzen omen du:

La tesis central del libro es que se realice la unidad de Europa pero respetando las nacionalidades: la Europa de las Patrias. Esto daría lugar a que las siete provincias vascas pudieran unirse dentro de ese contexto, unificando todas sus actividades. Considero que no puede autorizarse.

Dialektikaz eta Kulturaz

Eusebio Osaren Dialektikaz eta Kulturaz liburua 1975ekoa da. Datak badu, seguruenik, zerikusirik bere publikazioarekin. Urte batzuk lehenago liburu hau ez zen inolaz ere argitaratuko, ia-ia beti zentsoreak egin proposamena izaten zen-eta erabakigarri. 75ean, ostera, zentsoreak salagarria dela dio, baina erabakitzaileak ez dio traba bakarra jartzen. Hurrengo urteetan maiz ikusiko dugu desegokitasun edo desajuste hau zentsore-irakurleak egin ohi duen proposamenaren eta zentsoreburuak hartu ohi duen erabakiaren artean.

      Honela dio erabakiak:

Tras cambio de impresiones con el lector, deducimos que la obra se limita, con una óptica marxista por supuesto, a un análisis del concepto de cultura y lingüístico (sic) del país vasco. Opiniones más o menos discutibles, pero de un tono aceptable y sin gravedad como para proceder a la denuncia.

      Erabaki hau kolore zurikoa da. Eta Jose Luis Albizu zentsorearen proposamena, beltza. Horixe, zuria eta beltzaren arteko aldea dago bien artean. Ikusi bestela proposamena:

En esta obra se analiza, en la mayor parte de sus páginas, la noción de cultura, viniendo a decir, en resumen que hay una cultura libertadora del hombre y otra opresora: ésta es burguesa, espiritualizante, romántica, esencialista; la otra es la proletaria, crítica, realista, material. Aplicando estos conceptos al País Vasco dice el autor que la lengua vasca es una estructura capaz de expresar ambas culturas, o sea es utilizable en sentido liberador u opresor del hombre. De hecho, la administración de la cultura en el país vasco es burguesa (pág. 163-168), la historia del País Vasco, cuando se hace de ella una añoranza del pasado sin propósito de acción presente, es burguesa (pág. 169-172); los vascos que reducen su vasquismo al folklore y poesía son burgueses (pág. 176). Sólo tienen cultura proletaria los que buscan la liberación del hombre, la revolución social. Los «Colonizadores del país vasco» quieren reducir la cultura vasca a la burguesa, folklorista, sentimental (pág. 176).

Esta obra, inspirada en un análisis de tipo marxista, no puede permitirse por su implicación política general y, en particular por su aplicación al País Vasco (aunque la obra no pueda definirse precisamente por separatista). El autor añade que calla otras cosas por razones evidentes (pág. 176).

DENUNCIABLE.

Lur argitaletxearen kalbarioa

Bi iturburu ditu Lur argitaletxeak: Arestiren Kriselu eta editorial-zenbakia kantzelatu berria zioten Equipo Editorial. Ezkertiar gisa «fitxatuta» zegoen Equipo Editorial. Eta Lur? Ezkertiar eta abertzaletzat joz gero, birritan madarikatua. 40ko hamarkadan «rojo-separatista» izango zen.

Lur saiatu zen hasieran bere «nortasuna» kamuflatzen. Sortzaile gisa, adibidez, holako eta halako agertu beharrean, politikoki fitxatuta zeudelako, hauen emazteak edo lagunak ageri dira. Estratagemak ez zien asko balio izan, Donostiako delegatuaren informazioen arabera derrepentean identifikatu baitzituzten egiazko promotoreak.

      Publikazioetan ez dute disimulu edo kamuflajearen bidea hartzen. Aurrera zuzen jotzen dute liburu soziopolitikoaren bidetik. Frankismoaren debozioko ez ziren hainbat autore eta gai itzultzen dituzte. Hala nola, Frantz Fannon-en Afrikar iraultzaren alde (1970), Karl Marxen Lan alokatua eta kapitala. Alokairua, Prezioa eta Irabazia (1971), Friedrich Engels-en Sozialismoaren aurrerabidea utopiatik zientziara (1972).

Afrikar Iraultzaren Alde

Frantz Fannon-en liburu honek berebiziko arrakasta izan zuen urte hauetan, frantsesez nahiz gaztelaniaz. Gurean, Arantxa Urretabizkaia eta Ibon Sarasolak ekarri zuten euskarara.

      Zentsorearen txosten negatiboa jaso zuen liburuak, baina ukiturik gabe kaleratu zen. Zentsorearen iritzian, edukiak ez du halako larritasunik, nonbait: «sus tesis son las generales que se exprimen (sic) en cualquier pueblo que busca la independencia». Arazoa, benetako zioa, editoreen intentzioak sortzen du: liburu hau, izan ere, sorta bateko aurrena baita; eta, gainera, hemen agertzen diren borroken eta Euskal Herrikoaren arteko paralelismoa bila baitezakete.

(...). Pero quiero hacer notar que la editorial se propone abrir con este libro un serial con el objeto de dar a conocer en el pueblo vasco 'los movimientos culturales de otros países' y es de sospechar que tendrán preferencia los países donde el guerrillero ha tenido parte importante. Y este es el punto delicado, por cuanto, en este libro elegido como primero de la serie, plantea los problemas tal como plantean los nacionalistas extremistas vascos, aunque como es natural, no hay aplicaciones de ninguna especie al problema vasco en el autor ni los traductores las han hecho. Por lo que, desde el punto de vista depósito considero que no hay nada reprochable, aunque no sea del agrado de la administración, dado el paralelismo que encontrarán los elementos de la ETA.

Marxen itzulpen bikoitza

Xabier Kintanak egindako Marxen bi obraren itzulpena liburu bakarrean aurkeztu zuen zentsurara Lurrek, 1971n, Lan alokatua eta kapitala eta Alokairua, prezioa eta irabazia. Biek zituzten aurrekari negatiboak Administrazioan. Gaztelaniaz eta katalanez ere debekatuak izan ziren inoiz edo behin, eta atera ziren kasuetan ere baimen espresoa barik «isiltasun administratiboa» jaso zuten. Hots: ez zirela zentsuraren gustukoak.

      Antonio Albizuk irakurtzen du liburua eta dio antezedente horiek kontuan izanda, nagusiak erabaki beharko duela. Eta gero, onartze aldera, bere iritzia ematen du: «personalmente considero que no hay quien pueda leer semejante traducción».

      Hurrengo eguneko data daraman beste txosten bat ere aurkitu dut artxiboan, titulu honekin: «Informe del lectorado de Ordenación Editorial». Horko buru zen Antonio Barbadillorena dirudi testuak. Arriskutsutzat, sozialki arriskutsutzat, jotzen du lana, arrazoi bat baino gehiago tarteko: marxismoaren propaganda eta apologia; tonu dialektiko komentzigarria; eta edizioaren taxu herritarra eta dibulgatzailea.

(...) Puede afirmarse por la personalidad del autor y por el desarrollo del contenido de los libros, que existe propaganda y apología de las ideas marxistas, lo cual pugna con nuestra legislación vigente sobre el particular. La exposición tiene, por lo demás, un tono dialéctico muy convincente, lo cual unido al carácter popular y divulgador que la Editorial confiere a la publicación, resalta o acrecienta la peligrosidad social de la misma. Lógicamente se resalta la tesis marxista de la lucha de clases y la necesidad de la unión del obrero para hacer desaparecer como injustificado el capital, ya que no hay justificación más que para la riqueza producida por el trabajo, ni otro capital auténtico que la tierra que es ofrecida a todos.

Cabe destacar que con anterioridad a esta edición por parte de la Editorial «Lur», intentaron la publicación de las obras editoriales como ZYX, Halcón y Equipo Editorial, todas ellas canceladas en el Registro de Empresas Editoriales, precisamente por modificación del plan editorial declarado, a través de publicaciones de obras de marcado carácter ideológico marxista. Por todo lo anterior se estima que la obra encierra gran peligrosidad social, aparte de que se lesionan diversas disposiciones legales relativas a la divulgación o propaganda de ideas marxistas. En consecuencia parece existir figura delictiva por infracción del art. 165 bis b) de este lector la citada publicación no debe ser aceptada en el depósito constituído y sí, por el contrario, puesta a disposición de la autoridad judicial correspondiente».

      Eta, hala ere, argitaratu egin zen liburua, normal. Antonio Albizuren argudioak pisu handiagoa izan ote zuen, itzulpena ulergaitza izateak, alegia?

Utopiatik errealitatera

Lur-ekoei Jakin-ekoei bezala gertatu zitzaien, uste zutela, zailtasunen artean bazen ere, pixka bat bortxatuta ere, posible zela aurrera egitea, gustagarriak ez izanda ere frankismoa «beharturik» zegoela hainbat gai irenstera. Eta halako batean, zast!, debekua. Jakin-i zenbaki editoriala kendu zioten, eta Lurri liburua sekuestratu eta erre! Liburuaren tituluak «utopiatik zientziara» zuen izena, eta egiazki oraingoan utopiatik errealitatera jaitsi zen Lurreko arduraduna behintzat!

      1972ko azaroaren 2an aurkezten du Lurrek aurretiazko depositura Xabier Kintanak itzuliriko Friedrich Engels-en Sozialismoaren aurrerabidea utopiatik zientziara. Ludwig Feuerbach eta aleman filosofia klasikoaren amaiera.

      Hilaren 6an, liburua zabaldu ahal izateko ordu gutxi falta direla, Gipuzkoako delegatuak, Alberto Claveríak, Lur argitaletxeko arduradun zen Enrike Villar deitzen du despatxura, eta liburua desegitea proposatzen dio. Hori egin ezean, ondorio gaiztoagoko mehatxuak egin zizkion: atxiloketa, prentsa-kanpaina, eta argitaletxearen kantzelazioa. Arratsaldean, Delegazioko funtzionarioek ale guztiak hartu eta eraman egin zituzten. Bat salbu. Bat bakarra salbatu zuen Villarrek eta Lazkaoko beneditarren liburutegian entregatu, lekuko gisa gorde zezaten.

      Lazkaoko liburu horrek Villarrek berak idatziriko ohar hau gordetzen du bere baitan:

Este ejemplar es el único existente de la edición de este título.

La carencia del mismo en las bibliotecas, suscriptores o lectores en general puede explicarse por lo siguiente:

Editado el libro y entregados los 5 ejemplares primeros en el Ministerio de Información y Turismo, Delegación de San Sebastián para los trámites previos a su difusión según la Ley de Prensa. El quinto día por la mañana, cuando faltaban horas para cumplirse el tiempo previsto por la ley para su difusión llamó por teléfono a LUR el Sr. Claveria, Delegado en Guipúzcoa del susodicho Ministerio, requiriendo a su despacho a Enrique Villar, responsable legal de LUR, urgentemente.

Personado en el despacho, le comunicó que tenía que darle un recado de Madrid consistente: Estaba el libro presentado y a las 12 del mediodía caducaba el plazo para su posible secuestro o permisión y como no se 'quería' secuestrar se invitaba a E. Villar a mandar a Ordenación Editorial de Madrid un telegrama en el que se pedía se considerara no presentado el libro a Depósito, y ellos gentilmente pasarían a recoger la edición para quemarla o si se prefería la otra opción, a la tarde E. Villar y los colaboradores de LUR serían detenidos, a la próxima mañana en todos los diarios aparecería la desarticulación y detención de una parte del Frente Cultural, ingresando en prisión y ante esta información policial el Ministerio se vería en la obligación de Cancelar el permiso editorial. Es decir, elija Vd. porque pensará que somos capaces de ello. Fué el final de la propuesta. Por supuesto contestó Villar de eso y de más. Lo que sí quisiera preguntarle como profesional del libro es que si no me vale la Ley de Prensa para regirme ya que en ella se especifica que si un título está autorizado en castellano y catalán lo está automáticamente en vasco, y este título lleva años permitido en castellano y catalán, si la Ley de Prensa no nos vale aquí que es lo que podemos editar.

La contestación del citado Clavería fué tajante, Yo creo que en vasco Vds debían editar la Biblia y nada más. Posteriormente pasaron a recoger la edición para su destrucción, por ello quien busque este libro, y este ejemplar es el único que la Editorial ha considerado Lazcano como el mejor depositario sepan que LUR editó 2.000 ejemplares, que no se puede hablar de libro secuestrado porque nunca ningún juez lo secuestró, y no lo secuestró porque no podía ya que ni atentaba contra el Jefe del Estado, la Seguridad Nacional ni la Unidad de la Patria y además por varias editoriales estaba a la venta en Castellano y Catalán. Si no lo encuentran es por la 'deferencia VOLUNTARIA' de los editores en un gesto LIBRE para con la llamada Administración. Administración que llegó a negar la edición en euskera de los famosos Cuentos Infantiles de Guillermo.

NOTA: Cuando Clavería se refería a Frente Cultural, era lógicamente la organización ETA.

      Anekdota hau berau niri ere kontatu dit, baina ez liburu honi buruz, baizik eta Alokairua, prezioa eta irabazia liburuaz. Argitaletxeei 1985ean inkesta egin nienean, aurrena ahoz kontatu eta gero eskuz idatzita eman zidan ondoko historia. Kontrasterako balio duelakoan, horra testua Enrike Villar berak idatzi bezala:

Salario Precio y Ganancia de Engels, editado en castellano antes por dos editores del estado, dos horas antes de cumplirse la fecha de distribución yo fuí llamado al despacho del Sr. Clavería Delegado de Información y Turismo y me hizo esta propuesta:

a) venían a LUR cogían y quemaban los libros

b) la policía me detenía, en la Prensa aparecía la desarticulación de parte del Frente Cultural de ETA y en consecuencia ellos cerraban la editorial.

Al preguntarle cómo podía ser aquello pues el libro era de curso legal en España editado por Aguilera y otra editorial catalana, y según la Ley de Prensa toda publicación autorizada en una lengua «hispana» estaba automáticamente autorizada en otras, el Sr. Clavería me dijo que lo que me iba a decir no se lo habían dicho de Madrid pero que él personalmente me recomendaba editar La Biblia en adelante.

El libro fue quemado.

Claveríaren sorgin-ihizia

Alberto Clavería Donazar ez dakit justu-justu zenbat urtez aritu zen Donostiako Delegazioko buru. Baina seguruenik 70eko hamarkadaren lehen parte osoan bai. Hainbat dokumentazioren arabera, 1970 buelta honetan bera dagoela segurua da, eta gero badakit 1976an ere bera zela delegatua. Ez dakit tartean besterik izan ote den, eta noiz bukatu zuen ere ez dakit seguru.

      Opusekoa omen zen Clavería, eta Bizkaian bere parekoa zenak esan zidan behin oso estua zela, arimak salbatu nahi zituela. Gogorra baino gehiago estua. Ugarte gogorra zen; hau, berriz, estua. Bere gain Madrilen zegoena, Sánchez Bella, hau ere Opusekoa, bietarik zen, gogorra eta estua.

      Egia esan, urte errazak ez zitzaizkion tokatu. Ideologikoki, politikoki, sozialki, kulturalki irakiten zegoen Euskal Herria. Sistema salbatzen nahiko lan ez nonbait eta arimak ere salbatu nahi zituen! Lan gehiegitxo! Baina saiatu zen, bai horixe!

      Claveríarentzat arerio nagusia, gaitz guztien tximistorratzaren pareko, ETAko fronte kulturala zen, zentzu zabalean ulertuta; hau da, sozialista eta abertzale zen edonor eta edozer.

      Bi norabidetan antolatu zuen bere gurutzada, edo berak inoiz esan zuen bezala, «sorgin ihizia». Errepresioa, batean; eta bestean, ekintza positiboak. Bietako adibide bat edo beste emango dugu.

      Artxibotan kasualitatez aurkitu nituen paper esanguratsu batzuk Claveríaren lanari buruzkoak dira, 1973koak. Jaime Delgadori, Cultura Popular Saileko zuzendari nagusiari, bere nagusiari, bidali zizkion txostenak dira. Urtarriletik maiatzera, 1973an, debekatu dituen ekintzen artean 15 kantu-jaialdi eta 81 kantu ageri dira: 17 Mikel Laboari, 13 Benito Lertxundiri, 9 Oskarbiri, 8 Natxo de Feliperi, 7 Gorka Knörri, 6 Xabier Leteri, 6 Lourdes Iriondori, eta abar.

      Kantu-debekuen arrazoiak klase askotakoak izan daitezke; gehienetan, edo beti, politikoak. Bitxienetakoa Benito Lertxundik abesten zuen (eta duen) Maria Solt eta Kastero-ren interpretazioa iruditzen zait. Honela du izenburua 1972ko ekaineko 27an idatziriko txostenak: «Informe sobre el concepto que merece la canción María Solt eta Kastero, de Benito Lerchundi Cendoya».

Esta serie de canciones que promocionan o intentan promocionar, BENITO LERCHUNDI CENDOYA y otros, en una parecida línea de conducta regionalista, son plenamente rechazadas por todas las personas vascas amantes de sus tradiciones y conservadoras de las buenas costumbres.

Aunque el vascuence empleado en la composición de esta canción contiene una importante mezcla de la «jerga batasuna» (el nuevo idioma unificado que pretenden promocionar) y lo entienden muy pocas personas, para las gentes bien educadas, sensatas y responsables tiene un sabor blasfematorio, puesto que las personas que actúan como protagonistas en la canción, las de edad madura, en las Provincias Vascongadas, son profundamente religiosas.

Es una canción apta para «akelarres» y jolgorios campestres de la juventud enloquecida y desorientada moralmente y contribuye a incrementar en esta Región los elementos disolventes de la moral y de la Iglesia Católica, que no son pocos ni pequeños los que ya llevan tiempo actuando.

      Kantu-jaialdietan bakarrik ez, hitzaldi eta bertsolarien ekitaldietan ere berdin jokatu ohi zuen Claveríak. Hainbat debeku topa litezke data berdintsuko beste dokumentu batean:

* Zarautzen ekonomiaz eman behar zituzten hitzaldiak debekatu zitzaizkien Iñaki Larrañaga, Andoni Lekuona eta Ramuntxo Camblongi «por su ideología separatista».

* Tolosan Hezkuntza Legeaz eman behar zuen hitzaldia debekatu egin zitzaion Manuel Escudero Ruedari «por su visión negativa de la Universidad».

* Añorgan Euskal Herriaz eman behar zuen konferentzia galarazi zitzaion Joseba Intxaustiri «por ser vasquista ¿fanático?» (sic).

* Kontsumoko Gizarteaz eman behar zuen hitzaldia debekatu egin zitzaion Iñaki Cachori «por su anterior charla titulada «En torno a la violencia» en el EUTG».

* Gipuzkoako Unibertsitateaz Donostian eman behar duen hitzaldia debekatu zitzaion Manuel Agud Queroli «por implicar críticas a la Administración».

* «Marxismo. Naturaleza comunista del hombre» gaiaz Bergaran hitz egitea debekatu zitzaion Gregorio Arrueri «por su cariz doctrinal negativo».

* Xabier Mendiguren, Joseba Intxausti, Imanol Laspiur, Gurutz Ansola, Ramuntxo Camblong, Xabier Erdozia eta Martin Ugalderen partaidetzarekin, Kooperatibetako alderdi ekonomikoez, Eibarko Arrate elkartean egin behar zen mahaingurua debekatu egin zen, «por su carácter marxista y peligrosidad de la actuación de algunos de ellos».

* Agustín Ibarrolak Donostian eman behar zuen hitzaldia debekatu zen «por su personalidad plenamente marxista».

* Eibarko Arrate elkartean «Euskal olerkia eta literaturaz» Xabier Lete eta Joxean Artzek eman behar zituzten hitzaldiak galarazi ziren «por su ideología separatista significada».

* Bi ekitalditan Lazkao-Txikik ezin izan zuen parte-hartu «por frases de mal gusto alusivas a la Familia del Caudillo».

      Errepresioa esku batekin eta ekintza positiboak bestearekin, horrela antolatzen du Clavería delegatuak bere lana. Sorgin-ihiziaren ondoan, abertzaletasunaren eta marxismoaren aurkako Gurutzada. Haren hitzetan: «acción en profundidad a través de asociaciones para la discusión del separatismo y marxismo». Jaime Delgadori honela idatzi zion 1972ko urrian:

He organizado un plan de conferencias para el presente trimestre, que serán dadas en varias localidades de la provincia, con el fin de difundir ideas positivas para contrarrestar la labor del llamado 'Frente Cultural', de carácter disgregatorio, existente en esta región, con su contenido de erotismo y de simpatías hacia ideologías socialistas y comunistas.

      1972an antolatu zituen hitzaldiez ari da hemen. Hurrengo urtean ere 7 hitzaldi antolatu zituen martxo eta ekaina bitartean. Hona berak egin zuen balantzea:

* Ciclo de conferencias de orientación familiar: «Con este ciclo se ha conseguido plenamente su objetivo: reafirmar la autoridad paterna y orientar la forma de superar los escollos propios de las relaciones familiares arrojando un balance positivo a la Ley Natural y la conciencia cristiana».

* Ciclo de conferencias «El Hombre en el mundo actual»: «En suma, un ciclo con el que se consiguieron los objetivos previstos: analizar con profundidad las doctrinas filomarxistas a través de tres campos que actualmente explotan mucho: La justicia social, la educación y la angustia del hombre».

* Ciclo de conferencias «Población y desarrollo»: «Disuasión de corrientes antinaturalistas y de control de la población. Centrar en su verdadero marco el desarrollo económico «manipulado» por las ideologías marxistas».

* Informe sobre la V Semana de Historia del Derecho Español, celebrado en Donostia: «En cuanto al contenido científico, podemos decir que ha sido alto, estudiándose a fondo la verdadera historia del Derecho de esta región Vasco-Navarra, desmoronando interpretaciones utilizadas por las corrientes nacionalista y separatistas.

      Opinan los expertos que el estudio de la historia del País Vasco presentará dos etapas en lo sucesivo, una antes del Congreso, otra después de él, porque este último ha puesto de manifiesto hechos rigurosamente inéditos que muestran la falacia de los mitos del separatismo».

Gordailu gurutzadaren biktima

Bete-betean harrapatu zuen Gordailu ere gurutzadaren sukarrak. Gordailuko liburuen hiru debeku aurkitu ditut, eta hiruretan Gipuzkoako delegatu probintziala, Alberto Clavería bera da, pertsonalki bera, Administrazio zentrala jakinaren gainean jartzen duena.

Baztan-Bidasoa (1975) liburuxkaren kasuan kontraportadako mapa kendu behar da, «atendiendo sugerencias Delegado Provincial».

      Hona historiatxoa:

      1975eko azaroaren 14an Cultura Popularreko zuzendariari telegrama bidali zion Clavería delegatuak:

Con fecha de ayer 13 se remitió a ese Centro directivo a consulta previa la publicación titulada «Baztan-Bidasoa» de J. Gortari Ugarte, habiendo observado en la contraportada un mapa tendencioso, toda vez que aparecen las 3 provincias vasco-españolas y navarra formando unidad con las tres del País Vasco-francés, lo que se considera improcedente, particularmente si se destina a público infantil-juvenil como libro de texto.

      Madrilen egin zen irakurketan, Jose Luis Albizu ez dator bat delegatuarekin:

(...) en la contraportada y en la pág. 1 aparece el emplazamiento del Valle de Baztán dentro del país vasco español-francés, o sea en el territorio de habla vasca o de procedencia vasca, cosa donde es difícil probar la existencia de un mapa o idea tendenciosa, aunque de hecho la hubiere en el autor, ya que el contenido de la obra no manifiesta tendencia alguna de cariz político ni regionalista ni separatista, ni de otro estilo.

      Badirudi, azkenean, Antonio Barbadillo dela erabakia hartzen duena, berau baita Saileko nagusia:

En la duda, parece conveniente acceder a lo solicitado por el Delegado Provincial de Guipúzcoa respecto a las publicaciones Infantiles-Juveniles que se adjuntan.

Goiherri (1975) liburuxkaren irteera debekatu egin zen. Erabaki honetan ere Clavería delegatuaren telegramak du hitza:

Respecto a la publicación Goiherri no se estiman procedentes los mapas de la página 9 y contraportada, ya que incluyen territorio francés como nacional. Es tendencioso en todo su contenido y parcial en las biografías de la página 26. Además totalmente improcedente su utilización como libro de texto.

      Hirugarren liburuxkako gaia historiakoa da, Iparragirre (1975). Delegatu probintzialaren beste telegrama batek dioenez, «ha de observarse que la utilización de la palabra 'Eusko' no es procedente, debiendo ser sustituída por la de 'Euskal'«.

      Pertsekuzio honen arrazoia ez da axalekoa. Agian, Gipuzkoako delegatu probintzialak 1976an Madrila bidali zuen txosten batean egon daiteke zioa. Txosten horretan zera gomendatzen du delegatuak Registro Oficial de Empresas Editoriales-ean ez onartzeko Gordailuren eskaria. Alegia, galarazteko argitaletxe izaten. Eta horren zergatia: «conocida la ideología y tendencia de los componentes de la misma y el carácter pedagógico de su plan editorial, así como el destino de su obra».

      Eta ondoan dator sortzaileen fitxa:

— T. Elorza: De ideología separatista vasco;

— J. Setién: Destacado separatista vasco;

<sangria>— A. Amundarain: quemó la bandera nacional en Izaskun. Actividades subversivas;

— M. Aránzazu Arrieta: Sancionada con 5.000 ptas. en el 75 por piquete;

— Begoña Arrizabalaga: ideología vasco-separatista. En el 65 sancionada con 1.000 ptas. por manifestación;

— M. Josefa Lasa: Detenida en el 75 por sospechas de ETA;

— Los demás carecen de antecedentes.

Zentsura morala

Euskal liburuan aurkitu dudan zentsura batez ere politikoa da, % 80 bai.

      Ez du esan nahi horrek bestelako zentsurarik ez dagoenik. Liburu bakoitzari buruz zentsoreak aintzat hartu behar zuen galdetegian agertzen dira bestelako irizpideak.

      Zentsurako txosten-orrien burualdean urte luzetan agertu dira hainbat formulario, liburu honen lehen partean azaldu ditudanak, irakurtzen den liburuaren gai desberdinez galdetzen dutenak. Ez dakit noiz arte zehazki, baina 1966ko LPIren ondoren ez dut aurkitu formulariorik. Irizpideak, bai, irizpideak indarrean daude, diferente formulatuta, aipatuko ditugun kasuetan begi-bistakoa denez.

      Ramon Saizarbitoriak Egunero hasten delako (1969) nobelan ez du morala hausten, nonbait: «aunque el aborto se realiza no se impone la tesis de la moralidad del aborto sino que recurre a la moral de circunstancias».

      Luis Haranburu Altunaren Itsasoak ez du esperantzarik (1973) liburuan ere salbu bide da morala: «... la consecuencia del argumento moral: Que en el noviazgo no deben superarse las fronteras íntimas».

      Emakume dibortziatua eta apaiza protagonista diren Txillardegiren Elsa Scheelen (1969) eleberrian ere morala bihurtzen da auzigai, baina liburua argitara eman eta handik sei hilabetera.

      Liburu honek, zentsurak aginduriko zatiak (politikoak) kendu ostean, argi berdea jaso zuen, 1969ko ekainaren 17an.

      Baina liburua jada kalean zela, abenduaren 31n hain zuzen ere, Ministerioetako Harreman Bulegoa zeritzonak «idazki guztiz erreserbatua» bidali zuen liburuen zentsuraz arduratzen den MITeko Sailera, behar ziren neurriak hartzeko eskatuz. Zergatik? «Se toleraron otros (párrafos) de marcado matiz antirreligioso y blasfemo». Pasarte bakarra da auzitan zegoena. Hauxe, zentsorearen itzulpenean:

Si Dios existiese tenía que ser un hijo de puta porque las casas de putas fueron creadas por la burguesía para abastecerlas con las hijas de los obreros. De donde se deduce que Dios no existe.

      Antonio Albizu da hemen salatua, berak irakurri baitzuen Txillardegiren testua kontsultarako entregatu zenean. Salaketa arriskutsua da hau zentsore batentzat. Gutxiagogatik lanpostua galdu duenik bada zentsurako bulegoan!

      Honela argudiatzen du Antonio Albizuk testu hori pasatzen utzi izana:

El párrafo señalado en la página 38 es una blasfemia que se ha permitido:

1º Porque está entrecomillado y está en boca de un padre de familia en cuyo hogar nunca se pronunciaba el nombre de Dios si no era para blasfemar.

2º Porque este padre era un resentido social y por ello quería la revolución que adelante se condena.

3º Porque el autor señala que la chica que recuerda esta blasfemia que decía su padre era, sorprendentemente, muy de casa y fiel, dando a entender que la religión es la base de las virtudes del hogarismo y la fidelidad.

4º Porque la chica se desliza por la pendiente de la inmoralidad y precisamente con un sacerdote que también ha perdido la fe.

5º Porque el sacerdote entra en conflicto de conciencia debido a unos ejercicios espirituales.

6º Porque las enseñanzas cristianas se exponen ampliamente en la novela con ocasión de los ejercicios espirituales.

7º Porque el sacerdote que no cree, o mejor dicho, no quiere creer porque su pasión por la chica es más fuerte que todo, es mal visto por la sociedad cristiana que condena su conducta.

8º Porque el sacerdote termina mal: un accidente y ante los jueces.

9º Porque cuando va a morir, vuelve a vislumbrar la fe en el cielo.

      Txillardegiren kasuan guztia nahasten da, morala eta politika, bistan denez. Bilboko Brigada Regional de Información de la Jefatura Superior de Policía delakoak ale bat lortzen du eta itzultzera bidali: «que se ha entregado a un colaborador para que traduzca aquellas partes que pudieran ser de interés informativo, moral y policial».

      Auzitegi Goreneko Fiskaltzaraino iritsi zen kasua: «habiendo tenido conocimiento de la misma por un informe que se envió por la Subdirección General de Seguridad manifestando se vertían conceptos y frases que pudieran tener carácter delictivo...».

      Juridikoki aurrera jo zenik ez dakigu. DGSk Informazio eta Turismo Ministerioa gainditu egin zuen ordukoan. Txillardegi tarteko izanik ez da harritzekoa. Txillardegiri buruzko hiru txosten politiko-sozial aurkitu ditut espedienteko dosierrean.

Elsa Scheelen ez dago osorik

Txillardegik Domingo Agirre Saria irabazi zuen Elsa Scheelen-ekin 1968an. Eta hurrengo urtean argitaratu zen, baina ez osorik. Ez da osorik ez dagoen kasu bakarra, ez horixe.

      Borondatezko kontsultara aurkeztu zenean orijinala, bost pasarte kentzeko agindua jaso zuen, «que hacen referencia peyorativa al régimen en dos pasajes, aunque están puestos en boca de un socialista, y otros hacen mención honorífica al Che y al guerrillero Padre Camilo, si bien más tarde rebate su postura».

      Hainbat kasutan moztu, ebaki, aldatu edo ezabatu egin ditu zentsurak autoreen jatorrizko testuak, baina guztiak ezin ditugu aipatu. Adibide gisa Txillardegiren Elsa Scheelen obran zentsurak kenduriko testu hauek aurkezten ditugu. Txillardegik idatzi bai baina irakurleak irakurri ezin izan dituenak dira orain etzanean agertzen diren pasarteok:

— «Aitaren esanez gogoratzen zan Elsa: 'Franco agintetik jausi artean Espaiñia'ra joaten danak, ez du sozialista izena merezi, ezta gizon izena ere egia esateko'.

— «Administrazioan ez dago ezer «flamen kirten horiek baizik».

— Por el Imperio hacia Dios —esan zuen batek doiñu txarrez.

— «Garaitu duten guziek hondatu ditek Erreboluzioa. Garaitu artean egia ditek erreboluziolariek, eta garaitu ondoren iñoiz ez. Budismoaren mezua Asoka'k ihartu zian, eta usteldu; Kristo'rena Constantino'k; Mahomet'ena Ali'k, Rousseau'rena Robespierre'k, eta Marx'ena Stalin'ek. Hori duk legea. Bi gizonak ulertu bide ditek ongi lege hori azken urteetan: Mahatma Ghandi'k eta Che Guevara'k: garaitu duten une berean, Jesukristo erramuen igandean bezalaxe, ahuletara eta zorigaistokoetara jo ditek, ohoreei uko eginez itxuraz; baina sakonkiago jokatzeko: agintea berez onartu eziña dala somatu baitzuten. Eta Nehru eta Castro utzi zizkiaten irteerarik gabeko lokatzetan lohitzera. Horrek salbatu dizkit betirako, eta horrek egin dizkit betirako umant eta eredu, eta XX-gn. mendeko gizonen artean guztiz gaillen eta goragarri».

      Esan dugu liburu honek Euskaltzaindiko Saria irabazi zuela. Juan San Martinek kontatu zidan Losada guardia zibila nola joan zen Euskaltzaindira, eta handik nola bidali zuten Eibarrera, Juan San Martinen etxera, idazkaria baitzen hau. Gallina izenekoarekin azaldu omen zitzaion. Gauza bat jakin nahi zuten, ea mahaikideek ba ote zekiten aurretiaz irabazlea nor zen. Ezetz, erantzun zien Juan San Martinek, plika sistemaz zela eta.

      Gero jakin zen —dio San Martinek— denuntzia zegoela tartean, Agur aldizkarikoek jarria. Euskara batuagatik, omen. Joanak joan, hobe horrela!

Ukronia: sorpresa eta haserrea

Xabier Kintanaren Behin batean (1972) osatzen duten eleberri llaburretan bat da ezaguna: Ukronia. Bat baino gehiago harritu zuen nobelatxo honek, hauen artean 19. zentsorea bera:

Sorprendentemente, la novela UKRONIA es una réplica a los nacionalistas vascos tanto en el lenguaje purista como en el aspecto político: Aprueba el Alzamiento nacional; reconoce sus frutos y considera que, en caso de no haberse dado el alzamiento o de que los rojos hubieran ganado la guerra, el país vasco hoy sería una UCRONIA.

Ukronia dela eta, zentsuraren txaloak jaso zituen Kintanak, eta beste baten ukabilkadak ere bai. Bilboko kaleetan EAJko abertzale batek paparretik oratu eta jo egin omen zuen autorea, kontatzen da. Haiek garaiak, haiek!

Amets luzeegia

Xabier Mendiguren Bereziarturen Ametsik luzeena (1973) ipuin politikotzat hartzen du Antonio Albizu zentsoreak.

      Cinsak aurkeztu zuen borondatezko kontsultara 1973ko urrian. Ez dela argitaragarria erabaki zuen zentsoreak, azaroan:

Sobre la base de un sueño se desarrolla la historia del pueblo vasco desde sus orígenes pasando por la subyugación de Roma y la sumisión a Castilla con carácter partidario enfrentando a España y presentando como una desgracia la unión con Castilla y España. Por lo que pone muy mal al Rey Católico y a Cisneros.

      Ez al dago zer eginik, hortaz? Ba, bai. Hurrengo urteko otsailean, editoreek gaia mugitzea erabaki zuten. Honela idatzi zuen Donostiako delegatuak Madrila:

A través de persona de confianza para esta Delegación se me pide cerca de ese Departamento la siguiente gestión que considero de interés:

(...). Me manifiestan por vía amistosa que están dispuestos a quitar todo lo que se les indique a fin de poner el libro a la venta.

      Antonio Albizuri enkargatzen zaio hasierako ukoa «baimen baldintzatua» bihurtzeko lana. 1974ko maiatzean erabaki zuen baimena eskuratzeko zeintzuk ziren aldaketak:

Para posibilitar la AUTORIZACION de esta obra que solo se compone de 36 folios son imprescindibles los cortes señalados en las páginas: 3, 10, 15, 16, 17, 18, 21, 22, 23, 27, 28, 30, 31, 32, 34.

Con estas supresiones la obra pierde entidad y sobre todo la clara finalidad política del autor pero PUEDE AUTORIZARSE.

      Irakurri dugu: entitatea eta helburu politiko gaiztoa galtzen omen zituen horrela liburuxkak. Horrezaz gainera, zentzua, koherentzia eta batasuna ere galtzen duela esango nuke nik. Eta, seguru galtzen duena: 214 lerro dira.

      Kontzeptu hauen inguruan egin zaizkio ezabaketak: «euskal dun/atzerritar», «euskaldun/erromatar (menperakuntza)», «Ganboar eta Oñaztarren borrokak». «Bizkaia-Gaztela (erregearen presentzia, erregea eta euskara)», «Espainia/Euskal Herria», «Beamondarrak/Cisneros. Gaztela», «Matxinada. Karlistadak. Zumalakarregi».

Olerkiaren arriskua

Urte hauetako zentsuran aurkitu ditugun espedienterik mardulenak olerki-liburuei dagozkie. Gabriel Arestiren Harrizko Herri Hau aipatu dugu, eta gainera: Joxean Artzeren Isturitze-tik Tolosan barru, Laino guztien azpitik eta Eta sasi guztien gainetik; Joxe Azurmendiren Hitz berdeak; eta Bitoriano Gandiagaren Hiru gizon bakarka.

      Badirudi zentsoreak, estua izaki beti, estuago jokatu duela olerkiarekin narratibarekin baino. Bi arrazoi egon daitezke honen azpian. Bat, hizkuntza poetikoaren ezaugarri propioak: emozioa, iradokizuna, ebokazioa.

      Antologikoa iruditzen zait zentsorearen jokamoldeari buruz Gabriel Arias Salgado zentsura-teorizatzaileak idatzita utzi zuena. Hots, tribunala iritsi ezin daitekeen zirrikituetara iritsi behar duela zentsoreak, eta nola iritsi behar duen. Zer miatu behar duen? Edukiak bakarrik ez, baizik eta: «los secretos de la gramática, la habilidad de la alusión, la sutileza de los recursos literarios, las ambivalencias de alguna figura retórica, las segundas intenciones que para el público son perfectamente inteligibles a la primera...».

      Jakina, peskiza-mota honetarako joko gehiago ematen du olerkiak. Hizkuntza poetikoaren izaera ebokatzaile eta pluribalenteak askatasun handiagoa ematen dio zentsoreari esaldiak-eta nahi dituen modura interpretatzeko. Sarri, testua bere horretan aztertu ordez egilearen intentzioez aritu izan da zentsorea, froga handirik gabe. Baina berdin dio, bere egitekoa baita bigarren intentzioak harrapatzea, txakurrak erbia bezala.

      Are gehiago. Zenbait hitz edo kontzepturen hurbilketa (are elkarketa) arriskugarri jotzen du zentsurak urte hauetan. «Herria» edo «Euskal Herria» kontzeptuen ondoan ezin daitezke jarri beste hauek: «itzarri», «nortasuna», «anaitasuna», «maitasuna», eta gutxiago, «askatasuna». Eta kontrako aldetik, ezta beste hauek ere: «katea», «ekaitza», «zigorra», adibidez. Zentsoreak arkatz gorria dantzan jartzen du kontzeptu hauen edozein elkarketak.

      Delegatuen eta zentsoreen luman inoiz edo behin beste arrisku bat ageri da. Eta da, hain zuzen, olerki hauek abestu egiten direla eta era honetara olerkion eragin soziala biderkatu egiten dela. Olerkiarekin gogorrago jokatzeko beste motibo bat, ezta?

      Olerkien eraginkortasuna kantuaren bidez handia dela esaten dutenean, arrazoia eman behar zentsoreei. Garai hartako olerki kantatuenetakoen artean daude Artzeren, Azurmendiren eta Gandiagaren batzuk.

Isturitze-tik Tolosan Barru

Hiru poema liburu argitaratu zituen Joxean Artze Harzabal-ek 1970-73 bitartean. Hirurek izan zuten kritika gogorra. Eta ez bakarrik zentsuraren aldetik. Eta ez bakarrik bere obrak; Artzek berak ere bai. Hain zuzen ere bere lehenengo obra dela eta, honela idatzi zuen Jose Artetxek eta honelaxe utzi nahi izan zuen bilduta bere memorietan (Un vasco en la posguerra).

San Sebastián, 19 febrero (1970). Hace poco apareció un libro de poesías en vasco, un libro pagano, iconoclasta, antirreligioso. Edición de lujo, con disco incluído. Otro empujón de la ofensiva antirreligiosa que padecemos en Vasconia. Aparecen en euskera cosas increibles.

Esta mañana, al pasar por delante de una librería, he identificado al autor. Su libro, abierto, ocupaba el lugar de honor en el escaparate. Estaba también su fotografía. —Ya sé quién es— me he dicho. Efectivamente, le serví infinidad de veces en la Biblioteca. Al final, terminamos mal. Iba descaradamente a lo suyo, atropellándolo todo. Su actitud, su porte, su aire decadente, sus maneras tenían la virtud de irritarme, de ponerme fuera de mí. —Ya sé quién es— iba diciéndome a mí mismo al subir a mi oficina. —¡Pobre! ¡Qué concepto tiene de la vida más equivocado. Sonreía pensando en él. Sentía que mis furores de pasados días al pensar en este libro se derrumbaban. —¡Pobre! La vida no es lo que él piensa. Me inspira piedad.

      Itzul gaitezen Administrazio frankistaren zentsurara.

      Zentsore-irakurleak nahikoa alferrik egin du lana oraingoan. Liburua kaleratu egingo da, nahiz eta «isiltasun administratibo» formularekin, hots, Administrazioaren gogoz kontra. Ez zuen hori proposatu Antonio Albizuk bere irakurketan. «No cabe aceptación posible de depósito», zioen honek. Oficina de Enlace delakoak, aldiz, ez zuen oso arriskutsutzat hartu liburua:

Se trata de un libro de poesías vasco-francesas (sic) de tipo regional y alabanza del idioma vasco, con algunas cosas de tipo escabroso, algunas poesías avanzadas en sentido regionalista y alusiones anti-capitalistas, pero sin observarse una gran peligrosidad.

      Data bera darama Antonio Albizuren txostenak. Eta proposamen negatiboa justifikatzeko hainbat pasarte arkatzez markatu eta gero gaztelaniara itzuli zituen. Alfer-alferrik hartu zuen horrenbeste lana gure zentsoreak.

Laino eta sasi artean

1973ko abenduaren 5ean, Joxean Artzek autore-editore gisa aurkeztu zituen bere bi lan bikiak: Laino guztien azpitik eta Eta sasi guztien gainetik. Sorrera bera, baimen-eske bera eta gerora ere zorte bera izango dute bi obrek.

      1973ko abenduaren 21ean MITek biak salatu zituen TOP (Tribunal de Orden Público) beldurgarriaren aurrean. Sumarioa ireki eta dilijentziak egin ere egin ziren, eta 1974ko apirilean, lau hilabetera, aktuazioen behin-behineko artxiboa erabaki zen, baina airean gelditu zen bahimendu judizialarena. Hurrengo urteko urtarrilaren 14an legeztatu zen, azken batean, obra bien banaketa, bahimendua ondorio gabe utzi ondoren. Urtebete behar izan zen liburuaren irteera normalizatu ahal izateko.

      Autoreak kontatu digunez, larria zen egin zioten salaketa: «incitación a la rebelión armada». Madrilen izan zuen epaiketa, Chamorro epailearekin, eta Manuela Carmena hartu zuen Artzek abokatu. Antonio Barbadillo zentsore-taldeko buruak bere txostenean dio ez zela indarrean jarri ez aurretiazko sekuestroa, ez administratiboa eta ezta judiziala ere. Autoreak, ostera, baietz dio, eta gainera etxe-miaketa ere egin zela, berak liburuak banatuak zeuzkan lagunen etxeetan: Asentxio Hondarzabal eta Leopoldo Zugazaren etxe edo lokaletan behintzat.

      Historia beltz honek zentsorearen irakurketan du abiapuntua, Antonio Barbadillo bere nagusiak gogorturiko irakurketan. Obra bakoitzak bere txosten propioa ere badu, baina bitxia da pare bat alditan-edo batera azaltzen direla bi liburuak, tratamendu berdinez biak. Behin, Oficina de Enlaceko nagusia den Francisco Castrillo Mazeres Estado Mayor del Ejércitoko militarraren luman, liburuen argitalpenaren aurka. Eta beste behin, gutxienez, ustez Antonio Albizuren irakurketa honetan:

Libretos de poesía:

LAINO GUZTIEN AZPITIK ETA SASI GUZTIEN GAINETIK

Ambas están compuestas en un vascuence dificilísimo de entender. Los sentimientos expresados en ellos rezuman resentimiento y rencor y tratan de fomentar un enfermizo y rencoroso amor al país vasco. Es de notar que jamás se pronuncia la vieja y gloriosa palabra de Euskal Erria ni tampoco la subversiva de Euzkadi. Esto es evidente: aquella es la que encarna las antiguas glorias vascas y españolas, cuyo recuerdo se trata por todos los medios de hacer olvidar. En cuanto a la palabra Euzkadi, el autor desearía, indudablemente, citarla, pero no lo hace por las consecuencias que ello le podrían acarrear.

      Liburu bakoitzak bere irakurketa propio eta berezia du, Antonio Albizuk eginak. Laino guztien azpitik liburuan edukia eta hizkuntza bereizten du Antonio Albizuk. Edukiaren aldetik ez da argitaragarria. Hala ere, «isiltasun administratibo» formularen bidez pasatzen utziko luke berak, gutxi batzuek soilik irakurri ahal izango dutelako hain zuzen ere.

Es un canto de protesta en el que el autor presenta a su pueblo como pueblo que tiene que conseguir la liberación y considera que es labor de los presentes y que no puede abandonarse para los venideros. Esto es agravado en el caso totalmente concretizado de Navarra a quien se considera que se le ha perdido. Téngase en cuenta que esta pérdida en ningún momento se perfila como referente al idioma vasco. Por todo ello, creo que va en contra de las leyes fundamentales y por ello, aunque considero que muy pocos serán capaces de leer este libreto, y por esta razón cabría pasarlo por silencio administrativo, NO DEBE ACEPTARSE EL DEPOSITO.

      Zergatik ez dakit, baina oinarrizko irakurketa hau gogortu egin zuen Servicio de Lectorado de Ordenación Editorialek. Liburua ez onartzea da gutxiena, Aginte Judizialaren esku uztea erabaki zen:

En un vascuence de difícil comprensión, e incluso trastocándose de manera deliberada los términos, el autor recopila una serie de composiciones más o menos poéticas, de corte modernista, a través de las cuales intenta realizar un canto de protesta contra la falta de autonomía y libertad de las instituciones del país vasco. Se insiste en la necesidad de que él mismo tiene que conseguir su liberación, postura antigua y actual que no debe de olvidarse en favor de las generaciones venideras de los vascos, dice el autor.

Además de arremeter contra el Poder Central, origen de todos los males del pueblo vasco, el autor se concreta en el problema de Navarra, perdida, según él, para los vascos de manera injusta y rompiendo la legítima independencia de los mismos. Por nuestra cuenta advertimos que esta pérdida de la que se lamenta el autor no se perfila en lo que refiere al idioma vasco, por lo que la implicación política es clara y terminante.

Todo el contenido del libro es, a nuestro entender, claramente delictivo. Por ello estimamos que el presente depósito no debe ser aceptado, por presumirse infracción del art. 251, apart. 2º y 3º del Código Penal, sobre popagandas ilegales, en relación con el art. 165 bis (B del mismo Cuerpo Legal). De acuerdo con la legislación de Prensa e Imprenta, el presente depósito debe ser puesto a disposición de la Autoridad judicial correspondiente.

      Zortzi poema edo poema-zatitan kausitu zuen delitua zentsoreak. Guztira 216 lerro markatu zituen ondoko olerki hauetan: Beharra zer den, Arraultzak!, Arrano beltzarekin, Eta baldin, Bateonbati, Askatuko zaituen, Ai!, Kahalin, Ikusiko duzu, Ai! Galileo.

      Aurrekoaren kalkoa da Eta sasi guztien gainetik liburuaren historia. Diferentzia txiki bat bada bien artean, hala ere: liburu honetan hasieratik da gogorragoa lehen zentsorearen irakurketa. Antonio Albizuren iritzira, obra honek «Erreinuko oinarrizko printzipioak erasotzen ditu». Ez da, ez, txantxetako salaketa.

      Liburu honetan ere aurrekoaren parekoa da hizkuntz zailtasuna, baina publikatzeko biderik ez du errazten oraingoan. Kasu honetan bistan da ezin dela liburua onartu, ikusia dago errukiak edo aitzakiak ez duela lekurik erreinuko oinarriak astintzen direnean.

      Hona zer dioen, hitzez hitz, Antonio Albizuren txostenak:

OBRA DE PROTESTA contra el orden social establecido a quien considera como un medio para tener a la gente alienada y no pueda pensar por sí mismo y como símbolo de este orden se conceden a los que no sufren el peso del trabajo sino por el contrario disfrutan a cuenta de los que trabajan. Asimismo no acepta la PAZ fundada en criterios de nuestra sociedad que califica de formales y honrados a quienes aceptan sumisamente cuando se les manda.

Otro punto importante de la crítica que hace de los españoles inmigrados en el país vasco. Da a entender como si hubiera sido una política estudiada por el gobierno central para romper la armonía y crear enemistad y la división. Los califica de PESTE y GUSANOS.

Considero como obra que atenta a los principios fundamentales del Reino por lo que NO DEBE ACEPTARSE EL DEPOSITO.

      Liburu honen kasuan ere badago Servicio de Lectorado de Ordenación Editorial delakoak egin zuen txosten ofiziala, Antonio Albizuren irakurketa baieztatzeaz gainera, liburua Aginte Judizialaren esku uzteko zein den figura deliktiboa zehaztu zuena:

Colección de compositores poéticos, de corte modernista, acompañadas de ilustraciones, que constituyen una obra de protesta contra el orden establecido, al que califica como el medio para tener a la sociedad alienada y constreñida dentro de un sistema en el que impera la falta de libertad.

Ridiculiza todo lo que representa este orden establecido. Igualmente, no acepta la PAZ que impera en nuestra sociedad.

Su contenido está compuesto en un vascuence muy difícil de entender. Los sentimientos expresados rezuman resentimiento y rencor y, por supuesto, trata de fomentar todas las ideas enfermizas referidas al logro de autonomía e independencia del pueblo vasco. Critica de manera injusta a la inmigración del resto de los españoles afincados en el país vasco. Se les tilda de extranjeros y consecuencia de una estudiada política del Gobierno central para romper la armonía y fisonomía propia del país, creando la enemistad y la división. A estos imigrantes, de manera reiterada y despectiva, se les califica de 'peste' y 'gusanos'.

A criterio del lector informante, el presente depósito no debe ser aceptado, por constituir, al parecer, figura delictiva, por infracción del art. 251 del Código Penal, referido a la propaganda ilegal, en relación con el 165 bis (b del mismo Cuerpo Legal).

En virtud de lo anterior, el presente depósito, de acuerdo con lo establecido en la legislación de Prensa e Imprenta, debe de ser puesto a disposición de la correspondiente Autoridad Judicial.

      Olerki salatuak zortzi dira, orotara 192 lerro: Harrak hilkutxan bezala, Halako..., Bakea, Goizean goizik..., Galdu dutenekin..., Lehenago ere baziren..., Nik ez dut..., Nahiz eta heriotza....

Euskadi eta Euskal Herria: bi herri

70eko bigarren aldira arte zentsurak ez zuen onartu Euskadi edo Euzkadi hitza.

      Gerra garaian oraindik, historiografia frankistan, obra asko agertu zen euskaldunen aurka. Behin eta berriz zetorren obra horietan «Euskadi», «Euzkadi» edo «Euzcadi» hitza. Zentsurak beti agindu izan du hitza ezaba zedila.

      Ez da hitza soilki ezabatu behar dena, nolanahi ere. Honi loturiko kontzeptuak ere kanpo utzi behar dira. Kasu bat: 1937an Fernando R. Permuyk Euzkadi!, la de Prieto, Aguirre y Compañía (Impresiones de un Gudari) liburua idatzi zuen «en tono francamente patriótico y españolista», zentsorearen iritzian. Zuzendu beharrik bada, hala ere. Esaterako: «Las palabras: Patria, Nación, nacionalismo y nacionalista, usadas en sentido separatista y también aquellas otras que marcadamente tienen este último carácter e igualmente sus lemas, como Euzkadi, gora, azkatuta, Jaungoikoa eta Legezarra, etc.».

      Zentsoreburuak osatu egin zuen zer kendu behar zen: «En el título la palabra 'Euzkadi' y esa misma palabra todas las veces que aparezca en el texto; la palabra 'nacionalista' y similares siempre que se aplique a los vascos debe cambiarse por la de 'separatista'«.

      Bada testu bat, garai berekoa, arazo hau argitzeko balio diguna. Prentsa eta Propagandako Delegazioak periodikoei bidaltzen dien zirkular bat da. Honela dio pasarterik inportanteenetan:

Algunos periódicos con evidente ligereza, al referirse en sus informaciones a los asuntos de Vizcaya, usan con notoria impropiedad el término de nacionalistas para denominar separatistas vascos.

Otros hablan en serio de Euzkadi y del Ejército de Euzkadi y del Gobierno de Euzkadi, como si se desconociera que Euzkadi, como región, y menos como Nación, ni existe, ni ha existido, y sí el País Vasco, Vasconia, y la región vasca y las provincias vascongadas.

Es indudable que al usar la misma terminología que los separatistas se les hace el juego a éstos, y se da la apariencia de reconocer como realidad lo que es una ficción producto de una política llena de perfidias y de traiciones.

      Inoiz edo behin «país vasco navarro» ere aldatu egin du zentsurak, «región vasco-navarra» ezarriz.

      Beraiek, zentsoreek, Vasconia erabiltzen dute; edo país vasco, minuskulaz sarritan. Euskalerria edo Euskal Erria ere bai. Sekula ez Euskal Herria, eta gutxiago Euskadi.

      Euskadi ezin da erabili, subertsiboa baita. Sanoa, betikoa eta gloriosoa Euskal Erria da. Laino guztien azpitik eta Eta sasi guztien gainetik liburuen txostenean horixe dio hitzez hitz zentsoreak. Zirkularraren eta (ustez) Antonio Albizu zentsorearen testuaren artean 35 urte luze daude, baina alferrik. Lehengo lepotik du burua zentsurak:

En opinión del lector que suscribe, es preciso fomentar, estimular y ayudar todas aquellas obras en las que aparece la vieja y gloriosa y sana palabra EUSKAL ERRIA, usada todavía por los auténticos y nobles vascos. Es un criterio que no falla.

NOTA: La diferencia que existe entre decir GORA EUZKADI y GORA EUSKAL ERRIA es la siguiente:

GORA EUSKAL ERRIA = Viva España y Vasconia

GORA EUZKADI = Viva Vasconia y fuera España

Gramatika gorrituena

Gotzon Egañaren Euskal izkera ta elertia (1969) gramatika da arkatz gorriaren laztan gehien jaso duen euskal gramatika.

      Autore beraren gramatika zaharrago batek (Euskal-irakasbide laburra, 1962) izan zituen trabak, baina zerikusirik ez bigarrenak jasan behar izan zituen eragozpenekin. Ia urte t'erdi kosta zitzaion baimena lortzea. Eta bitartean: zentsorearen irakurketa, pasarte zentsuratuak, deposituaren atzerapena, berrikusketa-txostena, eta abar, dozenaka paper eta sufrikario.

      Lehen txostena 19 zentsorearena da, Antonio Albizurena. Abertzaletasuna kontzeptu guztiz madarikatua ez balitz, ez zatekeen bekatu handia modu honetan zentsoreak egileari egozten diona: «Acento vasquista que raya un poco en el nacionalismo».

      Hamaika esalditan hezurmamitzen du ondoren «espiritu euskaltzale/abertzaleska» hori.

      Lehen txosten honen ondoan beste bat ere aurkitu nuen, zabalagoa, eta iruditzen zait egile berarena dela, Albizurena. Irakurketa honek bi salaketa egiten dizkio testuari: abertzaletasuna, eta honez gainera, gaztelaniari gorrotoa:

Es una gramática escrita íntegramente en vasco destinada a la juventud cuyas únicas palabras en castellano están en el pie de imprenta. Entre la progresiva enseñanza de reglas puramente gramaticales intercala versos, sentencias y pensamientos abiertamente nacionalistas. Ya el mapa de pág. 13 nos da una idea del propósito general; es un mapa de Euskalerria, incluyendo las zonas francesas de Laburdi y Zuberoa, es decir el territorio irredento para el P.N.V.

En cuanto a lo que es puramente lingüístico el libro está concebido como aversión a lo castellano, hecho que se refleja en muchas partes del mismo;

— Pág. 18. El vasco nada debe a la gramática castellana.

— Pág. 82. Arriba el vasco; fuera el castellano.

— Pág. 86. El vasco que hable castellano es una espada clavada en el corazón de la patria.

El aspecto político o separatista aparece constantemente, bien sea de forma velada, aunque a veces adopta una forma muy expresiva; ejemplos:

— Pág. 113. La poesía «Zazpiak bat» (O siete en uno) que añora la unión definitiva de las cuatro regiones españolas y las tres francesas. (La famosa ecuación 4 más 3 igual a 1)

— Pág. 183. En la historia de los autores vascos se incluye, entre otros a Sabino Arana el Mancini del nacionalismo vasco, cuyo nombre es una bandera entre los separatistas.

— Pág. 194 en adelante. Para ilustrar el «caso» vasco se traen a colación otras lenguas consideradas como oprimidas como el gaelico de Irlanda y el provenzal.

En resumen básicamente el libro es gramatical pero tiene demasiadas resonancias políticas. No parece oportuno, y menos en el presente momento autorizar su publicación.

      Liburuarekin aurrera segitu nahi badu, tatxadurak egin behar dituela esan zaio autoreari. Zer zuzendu behar duen galdetzean, hamaika pasarte pasatzen dizkio delegatuak, lehen txostenean seinalatuak hain zuzen ere.

      Hamaika puntuak salbatu nahian, banan-banan justifikatzen ikusten dugu Gotzon Egaña ondoko paper batzuetan. Administrazio frankistak onartzeko moduko defentsa egin behar, beraz, eta horrela bakarrik esplika daiteke Gotzon bezalako abertzale baten luman ondoko esaldiaren mailakoak: «lo vasco es tan español como lo castellano, pertenece a su acervo cultural y espiritual. La defensa de lo vasco es la defensa de España como su ofensa es la ofensa a España». Obanos edo Toledo bezainbat espainola dela Gernika ere badio.

Euskal Harria atera nahi izan zuenean Arestik egindako adierazpenen tonu bera dute Gotzon Egañaren hauek.

      Umiliazioak izugarria behar du izan, horrenbeste apaldu ondoren zera ikusten duzunean, alfer-alferrik izan dela ariketa guztia. Hauxe gertatu zitzaion-eta Gotzon Egañari. Salakuntza egin duen zentsoreak berak berrikusten du Egañaren defentsa, eta autorearen arrazoiak ez direla aintzat hartzekoak erabakitzen du:

Las consideraciones que hace el autor para que se le readmitan las tachaduras señaladas no deben de tenerse en cuenta salvo en dos ocasiones y éstas, siempre que las demás tachaduras se lleven a cabo por cuanto en el contexto general aún éstas consideradas en sí mismas no son políticas y sí exclusivamente vascas, toman sesgo político separatista. Son las tachaduras de las páginas 13 y 113.

No debe tomarse en cuentas las observaciones del autor:

1º Porque todo evoca a un resabio a lo castellano. En lugar de expresarse como lo hace en defensa, dentro de lo patriótico y hermano aparece como enemigo y despreciativo.

2º Porque dado el ambiente de la ETA, las tachaduras son como gritos de combate y de guerra contra el Gobierno.

Salvo las tachaduras de las páginas 13 y 113, las otras deben mantenerse.

      Autorearen alegazioetatik bi onartzen dira, bi bakarrik, Euskal Herriko mapa eta Otañoren zorioneko olerkia: Zazpiak bat.

      Hauxe da, llabur-llabur, gramatika baten irakurketa politiko baten historia.

Autodefentsa lotsagarria

Arkatz gorriaren biktimak, autoreak alegia, normalean editorearen bidez jakiten zuen bere testuko zentsuraren berri. Hots, testua osoki ukatua zen ala onartua, edota publikazioa onartuta ere, tarteko beste moduren bat aukeratu ote zuen Administrazioak.

      Testua osorik onartua bada ez dago problemarik. Testua osorik baztertu badute, ez dago zer eginik. Kasu batzuetan, askotan, testua argitaragarria dela erabakitzen du zentsurak, baldin eta tatxadurak egiten badira, baldin eta seinalaturiko pasarte horiek ezabatzen badira. Zentsuraren inposaketa hauek «onartu» beste erremediorik ez zaio gelditzen autoreari.

      Baina ukituak, aldaketak ugari direnean, eta autoreak berak horrela eskatzen badu, testuok berrikusi eta berridazteko aukera eman zaio inoiz idazleari. Eta orduan zentsoreak proposaturiko aldaketak edo ezabaketak bere eskuz egin ditzala agintzen zaio idazleari.

      Idazleak jasotzen duen materiala ez da guk ezagutzen dugun hau, alegia, zer eta zergatik debekatzen edo tatxatzen zaion adierazten duena. Askotan asmatzen zaila ez bada ere, idazleak berak ez daki zergatik hartu diren erabaki horiek. Dakien gauza bakarra da zer aldatu behar duen, arkatz gorriz edo urdinez markatuta datorkiona. Hitz batez, ezabatu edo aldatu behar dituen pasarteak ezagutzen ditu, baina sekula ez zentsorearen txostena!

      Autoreak bere lana egin duenean, bere testua aldatuz edo ezabaketa onartuz, testu «berriaren» proposamena atzera zentsurara bidali behar du. Autorearen aldaketak onartu ala ez, zentsuran erabakitzen da, eta gehienetan txostena egin duen zentsore bera izan ohi da erabakitzaile, eta ez hirugarren bat. Epaile eta aldi berean fiskala da orain zentsore-irakurlea.

      Zein gogorra izan behar duen nork bere testua gogoz kontra aldatu behar hau! Jatorrizko testua idatzi duzunean, izan duzun autozentsurari zentsura bortitz hau erantsi behar zaio orain.

      Honelakoetan zentsuraren sindromearekin jokatzea, ez da harritzekoa. Zentsore begi zorrotza eta buru estua duzu aurrean zure zeure jatorrizko testua moldatzen ari zaren bitartean, eta harentzat prestatzen duzu diskurtso «espainolista» ere.

      Sistemak inposaturiko autodefentsa lotsagarri horretan salaturiko testuei esanahi ebidentea aldatzeraino iritsi dira autoreak, testuari indarra kendu nahian, tartean-tartean makina bat azalpen eta itzulpen bitxi emanez beren jatorrizko testuak esplikatzeko.

Hitz Berdeak

Joxe Azurmendiren Hitz berdeak (1970) olerki-liburuaren historia administratiboa 1970eko irailaren 23an hasten da, eta urtea eta gehiago igarota amaitzen da, hurrengo urteko azaroan. Balantzea negatiboa da autorearentzat, autorearen lagunentzat eta literaturarentzat. Bederatzi olerki debekatu zizkioten, 490 lerro guztira.

      Joxe Azurmendi bera Alemanian zegoen, eta ez zen gehiegi enteratu. Bitoriano Gandiaga buru zela, Azurmendiren lagun talde batek bildu zituen Joxeren olerkiak eta liburu gisa moldatu zituzten bere olerki-koadernoak. Eskerrak borondatezko kontsultara aurkeztu zuten liburua, bestela seguru epaitegietan bukatuko zutela. Kontsultara aurkeztearen abantaila hori da. Kontrako alderdia ere badu honek, ordea: horrelakoetan, batere eskrupulurik gabe dantza dezakeela arkatz gorria zentsoreak. Hori egin zuen kasu honetan.

      Antonio Albizu zentsorearen aburuz, testua publika daiteke, bai, baina ezabaketa pila batekin:

POESIA. Es un conjunto de poesías de un sólo autor. Tienen el denominador común de la tristeza ante el pensamiento de la vida, la presencia de la muerte personal y de la muerte de la personalidad vasca. En este aspecto martillea sobre la libertad del pueblo vasco en tonos que no se avienen a la Ley de prensa. Considero, por ello que deben suprimirse los trozos señalados en las páginas: 60, 69, 70, 71, 90, 129, 130, 131, 135, 140, 147-8, 150, 151-2-3-4-5-6-. Con estas tachaduras PUEDE AUTORIZARSE.

      EFA editorialaren izenean, Gandiagak birkontsideratzea eskatu zuen eta jatorrizko testua osorik mantentzeko bi argudio-lerro landu zituen: olerkirik gehienak jada Olerti-n argitaratuak zirela. Eta bigarrena Gandiaga bezalako poeta batena bakarrik izan zitekeen: kuantitatiboki ezdeusak zirela aldaketak, hitz bat, lerro bat, baina olerkia goitik behera hondatzen zutela.

      Zentsore berraztertzailearen eskuzabaltasuna «askatasuna» hitza eta «tiroka josi dute moralki askatasuna» esaldia onartzeraino iritsi zen. Gainerakoan hastapeneko jarrera mantendu zuen Albizuk eta ezezkoaren argudioak zehaztu egin zituen, gainera:

Considero que pueden autorizarse las tachaduras señaladas en las páginas 60 y 90, ya que una vez suprimidas las otras señaladas, su sentido se vuelve muy vago. Pero no pueden autorizarse las páginas 69, 70, 71, tituladas CARTZELEA: Apología de un vasco que estuvo preso; las páginas 129, 130, 131, 132 EUROPA: La Europa unida es una esperanza de poder conseguir la libertad; las págs. 135 y 140: EUSKALDUNEN IPUIN BERRIA y las págs. 147 hasta 156: MANIFESTU ATZERATUA: un cuento que adquiere un relieve especial con los acontecimientos de la ETA: la paz no es libertad, no la quiero...

      Obraren murriztapen hau «onartzea» erabaki zuen editorialak. Zer erremedio!

      1965-68 bitartean argitaraturiko olerki batzuk orain debekatu egin zirela eta, norbaitek pentsa lezake agian zentsura gogortu egin zela 1970ean. Sánchez Bella agintean zegoela jakinda, egia ere izan liteke. Baina kasu honetan uste dut badela beste esplikaziorik: Olerki horiek Olerti-n plazaratuak ziren, eta Santi Onaindiak baimenik gabe ateratzen ere bazekien.

      Esan dut goraxeago Bitoriano Gandiagak hartu zuela bere gain liburu hau moldatzeko konpromisoa. Hemen kontatu dugunaz gainera, berak ere badu bere istorioa liburu hau dela eta. Honela kontatu zidan Gandiagak, ahaztua nahi lukeen historia:

...Joxe Azurmendiren 'Hitz Berdeak' liburuaz bai erabili nituela jaleoak, baina ahaztu ditut. Joxek berak du nik prantatu nuena, eta publikatu zena eskuetan hartu eta ikusiko duzu zeintzu falta diren. «Manifestu atzeratua» sartzeko benetako ahaleginak egin nituen, baina ez manifestua eta ez besteak ez zizkidan zensurak onartu. Nik censura hitza aipatu nienean, zera esan zidaten: Españan ez zegoela censurarik, alegia. Consulta previa zela guztia, eta ez nezala berriz censurarik aipatu: «En España no existe la censura, lo que existe es la consulta. Tenga mucho cuidado con el empleo de la palabra censura». Donostiara buelta bat egin neban edo eta hara eraman nuen Olerti —Manifestu atzeratua zekarrena— eta hori ikusi zutenean, zera esan zidaten, alegia. Joan nendila Santi Onaindia Olertiren argitatzailearengana eta eska nezaiola poesia hori agertzeko baimenaren ageria eta eman nahi ezpazidan hurrengoan agente bat emango zidatela lagun, eta orduan bai eman beharko zidala. Zer pentsatua eman zidan honek eta Santirengana joan nintzen eta, jakina, baimenik etzeukan. Ni aitzakiatzat hartuta hura harrapatu nahi zuten, nonbait.

Hiru Gizon Bakarka

Gandiaga zen, Arestirekin batera, «autore madarikatua» zentsurarentzat. Ez, noski, Elorri-rengatik, ezpada Hiru gizon bakarka liburua dela medio.

      Historia luzeenetakoa duen liburua da Hiru gizon bakarka: berau da euskal kantariek gehien abestu dutenetakoa, eta zentsurak gehien zigortuenetakoa ere berau da.

      Antonio Albizuk egin zion lehenengo irakurketa liburuari, lehor eta motz:

POESIA POLITICA: Quiere resaltar la condición del Pueblo Vasco que lucha entre la vida y la muerte; que quiere ser pueblo y no alcanza a ser: y hace consistir la esencia del Pueblo Vasco precisamente en ese querer y no poder.

Sobrepasa todos los límites razonables de un regionalismo sano y se convierte en un canto político al que puede aplicarse plenamente la Ley Orgánica. NO SE ACEPTA EL DEPOSITO.

Adjunto la traducción de una serie de párrafos, haciendo constar al mismo tiempo que todo el libro es del mismo tenor. Este autor, franciscano, ha tenido en otras ocasiones conflictos con la censura.

      Zentsoreak aipatzen duen itzulpena espedienteko dosierrean dago. Ez da hitzez hitz egindako itzulpena. Modu laburtuan biltzen ditu pasarte konfliktiboenak, baina hori ere 71. orrialderaino. Gainerakoa, erdia hain zuzen, «id.,id.» jarriz despatxatzen du.

      Beste itzulpen bat ere bada dosierrean, Ordena Publikoko magistratu-epaileak eskatua. Itzulpen hau bai, hau itzulpen osoa da. Osoa eta txarra. Osoki txarra. Bere momentuan ikusi ditugu nolakoak ziren itzulpenak; kasu honetan nahasten ditu «ibar» eta «ibai», «jasan» eta «jaso», «bait» eta «bai», «atsekabea» eta «asekabea». Itzulpen honek ez du zerikusi handirik Elorri-ren itzulpenarekin. Azkeneko hau bi poetek itzuli zuten, Gandiagak berak eta Pedro Anasagastik, eta publikatua dago. Oraingo hau, ordea, ez da argitaratzeko modukoa. Txarra da.

      Informatzaile berak, geroago, Gandiagaren fitxa pertsonal zabalago bat egin zuen, eta beste gauza batzuen artean zera dio:

  (...) El autor se ha pronunciado en diversas ocasiones con tintes nacionalistas y se le han hecho supresiones en varias de sus obras. Pertenece como miembro de la Real Academia Vasca y tiene en su haber varios premios literarios.

Extraña el hecho de que este libro no lo haya editado en la editorial ARANZAZU que poseen los mismos franciscanos junto con imprenta en el santuario. Parece prueba de que la superioridad no la ha querido editar en su propia editorial.

      Antonio Albizuk egindako lehen irakurketaz gainera, bigarren bat aurkitu dut, aurrekoa baino sakonagoa. Ez dakit nork egina den, baina bistan da obra ezagutzen duela eta txostenak idazten ere badakiela. «Ignacio» izena dakar orrialde buruan, eskuz idatzia, eta orriak ez du menbreterik.

      Txosten honek (ez dakit ofiziala den) soziologia politikoko testu bat epaitzen duela ematen du, ez olerki-liburua. Interes handiko balorazioak egiten ditu. Ez ateratzeko aholkua emanez bukatzen du, baina ez soilik obraren edukiagatik. Edukiaz gainera baloratu behar omen dira hitzaurrearen izaera seduzitzailea (Mikel Lasarena), lehen zatiaren antzerki-era (Txakolinaren ospakuntza) eta liburuaren bigarren zatiko hainbat olerki, euskal kantariek abesteko modukoak direlako.

      Hona «Ignacio» delakoaren irakurketa:

La obra podemos dividirla en dos partes:

A) Es una Parte Poética que se formaliza como obra teatral, es decir, que está escrita para ser representada.

Poéticamente la composición trae el recuerdo de las tragedias griegas.

El autor al comienzo de las escenas dispone la situación concreta de los actores en el escenario.

CONSIDERACIONES

1) El «Leiv-motiv» que se repite sin cesar es la idea de que el Pueblo vasco quiere y no puede ser Pueblo. Este sentimiento de querer y no poder, constituye la vida y la esencia del Pueblo Vasco.

2) A través de la actuación de los «Profetas del pueblo» (Representantes del centralismo) se critica el desconocimiento intencionado de la esencia del Pueblo Vasco representado en el chacolí.

3) Se describe el nacimiento del hombre vasco dentro de un entorno natural vasco y su posterior crecimiento dentro de un ámbito castellano. Es decir, se expresa la consecución de un desarraigo originado intencionalmente.

4) Se escribe la situación de mucha gente que por ocupar diversos puestos olvidan al pueblo y que merecen la vergüenza de ese pueblo.

5) Se canta la esencia del Pueblo Vasco que no se olvida a pesar de Gernica. Los obstáculos no hacen otra cosa que reverdecer con más fuerza este sentimiento.

B) La segunda parte es un conjunto de poesias

Sustancialmente se repiten las mismas ideas:

Los castellanos se han aprovechado económicamente del Pueblo Vasco, pero no se han adaptado a él.

Aparecen los «Profetas del pueblo» que como en la parte anterior no quieren saber nada del Pueblo Vasco

Se ataca a la prensa que no recoge la verdad de los vascos.

CRITICA

1) EL PROLOGO: sea quizá la parte más criticable, es muy seductor, exponiendo que en libro se encuentra el genio rebosante del Pueblo Vasco y todos los elementos que lo pisotean.

2) LA PRIMERA PARTE al poder ser representada, puede tener una gran difusión, en escuelas, colegios, centros, etc... y lógicamente el poso que queda en definitiva no es otro que la fatalidad del Pueblo Vasco perseguido, orgulloso de su persecución, con el consiguiente sentimiento de rencor a todo lo no vasco.

3) Al contemplar las consideraciones anteriores, ideológicamente afloran las ideas tópicas actuantes hoy día en el Pueblo Vasco respecto de su situación española:

      — Desconocimiento intencional del Pueblo Vasco.

      — Labor de desarraigo de las esencias del Pueblo Vasco.

      — Aprovechamiento material por parte del Centro.

      — Traición de los vascos que para ocupar puestos se unen al Centro.

4) Lo mismo puede ser dicho de la segunda parte.

También ha de notarse de los versos que se prestan magnificamente para ser tomados como letra de canciones.

5) La nota del lector, de que el autor es franciscano y parece extraño que no publique su obra en la imprenta de los Padres Franciscanos de Aranzazu, no creo que deba ser tenida en consideración:

      — Porque la obra publicada por el Mensajero tendría una difusión mucho mayor que publicada en Aranzazu.

      — Porque no sería extraño (por los autores que componen la colección en que la obra va inserta) que fuese una obra de encargo, es decir, que haya sido la misma editorial la que haya pedido esta aportación al autor.

DECISION

Aunque en el fondo existe una realidad, como es el desconocimiento del Pueblo Vasco y de su problemática, en la situación actual es desaconsejable la edición por la repercusión que las ideas de la obra contienen, exacerbando el antagonismo entre Pueblo Vasco y Centro sin contenido positivo al respecto.

Ha de tenerse en cuenta la situación actual (Caso Añoveros) que agudizaría aún más esta situación.

      Erregimen Editorialeko Sailak prestatu zuen txostena, delitua zehazteko erabili zena, aurreko irakurketan oinarritua da, azken batean:

Todo lo anterior constituye a nuestro entender figura delictiva por atentarse contra la integridad del territorio nacional y de la nación española, lo que supone infracción de nuestras Leyes Fundamentales y, consecuentemente, de los artículos 164 bis a) y 165 bis B) del Código Penal, por lo que, de acuerdo con el art. 64 de la vigente Ley de Prensa e Imprenta, el presente depósito no debe ser aceptado, siendo puesto a disposición de la autoridad judicial correspondiente.

      Esan eta egin. 1974ko martxoaren 18an Ricardo de la Ciervak, Cultura Popularreko zuzendari nagusi gisa, Ordena Publikoko magistratu-epailearen eskuetan utzi zuen liburuaren auzia.

      Zentsurako artxiboetan liburu honi buruz ez da besterik ageri.

      Geroko berri badugu, hala ere. Autoreak berak kontatuta. Luze kontatuta dago pasadizoa, baina merezi du:

Hiru Gizon Bakarka zela eta Bilboko Palacio de Justicia-ra deitu ninduten. Baina deia Bizkaiko Arantzazura joan zen lehenengo eta hona heldu zenerako berandu zen. Zapatu arratsalde bat zen eta astelehenean behar nuen delako Palazio hortara joan. Nik ez nekien zer egin behar nuen. Joan behar nuena bai, zemaia edo amenazua zetorren esandako egun eta ordutarako heltzen ez banintzen eta. Eusebio [Unzurrunzaga] genuen erretore eta hari erakutsi nion dei hori. Lasaitu nahi izan ninduen: Nik ez nuela hitz egin beharrik izango, berak hitz-egingo zuela eta abar aginduz. Habituz jantzita joan ginen Eusebio eta biok. Han geunden ezarritako ordurako. Deitu genuen eta barrura eraman ginduzten sala handi bateko ateaurrean ea nor zen akusatua galdetu ziguten eta nik, neu nintzela. Orduan barrura sartzeko. Eusebiok ea bera ezin ote zitekeen sartu bera zela nire erretore eta arduradun, eta ezetz: Sólo el acusado. Salan bi gizonezko eta emakumezko bat zeuden —horiek dira gogoratzen ditudanak— mahai luze batetan.

Beste gizon bat fitxero edo holako kaja batzu zabaldu, begiratu eta itxi ari zen. Han nengoen ni. «A usted se le acusa de política», esan zidaten. Eta kausaren izenburua irakurri zuten: Por su libro «Hiru Gizon Bakarka». Nik poesiari buruz nekizkian guztiak kontatu nizkien, poesia moetak, moeta bakoitzaren barruan figurak, metaforak eta. Esturak gogoratu arazten dituen guztiak. «Pero a usted se le acusa de política» zioen emakumezkoak. Nik poesiari buruzko iharduna berriz ere. Hirugarren aldian ere «a usted se le acusa de política» esan zidan andrazkoak. «Mire usted, señorita, esan nion, soy como un árbol. Yo soy un árbol. Eta besoak zabaldu nituen —zutik nengoen, jakina— eta nekizkian arbolari buruzko guztiak esaten hasi nintzaion, baina ondo garbi aitzera eman nion, arbola neu nintzela. «Mis raíces se meten y se meten en una tierra concreta y yo amo a la tierra que me sostiene y sustenta. Mi copa levanta hacia un trozo de cielo concreto y yo amo al cielo que se extiende sobre mi. Y yo hablo de la tierra sobre la que me levanto y del cielo que permanece sobre mi. Yo soy un arbol». Señorita ¿de qué política es el árbol? Déjese de todo lo que tiene contra mí y dígame de qué política es el árbol. Lo que pasa es que ustedes han sido informados. ¿Con qué objetividad? Yo les invito a que lean ustedes mismos lo que he escrito y después me juzguen». Orduan euskara ez jakitearen pena —plantak egiten— eta hasi ziren. Ni ostera, euskara irakastera eskaini nintzaien.

Baina begira, gauzok haserretu egiten naute. Gauzok aztu egin nahi ditut, desegin, ezabatu. Eta pratikan bertan halaxe jokatu dut. Elorri-ren goraberetan ibili zen originala erre egin nuen depresio edo halako batetan. Joxe Azurmendiren Hitz Berdeak liburuari buruzko korrespondentzia ere errea edo galdua dut. Hiru Gizon Bakarka-koari buruzko deia ere edo galduta daukat edo ez dakit zer egin nion. Eta hola hobe. Zertarako gorde behar dituzu tormentuaren akordua besterik gogoratu arazten ez dizuen ageri edo dokumenturik? Niri arrabia, ezinaren sentsazioa ta nazka besterik ez didate ematen horrelako oroitzapenen akorduak.

      Jarrera hau, tormentuaren akordua deuseztatzearren paperak erretzea, ulergarria da. Gandiagak baino gehiagok ere aipatu didate, informazio bila joan izan naizenean. Ez da axolagabekeria edo utzikeria, badakit. Ahazteko beharra da, ahaztu beharra, ondo esan du Gandiagak. Pena da, hala ere, galera handia baitakar.

Antonio Albizu Salegi

Debarra da jaiotzez Antonio Albizu. Arantzazuko frantziskotar izana da, Kubatik bueltan atera zen arte. Fraide gisa joan zen Kubara, eta oker ez banago Fidel Castro sartzean hura atera egin zen. 1960 inguruko kontuak dira horiek.

      1963an aurkitu ditut nik bere lehen sinadurak zentsurako txostenetan. Pentsatzekoa da Kubatik bueltan, fraidetza utzi eta Madrilen jarriko zela bizitzen. Eta hemen, agian Oromi lagunak-edo aurkituko ziola lana Ministerioan.

      Ministeriotan lan egiten zuela bagenekien, esate baterako, Jakin-en. Zein ministeriotan ziharduen ez genekien, ordea. Eta gutxiago, zein lanetan zebilen. Ezin zitekeen jakin ere, talde sekretu edo isilpeko bezala funtzionatzen baitzuen zentsoreen zerbitzuak. Ezin ziren zentsore gisa identifikatu inoren aurrean.

Jakin aldizkaria debekatu zutenean, 1969ko abuztuan, Antonio Albizurengana joateko esan zidan norbaitek, Deban zegoela udako oporrak pasatzen eta hark agian lagun ziezagukeela. Halaxe bildu zen gizajo hau berarekin Deban. Ez zidan aurrerabide handirik eman, zaila zela, Ministro Kontseilura jo behar zela... Esku hutsik atera nintzen.

      Ministro Kontseilura helegitea egin genuen. Zeharbideetatik ere saiatu ginen. Karlos Santamariak Valle de los Caídos-ko abade Lojendioren bitartekaritza bilatu zuen. Egin genuen ahalegin guztia, alferrik.

      Eta hara non, Alcaláko artxiboko Aldizkarien Sailean, euskal aldizkarien gorabeheren bila nabilela, dena bat-batean argitzen zaidan. Arrazoi zuen Albizuk ez zegoela zer eginik esan zidanean. Berak bazekien, berak egin baitzituen Jakin-eko itzulpenak eta txostenak. Sekulako kolpea hartu nuen. 15 urte behar izan nituen horretaz jabetzeko.

      Euskarazko liburu gehien-gehienak, Fragaren alditik hasi eta zentsuraren agintealdia bukatu arteino, Antonio Albizuk irakurri ditu Madrilen. Bere anaia Jose Luis ere inguratu du. Jose Luis ez zen plantillako zentsorea, kanpoko irakurlea baizik. Kontuan izan behar da liburu batzuk probintzietako delegazioetan irakurri ohi zirela, eta ez Madrilen.

      Antonio Albizuk etxetik zekien euskara. Ez zuen landu. Etxekoaz aparte zekien euskara, zentsuratu behar zituen testuetan ikasia beharko du. Behin eta berriz aipatzen du holako edo halako liburuak euskara zaila duela, ulergaitza. Berarentzat, noski. Bere itzulpen batzuk ere «dastatu» ditugu. Euskararen ezagumen eskasa du, dudarik ez da.

      Lanean zehar aipatu ditugun itzulpen gaiztoak ez dira guztiak Antonio Albizurenak. Berak kontatu zidan, ikerketa egiten ari nintzela berarekin bildu nintzenean, autore batzuen testuak «belzteko» gomendatzen ziotela, baina berak ez zuela halakorik sekula egin.

Salbuespen egoeran

Urte hauetan makina bat hilabete pasa dugu Bizkaian eta Gipuzkoan salbuespen-egoeratan. Egoera berezi hauetako batzuk Estatu mailakoak ziren, beste batzuk Hego Euskal Herri mailakoak-edo, eta beste batzuk Bizkaia eta Gipuzkoari bakarrik zegozkionak. Azken hauei, bistan da, guzti-guztiak tokatu zaizkie. Auzi politikoengatik gehienetan, baina inoiz edo behin sozialengatik ere, hamaika egoera berezi bizi behar izan ditugu urte hauetan: 1962, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971. Oker ez banago, egoera berezi bakoitzak hiru bat hilabeteko iraupena-edo izan ohi zuen. Hilabete asko dira, guztira.

      Salbuespen egoerek zuzen-zuzenean eragiten diote argitalpenen munduari. Fuero de los Españoles deituriko legetik indargabe uzten dituzte 12, 14, 15, 16 eta 18 artikuluak. Eta hain zuzen ere 12. artikulu horrek zerikusi arteza du inprimakiekin. Aurretiazko zentsura, adibidez, berriz ezartzen da. Barne arau hauek zabaldu zituen Ministerio de Información y Turismok:

1º A partir de la publicación del Decreto-ley anterior y en tanto subsista el estado de excepción por tal disposición declarado, todos los impresos o publicaciones que se editen en el territorio nacional, así como los servicios informativos de las agencias, quedan sometidos a la previa censura de todo su contenido.

2º A los efectos anteriores, todas las empresas periodísticas, editoriales y agencias informativas deberán presentar con anterioridad a su edición, impresión o distribución, los textos comprensivos de la totalidad del contenido de sus informaciones.

3º Sin perjuicio de lo anterior, antes de iniciar su difusión todas las publicaciones habrán de realizar el depósito de ejemplares a que se refiere el artículo 12 de la ley de Prensa.

4º El Ministerio y sus órganos podrán ordenar la recogida inmediata de aquellas publicaciones que no hayan cumplido los trámites anteriores o cuyo contenido no se atenga a lo determinado por la censura previa en cuanto a la autorización del mismo.

5º En lo relativo a la difusión de las publicaciones unitarias ya editadas, la Dirección General de Cultura Popular y Espectáculos propondrá al Ministerio la suspensión de la difusión de las que estime pertinentes.

6º El incumplimiento de lo anteriormente dispuesto será sancionado conforme a lo dispuesto en la ley de Prensa, con independencia de lo previsto en la L.O.P., sin perjuicio de las responsabilidades penal y de cualquier otro orden que pudiera incurrirse.

      Testuak badio, eta gertatu ere halaxe gertatu izan da sarri, aurretiazko zentsuraz gain, liburu-dendetan zegoen libururik ere bildu egin ohi zuela Ministerioak. Zigortuenak liburu ezkertiar eta abertzale kutsukoak ziren. Dendaz denda pasa, eta gustukoak ez zituztenak hartu eta eraman egiten zituzten, eta kitto. Oker ez banago, liburu-dendetan «garbiketa» egiteko baliatzen zituzten egoera horiek.

      Salbuespen egoera bakoitza oso-osoan erregimen zaharrera bueltatzea zen.

Batasun totalitarioa

Francok badu, bere agintealdiaren hasieran, batasun absolutua eskatzen duen pasarte bat. Bai. Batasuna, eta absolutua, politikan, ideologian, lurretan eta hizkuntzan eskatzen du Francok. Honela dio:

España se organiza en un amplio concepto totalitario, por medio de instituciones nacionales que aseguren su totalidad, su unidad y continuidad. El carácter de cada región será respetado, pero sin perjuicio para la unidad nacional, que la queremos absoluta, con una sola lengua, el castellano y una sola personalidad, la española.

      Batasun-hauslearen peskizan ikusiko dugu geroztik zentsorea, hots, ortodoxiaren zaintzailea.

      Zentsoreek arkatz gorriz eta urdinez markaturiko testuetan ageri da Francok hitzaldi honetan diseinatu zuen harmonia zoragarria noiz eta nola hausten den. Batasun hori nola ulertu duen zentsurak ikusteko, han-hemenka bildutako zentsoreen iritziak jasoko ditut sorta batean.

      Francoren batasuna, totalitarioa da, lurrak, hizkuntza, ideiak bere baitan hartzen dituena.

      BATASUN LINGUISTIKOA

      Hizkuntza kontuan zentsoreak ez du enfrentamenturik onartzen euskara eta gaztelaniaren artean. Zer den enfrentamentua eta zer ez, hori ere bere esku dago. Elebitasuna onartzera frankismoa iritsi denean ere, (oso berandu), elebitasun horrek anaikorra izan behar du. Gaztelaniari ezin zaio begirunea galdu sekula, eta ezin da auzitan jarri hizkuntza bakoitzaren zeregina edo rola. Hizkuntz zanpaketa ezin da aipatu ere egin. Gabriel Celayari ez zaio hori onartzen Canto en lo mío liburuan (1973), eta Martin Ugalderi ere ez Las Brujas de Sorjin (1974) obran.

      Ez da komeni ahaztea 1975eko Liburuaren Legea bitartean Estatuko liburuen munduan gaztelania beste hizkuntzarik ez dagoela. 1975eko Liburuaren Legean agertzen da lehen aldiz badirela «expresiones lingüísticas», gaztelaniaz kanpokoak, noski.

      Ez dakit legezko errekonozimendu ezaren ondorio zen ala ez, baina edozein inprimategitan (Hego Euskal Herrikoak barne) linotipistak gehiago kobratzen zuen euskara jotzea. Atzerriko hizkuntzen kostu erantsi bera zuen euskarak. Inprimategiko lana euskarazko liburuetan gaztelaniazkoetan baino garestiagoa zen, alegia. Hizkuntza bat modu askotara kondena daiteke.

      Hizkuntz tratamendua zentsurak nola ulertzen duen erakusteko, hona adibide bat edo beste:

— (euskara «gehiegi» azpimarratzea) «evoca resabio a lo castellano» (Euskal izkera eta elertia, 1969).

— (Elebitasunaren ulerkera) «dentro de lo patriótico y hermano» (1969).

      — «lo hace (euskararen garapena bultzatzea) dentro de una línea respetuosa y sin enfrentamientos con el castellano ni preocupaciones políticas» (Euskera eta Nafarroa, 1973).

      — «no se mete en cuestiones políticas y se muestra sumamente respetuosa con la Diputación de Navarra a la que agradece la protección que presta al vascuence» (Nafarroa euskal arrobia, 1973).

      — «el fin principal de la obra consiste en despertar el amor al vascuence y estímulo a su estudio... se realiza de manera prudente, sin enfrentamiento con el castellano» (Euskaldun berriekin euskaraz, 1973)

      — «el autor utiliza el castellano para marcar aún más la diferencia entre Vasconia y el resto de España» (100 metro, 1976).

      BATASUN POLITIKOA

      Euskal Herriak, geografian eta politikan, Espainian integratua agertu behar du beti. Francoren batasuna integrala da, ez integratzailea.

      Euskal Herriaren edo euskaldunen ezaugarri propioen nabarmentzea, erraz bihur daiteke susmagarri zentsorearentzat.

Hablan los maestros (1969) liburuan diferentziak gehiegi markatzen direla irizten dio zentsoreak: «preocupación por señalar diferencias entre lo vasco y lo español... énfasis en destacar las particularidades del 'país vasco' frente al resto de la nación».

      W. F. Humboldt-en Los Vascos-en ere aurrekoaren akats bera aurkitu du zentsoreak: «excesiva diferenciación entre los vascos y el resto de los españoles».

      Gandiagaren Hiru Gizon Bakarka (1974) lanean gauza bera: «exacerbación del antagonismo País Vasco y Centro».

      Jose Lasaren La Universidad Vasca (1976) liburuaren helburua ere hori omen da: «más que difundir una cultura, servir exclusivamente para diferenciar al pueblo vasco de los del 'sur del Ebro'«.

      Alferrik da «separatismo» hori autoreak ezkutatu nahi izatea. Zentsoreak beti harrapatuko du. Non? Non ez? Adibidez, koadro estatistikoetan. Baleren Bakaikoaren Euskadiko dependentzia ekonomikoa (1977) eta Luis Nuñezen bietan (Clases sociales en Euskadi, La Sociedad vasca actual, biak 1977koak) Euskadi Espainiatik aparte ageri den estatistika taula guzti-guztiak arkatzez banan-banan seinalatu ditu zentsoreak.

      Euskarazko liburuak ez dira, baina aipa daitezke, frogatu nahian gabiltzana ederki argitzen dute-eta. Gabriel Celayari 1961etik 1977 bitartean behintzat zentsurak maiz kritikatu dio euskaldunak eta espainolak gehiegi bereiztea.

RAPSODIA EUSKARA (1961): Resulta exagerado lo de la indolencia y versatilidad de lo andaluz, en su natural alegría, frente a la virtuosa y heróica laboriosidad de los vascos.

BALADAS Y DECIRES VASCOS (1965): En la página 41 'UN BUEN DIA', contrapone Castilla y Andalucía a las Vascongadas y además usa el término despectivo de maqueto que los nacionalistas vascos aplican a los castellanos.

CANTO EN LO MÍO (1973): Serie de 'baladas y decires' como lo califica el autor, que en general constituyen una apología (perfectamente legítima por otra parte) de todo lo vasco. Comprendemos que un vasco esté orgulloso de serlo, como el que suscribe está de ser andaluz, 'tartesso' como le llama el autor en un verso. (...) Todo gira sobre que los únicos que saben trabajar y trabajan son los vascos. Muy bien. Si quieren presumir de mulas de carga, allá ello (sic). El que suscribe prefiere la suave filosofía tartesia.

EL HILO ROJO» (1977): He doblado por medio poemas que injurian a Andalucía. (Y ahora el que se rie de la nota donde se disculpa él, soy yo) o donde ensalza por instinto racista a Vascongadas (justamente a continuación). Respeto mucho a las Vascongadas, pero no puedo menos de reirme por lo bajito cuando —tras denostar de Andalucía— vemos que el gran aporte en vasco es la frase 'sardiña (un castellanismo) freskua' (otro castellanismo).

HIRUGARREN ALDIA: 1976-83
FRANCO HIL OSTEAN ERE BAI

Dozena erdi bat urtetako historialditxo honen interesa ez dago zertan azpimarratu. Carrero Blanco hil eta gero, ia-ia urtero egon da gobernu-aldaketaren bat.

      Historialditxo hau Adolfo Suárezen lehen gobernuarekin (1976ko uztailak 7) hasten dela esan genezake: Turismo eta Informazio Ministerioko buru Andrés Reguera Guajardo jartzen du Suárezek eta Director General de Cultura Popular Miguel Cruz Hernándezek segitzen du.

      Hurrengo urtean (1977ko uztailak 5), beste gobernu bat dator, Suárezen bigarrena. Egituraketa administratibo berria da nobedade: MIT famatua desagertu eta Kultura Ministerioa sortu da, eta honen buru lehen bota zuten Pío Cabanillas da; Liburuaren zuzendari nagusia, Terceiro da orain.

      Bi urte eskasera (1979ko apirilak 5) aldaketa berria, Suárezen hirugarren gobernualdia: Kultura Ministerioko nagusia Manuel Clavero Arévalo da eta Director General del Libro y Bibliotecas Joaquín Entrambasaguas, lehenago zentsore izana.

      Gobernu-aldaketa berria hurrengo urtean (1980ko azaroak 8) gauzatzen da: Kulturako Ministerioa Ricardo de la Ciervari eman zioten, hau ere zentsore izana, eta Joaquín Entrambasaguasek Liburuaren zuzendari nagusi jarraitu zuen. Biak, hortaz, zentsore ohiak.

      1981eko otsailaren 23arekin lotuta dagoen Leopoldo Calvo Soteloren gobernuan, Kulturako ministroa Iñigo Cavero Latallade da.

      Eta azkenik, Felipe Gonzálezen lehen gobernuan (1982ko abenduak 1), Javier Solana da Kulturako ministro sozialista. Gobernualdi honetan deuseztatu zen salmentan jarri aurretik liburuak administrazioan aurkezteko obligazioa.

      Ikusten da zein aldakorra den egoera politikoa urte hauetan. Zentsurari dagokionez, goiko karguak aldatzen dira, politikoak. Baina egonkortasun handia dago behean, zentsoreen plantillan, adibidez. Kontrol administratiboaren iraupena bermatzen duen gizon bat bada, zentsoreen gainetik dagoena, edo nahiago bada hauen buru: Antonio Barbadillo Gómez. Zerbitzuburu zen aurrena, gero Erregimen Editorialeko buru eta, azkenik, Promozio Editorialeko arduradun. Honek kontrolatzen ditu zentsoreak.

      Trantsizioa deitzen zaio Franco hil osteko garai honi. Trantsizioa, hitzak berak dio zer den, segida, eta ez etena edo ebakia. Edozein modutan ere, erregimen zaharreko erakunde eta legeen desmantelamentu, mailakatu eta progresiboa bizi dugu aldi honen lehen urteetan. Gogoratzearren, lehen urteotako urratsak aipatuko ditugu.

      1976an: bilera eta manifestazio-eskubideak arautzeko lege-proiektua, asoziazioen lege-proiektua, Bizkaia eta Gipuzkoarako kontzertu ekonomikoak abolitzen zituen 1937ko legea derogatzeko lege-proiektua, alderdi politikoak (marxistak salbu) onartzeko lege-proiektua, erreforma politikorako legea, Euskaltzaindiaren onarpena, «eskualde-hizkuntzak» irakaskuntzan sartzea, euskal izenak erregistroan sartzea, eta abar; 1977an: ikurrinaren legeztatzea, amnistia, Mugimendu Nazionaleko aparatu burokratikoaren desmantelamendua, LPIko bigarren artikulua indargabetzea, eta abar.

      Eta hurrengo urteetan, Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua, Autonomi Estatutua, Amejoramendu Legea, alderdi politikoak, sindikatuak...

      Prentsaren panorama arras aldatzen da urte hauetan.

      «1976, euskal kazetaritzaren urtea» izendatzen dute euskarazko aldizkariek, eta urte horretantxe hain zuzen aldizkari inportanteenak «newsmagazine» taxua hartu zuten Zeruko Argia-k, Anaitasuna-k eta modu apalagoan Goiz Argi-k.

      Urte berean (1976) hiru aldizkari elebidun sortu ziren: Punto y Hora de Euskal Herria Iruñean, eta Garaia eta Berriak Donostian. Azken bi hauek (ESBri eta EPKri lotuak, hurrenez hurren) urtebete geroago desagertuko dira.

      Hurrengo urtean, 1977an, jaio dira Deia eta Egin egunkari abertzaleak. Garai honetan hil direnen artean daude: La Voz de España, Unidad, biak Mugimendukoak, hots, ofizialki frankistak. Garai berean jaio eta hil direnetan, aldiz: Ere astekaria (1979-81), Tribuna Vasca egunkaria (1982-83), La Voz de Euskadi eta La Tarde (1983-84)

      Aldizkarien artean ere bada berririk: Jakin 1977an berrargitaratu da. Urte berekoak dira Zehatz, Ipurbeltz eta Gaiak. Muga, elebiduna, 1979koa da.

      Argitaletxeen munduan ere ez da aldaketarik falta. Laburbilduz esan genezake dibertsifikatu egin direla editorialak, indartu eta produkzio-aparatua profesionaldu, liburu funtzionala egitera jotzen dela orain, eta liburu pedagogiko-didaktikoa sistematikoki lantzen dela. Aurreko urteetako argitaletxe haiek, kultur talde ideologizatuetan oinarriturikoak, askoz profesionalagoak dira orain.

      Titulu-ekoizpenak ez du zerikusirik orain artekoarekin. Urteko 263 liburu ateratzen da orain. Gaien aldetik ere aniztasuna da oraingo berezitasuna. Gaur egun oraindik mantentzen duen gai-egitura hartzen du produkzioak. Hazkunde handia du haur eta gazte liburuak; irakaskuntza-liburuak eta euskara ikastekoak beste horrenbeste. Lehengo nagusitasunik ez du orain literatur liburuak, nahiz eta zifra absolututan gehiago publikatu.

      Protagonismoa eta indarra galtzen dituena liburu soziopolitikoa da, saiakera. Bizitasun eta konfliktibitate garaia da hau, eta liburu soziopolitikoa (egoeraren lekuko gisa edo politikoki eragiteko moldatua) erdaraz egiten da orain, euskara abandonatu duela.

«Zentsura» kakotxen artean

Franco hil ostean ba al dago zentsurarik?

      Adiera juridiko estuan orain baino lehen desagertu zen zentsura: 1966tik aurrera ez dago zentsurarik. Baina esana dugu Fragaren Legeak hitza kendu zuela, ez honen izaera: kontrola. Borondatezko kontsulta utzi zuen aukeran eta aurretiazko depositua obligazioz, eta gainera osorik mantendu zuen zentsura-aparatua. Denominazioa edozein dela ere, zentsura da hau. Izanak izena behar du (edo behar luke).

      Eztabaidagarriago da zentsuraren adiera 1977-78tik aurrera.

      Adierazpen askatasunari dagokionez bi lege guztiz inportanteak daude aldi honetan: 24/77 Dekretu-Legea eta Nazio Espainiarraren Konstituzioa.

      1977ko apirilaren bateko Dekretu-Legeak adierazpen askatasuna arautzen du. Bi helburu ditu nagusiki, une hari osoki lotuak: herritarrei zegokien informazio askearen eskubidea eta, aldi berean, hauteskundeetan libreki esku hartu ahal izatea. Adierazpen askatasunaren mugak —dio legeak— Kode Penalean daude eta ez zentsuraren esku. Bestalde, LPIko bigarren artikulu eztabaidatua indarrik gabe uzten du.

      Nazio Espainiarraren Konstituzioa 1978ko abenduaren 6an onartu zen erreferendum bidez. Lege honen 20. artikuluaren izenburuan «adierazpen askatasuna» dago. Adierazpen askatasuna aldarrikatzeaz gainera, Administrazioari debekatu egiten dio aurretiazko zentsura praktikatzea eta argitalpenen sekuestroa egitea.

      Eta, hala ere, zentsura kontzeptua berariaz mantendu egiten dut, komatxoen artean bada ere. Orain zentsura «bijilantzia» da beste ezer baino gehiago.

      Aipaturiko dekretu eta lege horien bidez lortu den normalizazio politiko, juridiko, kultural eta linguistikoak gutxietsi gabe, egin diren urratsak banan-banan aitortuta ere, 1983 arte mantentzen dut zentsuraren bizialdia.

      1983ko ekainaren 17ko sententzia batean erabakitzen du Auzitegi Konstituzionalak Nazio Espainiarraren Konstituzioak indargabeturik utzi zituela LPIren 12. eta 64. artikuluak.

      Gertakari mailan ez dakit justu zein urtetan deuseztatu zuten zentsoreen aparatua. UCDk berak azkenetan zegoela agian, horko langileak han eta hemen kolokatu ahal izateko. Niri neuri zentsore-ohiak ikustea tokatu zait Atzerri Ministerioan, Liburu eta Liburutegien Sailean, Biblioteka Nazionalean. PSOE 1982an jarri zen agintean, eta uste izatekoa da ez zuela onartuko zentsura aparaturik.

      Euskal liburuei dagokienez, zentsoreen azken atzaparkadak 1981ekoak dira. Epokarik gloriosoenean bezala lan egiten dute Arana Goiriren Bizkaia por su independencia eta Gurutz Jauregiren Ideología y estrategia política de Eta. Análisis de su evolución liburuak aztertzen dituztenean.

      Itzul nadin gaira: zentsuraz mintza gaitezke, bai ala ez?

      Baietz diot nik, eta arrazoi hauengatik:

- Dekretu eta lege guztien azpitik argitalpen unitarioen azterketak berdin jarraitzen du.

- Zentsurako aparatuaren barruan, liburu-aztertzaileek, zentsore txostengileek, lehen bezala segitzen dute lanean. Areago: indartu egin da zentsoreen taldea, eta kualitatiboki hobetu.

- 24/77 Dekretu-Legearen alderdi normatiboak ez dakar mejora handirik euskal liburuaren zentsurara. Fragaren Legearen bigarren artikulua derogatzen du, hori bai. Baina normatiba berriaren arau gehienek Euskal Herriko konfliktibitatea azpian hartzeko pentsatuak dirudite.

      Lege berrian lau irizpide dira nagusi, hiru politiko, eta morala bat. Irizpide politikoak hiru hauek dira: Espainiako batasuna, Erakunde monarkikoari eta Errege-Familiako pertsonei begirunea, eta Indar Armatuen prestigioa edo izen ona. Irizpide moralak pornografian bakarrik aurkitzen du argitalpena sekuestratzeko motiboa.

      Irizpide morala dela eta, arkatz gorriaren markak izan dituen obra askorik ez dut aurkitu aldi honetan. Galtza bete lan izan dute zentsoreek, ordea, «politikoki zuzenak» ez ziren lanak zentsuratzen. Eta hori, zentsura ez bada, zer da?

Bonbak eta sekuestroak

Francoren heriotzarekin ez da amaitu euskal liburuaren kalbarioa.

      Bestalde, kalbario horretako gurutze bakarra ez da zentsura. Sekuestroak eta bonbak ere badira gurutzebide horretan.

      Urte latzak izan dira liburuarentzat Franco hil ostekoak: Triple A delakoaren mehatxuak, anonimoak, kristal puskatzeak, liburu-dendari eta editoreen aurkako bonbak.

      1975ean Bilbo San Miguel banaketariaren egoitza bonbaz lehertzen dute; 1976an, mehatxuak eta erasoak jasaten dituzte Getxoko Jakintza eta Tolosako Izaskun liburu-dendek. Hurrengoak dira, zerrendan, Donostiako Lagun, Ekain, Donosti liburu-dendak eta Imen inprimategia. Beranduago, urte baten buruan, bi atentatu nozituko ditu Donostiako Bilintx liburu-dendak. Zenbait liburu-dendarik noiznahi jasotzen dituzte mehatxuak, horien artean Luis Jiménez Aberasturi Gipuzkoako Liburu-dendarien Elkarteko presidenteak.

      Bizkaiko eta Gipuzkoako liburu-dendarien elkarteko presidenteek, 1976an, Espainiako Erregeari audientzia eskatu eta lortu egiten dute. Miguel Cruz Hernández Cultura Popularreko zuzendari nagusiak onartu egiten du erasoen «izaera politikoa», kalte-ordainak jaso ahal izateko munta handikoa dena.

      Urte hauetan, eta —gerokoetan— gure arteko liburu soziopolitikoa behin eta berriz erasana izan da. Dozena erdi bat liburutik gora izan dira salatuak eta sekuestratuak, hala nola La paz es posible, El no vasco a la reforma (2 liburuki), Euskadi 1984, Marxismoa eta nazio arazoa, Los vascos de la nación al Estado, Txiki y Otaegi. Egin egunkaria ere sekuestratu egin zuten El libro rojo del cole liburuaren lehen atala argitaratzeagatik, Punto y Hora-ko zuzendaria, Javier Sánchez Erauskin, Entzutegi Nazionalak epaitu zuen.

      Egoera honen aurrean euskal gizartea ez da geldi egon. 1978ko irailean, estreinatu berri den Consejo General del País Vascoko Kultura Sailak prentsa ohar batean espreski deitoratu zituen liburu-sekuestroak:

Ante los reiterados secuestros de publicaciones vascas llevada a cabo en los últimos días, esta Consejería de Cultura del Consejo General del País Vasco, quiere hacer expresa su protesta por actitud tal, que supone una mengua de los derechos humanos fundamentales de expresión y libertad.

Estos hechos se dan precisamente cuando la constitución que elaboran los grupos políticos representantes de todo el pueblo reconoce como derechos inalienables la libre expresión de las ideas.

Esta consejería de cultura denuncia así mismo los presupuestos obsoletos en los que se mueve la Ley de Prensa e Imprenta, de incomprensible vigencia y aplicación en estos momentos, en los que todo el pueblo vasco trabaja por crear un clima de comprensión en el respeto a las ideas ajenas y en la búsqueda de una convivencia pacífica.

      Herri ekimenak antolatu dituen ekintzak bata bestearen ondoan jarriz, zerrenda luzea osa daiteke. Bizkaian eta Gipuzkoan «Adierazpen askatasunaren aldeko « batzordeak eratzen dira, udal batzuek debekaturiko liburuak beren liburutegietarako erosten dituzte, debekaturiko liburu horiek kalean saltzen dira, fidantza eta multak ordaintzeko kontu korronteak ireki eta hainbat manifestu eta aldarrikapen ateratzen dira.

      Ontzia gainditzeko tanta bat nahikoa izan zen. 1980ko hasieran Los Vascos de la nación al estado liburua bahitzen dute, atera eta handik 7 hilabetera. Autoreari (Jokin Apalategi) eta editoreari (Joseba Jaka) «apología del terrorismo» egozten zaie. Editorea epaitua izan zen eta autorea kartzelara kondenatua (baina Ipar Euskal Herrian bizi zenez libre gelditu zen).

      Liburu honen sekuestroa dela eta, Gipuzkoako Liburu-dendarien Elkarteak, zenbait argitaletxerekin batera (zehazki, Elkar, Haranburu Altuna, Herria, Txertoa, Ediciones Vascas eta Hordago), liburua denen artean berrargitaratzea erabakitzen du. Hori dela eta, egin zen prentsaurrekoan ozenki salatu zen aurreko bi urteetan adierazpen askatasunaren aurkako erasoak egin zuen gorakada progresiboa.

      Eraso eta eskalada bera kondenatzen dute 25 intelektualek ere, motibo honekin atera zuten agirian:

Tras los sucesivos secuestros que afectan a libros de temática vasca, los abajo firmantes denunciamos y condenamos la progresiva escalada de represión del fundamental derecho de la libertad de expresión. Esta escalada ha culminado con el secuestro del libro «Los vascos de la nación al Estado», editado por Elkar, y cuyo autor es Jokin Apalategui, siendo el responsable de la editorial y el autor procesados por el supuesto delito de apología de terrorismo, decretándose contra el autor su prisión incondicional y una fuerte fianza contra el responsable de la editorial.

Ante esos hechos reivindicamos para el pueblo vasco la total libertad de expresión y apelamos a todos los estamentos de la cultura vasca para que se posicionen ante este grave atentado contra la libertad.

Istiluak, euskal liburutik erdarazkora

Aurreko urtealdian oraingoan baino tirabira latzagoa izan zituen euskarazko liburuak zentsurarekin. Ez da hori gertatu zentsura aldatu delako. Euskarazko liburua da aldatu dena. Zentsurak gogor jarraitzen du, gero ikusiko dugunez: 1976tik aurrera 30 obratik gora inpugnatu dituzte zentsoreek.

      Euskal liburuak funtzionala izan nahi du orain, euskal komunitate linguistikoak dituen premiei erantzun nahian dabil. Saiakera, liburu sozio-kultural-politikoa, aurreko aldian indartsu zena, pixkanaka ezkutatu egingo da, edo ia-ia. Orain nagusitzen dena irakaskuntzaren inguruko liburua da, liburu pedagogiko-linguistikoa, haur eta gazteentzat egindako liburua (didaktikoa nahiz literarioa). Liburu hau, berez, ez da konfliktiboa lege berriaren arabera.

      Nolanahi ere, hasierako urte hauetan arrakasta eta protagonismo izugarria bereganatzen ditu liburu soziopolitikoak, liburu mota hau adiera zabalean ulertuta: liburu historikoa, politikoa, ideologikoa, etnikoa, kulturala. Bi norabide lantzen ditu liburu tipo honek: iraganaren berreskurapena, berrulertzapena; eta egungo borroka azaltzea eta adieraztea, edo esplikatzea eta esplizitatzea. Hauetakoak dira Emilio Lopez Adan Beltza-ren bost liburuak: hiru nazionalismoaren historiaz; eta bi gaurkotasun politikoaz. Edo Ortziren hirurak.

      Liburu historikoak atal bat baino gehiago hartzen ditu bere baitan: abertzaletasunaren historia, sintesi gisa zein zatika; abertzaletasun historikoaren hainbat eta hainbat pertsonaia eta testu; gerra zein gerraostea gai-iturri oparoa izan dira: batailak eta batailoiak, gerrako gertakariak, exilioa, zanpaketa, foruak, estatutuak, alderdiak; Gernikaren bonbardaketaren inguruan ere lan asko egin da.

      Liburu historikoaren ondoan liburu soziopolitikoa dago, aurrekoa baino ere gordinagoa eta konfliktiboagoa. Hiru adar gisako bereiz daitezke liburu mota honetan: Gogoeta edo azterketa egiten dute batzuek, borroka politikoaren inguruan, naziotasunaren inguruan, bakearen inguruan. Beste batzuek aktualitatea edo gertakariak azaldu nahi dituzte, hala nola, Que se vayan, Askatasun ibilaldia, Euskadi, no nos importe matar. Hirugarren atala ETAren ingurukoa da: Los hombres de Eta; Euskadi: amnistia arrancada; Apala, de maldito a héroe; Operación Ogro; Operación Poncho; Pertur ETA 71-76; Txiki y Otaegi.

      Guri ez dagokigu hemen erdarazko liburu hauen gorabehera administratibo eta judizialak aztertzea. Baina gertakariekiko hurbiltasuna eta egile askoren ikuspegi politikoa kontuan hartuta, ez da asmatzen zaila liburu hauen konfliktibitatea zer-nolakoa izan zen.

Altuegi doan usoari tirorik ez

Andoni Iralak, 1976an, Uno se divide en dos liburua publikatu zuen, Maoren filosofia dialektikoan oinarrituz euskal egoera esplikatzeko saio gisa.

      Liburu bera euskaraz ere atera zen, itzulita, bi liburukitan, 1975-76 urteetan, Bat bitan banatzen da izenarekin.

      Marra gaindigaitza iragan zuen liburu honek. Bi arrazoi desberdinengatik jo zuten ulergaiztzat zentsoreek. Ulertezina da —dio Martosek—, gaiaren tratamenduagatik. Ulertezina da —dio euskarazko irakurleak—, euskaragatik.

      Luis Martos militarra bide da erdarazko bertsioa irakurri duena. Ia deus ere ez duela ulertu, aitortzen du:

Este enorme libro está dedicado enteramente a especular sobre la filosofía de los principios de Mao Tse Tung. Pero a especular a tal altura, con tanto detalle y tanta digresión, que el que suscribe confiesa no ha entendido casi nada del libro, lo que le hace afirmar que el libro no sirve como propaganda. Es un estudio de altura, quizá bueno o quizá malo, no sabemos. Pero en todo caso inaccesible para la masa que no podrá entenderlo.

Por ello, a pesar del tema, no nos parece justificada una denuncia.

      Bi liburukitan atera zen euskaraz. Antonio Albizu da lehenengo liburukia irakurri duena. Honen iritziz ere ez dago arriskurik liburuan:

Está escrito con altura y seriedad científica, sin preocupaciones políticas ni partidismos. Es, pues, un verdadero ensayo y del que no derivan consecuencias de incitación ni adhesión al comunismo.

      Itxura guztien arabera, irakurle bera da hurrengo iritzia ematen duena ere. Erdarazko zentsoreak bezala pentsatzen du honek, hots, ez dela irakurtzen samurra, baina, honen aburuz, zailtasuna gaian barik euskaran dago:

Está realizado de manera objetiva y aséptica sin que el autor tome partido por las ideas. Por lo que estimo no ofrece dificultades y menos aún, si se tiene en cuenta que el vasco utilizado es un esperanto vasco para cuya lectura hay que tener agallas.

      Liburu honen zentsura-txostena dela eta, ez dator hemen gaizki kontu pare bat aipatzea.

      Liburu baten irakurtzeko zailtasuna, baimena lortzeko erraztasuna da. Gaiagatik izan daiteke liburu bat zaila, edo —hemen bezala— gaia tratatzeko modu eta hizkuntzagatik.

      Liburuaren «asepsia»k ere bidea erraztu egiten du. Eta beste hainbeste egiten du «teorikoa» izateak edo «objektibo» izateak. Zentsuraren ikuspegitik liburua mina egiten hasten da «propaganda» gisa erabil omen daitekeenean, edo «altura»ko teoria hori «inguruneari egokitzen» hasten denean. Esaldi oso egokian laburbildu zuen 1974an zentsuraren pentsaera Ricardo de la Ciervak Laia editorialekoei esan zienean: «Una cosa es que publiquéis a Lenin y otra que hagáis prólogos aplicados a la realidad española».

Historikoki zuzena

Gaia da gutxiena: politika izan, historia izan, kultura izan, ekonomia izan, zentsurak mamu bera ehizatzen du beti: euskal abertzaletasuna. Beste modu batera esanda: nazionalismo espainiarraren ortodoxia bere adar guztietan defenditzen du zentsurak. Nazionalismo espainiarrari komeni zaiona, hori da zuzena; eta hortik aldentzen dena, txarra da, gaitzesgarria.

      Historia, esate baterako, modu bakarrean konta liteke, ez edozein modutara; eta, Xabier Mendigurenek dioenez, ezin dakioke ukiturik egin «Espainiaren Historia Imperial Mitifikatu» hari. Majo frogatu zuen hori Xabier Mendiguren berak.

      1976an, Iker taldearen enkarguz, Euskal Herriaren historia txiki bat, haurrentzat, prestatu zuen Xabier Mendiguren Bereziartuk: 16 bat ataletan banatua, fikziozko pertsonaien bidez gai historikoak azaltzen dira, «denboraren tunelaren» teknika baliatuz.

      Borondatezko kontsultara aurkeztu zuen liburua Iker-ek, eta guztiz «gorritua» atera zen liburua handik. Hiru gai azpimarratu nahi dira batez ere: Euskal Herria eta Espainiaren arteko diferentziazioa; Espainiako Erregeak Gernikan egiten zuen zina; Nafarroako beherakadan Gaztelak izan zuen eskuhartzea. «Zuzenketa» hauetako batzuk Ametsik luzeena liburuan ere aurkitu ditugu.

      Nik neuk liburua ez dut Alcaláko artxibotan aurkitu. Autoreak emanda dakigu honen informazioa:

Liburu hau 'Iker'-en aginduz egin nian eta aurre-zentsurara aurkeztu nian. Zuzenketak edo 'gorriketak' egin ondoren jatorrizkoa jasotzean, txunditurik geratu ninduan zenbat zuzenkizun zegoen ikusteaz. Ia ez zegoen kapitulurik zerbait gorritu gabe ez zeukanik.

Adibide batzu:

a) Elkanori buruzko kapituluan 'Sanlúcar de Barrameda Espainiaren hegoaldean zegoela' esatea ez zitzaioan ongi iruditzen 'Big Brother' hari. Espainiak Euskal Herriarekiko zuen lotura inondik ikusten ez zelako, nonbait. Gero herri honen deskribapenean xehetasun dickensiano samar batzu ematen nizkian jende aren bizimodu apalaz eta horri ere desmitifikatzaileegi irizten zioan.

b) Erregeak Gernikan foruak zin egiten ditueneko kapituluan, haur batek, protagonistetariko batek, 'Oid, oid, nobles vizcaínos' formula rituala entzutean zergatik gaztelaniaz ari diren galdetzen dik eta erregek euskara ez zekielako erantzutea ez zitzaioan ongi iruditzen zentsoreari, eta askoz gutxiago euskaldunen hizkuntza ez zekien bat berauen Jaun izan zitekeelako harritzea ere.

c) Nafarroaren beherakadaren kapituluan, lehenago aipaturiko arrazoi berberak errepikatzen hituen.

Bukatzeko, Faxismoak eskaini zigun Espainiaren Historia Imperial Mitifikatu hari ukituren bat egiten zion guztia desegokitzat azpimarratzen zian. Zuzenkizun hauek euskarazko testuan eginak zeudean. Bazekian euskaraz horretan aritu zenak.

Unibertsitatea gora eta behera

Hurbildik zaindu du zentsurak euskal unibertsitatearen gaia. Urte hauetan bakarrik ez, lehenago ere bai.

      Gai honen inguruan hiru liburu idatzi zituen urte berean, 1976an, Jose Lasa Apalategik: Euskal ikasgu nagusi edo unibertsitateaz euskaraz, eta erdaraz Hacia una Universidad Vasca eta Universidad Vasca. Autore bera, urte bera eta gai bera izanik, hirurak batean ikusiko ditugu hemen.

      Antonio Albizuk irakurri zuen Euskal ikasgu nagusi edo unibertsitateaz. Salagarritzat jo zuen liburua, Espainiaren batasunaren aurka zihoalako. Guztiz politikoa da zentsorearen irakurketa:

Plantea el problema y la necesidad de montar una universidad vasca pero especial, que salve la idiosincrasia del Pueblo Vasco. Bajo este pretexto, prevé el aspecto político y trata de montar una teoría de federación vasca con los pueblos vascos españoles y franceses. Dentro de esta tónica, rehuye hablar del entroncamiento con España y habla del Pueblo Vasco como un pueblo que tiene derecho a ser directamente un pueblo de Europa. Por ello, elogia a las minorías que luchan por su independencia. Estimo que la obra va contra los principios fundamentales del Reino: la unidad de las tierras de España y por ello es DENUNCIABLE.

      Non aurkitu du Antonio Albizuk intentzio politiko horren froga? Euskal nazioarekin (edo askatasunarekin) zerikusi duten edo izan dezaketen esaldi guztiak bildu ditu: 16 orrialde dira guztira, eta 153 lerro dira azpimarratu edo seinalatu dituenak. Hainbat testu aukeratu ditu, itzuli eta bere iritzia erantsi die. Aurreneko hirurak dakartzagu hona, adibide gisa:

— Pág. 9: «Nací en la vieja Europa del ancho mundo; en el pueblo vasco de Europa, en la región de Guipúzcoa, en la zona de Ataun». (Omite conscientemente la pertenencia de los vascos a España).

— Pág. 20: «Ya lo dijo Tocqueville que los pueblos pequeños han sido la fuente y cuna de las libertades...» (El sentido de pueblo que aquí aprovecha es en sentido político de nación-Estado). Lo que se confirma en la...

— Pág. 22: «También Holanda, aunque sea un pueblo pequeño como el nuestro...» (Equiparación de un Estado europeo con el Pueblo Vasco).

      Liburu honetako tesi bera defenditzen du Jose Lasak Hacia una Universidad Vasca liburuan, eta halaxe epaitzen du Narciso Carreras zentsoreak, baina hori ez zaio behaztoparri gertatzen liburuari onespena emateko orduan:

Mantiene la tesis de que el País Vasco debe poseer su propia Universidad como medio esencial para conservar la lengua y fomentar la cultura vasca, actualmente en peligro de desaparición como cultura menor.

      Jose Lasaren hirugarren obra Universidad Vasca da. 11 zentsoreak irakurtzen du. Ez dakigu zein den, baina Antonio Albizuren ikuspegi bera du. Honen aburuz ere liburu honen baitan aitzakia hutsa da kultura, bilatzen duena beste zerbait baita: Espainia eta Euskal Herria desberdintzea. Sinadura gabeko txosten honetatik pasarte batzuk aldatu ditut hona:

Obra, en que a manera de ensayo y con el pretexto de crear una Universidad Vasca como depositaria y difusora de cultura, se vuelve a insistir, una vez mas, en la existencia de un 'pais o etnia vasca' con características propias y con propósitos, no expuestos pero latentes en la obra, de constituir una nacionalidad independiente conjuntamente con sus hermanos 'continentales'. (Vascos Franceses).

(...) A lo largo de la Obra se aprecia un desdén hacia todo lo español (al sur del Ebro) como si fuese el extranjero (pg 155), desdén que lleva al autor a hacer una crítica fuera de lugar de Unamuno al que considera como un vasco renegado.

(...). En síntesis la Obra puede estimarse como un alegato para intentar justificar la necesidad de una Universidad Vasca con el objetivo, más que de difundir una cultura, servir exclusivamente para diferenciar al pueblo vasco de los del 'sur del Ebro'. La alusión de conceptos literales escritos ofensivos hace que la Obra difícilmente pueda considerarse denunciable.

      Azkenik, liburua baimen eta guzti kaleratu zen, Erregimen Editorialeko nagusiak, Antonio Barbadillok, ez baitzuen aipu horietan auzitara jotzeko motiborik batere ikusten. Hemen lantzen diren kontzeptuak «ia normalak» dira Barbadillorentzat.

Euskaldunak

Bitxia eta esanguratsua da Orixeren Euskaldunak - Los Vascos liburuarekin gertatu dena. 1976ko argitalpen hau hirugarrena da. Eta, antza, orduan izan zuen trabarik handienak gainditu beharra liburuak.

      Lehenengo edizioa inolako arazorik gabe kaleratu zen, bere lekuan ikusia dugunez. 1950ean arazorik gabe? Esplikazioa jada emana da: Pedro Rocamora Propagandako buruak zuzenean eman baitzion baimena.

      Bigarren edizioa 1972koa da. Honetan izan ditu arazoak, bai. Administrazioak ez du busti nahi, baina paso librea ematen dio «isiltasun administratiboaren» formula erabiliz.

      Eta 50-60ko hamarkadatan normal eskuz esku ibili den liburuari 1976an erreparoak jartzen dizkio zentsurak. Sinestezina. Zuzendariorde nagusiari kontsultatu behar zaio ea argi berdea eman dakiokeen. 23 zentsoreak (Jose Luis Albizuk, oker ez banago) liburu honi egiten dion irakurketa politikoa, harritzekoa da 1976an egina dela kontuan hartuta:

Obra del mejor poeta vasco, canta al pueblo vasco, su lengua y sus costumbres y su fe. Lleva aneja la traducción que es fiel y esmerada. El capítulo VII TODOS UNO canta la unidad de sangre, lengua, costumbres y fe de los vascos de aquende y allende los Pirineos, constatando la frontera política, frontera que está superada realmente por una unidad superior: lengua y cultura. El punto delicado, bajo el ángulo de la censura, es este capítulo, donde la unidad cantada por el poeta puede interpretarse como una declamación política separatista o como bandera de acción política. Sin embargo, las intenciones del poeta no corren en este sentido, porque en la página 181 se dice: «Francia y España ahora y antes quieren proteger a Vasconia sin mutilarla». Esta afirmación viene precedida y seguida de cuanto los vascos han contribuido a la historia de España (p. 180-183) con la exhortación a mantener la dignidad propia de los vascos, cosa que unos la interpretarán en un sentido regionalista o foral y otros en sentido separatista, pero siempre el poeta se mantiene por encima de estas miras concretas o sobre los modos de realizar la personalidad del pueblo vasco. (Veánse también p. 224 ss. y 336).

      Esaten duena frogatzeko 122 bertso seinalatu ditu «delikatu» bezala.

Maite Dedana

Orixeren Euskaldunak-en maila bera ez du Iñaki Olabeagaren Maite dedana (1976) liburutxoak, baina tatxadura askoz gehiago.

      Obra honek 105 olerki txiki ditu 117 orrialdetan banatuak. Antonio Albizuk irakurtzen du eta gupidagabeko egurra ematen dio. Hamabi orrialde aparte bereizten ditu: «entremezcla ideas separatistas, regionalistas y vasquistas que a nuestro entender y dada la situación actual pudieran dar base para una DENUNCIA».

      Ohiturari jarraituz, pasarte konfliktiboen itzulpena eransten dio txostenari. Eta hori gutxi balitz, bere erdarazko bertsioan bi lerroz azpimarratzen ditu zenbait hitz edo kontzeptu, hauen karga seinalatzeko. Honela itzultzen ditu hitz edo kontzeptuok: «libertad» (4 aldiz), «llegará nuestro día», «policías» (2 aldiz), «mentiras», «justicia», «'pide pan y recibes tiros'«, «soltad cuanto antes las ataduras», «sin libertad», «atados de cadenas», «pisoteados», eta abar.

      Itzulpena ikusita, Espainiaren batasunaren aurkako delitua dagokeela ebazten du Antonio Barbadillok:

A la vista de los párrafos traducidos, parece que se perfila figura delictiva en el contenido de la publicación, y en consecuencia procedería la denuncia. Estimamos infringidos el art. 123 de Código Penal por atentado a la unidad de la Nación española, y art. 165 bis b) del mismo Cuerpo Legal por ataque al principio IV de la Ley de Principios de Movimiento Nacional que determina que la unidad entre los hombres y las tierras de España es intangible.

      Antza denez, salakuntzak bere bidea egin zuen, eta bahimendu judiziala izan zuen liburuak. Jon Gotzon Etxebarriak esanda dakigu liburu-dendetatik erretiratu egin zutela.

Zera

Luis Haranburu Altunaren 1976ko Zera liburuak hiru eleberri llabur ditu barnean.

      Hiruretako batek, Marian-ek, ditu arazoak, Jose Luis Albizu zentsorearen iritzian. Haurdun dagoen neska baten egunkaria da, eta bertan antisorgailuen eta abortuaren arazoak ageri dira. Zentsoreak salagarri deritzo eta gaiari dagozkion 38 lerro azpimarratu ditu. Puntako esaldien laburpen hau agertzen da txostenean:

En la pág. 70 dice la chica no está conforme con el aborto. En las págs. 75-76 se enumeran las soluciones posibles: la solución quinta es la de dejar nacer al niño. En la pág. 77 se dice: 'Martín lleva razón sobre las precauciones para no incurrir en la situación', pero se añade: 'La culpa no es sólo nuestra'. En la pág. 80-81 se habla de que en Nueva York está permitido el aborto y de que en Francia se va a proceder a su aprobación.

Teniendo en cuenta todo esto, creo que la obra es denunciable, máxime cuando en la pág. 79 se dice que 'en nuestra lucha hay que dar lugar a estas cosas. Nuestra lucha nos hará libres.

      Antonio Barbadillok, zuzendariak, denuntziarako lege-oinarri aski ez dagoela irizten dio, eta liburuari bide librea utzi behar zaiola.

      Pasadizo honek erakusten digu, berriro ere, irakurleek askotan erregimen zaharrean bezala funtzionatzen dutela. Antonio Barbadillo, Erregimen Editorialeko nagusia, ez da Jose Luis Albizu baino liberalagoa. Egiteko zehatza du, ordea: indarrean dagoen lege-ordenamenduaren argitan aztertu behar du testua.

100 metro

Ramon Saizarbitoriak, bere obraren editore bihurtuz, 1976ko martxoaren 22an zuzenean depositura aurkezten du 100 metro. 23 irakurleak, Jose Luis Albizuk, 24an irakurtzen du obra, eta salagarri dela erabakitzen.

      Zentsoreak liburuaren irakurketa lineala egiten du, eta zenbait azpimarraketaz osatu: Poliziak hiltzen duen gaztearen apologia egiten dela, dio; poliziak gaztelaniaz mintzo direla «como queriendo hacer ver que no pertenecen al pueblo vasco»; eta ordena publikoko erakundeen aurkako delitua egotziko dio liburuari.

      Txosten hau beste norbaitek hartu eta landu egiten du, seguruenik Antonio Barbadillok. Honela dio:

El autor, constituido en editor de su propia obra, circunstacia prevista y regulada en la vigente legislación de Prensa e Imprenta, ha presentado directamente a depósito el libro de referencia, escrito en Vascuence, y cuyo plazo legal expira el próximo día 30

El contenido de la obra es simbólico, referido a la época actual y de una fuerte crítica, ofensiva e inaceptable en su valoración total, contra el Gobierno y su actuación en el Pais Vasco.

El protagonista, que simboliza a todo el pueblo vasco, es perseguido, cazado y torturado por la fuerzas de Orden Público.

En la trama de esta Novela se mezclan hechos cotidianos provenientes de los medios informativos confrontándolos con la persecución, sufrimientos y torturas que se aplican al protagonista, que se niega a delatar a sus compañeros de grupo. La policía le marca un plazo para que declare. El joven vasco, como consecuencia de los malos tratos recibidos, se va desangrando hasta el punto que tienen que trasladarle urgentemente a un hospital donde los médicos declaran que se encuentra muerto hace tiempo.

En el parangon entre el protagonista y el pueblo vasco, se termina haciendo una apología del joven identificándole con la tierra que va a recoger su cadaver.

Dos son pués las características que se deducen del libro: crítica ofensiva e inaceptable hacia el Gobierno y su actuación en el País Vasco, ofensas hacia la Policía y Fuerzas de Orden Público y velado espíritu separatista en contradicción con nuestra normativa Jurídica. Utilizando un sentido peyorativo y despectivo, cada vez que se hace hablar a los Policias, el autor utiliza el castellano para marcar aún más la diferencia entre Vasconia y el resto de España.

Por todo lo anterior estimamos que el presente depósito no debe ser aceptado por presumible existencia de figura delictiva: y de acuerdo con lo ordenado en en artículo 64 de la Ley de Prensa e Imprenta debería ser puesto a disposición de la Autoridad Judicial correspondiente.

      Txosten honen data 1976ko martxoaren 27a da. Zuzendari nagusiak Ordena Publikoko Tribunaleko epaile magistratuari zuzentzen dion denuntzia, ordea, bezperan sinatua dago, 26an.

      Espedienteari erantsita liburuko 17 orrialde daude. Orri bazterretan egindako markak eta ezabaketak ez dira asko: guztira, 119 lerro. Baina tatxaturiko orrialdeekin batera doaz autoreak elebitasuna erabiltzen dituen elkarrizketa guztiak. Ikusi dugu zer-nola ulertu duen zentsurak elebitasunaren teknika-erabilera.

Independentzia ekonomikoa?

Baleren Bakaikoak kontsultara barik zuzenean depositura aurkeztu zuen Euskadiko dependentzia ekonomikoa liburua 1977an. Arrazoi bat baino gehiago ditu Antonio Albizu zentsoreak liburua salagarritzat jotzeko: Euskal Herria estatutzat hartzea, kolonizatua bailegoen ikustea, Euskal Herria eta Espainia aurrez aurre jartzea, Euskadi Europarekin zuzenean lotzea; eta gainera, arestian aipatu duguna: langile europarrek armaz lagun gaitzaketela, alegia.

      Hona zentsorearen txostena:

Como dice el título se trata de la dependencia de Euskadi en lo económico. Para ello, el autor, que se siente vasco y no español, aplica las doctrinas leninistas sobre el colonialismo y las marxistas de la plusvalía al Pueblo Vasco como si éste constituyera un estado, para llegar a concluir que el Pueblo Vasco sufre el colonialismo en todos los órdenes: cultural y económico. Asimismo, enfrenta siempre España con el País Vasco como puede verse en las páginas adyacentes donde va la introducción de las frases que se dicen en este sentido y, por último, trata de relacionar a Euskadi directamente con el Mercado Común. Los dos objetivos del libro se condensan en la última frase del libro: socialismo e independencia. Hay además, una apelación a las armas. Ver pág. 138/9: los trabajadores europeos pueden ayudarnos con armas, etc.

Estimo que el libro es IMPUGNABLE.

      Hogeita bost orrialdetako pasarteak markatu ditu zentsoreak. Horietako bederatzik autorearen ikuskera sozialista salatu nahi dute. Hamalau dira, aldiz, Bakaikoaren ikuspegi abertzalea erakusteko zentsoreak seinalatu dituen pasarteak. Eta, azkenik, itzulpen txar baten erruz, greba planteamendua gerra planteamendu bihurtzen da. Bakaikoak zera zioen, Europako langileriak bere armaz, hau da, grebaz lagun gintzakeela euskaldunok. Eta zentsoreak ulertu du armaz eta grebaz laguntzea eskatzen dela hor.

      Irakurketa hau medio, ez da erraza zentsurak argi berdea ematea liburuari. Zuzendariak, Antonio Barbadillok, berretsi egingo du zentsorearen txostena: «Según el informe del lector, parece que se atenta en el contenido de la publicación a la Unidad de España».

      Autore berak, hurrengo urtean (1978) Euskadiri buruzko beste azterketa ekonomiko bat aurkeztu zuen, erdaraz oraingoan. Zentsoreak (kasu honetan «M» izenekoa) liburu teknikoa dela dio, ia umeentzakoa eta ez dela inpugnagarria. «Infantila» dela, ondoko honengatik esango du agian: «y al final en sus conclusiones da una solución verdaderamente parecida a las verdades de Perogrullo. Lo que hay que hacer es cambiar de industria».

Azkatasunaren Yarrai

1978an argitaratutako Azkatasunaren yarrai erdarazko titulupean oso ezaguna den De Guernica a Nueva York pasando por Berlín Jose Antonio Agirre Lekube lehendakariaren liburuaren itzulpena da. Agirre edo bere liburuak ezagutzen dituenak badaki zer nolako kontzeptu politikoak maneiatzen dituen: askatasuna edo autonomia galtzea, Estatu espainiarrak foruak indarrez kentzea, adibidez, liburu honetan espreski ageri dira. Baina —dio zentsoreak— ez da ari Euskal Herriko independentziaz, hots, Espainiatik bereiz.

      Bestalde, aski ezaguna da zer dioen Agirrek liburu honetan gerra zibilaz, Francoz, Gernikako bonbardaketaz, eta abar. Hemen ezin du aitzakiarik aurkitu zentsoreak. Egia da, bai, —aitortzen du— gerra zibilaz ari delarik gogorki erasotzen duela Franco, euskaldunen aurkako ustezko basakeriak egozten dizkiola, Gernikako bonbardaketa, fusilatzeak... eta diktadore izatea salatzen diola eta erregimen totalitarioa mantentzea.

      Eta hori guzti hori aitortuta ere, liburua ez inpugnatzeko aitzakia bila dirudi zentsoreak:

No se puede decir que es un libro 'conveniente', puesto que podría exacerbar el espíritu autodeterminativo de algunos vascos, que, por otra parte, es de presumir que éstos ya lo hayan leído desde que se hizo la edición, hace ya algunos años, en Francia, pero la realidad es que tampoco se encuentra en él, hoy día, una base fundamental para su impugnación.

      Jarrera bigun honi aurki diezaiokedan esplikazio bakarra 1977ko apirilaren bateko Dekretu-Legea da, adierazpen askatasuna onartzen duena. Hemen legoke aldaketaren marra. 1976 edo 1977ko hasieran ezin zena, apiriletik aurrera bai. Liburu bera, erdarazko bertsioan, Axularrek egindako edizioan inportatu nahi izan zuen Geu Inportazio-Etxeak bai 1976ko bukaera eta baita 1977ko martxoan ere, eta ez zuen baimenik eskuratu.

      1978 ez da 1938. Gerraostean, protofrankismoan, Agirre lehendakaria ezin zitekeen izenez aipatu ere, iraintzeko ez bazen. Agirreren izenari, ondoan, kalifikazioren bat jarri behar zitzaion beti, hala nola, «Napoleonchu», «chocolatero», «cobarde», «traidor», «criminal», «delincuente».

      Agirre lehendakariaren testuek ere ez zuten lekurik. Ez alde eta ez kontra. Historiografia frankistan, gerra zibilaren inguruko liburuetan, zentsurak ez du onartzen Agirreren testurik, ezta beroni kontra egiteko ere. Hobe profilaxia, deus ez jakitea, argumentuak osoki ezkutatzea; euskal abertzaletasuna existitu ez bailitzan jokatu nahi da. Cardenal Gomá eta biek izan zuten halako tirabira dialektiko bat. Rafael García y García de Castroren La tragedia espiritual de Vizcaya liburuak horren berri ematen du bi solaskideen testuak ekarriz. Zentsurak ezabatu egiten du testua, eta kitto.

      Eta orain, zer da eta, Agirreren obra bat onartu, gerra eta ondorioak bete-betean aipatzen dituena, gainera. Ez dira alferrik 40 urte pasa.

Euskadi 1984

Emilio Lopez Adan Beltza izan da zigortuenetakoa liburu soziopolitikoan. Diogunaren lekuko dira El nacionalismo vasco (1876-1936) (1975), Nacionalismo vasco y clases sociales (1976), El nacionalismo vasco en el exilio (1936-1960) (1977), El nacionalismo vasco (1876-1936) (osoa, 1977), Partidos políticos y grupos sindicales de Euskadi (1977), Mediación y Alienación del Carlismo al Nacionalismo burgués (1977). Eta, noski, Euskadi 1984, 1979koa.

      Aurreko guztiak erdaraz dira, eta azkeneko hau bi hizkuntzatan, euskara eta gaztelaniaz.

Euskadi 1984 da, bestalde, nik aurkitu ditudanetan, zentsuran arazoak izan dituen euskarazko azken liburua. Euskal arazoari buruzko erdarazko liburuetan 1981ean ere aurkitu ditut zentsuraren markak.

      Liburu honetan 23 orrialde bereziki seinalatu ditu zentsoreak: «se ocupa de la lucha terrorista por la independencia del país vasco y hace una dura crítica contra las detenciones y torturas». Eta segidan pasarte bat itzuli egiten du, iraultzari buruz autoreak zer pentsatzen duen azaltzeko. Guztira, 172 lerro azpimarratu ditu, eta 272 orri bazter markatu ditu zentsoreak.

      Eta hala ere, —dio— ez da erraza inpugnatzeko oinarriren bat aurkitzea. Zergatik? Liburuan esaten den asko jada komunikabideetan agertua delako.

      Nolanahi ere, sinadura irakurtezineko batek (ez dakit zein agintebiderekin) liburuaren denuntzia erabakitzen du:

El presente Libro constituye una apología del separatismo y de la lucha armada del terrorismo en el pueblo vasco, por lo que incide en el vigente Ordenamiento Jurídico y se estima que procede la adopción de las medidas previstas en el Artículo 64.2 de la Ley de Prensa e Imprenta.

      Ez dirudi neurririk hartu zenik, barne ohar batean beste hau agertzen baita: «el Ministerio de Cultura decidió no adoptar ninguna medida especial sobre el citado depósito».

Zentsuraren ondorioak

Iritsi gara bukaerara, berrogeita bost urteko maratoiaren ondoren.

      Ibiltzen hasi aurretik, liburuaren hasieran, azaldu dut ibilaldi hau nola prestatu dudan, nola ibili naizen artxiboz artxibo, dokumentu bila. Zergatik eta zertarako heldu diodan gaiari ere han azaltzen da, hitzaurrean.

      Baina hitzondoan nago orain, euskal liburuaren zentsurari buruz nik dakizkidan gorabehera nabarmentxoenak kontatu ostean. Nire historia honetan biktima nagusiak idazleak izan dira. Eta protagonista nagusiak, zentsoreak. Hauen —zentsore edo irakurleen— txostenen gain eraiki dut kondaira, kultur Inkisizioaren historia hau.

      Aspertzeraino errepikatu dut zentsoreak ez direla azken erantzuleak, sistemako «beltzak» edo morroiak direla. Garbi utzi nahi izan dut, bestalde, hainbeste urte iraun duenez, zentsurak ere bilakaera izan duela. Eboluzio horren berri ematen ere saiatu naiz liburuan zehar. Ulertzen dut, hortaz, Miguel Cruz Hernández jaunak, Kulturako zuzendari nagusiak, Amsterdamgo sinposioan esan ziguna:

Estos supuestos censores han sufrido toda clase de ataques, pero sería una necedad, aparte de una injusticia, cargar sobre ellos las responsabilidades. Estas corresponderían en última instancia al Director General y al Ministro correspondientes. Cuando se daban unas orientaciones a dicho personal —que no era funcionario y que estaba pésimamente pagado—, las observaban estrictamente; y si alguno cometía alguna indiscreción, eso suele suceder en todos los ámbitos en que trabaja el hombre, y al menos en mis tiempos aconteció raramente. De lo que no podían estar libres es de la inercia inherente al período de veinte y seis años, y seguramente más de una vez se preguntaron: ¿por qué no era pecado en 1966 lo que lo fue hasta 1961?, ¿por qué Marx era un terrorista en los años cuarenta y un clásico en los setenta? Además, la referida inercia creó cómodas corruptelas; y así, en más de un caso, se subrayaba como obsceno en una obra del momento lo que no se calificaba como tal en un clásico...

      Biak dira egiak: zentsoreek agindupean lan egiten zutela eta irizpide aldakorren arabera lan egin behar izan zutela. Baina hirugarren egia bat ere bada, egia latza: gogotik lan egin zutela, arkatz gorri eta urdinak majo astindu zituztela, inorenganako errukirik batere gabe.

      Erantzukizunak erantzukizun, sistemaren balio nagusiak bereganatzeaz gainera, une politiko bakoitzari egokitu beharra izan du zentsoreak. Estrategia politikoak eta taktika politikoak interpretatu egin behar izan ditu zentsoreak, zentsore-taldeak.

      Zeintzuk ziren beren eguneroko lanean gida bezala erabili ohi zituzten irizpide xehe eta mehe horiek bilatu nahi izan dut. Esplizituki azalduta aurkitu ditut batzuk. Gehien-gehienak, ordea, lerro eta txosten artean ezkutatuta daude. Zentsoreek zer eta zergatik onartu edo ukatu duten ikusi eta hortik ondorioztatu izan dut irizpidea. Atzekoz aurrera jokatuz, alegia.

      Liburuan zehar agertu diren zentsura-motak oro hemen laburbiltzea gehiegizko lana da, noski. Nagusienak bakarrik bilduko ditut, hiru ardatzen inguruan: hizkuntza, politika eta historiaren inguruan.

Hizkuntzaren alorrean

Euskarazko liburuaren argitalpena 1975 arte ez da legez normalizatu. Urte horretan onartzen da nolabaiteko hizkuntz aniztasuna edizio mailan. Baina de facto, Fragaren legeaz geroz, 60ko hamarkadaren erdialdetik aurrera, normaltasunez bideratu da euskal edizioa. Hots, liburu bat euskaraz idatzia egotea ez da publikatzeko eragozpen izan.

      Liburuaz diodan hau ezingo nuke berdin baieztatu beste komunikabideei buruz. Irratiek eta aldizkariek, adibidez, traba gehiago izan dute; edo traba berak, baina luzaroago.

      Urte luzetan frankismoak liburuetan mailak bereizi ditu. Liburu-tipo batzuek zailago zuten bidea, beste batzuek baino zailago. Errazenetik zailenera honela azalduko nuke sailkapena.

      Argi berdea lortzeko traba gutxien maila apaleko liburuek dute: kristau-ikasbideak edo deboziozko liburuak, eta ahozko literaturakoak, bertso-liburuak.

      Maila bat gorago dago olerkia. Olerkiak ere nahikoa libre du pasoa, azken batean sentimenduak agertzeko modu bat baita, dimentsio sozial gutxikoa berez. Olerki sozialaren ordua iritsi zen arte. Aresti, Artze edo Gandiagarekin ez dute eskuzabaltasun bera erakusten zentsoreek.

      Nobela hurrengo mailan dago, altuagoan. Eta are gorago, saiakera. Pentsamenduak, gogoetaren maneiuak genero hauetan leku handiagoa du. Ez al da hori hizkuntza kultuari dagokion zeregina?

      Kasu berezia da, baina ildo berekoa, itzulpenarena. Zentsurak traba handiak jarri ditu itzulpenaren bidean. Erabateko debekua erabaki ohi zuen hasieran, nahiz eta erlijiozko liburuxka izan itzulitakoa. 1960ko martxoan oraindik galdezka daude zentsoreak, ea «hizkuntza dialektaletara» itzulpenik egiterik ote dagoen.

      Hizkuntz ikusmolde koherentea da hau. Izan ere, frankismoaren hizkuntz politikan hizkuntza kultua bat da, espainola. Euskara ez.

      Kaletik, pulpitutik eta katedratik —diote— espultsatu egin behar da euskara. Horretara dator lehen orduko hizkuntz zapalketa gupidagabea. Eta gero, hamar-hamabost urtetako sarraskiaren ostean, barealdia dator. Barealdia zer den? Euskarari bizitza begetatiboa egiten uztea, bere alde neurri positibo bat bakarra hartu gabe. Euskara apurka-apurka hil egingo zela kalkulatzen zuen frankismoak. Euskarak kaduzidade-data zuen, Unamunorentzat bezala Francorentzat.

      Ortografian eta lexikoan bi euskara bereizten ditu frankismoak oso berandura arte. Jatorra eta sasikoa.

      Jatorra zein den esan beharrik ez dago: herrikoa, betikoa, tradizionala, abertzaletasunaren kutsadura gabea. Espainola da.

      Sasikoa zein den ere bistakoa da: Arana Goiriren erreformak sortu zuena. Separatista da. Eta 1964tik aurrera, euskara batua da sasikoa. Frantsestua da hau.

      Hizkuntz aniztasuna, gurean, elebitasuna da. Baina kasu elebitasunari! Oso berandu arte ezin da elebitasunaz hitzik atera. 60ko hamarkadan hasten da elebitasuna kontzeptu bezala korritzen liburu mailan. Eta orduan ere kasu! Hizkuntza espainolari aitortu behar zaio lehentasuna. Lehentasuna eta begirunea. Gaztelania eta euskararen elkarbizitza horrek harmonikoa izan behar du, gaztelaniarekiko errespetuzkoa. Hizkuntz borrokarik ez!

Politikaren alorrean

Jada 1937an erabaki zuen frankismoak, zentsuran agertzen denez, Euskal Herria ez dela nazioa, baizik eta eskualdea. Euskal nazionalismorik ez dagoela, baizik eta separatismoa. Hona zergatik:

Es indudable que al usar la misma terminología que los separatistas se les hace el juego a éstos, y se da la apariencia de reconocer como realidad lo que es una ficción producto de una política llena de perfidias y de traiciones.

      Euskal Herria hiru probintziatara mugatu du frankismoak. Nafarroa Euskal Herria kontsideratzea behin baino gehiagotan gorriz markatzen dute zentsoreek. 70eko hamarkadan ere seinalatu egiten da puntu hori. «Aprioristikoa» iruditzen zaio zentsoreari Nafarroa Euskal Herrian kokatzea.

      Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa mapa batean Euskal Herri gisa agertu direnean, «arazo diplomatikoa» plantea lezakeela horrek, dio Gipuzkoako delegatuak, urrutitxo joatea badirudi ere.

      Zer esanik ez dago Euskal Herriaren sinbologia aspertzeke pertsegitu duela zentsurak. Liburuetan eta soltean, kontzeptu gisa edo objektu bezala.

      Pertsekuzioaren rankingaren goienean agertzen dira «Zazpiak bat», «lauburua» eta «ikurrina». Eta ez ikurrina bere forma eta guzti soilki. Ikurrinaren koloreak ere ezin ziren elkarren ondoan edo inguruan jarri. Problemak sortzen ditu antzokiko lorontzi batek, txuria, berdea eta gorria agertzen direlako. Liburu bateko azalean hiru kolore bedeinkatu horiek agertzen zirela-eta erlijiozko liburu inuzente bati oztopoak jartzen dizkio Gipuzkoako delegatuak 1968an. Txuria, gorria eta berdea «euskal koloreak» dira zentsurarentzat.

Gernikako Arbola Iparragirreren kantuak ere arazoak izan ditu behin baino gehiagotan. Testua bera ez denean, kontestua da helduleku. 1971n, oraindik ere erreparoak jartzen dizkio zentsoreak ereserki honi zeren eta «en el contexto actual del pueblo vasco permite una interpretación nacionalista».

      Izan ere, hasieratik, 1937an Prentsa eta Propagandako Delegazio Nazionalak argi utzia zuen:

Otros hablan en serio de Euzkadi y del Ejército de Euzkadi y del Gobierno de Euzkadi, como si desconocieran que Euzkadi, como región y menos como Nación, ni existe, ni ha existido, y sí el País Vasco, Vasconia, y la región vasca y las provincias vascongadas.

      Ikasgaia barneratua zen. 1973an (zifra berak, eta tartean 36 urte), zentsoreak honela bereizten ditu Euskadi eta Euskal Herria:

La diferencia que existe entre decir GORA EUZKADI y GORA EUSKAL ERRIA es la siguiente:

GORA EUSKAL ERRIA: Viva España y Vasconia

GORA EUZKADI: Viva Vasconia y fuera España

      Euskadi hitz madarikatua dela badaki idazleak. Eta ez da ausartzen idaztera. Berandura arte ia sekula ez da agertzen. Eta agertzen denetan ezabatu egiten da beti. 1975ean ikusi dut nik lehen aldiz onartutzat emana. «Euskal Erria», zentsorearen hitzetan, , gloriosa y sana palabra» da.

      Euskal Herriak Espainian integratua behar baitu, osoki integratua. Elementu diferentziatzaileak agertzen direneko, erne dago zentsura. Desberdintasunak ezin dira azpimarratu, ezta gutxiago ere. Ez modu esplizituan, ezta inplizituan ere. Begi txarrez ikusia dago estatistika mailan Euskal Herria Espainiarekin alderatzea.

      Euskadi-Europa binomioak, azkenik, min handia egiten dio zentsurari. Euskal Herriak ez du aski nortasunik zuzenean Europan egoteko. Euskadik ezin du biderik egin Europara Madrildik pasatuta ez bada.

Historiaren alorrean

Guztiz debekatua izan da azken unera arte Euskal Herriko ikuspuntutik geure historia idaztea edo interpretatzea. Martin Ugalderi, Síntesis de la Historia del País Vasco liburuan, 1973an, «independentzia» eta «subiranotasuna» kontzeptuak agertzen ziren bakoitzean kendu eta «autonomia»z ordezkatu zizkioten.

      Franco hil eta gero ere, zentsurak kritikatu egiten dio Xabier Mendiguren Bereziarturi foruez eta Gaztelaren jokabideaz ematen duen bertsioa. Piarres Narbaizen Orria liburua ere auzitan jartzen du zentsoreak, Orreagakoa ez omen zelako izan baskoien eta frankoen arteko borroka, baizik eta kristau eta mairuen artekoa.

      «Kontzeptu-tranpa» bat erabili ohi da liburuak debekatzeko: konbibentzia nazionala. Liburu bat berez, lege-mailan heldulekurik ez duelako, ezin denean atzera bota, hitz magiko horiek aipatzen dira bidea ixteko. «Konbibentzia nazionalak» esan nahi du ezin direla aipatu zentsuraren gustukoak ez diren gaiak: debekatua dago haustura errebindikatzea, historia erreala gogoratzea, justizia eskatzea... zauriak irekitzea litzatekeelako, mendekua ekar lezakeelako.

Gai madarikatu edo tabu izan dira frankismo garai osoan, adibidez, Gernikako bonbardaketa, gerra zibila, nazioa, foruak, federalismoa. Franco hil eta gero ere, zentsoreek markatu egiten dituzte liburuetan hitz edo kontzeptu hauek, agertzen direneko.

Baina zentsoreburuek onartu egin ohi dituzte. 1977az geroztik, bat-batean, zentsuraren onarpen-balorazioa aldatu egingo da.

      Gerra zibila, orain, historia da, aspaldikoa. Gerra zibil barik Gurutzada idatzi behar zela esaten zioten Artetxeri. Orain edozein izendapen onartzen da, erregimena aurrez aurre jotzeko asmoz ez bada.

      Gernikako bonbardaketa gai desfasatua da 1978an. Bitxia da: debekatua egotetik derrepente igaro da modaz pasea egotera. Orain eztabaida liteke erantzukizuna Francorena ala Legión Cóndorrena izan zen.

      Nazionalismo tradizionalak 1976an ez zuen zirkulazio lasairik. Bost lan debekatu ziren urte honetan. Eta 1977tik aurrera bai terminologia mailan eta bai tratamendu historikoan normalduz doa. Txosten batek dioen bezala, gainera, «los viejos nacionalistas comparados con los etarras son unos ángeles».

      Foruen azterketa historikoak ere ez du arriskurik, zentsuraren gardiz. Ehungarren urtemuga ospatu zen 1976an eta foruen gaia moda-modakoa izan zen. Problemarik gabe.

      Federalismoarekiko nahasketa handixkoa dute zentsoreek 1977tik aurrera ere. Batzuen ustez salakuntza merezi du gaiak; beste batzuen iritzirako autonomiaren sinonimoa litzateke. Federalismoa ez dela separatismoa azpimarratzen du batek. Eta beste batek dio absurdua dela batua dagoena federatzea.

      Alderdi politikoen gaian ere ez dute garbi nola jokatu. 1977an, EAJko Iruñeko Biltzarreko testuak zentsuratu egiten dituzte. Eta 1978an alderdi politikoen programak ez dira inpugnatzen, baina bai berauen propaganda.

      Azkenik, zentral nuklearren gaian, nik dakidala, ez da sartu zentsura. Eta harrigarria da, oso harrigarria, Lemoizko zentralak izan zuen protagonismo politiko-soziala ezagututa.

Azken gogoetak

Zentsuraren ondorio zehatzak, euskal liburuari dagozkionak, aurreko zatian eman ditut. Emaitzak banan-banan biltzea orain alfer-lana da. Liburuz liburu egindako azterketa osatzeko asmoz, hain zuzen ere, ohar gisa gogoeta batzuk egingo ditut.

      EMAITZA KUANTITATIBOAK

      Zentsurak literaturan eta kulturan izan dituen ondorio orokorrak ebaluatzea ez da batere erraza. Franco hil zenean zentsurak debekatu zituen liburuak uholdeka aterako zirela uste zuten batzuek. Ez ziren horrenbeste atera. Eta horra konklusioa: zentsura ez zen hainbestekoa izan eta ez zuen horrenbeste debekatu. Uste zuten nonbait zentsurak ur-presa handia sortu zuela. Irekitzean, ur guztia ibaika aterako zela goitik behera.

      Ur-presarenaz barik, lore edo landare baten irudiaz baliatuz hobeto ulertzen da. Lur gozorik gabe, giro egokirik gabe, ez dator landarerik, ez lorerik. Giroa hobetzen denean, negu hotzak galdu dituenak ez dira loratzen.

      Negu gorria izan da zentsuraldia, eta ez urari bidea itxi dion ur-presa bakarrik.

      Azterketa kuantitatiboaren ikuspegi honek akats bat baino gehiago du: ez du aintzat hartzen zentsuraren aurretiazko mekanismoen garrantzia, nola antzutzen duen; eta gainera, dimentsio soilki kuantitatibora mugatzen du zentsura.

      Zentsurak zuzen-zuzenean materialen gain utzi dituen markak deskribatzen saiatu naiz orrialdez orrialde. Inbentario zehatz bat egin liteke: zer moztu duen, zer ukatu, liburu sekuestratuak, jaso/erretiratu/deuseztaturiko liburuak, inbertsio galduak, isunak, argitaletxeen zigorrak. Ez litzateke alferrikako lana. Horrezaz gainera, zehazta daitezke zeintzuk gelditu diren argitaragabe edo zeintzuek atera behar izan duten kanpora, zentsurak eraginda.

      Gure kasuan, zentsurak eraginda kanpoan argia ikusi duten liburuak asko dira, ugari. Adiera zabalean hartu beharko litzateke arazoa.

      Martin Ugaldek egoki ere egoki idatzi izan du euskaldunarekin batera kultura ere espultsatua izan zela. Francok irabazi zuen gerraren ondorioez ari da Martin. Hego eta Ertamerikan atera diren liburu asko, eta Ipar Euskal Herrian plazaratu diren makina bat ere bai, bere kokagune jatorrizkotik kanpo atera dira. Liburu horien irakurlea ia osoki Hego Euskal Herrian zegoen. Zentsuraren erruz, liburua ale bakanetan bakarrik iritsi zitekeen bere lur gozora. Frankismoak bazuen Inportazio Zerbitzu bat, kanpotik barrura zein liburu ekar zitekeen eta zein ez, bahea pasatzen zuena.

      60ko hamarkadako bigarren alditik aurrera, Franco hil arte, Euskal Herriko gaiekin zerikusia duen makina bat liburu atera da Iparraldean. Zentsuraren espedienteetan ez dago horien konstantziarik. Baina zentsuraren eragin zuzena da hain zuzen ere, Hegoaldean publikatu ezina. «Kanpoan» publikatu behar, gero «barruan» saltzeko, klandestinoki zabaltzeko. Begi motzeko aztertzaileek bakarrik esan dezakete liburuen inportazio klandestinoa polizien eremukoa dela eta ez zentsurarena.

      Honekin guztiarekin esan nahi da zentsura ezin dela ulertu materialki soilki, osagaiak banan-banan hartuz bakarrik. Adiera estuko ikuspegi kuantitatiboa osatu egin behar da.

      AUTOZENTSURA

      Zentsuraren azterketa ez litzateke egokia autorearen edo, maila txikiagoan, editorearen jarreran zentsurak dakarren aldaketa aintzat hartzen ez badu.

      Zentsuraren biktima nagusia eta lehena autorea da. Autorea bera, eta ez bere obra; autozentsurara bere burua behartzen duen autorea. Autozentsura fenomeno konplexua da, bihurria, deskribatzen zaila, kontzientziapeko moduak nahasten dituena eta aldi berean fenomeno psikologiko eta soziala.

      Autozentsurak «betikotu» egiten du zentsura. Autozentsura ez da jaka bezala orain aldean eraman, orain erantzi daitekeena. Etengabeko mekanismoa da.

      Autozentsurak «barneratu» egiten du zentsura: egoera berezi horretan idazten du beti idazleak. Horrek ez du esan nahi autoreak bere testua ezabatu egiten duenik, baizik eta beti zentsuran pentsatuz, Dirección General de Seguridaden pentsatuz, arkatz gorrian pentsatuz idatzi ohi duela.

      Zentsuraz mintzo garenean ez da ulertu behar testuaren gain zentsoreak egindako hortz-koska. Ekoizpen intelektualaren barne-mekanismoetan du eragina zentsurak.

      Baina nola deskribatu? Autozentsuraren funtzionamenduaz bi hitz esateko, Felix Grande idazleari hartuko diot ideia.

      Hiru maila bereizi omen daitezke.

      Aurreneko mailan, zentsura gaien araberakoa da. Gai jakin batzuen gainean ez du idazten idazleak, bai baitaki zentsuraren bahea ez duela pasako. Autozentsurak, hortaz, gai-hautatzaile gisa funtzionatzen du.

      Idazlearen literaturgintza lantzean eragiten du autozentsurak, bigarren maila batean. Zentsorearen tokian jartzen da idazlea bera testuari begira. Felix Grandek dioen moduan, bistan da idazleok zentsoreak baino hobeto egiten dugula idaztea, baina ez hori bakarrik, tatxatzea ere bai.

      Hirugarren maila bat ere badago. A posteriori lan egiten du autozentsurak, testuaren berrirakurketan. Idatzi berria duen testua irakurtzen duenean, estratega bihurtzen da idazlea: hitz bat kendu, esaldi bat aldatu, ideia bat ezkutatu, irudi bat disimulatu, lerro tartean esanda utzi, esan gabe adierazi... Horra zer egin behar duen jostorratzaren begitik bere testua pasa ahal dadin.

      Autozentsura egin eta gero ere, ez da beti baimena lortzen. Kasu horretan hiru aukera ditu idazleak: oraindik gehiago «garbitu» testua, eta publikatu; argitalpenari uko egin; edo kanpoan argitaratu.

      Idazle gehienek aurreneko aukerari heldu diote. Amore eman behar izan du idazleak, irentsi egin behar izan ditu zentsurak eragindako «zuzenketak», edo onartu delegatuak emandako «aholkuak». Zentsuratik bueltan, testua birmoldatu behar izan duen autoreak nahitaez behar ditu zauriak bihotzean, umiliazio hori pasa eta gero.

      Erregimenaren ideologia onartzera eraman lezake zentsurak, edo —bigarren aukera— erregimenaren joko-arauetara nork bere lana moldatzera; eta —hirugarren aukera— gutxien-gutxienez, hizkuntzaren bidez arau horiek burlatzera.

      Zentsura gainditu nahian dabilen idazleak hirugarren bidetik jo du, mezua kamuflatu egin nahi du, hizkeraren bidez. Ezinezkoa baita hizkuntza zuzenaren erabilera. Hizkuntza batek eman ditzakeen baliabide guztiak erabili behar ditu idazleak: iradokizunak, sugearen mugimendu leuna, azeriaren malezia, sinonimoen erabilera, eufemismoak, kode berezien baliatzea. Irakurleak deskodetzeko moduan idatzi, baina zentsorea enteratu gabe.

      Honek guztiak ekarri duena da idazkera bihurria, kode ulertezinez betea, gutxi batzuentzat bakarrik baliagarri den hizkera klandestinoa askotan.

      Baina autorea ez dago bakarrik, argitaratzaileak ere izan du bere lekua zentsuran. Autorearen autozentsuraren ostean, editorearen «zentsura» dator. Autozentsura, hobeto esan, Administrazioaren aurrean erantzukizunkide baita.

      Autorearen eta zentsorearen artean normalean editorea dago. Argitalpenaren erantzulea den aldetik, honek ere «garbitu» egiten du testua. Honek, gainera, Administrazioaren gorabeherak eta zirrikituak idazleak baino hobeto ezagutzen ditu. Editorea bihurtzen da, horregatik, Administrazioaren solaskide gehienetan. Berak «negoziatu» behar du. Bere borondatearen aurka ere «zentsore txiki» izatera eramaten du bideak.

      Editoreen Eszila eta Karibdis, frankismoan, erresistentzialismoa eta kolaborazionismoa izan dira.

      KULTUR POBREZIA

      Zentsurak barne exiliora darama idazlea. Idazlea, bere lur propioan atzerritar sendi daiteke, arrotz bere jendearen artean, bere kulturan. Zentsurak inhibizioa dakar.

      Eztabaida intelektuala eragozten du, eta horrek berak dakar pobretze izugarria kulturan. Planteaketa eta eztabaida demokratikoak ezinezko dira zentsurapean.

      Euskal liburuaren kasuan Antonio Tovarrek 1984ko elkarrizketa batean aitorturikoa egia handia da: euskararen debekuak belaunaldien artean etena sortu zuen. Balio erantsi negatibo hau ere izan du zentsurak gurean. Hona bere hitzak:

El franquismo prohibió la publicación del libro (en euskera), casi de un modo total, hasta el año cincuenta o cincuenta y tantos y eso para las nuevas generaciones fue fatal porque no tenían más escuela que el castellano.

      Ondare nazionalaren aurka egindako atentatutzat har daiteke zentsura, desegin duenagatik eta jaiotzen utzi ez duenagatik. Ez dago kalkulatzeko modurik zenbat lan gelditu den publikatu gabe, zenbat ekoitzi gabe, idatzi gabe. Isiltasunaren belaunaldiaz mintzo denik bada: belaunaldi isila, mutua.

      Informaziotik eta ingurune kulturaleko eta munduko eztabaidatik at utzi du zentsurak gizartea. Bakartu egin du. Penintsulako kulturek landu duten pentsamendu eta sorkuntzaren artean eta Europako eta Ameriketakoen artean urte askotako desfasea eragin du zentsurak.

      Zentsurak susmopean uzten du obra. Autorea eta irakurlearen artean sartzen den pieza arrotza da.

      Idazleari koherentzia puskatzen dio, bere obraren eta irakurlearen artean arkatz gorria baitago, lanean ez bada ere mehatxuka.

      Irakurlearentzat, berriz, irakurketa ez da arteza, zeharkakoa baizik, mesfidantzazkoa, bai baitaki idazlearen eta bere artean zentsorea egon dela. Bikotearen ohean bortxatzailea sartzearen parekoa da.