MIREN TIRAPU GOIKOETXEA
BEHEKO LARRAINE

Bazterreko ahotsak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Miren Tirapu Goikoetxea

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko azaroa

Edizio hau: 2019ko azaroa

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Miren Tirapu Goikoetxeak Beheko Larraine konpainia sortu zuen 2016an, eta ordutik taularatu dituen bi antzezlanen testuekin gatoz paperera Bazterreko ahotsak liburu honetan. Lehenengo testua, Atte hil aurretik, Maika Etxekopar Lougarot-ekin elkarlanean sortu eta idatzi zuen. Bigarrena, berriz, Manifestu bat, Gaizka Sarasola Iarzabal idazlearekin elkarlanean. Egiletza kolektiboaren bidean koka daitezke bi testuak, beraz, antzerkiaren ikuspegi garaikide askorekin bat eginez. Bestetik, estetika propio baten bilaketaren lekukotza ematen digu liburu honek: bazterreko pertsona eta pertsonaiei ahotsa emateko xedez sortu zuen Miren Tirapu Goikoetxeak Beheko Larraine konpainia, eta bulkada horrek berak zedarritu du azaleratzen hasia den estetika propio hori: pertsonaia ironikoak, umoretsuak, ilunak, zikinak, ederrak dira orrialde hauetan topatuko ditugunak.

      GANBILA antzerki bilduma helburu bat baino gehiagorekin sortu dugu: euskal teatrogintzaren baitako dramaturgia mota ezberdinen lekukotza ematea, batetik; eta bestetik ibilbide luzea duten euskal sortzaileen lana jasotzea, transmititzea eta kokatzea. Ibilbide luzearena modu askotara uler daiteke, ordea: izen batzuei gehiago erreparatzen diegu ikusgarritasunaren arabera, takillaren araberako arrakastaren arabera, joera mediatikoen arabera, generoaren arabera. Baina bada beste parametro batzuetan funtzionatu nahi duen ibilbide luze baina ezkutuagoko euskal teatro bat, gure uste apalean kontatu beharrekoa, ikusgarri egin beharrekoa, ezagutzera eman beharrekoa. Arriskuak hartzen dituen teatro bat da hori, Beheko Larraine proiektuarena kasu: egileak berak aldarrikatzen duen bezala, euskalduna eta nafarra. Konplexurik gabe ahoskatzen ditu hitzok Miren Tirapu Goikoetxea konpainiako arimak, eta horrekin batera ozen aldarrikatzen du arte eszenikoetako egungo joera eta balio komertzialek gutxiesten duten estetika propio baten bilaketaren, ikerketaren, esperimentazioaren beharra; iluntasunerako eta zikinkeriarako eskubidea. Horri gehitu iezaiozue edertasuna, edertasun iluna nahi baduzue, eta orrialde hauetan abiatzeko moduan izango zarete.

      Ongi etorri GANBILA antzerki bildumara.

Ausardiaz

IASONE PARADA

      Aparteko sortzailea izateaz gainera, Miren aktore, idazle eta zuzendari ausarta da.

      Ausardia behar baita antzerkia egiteko, noski, baina batzuek besteek baino ausardia handiagoa behar dute. Izan ere, zenbat emakume zuzendari daude gaur egun lehen lerroan?

      Gainera, Nafarroatik euskaraz idazten du mundua Mirenek, euskaraz marrazten du bihotza eta euskaraz eraikitzen du irudimen aparteko bat.

      Lekunberritik abiatu eta herriz herri gure irudimen kolektiboa sortuz Libanoraino bidaiatu duen euskal emakume sortzailea da.

      Ausardia hor hasten da, baina ez da hor amaitzen. Edukian eta forman, lepotik eramaten gaitu leku ezezagunak bisitatzera. Bere antzezlanetan, hilek harategia ezagutzen dute, ondareak edo herentziak maitasuna gurutzatzen dute, ele gordina eta zehatza poesiaz josten da.

      Obra hauek ez dira ahazten, eskutik helduta eramaten zaituzte, egunak eta gauak zeharkatuz.

      Gozatu, irakurle, bere sortzaile pertsonalitatea egunez egun afirmatzen duen artista honen lehen bi obrekin.

ATTE HIL AURRETIK

Atte hil aurretik antzezlana
2017ko urtarrilaren 13an
Zumaian estreinatu zen.

Lantaldea

      Taula zuzendaritza: Maika Etxekopar Lougarot

      Idazlea eta aktorea: Miren Tirapu Goikoetxea

      Argi diseinua eta teknika: Atx Teatroa

      Eszenografia eta atrezzoa: Joxean Goya Elizondo, Battit Halsouet, Beheko Larraine

      Jantziak: Beheko Larraine

      Soinu lanak: Pierre Vissler Mérique

      Kartela: Araiz Mesanza Iturritxa

      Argazkiak: Ainhoa Resano Melado

(Herri ttiki bateko harategi zahar bat. Eskuinaldean, harakinak haragia mozteko erabiltzen duen trangadera. Ezkerraldean, burdinazko oinarri batetik zintzilik, zerri saiheskiak. Maleta zahar bat erdian.

Atzeko aldean, sokazko gortina batek banatzen duen atea. Ate honen ezkerretara, paretako telefono bat.)

1. agerraldia

(MAXUX ageri da, ANE harakinaren amona defuntua.)

MAXUX: Behiaren atzeko hankak. Aurrekoak, ardiarenak. Zerriaren enborra. Burua, basurdearena. Bihotza... nik eman nion bihotza.

(MAXUXek, maleta hartu eta bere harategia izan zena begiratu du. Aterantz badoa, baina maletak tira egiten dio espazio horretan geratzeko eskatuz bezala. Eraman ezinik, maleta harategian utzi du. Atea zeharkatu du.

ANE harategian sartu da, presaka. Maletarekin estropezu egin du.)

ANE: Kopon! Mina hartu dut gainera! (Mandarra jarri du. Urrutira begira) Gregorio, itxita gaur ere?

(ANE urduri dago; bakarrik solasean haragi puska bat manipulatzen duen bitartean.)

ANE: Tipo hau ez zait komeni. Ez da hainbertzerako ere. Aceituno… Baina ze abizen da hori? Ezin zen Etxepeteleku edo Zabaleta izan, ez! Garcia sikiera! Aceituno! Gizajoa. Hori da; ez baitu kemenik… (Imitatuz) “Zer nahi duzu? Zer behar duzu? Eramanen zaitut? Ekarriko zaitut? Nahi duzu? Astelehenean deituko zaitut. Seietan!” (Isilunea) Ja! (Erlojuan begiratu du) Seiak eta laurden! Nik mutiko orekatu bat behar dut. Norbait behar izanez gero, noski. Tarte atsegin bat pasatzeko. (Telefonora hurbildu da) Ez, Ane, ez. Dei dezala berak! (Goiti begira) Amona! Mutiko honek merezi badu, seinaleren bat bidali, mesedez. (Isilunea) Hamar arte zenbatuko dut! Bat, bi, hiru… (Haserre) Baina zertan ari naiz? Hau lotsa! Minutu bat ematen dizut, Oier! Bueno, bi. Bertzela, bukatu da, akabo! (Telefono deia entzun da. Pozez) Toma! (Hartu gabe, telefonoa deika utzi du. Geroago, hartu du) Bai? (Isilunea) Kaka! (Telefonoa eskegi du. Berriro ere deika hasi da. Berehala hartu du) Bai? Oier? Joe… Seiak al dira dagoeneko? Barkatu, segundo bat eman, lan bat bukatu behar dut eta. Justu-justu hartu dut. Topera ari naiz lanean. (Izerdia lehortu du, baita arnas pixko bat hartu ere) Jesus, ohartzerako pasa zait eguna. Zer moduz asteburua? A, bai? Adostu al duzue? Zer? Pinguinoz? Bueno, solastatuko gara… Rebeka ere han al zen? Ez, ez, ez… Jakiteagatik bertzerik ez! Badakizu nik ez zaitudala ito nahi; gure artean loturarik ez dagoela. Biok argi dugu, ezta? Rebeka neska jatorra da. Polita, atsegina... harreman ona dugu. (Isilunea. Lotsaturik) Ixo! Zer erraten duzu? Txotxolo… (Irrika) Gaur? Ez dakit bada... lanpeturik nabil, baina tira! Zazpiak aldera ongi? (Hankak begiratu ditu. Nahi baino ile gehiago ikusi ditu) Egon, egon... Zazpiak eta laurden hobe! (Iztarteak begiratu ditu) Zazpi eta erdietan igual... (Besapeak ere begiratuz) Oraintxe konturatu naiz oraindik egiteko lan bat badudala! Zazpietatik zortzietara azalduko naiz, ongi? Trago batekin esperatu. Aio!

(ANEk, telefonoa eskegi, eta harategia itxi du. Joan aitzinetik, xerra bat utzi du atarian. Berriz ere amonaren maleta zaharra ikusi du. Kontu handiz, trangaderaren gainean utzi du. Maleta begiratu du, baina ez da irekitzera ausartu.)

ANE (goiti begira): Gaur ez, amona!

(ANE joan da. TOMAS agertu da, bazterreko pertsonaia edadetua. Soka batetik zintzilik, kanpaitxo bat darama. Kanpaitxoari eragiten dio tarteka.)

TOMAS (kantari): “Latet ultima diez, ut observentur omnes diez!” (Publikoari) Hilko garela denok badakigu; Jainkoak horrela erraten duelako, eta egunerokoan horrela ikusten dugulako. Baina, noiz, nola eta non hilko garen ez dakigu. Ez jakiteak ikaratzen gaitu. Zuk bekatari, badakizu hilko zarela; baina ez dakizu Jakob bezala etxean hilko zaren, edo mendian, Saul bezala. Ez dakizu Faraoia bezala uretan itota hilko zaren. Nora doa heriotzari beldurrik ez dion gizona? Heriotzaren boterez libratuko al da? Oraindik urrunduko al da heriotza, beragan pentsatzen ez badugu? (Isilunea) Ez! Jainkoa leku guztietan dagoen bezala, gauza bera erran daiteke heriotzari buruz. Aurten izan daiteke, hilabete honetan, edo aste honetan bertan. Gaur, edo orain! Jainkoaren sekretua da hau; Jainkoarena bakarrik. Hagitz zaila da, zailegia, hiltzeko prest ez dagoen hori lasai hiltzea. Ni prest nago! (Xerra hartu du.) Eskerrik asko Ane, sinpatika! (Harategia inguratuz joan da) Ni prest nago!

2. agerraldia

(ANE harategian sartu da. Lanerako mandarra jarri du. Largabista hartu, eta kanpora begira jarri da.)

ANE: Denda lepo dauka! Ze ostia oparituko du gizon honek! Alu zikina! Labezomorroz beteko dizut harategia egunen batean, Gregorio! E! Amona, zuk berdina eginen zenuke, badakit. (Harriturik) Marisa? Ez da posible! Hori Marisa da! Baina ze ari zara hor? Txerri txuletak mozten ere ez daki eta! Nahiko zenuke bai, Gregoriok zuri txuleta moztea! Atso zahar ostia hau… (Telefonoa hartu eta zenbakiak markatu ditu, largabistarekin zelatan jarraitzen duen bitartean. Telefonoa eskegi, eta bigarren aldiz deitzen saiatu da) Zer moduz, Gregorio? Aspertua egonen zara! Herrian ez da inor ikusten eta... A, bai? Pozten naiz bada! Atzo ez zenuela ireki ikusi nuen… Zer zenuen bada? Nola? Barkatu? Kakeria? (Barreari ezin eutsiz) Birus bat omen dabil… Badakizu sendabelarrekin ibiltzen naizela, eta erremedioren bat prestatuko dizut! Zenbatsu joaten zara komonera? Aunitz botatzen ari zara? (Entzunez) Esperatu dezatela! Normalen guk haien kontuak aditu behar… Nolakoa zen? Ez lotsatu motel, naturala da eta! Inauteriak hementxe dira, eta parrandarik egin gabe ez gara geldituko, ez?! Ez horregatik! Aizu, eta, Marisa Erreneakoa ikusi al duzu aspaldian? Hor al da ba? Erran iezaiozu jartzeko bada, eta zaindu Gregorio. Fuerte heldu! (Largabista utzi gabe) Atso zahar hori. Hola, Marisa, ongi? Ez, lasai. Ez larritzeko, lasai! Zure zakurrentzako hezurrak hementxe ditut prest pasa den astetik eta… Zakurra dietan duzu? Ezin badituzu bildu, trankil; nik eramanen dizkizut, iluntzean. (Solasean ari den bitartean, maletako kisketarekin jolastuz. Maleta ireki da) Ez apuratu! Utzi behar zaitut. (Ironiaz) Lasai, zuri, guapa!

(Telefonoa eskegi eta maleta hartu du. Ireki, eta bertan marrazki bat topatu du.)

ANE: Amona, hau gordetzea ere… (Publikoari) Amonak gauero ipuin berdina kontatzen zidan.

(Berriz ere MAXUX ageri zaigu, garai batean bezala, ipuina kontatzen.)

MAXUX: Kontatu al dizut noizbait, erdi animalia, erdi gizaki batekin ezkondu nintzela? Negua zen; negu hotza. Zuri-zuri zegoen dena. Leihoetako kristalak hormatuak. Goizero bezala, beheko sua piztera jaitsi nintzen sukaldera, eta egurrak sua nola hartzen zuen begira gelditu nintzen. Kafe bero-beroa hartzen ari nintzela, leihotik ukuiluko atea erdi irekita zegoela ikusi nuen. Eta beheiti jaitsi nintzen. (Isilunea) Han zegoen! Ikaragarri handia zen! Beldurgarria! Ikaratzeko modukoa! Errukirik gabeko hortz eta azkazal haiek… iletsua… hura zen, hura usaina! Harrituta begiratzen zidan berak niri ere. Eta badakizu zer, Ane? Inauteri haietan berarekin ezkontzea pentsatu nuen! Zer iruditzen zaizu, Anetxu? Limoi urez garbitu, eta guapo-guapo jantzi nuen. Egunak joan ahala, ez nuen hain zakarra ikusten. Badakizu zer ikasi nuen? Norberaren begiratzeko modua dela, gauzak zakartzen dituena.

(MAXUX desagertu da, eta ANE agertu. Maletara gerturatu da, eta bertatik karpeta zahar bat hartu. Azalean, bere izena irakurri du. Agiri zahar batzuk daude.)

ANE (irakurriz): “Nik Juan Bautista Martija Mikelarena, eta nik Begoña Olague Escala, 1914ko abuztuaren 2an jaio zen Maria Jesus Goñi, harrera patentea gauzatzen dugu… Miserikordia Etxea. Iruñea 1917ko azaroaren 5”. (Pentsakor) Hiru urte zituela etorri zen amona Erremosenera!

(Paperen artean, ANEk, heriotza agiri bat topatu du.)

ANE (irakurriz): “Heriotza agiria. Juan Bautista Martija Mikelarena…”. Birraitona; amonaren atte.

(Hirugarren dokumentu bat hartu du).

ANE (irakurriz): “Azken nahiak. Maria Jesus Martija Olague, baserria eta etxaldearen oinorde izanen da, baldin eta aurrekoak hiltzean ezkonduta badago…”. Baina, amona, zu ez zinen ezkondu, ezta?

(Azken dokumentu bat hartu du.)

ANE (irakurriz): “Juan Bautista Martija Mikelarena eta Maria Jesus Goñi Martija, ezkontzari dagokiona…” (Aztoratuta) Juan Bautista Martija Mikelarena... Begoña Olague Escala... Ostia! Maria Jesus Martija Olague... Ostia! Maria Jesus Goñi, honat ailegatu aitzinetik. Hemengo abizenak hartu, eta... ostia! Maria Jesus Martija Olague oinorde izanen da, baldin eta... Egon, egon... ostia! Baserria mantentzeko! (Goiti begira, amonari zuzenduz) Atterekin ezkondu al zinen? Bueno, atte... atte ez zen atte, baina... Ostia! Atte zen! (Dokumentuak irakurtzen segitu du) 1946ko urtarrilaren 15ean ezkondu, eta urtarrilaren 22an hil... Amona! Atte hil zorian zegoela ezkondu zinen harekin! Hil zorian edo...

(ANE desagertu da, eta MAXUX agertu, baina gazte garaian oraingoan. Bi ahotsen elkarrizketa offean.)

AHOTSA OFFEAN 1: Hemen duzu dispentsa, Maxux. Zuen aitaren sinadura behar da. Agiriren bat izanen duzue etxean. Ongi kopiatu.

AHOTSA OFFEAN 2: Tori errandakoa, erretore jauna.

AHOTSA OFFEAN 1: Tribunalekoek ez dute aisa paratu. Zuekin, biekin solastatu nahi zutela eta, gorriak ikusi ditut dispentsa lortzeko.

AHOTSA OFFEAN 2: Aukerarik ez duzu galtzen, ezta, Don Miguel? Hauxe da dutena, baina lasai; pagatuko dizut.

AHOTSA OFFEAN 1: Inork zerbait ikusi al du? Erran nizun bezala duzu? Ongi igurtzi limoiarekin. Inportantea da hori, Maxux.

AHOTSA OFFEAN 2: Lasai. Zuk erran bezala egiten ari naiz.

AHOTSA OFFEAN 1: Bihar zabaldu, lehendabiziko orduan hil dela. Etzi izanen da lurperatzea.

AHOTSA OFFEAN 2: Eskerrik asko, Don Miguel.

(ANE harategian berriz. Erabat aztoratuta, badoa bertatik.)

ANE: Hau marka, amona!! Hau marka!! Ederki pasa zenituen pototatik legeak! Hori harrokeria!

(TOMAS agertu da. Egurrezko aulki ttiki bat dakar. Aulkia lurrean utzi, eta bertan jarri da. Xinaurri bat ikusi, eta akabatu du. Poltsikoan gorde du. Liburu bat hartu du; “Obabakoak”. Liburua zabaldu du. Erdi irakurriz, erdi antzeztuz, bertako istorio bat kontatu du.)

TOMAS (antzeztuz): “Nagusi jauna! Nagusi jauna! Nagusi jaunaaaa! Hemendik alde egin behar dut! Zaldia utziko?”.

      “Bueno… Astoa hartuta ere nahikoa izanen duzu. Nora joan behar duzu bada?”.

      “Espainiara! Baina Heriotzari ez erran!”.

      “Zaude isilik! Aza bezala txikituko zaitut!! Zertara joan behar duzu Espainiara?”.

      “Heriotzak merkatuan mehatxatu nau!”.

      “Hartu bada… Dios! Hau morroi ergela… Orain ni merkatura joan behar!”.

      Eta nagusia merkatura! Ailegatu, eta han zegoen oraindik Heriotza.

      “E, Herio! Zertan zabiltza? Nire morroia mehatxatu duzu, eta alde egin du!”.

      “A, bai?”.

      “Zeinek eginen dizkit niri orain etxeko lanak? Zu etorriko al zara etxeko lanak egitera?”.

      “Nik ez dut mehatxatu! Hori bai, harrituta begiratu dut, gaur Espainian berarekin elkartzekoa nintzen eta!”.

      Morroia Heriotzatik ihesi... ja!! Memeloa! Hemendik Ezpeletara joatea bezala… Tonto arraioa!

(TOMASek inguruan zerbait sumatu du. Badoa mesfidati, kanpaitxoa joz.)

      Ni prest nago!!

3. agerraldia

(ANE harategian sartu da. Mandarra jantzi du eta trangaderaren gainean eseri da. Maletan aurkitutako dokumentuak eskuetan hartu ditu. Harro begiratu ditu dokumentuak eta harategia, amonaren istorioa imajinatuz. Dokumentuak gorde behar dituenean, zerbaitek bere arreta biztu du. Largabista hartu, eta kanpora begira jarri da.)

ANE: Oooostiiiiaaaa! Ai ama, Gregorio! Baina, zer da hori; mutikoa? Hau marka! Aralar magalean, otsailean, dena zuri-zuri, hotzak akabatzen, eta... hara! Inauterietarako “Cortijo de Jerez” bat plantatzea ere! Osborneren zezen eta guzti, gainera! Ole, Gregorio, ole!

      “Traje de luces” jartzen baduzu, neroni joanen naiz haragia erostera horrat! Ideiak ere zulotik joan zaizkio gizajoari… (Bat-batean bere animoa ere apalduz) Bueno, bueno, Ane, zu ere isilik hobe, zeren… (Trangaderatik pinguino itxurako kapelu bat atera, eta buruan jarri du) Ze originalak diren denak herri honetan!

(ANEk, atsekabeturik, telefonoa hartu eta deitu du.)

ANE: Oier, zer moduz? Bueno ba, lanpetua nabil, ez dut uste azalduko naizenik. Asteburukoa ere… Egia erran, ez dut joateko batere gogorik. Ez da ez dudala pinguinoz jantzi nahi... bueno; baita ere. Baina ez dut uste hau aitzinera atera daitekeenik. Gustura gabiltza, hagitz… baina gauzak konplikatzen hasiko dira. Hasi dira. Gaizki pasako dugu eta… Bueno, ez gara hilko, ezta? Badakit horrelakoak ezin direla telefonoz erran, baina ez haserretu, mesedez, Oier. Ez da zuregatik; niregatik da. Egonen gara, bai? Aio.

(Telefonoa eskegi du.)

      Hobe horrela! Maitemintzen ari zen. (Isilunea. Animoa berreskuratuz berriz ere) Beraz, inauteriak prestatzen, e, Gregorio? Bada, Erremosenean ez gara guttiago izanen! Horixe ezetz! Ezta, amona?

(Irratia biztu du. Tango bat entzuten da. Maletan aurkitutako marrazkia atera du. Istorioan iradokitako erdi animalia, erdi gizaki den izakia eraiki du harategian dituen zerri saiheski eta bertzelako haragikiekin. Behiaren atzeko hankak. Aurrekoak, ardiarenak. Zerriaren enborra. Burua, basurdearena..

ANE desagertu, eta MAXUX agertu da berriz. Tentuz, piztiarengana hurbildu da. Besarkatu, eta dantzan jarri du. Trangaderara hurbildu da. Bertatik, garai batean gordetako eskutitzak atera ditu.)

AHOTSA OFFEAN 3: Maxux, gaurko hodei bustian, gure ttikiaren aurpegia azaldu zait. Ederra. Egunak luzeak egiten zaizkit zuek gabe; egunak bezala asteak, hilabeteak... bizia. Zure eskuek nire gorputza laztantzen dute gauero. Haizeak ere, zure usaina ekartzen dit niretzat hutsa dagoen lurralde honetaraino.

AHOTSA OFFEAN 4: Kanpoan hotz dago, baita barrenean ere. Atte berriz gaizkitu da, baina etxeko ttikiak pozten gaitu. Solastatzen hasi da. Morroi berria dugu, eta, nahiz eta zuk bezain txukun lan egin, gogor egiten diot oraindikan, Fermin, zure hutsa gogorra egiten baitzait.

AHOTSA OFFEAN 3: Gehiago pagatzen didan artzain batekin hasi naiz lanean. Erosi ezazu soineko politen bat...

AHOTSA OFFEAN 4: Gure neskatoak, lanak zuk bezalaxe egiten ditu. Zutaz galdezka hasi da. Polita litzateke egunen batean hirurak elkartzea...

      Atte hil da.

      Abioia pagatzeko aukera izanen dugu segituan.

      Dena prest dut etortzen zarenerako.

      Nire hitzak itsasoko uretan galduko ez zirela espero dut. Ez dut zure berririk aspaldi.

AHOTSA OFFEAN 3: Ez zaitut sekula ahantziko, baina hemen gauzak aldatu dira. Argazki bat bidaltzen dizut. Besoetan dudanak Luixa izena du.

(MAXUX abailtzen joan da, baina ANE agertu zaigu lurrean, negarrez, atsekabetuta. Iluntasuna.

TOMAS azaldu da bere betiko bidetik. Ehorzketarako gonbitak atera ditu sakelatik.)

TOMAS (irakurriz): “Mila esker bihotzez, nire ehorzketarako gonbita onartzeagatik. Festa ederra antolatu dut zuentzat, denontzat; egunen batean ni orain nagoen leku honetan elkartuko baikara. Bitarte horretan, bizitzaz gozatu, dibertitu eta heriotzak ongi harrapa zaitzatela. Tomas Araia Alburuza”. Ederra, ezta? (Isilunea) Hau Anerentzat. Goldaraz familia. Bentakoentzat. Kristina!! Gregorio, ez. Bueno, emanen diot, bai. Kristina “krudibegana” da; abisua pasako dut.

(TOMASek kanpaitxoa hartu du. Buelta eman eta harategiko piztia ikusi du. ANEren bila atera da lasterka.

ANE negar batean azaldu da, lasterka bera ere. MAXUXen hilobiaren aitzinean belaunikatu da.)

ANE: Amona! Zergatik ez zenidan erran etxeko morroia nire aitona zela? Fermin? Zuk badakizu zenbat urte ditudan orain? Hogeita hemezortzi urte! Berrogei errateko moduan. Eta orain? Orain jakin dut maitemindu zinela; eta nola gainera! Zergatik ez zenidan inoiz kontatu? Zuk erakutsi zenidan gizonik gabe bizi zitekeela! Zuk emandako pausoak errepikatuz, zuk markatutako bidea jarraituz… Fermin? Zer egin behar dut orain, berrogei urterekin, eta titi hauekin? Titiak erori zaizkit, amona! Eta harategia? Harategi puta honetan pasa behar al dut nire bizi guztia? Ze aukera dut orain? Bertzerik ez dakit egiten eta! Kaka!

(ANE desagertu da. TOMAS azaldu da, lasterka oraindik ere, ANEren bila. ANE bere amonaren hilobi ondoan dagoela ikusiko du, eta beregana hurbildu da.)

TOMAS: Goian bego! Ane, piztia ikusi dut. Txomin Olanoren ideia izan zen. Txomin Olanorena! Bere attek egun hartan basurdea bota zuen, eta burua eman zigun, pozik gainera! Etxegoieneko Cruz, Antoneako Luis, eta Mitxelenako Periko eta Jose ere han zeuden. Behiaren eta ardiaren hankak, baita zerriaren enborra ere, bertze batzuen artean lortu zituzten. Baina ni izan nintzen piztia zure amonari aurpegian jarri ziona. Markesak ez zidan zaunkarik eginen niri eta... Ukuilura sartu, zintzilik jarri, eta... hondamendia egina! Zure amonak, arauak apurtu, ez zuen bertzerik egiten! Eta hori izan zen bere zigorra; guk egin geniona, herriak sufriarazi ziona... Ederki akordatzen naiz inauteri haietaz! Año 1946. Niri ere zigorra orduantxe etorri zitzaidan. Bagdadeko morroia bihurtu nintzen. Baina zure amonak nahi zuen guzia lortu zuen! Arratsero kontatzen zizun ipuin horrekin, erdi gizaki, erdi animalia batekin ezkondu zela… bere modura… gaixoa! Ez zen xamurra izan beretzat ere. Munstro batean bilakatu genuen, bere etxea berea izaten jarraitzeko borrokatzeagatik.

(Isilunea.)

      Ane, ez begiratu horrela! Erraz erraten du zenbaitek orain, Erremoseneko begi berdeak nahiko lituzkete bertzeek… Eta orain, zu Erremoseneko etxekoandre!

(TOMAS eztulka hasi da, arnasestuka.)

      Bakea betiko…

(TOMAS hil da.

MAXUX azaldu da azkenekoz, gazte garaian oraingoan, amaierako agurra kantatzera. TOMAS hil berria da. Bera hil zen aspaldi. Anerengan biziraunen dute biek.)

MAXUX (kantari):

      “Zazpi egunez atxiki zaitut

      Atte hilik ganbaran

      Egunez ur hotzean eta

      Gauaz otoitzen artean

      Limoi urez igurtzi nizun

      Astean egun batean

      Astean egun batean eta

      Ortzirale goizean

      Anai-arrebak ez otoi pentsa

      Ni ere gustura nagoenik

      Poz gehiago izanen nuen

      Albotik begira egonik

      Zuek ez bazarete kontentu

      Errua ez daukat ez nik

      Txistuak jo dituzue baina

      Maite zaituztet oraindik”.

AMAIERA

MANIFESTU BAT

Manifestu bat antzezlana
2018ko abenduaren 14an
estreinatu zen Irurtzunen.

Lantaldea

      Zuzendaria eta Aktorea: Miren Tirapu Goikoetxea

      Idazlea: Gaizka Sarasola Iarzabal

      Argi diseinua: Andoni Mendizabal Andonaegi

      Soinu lanak: Zapa

      Eszenografia eta atrezzoa: Beheko Larraine

      Jantziak: Vi Zabaleta Arangoa eta Beheko Larraine

      Kartela: Araiz Mesanza Iturritxa

      Argazkiak: Itziar Matxain Urra

(Eszenatokian, egurrezko fruta kaxa zahar bat. Honen ondoan, herdoildutako burdinazko egituratik zintzilik, farola. Argi ahul, baina goxoa.

Jende artetik, itxuraz urteetan sartua dagoen PERTSONAIA azaldu da. Buruan artilezko txanoa, betaurreko ilunak, belaunak agerian uzten dizkion soineko berdea, eta hautsak zikinduriko jaka soinean. Soka batetik zintzilik daraman kanpaitxoa jotzen du tarteka.)

PERTSONAIA: Ez zen bada besta ni gabe hasiko, ezta? (Isilunea) Hagitz ongi! Lehenik eta behin, mila esker nire hiletara etortzeagatik! Hilko garela denok badakigu, baina noiz, nola, eta non... zuk ez! Nik, bai. Horregatik, besta eder hau prestatzen saiatu naiz. Intentzioa bai, baina... alferrik! Ahal dudan guzia egiten ari naiz! Ikusten dut zuek ere esku hutsik etorri zaretela. Ez al duzue jatekorik ekarri? Ezta nik ere! Ardorik ere ez? Jainkoagatik, ardoa!

(PERTSONAIA eszenatokira hurbilduz.)

      Ardo faltak akabatuko gaitu azkenean!

(PERTSONAIA kaxa zaharraren aitzinean.)

      Agudo hilko naiz ni ere...

(Oholtzan.)

PERTSONAIA: Agudo? Agudo?... Segituan! Eta oraindik azken kantua zein izanen den erabaki gabe! Nola hil daiteke inor azken agurreko kantua zein izanen duen jakin gabe? Horrela ez dago hiltzerik, deus ere prestatu gabe...

(Kaxari begira.)

      Horrela bai ez dagoela hiltzerik, laranja kaxa bat, hilkutxa moduan harturik...

(PERTSONAIAk, kaxatik zaku bat hartu du, eta bertatik, apaingarriak egiteko zenbait elementu atera.)

      Ixo! Ez kezkatu horrekin! Eginen dut zerbait honekin! Girlandak edo... kaxa itxurosoago jartzeko behinik behin. Hau miseria! Ez musikarik, ez kantu tristerik, ez azken hitzik...

      Hitzak? Hauek ere izanen dute errateko zerbait bada! Denentzako izaten dute zerbait! Plazan marmarka ibiltzen dira beti. Ondokoa ezin bakean utzi... Normalean isilik ezin egon, eta orain? Dios!

      Ixo... Badut proposamena nik. Momentua ailegatzen denean, hemendik pasa, kaxara hurbilduko zarete, buelta-bueltan jarri, eta nire gorpua hemen seko dagoela... (Isilunea) Barkatu! Inpresio pixka bat ere egiten dit... Bo! Nire gorpua hemen seko dagoela, hitzak bota. Ez dakit bada, normalean erraten direnak. Pertsona ona zen... Tira! Hitz politak bai, baina drama ere bai. Negarrak eta mukiak! Zauritik solastatzea nahi nuke. Lagunen laguna zen... Eta ez baduzue horrelakorik sentitzen, egin teatroa lasai, niri aunitz gustatzen zait eta! Tragedia ere izaten ahal da! Ze iruditzen, etsaien etsai...

      Hiltzaileen hiltzaile!

      Ixo! Goxoagoa... anaien anaia, amen ama... Ez! Amen ama, ez! Gurea ez. Gure ama ere ez. Ama gaixoa, beti bakarrik, eta beti deus ere gabe. Garaileak etorri zireneko garaian kendu zioten dena. Kendu inozentzia, kendu gaztetasuna, kendu bizi poza... Kendu dena, eta haur bat utzi!

(PERTSONAIA kaxaren aitzinean makurtu da, barrenean dagoenari begira. Kaxa kulunkan mugituz, sehaska bailitzan.)

(Sehaskan.)

PERTSONAIA (kantari): “Sehaska ez da gelditu / nahiz eta inork ez mugitu...”.

      Amaren eskuek mugituko zuten sehaska... bere eskuek izan behar zuten, norenak bertzela? Bere eskuak. Ahantziak ditut bere eskuak. Ez dut eskurik oroitzen, ez dut bere eskurik ikusten. Ez eskurik, ez ahorik... ahotsa bai; bortitza. Eta solasak; murritzak. Eta amaren hankak; hurritzak. Amaren hankek solastatzen zidaten. Amaren hankek erraten, kontatzen... nekatutako hankak esperatzen... eta zazpi urtetarako bidali ninduten ostiko batez bere ondotik! Zazpi urtetarako Casa Úrsulan mirabe lanean ogi puska baten truke!

(Bat-batean, PERTSONAIAk kaxa zaharra gurdi bat bihurtu du. Bera gidari.)

(Karroan.)

PERTSONAIA (oihuka): Esnea! Ogia! Xaboia! Ariel, Persil, Jabón de coco Beltrán! Zomorroak eta arratoiak akabatzeko pozoia! Patatak! Laranjak! Laranjak eta sagarrak! Udareak! Intxaurrak eta hurrak! Atuna, betuna, eta kremak, eskuak izateko leunak!

(Eskuen aipamenak, gurdiaren martxa geldiarazi du.)

      Nola oroitu amaren eskuez, ez bazuen inoiz ematekorik izaten! Esku hutsik beti, beti faltan, beti eskas. Nola oroitu eskuak, ez bazuen zer eskaini?

(Gurdia zena kaxa bihurtu da berriz ere.)

      Etorri ziren garaileak, eta gelditu zinen bakarrik. Agertzen joan ziren garaituak, eta segitu zenuen bakarrik. Nirekin bakarrik. Bizitzeko gogoa galduz, eta samina irabaziz. Amen ama izatera ere ez zinen iritsi...

(PERTSONAIAk berriz ere apaingarrien zakua hartu du, kaxa zaharra apaintzeko asmoz.)

      Ama gaixoa! Ama Birjina bezala, ume bakarra izatera kondenatua! Haren umea, erregeen errege, eta ni berriz, maizterren maizter! Beti maizter!

(PERTSONAIAk, kaxa hilkutxa bihurtu du.)

      Ai ama! Alde ederra dago! Ama Birjinari aingeru batek eman zion gibeletik... eta zuri Hipolito zikin horrek!

      Ixo! Hipolito... hipokrita... Hipolito... hipopotamo... hipotenusa!

(Hilkutxan.)

PERTSONAIA (buruz errezitatuz): “La hipotenusa es el lado opuesto al ángulo recto en un triángulo rectángulo, resultando ser su lado de mayor longitud”.

(PERTSONAIA, kaxa aztertu eta neurtu ondoren, barrura sartu da. Kaxa barruan esertzea lortu du, baina hankak kanpoaldean geratu zaizkio. Zomorro itxura hartu du.)

      Nik uste, zerbait handixeagoa beharko dela... Hilkutxa normal bat igual?

      Amak bazuen hilkutxa. Gela hutsa, isiltasun hura, zoko usaina, eta amaren hilkutxa.

      Hipolitok pagatua! Zerri zikina! Hilda ere ezin ama bistara eduki! Segituan kaxa jarri, segituan sartu eta segituan ezkutatu badaezpada ere! Zikinkeria alfonbra azpian bezala!

      Horregatik ez dut inork kaxarik jartzerik nahi. Nahiago dut neronek kaxa jarri, nahiz eta ez kabitu! (Kaxan guztiz sartu nahirik) A! Baita zera ere! Ez naiz kabitzen... Zazpi urteetatik kaxekin goiti eta beheiti, eta orain bertan lurperatzeko kutxa miserablerik gabe! (Etsiturik) Baina ez dut bertzerik topatu... Amari dena kendu zioten, eta gero hilkutxa jarri... baina inor ez ondoan! Horregatik nahiago dut kaxa nik jarri, eta festa eder hau antolatu. Lagunen artean agurra hagitzez hobea da... nahiz eta deus ez ekarri! Benetan ez duzuela ardorik ere ekarri? Ezta jatekorik? Bada, gosea ere etortzen da azkenerako. Zomorroak ere jateko adinako gosea batzuetan! Badakizue, hainbertze emozio...

      Hilkutxa jarri dut bai, baina zeinek eramanen du maizterren maizterra bizkar gainean?

(Isilunea.)

      Neronek eraman beharko dut karro gainean, ze kristo! Paseatuko dut kaxa nire gorpua barrenean sartu aitzinetik. Edo ondoren akaso! Karrotik tiratzen badakit aspaldi... Zazpi urteetatik karroari tira eta tira, herrira, plazaren erdira, mendira, zakurraren ipurdira. Maxuxen baserrira, haren atarira, tira eta tira, ogia partitzen eta esnea banatzen.

      (Kantari) “Hiru aurpegi ditu / kaxan ezin kabitu...”.

(PERTSONAIAk kaxa bertikalki jarri du. Kaxa barruan farola zintzilikatu du, eta mugimendu arin batez, ilunpetan dabilen gurdi baten martxa irudikatu.)

(Karroan berriz.)

PERTSONAIA: Argiak tarteka. Argiak mendian, argia ukuiluan, sukaldean, argia Maxuxen baserrian. Bereak bai. Ongi oroitzen ditut Maxuxen eskuak. Erositako esnetik baso bat eskaintzen zidan beti. Baso bat bere eskuetan.

(PERTSONAIAk karroaren mugimendua gelditu du.)

      Eta luzatutako eskuari ausiki egin! Eskuzabala zigortu! Esker txarrekoa...

      Broma bat izan zen! Broma bat! Umemoko bat baino ez nintzen oraindik. Eta ederki izorratu nion bizitza Maxuxi broma harekin... baita nirea kondenatu ere!

(Zakua hartu du. Kaxa zaharra apaintzeari berrekin dio, kantari.)

      “Latet ultima diez, ut observentur omnes diez”.

      Bai isilik daudela denak... Lehertuak bukatuko zuten niretzako zuloa prestatzen! Baina lur azpian ere ez banaiz hiltzen? Kaxa barrenean ere segitzen badut bizirik? Oihu eginda ere ez didazue adituko!

      Hori da asuntoa! Lur azpian daudenek ez dutela hitzik! Erraz ikusten dira hilarrietan alargunak hildakoei solasean. Ezin kontrarik egin!

      Bazter batean bizitzera behartua, eta hildakoan ere baztertua beraz... Bazterturiko gorpua beti; harrek ere maiteko ez dutena!

      Harrak? Harrengatik ez izan kuidadorik! Beti izaten da gazta pixko bat! Sartuko dugu gazta puska bat kaxan ere. Gazta zaharra! Gazta zaharra eta bere harra... eta salto eginen dute gorpura, eta harrak eta zuloak eta zuloetatik harrak...“earrak”!

      Baina zer jarriko dugu hilarrian? “Maxuxek emandako esnea edaten zuen”, adibidez. Arratsero, dendako sotoan lotara etzaten nintzenean burura etortzen zitzaidan biharamuneko esnea, sabaitik armiarma jaisten ikusten nuen bitartean. Sabaian behera, nire ezpainetatik azken esne tantaren antzera.

      Hilarriak. Esaldiak eta izenak harrietan zizelkaturik. “Ez zaitugu ahaztuko”. “Beti gurekin”. Armiarmak badaki zertarako josten duen sarea... baina guk? Zertarako hitz politak josi? Nori idazten diogu “maite zaitugu”, ezin badu ikusi? Guk ikusteko? Edo gure ingurukoek? Bertzeek... bertzeei erakusteko! Bertzeei erakusteko zein sendoa den gure sarea. Zenbat eta dotoreagoa hobe... hipokritak... “Ezpainetan tantak zituen beti!”. Hori jartzen ahal duzue nire hilarrian! Hori bai, egia! Esne tantak lehendabizi, eta ardoarenak gero!

      Zazpi urtetatik tira eta tira, karroari tira eta tira, ogia hemen eta esnea han. Karroari tira, eta jendeari begira. Karroarekin bizilagunak lotzen, atariak josten. Ogi puska bat lortzeko hasieran, sos batzuk irabazteko gero, eta ardotan gastatzeko azkenean. Norbait izateko. Karroari tiraka ere herrian norbait izateko... karroarekin herri bat marrazteko.

      Norbait! Bai, bazterreko hori! Marrazkietan ere zaldunak pintatzen dituzte erdian, elegante eta gizen. Bazterrekoak, ttiki eta itsusi... eta ilun. Karro txar batekin koadroaren erdian agertu nahi izatea ere... Marrazkietan denak ez dira berdin margotzen, herrietan ere ez!

(Zabuan.)

(PERTSONAIAk kaxa bertikalki kokatu du, burdinazko egituraren aitzinean.)

PERTSONAIA (kantari): “Baztertuak erditu / erdikoak erdibitu...”.

(PERTSONAIA kutxan eseri da, hankak zintzilik dituela. Esku batekin farola zintzilikatu ahal izateko gakoari eusten dio. Zabu gainean kulunka dabilela dirudi.)

      Zaila da erdikorik topatzea Ursularen balantzan. Beti alde batera edo bertzera. Zenbat balantza, ezta? Jaioz geroztik zenbat balantza. Sehaskan lehendabizi, kulunka eta zabuetan gero.

      Bai, beti balantzaka, eta beti toki berean! Beti taberna zulo berean balantzaka bukatzeko... balantzaka ardoarekin.

(PERTSONAIA “zabutik” jaitsi da.)

      Zenbat balantza, zenbat zalantza... (Publikoari) Nork idatziko du nire eskela periodikoan?

      Eskela? Pikutara eskelak! Zertarako? Zeinentzako? “Maite zaitugu”... zeinentzako. Bueno, bale! “Maite zaitugu”rik gabe! Baina... zerbait xinplea bederen. Notaren bat, herrikoak enteratzeko.

      Enteratu? Mundu guzia gonbidatu duzu zure hiletara eta! (Isilunea) Egia! Hemen daude denak, eta ez du inork ardorik ekarri! Ardo pixko bat ekartzea ere eskertuko nuke. Badakizue, alaitzeko penak...

      Pena? Zuregatik pena? Hauek ardo gutxi, eta penarik batere ez! Eta pozak ere gutxi... Indiferentzia! Hori sortzen dugu bazterrekoek. Indiferentzia. Bada, diferente ikusiko nauzue hemendik aitzinera! Ez naiz beraien bromak eginen dituen tontoa izanen. Broma! Nire bizitza broma bat izan balitz sikiera... Hasieran xaxatu bai! “Ikusiko duzu zein ongi pasako dugun denak!”. “Irri gustura eginen dugu!”. Eta ni kasu eginda zuen artean inportantea izanen nintzelakoan; zuen irria bilatzen... Irri bai, nire bizkar!

      Bizkarra ez, bularra! Jendeak bularra harro lumaz dotore oilarrak bezala kalean paseatzen, “Buenos días!” eta “Adiós!”, irria ezpainetan... eta algaraka nire bizkarrean. Zenbat harri kozkor bizkar gainean. Normal hainbertze okertzea ere!

      “Adiós”, bai. Akabo! Akabo orduko aurpegi atseginak eta solas leunak. Bakarrik berriz ere. Ama bezala, bakarrik... eta errua nire bizkar gainean. Infernua! Infernua bihurtu duzue nire bizia! Badakigu suak dena kiskaltzen duela, baina ba al dakizue gero nora eramanen dituen haizeak errautsak?

(PERTSONAIA kanpaitxoa joz.)

      Bai! Heriotzarako prest nago! Prest!... Eta zuek? Prest al zaudete zuek? Bueno, nik akaso beldur pixko bat badut... baina hori ez da problema! Problema beldurrik ez izatea da! Eta hori da orain pasatzen dena! Infernuari lehen zitzaion beldurra galdu zaiola! Heriotzari bai, baina infernuari... batere ez! Beldur gutxi, eta eliza erdi hutsik! Jarri zizkieten izen-abizenak elizako bankuei, eta haien inguruak argizaiolez bete, horrekin salbu izanen zirelakoan. Eta gero zer? Eliza erdi hutsik. Festa handietan bai! Zenbat trapu eder elizan ezin kabiturik... Fantasiazko egun batek infernutik libratzeko esperoan...

      Esperoan, heriotzaren esperoan orain. Guttien espero denean ailegatzen da heriotza: Guttien espero zuenean ailegatu zitzaion Hipolito zerri zikin horri ere bere San Martin! Orduan bai eliza jendez lepo! Zenbat konplimendu, zenbat kanta, zenbat hitz... Denak konplitzen, beraien buruak zuritzen!

(PERTSONAIAk, kaxa berriz ere etzanik jarri du.)

(Baineran.)

PERTSONAIA (kantari): “Beti ezin da konplitu / eta beltza zuritu...”.

      Cleopatrak ere zuritzen omen zuen bere burua. Asto esnetan baineran, bere burua zuritzen eta edertzen. Bere zikinkeriak zuritzen. Esnetan, errautsetan edo xaboietan. Jabón de coco Beltrán, edo Ariel... Andreak Francori ipurdia nola... kaka desagerrarazten. Zikinkeriak zuritzen, Hipolitorenak bezala.

      Esneak zuritzen du, baita elurrak ere! Zuritu, eta edertu. Ederrak bihurtzen dira sasiak ere elurpean. Sasikumeak eta sasiak! Masustak ere ematen ahal ditu sasiak, eta sasikumeak limosna. “Tori pexeta! Tori pexeta!”... horrekin konplitu izanen balute bezala!

      Bada konplitzeko tenorea! Hainbertze gonbidatu, hainbertze prestakuntza... buka dadila festa! (Isilunea) Edo hasi. Lurraren ze aldetan gaudenaren arabera izanen da hori; gainean, edo azpian! Haizea errautsak sakabanatzen, harrak eta zomorroak lurpeko gorpuak garbitzen...

(PERTSONAIAk kaxa zutik jarri du.)

      Aisa garbitzen duzue armiarma. Zanpatu eta akabo. Baina ez zarete hain erraz bere eraginaz libratzen. Arratsero azaltzen da berriro armiarma. Zuzen mugitzen da beti. Zuzen jaisten bere haritik zintzilik. Ez hainbertze zalantza, eta hainbertzeko balantza. Azkenean bere sarea osatu arte. Eta orain, bertan zaudete denak.

(Aldarean.)

(PERTSONAIAk arropak erantzi ditu. Barruko soina jantzita dauka. Errautsez zikinduta dago. Kaxan eseri da.)

PERTSONAIA (kantari):

      “Sehaska ez da gelditu / nahiz eta inork ez mugitu

      hainbat aurpegi ditu / ezin dela kabitu

      baztertuak erditu / erdikoak erdibitu

      beti ezin da konplitu / eta beltza zuritu

      harrekin ez harritu / nahi zaituztet garbitu”.

      Gonbidatuak baino ez zinetela pentsatuko zenuten, baina hau ere bada zuen hileta! Gaur hilko zaretelako denak, eta lozorroan zegoen armiarma berriz biztu, berpiztu, indartsuagoa oraindik. Ongi etorriak zuen hiletara! Hau da guztion azken agurra, eta hauek gure hitzak. Guregatik erratea nahi duguna; baztertutakoen manifestua.

(PERTSONAIA, zutik kaxaren gibelean. Farola alde batean. Aldaretik solastatzen digula dirudi.)

      Ez gara lagunen lagunak izan, lagunen lagunik ez dagoela ikasi baitugu aspaldi. Baztertutakoen anai-arrebak, garaileen etsaiak, nagusien lapurrak eta sasikumeen hiltzaileak izatearekin konformatu gara.

      Ez da erregetan erregerik, edo maizterretan maizterrik izanen lur azpian. Denak gazta zahar puska batekin lurperatuak izanen gara. Horrela bai, denak berdin, denak harrekin; heriotzak eta gaztak behar duten min puntu horrekin.

      Lurpean daudenei emanen diegu hitza, eta hilarrietan, beraiek aukeratutako azken esaldia jarri. Beraien hitzekin gogoratuko ditugu. “Nire herriko guziak nazkagarri batzuk ziren”, adibidez, edo “kartetan beti tranpa egiten nuen”. Hildakoen hitzek erranen digute bizi garenak nolakoak garen, eta ez bizi garenok hil zirenak nolakoak nahi genituen.

      Zalantza eta balantza eragiten dituzten tramankuluetan ibiltzea kondenatzen dugu. Sehaskak, zabuak, kulunkak... Ardoa ez! Ardoa edan dugu ausarki. Ardoa ez da tramankulua.

      Bizitzarako prestatu izan gaituzte beti, eta heriotzaren beldurrez bizi izan gara. Horregatik, nahiago izan dugu heriotzarako prestatu, eta beldur guttiagorekin bizi. Hilko al gara agudo gu ere!

(PERTSONAIAk kaxatik nabala bat hartu du esku batean; bertzean, farola. Gonbidatuengana hurbildu da.)

      Heriotzarako prestatu, eta lasaiago bizi. Heriotzarako prestatu, eta lasaiago bizi. Lasai... izurik gabe... edo beldur guttiagorekin. Beldurrik gabe bizi? Arriskurik gabe beraz? Emoziorik gabe? (Isilunea) Asperdurak hilko gaitu! Edo ardoak bertzela... baina ardo pixko bat ere ez duzue ekarri! (Isilunea) Trankil egon nabalarengatik. Gazta puskak mozteko baino ez da.

(Farola itzali du.)

AMAIERA

Miren Tirapurekin elkarrizketa

EHAZE

      Miren Tirapu Goikoetxeak (Iruñea, 1981) Euskal Herritik at eman zituen antzerkigintzan lehen urratsak. Bueltakoan zirrara eragin zion antzerki mugimendu bat topatu zuen, euskara hutsez mintzo zen taldeen olatu bat. Hainbat konpainiarekin lan egin ostean 2016an berea sortu zuen, Beheko Larraine. Ordutik bi antzezlan estreinatu ditu, liburu honetan datozen Atte hil aurretik eta Manifestu bat, eta haurrentzako hirugarren bat du bidean. Beheko Larrainek euskara hutsez egiten du lan, beraz, bere belaunaldiko beste hainbat konpainiak bezala. Hautu horri buruz, traba profesionalei buruz, lengoaia eta estetika propio bat topatzeari buruz mintzatu gara elkarrizketa honetan, Leitzako terraza batean, uztaileko eguzkipean.

      Publikoari gorroto (Artedrama-Huts teatroa, 2012) antzezlanarekin ezagutu zintugun aktore, euskal publiko gisa. Iñaki Ziarrustak eta zuk paper txiki baina potenteak zenituzten lan hartan. Hamlet-en (Artedrama-Dejabu-LPTDP, 2013) ikusi zintugun ondoren. Sortzaile gisa Beheko Larraine konpainia sortu eta Atte hil aurretik lehen lanarekin topatu zintugun ostera oholtzan. Lan hauek baino lehen non egon da Miren Tirapu Goikoetxea, zer nolako ibilbidea egin duzu zure konpainia sortu arte?

      Nik txikitatik oso argi nuen antzerkia ikasi nahi nuela. Ikastolako ikasketak amaitu eta Londresera joan nintzen ingelesa ikastera, han dirua lortu eta ondoren Basauriko Antzerki Eskolara joan nintzen. Bertan Ander Lipus ezagutu nuen, nire irakaslea izan baitzen, baina ETB etorri eta Basauriko eskola itxi egin behar zutela esan ziguten. Kanporatu egin gintuzten, ikasturtea amaitu genuen baina karrera ez ordea. Hortik Bartzelonara joan nintzen Zinema ikastera. Ikasketak bukatu, film labur batzuk egin, eta antzerkian murgildu nintzen Peter Gadish eta Maria Stoyanovaren eskutik. Beraiek performance eta antzerki ikerketa oso fisikoa egiten zuten. Haiekin lanean hasi nintzen, eta horrela pasatu ziren urteak.

      Basauriko eskolan ezagutu nuen Zuriñe klase kidea. Lagunak egin ginen eta bere harremanen sareetatik Lipus topatu nuen berriro, Bartzelonako euskal etxean, Ander Lipus & Karabana antzezten. Hitz egiten egon ginen, nik banuen pentsatua Euskal Herrira bueltatzea eta berak Aulestiko ADEL topaketak antolatzen zituztela aipatu zidan, agian irakasle joan nintekeela bertara.

      Zer topatu zenuen Aulestiko ADELen?

      Ikaragarri gustatu zitzaidan bertan topatu nuena. Ordura arte antzerkia Euskal Herrian umeentzat bakarrik egina nuen, Kataluniatik etortzen ginen ekoiztetxe batekin eta umeentzat emanaldi masifikatuak egiten genituen. Aulestin ezagutu nituen Miren Gaztañaga, Dejabu, Artedramako jendea...

      Asko mugitzen diren pertsonak guztiak, azken urteetan proiektu asko kudeatu dituztenak. Ze inpresio eduki zenuen, Kataluniatik zentozen heinean, nola ikusi zenuen euskal teatroa? Gabezia handiak topatu zenituen, ilusionatu zintuen topatu zenuen mugimenduak?

      Bai, sekulako ilusioa sentitu nuen. Pentsa, Euskal Herrira nentorren inolako esperantzarik gabe, berez Argentinara joan behar nintzen urtebete pasatzera, nire intentzioa ez zen bertan geratzea. Bat-batean Aulestira heldu nintzen, eta ezustean sekulako babesa sentitu nuen, proiektuak kateatu egin zitzaizkidan bata bestearen atzetik... Uste dut zortekoa izan naizela zentzu horretan, ia ohartu gabe iritsi naizelako nahi nuen lekura. Bertara heldu eta beste sare batekin egin izan banu topo, beste konpainia mota batzuekin, segur aski inpresioa oso bestelakoa izango zen. Nire sentsazioa izan zen borroka bat zegoela teatro mota baten atzean. Hortik hasi nintzen Atte hil aurretik idazten edo gorpuzten.

      Aulestin sartu omen zinen mundu horretara beraz...

      Han proposatu zidaten Joseba Sarrionandiaren testuetatik abiatutako Idazlea zeu zara emanaldian parte hartzea, eta horren harira ezagutu nuen Iparraldeko antzerki sistema: egonaldiak, lan baldintza onak... hori niretzat deskubrimendu bat izan zen. Proiektu horretan lanean genbiltzala Manex Fuchs ezagutu nuen. Entsegu bat ikustera etorri zen, eta horren harira Publikoari gorroto antzezlanean parte hartzea proposatu zidaten. Proiektu horretan beste hainbat jende ezagutu nuen: Iñaki Ziarrusta, Ximun Fuchs... Hurrengo urratsa Hamlet izan zen, lantalde berarekin.

      Hamlet-ekin berriz, zure buelta erraztu zuen tirada bukatu zen.

      Bai, Hamlet eta gero nire esku zegoen aurrera jarraitzea ala ez, eta nola. Probatu egin nahi nuen, jakiteko non nengoen sortzaile gisa. Erronka potente bat bezala hartu nuen: “Bakarrik nago Lekunberrin, zeini proposatu ahal diot zerbait lanerako?”. Proiektu batekin lanean hastea erabaki nuen, ikusteko horrek sortzaile gisa non jartzen ninduen.

Lehenengo bulkada:
Atte hil aurretik,
estetika propio baten bilaketa

      Nola etorri zen Atte hil aurretik obraren ideia?

      Justu momentu horretan nire amona oso gaizki zegoen. Amona niretzat erreferente bat izan da bizitza honetan, eta horren harira hasi nintzen nire familian ikertzen. Nire lehenbiziko lanak zerbait pertsonala izan behar zuen, hori argi nuen. Hori ikasten da denborarekin, pertsonaletik abiatu behar duzula zure lengoaia edo zure bide propioa topatzeko. Horrela ulertzen dut nik, behintzat. Hori izan nuen lehenengo lanean ardatz, beraz: zer eragin eduki duen nire amonak niregan, lehen amonarena zen eta orain ni bizi naizen baserria nondik heldu den, zer suposatzen duen baserri horretan bizitzeak, zer lotura sortzen didan familiarekin, arbasoekin... Hortik hasi nintzen materiala ateratzen eta idazten. Asko interesatzen zait hori: iraganak guregan duen eragina ikertzea.

      Aipatu duzu iraganak guregan daukan eragina interesatzen zaizula. Kuriosoa da, esan liteke Euskal Herrian azken urteetan sortu diren antzezlan askok badutela zerbait komunean, atzera begiratzeko behar bat. Francoren bilobari gutuna, Arrastoak, Gure bide galduak, Hau da nire ametsen kolorea, Mami Lebrun, Miss Karaoke... Hor badira lan batzuk jarri direnak aurreko belaunaldiei begira, ikusiz zer jaso dugun, non gauden aurrekoekiko. Belaunaldi kontua izan daiteke, adinaren kontua agian?

      Agian atzera begiratzeko garaia da. Aldaketa sozial eta politiko dezente gertatzen ari da. Denbora bat ere behar da aldaketa horiek ematen direnetik lurrera jaisteko, atzera begiratzeko eta ikusteko zer-nondik etorri zaigun. Agian badagoelako behar bat ere hori dena gainetik kentzeko; ulertu nahiak horri erantzun diezaioke baita ere. Zergatik dauzkagu orain behar hauek, edo gabezia hauek? Nondik etortzen zaigu guri orain honi buruz hitz egiteko indarra edo gogoa? Azkenean gaur garena edo daukaguna atzetik dator, aurrekoen ibilbide baten ondorio da. Orain gu hemen egotea zerbaiten ondorio da. Gaur egun niretzat hori da interesantea, azterketa bat egitea horren inguruan, ikusteko zer garen, nor garen, nolakoak izan gaitezkeen... Beste gai batzuk ere landu daitezke, noski, sinpleagoak, arinagoak, baina niri horiek ez zaizkit hainbeste interesatzen. Aukera bezala bai, entretenimendu bezala bai, baina ikerketa bat egiteko uste dut barrenera jo behar dugula.

      Zein izan zen Maika Etxekoparren papera Atte hil aurretik lanean?

      Bidelagun totala izan zen. Atte hil aurretik-en lanean hasi nintzenetik kanpo begirada baten bila aritu nintzen. Ate batzuk jo nituen baina ez nuen inor lortzen, beraz, bakarrik entseatzen hasi nintzen Irurtzungo aretoan. Egun batean Maika etorri zen bi egun pasatzera, nire etxean egotera... eta ideiak ateratzen hasi ginen, proiektuan guztiz murgildu zen arte. Gerora Atx Teatroko Iñaki Ziarrusta ere batu zitzaigun lantaldera, teknikari gisa.

      Atte hil aurretik oso proiektu pertsonala zen niretzat, hori dela eta ez nion zuzendaritza osorik eman nahi inori. Autobiografikoa izaten hasi zen, gero estrategia aldatu eta fikzioaren bidea hartu nuen gehiago. Funtsean, obra honekin jakin nahi nuen zein zen nire lengoaia eszenan. Atte hil aurretik biren arteko zuzendaritza izan zen, beraz, baina azkenean pisu dezente hartu zuen Maikaren kanpo begiradak, eta berak beste estilo bat dauka. Bere lana ezinbestekoa izan zen antzezlana sortzeko eta aurrera ateratzeko, oso pozik nago zentzu horretan, baina gerora ohartu naiz Manifestu baten beste gordinkeria mota bat lortu dudala, asko gustatzen zaidana.

      Lehen lanarekin konpainia ere jaio zen: Beheko Larraine. Zer esan nahi du?

      Antropologia ikasten ari nintzenean hasi nintzen horrelako gauzetan gehiago fijatzen. Nire etxeak, nire amonaren baserriak, goian larrain bat dauka eta behean beste bat. Goiko larraina itxita dago, hortik etxera sartzen ziren etxekoak, jauntxoak, bisitak... Beheko larrainak ukuilura ematen zuen, harategira, bezeroak eta maizterrak hortik sartzen ziren etxera, beste maila bateko jendeak erabiltzen zuen sarrera hori. Niri istorio handiak baino gehiago istorio txikiak interesatzen zaizkit, herritarren istorioak. Hortik abiatuta pentsatu nuen horrelako pertsonaiei erreparatu behar niela, beheko larrainetik sartzen direnei, horiei eman nahi diet ahotsa. Haienak izango dira konpainia gisa oholtzaratuko ditudan istorioak, beheko larraina erabiliko luketen pertsonaiei eskainia.

      Lehen aipatu duzu gordinkeria, zure pertsonaiek asko dute hortik, oso “artaudianoak” izan daitezke: badute iluntasun bat, hala gaietan nola formetan.

      Bai, hori gustatzen zait. Niretzat gauza horiek oso ederrak eta esanguratsuak dira. “Politak” bezala hartzen ditugun gauzak ez zaizkit hain interesanteak iruditzen, iluntasuna berriz betidanik asko gustatu zait. Umorea ere badago nire lanetan, baina oinarrizko bulkada bai izan daiteke sozialki “eder” izendatua dagoen horretatik kanpo ateratzeko nahia, forma horiekin hausteko modua bilatzea, gure begiek batzuetan ikusi nahi ez duten horretan edertasuna bilatzea.

      Zurea oso estetika teatrala da, Tadeusz Kantor ere etor daiteke gogora: egurraren erabilera, objektu zaharren bigarren bizitza, pertsonaien panpinatasuna, heriotza eta memoriaren gaia... Garai bateko Antzerkiola Imaginarioaren pertsonaiek ere bazuten hortik zerbait, aspaldi zen euskal teatroan ez genuela horrelako pertsonaiarik ikusten.

      Horrelako estetikak asko gustatzen zaizkit. Gogoratzen naiz Grotowski institutuan ikasten aritu nintzela eta Kantorren bideo batzuk erakutsi zizkigutela. Flipatu egin nuen. Hori gustatzen zait, hori da barrunbeak mugitzen dizkidan gordintasuna: ohituta ez gauden gauzak ikustea, bortitzak ere izan daitezkeenak. Zikinkeria gustatzen zait. Ez dakit ideal hori lortu dudan, baina norabide horretan bila ari naiz.

Bultzada eta elkarlana:
ZU-BI deialdia

      Lehen proiektu hau prestatzen zenbiltzala, ZU-BI deialdia irabazi zenuen. Bultzada handia izan zen?

      Bai, sekulakoa, eta baita erronka handi bat ere. Pentsatu nuen: “Proiektua egin ahal izango dut, eta horrela jakingo dut benetan non nagoen, lan honetarako prestatu ahal izango naiz”. Sekulako esperientzia izan zen. Erronka gehiagora joan zen sentitu nuenean polita izan zitekeela nik neuk pertsonaia bat baino gehiago egitea oholtza gainean: nola defendatu hori, zein mailatan jartzen ninduen horrek aktore bezala. Gutxinaka teatroan gordintasuna geroz eta gehiago gustatzen zaidala deskubritzen joan naiz, emanaldian zehar publikoari teatroa dela agerian uztea, fokuak hor agerian egotea, publikoak aktoreen arropa aldaketak ikustea... Hamlet-en ere hori egiten genuen, aldaketak eszena batetik bestera oso agerian zeuden, eta hori asko gustatzen zitzaidan. Publikoak ez baditu gauza horiek kontuan hartzen esan nahi du beste guztiak harrapatu egin duela.

      Zer nolako garrantzia izan zuen zuretzat, beraz, ZU-BI deialdiak? Hor planteatzen dena da, dirulaguntzak handitzea baino gehiago, dagoena beste era batera kudeatzea, beste balio batzuen arabera.

      ZU-BIko egiturek zure lana aurrera atera ahal izateko aukera ematen dizute, zentzu guztietan, sorkuntzan eta produkzioan. Hasieran Artedramarekin ailegatu eta lanean hasi nintzenean baldintza onak eskaini zizkidaten, kontratatua nengoen, emanaldiak nituen. Baina horren atzetik zegoen lan guztia ez nuen ezagutzen, zer dimentsio har dezakeen antzezlan batek produkzio mailan. ZU-BIren bitartez ikasi dut zer den hori, nire gain hartu behar izan dudanean guztia. ZU-BIk ematen dizu aukera bira bat egiteko, antzokiz antzoki ibiliz martxa minimo bat hartzeko. Horrekin batera egonaldiak egiteko aukera, azpiegiturak zure esku jartzea, administrazio mailan babesa, aurrekontu bat aurkezten laguntzen dizute, aholkularitza eskaini... Niretzat hori guztia asko izan zen.

      Horretan zabiltzate sortzaileak herren agian? Sormenean berean baino gehiago produkzioan, salmentan, bulego aholkularitzan behar duzue laguntza?

      Bai, niretzat okerrena hori da, sortutakoa mugitzea. Ez dagoelako zure esku, beste batzuen esku baizik. Hor azaleratzen dira muga gehienak: dirua badaukazun, izena badaukazun, batzuei zure proiektuaren nolakotasuna salgarria iruditzen zaien... hori guztia baloratzea beste batzuen esku dago, eta ez zurean. Kondizionante asko daude zure proiektuak aurrera egiteko ala ez, eta eskapatu egiten zaizkizu eskuetatik. ZU-BIk behar horiei zuzenean erreparatzen zien. Entseatzeko lekua ere eskura jartzen zizuten, haiek lotzen zituztelako egonaldiak. Trabarik handiena dirua da, duintasun batekin mantendu ahal izatea profesio honetan. ZU-BIk posible egiten du zure lana duintasunez aurrera atera ahal izatea.

      ZU-BI eta geroko hurrengo lanean sumatuko zenuen laguntzaren hutsunea, hain zuzen ere.

      Diru aldetik tira, Atte hil aurretik-ekin poltsa txiki bat egin ahal izan nuen, eta horrekin tiratu nuen produkzio berrian. Manifestu bat lana ZU-BI atzetik egon gabe estreinatuta, ezin izan naiz hasi lanean baldintza minimo batzuk lotuta. Programatzaileek hori ikusten dute eta ez diote pisu berdina ematen zure lanari. Hau da, dosierra aurkezten duzunean eta bertan hamar emanaldi lotuta dituzula azaltzen denean, eta ZU-BIk babestua dela jartzen duenean, horrek beste ate batzuk zabaltzen dizkizu, sinesgarritasun bat ere ematen dizu. Manifestu batekin ez da hori pasatu. Gainera monologo bat da, eta oso zaila da monologoak mugitzea, leku txikietan egiten direlako eta leku txikietan ez dagoelako dirurik. Babesik gabeko lan bat izan daiteke monologoarena, baina aldi berean asko gustatzen zait.

Bigarren bulkada:
Manifestu bat,
gordinkeriaren teatroa

      Orain nolabaiteko spin-off bat egin duzu Manifestu batekin: Atte hil aurretik laneko Tomas pertsonaiak bizitza propio eta luzeago bat eskatu zizun, obra propio bat sortzeraino. Hitz egiten hasi zitzaizun pertsonaia, eskean?

      Bai, guztiz! Atte hil aurretik sortzerakoan hau izan zen azaleratu zen azken pertsonaia. Banekien hirugarren gorpuzkera bat behar zuela antzezlanak. Niregandik oso urrun zegoen zerbait izan behar zen, baina ez nuen topatzen. Halako batean joan nintzen Ahetzeko merkatura, eta han frak bat topatu nuen, merke. Momentuan inoiz zeozertarako erabiliko nuela pentsatu nuen. Ondoren okurritu zitzaidan akaso bilatzen ari nintzen pertsonaiaren abiapuntua izan zitekeela: agian pertsonaia hau bere heriotzarekin obsesionatua dago, txukun hiltzearekin kezkatua. Etxera joan nintzen, santu bat zuen postal bat topatu nuen, ondoren beste merkadillo batean betaurreko arraro batzuk... eta horrela jaio zen Tomas. Pertsonaia horrek zituen pentsamenduak nik ere banituen nolabait ere, baina ez nekien zer nolako maskaratan sartu. Antzezterakoan pertsonaia horrekin ikaragarri gozatzen nuen, askatasuna ematen zidan oholtza gainean, antzezlanean soilik tarteka ateratzen bazen ere.

      Bukatu zen Atte hil aurretik eta Atarrabiatik deitu ninduten hogei minutuko pieza txiki bat aurkezteko, baina une horretan ez neukan ezer. Pertsonaia hau hartu eta hara eraman nuen. Oso ongi funtzionatu zuen, orduan konturatu nintzen ez ninduela abandonatu nahi oraindik. Tomasekin inprobisatzea oso erraza egiten zait, gorpuzkera hain ondo ulertu nion hasieratik... Gainera, ez nuen erreferente batetik sortu, goitik behera nire irudimenetik ateratakoa izan zen.

      Zu zara Manifestu bat lanaren egilea, ikusten ari garenez, baina testuaren idazlea Gaizka Sarasola da. Nola eman zen elkarlan hori?

      Dirulaguntza bat eman zidaten Nafarroako Gobernutik lan honetarako. Oso denbora gutxian aurkeztu beharra nuen lana, dirulaguntza jaso ahal izateko. Bi hilabete eskas neuzkan, oso kolpean etorri zitzaidan dena. Ezin nuen hainbeste denbora hartu idazteko, beraz, idazle bat behar nuen. Nik planteatu egingo nizkion nire ideiak, zertaz hitz egin nahi dudan... Oso argi nuen antzezlana heriotzari buruzkoa izango zela, eta oso elementu gutxi erabili nahi nituela. Lanean hasterakoan etxean nengoen, bertan nituen objektuei begiratu eta pentsatu nuen: zer objektu erabil dezaket jolaserako, aukera gehien ematen didana? Mezedorarekin hasi nintzen jolasten eta pentsatu nuen, “hau izan daiteke”. Argitxo bat ere nahi nuen, Ahetzera joan eta lanparatxo bat topatu nuen, kable bat jarri eta hori izango zen oholtza gainean egongo zen guztia. Ondoren mezedorarekin eroso egon ez eta egurrezko kutxa bat lortu nuen haren ordez, bat batean iruditu zitzaidan hilkutxa modukoa izan zitekeela, eta lanean jarraitu nuen.

      Ainara Gurrutxagak egun batez aipatu zidan Gaizka Sarasola. Nik ez nuen ezagutzen eta orduan, kasualitatez, berak deitu zidan Lesakako “Keinu leihoak” antzerki zikloan Atte hil aurretik egiteko. Berak proposatutako datetan lan berri bat edukiko nuela esan nion, eta nahiago nuela hori egin, eta bide batez... momentu horretan bertan eskaini nion obra berri hori berak idaztea, bere harridurarako! Erleak, satorrak, beleak liburua irakurria nuen, tonua gustatu zitzaidan, absurdo puntu hori interesantea iruditu zitzaidan. Donezteben geratu ginen eta buruan neukana kontatu nion: erlijioa kritikatu nahi nuen, gure etxean, Nafarroan eta Euskal Herrian oro har kristautasunak daukan indarra ezbaian jarri, heriotzari buruz hitz egin... Atte hil aurretik-en ere heriotza presente zegoen, agian nire obsesioa da.

      Azkenean onartu egin zuen eta bi astetara lehenengo bertsioa bidali zidan. Ni bitartean nire ganbaran lanean aritu nintzen, inprobisazioak bakarka egiten, kasik egunero bidaltzen nion ideia berri bat gaixoari! Egunero irudi berriak ateratzen zitzaizkidan objektuekin jolasean, eta Gaizka guztia ordenatzen saiatzen zen. Hori izan zen tratua: ez zegoenez denbora askorik, egunez egun gauzatu zen prozesua nolabaiteko dialogo batean. Batzuetan erotu egin nuen, baina azkenean bidali zidan testua eta hor hasi zen lanketa definitiboa. Testuak berak inprobisaketarako oinarriak eman zizkidan hortik aurrera. Bakarrik nengoen Irurtzunen, tarteka Arkaitz, nire laguna, etortzen zen ispilu lana egitera, oso begirada kritikoarekin. Egia esan sekulako erronka izan zen.

      Aipatu dugu Manifestu bateko pertsonaia Atte hil aurretik laneko bat dela, baina hala ere, Manifestu bat testuan “Pertsonaia” gisa dator, bidean galdu egin du “Tomas” izendapena.

      Bai, Atte hil aurretik lanean Tomas gisa jaio zen pertsonaia, baina gerora lanean jarraitu nuenean beste zerbait eskatzen hasi zen. Pertsonaia kanpotik ikusita ebidentea zen oso maskulinoa zela, baina alde femeninoa ere bilatu nahi nion, eta erabateko transformazioa eman zen obraren bukaera aldera. Obraren amaieran pertsonaiaren tripak ateratzea nahi nuen, pertsonaiaren biluztasun osoa, eta hori bere alde femeninoa aterata lortu nuen. Horregatik erabaki nuen izenik ez jartzea, azken batean Manifestu bat ikusiko duen jende askok ez du Atte hil aurretik ikusi. Pertsonaiaren generoa ez zehaztea interesatu zitzaidan prozesuaren momentu batean, Tomas aurretik ezagutu dutenei pertsonaiaren beste alde bat ezagutzeko balioko die, pertsonaiaren alde femeninoa. Atte hil aurretik lanetik datorren heinean, lehen begi kolpean gizonezkoa-edo dela ikusten da, gero fraka kentzen du eta soinekoa ikusten zaio azpian, gero soinekoa kentzen du eta kamisoi bat dauka. Beraz izan daiteke alde maskulinoa eta femeninoa nahastuta dituen pertsonaia bat. Horregatik kendu nion “Tomas” izena, badakienak perfekto, besteak ez ditut baldintzatu nahi.

      Manifestu bat lanaren oholtzaratzeak badu beste berezitasun bat: pertsonaia bakarra den arren, bere hiru ahots ateratzen dituzu oholtzan, pertsonaia beraren hiru gorpuzkera. Nola eman da hirukoizte hori?

      Hiru ahotsen erabilera aukeratu nuen aktore bezala oholtza gainean jokatzeko, gozatzeko eta esperimentatzeko aukera izugarria zelako, erronka oso potente bat. Gorputzean ematen diren aldaketak ahots batetik bestera aldatzeko, asko gustatzen zitzaidan kanpotik ikus daitekeen eskizofrenia puntu hori. Niretzat Manifestu baten abiapuntu nagusietako bat ere bazen kontraesana, bakoitzak bere buruarekin dituen barne konbertsazio horiek. Nik behintzat pilo bat dauzkat, eta hori oholtzaratu nahi nuen: nola batzuetan oso konbentzitua nagoen zerbaitekin eta handik minutu batera kontrako argudioa eman dezakedan, buruaren eromena. Pertsonaiaren ahotsetako bat “Ego” da, kontzientzia, bigarrena “Alter ego”, eta hirugarrena “Armiarma” deitzen dudana, subkontzientea. “Armiarma” da gure barne ahots hori, gure ekintzetan ohartu gabe agintzen duena. Ahots hori animaliatasunarekin lotu nahi izan nuen, instintuarekin. Nire etxeko ganbaran inprobisazioak egiten nenbilen horretan armiarmaren irudia etorri zitzaidan, eta hortik abiatuta hirugarren ahots horren fisikotasuna bilatu nuen.

      Manifestu bat eta gero Tomas pertsonaia hil egin da, edo deika ari zaizu oraindik?

      (Kar-kar) Ez, ya está, eman diot nahi zuena. Asko gozatu dut. Horrelako pertsonaiak gustatzen zaizkit, hori ikasi dut berarekin. Pertsonaia oso estranbotikoak, arraroak, frikiak... Nik uste dut horien bitartez zintzoagoa izan naitekeela neure buruarekin.

      Zer esan nahi duzu horrekin?

      Barrenak hustea errazago egiten zait horrelako maskaretatik. Nolabaiteko “egiak” esateko edo astakeriak egiteko neure buruari baimen handiagoa ematen diot horrelako pertsonaia baten azaletik.

Aurrera begira

      Nola ikusten duzu zure burua hurrengo proiektuetan, nondik gustatuko litzaizuke ikertzen jarraitzea?

      Oraindik nabil nire lengoaia edo estiloaren bila. Agian oso goiz da Beheko Larraineren estiloa zein den esateko, baina oso pozik nago hala ere: konpainia 2016. urtearen bukaeran jaio zen eta dagoeneko bi produkzio egin ditu. Orain lanean jarraitu nahi dut, uste dut bide bat usaintzen dudala, aipatu dugun iluntasun eta gordintasun horren ildotik.

      Laboralki askotan entzun izan dizugu kezka lanbide honen prekarietateaz. Erronkak non ikusten dituzu konpainia eta sortzaile gisa maila horretan?

      Oso konplikatua da, neurri handi batean nire apustua euskaraz lan egitea delako. Nafarra izanda euskaraz soilik sortu nahi izatea soilik kristoren traba da, baina bide horretan jarraitu nahi dut. Kulturak ez dauka laguntza handirik, euskarazko antzerkiak emanaldiak ateratzea oso zaila dauka, orduan, nondik generatzen dut nik dirua hurrengo ekoizpen baterako? Lanbide hau ez dago dignifikatua, baina oraingoz, hemen nago. Beheko Larrainek euskaraz egingo ditu lan guztiak. Uste dut Nafarroan inportantea dela horrelako konpainiak egotea, eta publikoa kontsumitzera ere ohitu beharra dagoela. Gaur egun publikoak lan bat erdaraz ikusteko aukera baldin badu askotan erdarazkora jotzen du, eta ohitu behar dugu euskaraz ikustera. Kultura bat ez bada artistikoki garatzen mutilatu egiten da. Kultura ez bada bultzatzen, artea ez bada bultzatzen, euskal sorkuntza ez bada bultzatzen, kultura egunen batean hilko da, hizkuntza hilko da. Ez dakit zergatik, baina ardura hori hartu dut, nire ibilbidea euskaraz landu nahi dut. Gero Miren Tirapuri beste konpainia batek erdaraz lana eskaintzen badio egin egingo du, baina Beheko Larrainek ez.

      Era berean Beheko Larrainek euskara hutsez lan egiteak gogora ekartzen du hasieran aipatu duzun “habitat” hori, ezagutu zenuena Kataluniatik etorri zinenean. Belaunaldi baten parte handi batek euskara hutsez lan egitea erabaki du. Fase ezberdinetan eman da hori, Ander Lipusek pauso hori eman zuen Artedramarekin, Fuchs anaiek ere berriki eman dute pausu hori Axut sortuta, hainbat konpainia berri sortu dira azken urteetan soilik euskaraz lan egiten dutenak (Dejabu, Atx teatroa, Metrokoadroka, Xake, Kamikaz, Ttak teatroa... eta abar luze bat). Erabaki horretan agian ez zara hain bakarrik sentitzen?

      Bai, nik ikusi ditut beste batzuen erabakiak eta esan dut: nik ere horrela egin nahi dut. Eta bestetik, kulturaren ikuspegitik ere beharrezkoa dela ikusi dut. Euskal Herrian beti borrokatzen da: borrokatu dezakezu talde feminista batean, edo gizarte lan bat egin, edo jendarte honetan herria aurrera ateratzeko hainbat taldetan egon. Nik erabaki dut euskara bizirik mantentzea antzerkitik, eta niretzat hori oso inportantea da. Hori ikasi dut nik aipatu duzun jende horren bitartez, beraiek erakutsi didate oso gogorra dela baina posible dela.

      Liburu honetan euskara batuak nafarreratik hartu dituen formak lehenetsita argitaratu ditugu bi obrak, baina oholtza gainean leitzarrez antzezteko hautua egin duzu. Euskararen inguruko hautu bat, horretan ere. Zergatik leitzarrez?

      Esan bezala, nire erronka nagusia Beheko Larrainetik euskal antzerkia Nafarroatik bultzatzea da. Gobernuek kalte handiak egin dituzte hizkuntzarekin, Euskal Herri osoan, baina gainera Nafarroan horrek baditu zailtasun plus batzuk, euskaraz bizitzea, lan egitea eta sortzea zailtzen dutenak. Nafarroan ere ez da batua hitz egiten leku guztietan, jende askok euskalkia erabiltzen du, eta errealitate hori azaleratu nahi nuen. Lehen esan bezala Atte hil aurretik oso proiektu pertsonala izan zen, abiapuntua nire amona eta bere baserria izan ziren heinean nire amonak erabiltzen zuen euskalkia ere presente eduki nuen, Larraungo euskalkia, Leitzakotik nahiko gertu dagoena. Badaude hitz forma ezberdinak, baina nahiko gertu dago. Zergatik erabili dut, ordea, leitzarra? Idealena izango litzateke nire amonaren euskalkia erabiltzea, baina nire amona tamalez hil zen, gaur egun Larraungo euskara nahiko galduta dago, gazteek hitz egiten dutena oso urrun geratzen da garai batean hitz egiten zenetik. Leitzarra hartu nuen horregatik, oso polita iruditzen zaidalako, ez dagoelako Larraungotik urrun eta oso bizirik dagoen euskalki bat delako. Euskalki itxia erabiltzea ere ez dut egokia ikusten oholtza gainean —tira, zalantza handiak ditut— baina interesatzen zitzaidan publikoak istorioa ahalik eta gehien ulertzea, hitz solteren bat geratzen bada ulertzen ez dena ez da deus pasatzen, testuinguruaren edo gorputzaren bitartez uler daiteke, baina istorioa bera jarraitzea garrantzitsua da niretzat, eta zentzu horretan leitzarra oso ondo ulertzen da. Nafarroako euskalki bat erabiltzen dut oholtza gainean, azken batean kalean erabiltzen den euskara bat delako, eta apustu garrantzitsua iruditu zitzaidalako euskarari bizitza emateko.

      Hor egoteko garrantzitsua da elkar babestea, saretzea eta beste jende batekin aliantzak sortzea?

      Hala da, bai. Hor ikusten da bagaudela komunitate bat, borrokan jarraitzen dugunak eta elkar babesten dugunak. Bestela ezinezkoa da bakarka aurrera egitea, edo oso zaila behintzat. Ni neu momentu batzuetan indarrarekin sentitzen naiz jarraitzeko, beste batzuetan pentsatzen dut, zergatik erabaki dut hau, nondik etorri zait antzerkian lan egiteko hautu hau? Hemezortzi urterekin erabaki nuen antzerkira dedikatzea, eta hain naiz burugogorra! Kar-kar...! Batzuetan bai planteatzen dudala zein puntutaraino nahi dudan honekin jarraitu, ikusita hain gogorra dela. Zer pasatuko litzateke bertan behera utziko banu erronka hau? Zer gertatuko litzateke? Gaizki sentituko nintzateke neure buruarekin errenditzea bezala izango litzatekeelako? Edo benetan egon naiz lotuta txikitatik neukan ideia batera eta agian orain ez daukat halako gogorik? Lan egin dut kamarera, gero sartu nintzen antzerki mundura neure ametsa jarraituz. Orain trabak ikusten ditut, baina... zer egingo nuke bestela? Sorkuntzarekin zerikusia duen zerbaitetan jarraitu nahi dut seguru, baina... antzerkia egiten? Baietz uste dut, antzerkia utziz gero zeozer faltako litzaidakeela uste dut.

Biografiak

Miren Tirapu Goikoetxea (Iruñea, 1981)

      Centre de Estudis Cinematografics de Catalunyan diplomatua, eta Kultur eta Gizarte Antropologian graduatua. Antzerki fisikoari jarraituz Maria Stoyanova-rekin elkarlanean aritu zen Bartzelonan. Grotowski Institutuan (Polonia) eta E.I.C.TV-en (Kuba) aktore eta zuzendaritza ikastaroak jaso ditu.

      Urte luzez antzerkiko irakasle jardun du, eta hainbat konpainiarekin aktore lana egin du: Artedramarekin Publikoari gorroto (Donostia saria 2013an) eta Hamlet, Vaivenekin Sherezade eta tipularen azalak (Donostia saria 2018an), besteak beste. Zuzendari eta aktore lanetan jarduten du sortu berri duen konpainian: Beheko Larraine.

Beheko Larraine

“beheko larraine erabiliko zuten eta duten
guztiei ahotsa eman nahian…”

      Euskal antzerkia eta sorkuntza xede duen konpainia. 2016an sortu zen, Nafarroan, Lekunberrin hain zuzen ere. Ibilbide motz honetan hainbat antzokitan ikusi ahal izan ditugun bi antzezlan plazaratu ditu:

      2015ean ZuBi sariarekin eta Kultur Sormena laguntzarekin Atte hil aurretik lana taularatu zuen. Zumaiako Aita Mari antzokian estreinatu zen 2017an.

      2018an Manifestu bat estreinatu zuen, eta ondoren, Libanoko International Women’s monodrama Festival-era bidaiatu eta Aktore Onenari saria jaso zuen.