PATXO TELLERIA

Simplicissimus

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Patxo Telleria

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2019ko azaroa

Edizio hau: 2019ko azaroa

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Poz handiz gatoz Patxo Telleriak Tartean konpainiarekin estreinatu duen Simplicissimus lana bilduma honetan argitaratzera. Simplicissimus Patxo Telleriaren ibilbide luze eta oparoaren baitan emandako urrats bat gehiago da, eta ez edonolakoa: bere lanetan ohikoa den umore absurdoa adierazpen askatasunari loturiko bulkada sozial batekin uztartu du testu honetan.

      Gutxi izan dira gurean kabareta lantzeko ahaleginak. Urrun, 2009an, gelditzen zaigu Gilkitxaroren Mirande Kabareta esaterako, eta erdaraz hitz egiten digute Cabaret Chihuahua edota Las Fellini bezalako taldeen lanek. Telleriaren obra honekin, berriz, kabaret satiriko eta kritikoa (berr)eskuratzeko arrakala irekitzen zaigu.

      Naziak boterera iritsi zirenean Berlingo entretenimendu munduan aritzen zirenak progresistak, ezkertiarrak eta judutarrak ziren. Hirugarren Reich-ari gehienek alde egin zioten, baina bakan batzuk bertan geratu ziren autoritateek leku famatuenak itxi ondoren. Goebbels eta enparauek bultzatu nahi zituzten “kabaret positiboak” ez ziren eman, eta 1937rako naziek gai politiko guztiak debekatuak zizkieten artistei. Testuinguru horretan bizi zuen Werner Finck-ek kabaretaren desbideraketa, hots, generoaren abiapuntua izan zen vaudeville klasikora itzuli zela. Generoa “kritikoa” izateari utzita, oreka oso zail batean lan egiten zuten kabareteko artistek. Horretaz gain, kabareta guztiz feminizatu zen, aktore gizonak frontean zeudelako. 1933tik bi izango dira ikuskizunen lerro nagusiak: emakumeen errebistak eta jazza. Azken horrek talka egiten zuen nazionalsozialismoaren arrazakeriarekin, eta debekuek desagerrarazi zuten. Emakumezko modeloek eta dantzariek osaturiko show-ak, berriz, baimenduak izan ziren 1943ra arte, batetik arrakastatsuak zirelako, eta bestetik, nazien gorputzaren kultuaren barruan justifika zitezkeelako. Finean, nazionalsozialismoaren garaian benetan existitu ziren hiru pertsonaia ditu ardatz Simplicissimus lanak, gaurko egungo kezka batzuekin paralelismoa sortuta.

      Ikusleak, irakurleak, Tartean taldearen absurdora jotzeko zaletasuna topatzeaz gain, historiaren pasarte goibelenetan umorea nola txertatzen zen irakurri edo ikusiko du obra honetan. Simplicissimus lanean Tarteanekoek umorea eta biziraupena/heriotza orain arte egin ez duten bezala aurkezten digute: umore estilo horrek —Telleriak hain berezkoa duena— umore judutar eta berlindarretik edaten du, non barregarritasuna hizkuntza jokoen bidez lortzen den gehienetan.

      Zatika ezagutu ohi ditugu sarri antzerkilarien ibilbideak. Agian ikusi izan ditugu antzezlanen batean edo bestean, baina zaila da beren obraren perspektiba osoa edukitzea. Antzerkiak euskarri fisiko propiorik ez duen heinean, antzezlan bat bizirik dagoenean ikusi ez duenak galdu egin du betirako. Zentzu horretan, liburua antzerkiaren ezinbesteko aliatua da transmisiorako bidean, nahiz eta sekula jaso ez lan baten zuzeneko zirrara. Horixe bera da EHAZE eta Susak elkarrekin bultzatu dugun ahalegin honen helburuetako bat: ibilbide luzea egin duten egileen lanari begirada zabaltzea, ahal dela testuinguru batean kokatzea, eta balizko azterketa eta transmisio ahaleginei bidea erraztea.

      Patxo Telleria idazle eta aktore gisa ezaguna da, oro har drama egile gisa ibilbide bakana eskaini dio euskal eszenari. Hala ere, segur aski oraindik ere aldarrikatu eta aztertu beharreko obra da berea. EHAZEko edizio taldea osatzen dugunok liburu hau bere lana kokatzeko eta aitortzeko urrats bat gehiago izatea espero dugu.

Komediantearen aldarria

JOKIN OREGI

      Ongi etorri jaun-andreok, hona hemen Simplicissimus, Patxo Telleriak idatzi duen antzezlan-kabaret tragiquissimusa horren ederki menderatzen duen umore finisissimusez. Ez da debaldeko hautua, oso berea sentitzen duen gaia aukeratu du, eta, bide batez, sekulako sakonera eman dio egiazko gertakari eta pertsonaiak taulara ekarrita.

      Bigarren Mundu Gerra piztear zeneko garaiak gogoratuko ditugu, eta gogoetak gogoa mikaztuko digu orduko gakoek zenbaterainoko gaurkotasuna duten ohartuko garelako. Esan berri dugu: ez da debaldeko hautua.

      Hitler boterean da. Ez da tontorrera iritsi zalapartarik eragin gabe. Haren ibilbidea ederto ezagutzen dute herritarrek; haietako askok ikasi dute ikasi beharrekoa: Inor Inpreszindiblea Ez Dela dioen lege ankerra saihestu daitekeela, hain zuzen ere, preszindibleak seinalatuz.

      Gutxiengoa hasi da hozkailuak erosten iraungitze data luzarorako izoztuko den itxaropenaz; Argitasunaren indarrean sinistu nahi dute, baina argindarraren ekoizpena beste batzuen eskuetan dago. Antzezlana hozkailu erraldoi bat da. Hori ere ez da debaldeko hautua: memoria fresko mantentzeko aldarria da.

      Memoria horretan badira hiru komiko, haietako bi juduak, kabaretaren argipean umore zorrotza baliatu zutenak boterearen gehiegikeriak salatzeko —“salatu”k duen esanahi utopiko que te piko-arekin: gatza bota gehiegikeria horiei min eman diezaguten, itxi gabeko zauriak balira legez—. Azken unera arte salatu zuten, azken arnasaraino. Larrutik ordainarazi zieten, argi gorriei jaramonik egin gabe, argi gorriok baliatzea askatasunez aritzeko. Beldurraren itolarrian leihoak irekitzeko. Edo bestela esanda: ahoa den leihotik izu-ikara barre-algaraka kanporatzeko.

      Patxok egiazko komiko horiek oholtzan gorpuzteko hiru emakume aktore aukeratu ditu. Horra hirugarren hautu azpimarragarria. Hori ere ez da debaldekoa. Nago, eta Patxok berak zuzenduko nau nire susmoa okerra bada, egileak berak bere baitako emakumea erreskatatu nahi izan duela erabaki horrekin. Hura ere askatu.

      Ez naiz gehiago luzatuko, kabareta hastera doa eta! Dagoeneko ez ote naizen luzeegi aritu… Barkatu, bada… Izan ere, hitzaurre egokiena galdera bat litzatekeela uste dut, hitzari bide emateko galdera zehatz eta bakarra. Hala balitz, hala irudikatuko bagenu, nahikoa litzateke hitzaurre honetarako:

      Nork behar du adierazpen askatasuna?

SIMPLICISSIMUS

Simplicissimus
2019ko azaroaren 26an estreinatu zen,
Bilboko Arriaga Antzokian.

Lantaldea

      Dramaturgia eta zuzendaritza: Patxo Telleria

      Musika konpositorea: Adrián Garcia de los Ojos

      Aktoreak: Olatz Ganboa, Ylenia Baglietto eta Getari Etxegarai

      Musikaria: Adrián Garcia de los Ojos

      Jantziak eta Eszenografia: Ikerne Giménez

      Argiztapena: David Rodríguez

      Diseinu grafikoa: Paradox

      Ekoizpena: Tartean Teatroa

      Koekoizpena: Barakaldo Antzokia

      Ekoizpen exekutiboa: Pio Ortiz de Pinedo eta Myriam Garzia

1. Aurkezpena

(Gortinen atzetik kabareteko aurkezlea agertzen da, WERNER FINCK. Benetako Werner Finck gizonezkoa bazen ere, emakume batek antzezten du.)

FINCK: Andre maiteok, gabon eta ongi etorriak Simplicissimus kabaretera. Gau honetan…

(Publiko artean dagoen pertsonaia batek eteten du bere jarduna. Itxura androgino eta estrafalarioa duen KORISTA BAT da.)

KORISTA 1: …jakinarazten dizuegu guretzat umorea oso inportantea dela.

(BIGARREN KORISTA androgino bat agertzen da publiko artetik.)

KORISTA 2: Seriotasunak tristatzen gaitu.

KORISTA 1: Sakontasunak kikiltzen gaitu.

KORISTA 2: Bizitzaren sentipen tragikoak deprimitzen gaitu.

KORISTA 1: Beraz, dena serio hartzen duten horietakoa bazara, badakizu atea non dagoen.

KORISTA 2: Zorigaiztokoak…

KORISTA 1: …ozpindutakoak…

KORISTA 2: …erretxinduak…

KORISTA 1: …umore txarrekoak…

KORISTA 2: …ihes egiteko garaiz zaudete oraindik.

FINCK: Aizue, mesedez…

KORISTA 2: Eta gogoratu: antolatzaileek sari potoloak eskainiko dizkiete gehien dibertitzen diren ikusleei.

FINCK: Hori ez da egia!

KORISTA 1: Bost punturekin sarituko da barre algara ozena.

KORISTA 2: Lau punturekin barre sanoa.

KORISTA 1: Hirurekin txalo zaparrada beroa.

KORISTA 2: Birekin irribarre xaloa.

KORISTA 1: Eta puntu bakarrarekin…

KORISTA 2: …onespen keinu apala.

FINCK: Funtsean esan nahi dutena zera da…

KORISTA 2: Kontuz!

KORISTA 1: Ez dugu mutur beltzik nahi!

KORISTA 2: Tentu ibili!

KORISTA 1: Haserretuko gara bestela!

FINCK: Nire ustez, ikusleak askatasun osoa du…

KORISTA 2: Ikusleak askatasuna bere etxean izango du, zorte ona badu. Hemen umorearen diktadurapean dago.

KORISTA 1: Dibertitu ala hil!

FINCK: Hara, mesedez ez gaizki ulertu. Gu ez gara friboloak…

KORISTA 2: Bagara friboloak.

FINCK: Ados. Friboloak bai, baina ez buruarinak.

KORISTA 1: Buruarinak ere bai.

FINCK: Ondo da, fribolo eta buruarinak, bai, baina ez inozoak.

KORISTA 2: Intelektuala deitu didazu???

FINCK: Ez, inola ere ez! Friboloak gara, buruarinak eta inozoak. Baina inork ez du esango ganorabakoak garenik.

KORISTA 1: Ba nik zin dagit ganorabako hutsak garela!

KORISTA 2: Ados nago zurekin.

FINCK: Ongi da. Friboloak gara, buruarinak, inozoak eta ganorabakoak. Baina ez gaude alienaturik.

KORISTA 2: Apur bat bakarrik.

FINCK: Eta kontzientzia sozial irmoa daukagu.

KORISTA 2: Gutxi gorabehera.

FINCK: Eta sinisten dugu umorea tresna bikaina dela…

KORISTA 2 eta KORISTA 1: …zertarako?

FINCK: Ba… Transgresiorako?

(Barre egiten diote.)

KORISTA 2: Transgresioa?

(KORISTEK barre egiten dute.)

FINCK: Umoreak gizarte burgesaren zutabeak koloka jartzen ditu.

KORISTA 1: Ez zutabe guztiak.

KORISTA 2: Eta ez gizarte burges osoa.

FINCK: Ados. Baina ez didazue ukatuko umore inteligenteak min egiten diola botereari.

KORISTA 1: Esaldi horri buelta eman ahal zaio.

KORISTA 2: Batzuetan, umoreak inteligentziari min emateko boterea dauka.

FINCK (publikoari): Simplicissimus kabaretean umore kritiko eta soziala lantzen dugu. Gau honetan…

2. Zer da Simplicissimus?

(Kanta hasiko da.)

FINCK:

      Andreak, hau da gure asmoa:

      giza kontzientzia indartzea.

      Bakarrik inporta zaigu

      justizia eta libertatea.

      Beraz, zuek orain ez etorri

      ganorabako barre baboaz.

      Ez dugu maite publiko

      inozo eta sinsorgoa.

      Ez genuke inoiz onartuko

      umore erraza egitea.

      Ez zaigu interesatzen

      alienazioa elikatzea.

      Beraz, mesedez, entzun arretaz

      seriotasun eta larritasunez:

      gure ikusle faboritoa da

      jakintsu eta ganorazkoa.

(Kanta bukatu da.)

FINCK: Hau da gure plana. Gustatu ala ez.

KORISTA 1: Gustukoa dugu! Nork ez du aspertzea maite?

KORISTA 2: Ados nago kanta horrekin, baldin eta hitzak lekuz aldatzen baditugu.

(Kanta hasiko da berriro.)

FINCK: Andreak, hau da gure asmoa:

KORISTA 1 eta KORISTA 2: umore erraza egitea.

FINCK: Bakarrik inporta zaigu

KORISTA 1 eta KORISTA 2: alienazioa elikatzea.

FINCK: Beraz, zuek orain ez etorri

KORISTA 1 eta KORISTA 2: seriotasun eta larritasunez,

FINCK: ikusle modelikoa

KORISTA 1 eta KORISTA 2: inozo eta sinsorgoa da.

FINCK: Ez genuke inoiz onartuko

KORISTA 1 eta KORISTA 2: giza kontzientzia indartzea.

FINCK: Ez zaigu interesatzen

KORISTA 1 eta KORISTA 2: justizia eta libertatea.

FINCK: Beraz, mesedez, entzun arretaz

KORISTA 1 eta KORISTA 2: ganorabako barre baboaz.

FINCK: Ez dugu maite publiko

KORISTA 1 eta KORISTA 2: jakintsu eta ganorazkoa.

(Kanta bukatu da.)

KORISTA 1: Ongi etorriak, beraz, Simplicissimus-era.

KORISTA 2: Sinpletasunaren erreinua.

KORISTA 1: Arazoak bazterrean utziko ditugu.

KORISTA 2: Kezka guztiak ahaztu.

KORISTA 1: Gure kontzientziak anestesiatu. Hor kanpoan zelatan dagoen errealitatearen ateak itxi…

KORISTA 2: …eta istant batez zoriontsuak garela sinistu.

KORISTA 1: Umeen moduan barre egin.

KORISTA 2: Umeen moduan pentsatu. Erreparatu gabe hor kanpoan mundua erortzen ari dela.

KORISTA 1: Erremediorik gabe!

FINCK: Horretara etorri gara, eta guztiz kontrakoa egitera ere.

KORISTA 2: Izan ere, kabaretean, hitzak haizeak eramaten ditu.

KORISTA 1: Eta zuri-beltza zena beltzuri bihurtzen da.

(Kantuan, HIRURAK.)

FINCK: Andreak, hau da gure asmoa:

KORISTA 1: giza kontzientzia indartzea.

KORISTA 2: Edo akaso umore erraza egitea!

FINCK: Bakarrik inporta zaigu

KORISTA 2: justizia eta libertatea.

KORISTA 1: Edo agian alienazioa elikatzea?

FINCK: Beraz, mesedez, entzun arretaz,

KORISTA 1: seriotasun eta larritasunez.

KORISTA 2: Eta zergatik ez ganora gabeko barre baboaz?

FINCK: Gure ikusle faboritoa da

KORISTA 2: inozo eta sinsorgoa.

DENAK: Eta hala ere

      gure ikusle faboritoa da

      jakintsu eta ganorazkoa!

3. Gerron eta Grünbaum

FINCK: Simplicissimus-en nahasten dira ongia gaizkiarekin, zuria beltzarekin, zintzoa maltzurrarekin.

KORISTA 2: Atzo bihar izango da!

KORISTA 1: Datorren astea aspaldian izan zen!

FINCK: Kontatuko duguna gertatu zen, gertatzen ari da eta gertatuko da.

KORISTA 1: Homo sapiens-ak ez baitu bere akatsetatik ikasten.

KORISTA 2: Basakeria modan egongo da beti.

FINCK: Beraz, ez zaitzala itxurak nahastu: istorio hauek ez dira historia.

KORISTA 2: Gaur egun gertatzen ari dira berriro ere, beste nonbait…

KORISTA 1: …beste protagonistekin.

KORISTA 2: Tokia eta protagonistei buruz ari garela, non gaude?

FINCK: Hemen. Eta baita Berlinen ere.

KORISTA 1: Eta noiz gaude?

FINCK: Orain. Eta baita Lehen eta Bigarren Mundu Gerren artean ere.

KORISTA 1 eta KORISTA 2: Eta nor gara?

FINCK: Berlingo eszenak ezagutu dituen komikorik bikainenetako bi.

KORISTA 1: Gu?

KORISTA 2: Komiko ospetsuak?

FINCK: Ez duzue gogoratzen?

KORISTA 1: Hainbeste denbora pasatu da...

KORISTA 2: Gainera komikoak gara, eta umoreak ahazten laguntzen du.

FINCK: Edo kontrakoa.

(Kanta hasiko da.)

KORISTA 2:

      Jaio nintzen negu gorrian

      Brno izeneko hirian.

      Hasiera izan nuen normala,

      zeharo konbentzionala.

      Haurra izan nintzen, mutiko gero,

      ondoren nerabe burubero,

      eta azkenik, gaztea

      ilusio ta gogoz betea.

      Vienara jo nuen orduan komediante,

      bertan eraman nuen bizimodu tunante.

      Kanta asko nuen konposatu

      eta zenbait bihotz urratu.

      Duelu batean borrokan

      egin nuen garbitzekotan

      nire familiaren ondra,

      antisemita baten kontra.

      Soldadu izan nintzen trintxeran

      Lehenengo Mundu Gerran,

      han bihurtu nintzen marxista

      nihilista antimilitarista.

      Geroago gertatu zena

      ahaztu egin zait, ze pena.

      Ezin dut gehiago kontatu,

      ez dut gogoratzen, barkatu,

      aspaldi zen dena gertatu

      eta oroimena zait lausotu.

      Nekatuta sentitzen naiz,

      beraz melodia alaiz,

      esango dut azken hitza

      hauxe da nire bizitza.

      Zuen arretagatik bihotzez esker anitz,

      abizena daukat Grünbaum, izena Fritz.

(Kantatzen duen bitartean, KORISTA 2 itxuraldatuz joan da. Korista androgino horren mozorropetik, gizonezko bat agertu da, FRITZ GRÜNBAUM. Grünbaum historikoa gizonezkoa bazen ere, emakume batek antzezten du.)

FINCK: Hola, Grünbaum.

GRÜNBAUM: Finck! Werner Finck!

FINCK: Nitaz gogoratzen zara?

GRÜNBAUM: Nola ez! Berlingo komikoetan ausartena! Aspaldiko!

(KORISTA 1 seinalatuz.)

GRÜNBAUM: Bide batez, zorionak. Zure konpainiako aktoresak aukeratzen ona zara.

FINCK: Ez da ematen duena.

GRÜNBAUM: Hemen ezer ez da inoiz ematen duena!

(Kanta hasiko da.)

KORISTA 1:

      Berlinen nintzen ni jaio,

      nahi nuelako, zer arraio.

      Ume eder, gazte xarmanta

      dotore, guapo, galanta,

      altu, ilehori eta harroa,

      itxura germaniar petoa.

      Familia burges diruduna

      giro goxo ta leuna.

      Osatu nuen goitik behera

      medikuntzako karrera.

      Baina gerrara deituta

      izan nintzen, errekluta,

      ondoren sindikalista

      ezkertiar eta artista.

      Antzerkian eta zineman

      txalo ugari nituen eraman.

      Lankide nuen Marlene Dietrich

      eta beste diba anitz.

      Bertolt Brecht-en antzezlanak

      antzeztu ditut nik dan-danak.

      “Mack the Knife” kanta gogoan?

      Nik zabaldu nuen mundu osoan.

      “Und der Haifisch, der hat Zähne

      und die trägt er im Gesicht

      und Macheath, der hat ein Messer

      doch das Messer sieht man nicht”.

      Arrosa eta xanpainaren garaia

      nire ondoan dena zen alaia.

      Baina isilduko naiz atoan,

      ez dut gehiago gogoan.

      Gozatu ta izan gau on,

      nire izena da Kurt Gerron.

(Kantatzen duen bitartean, KORISTA 1 itxuraldatuz joan da. Korista androgino horren mozorropetik, gizonezko bat agertu da, KURT GERRON. Gerron historikoa gizonezkoa bazen ere, emakume batek antzezten du.)

FINCK: Hola, Gerron.

GERRON: Finck! Grünbaum! Hau poza! Noiztik, ba, ikusi gabe?

4. Weimarko Errepublika

FINCK: Hogeiko hamarkadan gaude. Alemaniak Gerra Handia galdu eta irabazleek mendekua hartu dute, Versaillesko Itunean.

GERRON: Berlinen, hamarkada eroaren glamourrak, langileria pobretuaren miseriarekin partekatzen ditu kaleak. Logika guztien kontra, baikortasun ero bat sumatzen da hirian.

FINCK: Bankuetan kreditua dago, etorkizunean konfiantza. Bizitza modernoko aurrerapenek jendea liluratzen dute.

GRÜNBAUM: Eszenatokietan, zentzugabeko poztasun hori islatzen da: xanpainaren burbuilak, zango luzetako dantzariak eta umore inozoko komikoak.

GERRON: Kabaretean, askatasun sexual erdietsi berriari ongi etorria ematen zaio.

FINCK: Imajina dezagun orduko kabareteko eszena bat.

GERRON: Endredozko vaudeville bat, sexualki ausarta.

FINCK: Aukeratu ditzagun protagonistak eta lekua.

GRÜNBAUM: Eszenatoki bezala, garaiko aurrerapenen sinbolo bat proposatzen dut: izozkailu elektrikoa.

FINCK: Pertsonaiak izozkailu batean sartu nahi dituzu?

GERRON: Ez al dira estu samar egongo?

GRÜNBAUM: Latak, kipulak edo patatak badira, ez.

FINCK: Egia!

GERRON: Gustatzen zait! Eta garaiari dagokiona, gainera. Nire lagun Brecht-en urruntzearen teoria.

FINCK: Izozkailu bateko hirugarren pisuan gaude, beraz… Demagun, Bosch markakoa, alemaniar teknologiaren aitzindaria. Han bikote bat bizi da, esparrago lata bat eta kipula bat, zoriontsu, axolagabe, laster eztanda egingo duen burbuila ekonomikoaren magalean kulunka. Gau honetan, parranda jotzeko gogoz atera da lata.

(Kabareteko eszena hasten da.)

IZOZKAILUKO KABARETA 1

(LATA sartzen da izozkailuan. Dotorea da, gehiegizko elegantziaz mugitu eta hitz egiten du.)

LATA: Sartu zaitez, sartu zaitez larderiarik gabe!

(PATATA sartzen da. Kontrakoa da, apala, baldar xamarra, baina gaztea eta haragi freskoduna. Lehen aldia da izozkailu batean dagoena eta txundituta dago.)

LATA: Laket zaizu, ene bihotzeko patatatxo koxkorra?

PATATA: Uau! Txala botatzeko moduen dau. Ze garbia! Ze hotza! Eskerrak ez zaittudala nire despentsara eruan. Han birrintzeko mouko berua dau, ta arrautz ustelen kiratsa. Kuskusean noa, bai?

LATA: Zure hozkailuan bazeunde bezala.

PATATA: Aibadio, ze toki dotoria! Sarreran txanpain botila batek agur ein dost, sinistukozu? “Bon suar madmuasel” esan dost. Txisalarri da guzti sartu jat!

LATA: Zeinen xamurra zaren, nire goxokitxoa!

PATATA: Kabiarrarekin topatia besterik ez zan faltako, banketia eiteko.

LATA: Kabiarra beheko solairuan bizi da.

PATATA: Joder! Piskolabis earra montau dozue hemen. Eta hau guzti hau zurea da?

LATA: Ba bai.

PATATA: A ze betekada!

LATA: Zu hemen gera zintezke, esne-mamitan.

PATATA: Ez nitaz barre ein! Sustantzibako patata bat besterik ez naz.

LATA: Gizaki zoragarria zarela deritzot.

PATATA: Deritzot… Bua! Jakin banu esparrago lata batekin liatuko nintzala, apur bat gatzozpinduko nintzan.

LATA: Benetan diotsut, hemen kontserba zintezke, portaera egokia baduzu.

PATATA: Ba zuritu nazazu, dedio! (Etena) Barka, apur bat piripi nao. Freskuegia nazala pentsaukozu.

LATA: Izozkailuan bizi garen guztiok freskoak gara.

PATATA: A ze bizimodu galanta!

(LATA hurbiltzen zaio musu emateko asmoz.)

PATATA: Egon, komunera noa, adobatzera.

KIPULA (off): Hemen nago bueltan!

(KIPULA sartzen da. Bera ere dena glamour eta elegantzia, bokilla luze baten amaieran dagoen zigarroa axolagabe erretzen ari.)

KIPULA: “Entrecôte à l'échalote confite” egin behar zuten, baina azkenean menua aldatu dute, beraz, izozkailura bueltan.

PATATA: Zer? Nor…?

LATA: Ene laztana, ez da dirudiena.

KIPULA: Eskerrak, ze patata zimel batekin otordua egiten ari zarela ematen du.

PATATA: Aizu, potxua, hobe patata zimela, kipula ziztrina baino!

KIPULA: Ez naiz kipula, ni txalota bat naiz! (LATAri) Ze despentsatan topatu duzu tripontzi hau?

PATATA: E, insultau gabe, belarsiku!

KIPULA: Tripazorro!

PATATA: Begetarianoa!

KIPULA: Zaborra!

PATATA: Erne ibili, polit hori, nire Lata berotzen hasi da ta hemendik ostiaka aterako zaitu.

KIPULA: Ez dut uste. Ni hemen kontserbatzen naiz.

PATATA (LATAri): Eztozu esan bakarrik kontserbatzen zinala?

KIPULA: Hori esan diozu? Bikain! Beraz, bigarren plater bat bilatu duzu?

LATA: Bera izan da, errezeta makurrekin liluratu nau! Entremeserako ere ez dut nahi, benetan. (PATATAri) Ospa! Zoaz zure despentsara!

PATATA: Baina nik…

LATA: Alde hemendik!

PATATA (KIPULAri): Nik ez dodaz hozkailuak apurtu nahi. Sentitzen dot. Arrazoi dozu, zaborra besterik ez naz. Eta inozo bat, honelako toki batean kontserba nintekeela pentsatzeagatik. Nire amak esaten eustan, ba… patata jaio, patata hil.

KIPULA: Egon, egon… Agian leku bat izan dezakezu menu honetan.

PATATA: Nola?

LATA: Nola???

KIPULA: Ez al gaude Berlinen? Ez al da hau hogeiko hamarkada eroa? Asma dezagun beste gastronomia bat! Gora sukaldaritza berria!

LATA: Ondo ulertu badut, esan nahi duzu…?

KIPULA (PATATAri): Zuri ondo iruditzen zaizu?

PATATA: Ni molde zaharrekoa naz, baina…

LATA: Esan baietz, txotxola, bankete ederra egin dezakegu hirurok batera!

KIPULA (PATATAri): Zatoz, jan egingo zaitut!

PATATA (KIPULAri): Egidazu kosk!

LATA: Hasi da jatordua! Egidazue tokia mahaian!

KIPULA: A, ahaztua neukan. Esan dizut bueltatu naizela menua aldatu dutelako.

LATA: Bai. Eta?

KIPULA: Esparragoak ozpin-oliotan ipiniko dituzte.

LATA: Zer?

KIPULA: Sukaldaria hurbiltzen ari da. Agur, memeloa.

LATA: Ez!!!

(Kanta hasiko da.)

LATA eta KIPULA:

      Harrigarria da

      zein azkar aldatzen ari den

      moral gastronomikoa.

LATA: Lotsagabeak!

LATA eta KIPULA:

      Orain arte

      txalota eta patata batzera

      inor ez zen ausartuko.

LATA: Aberrazioa da!

LATA eta KIPULA:

      Baina gustuak aldatzen dira,

      lehen janezina zena

      orain da delicatessen.

LATA: Gula da!

BIAK:

      Txalota eta kipula

      gutizia dira benetan

      zartaginean batzen direnean.

LATA: Antropofagia! Kanibalismoa!

BIAK:

      Eta argi dago esparragoa

      ez dela elkartzen

      ez patata

      ezta txalotarekin.

      Proba ezazu plater berri hau,

      ausart zaitez, ausart zaitez.

(Kanta bukatu da.)

5. Naziak boterera. Txiste politikoa

FINCK: Baina bukatu zen festa. 29ko krisiak eta Versaillesko Itunaren amorruak ateak ireki zizkioten Alderdi Nazionalsozialistari.

GERRON: Txiste politikoa ugaltzen da kalean eta kabaretetan.

GRÜNBAUM: Funtsean, betiko txiste txepelak dira. Testuingurua da aldatzen dena.

(Txiste sorta azkarrari ekiten diote.)

GRÜNBAUM: Gobernu honek jakinarazten du ez duela onartuko inork goserik ez hotzik pasatzerik.

GERRON: Hara! Hori ere ez digute utziko?

(Pausa labur bat.)

FINCK: Kazetari batek jakinarazten die gobernuko kideei, Parlamentua sutan hasi dela gaueko hamabietan. Goering-ek bere erlojuari begiratu eta dio:

GERRON: A ze puntualtasuna!

(Berdin.)

GRÜNBAUM: Eroetxe batean elkarri agur egiten diote besoa altxatuz. Denek erizainak izan ezik.

FINCK: Ni erizaina naiz. Ez nago zoratuta.

(Berdin.)

GERRON: Adolf, kabroia!

GRÜNBAUM: Zu, atxilotuta!

GERRON: Zergatik? Adolf asko daude.

GRÜNBAUM: Baina kabroi bakar bat.

(Berdin.)

GERRON: Zer moduz gobernu berriarekin?

FINCK: Ezin gara kexatu.

GERRON: Ze ondo!

FINCK: Ez, ondo ez. Ezin garela kexatu!

(Berdin.)

GERRON: Zer moduz kartzelan?

FINCK: Itzel! Instalazio onak, janari goxoa, tratu bikaina…

GERRON: Ba nire lagun bat ere han egon zen eta txakur baten moduan tratatu zutela dio.

FINCK: Hori berriro eraman dute hara.

(Berdin.)

FINCK: Zein da zure aita?

GRÜNBAUM: Führer-a!

FINCK: Eta zure ama?

GRÜNBAUM: Alemania Handia!

FINCK: Zer izan nahi duzu handitan?

GRÜNBAUM: Umezurtza!

(Berdin.)

GERRON: Kontzentrazio esparru honetan egunean 25 ordu lan egingo duzue!!!

FINCK: Ezinezkoa, jauna, egunak 24 ordu ditu.

GERRON: Ba ordubete lehenago altxatuko zarete!

(Berdin.)

FINCK: Zer gertatu zitzaion zure amari esparruan?

GERRON: Harrigarria bada ere, urtetan biziraun du eskasiari esker.

FINCK: Ez dizut ulertzen.

GERRON: Aurrena urkatu nahi izan zuten, baina soka kalitate eskasekoa zen… Gero gaseatu behar zuten, baina gasa adulteratua zegoen… Azkenean lortu zuten. Akabatu egin zuten.

FINCK: Fusilatu zuten?

GRÜNBAUM: Ez. Errazionamendu kartilla bat eman zioten.

6. Ezkerreko kabareta

FINCK: Gauzak okertzen ari ziren, baina kalean oraindik baikortasunaren txingarra pizturik zegoen. Eromen horrek ezin omen zuen gehiegi iraun.

GRÜNBAUM: Askok opilari buelta emateko indarra zutela uste zuten.

GERRON: Kabaretetan, odola gorria zen eta bihotza ezkerrean zuten.

FINCK: Garai gogorrak ziren, baina oraindik ere bazegoen halako lañotasun bat.

GRÜNBAUM: Imajina dezagun orduko kabareteko eszena arrunt bat. Bosch markako izozkailu berean gaude, baina jada ez da hain berria, eta ez dabil hain fin. Xanpaina eta kabiarra Ameriketara joan ziren. Latak, Kipulagandik banandu eta gero, hondoa jo zuen Wall Streeteko crackean. Kipulak izozkailuan dirau, bizimodu latzean.

IZOZKAILUKO KABARETA 2

(KIPULAk galdu du lehengo xarma. Itxura zarpaila du, eta lurra garbitzen ari da, belauniko, zapi zikin batekin.

LATAk izozkailuko atean jotzen du, kanpotik.)

LATA: Pum, pum, pum!

(KIPULA erne, mesfidati.)

KIPULA: Pasahitza!

LATA: “Berenjena alaena, barazkietan zaharrena”.

KIPULA: Okerreko pasahitza. Sentitzen da!

LATA: Egon! “Porrua batua inoiz ez zanpatua”.

KIPULA: Ez.

LATA: Eman azken aukera!

KIPULA: Ondo da.

LATA: Zera…

KIPULA: Tic tac, tic tac…

LATA: Espinaka…

KIPULA: Ez…

LATA: Azalore…

KIPULA (egonezinez): Erremolatxa!!!

LATA: Milesker! Erremolatxa… Erremolatxa… zer?

KIPULA: Erremolatxa ga…

LATA: Erremolatxa ga…

KIPULA: Joder… Erremolatxa garratza…!

LATA: Erremolatxa garratza…!

KIPULA: Erremolatxa garratza fatxak…

LATA: Erremolatxa garratza fatxak…

KIPULA: …kanposantura…

LATA: …kanposantura…

KIPULA: …garama…

LATA: …garama…

(KIPULAk pazientzia galdu eta kanpora irten da, LATAri zuzenean hitz egiteko.)

KIPULA: Erremolatxa garratza fatxak kanposantura garamatza!!!

(LATAk aukera probestu eta barrura sartzen da.)

LATA: Pasahitz zuzena! Aurrera!

(KIPULA barrura sartzen da.)

KIPULA: Eskerrik asko.

(KIPULA endredatu dela konturatu eta zerbait esatera doa, baina LATA ezagutzen du.)

KIPULA: Zu?

LATA: Kaixo, ene bihotzeko kipula koxkorra!

KIPULA: Zer ari zara hemen?

LATA: Hozkailurik gabe geratu naiz.

KIPULA: Ez ditugu barazki burgesak onartzen.

LATA: Mesedez! Kadukatzeko zorian nago, eta hor kanpoan uzten banauzu zabortegira eramango naute. Hor erretzen zaituztela diote.

KIPULA: Esamesak. Ospa!

LATA: Ez zaizu gupida izpirik geratzen? Kipulek ez duzue jada negar egiten?

KIPULA: Ez naiz kipula! Ni txalota bat naiz…!

LATA: Mesedez! Zeure burua ikusi duzu ispiluan?

(KIPULA negarrez hasten da.)

LATA: Barkatu! Sentitzen dut. Oraindik oso zera zaude… oso… Oraindik… oso…

KIPULA: Hori denei esango diezu.

LATA: Utzi geratzen! Utzi, utzi, utzi!

KIPULA: Ez zaitez astuna izan!

LATA: Nire izaeran dago lata ematea. Zurean errepikatzea dagoen moduan.

KIPULA: Ni ez naiz errepikatzen. Ez naiz errepikatzen!

LATA: Zu zeu.

(LATAk eskuarekin keinu bat egiten du. KIPULAk kolpea ematen dio.)

KIPULA: Zabor-biltzaile zikina!

LATA: Zertan zabiltza?

KIPULA: Zabor-biltzaileen agurra egin duzu. Haietako bat zara!

LATA: Ze agur? Ez dut inongo agurrik egin.

(Keinua errepikatu eta KIPULAk beste zartako bat ematen dio.)

KIPULA: Zabor-biltzaile zikina!

LATA: Joder, horrek min ematen du! Ze agurrez ari zara?

(KIPULAk keinua egiten du.)

KIPULA: Honetaz.

(LATAk zartakoa ematen dio.)

LATA: Zabor-biltzaile zikina!

KIPULA: Zertan zabiltza?

LATA: Zuetakoa naizela erakusten ari naiz.

KIPULA: “Zuetakoa” diozunean, zertaz ari zara, gutakoei buruz ala haietakoei buruz?

LATA: Zuetakoei buruz, alegia, nireetakoak, hau da, zuetakoak, zera, gutakoak.

KIPULA: Inoiz ez haietakoak?

LATA: Inoiz ez haietakoak. Biziki gorroto ditut haietakoak.

KIPULA: Ados! Hau da gure agurra.

(Eskuineko atzamar erakuslea sudurreko eskuineko zuloan sartuta.)

KIPULA: Gora Hirugarren Internazional Makrobiotikoa!

(Keinua errepikatzen du baina kontrako eskuaz kontrako zuloan.)

LATA: Gora Hirugarren Internazional Makrobioti…

(KIPULAk zartakoa ematen dio.)

KIPULA: Traidorea! Errebisionista!

LATA: Zergatik?

KIPULA: Beste eskuarekin da! Beste zuloan! Bestean integralek sartzen dute! Gu makrobiotikoak gara. Ez zara zu integraletakoa izango?

LATA: Ez! Makrobiotikoa ala hil.

KIPULA: Gorroto ditut errebisionista ustel horiek!

LATA: Eta nik gehiago!

KIPULA: Gora Hirugarren Internazional Makrobiotikoa!

(KIPULAk okerreko zuloan sartzen du okerreko atzamarra.

LATAk zartakoa ematen dio.)

LATA: Errebisionista! Integrala!

KIPULA: Zertan zabiltza?

LATA: Beste zuloan sartu duzu atzamarra! Ez zara integraletakoa izango?

KIPULA: Liatu egiten nauzu! (Etena) Eta zuk…? Ba al dakizu gure himnoa?

LATA: Bai.

(Gezurra da. KIPULAk kantatzen du eta LATAk jarraitzen dio ahal duen moduan, ezjakintasuna disimulatuz.)

KIPULA eta LATA:

      Letxuga, tomate, txorizo,

      ireki dezagun atea.

      Gosea dugu etsai bakarra,

      gure nahia, libertatea.

(GILTZA INGELES gazte bat sartzen da, eta batzen da, besteek baino kemen handiagoz kantatzen.)

KIPULA, LATA eta GILTZA INGELESA:

      Eta garbitzaile zitala,

      mamu petrala, borreroa,

      hozkailuetatik botako dugu,

      gurea izango da geroa.

(LATA eta KIPULA begira geratzen zaizkio.)

GILTZA INGELESA:

      Hozkailuetatik botako dugu,

      gurea izango da geroa.

(Kanta bukatu da.)

LATA (izututa): Zer egiten duzu hemen?

GILTZA INGELESA: Bigarren ahotsa.

LATA: Joan egin behar duzu!

GILTZA INGELESA: Zergatik?

LATA: Giltza ingelesa zara!

GILTZA INGELESA: Eta?

LATA (KIPULAri): Giltza ingelesak onartzen dituzue hemen???

KIPULA: Azkeneko asanbladan erabaki genuen zapalduta dauden guztiek Internazional Makrobiotikoaren banderapean borroka dezaketela. Ez errebisionista sektario horiek bezala!

GILTZA INGELESA, LATA eta KIPULA: Betiereko gorrotoa errebisionista integralei!

(GILTZA INGELESA esloganak botatzen hasiko da.)

GILTZA INGELESA:

      Janari batua, inoiz ez zanpatua!

      Kadukatzeko eskubidea!

(LATAk ahoa estaltzen dio.)

LATA: Honek arazoak sortuko ditu! Zabor-biltzaileek atxilotzen dituzte giltza ingelesak ezkutatzen dituztenak!

KIPULA: Badakit. Horregatik asanblada berean erabaki genuen giltza ingelesekin gaudela, baina giltza ingelesetatik distantzia egoki batera.

LATA: Egokia da.

KIPULA: Makrobiotikoak gara, baina ez ergelak.

LATA: Gainera, zerbait egingo zuten.

(GILTZA INGELESArengana berriro.)

LATA: Aizu, zoaz hemendik, bestela denak eramango gaituzte zure erruagatik. (Izututa) Nire kaduzitatea! Norbaitek begira dezala nire kaduzitatea!

(LATA badoa.)

KIPULA: Arrazoi du, joan egin behar duzu.

GILTZA INGELESA: Zergatik? Amak dio…

KIPULA: Egon, nor da zure ama?

GILTZA INGELESA: Patata.

KIPULA: Patata???

(PATATA agertzen da.)

PATATA: Non demontre sartu zara?

GILTZA INGELESA: Amatxo!

PATATA: Sekulako sustoa eman didazu. Ezin duzu irten, ikusiko zaituzte eta!

(KIPULAk PATATA bazter batera eramaten du.)

KIPULA: Ezin duzu jaso topatzen duzun edozer gauza...

PATATA: Ez esan ama bati zer egin ahal duen eta zer ez!

KIPULA: Zu??? Ama???

PATATA: Ba bai!

KIPULA: Baina bera giltza inge…

PATATA: Tssst! Ixo!

GILTZA INGELESA: Ni naiz, zer?

PATATA: Ezer ez, laztana.

GILTZA INGELESA: Adoptatua naiz?

PATATA: Hara, ez esan tontakeriarik, maitea.

GILTZA INGELESA: Jatekoa naiz?

PATATA: Jakina, ene bihotza! (KIPULAri) Baietz?

KIPULA: E… Beno.. Bai.

GILTZA INGELESA: Orduan, zergatik ezkutatu behar naiz?

PATATA: Nik ez dut esan “ezkutatzeko”. Ezkutatu esan dut? Ez. Baina hobe ez ikustea.

GILTZA INGELESA: Nitaz lotsatzen zara?

PATATA: Nola lotsatuko naiz zutaz, nire bizia baino gehiago maite zaitut eta!

GILTZA INGELESA: Nik ere asko maite zaitut, amatxo. Baina asko-asko.

(KIPULA eta PATATA negarrez hasiko dira.)

PATATA: Ea, ez izan tuntuna, eta zoaz, Kipulari negargura sartu zaio eta.

KIPULA: Negar egitea nire izaeran dago!

GILTZA INGELESA: Amatxo… jatekoa banaiz… nola prestatzen da giltza ingeles bat?

PATATA: Ba… ba…

(Ustekabean harrapatu du galderak. KIPULA erreskatean doa.)

KIPULA: Oso erraza da. Apuntatu errezeta.

(Kanta hasiko da.)

PATATA eta KIPULA:

      Giltza ingelesa presta daiteke

      papillot ala meunière erara,

      arrautzatua ala curry saltsaz,

      baina nahi baduzu errezeta bat

      bene-benetan makrobiotikoa,

      “Giltza txilindron erara”.

GILTZA INGELESA: Nola egiten da txilindron?

PATATA eta KIPULA:

      Osagaiak seirentzako:

      Giltza ingeles bat,

      baratxuri alea,

      kipula oso bat,

      eta tomate saltsa.

GILTZA INGELESA: Ze goxoa tomate saltsa!

PATATA eta KIPULA:

      Piper berde batzuk,

      txorizo mutur bat,

      ardo txuri ona,

      gatza, azafran ta laurel.

KIPULA: Apuntatu duzu?

GILTZA INGELESA: Apuntatu dut!

PATATA eta KIPULA:

      Lapiko baten

      jartzazu giltza

      urez gainezka

      eta borborka

      Sei ordu luze

      egosten euki,

      metala berez

      gogorra da ta.

GILTZA INGELESA: Oso gogorra naiz, bai!

PATATA: Baina gozo-gozoa!

PATATA eta KIPULA:

      Zartagin baten olioa bota

      eta barazkia txiki-txiki eginda,

      su geldoan, gorritu arte

      baina erabat txigortu gabe.

      Giltza biguna dagoenean

      bota ezazu zartaginean.

      Azken ukitua falta da soilik:

      zuzendu gatz puntua.

      Ez dago jaki xamurragorik,

      delicatessen gozoagorik,

      lagunak txundituta uzteko,

      egin giltza txilindronera.

      Janari makrobiotiko

      ta internazionala.

7. Werner Finck

GERRON: Urteak pasatu eta jendea ulertzen hasi zen basakeriak irauteko asmoa zuela. Eta botereari iseka egiteko ausardia izan zutenak, garbitu egin zituzten. Baina ez denak. Kabaret bat moldatu zen urterik beltzenetan ere ateak irekita edukitzeko.

GRÜNBAUM: Kabaret hartan, komiko bikain batek, gauero-gauero, zentsurari iskin egitea lortzen zuen.

GERRON: Komediante hura zentzu bikoitzaren malabarista zen, ekilibrista eroa, dantzan politikaren sokan.

GRÜNBAUM: Finck zuen izena. Werner Finck.

FINCK: Baina ez gaude hemen nitaz hitz egiteko.

GRÜNBAUM: Aretoa itxi zioten hainbat aldiz. Atxilotu egin zuten beste hainbestetan. Baina behin eta berriro bueltatzen zen kabaretera.

(FINCKek eszenatokiko gortinen artetik agertzen du bere burua.)

FINCK: “Gabon, publiko maitea. Aurreko astean aretoa itxi ziguten, gaur ireki dugu, baina irekiegiak bagara, bihar berriro itxita egongo gara”1.

GERRON: Aretoa beti egoten zen polizia sekretuz josia. Behin batean, Finck-ek, txantxa politiko arriskutsu bat egin ostean, haietako bati galdetu zion:

FINCK: “Ondo jarraitzen didazu?... Ala nik jarraitu beharko dizut zuri?”.

GRÜNBAUM: Imajina dezagun nolakoa zen Finck-en kabareteko eszena bat.

FINCK: Ni ez naiz hemengo protagonista…

GERRON: Ikus dezagun zer gertatzen ari den, mendearen garai hauetan, gure Bosch izozkailuan.

FINCK: Garbitzaileek Giltza Ingelesa aurkitu eta burdin labera eraman zuten funditu eta balak egiteko. Ezkutatzen lagundu zioten guztiak susmagarri bihurtu ziren. Agintearen mesfidantza zuritzeko asmoz, haien kumeak garbitzaileen partiduan sartu zituzten.

1 Kakotxen artean agertzen diren pasarteak jatorrizko pertsonaien aipu ezagunak dira.

IZOZKAILUKO KABARETA 3

(LATAKUMEA, KIPULAKUMEA eta PATATAKUMEA sartzen dira izozkailuan, martzialtasunez desfilatzen, INSTRUKTORE paramilitar baten aurrera iritsi arte.)

INSTRUKTOREA: Barazki kumeak, birsortzen ari den izozkailu berriaren itxaropena, esan, gaur etorri al dira garbitzaileak izozkailu hau garbitzera?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Gaur etorri dira!

INSTRUKTOREA: Eta noren bila etorri dira garbitzaileak?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Giltza ingelesen bila!

INSTRUKTOREA: Giltza ingelesek izozkailua zikintzen dute. Zuek izozkailua zikindu duzue?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Guk ez dugu ezer egin!

INSTRUKTOREA: Eta zergatik ez duzue ezer zikindu?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Ez garelako giltza ingelesak!

INSTRUKTOREA: Etorriko dira berriz garbitzaileak izozkailura?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Bihar berriz etorriko dira!

INSTRUKTOREA: Noren bila etorriko dira garbitzaileak?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Piper berdeen bila!

INSTRUKTOREA: Piper berde ustel horiek ihes egiteko laguntza eskatzen badizuete, zuek lagunduko diezue?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Guk ez dugu ezer egingo!

INSTRUKTOREA: Piper berde ustelak zaborrera bota, baina zuek bakean utziko zaituztegu. Zergatik utziko zaituztegu bakean?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Ez garelako piper berdeak!

INSTRUKTOREA: Bueltatuko dira berriro garbitzaileak izozkailua garbitzera?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Etzi bueltatuko dira!

INSTRUKTOREA: Eta noren bila bueltatu beharko dira garbitzaileak?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Azaloreen bila!

INSTRUKTOREA: Azaloreek laguntza eskatzen badizuete, zer egingo duzue?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Ez dugu ezer egingo!

INSTRUKTOREA: Badugu guk, barazki jangarri xamurrak, etorkizun berriaren esperantza, zerikusirik azaloreekin?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Gu ez gara azaloreak!

INSTRUKTOREA: Ustelkeria guztia garbitzen dugunean, etorriko al dira sukaldariak, barazki fresko, eta goxoekin janaria prestatzera?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Bai, azkenean etorriko dira!

INSTRUKTOREA: Noren bila etorriko dira sukaldariak?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Gure bila!

INSTRUKTOREA: Egongo da, egun hartan, zuen artean, ustelduriko barazkirik?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Ez da inor egongo!

INSTRUKTOREA: Bukatzeko, barazkikume garbiak, etorkizun berriaren esperantza… Esan ozen: zertarako daude garbitzaileak?

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA: Gu defenditzeko!

(KUMEAK badoaz, martzialtasunez.)

FINCK: Eszena garbia, zentsuraren ikuspuntutik. Zentsoreek ez zuten ikusten lerroartean irakur zitekeen mezua. Publiko adituak, aldiz, ondo ulertzen zuen. Eta zuek ere.

(Kanta hasiko da.)

KIPULAKUMEA, PATATAKUMEA eta LATAKUMEA:

      Gaur etorri dira

      giltza ingelesen bila.

      Guk ez dugu ezer egin,

      ez gara giltza ingelesak.

      Bihar etorriko dira

      piper berdeen bila.

      Ez dugu ezer egingo,

      ez gara piper berdeak.

      Etzi bueltatuko dira

      azaloreen bila.

      Ez dugu ezer egingo,

      ez gara azaloreak.

      Azkenean etorriko dira

      gure bila.

      Ez da inor egongo

      gu defenditzeko.

(Kanta bukatu da.)

GRÜNBAUM: Werner Finck, komiko prestidigitadorea.

GERRON: Umore politikoaren jenioa.

FINCK: “Politika nire bizitzan sartu zen nik baimenik eman gabe. Nire garaiko produktu bat besterik ez naiz. Han geundenetatik oso gutxik zeuzkan ideiak oso garbi. Ez dakit zuek ba ote zenituzten. Ni, korronteak eramaten ninduen, besterik gabe. Korrontearen kontra nindoan, hori bai. Nazien kontra nengoela diote. Argi utzi nahi dut, hori ez da egia. Errealitatea bestelakoa zen: naziak ziren nire kontra zeudenak”.

(Ixilunea.)

FINCK: Baina utz dezagun behingoz. Ez gara etorri nitaz hitz egitera.

GRÜNBAUM: Zergatik ez? Hirurak ginen komikoak.

FINCK: Baina ni ez ninduten akabatu.

(Isilune astun bat. Egiaz jabetu dira azkenean ere.)

GRÜNBAUM: A… Ulertzen dut.

FINCK (aztoraturik): Barkatu… Uste nuen jada hasiak zinetela gogoratzen…

GERRON: Gogoratzen hasi gara.

8. Grünbaum

GRÜNBAUM: Nire azken ekitaldia kabaret batean 38ko martxoan izan zen.

(Teloiaren zirrikitutik burua agertuz.)

GRÜNBAUM: Teloia ireki nuen, eta eszenatoki ilun eta hutsa agertu zen. Eta esan nuen: “Ez dut ezer ikusten. Ez dago ezer. Kultura Nazional Sozialistaren eremuan nagoela uste dut”. Biharamunean Dachaura bidali ninduten.

FINCK: Bizirik irtendako batzuek diote han antzezten jarraitu zenuela, esparruko presoentzat.

GERRON: Kontsolamendu pixka bat eskaintzeko, hainbesteko minaren artean.

GRÜNBAUM: Ez nintzen ni bakarrik. Komiko asko zeuden esparruan. Eta ez genuen bakarrik presoentzat antzezten. Batzuetan presozainentzat ere.

FINCK: Nola egin daiteke komeria zure borreroentzat?

GRÜNBAUM: Erraza da, modu egokian motibatzen bazaituzte.

(Pausa.)

PRESOZAINA: Barre egin nahi dugu, Grünbaum. Hobe duzue guk ondo pasatzea; bestela zuek oso txarto pasatuko duzue.

FINCK: Kontatu nola moldatzen zinen haiei barre eginarazteko.

(GRÜNBAUM publikoari zuzentzen zaio.)

GRÜNBAUM: Umore mota bi daude, jatorra eta zitala. Umore jatorrak boteretsuen kontura egiten du barre. Umore zitalak, ahulen kontura. Borreroentzako antzezpen haietatik onik irteteko, umore zital eta krudelena baliatu behar genuen.

(Eszenatokia prest dago jada.)

GRÜNBAUM (publikoari): Bosch izozkailua despentsa umel eta zikin bat da orain. Bertan, borreroek bereziki arbuiatzen duten giza talde bat bizi da: buhameak, zingaroak… Ijitoak.

(GRÜNBAUM irtetera doa baina bueltatzen da.)

GRÜNBAUM (publikoari): Zuek ere baduzue rol bat eszena honetan. Ez zarete gaur eta hemengo ikusleak. Dachauko presozainak zarete, eta artista talde bat saiatuko da zuek dibertiarazten. Ze erremedio!

IZOZKAILUKO KABARETA 4

(PATATA eta KIPULA izozkailu zahar, zikin eta argindarrik gabeko batean bizi dira. Hala ere, ijitoen estereotipoari dagokion poztasun zoro eta zentzugabeko batez dantzan ari dira, ekialdeko buhameen musikaren erritmora.

Sirena hots batek eteten du dantza.

Hitz egiteko modua eta doinua ere oso estereotipatua da, karikaturaraino eramana.)

KIPULA: Ostia, zabor-biltzaileak datoz! Azkena marikoia!

(Korrika abiatzen dira, norabiderik gabe, lekutik alde egin ezinik.)

LATA: Nire kaduzitatea!! Begira nire kaduzitatea!

KIPULA: Falta zena!

LATA: Kipula! Begira nire ipurdia!

KIPULA: Hala, lata zikin zorriztoa! Esan ez dit ba ipurdia begiratzeko?

LATA: Ez zaitez tontoa izan, kojona, kaduzitatea irakurtzeko da.

KIPULA: Iraungitze data esaten da, paleto! Eta irakurri zuk.

LATA: Nik ezin dut.

KIPULA: Analfabetoa!

LATA: Ze analfabeto eta ze…! Hor atzean daukat eta ez naiz iristen. Begiratuko didazu, bai ala ez?

KIPULA: Potroetaraino naukazue denok, kojona! Ea, eman buelta.

LATA: Baina errespeta nazazu, e?

KIPULA: Ze errespetu ta ze errespetu, atxorrao! Dio: osagaiak...

LATA: Hori ez, tontolaba! Numerotxoak...

KIPULA: Aizu, badakizu oraindik duzula ipurditxo harroa? Bero-bero jartzen ari…

(KIPULA eta LATA, barruko erresorte ezkutu bat balute legez hasiko dira berriro dantza eroan, buhameen musikaren erritmoan, lipar batez. Berehala bueltatuko dira lehengo tonura.)

LATA: A zelako bizioa daukazuna, zurea ez da normala! Begiratu data!

KIPULA: Hemen dio, 43ko urria.

LATA: Ostia, kadukatua! Eta zabor-biltzailea iristekotan! Lagundu!

KIPULA: Bai zera, guapo. Konpondu zaitez zu.

LATA: A ze bizitza zerria, dedio! Ze azkar pasatzen den dena!

KIPULA: Egia galanta, kojona! A ze existentzia absurdoa!

(PATATA agertuko da.)

PATATA: Ze eskandalu da hau, koño?

KIPULA: Zaborra!

PATATA: Intsultatu gabe, e!!

(Sirena entzuten da.)

PATATA: Ostia, zabor-biltzaileak!

KIPULA: Ze esaten ari nintzen ni, ba?

LATA: Eramango naute! Kadukatua nago. Eramango naute!

PATATA: Kipula eramango dute, geroz eta flakoago dago eta. Porrua ematen du.

KIPULA: Ba zuk trufa bat ematen duzu, zimel-zimel eginda!

PATATA: Ui, esan didana!

KIPULA: Eta tarantula batek baino begi gehiago dituzu.

PATATA: Ez dira begiak, kimuak dira, oraindik haurdun geratzeko sasoian nagoelako, ez beste menopausiko batzuk bezala.

KIPULA: Falta zena, zu haurdun geratzea, hau dena patatatxoz betetzeko, potroak ukitzen!

PATATA: Inbidia zikina duzuna. (LATAri) Egia da begi asko dudala?

LATA: Pilo bat.

PATATA: Aborta itzazu!

LATA: Kaka zaharra zuretzat. Alda iezadazu zuk kaduzitatea!

PATATA: Kaka zaharra zuretzat! (KIPULAgana doa) Kipula, zuk eta biok bizi izan dugunagatik, kendu begiok, horrela ikusten banaute eramango naute.

KIPULA: Bai, zuk nahi duzuna da ni eramatea, flakoa izateagatik.

PATATA: Flakoa zu? Nork esan du hori?

KIPULA: Zuk! Porrua ematen dudala esan duzu!

PATATA: Baina maitasunez!

LATA: Norbaitek alda diezadala kaduzitatea!!

KIPULA ETA PATATA: Ixo behingoz, astuna!!!

(Txistu hotsa entzuten da.)

ZAINDARIA (off): Lerroan!

(ZAINDARIA agertzen da. BARAZKIAK, beldurrak jota, lerroan ipintzen dira.)

ZAINDARIA (PATATAri): Zu! Pauso bat aurrera.

PATATA: Ze begi eta ze begi!

ZAINDARIA: Zer??

PATATA: Begira kipula ze flakoa den!!!

KIPULA: Ez naiz kipula flakoa! Porru lodia naiz!!!

PATATA: Gezur galanta! Ez du ezertarako balio. Ni lapiko batean oraindik goxo-goxo nago. Eraman ezazue bera!

KIPULA: Latak iraungitze data kadukatua dauka!

LATA: Putakumea!

PATATA: Hori ere egia da, gauzak diren bezala.

LATA: Duela oso gutxi kadukatu naiz. Oraindik jateko moduan nago.

PATATA eta KIPULA: 43ko urrian kadukatu zen!!!

LATA: Putakumeak! Eraman ezazue kipula, flako-flako dago eta. Edo patata, begiz josia dago.

PATATA, KIPULA eta LATA: Eraman ezazue hau!! Ni balekoa naiz oraindik!!!

ZAINDARIA: Isilik!!!

(KIPULA, LATA eta PATATA tente jartzen dira, lerroan.)

ZAINDARIA: Gaur Garbitzaile Gorenaren urtemuga dela eta, hozkailuko atea zabalik uzteko asmoa genuen, aireztatzeko. Baina hainbesteko gogoa duzuenez, erretzera eramango zaituztegu.

PATATA, KIPULA eta LATA: Ez!!!

ZAINDARIA: Txantxetan ari nintzen! Ez duzue merezi, baina arnasa hartzen utziko dizuegu. Lerroak hautsi.

PATATA, KIPULA eta LATA: Eskerrik asko!!! Eskerrik asko!!! Eta gora Garbitzaile Gorena!!! Bizitza luzea berari!!!

(Izozkailuko atea ireki eta argitasuna sartzen da. BARAZKIAK kanpora doaz.)

LATA: Begira zenbat argi!

PATATA: Egun ederra dago.

KIPULA: Eta ze haize freskoa. A ze gustua!

PATATA: Ez duzue sentitzen eguzkiak modu berezi batez distira egiten duela?

LATA: Eta airea garbiagoa da.

KIPULA: Garai berria datorrela ematen du.

PATATA: Esperantzaz beteriko garaia…

(Kanta.)

PATATA, KIPULA eta LATA:

      Zelaiak lorez janzten ari dira

      txoriak pozik kantari,

      hodeiak zeruan begira daude

      etorkizun berriari.

      Iturrietan ur kutsagabea

      egarriaren pozkari,

      izadia oro prestu esnatu da,

      gero garbi baten atari.

(Kanta aire lirikoan hasi da, baina pixkanaka martzialtasunera lerratzen da. Bukaeran martxa militar petoa da.)

GRÜNBAUM: Ez dut gogoratzen nolakoak ziren presozainentzat egin genituen eszena horiek, baina honen moduko zerbait izan zitekeen. Gogoan dut ez nintzela harro sentitzen. Baina hemen sartzean bazterrean uzten den lehenengo gauza, duintasuna da. Gogoan daukat ere antzezlana bukatzean, presozainen zoriona jasotzean sentitzen genuen arintzea. Beste egun bat gehiago biziko ginen.

9. Gerron

GERRON: Nik zorte handiagoa izan nuen. Theresienstadt-era eraman ninduten. Holandan. Kontzentrazio esparru biguna izateko ospea zuen.

FINCK: Theresienstadt-en zuhaitzak zeuden, baratzea, orkestra sinfonikoa eta kabaret konpainia bat.

GRÜNBAUM: Munduarentzat erakusleiho bat zen; kontzentrazio esparruak toki abegikorrak zirela erakutsi nahi zuten.

GERRON: Asteazken arratsaldero kabareta irekitzen zen. Zergatik asteazken arratsaldez? Asteazkenetan goizero, presoz beteriko ganadu tren bat irteten zelako labeetara. Gaueko kabaretak goizeko min, beldur eta amorrua arintzen zuen. Askotan galdetu nion neure buruari preso kideei laguntzen ote nengoen ala borreroen lana errazten. Inoiz ez nuen galdera horretarako erantzun egokirik aurkitu.

(Itzalpean, GERRONEN KONTZIENTZIAREN BI MUTURRAK elkarren lehian.)

1: Nola egin dezakezu zalantza, Gerron? Ez al duzu bihotzik? Naturak eman dizun talentuarekin zure kideen tristura arindu badezakezu, zergatik ukatu?

2: Ez egin, Gerron! Zure artea zure herriarentzako opio bihurtuko duzu.

1: Nork irabazten du ez baduzu egiten? Libreagoak izango dira, errebeldeago, kontzienteago? Ez. Ordubeteko zoriona kenduko diezu, besterik gabe.

2: Ordubeteko engainua!

1: Beraz, triste egotea nahiago duzu?

2: Erne egon daitezen nahiago dut.

1: Erne zertarako? Errebelatzeko? Askatzeko?

2: Ez naiz hain baikorra.

1: Zertarako orduan? Zergatik ez diezu gozagarri bat eskaini nahi?

2: Gutxienez ez ditut nire eskuak zikinduko borreroen odolarekin.

1: Beraz, hori zen! Ez da preso errukarriengatik, zugatik da. Zure kontzientziaren garbitasunak axola dizu, ez zure kideen minak.

2: Kontzientzia da geratzen zaidan bakarra.

1 eta 2 (GERRONi): Ez duzu ezer esan behar?

GERRON: Oso nekatuta nago. Gosea daukat, eta sukarra. Ezin dut gehiago pentsatu. Ez daukat indarrik.

1 eta 2: Guk hitz egin dugu jada. Orain erabakia zure esku dago.

10. Teresienstadteko kabareta

(GERRON agertzen da, lataz jantzita.)

GERRON: Badakit probokatzea dela esparrago lataz jantzita irtetea, daukagun gosearekin, ez dut besterik aurkitu kamerinoan. Bazegoen gau-jantzi dotore bat, distiratsua, baina piano-joleak jan egin du. Esan diot, ba, “lentejak ez, lentejuelak dira!”. (Etena) Nire neurriko zapatak ere ez ditut aurkitu. 39ko hauek jantzi ditut baina oso estu ditut. Zapatekin komiko ezkertiarrekin bezala gertatzen da, errazago topatzen dituzula 39an 45ean baino. (Etena) Igogailu bat jarriko digutela entzun dut. Kartela aldatu behar dute. Lehen jartzen zuen: “6 pertsona, 400 kilo”; orain jarriko dute: “400 pertsona, 6 kilo”. (Etena) Baina denak ez dira berri onak, nire lehengusu Hans goseak hil zen joan den astean. Familia gaixoaren egoera ekonomikoa itzela da. Eskela hau idatzi dute: “Gure Hans maitea atzo hil zen. Familiak jakinarazten dizue gorpua bere etxean beilatuko dela, Rubenstrasse 90, bigarrena eskuma. 80 metro karratu, bi logela, egongela, bainugela komunarekin, bizitzera sartzeko modukoa”. (Etena) Goibeltzen ari zaretela ikusten dut. Badoa txiste bat. Zein da munduko animaliarik azkarrena? Oilo bat kontzentrazio esparruan. Eta bigarren azkarrena? Bere atzetik korrika doan presoa. (Etena) Barkatu, ez dizuet janariarekin lata eman nahi, baina ezin diot eutsi, nire izaera da.

(Musika hasiko da.

GERRONek musikaren erritmora hitz egiten du.)

GERRON:

      Aspaldi honetan burua

      zorriak gordetzeko erabiltzen dut

      eta triparekin pentsatzen dut,

      batzuetan heste lodiarekin,

      besteetan mehearekin.

      Eta filosofia gastrikoa

      asmatu dut.

      Sinisten dut egun batean

      hilko naizela,

      sinisten dut nire gorputz letoizkoa

      hauts bihurtuko dela,

      eta nire arima esparragozkoa

      zerura joango dela.

      Zerua da…

(PATATA eta KIPULA sartzen dira, koreografia astronomikoa eginez.

GERRONek kantatzen du.)

GERRON:

      Kosmos infinitu bat

      non patata ta kipula

      eliptikoki dauden orbitatzen,

      distantzia eta masari

      proportzionala den

      indar grabitatorio batez.

            Eta nire buruari galdetzen diot:

      Patatarik ote dago

      bizitzaz haratago?

      Kipulak daude heriotzaren ostean?

      Kipulak eta patatak

      arimarik badute,

      nora ote doaz hiltzen direnean?

            Eta beste zalantza existentzial batzuk:

      Jaten dugun patata

      benetakoa baldin bada,

      irrealak dira jaten ez ditugunak?

      Kipula ustelak

      infernura ote doaz?

      Galderak ditut baina ez erantzunak.

      Galderak ditut baina ez erantzunak.

      Galderak ditut baina ez erantzunak.

11. Gerron

FINCK: Therensienstadten, Gerron-ek ukatu ezinezko proposamen bat jasoko zuen.

OFIZIAL 1: Ez izan beldurrik, Gerron. Zurekin hitz egin nahi dugu, besterik ez.

GERRON: Bai, jauna.

OFIZIAL 1: Zer moduz zaude?

GERRON: Ondo.

OFIZIAL 2: Esan egia.

GERRON: Ondo.

OFIZIAL 2: Egia, Gerron.

GERRON: Gosea daukat.

OFIZIAL 2: Hara… Zure moduko artista bat…

GERRON: Eta hotza.

OFIZIAL 1: Hotza ere bai? Hori ezin daiteke onartu. Honen berri emango dugu segituan.

GERRON: Ez, mesedez! Ondo nago. Benetan. Ondo nago.

OFIZIAL 1: Pozten gara, ba. Zurekin pentsatu dugulako proiektu handi baterako, eta gorputz eta arima eskaintzea nahi dugu.

GERRON: Ze proiektu, ze…?

OFIZIAL 2: Pelikula dokumental bat egin nahi dugu eta zuk zuzentzea nahi dugu.

GERRON: Nola pelikula…? Hemen…?

OFIZIAL 2: Non, bestela? Beste nonbaitera joateko asmoa duzu, ala?

GERRON: Ez! Baina ez dut ulertzen…

OFIZIAL 2: Mundu guztiari erakutsi nahi diogu nola bizi zareten esparru honetan. Nazioarteko Gurutze Gorriari erakutsiko diogu.

OFIZIAL 1: Pelikularen izenburua badugu jada: “Führer-ak hiri bat oparitu die judutarrei”.

OFIZIAL FINCK: Segituan errodatzen hastea nahi dugu.

(GERRON publikoari zuzenean.)

GERRON: Hadi denok. Mesedez, aurpegi alaiak ikusi nahi ditut. Irri egin. Garrantzitsua da. Oso garrantzitsua. Ez begiratu kamerari. Egin eskatu zaizuena, besterik ez. Travelling bat egingo dugu barrakoian zehar. Nik moztu esan arte, dena grabatuta geratuko da. Ondo egingo duzue, ziur naiz. Uste osoa daukat zuengan. Umeekin hasiko gara. Gogoratu, irribarrea. Goazen ba.

OFF 1: Adi.

OFF 2: Soinua grabatzen.

OFF 3: Kamera errodatzen.

OFF 4: Sekuentzia hogei. Bigarren toma.

GERRON: Ekin!

(Pelikulako irudiak ikusten ditugu2. Travelling bat da, emakumeen barrakoi batean errodatutakoa. Egunerokotasun gozo eta atsegin bat erakusten dute irudiek, emakumeak gustura eta irribarretsu, batzuk berriketan, beste batzuk kartetan, edo josketan, edo irakurtzen… Umeak algaraka panpinekin jolasten… Travellingean, GERRONek aginduak ematen ditu. Pantailan ikusten den pelikula bere aginduekin bat dator.)

2      Vimeon aurki daiteke. III. Reich Movie Collection. Reichsfilme. Das Leben Der Juden Im Konzentrationslager Theresienstadt (1944). 14:00tik ia amaiera arte. https://vimeo.com/64142452

GERRON: Ondo… Andrea, prest. Mahaira goaz. Hitz egin. Oso serio zaudete, irri gehiago. Oso ondo, horrela. Hadi, orain barrakoiaren panoramika egitera goaz. Mahaian zaudetenak, hadi. Erne umeak orain! Adi, zu, orain altxatu eta mugi atzerantz. Hori da! Orain travellinga. Erne lehen modulukoak. Oso ondo. Bigarren modulura goaz. Erne mahaian zaudetenak. Hirugarrenera goaz, adi mesedez! Laugarrenera orain. Ondo. Hori da! Oso ondo! Primeran ispiluarena! Eta orain bosgarrenera. Moztu!!!

(Dokumentalaren proiekzioa bukatzen da.)

FINCK: Lekuko baten gutuna daukat hemen. (Gutuna irakurtzen du) “Ni pelikula horretan agertzen naiz. Parte hartu zuten ia guztiak hil ziren gas ganberetan. Ni naiz bizirik irten ziren bakanetako bat. Gogoan daukat eszena bat, antzezlan bat ikusten ari ginen. Dibertigarria zela suposatzen zen, eta guk barre egin behar genuen, baina inork ez zuen ez gogorik ez indarrik. Gerron esan eta esan ari zen, baina toma bat egin eta beste bat eta beste bat, eta emaitza onik ez. Errodajea gainbegiratzen ari ziren ofizialak haserretzen hasiak ziren. Gerron, izuturik, izerdi patsetan, eszenatokira igo eta mesedez kasu egiteko erregutu zigun. Bizkortzeko, berak erakutsi zigun nola egin behar genuen. Gogoan daukat Gerron, izerditan blai, barre algaraka, bere gorputz lodia barre espasmo batean astindurik”.

(GERRON denen aurrean ipini eta barrea nola egin erakusten die.)

FINCK: “Hurrengo toman imitatu genion, ahal bezain ondo”.

12. Gerronen amaiera

GRÜNBAUM: Gerronek errodajea bukatu bezain pronto, ganadu tren batera igoarazi zuten. Lekuko baten gutunak hala dio: “Bultzaka igoarazi zuten trenera. Gerron belaunikatu zen, eta geratzeko erregutu zien”.

GERRON: Pelikula bat egin dut zuentzat! Eskatu zenidatena egin nuen! Mesedez! Mesedez! Ez dut hiltzea merezi! Ez dut merezi! Nik ez! Nik ez!!!

GRÜNBAUM: Ez da zuzena hau izatea zutaz dugun azken oroitzapena, Gerron. Nik nahiago dut gogoratzea “Mack the Knife” kantatzen, kabaret bateko eszenatokian.

(Kurt Weill-en eta Bertolt Brecht-en kanta mitikoa hasiko da entzuten. GERRON suspertu eta kantatzen hasiko da.)

GERRON:

      Und der Haifisch,

      der hat Zähne

      und die trägt er

      im Gesicht

      und Macheath,

      der hat ein Messer

      doch das Messer

      sieht man nicht.

(GERRON irteten hasten da.)

GERRON: Agur betiko.

(GERRON badoa.)

14. Grünbaum-en azken eszena

FINCK: Agur, Gerron. (Etena) Eta Grünbaum? (Etena) Gabonak dira, Dachaun. Grünbaum nekatuta dago, tuberkulosiak jota. Hil eta betirako atseden hartu nahi du, besterik ez, baina ez dakigu nola, gau hartan indarberritu da, eta preso kideei bere azken antzezpena eskaini die, gaixotegian bertan.

(GRÜNBAUMek ez dauka zutik egoteko indarrik. Arnasa ere kostata hartzen du, baina adorea biltzen du azken ekitaldi baterako.)

GRÜNBAUM: Arraroa egingo zaizue ni honen alai eta animoso ikustea. Berlinen ez nengoen horrela aspalditik. Guztiz kontrara. Antzezten nuenean halako zirrara berezi bat sentitzen nuen bizkarrean. Kontzentrazio esparru batean bukatzeko beldurra. Ba begira, jada ez daukat gehiago beldur hori: jada barruan nago eta!

(Etena)

      Badakit zuetako asko protestaka eta kexuka dabilela. Hara, nahikoa da negar eta lantuekin. Jakin ezazue erabateko baraua eta gose sistematikoa diabetesaren kontrako metodorik onena direla.

(Etena)

      Ez dezagun galdu irabazteko itxaropena. Joan den astean, milaka lagun eraman zituzten fusilatzera, baina azkeneko orduan, urkatzea erabaki dute. Boterea bere ahulezia erakusten ari da: azkenetan daude, kartutxorik ere ez daukate.

(GRÜNBAUM altxatu eta piano-jolearen ondora doa.)

GRÜNBAUM: Garai zoriontsuetan kantatzen nuen kanta bat gogoratzen dut maiz aspaldi honetan. (Piano-joleari) Maisu, azken kanta.

(Kanta hasten da.)

GRÜNBAUM:

      Pentsatu nuen atzo afalostean,

      suizidatuko naiz hurrengo astean!

      Ta erabakitako une berean,

      poza sentitu nuen barnean.

      Dirua ez da jada kezkatzeko kontua.

      hiltzea erabaki dudan une beretik

      ez daukat zertan dirurik aurreztu,

      xanpain garestiena edan dut nik,

      Kabiar, langosta, trufa,

      irentsi ditut gogotik,

      eta jaten hiru ordu egon ondoren

      sabela daukat guztiz pozik.

      Pisuko errenta ordaindu behar petrala,

      huraxe zen izugarrizko ardura,

      baina jakin dudanez kanposantuan,

      ez dut pagatu behar faktura.

      Andrak eman dizkit disgustu latzak,

      lotsagabe jarri dizkit adarrak.

      baina mundu hontatik alde eginda,

      bukatuko dira nire negarrak.

      Asteartero, arratsaldez

      zortzietan tabernara noa partidan.

      Maitalea etxera sartuta

      nire ohean etzaten dira segidan!

      Baina hurrengo astean, alajaina,

      ezingo du jaso betiko zita,

      ohean ni egongo naizelako, zerraldo,

      ta bera ni beilan lutoz jantzita,

      lutoz jantzita.

      Andre horrek ez nau aintzat hartzen,

      baina ez naiz uste bezain mamala.

      Lezio eder bat emango diot:

      Suizidatuko naiz, berandu ez dala.

(GRÜNBAUM mutis egitera doa.)

GRÜNBAUM: Milesker, baina joan aurretik, ohar bat. Ez da Fritz Grünbaum zuentzat antzeztu duena. 53.827 zenbakidun presoa naiz. Agur.

(GRÜNBAUM desagertzen da, betirako.)

FINCK: Agur, Grünbaum.

16. Amaiera

FINCK: Grünbaum bere buruaz beste egiten saiatu zen gau hartan. Ez zuen zorte onik izan.

(FINCKen kanta hasten da.)

FINCK:

      Aspaldi zen gertatu horko laztura

      eta munduak badu orain beste itxura,

      baina garbitzaileak ez dira joan,

      gure artean daude beste mozorroan,

      etengabe ari da bizitzaren gurpila

      gupidagabe biraka ahulenaren bila.

      Gerron, Grünbaum, zer esango zenuten

      jakinez gero zer egiten duten

      zuen anaiek ekialde hurbilean,

      Jainkoak agindutako lurrean?

      Jarriko zineten ahularen alde?

      Bizia jokatuko zenuten berriz debalde?

      Munduak aldatu arren bere itxura

      barre egitea indartsuaren kontura,

      Grünbaum izan, Gerron edo Aresti,

      ordaindu egiten da eta garesti.

(Hasierako KORISTAK dira, ikusleekin solas alai arinean. Txarteltxoak banatzen dituzte.)

KORISTA 1: Baina bukatu baino lehen, goazen sari-banaketarekin!

KORISTA 2: Onespen keinu apalenaren saria zuretzat da! Puntu bat. Zergatik seriotasun hori? Ez dituzu gure txisteak ulertu? Lasai, hurrengoan zure mailara jaitsiko gara.

KORISTA 1: Irribarre xaloarena ikusle jator honentzat. Bi puntu. Ez da gehiegi dibertitu, baina etxean duen panoramarekin konparatuta, hau zerua da!

KORISTA 2: Txalo zaparradaren saria ikusle zoragarri honek irabazi du. Eskuak oraindik gorri ditu. Milesker, palmero bat behar dugunean zurekin gogoratuko gara.

KORISTA 1: Barre sanoaren saria ikusle maitagarri honentzat da. Milesker.

KORISTA 2: Eta bost punturekin, sari nagusia, barre algara ozenarena, ikusle harrigarri honentzat. Zorionak.

(FINCK begira egon da, hasieran haserre samar, baina bukaeran amore ematen du.)

FINCK: Arrazoi duzue, zer arraio. Ondo pasatzera etorri gara, barre egitera! Ahaztu esandakoa. Istorio horiek iraganeko kontua dira. Ez dira berriro gertatuko.

(KORISTEK barre egiten dute.)

FINCK: Gizakumeak lezioa ikasi du azkenean.

(KORISTEK barre egiten dute.)

FINCK: Arrain handiak ez du jada txikia jaten, ez Berlinen, ezta Palestinan ere.

(KORISTEK barre egiten dute.)

FINCK: Inor ez doa kartzelara botereari iseka egiteagatik.

(KORISTEK barre egiten dute.)

FINCK: Beraz, ahaztu kezkak, ireki xanpain botilak, eta inguruan dena erortzen bada ere, heldu zure kopari eta gogoratu mundua ez dela bukatuko, barre bat entzuten den bitartean.

(KORISTA BIAK eszenatokira igotzen dira, barre algaraka.)

(Azken kanta hastera doa.)

FINCK, KORISTA 1 eta KORISTA 2:

      Gerron eta Grünbaum

      berandu datoz antza,

      izan dutelako

      istripu bitxi bat.

      Izan ere, ez duzue sinistuko,

      gaseatu dituzte

      txisteak kontatzeagatik.

      Eta aitzakia merkea badirudi ere

      ni sinisteko prest nago

      beti izan baitira

      hitzaren jabeak.

      Gerron eta Grünbaum

      berandu datoz antza,

      izan dutelako

      istripu bitxi bat.

      Dutxatu dituztelako

      gas hilgarriarekin.

      Ta inbidiosoren batek

      jelosiak jota agian esango du,

      ondo merezia zutela,

      komiko txarrak zirela.

      Gerron eta Grünbaum

      berandu datoz antza,

      izan dutelako

      istripu bitxi bat.

      Izan ere gas ganbera horretan

      asfixiatu ondoren,

      esan didate eta sinisten diet,

      sinisteko zaila den arren

      gero labean kiskali dituztela

      komikorik gogorrenak ere

      jasango ez lukeen

      tenperaturarekin,

      eta gero

      tximinia luze batetik gora

      igo direla

      materia gaseoso bihurtuta.

      Eta badakit

      sinisteko zaila dela

      baina nik sinisten diet.

      Beti izan direlako

      hitzaren jabeak.

      Gerron eta Grünbaum

      berandu datoz antza,

      izan dutelako

      istripu bitxi bat.

      Gerron eta Grünbaum

      berandu datoz antza,

      eta hala ere gau on

      opa dizuete.

Amaiera

Patxo Telleria: azkeneko marxista

OIER GUILLAN

      Azkeneko marxista... edo lehena? Umorez, baina aldarri puntu batez jarri diot titulua hitzoste honi. Absurdoa eta Marx anaien eragina topatzen ahal zaie Patxo Telleriaren testuei, ez kasualitatez. Susak plazaratutako GANBILA antzerki sail berri honen aitzindaria izan genuen beste bilduma bat, 80ko hamarkadan abiatua. Orduko bilduma hartan bazen Patxo Telleriaren lan bat: Marxkarada, Groucho eta Chicok NBCrako idatzitako irrati-gidoien antzerkirako egokitzapena. Maskarada taldeak taularatu zuen antzezlana (inoiz saiakera batean aztertu beharrekoak lirateke konpainia honen hasierako urteak), Mikel Martinez eta Patxo Telleriarekin berarekin batera Inazio Tolosa eta Marife Berrojalbiz zeudela oholtza gainean. Marx anaien testuak Telleriaren eskuetatik pasatu ziren, beraz. Eskola horretako idazlea dugu Patxo, hitz jokoak pailazorik onenen jardunarekin nahasten dituen ildoa, dialogo zirtolarien eta bufoitasun politikoki ez zuzenaren eskolakoa. Nire uste apalean, Mikelek eta Patxok urte luzez osatutako bikoteak Marx anaien gisako dinamika bat oparitu dio euskal eszenari: obratik obrara aldatu egingo dituzte pertsonaien izenak, jantziak, garaiak eta dramaturgiarako aitzakiak, baina elkarrekin egindako antzezlanetan obratik obrara joan dira teatro nortasun propioa garatzen eta perfekzionatzen, Marx anaiek ohi zuten moduan.

      Gezurra badirudi ere, umoreak egun jende batentzat ez dauka nahikoa prestigiorik, baina jardun dutenek badakite: zaila da umore ona egitea, txiste errazetik ihes egitea, “komediaren klub”etako zurruntasunetik aldentzea. Are gehiago, zaila da umorea garai bakoitzari egokitzea, erreferentziez jostea eta aldian aldiko publikoarekin elkarrizketa bat eraikitzea. Martinezek eta Telleriak osatutako bikoteak zukua atera dio euskararen inguruko bizipen garaikideari, oparo. Beren buruaren ispilu bilakatu dira neurri batean eta lortu ere lortu dute, besteak beste, euskaldun berriaren idiosinkrasia horretan pertsona askoren bizipenen kronika egitea. Ez da samurra umorea egiterakoan txiste errazaren muga ondo zedarritzea, nik neuk esango nuke Patxoren gidoietako umore kolpe guztiek ez nautela berdin ase izan, baina, hala ere, bere obrari osotasunean begiratuz gero uste dut umorearen maila zirto batzuen edo besteen dirdiratik haratago doala, urteetan egin duen ahalegin dramaturgikoaren kalitatea horren oso gainetik dagoela.

      Telleriak testu asko idatzi ditu, baina agian Mikel Martinezekin oholtzan antzeztekoak izan direnek erakusten dute bere ibilbidearen garapena: euskararen inguruko trilogia batez ere, Euskara sencilloaren manifestua (2002), Larru haizetara (2005) eta Euskarazetamol (2009), Artezblaik modu separatuan argitaratuak eta ostera Dibertimenduak (2010) liburuan bilduak guztiak. Euskara bera ardatz hartuta jolasean aritzeko bide bat erakutsi zion trilogia horrek, hizkuntzaren beraren mugak arakatzekoa, umore irisgarri bezain jostalari batekin. Ahalegin horrek segida izan zuen Lingua navajorum (2011) antzezlanean, Max eta Donostia sariak jaso zituen lana. Ondoren etorri direnetan Telleriak gero eta urrunago eraman du bere bilaketa artistikoa testuari dagokionez, beti ere Martinez lagun: Pankreas (2013) bertsoz, neurriz eta errimaz dago idatzia osoki; Ez dok hiru: euskal musikaren benetako istorioa (2017) antzezlanean euskal kantagintzari errepasoa eman zion, eta berrehun kanta baino gehiagoko letren zatiak kateatu zituen bi pertsonaia nagusien arteko elkarrizketan; Ghero (2018) lanean hizkuntza asmatu batean gidoia ulergarri egitea izan du erronka. Egileak urrats bakoitzean zirkuko esaldi ospetsu hura bere egin nahiko balu bezala —“are zailago oraindik!”—, erronketan asegaitz.

      Aipatu dut umorea arte gorena dela, eta prestigioa aldarrikatu behar dela harentzat. Hala ere, ez nuke Patxo Telleriaren obra komediarekin soilik lotuko. Gutxi izango dira Euskal Herrian gidoiaren egitura eta hezurdura hainbesteko trebetasunez maneiatuko dituzten dramaturgoak. Oker ez banago, telebista eta zinemako gidoigintza ikastaro batean ezagutu ahal izan nuen pertsonalki Patxo Telleria. Bere eskutik jaso nituen Robert Mckee-ren gidoiari buruzko aholkuak, eta orduan kutsatu zizkidan gidoiaren matematikarekiko lilura eta zaletasuna: gidoia musika bezala ulertuta, egitura baten zehaztasunak hunkitu egiten zaituenean, pieza bakoitza bere lekuan egotearen magia, ekidin ezina dirudien amaiera batera hurbiltzea, eta hala ere, espero gabeko harridura kolpea jasotzea. Dialogoetatik haratago, gidoigintzan esperientzia luzekoa da Telleria: zinema (Igelak, Bypass), telebista (Martin, Mugaldekoak, eta abar) eta, noski, teatro dramaturgia. Moldaketei dagokienez ere bereak ditu Oscar Wilderen Ernesto izatearen garrantzia, Antonio Skarmetaren Nerudaren postaria, Bernardo Atxagaren Soinujolearen semea eta William Shakespeareren Uda-gau bateko ametsa.

      Umoreaz gain, beste erregistro batzuetan erakutsi du idazle trebezia Telleriak. Istorio gordinagoak ere proposatu izan dizkigu gertaera sozial historikoei lotuta: kasu, Tarteanek taularatutako Zergatik Jamil? (2015) lanean arrazakeria eta eutanasiari buruzko hitzak ekarri zizkigun Mikel Martinezek eta Eneko Sagardoyk bikain gorpuzturik, Vaivenek taularatutako Treblinkara azken trena (2016) lan ezagunean, berriz, Bigarren Mundu Gerra eta judutarren sufrikarioa izan zituen taulagai. Azken honen erdarazko bertsioagatik egile onenari saria jaso berri du Telleriak Toledoko Rojas Teatroaren eskutik. Ez da erdarazko bertsioengatik etorri zaion errekonozimendu bakarra, gogora ekartzekoa da Pankreas antzezlanaren erdarazko muntaiak beste aktore batzuekin eduki zuen harrera ona eta bira zabala, Espainiako CDNren eskutik. Esku artean dugun Simplicissimus honetan erdibide bat topatu duelakoan nago, gai sozial baten pisua eta umorea inoiz baino orekatuago eskainiz: kezka eragiten dioten gaiei begira jarri da, adierazpen askatasuna tarteko, eta umorearekin nahastea lortu du, XX. mendean Alemanian gerra arteko kabareta izan zena gaurkotuz.

      Patxo Telleriarena tradizio baten adierazle nabarmena da euskal teatroan: testu antzerkiarena. Bere testuak arazorik gabe bizi dira ostera paperean, denbora pasatuta ere. Bera izango da egile garaikideen artean, aktibo daudenen artean behintzat, lan gehien argitaratu duenetarikoa: Artezblai argitaletxearekin plazaratutakoak aipatu ditugu arestian, horren ostean autoedizio modura plazaratu zuen Pankreas Tarteanek, Elkar argitaletxearekin elkarlanean, berriz, Ez dok hiru. Azken bien esperientzia, gainera, transmititzeko modukoa da, teatro liburuek izan dezaketen bideaz pista interesgarriak ematen dituelako: emanaldien ostean liburuok salgai jarri zituzten aktoreek berauek eskutik eskura, baita edizioak agortu arte saldu ere. Agian liburu-dendez gain, bere bide propioak asmatu behar ditu teatro liburuak, eta Tarteaneko lagunek topatu dute modu bat.

      Alfonso Sastrek sarri aipatzen zuen antzerkiak behar duela literaturaren eta ahozkotasunaren tartean legokeen mintzaira bat, berak “parlatura” deitu zuena. Urrun dago euskara teatrorako kode hori sortzetik, alegia, jendaurrekoan artifizio kutsurik gabekoa eta era berean hitzaren literatur balioa zaintzen duena moldetik? Zentzu horretan ere arreta berezia merezi du Patxo Telleriaren lanak. Autore testutik abiatzen dira bere obrak, idazle batek bakarka egindako lan intelektualetik alegia, baina aktorea eta zuzendaria den heinean bikain bereganatzen ditu antzerkiak eskatzen dituen hitzaren kodeak eta dialogoen erritmoak. Telleriak kapazitatea dauka hizkera ustez zailena erraza eta ulergarria egiteko. Jokalaria izateaz gain, filologoa ere badelako agian? Edo hitzaren artisau bat, besterik gabe? Aztertzekoa litzateke, beraz, Patxo Telleriaren obretako euskal “parlatura”.

      Patxo Telleria idazle eta aktore gisa ezaguna da euskal publikoarentzat, baina, euskal eszenan beste askorekin gertatzen den legez, era berean ezezagun handi bat da, sakonago aztertzea eta ulertzea mereziko lukeena. Liburu honek zabaltzen hasi nahiko lukeen bidea.

Biografiak

Patxo Telleria

      Bilbon jaio zen 1960an. Maskarada taldean sartu zen aktore, eta laster hasi zen idazketara gerturatzen. Lehenengo lanak moldaketak ziren, edo talde lanak, inprobisazioetatik sortutako materialak egituratuz. Ordutik antzezlan mordoxka idatzi du, eta gehienetan antzeztu ere bai.

      Maskarada utzi eta Aitor Mazorekin lan batzuk idatzi zituen. Geroago, Mikel Martinezek eta biek osatu zuten bikote artistikoak, Ez dok hiruk, beste mordoxka utzi du. Bitartean, Jokin Oregirekin elkartu eta Tartean konpainia sortu zuen.

Bere ibilbide osoaren berri jaso daiteke webgune honetan: patxotelleria.com

Tartean

      Tartean Teatroa euskal antzerkiaren arloan sakon erroturiko konpainia da.

Jokin Oregi, Patxo Telleria eta Mikel Martinez dira taldearen sortzaileak eta arduradunak. Taldearen ezaugarri nagusia berezko sorkuntza da, hau da, beren ekoizpenak taldekideek sortutako ideia eta testuetan oinarritzen dira.

      Tarteanek euskararen aldeko apustu garbia egiten du, eta ahalegin hau arlo desberdinetatik aitortu zaie. Azken urteotan sari ugari jaso ditu: 2012ko Max saria euskarazko testu onenari Larria, kutsakorra eta mendebaldekoa antzezlanagatik; 2013an Patxo Telleriak Max saria jaso zuen euskarazko testu onenari Lingua Nabajorum antzezlanagatik; 2014an antzezlan honek Donostia antzerki saria ere jaso zuen; eta, azkenik 2015ean Pankreas antzezlanak Ercilla saria jaso zuen. Une honetan, Simplicissimus-ez gain, beste antzezlanak ditu indarrean: Ghero eta Tabernaria besteak beste.