Arkanbele kantak

MIKEL TABERNA

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Mikel Taberna

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko martxoa

Edizio hau: 2021eko martxoa

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

O Tejo é mais belo que o rio que corre pela minha aldeia

Mas o Tejo não é mais belo que o rio que corre pela minha aldeia

Porque o Tejo não é o rio que corre pela minha aldeia

(ALBERTO CAEIRO. O guardador de rebanhos)

BEGIAK GALTZEKO BELDURRA

OROZKOTIK DONIBANE LOHIZUNEN BARNA

Adardun egaslari Orozkon

Attittamendiko Mendaron

Langosta Dorraon

Akalamendi Leitzan

Kirrikirri Zornotzan

Mamartalo Gaintzan

Amama mendiko Azkoitian

Diabro Hondarribian

Zezen Arrankudiagan

Anaton Garrüzen

Arkanbele Donibane Lohizunen

Kukulumera Oiartzunen

Arkaule Etxalarren

Basajaun Mugerren

Alkate mozorro Berueten

Arkulo Azkainen (eta Alkaiagan)

Martin bonbolo Elduainen

Peruberri Errezilen

Barbalot Barkoxen

Basandere Beskoitzen

Salbatako Oñati-Araotzen

Kakalardo Orion

Karramarro Aramaion

Kotxorro Otxandion

Kakamarro Eugin

Karraskaldo Zeanurin

Kükümarro Montorin

Kapatarro Ikaztegietan

Mokotarro Amezketan

Zapatero Jaurrietan

ARKULOAK

Gure haur-denboran, jostetan aritzeko, neska-mutiko mukizuak gehienetan auzoko plazan juntatzen ginen. Berez, zirkuluan jarritako dozena erdi bat haritz zaharrek mugatzen zuten esparrua zen, oihantxo segur aski espres bakandu bat, sualo edo soilgune handi samarra, arbolen adar luzeenen babesarekin ia-ia gaur egungo edozein areto estaliren parekoa zena. Zelaia erraten genion tokiari —Ama, bagoazi Zelaira jostetan aritzera!—, alde batera makurtzen zen lurrezko malda leun koxkaz beteari.

      Orain ez bezala, inoren gurasorik ez baikenuen hurbil izaten, gure arteko zaharrenek erabakitzen zuten zertan pasatu denbora. Haiengandik ikasten genuen, ohartu gabetanik, gure txanda ailegatzean geronek ere halatsu egiteko.

      Zenbaitek tirabike bat eramanen zuen sakelan, txardango formako adaki bat baliatuz bakoitzak berea egina, aspertuz gero zernahiri harri koxkorren bat botatzeko; txoririk jotzea zailago zen, baina katu maingurik ez zen falta gure inguruan, ezta etxeetako kristal hautsirik ere.

      Bertzela, baloi kaxkarren bat ez bazen, inork ez zuen jostailu espezialik izaten, eta inguruko zernahi baliatzen genuen geure ameskerietarako: makilak, harriak, lamina-zulo bat, belarra garraiatzeko lerak, iratze metak, Bidasoa, meategiko karburoa…

      Animaliei ere erreparatzen genien: sugandila buztanluzeari, miru zelatariari, apo gaixo geronek torturatuei (haiek guri pixa txorrota erregarriarekin eraso baino lehen), arkulo beldurgarriei…

      Arkulo erraten zaio gurean arkanbeleari. Zelaiko jostaleku hartan noiznahi ikusten genituen, haritz zahar haietan bizi baitziren. Arbola urtetsuetako zur usteltzen hasia gogokoa izaki, nonbait.

      Mamorro hori ikusten bagenuen bere adar handiekin guregana heldu zela, edo ondoan sumatzen hegalak inarrosiz kantari, izuturik ihes egiten genuen lasterka. Inoiz sobera hurbiltzen bazitzaigun, bagenuen formula bat sekula huts egiten ez zuena: arkuloa beheiti! arkuloa beheiti!, erraten genion, bagenekielakoz orduan goiti eginen zuela, arkuloak dena kontrako aldera entenditzen baitu, edo, bertzela, zenbaiten gisara, ez baitzaio obeditzea gustatzen.

      Ez genuen arrazoirik falta ikaraturik urruntzeko, sinetsiak baikinen begiak gupidarik gabe atera nahi zizkigutela.

      Eta, aizu, nola janen genuen guk mundu hura begi zuloak hustu izatera?

ARKANBELE KANTA

ARKANBELE KANTA. Cantinela, murga; rengaine, scie, radotage. Arkamele kanta “Ederki dakigu horren predikua! Lehen ere aditua dugu behin baino gehiagotan... Hori beti bere arkamele kantarekin!”. Arreba ap. Ama, 2009. Akilimendiaren kanta JM Barandiaran ap. Anjel Lertxundi (Letrak kalekantoitik, 1996).

BAKOITZAK BEREA

solasturi xarmanta

berbatsu distiranta

kalakari gormanta

ahobero ausarta

elezuri bastarta

hiztun aparta

gezurtari galanta

esatari marranta

eta bakoitzak bere arkanbele kanta

LAHARRETAKO MASUSTA GORRI-BELTZAK

SASIKOA

Me encontré a este niño

cuando al campo iba:

dormido lo he hallado

en unas espigas…

(GABRIELA MISTRAL. Hallazgo)

Ni ez ninduen Larhundik haratagotik

ekarri hegazti hankaluzeak

dilindan zintzilik bere mokotik

ez ninduen airean balakatu haizeak

ez naiz heldu haur-fabrika xelebre batetik

Aitak ilunabar batean udaberrikoa

harrapatu ninduen, izorra hadi Piarres

trabatua laharretan agerian xilkoa

masusta gorriak biltzen ari nintzela negarrez

Horregatik nauzue ni sasikoa

ZINEZKO GURASOAK

(Gerora aita izan nuenak,

aita Mañuelek,

egia eta fedea erraten bazuen

sasi artean aurkitu ninduela,

zinezko nire gurasoak

honako bertze hauek

izan nituela amestu nik)

Ama nuen ekilibrista

egundainoko artista

ezpainak musker begiak more

mototsean bi lore

lurrean salto eta iraulka

Ez baita inoiz itzuliko

hementxe esperoan nauka

Aita nuen domadore

izan ez balitz hobe

eskuan tinko uztaia

zirkuko izar; domaia

deboratu zuen hartzak

Ehortzi zuten landa-zelaian

fruituak beti garratzak

Utzi ninduten sasian

erabaki gozo-gazian

haiek izateko libre

akort nengoen ni ere

Eta hantxe gelditu nintzen

aurkitu ninduten arte

masusta gorriak biltzen

AMA PILAR

Gordeak zenituen

haurraren begi harrituetan

treintaiseisko soldaduen

atorra berdeak atorra urdinak

mendira ihesi joan ziren

errepublikanoen espartinak;

beharri xoko minduetan

gizon-ehiztari mozkortuen kasaila

espantukeriazko jende farfaila

Alkaiaga goiti Irun aldera

gurutzada santua zabaltzera

eta mandazainak eta behorrak

gaua odoltzen zuten harrobiko

fusilamenduetako tiro idorrak;

zeure oroitze jorian

egundaino ez bueltatzeko

joan zirenen aurpegiak

Heriotza gorrina jauntzian

zutaz galdeka zen etorri

penizilinarik oraindik ezin igorri

ez baitzen estraperlo denbora bultzian

baina ez zioten etxekoek ireki

inondik inola ez ate ez atari

saiatuagatik kantari

nonbait koplari ona ez izaki

Neskatxa ernea, beharko!

guardia zibilei ez zenien erran

Bordatxo hil zuten goiz hartan

bigarren goitiko solairuan

taulen azpian saguen erresuma

zegoela eta bertan gordelekua

zuela gure atautxik zure aitak

sakarinarentzat

Eskolarako interesa adina abilidade

gelditu zinen gabe

segitu izanen zenuen aitzinera

akaso, gizon izatera

Dedikatu zinen laguntzera

bertzeren gutunak idatzi

eta irakurtzera, eta irentsi

zenituen ametsak, zikiratu ahalak

gaitzetsi airerako zure hegalak

Landan eta baserrian

arrastelua eskuan mea-saskia gerrian

zerriak bazkatu ardiei balaku

sukaldean lagundu arropa hedatu

ostatuko parrokia zerbitzatu

sagardoa ez bazen pittarra

ez zenituen falta gogoa eta indarra

Anaiari laguntzen ere zinen izan

mugako bentan Lizuniagan

egizan egizan andre-lan

mendian galduriko etxola hartan

hura orduan paraje basa

jakin zenuen ekina eta solasa

nor eta zer zinen erakusten

ez dakit denek bakean utzi zintuzten

hitz erdika erranak ez du argi uzten

“holako gauzak isiltzen ziren lehen”

ez zen batere luzea gizon zitalen

zure zerrenda, baina ez zen falta izenik

zuri edo bertzeri egina ez dakit nik

ikusi ordukoz haiendako begirada hotza

hitzezkoa soilik izan ote zen bortxa?

Geroago zen hasiko

zure bertzelako gerratea:

esposatu eta familiatu;

“zer nahi duzu erratea?

nola ibili ginen gu!

ez zenuke sinetsiko!”

Hantxe, Bidasoaren arrimuan

zoko ospel haren eremuan

ez zenuen eman etsia

ez zinen gelditu itxia

trintxera hartatik jakin zenuen

barojatarren letren etxera sartzen

Gabriela Mistral gurera ekartzen

jendakien Uruguai itsu begiz bisitatzen

lagunak kontatzen zizun Paris ikusten

eta guri igerika erakusten

gurutzatu behar genuen

ugaldea zeinen zabala zen

ongi jakinki zuk

gurutzatu behar genuen

ugaldea zeinen zabala zen

ongi jakinki zuk

AITA MAÑUEL

Mañuel Mañuel

piko jan ta hil huen

haize eman eta bixtu

biba Mañuel xixtu!

(Herri kopla)

Errandoneko Etxettikian jaio baitzinen

ezin handia zu ogi-maxel

ez zinen Manuel izan beti Mañuel

titiko haurra zinela ama hil izaki

eskola orduak ere hain gutti

beharrak agintzen baitzuen beti

hangoak bertzetan zenituen ikasiko

mandatuak egiten mutil lehenbiziko

gero hainbertze lan-klasetan zu nola haziko?

gozotegiko leihoko kristalean zure gosea

borrokan zurekin etxeko katu mehea

norentzat izanen afariko katilu esnea

meategiko hauts beltza egunero

itsasoko immentsitate zilarra gero

mugako lepo gorrian ere kantinero

baina ezagutuak zenituen lehenagotik

bertze lur batzuk zeinetatik

bueltatu baitzinen amesgaiztoz kargaturik

emozioz zerbaiten seinale

kantatzen zenuen ez naiz ni gerraren zale

baina zu harat joan halere berari tira dale

nork daki zergatik nire jakin nahiaren harra

nahitaez harat joan beharra

edo zure baitan parte hartzeko garra?

hondarreko, Alkaiagako bentan erdi-jabe

Pilar gure ama zure ondoan pilare

seme-alaba hauek zuen ondare

gurdia, gero kamiona

ardoa partitu jendearekin broma

ez gurea zinelakoz zinen hain ona

Errandoneko Etxettikian jalgi

dena ez zenuen egin izanen ongi

guretzat aita beti aita handi

KUTXA BELTZA

Gure gurasoek

ez zuten gezurrik erran

ez zuten dena kontatu, ordea

lotsaz edo beldurrez

beldurrarengatik

eta lotsarengatik

Ate batzuk itxirik gelditu ziren

Nork erakusten ditu

bere etxeko

armairu tiradera guziak?

Ez ziguten eman

afera delikatuenen

kutxa beltzaren giltza

Alaba eta seme garenok

kondenatuak gaude

falta ditugun solas horiek

aurkitzen saiatzera

mututasunean miaka

SOMOSIERRA 1 (1937)

Hura hotza Somosierran

errekete uniformearen barrenean

predikuak sutsuak izanagatik;

arima are hormatuago ikara batean

salbaikerien testigu

Zer gorde zenigun

zeure begi izutuen gibelean?

zer zenuen estomaka zolan erantsia?

Etxera bueltatzeko tenorean

zer ekarri ote zenuen

galdera-muskilekin batera

zeure zakotearen barrenean?

SOMOSIERRA 2 (1937)

Treintaisieteko martxoa

martxo ezin tristeagoa

lubaki baten zuloa

ezin errenditu loa

Somosierra mendi hotza

mila puskatan bihotza

dantzan dabil herioa

Lertsun zaharraren mintzurua

horrek altxarazi dizu burua:

ez duk kruuua leku segurua

hoa hemendik kruuua!

Nahi zenuke haren gisara

haizean hegaka bistan da

Ez da iguala bien arriskua

Afrikatik penintsulara

tropa diferenteen arribada

faxisten aldeko legioa eta armada

kontrapasako hegaztien algara

Arte batean preso zaude

zeure buruari galde

bizirik aterako ote gara

EZ APUNTATU INORI

Ez dakit zer ikusi ote zuten zure begiek

tiro lerro urrun hartan

Gu jostetan eta nola egiten zenigun errieta:

arma batekin ez apuntatu sekula inori!

Ainar erratz zirtzildu baten

giderra eskuan guk

edo pistola faltsuak bertzela

herriko bestetan erosiak

eta harekin keinu egiten elkarri:

ez zarete ohartzen

makilak ere tiro egiten ahal duela!

Bozak daldara egiten zizun

eta alde egiten zenuen gure ondotik

eztul ttiki urduria eginez

zintzurrean trabatua

gelditua zitzaizun esplikazioa

sekula eman ez zeniguna

handik uxatu nahi eta ezin

SOLDADU AHITUA

Oroitzen naiz

zure logelatik komunera

etxeko pasilloan barna

lubakitik lubakira

nola sumatzen zintudan

gauleheneko nire lo arinean

hankak herrestaka erdi sonanbulo

soldadu ahitua

sekula ixten ez ziren gure kuartoen

ate okertuen zirrituetatik

zeure gerra jauntzi hartan:

galtzontzillo zuri lasaiak

kamiseta ere zuri

“dena gezurra da”

urriki beranta

idatzia petxuan

tatuatua kopetan

“no future”

haren aitzindari

zure garrasi isila

Nolakoak ote ziren zure ametsak

izter meheko haragia zintzilikatzen hasia

zenbat alditan agertuko ote zitzaizkizun

Somosierra, Guadalajara, Girona

BI GORRI (1936-1939)

Ezin zuk burutik ahantzi

preso haiek

torturatu

eta gupidarik gabe

hil zituztenak

zure lagunek

jostetan bezala:

bi gorri guttiago!

(eta irri bortxatua)

Haien begietako izialdura

urrikalmendua eskatzen

negarrez nola

sagarroia garretan

mutiko zoldazu

soraioen

eskuetan

SUGE BERDEA

BESTA

Etxafuegoak zerura

zintzoak meza santura

eguzkia labe gori

ekarri botila hori

begi-lore mingain-lodi

Suan haragi errea

sutan da erretzailea

solas-oihua zakarra

gantz-olioz atzaparra

joko dinagu gitarra

Akordeoiak irrintzi

gorputzek elkar igurtzi

eskuetan kriskitinak

badituzte maiteminak

Mixelek eta Ferminak

Asto gainera nor igan

antzarak hilotz dilindan

haritz zaharraren zuloan

okila siestara joan

hiruzpalau arkulo han

Gaur patroiaren eguna

arrangura alarguna

aberatsagorik erran non

ez Berlinen ezta Kairon

etorri eta besta on!

(Ez dira denak ageri

falta dena ez da eri

hemen zerbait dela pasa

ohartzea da erraza

nork betetzen duen plaza)

GANDORRA TENTE

Terrenoen bereizte lerroan

mugarri mugituei begira

herri bereko bi gizon

batek altxarrastelua eskuan

bertzeak eskopeta:

oilar borroka

besoko zainak tinkatuz dzasta

sartu du burdina

zizpa goiti eginez danba

sakatu du katua

ziraunaren gorputza

alderik alde zulatu hark

biligarroa lurrera honek

hegalak hautsirik

paparrean odola

urrundu dira biak

gorrotoa begietan

airean oihu bat:

aseko zarete lurraz!

Antton eroak ajari-karkailaka

kanposantuko paretaren

kontra jarrita

zigarroa erretzen

SUSTRAIEK ZAITUZTE

Erranen dizute

hau ez dela Sizilia

baina hemen ere

nonahitik familia

zein etxetakoa zaren

zer sehaska

zer kasta,

fobia edo filia

duzu heredatuko,

eta duzun fortuna

edo zaren zorduna

duzun zuhaitza

edo zaren lapaitza,

zaituzte juzgatuko:

herra edo loria

(erregalu emanen

zaizun sortzezko

bekatua)

nondik hasi

beharko baituzu

hezten bridatzen

menean hartzen

zeure etorkizuna

zeure patua

FAMILIA

Da bertze mintz bat

zure larruari atxikia

sentituko duzun jauntzia

beharbada babesa, maitasuna

beroa emanen dizuna

edo kortse estuegia

edukiko zaituena preso

buru, hanka eta beso

hats hartzera ere

utziko ez dizun estalkia

frankotan armadura

astuna, pisua, zekena

zeure pausoan ibiltzeko

tarteka bederen

erauntzi beharko zenukeena

BIDASOAN (INBENTARIOA)

Armada inperialistetako zaldi ikaratuen

eta soldadu tirokatuen azken antsiak

Karlistadetako talde harrapariek

nahi zuten xurimentaren uharri azpietako gordelekua

Harrobian fusilatu zituztenen odol gorriarekin

mozkorturiko xintximariak

Kanilako urik gabeko baserriko

arropa garbitzailearen esku hormatuak

Ito hurran ibiliriko kontrabandistak

eta haiek ekarririko aziendak

Muga pasatzaileek engainatu eta abandonaturik

ito zirenen Europarako ametsak

Gerra gatazkek mehatxaturik ertz batera edo bertzera

ihesi joandakoen izialdurazko begirada erneak

Ur uherrera salto eginez biziari adio

erran zion dohakabearen hondarreko otoitza

Kuartelean torturaturiko gorpu puztuaren

gainean saltoka Endarlatsako izokina

Arrantzaleentzako bazka berri plastikozko

zikinkeria koloretsuaren desfilea

Haurrari erakusteko gurasoak ur azalean

txingoka dantzarazi duen harri xabalaren iduria

Lehenbiziko aldiz elkar ukitzeko josteta urdurian

sartu-atera dabiltzan neska-mutikoen gorputz biluziak

Kateak urratuz fantasia eroak bilaka murgil

urarekin batera joanean zu eta ni

Bidasoan...

Eta harrizko zubi

zaharraren arrailduan

basa-sagarra loretan

SEKRETUA

Narrasti erraldoi baten

goizeroko hats epela

lainozko sauna

Teilatu grisetik

intxixu jostarien

pixa-ttantta goxoak

Belarrezko landa-mintzean

egun-ernatzeetako

izerdi hotza

Horratx lamina pertxenten

urrezko adats bihurrien

distiraren sekretua

ALKAIAGAKO BENTA (1968)

Bada etxe bat non baserritarrek erosten baitute ogia

bai eta azukrea kiloka, kafea eta txikoria

olioa litro erdika eta kolonia nahi adinaka

zerriak gizentzeko pentsua, abarka

parea, xaboi trozoa, bakailao idorra

txokolatea, gasna izerdikorra

tomate eta piper potoak, aizkora-giderrak

orratzak, kolore guzietako hariak eta titareak

Telefonoa izeneko hontz beharri handiak

habia egina du paretan, osaba-izeben berriak

Ameriketatik ditu ekartzen: hemen uda han negua dela

ondoko baserrikoak Diario Vascora deitzen du, eskela

eta betiere konbertsazioa

ezin sinetsirik nola, misterioa

Urrundik ailegatu da aitzin horretan telebisioa

                                                    zuri-beltzean

baina arrotz sentitzen da, hotzak hain paraje ospelean

ez baitu bertan oraindik laketu;

ordea, goiz da, eman denbora, esperatu

gerora jende salbaia du nahasiko

ikusleen arimak xurrupatu irentsiko

modernitatea erdaraz dela sinetsaraziko

bere leihotik erakutsiz Bonanzako cow-boyen arrantxoa

Iribarren atzaparrak, Urtainen sudur zanpatua

                                            crocheta, gantxoa

eta Massielen izter zuriak

ezinago guriak

Emakumeak oinez etortzen dira goizero

mandatuak aitzakia, gerokoak gero

Internetik gabeko gizarte-sarea jostera;

ttanttarik edan gabe ere kanta da haien hizkera

libre lehertzen da irria, malkoa jario

eta etxera bueltan garraio

eramanen dute kapazua bete poz

biharamunera arte adios

Gizonak, ordea, ilunabarrean dira hurbiltzen

fabrikako sirenaren garrasia denean isiltzen

ez bada baserritik eskapu, bizikletan

edo Ossa markako makinetan

ardotan itotzera eginbeharrak problemak erneguak;

pastelak —iduri dutenak haurren titiburuak—

edo sardinzarrak janez hausnarrean aritzen dira

eta kanpoan egiten dute pixa denek ilargiari begira

Atea zabal gauturik ere argi beti joko dute

portuges engainatuek laguntza eske

haurra non nork bataiatuko ijito ama gazteak galde

Iruñeko saltzaile sorginak, qué me va a comprar usté?

Pelegrino-pelegrino! kantatzen dutenek eskua luze

Ez da aktore xelebre maitagarririk sekula falta izaten

turista despistatuei gitarra jotzen

errondako eltzetzuei muturra okerragoarazten

neska-mutikoekin erausian gustura

beti umore onean emanez gero mahats-ura:

Miel, Miel, gure astoa iel!

Sagarroien pasealekua da sukaldea

kanpoko sasi-xokoetan bilaka dabil etxekoandrea

arroltze freskoak, onddo zuriak balira bezela

oraindik ez baita asmatu oiloendako kartzela

Etxearen paretik nagi suge berdea

irristatzen da isilka ikasirik bidea

bertakoek erraten diote Bidasoa

haur batek haren ibilerari soa

bizkar gainera botatzen dizkio arbaztak

traineruak direlakoan edo itsasontzi mastak

bikingoek osatzen dutelarik eskifaia

eta solasean hasi zaio narrastia, ibaia:

segi hemendik agudo, orain duk ordua

hasteko deskubritzen mundua!

XILKO-ZELAIA

ERNARI

Joankatu naiz erromeriara

Ituren Donamariara

Bilintxekin nola-hala

egin behar eginahala:

ederra daukan aztala

Frakasatzea normala

Zurrutaz atrebentzia

txapela dut erauntzia:

hirekin ene printzesa

paradisura ihesa

nahiz eta maketsa dudan

ez pentsa naizenik mentsa!

Dantzatoki arto-landa

begia hegan joan da

ernari naun Inazia!

hik nire baitan hazia

“Ez haut nahi”: galarazia

Hau amodio gazia!

Erori eta ezin altxa

erretirakoan balantxa

herritar batzuek harrika

“alde egizue hemendikan”

goazen karrikaz karrika

Kontsola hadi bakarrikan!

SOIN-JOKOA

Xilkoek elkarri musu

Pottottak zakilari pot

Kakoa begiari lot

Sudurrak sumatu du su

Zangoak tango dantzari

Hatsa doinu sortzen ari

Ezpainek ezpainetara

Mingaina lepo-xokoan

Zenbat gorputz soin-jokoan

Nola geldi larruikara

Portu bat nahi du eskuak

Badu magorik zirkuak

ESPEROAN

Euriz asea urrun

heldu da hodeia

Etsian espero dut

zuganako deia

Maite nauzu oraindik

ehundik hogeia?

Xilko-zelaia: plaza

Hasi bedi lehia!

Euri danborrak gogor

abisu emanka

Hutsartean gerria

nahi dizut besarka

Desio neurrigabez

bete da uharka

Mila musu ihesi

kartzelatik hanka

Euria barra-barra

jautsi ahalean

Itzal atxikia naiz

zure gibelean

Deabrua ostatu

bide-hotelean

Kilikak irristaka

larruazalean

MISTO KAXA

Parte Zaharreko etxe epelean

leiho gabeko gela hura

non izar gau paregabeak

bizi izan genituen ardura

misto kaxa zen ttiki-ttikia

su izekitzeko zura

METAMORFOSIA

Gau batzuetan atzerakoa gertatzen da

biko ohatzean

beldar bihurtzen gara

nork bere babeslekua ehuntzen du

maindire hariz

eta amets egiten dugu

eguna argitzen duenean

tximeleta aske

izanen garela berriz

eta hegaka aterako garela

gelako leihotik

bakoitza bere aldera

GARRASI SARKORRA

ZUHAROTZA

Kotto

Zuharotzak kopetatik pasa du iltzea

bustitzea, izerditzea

sar dadin aiseago

zurean barrenago;

altzairuzko punta harroa

hagitzez da ahulagoa

ttantta ezdeus horiek gabe

Zerrautsak dantza dagi

gizona xixtuka nola den ari

(behin eta berriz melodia

errepika hunkigarria)

igerika murgildua bere baitan

anaia gaztea ez baita han;

preso dute eramana

Zuk ere ezagutu zenuen:

irri bidezko isileko mezuen

igorlea zenuen beti

matela gorriko aurpegiaren leihotik

Gauaz etorri ziren bila

(gogoetalariaren begietan txirbila)

izuaren tunelean bahitzeko

Navalcarnero gero Soria

maindire batetik zintzilik zoria

nola altxatzen da gogo eroria

nork erabakitzen du kondena

sufritzen ari den ororena

nola geldiaraziko dugu trena

noiz arte bizi da hilik dagoena

Mailukaria tiriki trauki ari da

malkozko mintzean distira

zuraren min berbera bihotzean

pelaturik izerdi hotzean

Hondarreko kolpea idorra

materiaren zintzurretik garrasi sarkorra

Eta orduan arraildu dira biak

ZOLAKO HARRIETAN

Mikel Zabalza

Bidasoak badaki

jende zakarrak eskopeta tiroz

hil izan dituela ugalde-arrainen

errege-erregina saltokariak

mozkor euforia lastimagarrian

Negelek uroiloek txilinportek

ongi dakite Orbaizetako semearen

gorpua nork nola zuen uretara

izokin hilaren moduan

Hiltzaileen prediku ustela orduan

Intxaurrondoko kuarteletik

hegaka joan zela ihesi

jendeari nahi sinetsarazi

eta hildakoak berak kontatu egia

bere gorputz zafratuaren ahotik

Urak ustez eramanagatik

zenbat historia eta istorio

zolako harrietan betikoz

laminen begi erneekin

irakurtzen ahal direnak

PEDRAS

Os corazós dos homes
que ao lonxe espreitan,
feitos están
tamén
de pedra

(CELSO EMILIO FERREIRO.
Longa noite de pedra)

Nosotros nos limpiamos el culo con piedras

orain ez zidak graziarik egiten

aspaldiko txiste txarrak

não temos documentos

nork utzi zituen portugesak

salduak, goseak, hotzak, galduak

limpamos o cu com pedras

zintzurrean lehertu egin zaidak

orduko gure irri ergela

horrako putzuan ito zuan bat

harako malkor hartara erori

eta hila bezala abandonatu zitean bertze bat

dirua ederki kobratu

alde honetan utzi

eta hor konpon gizajo haiek

gure mendi idilikoetan

inoren miseriak eta goseak

ez dik barkatzen

are behartsuagoa dena

zaborraren pare tratatzea

não temos documentos

limpamos o cu com pedras

amorrazioz errana

ez duk harririk

ezta zetazko paperik ere

diru beltz haren

jabe zuriaren

esku mantxatuak

inola ere

garbituko dituenik

GURE BAITAKO IZAERA GORDEA

GAUR EGUN ERE BADA

eguia da, orrelaco gauça baçuec guc ecarri guinduçen

bai eguiaqui guc jan guinduçen yrur ardiac eta urdea

Arrayoçetic beyn çamari bat juan guinduen

vay yrur lagun guinaden

(PASKUAL ITURBIDE UZTARITZek
epaiketan erraniko hitzak,

1597an Sunbillan preso hartu eta gero)

Bai, Uztaritz, gure konde zahar hori

segur aski zuenaren ondotik agudo

ailegatu izanen zen gure familia ere paraje hauetara

eta bertan laketu

Zerupeko jauregi aterik gabeetan

haizezko paretekiko gaztelu ederrenetan

non sasoiaren arabera aldatzen ziren

logeletako koadro margoak:

iraleku itsaso gaur berde bihar gorrikarak

arto-landetako maizalasto armadak

ezkur gaztaina intxaur arbola eskuzabalak

ardi tropek hedaturiko maindire zuriak

amuarrainen jauzi hotsen notek tindaturik

kantari igarotzen ziren errekak

Kanaberarik gabeko arrantzale hoberik

zizparik gabeko ehiztari gure parekorik non

nor gailenduko guri esku hutsean

nork zumezko zare otarre saski halakorik

nondik makila makulu leunagorik

hamaikak nahi luke gure antzea

eta musika eta dantza

irria eta kriskitinak

Beharra zenean huraxe hartu

deus bildu eta pilatzeko afanik gabe

baita zeukanari kendu ere

sobrante izanik eman ezean

Sunbillako zuen aspaldiko hartan bezala:

yrur ardi eta urde bat

Bizirik irauteko nork ez hori hemen?

Aldaizea sartu zuen arte

Gerora geroni hasi ginen

aziendak etxekotzen

noizbait basa izan zirenak

gure gisara alegia

arima salbu igualak

eta geure burua ere bai

bordetan kaiolaturik halabeharrez

bertzeen gisako ere gu

bertzeen gisako gaixo eta gizajo

halabeharra halabeharra

Deiturak ere aldatu behar

frankotan

zer gerta ere

orain bezalaxe, orduan ere

“ixo! baditugu paperak”

eta nolabait ere izaerari kontu

gordeka ikusezin

ezinikusia bertzela

sineste zahar batzuk

harrotasun ez soberakoa

bizipoz isila isilarazia

gure zaharren idoiko ispiluarentzat

ia arrotz bihurtu ginen arte

Hala ere, Uztaritz

gure konde zahar hori

lehen ez eze

gaur egun ere

bada ijitorik

(eta izanen)

Baztanen eta Bidasoaldean

HARAT-HONAT

Hi, tzigano, entzün ezak

gilikeautüko deiat

Bidez bide, hebendik harat

honki jin hire etxerat

(MIXEL ETXEKOPAR. Ekialde)

Lur hauetara etorririk

badira sei mende bederen

hizkuntza bat kultura joria

musika dantzak koloreak

Ez gaixtoagoak ez hobeak

diferenteak eta pobreak

ijitoak buhameak

Manera bertsuan agotak

arraza madarikatua

berokarri eske eta goseak

nola leihotik sartzen den katua

Hainbertze etorri garenak

Denboraren poderioz

mamitzen joan den orea

hezur-haragizko ondarea

gure baitako izaera gordea

Mugalde lainotsu honetan

odola nahasia zainetan

Munduko leku guzietan

bizinahia begietan

Gaur goizean berean jo dute

kax-kax gure atean

errefuxiatuak, iheslariak

xalant arraildu batean

Eta lur hauetatik bertzeetara

hainbertze joan behar izan dutenak

Ez du atsedenik halabeharraren trenak

bihar ni ere eramaten ahal nauenak

Harat-honat, harat-honat

ibilki gara munduan jendea

nola mapetako marren gainetik

libre paseatzen den haizea

BUHAME ZAHARRA

      Kontatzen zen buhameek hapamapalapa hizkuntzaz gain, ezkontzeko ohitura berezia zutela...

      Ilunpe eta argitasunezko Eguberri hartan, Mehainerateko xendra hertsian, aita buhameen hizkuntzan trufatu zitzaion:

      — Apakipitupuapa hipizapa?

      — Epezepez —ihardetsi zion, hartze ona eta arraileria larruari josia bailuan.

      — Apaipitzipinapa opordupuapan.

(ITXARO BORDA. Zeruetako erresuma)

Nafar herri euskaldun batekoa zen

baina Iruñeko Parte Zaharrean zen junta

destenorez, dudarik ez dena

Ezagutzen zutenek bazekiten zein zen

buhamearen arkanbele kanta:

Durruti, Likiniano, Kaxilda...

Entzuleen artetik, gazte atrebitua

intsignia gorri-beltza atorran erakuska

burlaizez hasi zitzaion:

Anarkista, zu? Hara bertzea!

Nola? Nondik? Ijitoa zara eta!

Orduan sutu zen xaharra:

Errejudas!

Nire aberria mundu guzia duk

eta nire familia, humanitate osoa!

Hapalapaxepe kopontapatupu zipidapan

Geperapardopo apadipiskipidepeapak,

Pipintxepek, apalepegipiapa

TTATTARRA BIZKAR-BESTA SEINALE

MIHURA ZUHAITZEAN

zuhaitzenean

mihura apopilo

fonda merkea

kukua bailitz

mihurak zuhaitzean

habia berri

zainetaraino

mihurak zuhaitzari

amodioz min

enbor lepoan

mihura zuhaitzaren

ttattar estua

mihura harro

bizkar-besta seinale

arkulobaitan

INOZENTEAK

Abortua ez baitzen libre

Pilula oraindik asmatu ez

Kondoia nola erabili ez jakin

Jaio eta segituan amaren tititik kendu

“amesgaizto bat izan dun; bertzerik ez”

eta zaku itxietan preso

San Migel zubitik beheiti

putzura bota zintuztegun

Hainbertze

kattakume

eta xakurkume

Inongo haize zirimolak

ez zuen sekula

inolaz ere erauziko

zuen esne usaina

ama dohakabe haien gogotik

Baina guk orduan

ez genituen aditzen

zuen auria intziri marraska isilak

ur nagien azalean

lerratzen

Txingudiko badiaraino

Nongo zerutan bizi ote zarete?

BLUES

Ikusi egin haut martin hegaka

airean tximista urdinkara baten klaska

bururen buru gurutzatzen ugaldea

Hi bezain ederrik inon ba ote dea

Ikusi egin haut martin hegaka

airean tximista urdinkara baten klaska

sentipen lokartuak ernarazteko deia

pilpira urrun haiek atzemateko enbeia

Ikusi egin haut martin hegaka

airean tximista urdinkara baten klaska

Malko azulen kristalak diz-diz begietan

Hautsa bertzerik ez ene eri erietan

KOMANDOA

Espedizio sekretuak

antolatuko ditugu

oihan urrunetara joateko

Komandoa

planoak eta armak prest

eta ideiak argi

Esperantza

iraileko lehenbiziko euriek

nolabait biztuko dutela

agorrak antzuturiko mendia

Gauenaraz mozorroturik

arratsero abiatuko gara

amorerik eman gabe

etsiari iskin eginez

bilaka eta bilaka

(ez du inporta non den Itaka):

Amanita caesarea

oihaneko erregina

nola edo hala bahituko dugu

noizbait ere

Ez erran inori

BEGIAK IZAR

IRAGANA

Iragana

hiregana

nork erran du denbora

dela porlana

zulatu ezin dena?

zauriak beti uzten orbana

elkarri biok zor bana

non habil non barna?

KARTA

Gimondi

Dama Beltzak bere atzaparretan

etxe urrunera eraman hinduenean

ez genian hi erreskatatzeko

espediziorik egiteko balorerik izan

Aski ongi ezagutzen gaituk

Horretarako ere hi gehiago beti

Errepikatuegiak iduri zuten poemak kantatu

bertzerik ez genian egiten jakin

Negar egitera behartu genitian erraiak ere, alferrik!

Nola-zer-noiz-zergatik... gezi noragabeak disparatuz

marmolezko ate erraldoia ixten ikusi bidenabar

Eta, harrezkeroztik,

gure gutunak eramaki dituen postariaren oinak

altzairu bihurtu dituk;

telefono-haria moztu zigutek

sega zorrotz-zorrotzez

Baina orain

hi gabe gelditzeak ekarri zuen gauari

eraso egin zioagu

Pasa den denborak akuilu egiten ziguk

eta maldizioak borborka

ezpainetan jaio zaizkigularik

serio hasi gaituk

ahanzturaren museoa suntsitzeko asmotan

Izozmendiak zer dira?

Haizeak ez ditik hire pauso markak

basamortuan urratuko!

Zubiak eraikiko ditiagu

Uxa itsasoak!

Hago lasai!

Usainduko diagu ile bihurri hori

bakoitzarena soilik den gela horretan

vis a vis

karaz kara

elkar ikustean

Adixkide kuttun

Adixkide

OROITUZ

Oroitzen haiz?

Iratze tartean

zaldikume gazteak ginelarik

mendi-julufraiei usainka

edo katakurtxintxak pertsegitzen

haize-euritan oratuta

xoro-xoro!

Beran edo Pandicosan

Automobil gorrian

gauaren oihanera nola sartzen ginen

kuadrillan begiak izar

gasnaz mozkor

ardoz ase

poz-negarretan!

Arantzan edo Erratzun

Oroitzen haiz?

IGANDE ARRATSALDEAK

Leo

Igande arratsaldeak ez dituk batere

aspergarriak hamazazpi urteetan

Karretera zahar baten bazterrean jostetan hasi eta

automobil arrotzetan gure geografia korritzeko prest

leku exotikoei begia ematen zieagu:

Sara, Irurita, Zubieta

Errebuelta bakoitzaren ondotik

aterpea eskatzen indarrak berritzeko

etxeko gasna ona begiak xirolduko

eta barrenak nahasiko dizkigun ardorik txarrena

eta bentariaren alaba, zeinari guziok irri murritx bat

bederen ebatsi nahiko baitiogu

Igual herri horretako bestak izanen dituk gainera

eta orkestra jo eta kea ariko duk musika partitzen

Orduan gu bazterretik begira gelditu

baina hi, torero balienteenaren gisara

beldur pizarrik gabe atrebituko haiz

guretzat ezinezko diren hartu-eman horietan

“Dantza egin nahi du nirekin, eder horrek?”

Eta dama guziak hire besoetan kulunkatuko dituk

gauak etxera bueltatzeko turuta jotzen digun arte

Lehengo bide bera kontrako aldera

lurrean utziriko harri xabalen arrastoari segika

han-hemenka bildu ditugun

oroitzapen perla guzien zakua

bizkarrean eramaki dugula

GAUA

Gauari jokatu gintzaizkion

zezen zaurituak bezala

geure adar makestuak

oihalari iltzatu eta tira eginez

luzatzeko eginahalean

Hondarreko

gudaroste desberdinetako

ehiztari banaka batzuk

bertzerik ez ginen gelditu

egun berria iragarriko zuten

erloju guzien atzetik

Elkartu bagina, halere!

baina hura Babel baitzen

heriosuhar saiatuagatik

lehenbiziko argi izpiak

bentzutu gintuen denak

gupidarik gabe

PIRATA

Txomin

Zubi aldera joaten ikusi haute

katuek teilatutik

eta bidean utzi duan

besarkaden arrastoa

segitu diagu

Zer ari haiz bilatzen

lamina xerbelduen errekan?

Gure koplak harrien artean

jostetan hasi dituk

aingirak bezala

eta kilika egin ditek

hire hanka biluzietan

Orduan hik

begiratu diguk

eta ohartu haiz

arrunt bihurtu dela

gure kofradia aldrebesa

inor ez duela ikaratzen

gure bandera beltzak

hik ez baduk dantzarazten

ez dugula sekula

inongo uharte sekretutan

altxorrik aurkituko

hire bibote gorria

bezain urre

Gure Momo erregea!

Euria ari dik gogotik

oroitzapenen itsasoan

ESTROPADA

Nola edo hala genuen jo

Parte Zaharra Donostiako

eguna argitu berri

terraza batean ginen jarri

gaueko enarak egarri

arroltze frijituak eta xingar-magra jatera

jokatzen baitzen goiz hartan Kontxako bandera

eta gu ere, nola ez, parte hartzera

Izpiritu ttantta kafe beltzari

zintzurretik beheiti

(horra gure dopinaren misterioa ageri!)

eta estropadarako prest gu beti

Juezak agindu zotz egiteko aratz

erabakitzeko nondik hasi, zein karrika

Kanpandegi, Arrandegi, Ikatz

San Jeronimo, Narrika

Calbeton eta Aldamar

denak egin genituen, irrintzika!

ez kexaka, espantuka eta marmar

nola izaten baita, hamaikatik hamar

eskifaia loriosetako arraunlari horien musika

Hori bai, ez dakit hasteko tenore

zer ekipotakoak ginen, noren bezero

baina hondarrean denek more

akabatu genuen: Biba San Pedro!

ZALANTZEN ZAKUA MUKURU

MINEZ

Gure euskalduntasuna

hari mehe batetik zintzilik egon zen

ibaiertzeko haltz bati

lotua genuen xalant haren modura:

erabili faltan arrailtzen eta

ura sartzen hasia

Noizbait ere konturatu ginen

putzuko zurrunbiloak

irentsiko zuela

deskuidatuz gero

guk ere erreka joko genuela

eta zulo-zirrituak tapatzen

hasi ginen abaila

gure esku baldarrekin

ugaldea goiti abiatuz

izokinei segika

iraganeko oroitzapenetara

geure zaharrengana

herririk gordeenetara

eta baserri urrunetara

(oroituko dira gutaz, segur aski,

gure aztalak usaintzen zituzten

zaintzaile saingalariak)

gure inorantziagatik

ergelkeriagatik

utzikeriagatik

azolagabekeriagatik

galduriko urregorriaren bila

Geroztik hemen gabiltza

nola edo hala

zalantzen zakua mukuru

bakantzen agortzen mututzen

ari zaizkigun

meatze jori bizidunei

noizbait mendratu

genituen salbai haiei

“tirri-tarra! bota buzkerra eta ekarri sagarra!”

hitzak eta erranak

gordeka ebasten

ahal dugun aldiro

Ikasi nahian jakin

minez

DENBORA

Perquè viure és combatre la peresa
de cada instant i restablir la fonda
dimensió de tota cosa dita.
Podem amb cada gest guanyar nous àmbits
i amb cada mot acréixer l'esperança.
Serem allò que vulguem ser.

(MIQUEL MARTÍ I POL.
Viure és combatre la peresa)

Hemengo aldi

eta adio

bertigo zorabio

egia da

denbora doala arraio

abiadura handiko

trenean garraio

baina zer du balio

leihotik begira

joatea soraio?

Landa horietan

esperoan izanik

marrubizko ezpainak

muxika axalezko matelak

gasnazko mingainak

uharri begi berdeak

hegazti hordiek

habiatako nahi lituzketen

besapeak

opil goxozko magalak

enbor zangoetatik zintzilik

sagar aztalak;

nahi adina lur

buztinezko bihotzak

amilka erortzeko

zilipurdika ibiltzeko

bertan iraulka jostatzeko

gure errota buruekin

aspertu arte aritzeko

lantzeko jorratzeko

sortzeko berretzeko

gure aitzur eskuekin

dzingi-dzanga

ereiteko goldatzeko

eraikitzeko asmatzeko

Egia da

denbora doala arraio

abiadura handiko

trenean garraio

baina zer du balio

leihotik begira

joatea soraio?

ZORIONA

Le bonheur est simple:

gasna mazela bat

ardo botila

eta konpainia ona

mahaiaren bueltan

Le bonheur est simple:

lertsun tropa hegoaldera

bare bat ainarrean gordea

eta onddo batzuk

mendiaren opari

Le bonheur est simple:

ibai nagi bat

euria erasoka gozo-gozo

eta xakur bat saingaka

zure bidera

(Ez dut jainkoago izan nahi!)

SUKALDEAN

Pertsona bakoitzaren baitako zuen sukaldean

amultsuki begira ezazue

amodio gazi-gozoak eta amets zuhur-eroak

egosten diren eltzea

suaren goiti-beheitien arabera

aterako baitira salda azalera

anpulu borborkari potoloak

edo izotz-kristal zorrotzak

Musuen gatza, besarkadaren eztia

eta zoramenaren mahatsa;

edo ahanzturaren hezurra, ukazioaren ozpina

eta nahigabearen belar mina...

zer osagai botatzen duzuen

halako eltzaria, ahoa gozatu

edo barrenak garraztuko dizkizuena

Baina nola batetik hala bertzetik

jan, edan eta xurrupa gogoz;

izan ausart, ez uzkur

zeren sua behin eta berriz bizten bada

jakia kontsumitu gabetanik

itsatsirik geldituko baitzaizue ontziaren zolan

Eta malkoak ateraraziko dizkizuen

kearen modura zabalduko den

erre-urrin bazterrezina

du utziko zuen baitako sukaldean

pertsona bakoitzarenean

JUANEKIN SOLASAK MIHAURTZEN

Juanek ez ditu nolanahi

mihaurtzen solasak

galdetu dit ote dakidan

zer den ilupa izatea

Ez dakizu zer den?

Eta keinu egin du bi behatzekin

ilauna airean uzten duela lurrera erortzen

Hortxe duzu!

Maisua da Juan

hitzak pintatzen ditu

nola bere oihaletako paisaiak

Bentan elkartu gara

kopa bana ardo on dastatzeko

mostradorea marmolezkoa da

osaba Joxemarik aspaldi espres ekarria

Madrilgo bere tailerretik

(hilarriak eta biziarriak egiten zituen hantxe)

Alkaiagan gaude

inork ez bezala ematen dizkizu

udazkenaren kolore ñabardura guziak

badaki dantzatzen pintzela

mingaina ere bai

eta behatzaile ona da

arranguratua ikusi nau norbaitengatik

Ez kezkatu, erran dit,

kasurik ez egin jende ilupari

Juan Larramendi Arburua (Bera, 1917-2005)

HIPOTESIAK

G izan beharrean trosko

izan balitz poli edo mili

kasu eman erne ibili

hik ere ez ote jokatu izanen harroxko

eta orain ez ote hintzen gorpu

hezur multzo azal idortu

edo kartzela batean preso

adiskideak beti besoz beso

hemen eta orduan ginelakoz sortu

Nahiz eta G trosko izan

bihurtu balitz goitinahi politikero

hatsa putz sakela bero

akaso hi orain zerbaitlaritzan

kargu polit baten jabe

hire mende zenbait mirabe

eta telebistako leihoan

eguna etorri eguna joan

lagunak ez eze ginelakoz ar talde

G-ren gaineko hipotesiak

hura genuelako buru

eta orain estakuru

estaltzeko gure gabeziak

Norbera baita erantzule

nor aritu den garbi nor suge

bizitzan egiten duenarena

agerian geldituko da karena

bakoitzaren historia, alafede!

HAUXE DA GURE KONDENA

ERDITU ZINEN (1987, 1990)

Ilbete eta izar zeruan

zapart egin da arratsa

sabelean tik-tak dantzan dabil

erlojuaren orratza

orduan zuk ausardia adorez

aitzinerako urratsa

sumatzen duzu zintzur xokoan

erregarri zaizun hatsa

Iragarri denbora beterik

ondu egin da mahatsa

sinestezina iduri baina

berez ireki morkotsa

bizi seinale bat indartsua

garrasia marru-hotsa

Amonak xuxurla dizu irriz:

Hemen dun gure bildotsa!!

ATZERRIAN (IRUÑEA, 1992)

Hemengo sukaldean, hangoa etorri burutara

halabeharrez suertaturiko deserrian ezin laketu

Gurdi muturluzean etorri hintzen

etxejabetu haiz, bankuzorpetu

familiatu berri, idorrean aingura

Malenkoniaren antzeztokian

gorputz gazteak ageri zaizkik

eta gau guzietako bidaiak ardoerrietako trenean

eta paraje haietako usaina jautsi ahala

Askako urean, aparra ez duk zerbezarena

Hire baitako ahotsarekin ari haiz

anaia bixkiarekin, adiskide eroarekin

Badakik atzerri hau ez dela bertze geografia bat

Zer dira hiruretan hogeita hamabortz kilometro

malda koxkorra tartean?

Patio ilunetik gauenarak

zilipurdika irrika ari zaizkik

Pareko fatxadan bizitza

gehiagoren leihoetan ere argi

Nor ote hor hain hurbil hain urrun?

Hire gisara, afariko platerak garbitu bidenabar

galduriko herriaz pentsatzen ari norbait?

Ordea, hire desterrua bertze denbora bat duk

tik-tak, tik-tak, tik-tak

ezin haiz hartara bueltatu asteburuetan

ez zagok horretarako autobusik

ez eskatu elorriari sagar umorik

Alferrik dituk Belateko tunel guziak!

ETXEKOAK (2003)

Andrea dut adorea

alias eznaizkonforme

senak diotso: beti erne

eta erdi buhamisa

eztizkoa larru mintza

egarrituaren ihintza

Andrea dut onddo beltxa

lurreko perla bakana

odol gorriko mingrana

Alaba dugu esperantza

alias sorpresa-kaxa

moldatzen da bere kasa

mihian badu sasoia

eta beti arrazoia

atrebitzen naiz doi-doia

Alaba dugu ezpal brantxa

zuhaitz okertu hauena

muskil eta ahalmena

Semea dugu erreka bizi

alias martin-pirata

hor dabil altxor bilaka

maite du nabigatzea

non ote den jakitea

gauzen iturri gordea

Semea dugu uharri bitxi

arroka higatu hauena

hamaika kolore duena

Ekarri dugu erdi axeri

alias beharri-tente

ttiki baina baliente

ez fida ez baita saindu

lasterka ez dabil maingu

ia dena, arima salbu

hankabikoon iduri

faltatzen denean pena

huts handia utziko duena

Ni barne hau bortzekoa

alias... (bertzeek erran)

ez gabiltza beti gerran

Elkarren aldamenera

patuak gaitu bidera

libre bakoitza da bera

Trena abian badoa

egiteko dago dena

hauxe da gure kondena

UR AZPIKO ERRESUMA

IZOKINAK

Taberna Irazoki

ez amurri ta ez izoki

(Herri kopla)

Marixkone ondoko kanaberadian problemarik gabe uzten ziguten hartzera arrantzarako behar genuen haga luzea, geronek bereizita gustukoena genuen huraxe. Esparatrapuz txertatuko genizkion uztaittoak, handienetik ttikienera. Pita-hari berdearen metro sail bat biribilkatuko genuen tomate edo piper poto hustuaren gerrian, dendaren erakusleihoko txirrikarik xumeena erosteko xoxa pilatu arte. Berun puska bat ere beharko genuen, baina uharri koxkor batzuekin moldatuko ginen behar bezalakorik anaia zaharragoei kentzen ez bagenien. Iskilinba okertu bat izan zen gure lehenbiziko amua; gero Agararenean fundamentu gehixeagokoak erosiko genituen, biluziak edo ile koloredunez apainduak, luma erraten genienak.

      Ez ginen arrantzale izugarriak izan sekula, baina makina bat espedizio egin genituen ibaiertz salbaian barna. Fantasia. Ur azpiko erresuman ezkutatzen ziren izaki haiek nolakoak ote ziren jakin nahia. Emozioa sentitzen genuen haietako bat harrapatzean. Ez zuten aienerik egiten airez itotzen zirenean, edo gure beharriek ez jakin haiena aditzen; gorputz irristakorrak desesperaziozko inarrosaldi batzuk baino ez zuen egiten gure eskutik ihes egiteko. Begietara begira hiltzen zitzaizkigun, baina gu soraio, haien sufrikarioaz ohartu gabetanik: xarboak, hain inuxenteak non inork ez zizun dominarik paparrean paratuko haietako dozena batengatik ere; amuarrainak, eskuratzen ahal genuen trofeo desiratuena, txiripaz harrapatuagatik ere halako ospe bat eman izanen zigutenak inoiz arrantzatu izatera (“ez amurri”); aingirak, heriosuhar borrokatzen zirenak, deskuidatuz gero ausiki markarekin ordainduko zizutenak atrebentzia, lepoa nabala kamutsez mozteko tenorean huts egiten bazenuen.

      Eta izokinak...

      Elegante ikusi usteko zenituen ura bitan ebakitzen denek lekua uzten zietela pasa zitezen.

      Halakorik egundaino ez guk (“ez izoki”), baina ezta saiatu ere: zaharrenak, behinik behin, bakean utzi; errespetu osoa haiei, bizialdia erbestean egin ondotik sorlekura hiltzera itzultzen zirenei.

Noizbait ere guri etorriko zaiguna ordukoz bageneki bezala.