Alfonsina Storni

itzulpena: UXUE ALBERDI

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Alfonsina Storni

© itzulpenarena: Uxue Alberdi

© edizio honena: Susa

2017ko martxoa

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Itsasoz jantzi omen zen behin Alfonsina Storni. Halaxe dio Alfonsina y el mar kantu famatuak, Ariel Ramirez-ek konposatu zuena Felix Lunaren letrarekin, eta gerora gisa askotariko jendeak interpretatu duena. Janzki horrek, jakina, egitate ez hain poetiko bat gordetzen zuen, Storniren suizidioa alegia. Kantuak dioenez, Storni ezarian, urratsez urrats, barneratu zen itsasoan; ikerlariek beste bertsio ez hain poetikoa babestu dute, ordea. Uharri batetik bota omen zuen bere burua uretara Mar de Platako La Perla hondartzan, berrogeita sei urte zituela. Aspaldi zen minbizi malapartatu bati buru egiten ziola.

      Storniren itsasoarekikoa, ordea, ez zen soilik bere biziaren akaberako kontua izan. Haren poesia itsasoaren erreferentziez josirik da, Itsasoaren aurrean, Hilerria itsas aurrean edo Mina bezalako poemetan agerikoa denez. Mendebaldeko irudi poetiko errepikaria da itsasoa, eta gurean, esaterako, Joseba Sarrionandiaren sorkuntzan aski present dugu (Eider Rodriguezek aztertu du berriki harreman hori). Storniren kasuan, poetak itsasoaren indar eta amorrua ments dituela dirudi, beretzat nahi dituela haren ahal eta oldarraldiak.

      Ez da hori, alabaina, Storniren janzki poetiko bakarra. Gizarte patriarkal batean emakume izatearen esperientziak blaitzen du orobat bere poesia osoa, bereziki gizonen maitale izatearen neke-zorigaitzak. Hemeretzi urterekin haurdun geratu eta Buenos Airesera joan zen bizitzera. Han jaio zen, 1912. urtean, bakarrik heztea egokituko zitzaion Alejandro semea. Haren omenezkoa da hil baino lau urte lehenago publikatu zuen Zazpi putzuko mundu poema liburua. Gizonek eragindako zaputz eta amorrazioak, esan bezala, tai gabe azaltzen zaizkigu bere poemetan, lerro suntsitzaileekin maiz: “gizonek nahiago dituzte haragiari emanak”. Izan ere, Storniren poesiaren ezaugarri agerikoenetakoa da idazkeraren indarra; hitzak aho zorrotzeko aizto dira haren poesian. Ez alferrik, Lapitza poeman, lehergailu batekin konparatzen du ni poetikoak poltsan daraman arkatza. Zenbait urte lehenago idatzia, bi Gabrielen armen aurrekaritzat jo liteke lapitza: Celayaren etorkizunez kargaturikoarena eta Arestiren mailuarena. Orobat, Arestirengana (Nire izena poemara zehazki) darama ezinbestez euskal irakurlea Nire hilarrirako epitafioa poemak. Munduaren gorabeherengatik libro, baketan azaltzen da Storniren nia hilarrian; Arestik, seguru asko, izango du han ere motiborik kexa-protestarako.

      Buenos Airesera joan zelarik, lehenengo kolaborazio eta argitalpenak publikatzen hasi zen, tartean estreinako poema liburua 1916an, Arrosondoaren ezinegona. Ordukoak dira halaber hainbat aldizkaritan argitaratuko dituen artikuluak, aldarrikapen feministez onduak gehienak. Geroz eta poeta ezagunagoa egin ahala, gizonezkoenak ziren zenbait gunetara sarbidea lortu zuen, besteak beste, Anaconda eta Signo talde literarioen bilkuretara. Anacondan ezagutu omen zuen Horacio Quiroga idazlea, eta hil arteko harreman estua izan zuten. Haren heriotzan poema lazgarria idatzi zuen Stornik, lehen lerrotik lazgarri: “Zu bezala hiltzea, Horacio, zeure senean”. Quirogak minbizia zuela jakin berritan erabaki zuen biziari fini esatea zianuroa lagun, Storni itsasoz jantzi baino urtebete lehenago. Senean hil ziren bi-biak.

BEÑAT SARASOLA

Arrosondoaren ezinegona

Ezinegonez loratuz doan arrosondoa

elikatzen duen izerdia errez doa.

Erreparatu arrosondotik erortzen diren arrosei:

hainbeste dira, gaitz horrek hilko du!

Arrosondoa, gaztea, eta loreak azkarregi ematen hasia,

agortuz doa arrapaladan bizia.

Bizitza

Zoro ditut nerbioak, zainetan

suzko likidoa, odola borbor

ezpainetara datorkit, eta hor

itxuratzen da gezurrezko pozetan.

Barre egin nahi dut; penak,

gustura oparituko nituzkeenak,

gaur ez dira nirekin jostatzen eta ni naiz

haien baitako tristezia urdinarekin jolasean dabilena.

Mundua taupaka; harmonia osoan dut sentitzen

dardarka, eta neure dut egiten

zerbitzatzen ditudan sorgin-kopletan.

Izan ere, leihoa ireki baitut oraintxe bertan

eta udaberriak bere eguzkia ekarri dit

haizearen hegal ezin finagoetan.

Injustizia

Hamar urte nituen orduan.

Sos batzuk lapurtu

zituzten amaren diru-kutxatik.

Igandea zen... Gogoan dut!

Errudun jo ninduten,

injustuki, eta nire lotsari

egindako erronka hementxe,

barru-barruan, iltzatu zitzaidan.

Gogoan dut gau hartan

nire ohatzean etzanda

anarkia-ernamuin bat heldu zela

nire burmuinean iniziatzera.

Belarrira

Musukatu nahi banauzu..

—ni ere nago irrikan—

ahoa libre utz zaidazu...

emadazu muin begietan.

Ez aipa musu samurrak,

lepoan zure arnasa...

jeloskor dauzkat kizkurrak,

laztanduidazu adatsa.

Zure laztanarentzako

begiak hitzak badira,

asmoak asmatzen ditut

zure begiei begira.

Zure eskuak nirean

dar-dar, txori baten antza,

eta aditzen da airean

maitasun zahar baten dantza.

Gau ilun hau hilik datza

sabai astralaren pean.

Isilik dago baratza

amets hilgarri batean.

Alabastro ñabardura,

lilura, pagodarena.

Ikusi hango izar hura!

Ariman daramat dena.

Isilik, zaude isilik...!

Geldi-geldi dago ura,

estalki berdez jantzirik

hondarra lo geratu da.

Bai ondo lurrin eztitan!

Musurik ez ezpainetan!

Platinozko gau honetan

emadazu begietan.

Otsemea

Otsemea bezalakoa naiz.

Artaldea birrinduta

mendira alde egin nuen

lautadaz akituta.

Seme bat dut maitasunarena, baina maitasun legerik bakoa,

ezin bainintzen izan besteen gisakoa, idiaren kastakoa,

uztarria lepoan; nire pentsamenduak libre dabiltza!

Neure eskuekin apartatu nahi dut sasitza.

Ikusazue nola seinalatzen nauten, nola ari diren barreka,

garbi mintzo bainaiz: (Hara hor, arkumetxoak beeka

otseme bat dakusatelako ukuilura sartzen,

otseme bat, sasitzatik artegira ausartzen).

Artaldeko ardiak, koitaduak bezain mantsoak!

Ez dizue otsemeak minik egingo, ez izutu, arkumetxoak.

Baina tentuz egin irri, finak ditu-eta otsemeak hortzak,

eta basoan ikasiak amarru zorrotzak!

Ez dizue otsemeak ostuko artzaina, lasai;

badakit norbaitek hala esan zuela eta zuek sinistu, bai.

Baina otseme hori ez da lapurra, dena dira marmar-hotsak;

hiltzeko armak dira haren hortzak!

Propio sartu da kortan, plazer duelako

artaldea ikaraz ikustea bera iritsi orduko,

eta artaldeak nola disimulatzen duen irriz izua,

erremin bitxia keinuan zirriborratua.

Zoazte, eta egin bekoz beko otsemeari kontra

eta ostu otsokumea; eta ez joan saldoka

artaldearen babes ergelean, ezta ere artzaina gurtzen...

Zoazte bakarrik! Ausartu indarrak neurtzen!

Ea, arditxook, erakutsi hortzak… Ondo txikiak, benetan!

Horrela ezin ibili jaberik gabe, gajook, mendi malkartsuetan,

ezen tigreak erasotuz gero, defendatzeke,

ezgauza, arroilan hilko zarete.

Otsemea bezalakoa naiz. Bakarrik beti, artalde

otzanaz naiz trufatzen. Nire mantenuaren jaun eta jabe,

edonon delarik ere, dut lanerako esku ahaltsua

eta burmuin bat, osasuntsua.

Niri jarraitzeko kapaz dena, datorrela nirekin.

Ni, baina, zutik nago, aurrez aurre etsaiarekin,

bizitzarekin, eta ez diot haren oldarrari izurik,

eskuan prest baitaukat aiztoa zorrozturik.

Semea lehenik, eta gero ni, eta gero... zergura!

Agian borrokara berehalakoen deitzen nauen hura.

Apika ilusioa, maitasun kusku batena,

loratu aurretik nire eskuetan zimelduko dena.

Otsemea bezalakoa naiz.

Artaldea birrinduta

mendira alde egin nuen

lautadaz akituta.

Enarak

Tristeziaren mezulari samurrak…

txoriño beltzak dira, gaua bezain beltzak.

Mina bezain ilunak!

Enara samurrak, alde egiten dutenak neguan

habia abandonaturik eta hutsik utzita

itsasoa zeharkatzeko orduan!

Hotz leuna dut aldi oroz sentitzen haiek ikustean

O! Txoriño beltzak, txoriño urduriak,

apirilaren amoranteak.

O! Enara gaixoak, emigratzaileen antzera

lur arrotzetara doazenak

ogi apurrak biltzera.

Heldu, enarak! Zatozte, enarak!

Zatozte udaberri gisako, doluzko hego horiekin

heldu nigana!

Eutsi niri zuen hegoetan… Eutsi eta zeharka

hegaldi bakarrean, beti-betiereko

itsasoaren zabala.

Ba al dakizue nola bidaiatzen den eguzkiaren aberrira?

Ba al dakizue non dagoen betiereko bedatsa,

maitasunaren iturria?...

Eraman nazazue, enarak! Eraman! Ez zaitezte aztora

Bohemioa naiz, bohemio gajo bat

Eraman nazazue nahinora!

Ez al dakizue, enara alderraiok, nola jakin,

arima eri dudala ezin dudalako

nik ere hegan alde egin?

Heldu, enarak! Zatozte, enarak!

Zatozte udaberriko! Doluzko hegoekin

heldu nigana!

Zatozte! Naramazue laster menturara!...

Pena da, txikiok, zuen hegoak urdinez

ehunduak ez izana!!

Honela

Honela egin nuen liburua:

uluka, negarrez, ametsetan, ai ene.

Tximeleta triste, lehoi eme krudel,

bietarik eman nuen: argi eta ospel.

Lehoi nintzela, osoro ahaztu nuen

nola behin tximeleta izan nintzen.

Tximeleta nintzela, ezin pentsatu ere

eraso nezakeenik hagin eta erpe.

Uzkurtuta aldika, jauzika ondoren,

bizia odoldu zidaten eta odol bizitan hil nuen.

Gero, nintzelarik uso,

altzifre astun edo sastraka eder,

negar egin nuen gelditu gabe.

Gatzetik zein eztitik dastatu ondoren

begiek negar egin zidaten.

Berdin dio, orduan, bat zer den:

nektar ala behazun, arrosa ala ezten.

Horrela nabil egarri gaizto hau bilbatzen

edozein taxutako jardinak kimatzen.

Min astuna

Bizitzak ematen didan min astuna

min gozoa da, ezen abiatze-eguna,

bizitzatik urrun eraman behar nauena,

hurbilago izanen dut.

Eskuetan arrosak ernetzen zaizkit

baina hainbeste tximeletak xurgatzen dute haietatik,

idorraren idorrez ahitzen direnean,

ai, idortuko naiz ni.

Zuri nahi nauk

Hik egunsenti nahi nauk,

Nahi nauk aparrezko,

Nahi nauk nakarrezko.

Zitoria nola,

Garbia oroz gain.

Lurrin fineko.

Korola hetsiko.

Ilargi-izpi batek ere

Irazi gabea.

Bitxilorerik batere ez nire

Ahizpatzako.

Hik elurkara nahi nauk,

Hik zuri nahi nauk,

Goizalba nahi nauk hik.

Hik, kopa guztiak

Eskura ukan hituenak,

Ezpainak fruituz

Eta eztiz more.

Hik, aihenez estaliriko

Oturuntzan

Dena eman huenak

Bakoren ohorez.

Hik, engainuaren

Jardin Beltzetan

Gorriz jantzirik

Laster egin huenak hondamendirantz.

Hik, hezurdura duanak

Oraino ukigabe,

Batek jakin zein

Mirariren jabe,

Nahi nauk zuri

(Jainkoak barka hazala),

Nahi nauk garbi

(Jainkoak barka hazala),

Nahi nauk egunsenti!

Egik ihes basoetara,

Hoa mendira;

Garbi ezak ahoa;

Bizi hadi bordetan;

Uki ezak eskuekin

Lur bustia;

Elika hadi

Sustrai mingotsez;

Edan arroketatik;

Lokar hadi antzigarretan;

Berritu itzak ehunak

Kresalez eta urez.

Mintza hadi txoriekin

Eta jaiki goizalban.

Eta haragia

Goldatzen zaianean,

Eta hartan jartzen duanean

Etzalekuetan endredatuta

Utziriko arima,

Orduan, gizon zintzo,

Nahi nazak zuri,

Nahi nazak elurkara,

Nahi nazak garbi.

Bi hitz

Gaur gauean belarrira esan dizkidak bi hitz

arrunt. Bi hitz nekatu,

bi hitz usatu. Zaharraren

zaharrez berri diren hitzak.

Bi hitz, hain gozoak, adaxken artetik irazten zen

ilargia nire ahoan pausatu baita. Hain gozoak bi hitzak

inurri bat baitabilkit lepoan eta ez baitut

uxatzeko zirkinik egiten.

Hain gozoak bi hitzak

nahi gabe baitiot: o! Bai ederra, bizitza!?

Hain gozoak, hain otzanak,

olio lurrintsuak baitituzte soinera isurtzen.

Hain gozoak, hain ederrak,

urduri, nire hatzak

zerurantz higitzen baitira guraizeak iduri,

O, nire hatzek izarrak

nahi litizketek ebaki.

O, zu!

O, zu, mendean naukazun hori! Zergatik iritsi zara berandu?

Zergatik orain, arimak surik ez badu,

arrosarik batere ez badut zuri

girlanda alai bat egiteko izarren irudi?

O, zu, iturburuko uraren zurrumurrua

bezain hitz gozoko; usapalaren urrua

bezain ezti; gozo, nola musu lokartuak

bi esku zurbil habia-babesleen gainean pausatuak.

O, zu, nire burua zure esku artean har dezakezun hori

eta ernatu jaietako arbola bailitzan, loretan jori,

eta eragin nire ezpainetan irribarre,

bat-batean argitzen den zeru lainotuaren pare.

Zergatik etorri zara berandu? Zergatik orain,

sugar suntsitzaileak hartua didanean gain,

su jainkotiarrak guztiz birrindu nauenean

eta, itsututa eta triste, bide beltz batean barrena noanean?

Nik, jainkoen jainko, guztiz berritu nazaten nahi dut.

Eho nazatela lirioz; misterioaren eskuz

kima nazatela; ken diezadatela sasitza.

Zure ezpainek ezin senda dezakete gogo hitsa.

Zure ezpainentzat, ur garbia.

Zure ezpainentzat, beirazko kopak eta apar zuria,

erleez, eztiez eta loreen gorriaz

deus ez dakien arimak isuria.

Sekula meztitu gabeko zure eskuentzat;

sekula negarrik egin gabeko zure begientzat;

urrezko beltxargen antzeko zure ametsentzat;

nire lorratzen atzetik letorzkeen zure ninientzat,

Zure eskuek estuturiko nire petaloek, magiaz,

botere harrigarrien jabe, argi bihurtuko balira

eta astroen argiari atxikita

baletoz zure niniak nire lorratzari segika.

Zorionekoa irentsi nauzulako hil beharra;

zorionekoa udaberriak zimeltzen duen garra;

zorionekoa arrosondoak hiltzen dituen zure sua:

koroletatik gertu bego zure malura.

O, zu! Izateaz gaindi miresten zaitudana,

O, zu! Biziberritu nazan hautatzen dudana.

Zergatik zatoz orain ezin ikusi dudanean

tormenturik ederrena: nire hostogabetzea?

Transfusioa

Nire odolaren ongarri da zure bizitza

eta biziki maite zaitut, biziki; ahal baneza, ene!,

zeru beltzen azpian, lehoi eme,

hortzez jango nizuke bihotza.

Zu ezagutu aurretik, ni, lapurraren tokian

eta orain zer naiz, preso koldarra.

Bai ederra nire udaberriaren indarra!

A zer distira nire koroarena zure bekokian!

Nirea den odolak zure begi-ninietan dagi su,

eta arratsaldero ezpainetan jartzen dizkizu

mahats gozoa eta ogi printza.

Eta bitartean; aire bako lore, harpeko korola,

zugan zukutzen naiz fruitu bat nola

eta zure esku artean ihes doakit bizitza.

Bihozkada

Bizitza laburra izanen dudan susmoa dut.

Nire buru honek, arragoa bailitzan,

garbitu bezala du kontsumitzen.

Baina arrangurarik gabe, izu-izpirik gabe,

akaburako, nahi dut, lainorik gabeko arratsalde batean,

eguzki garbiaren azpian,

jaio dadin jasmin handi batetik sugegorri zuri bat,

zeinak, gozoki, bihotzean hozka egingo didan.

Larunbata

Goiz jaiki eta oinutsik ibili nintzen

korridoreetan: lorategietara jaitsi

eta landareei muin eman nien.

Lurraren lurrun garbiak xurgatu nituen

belazean etzanda;

lirio berdez inguraturiko iturrian

bainatu nintzen. Gero, adatsa orraztu nuen,

oraindik urez blai. Jasmin-zuku usaintsuz

lurrindu nituen eskuak. Koartza

erretxin fin batzuek

papur urrekarak ostu zituzten nire gonatik.

Segidan, harizko soinekoa jantzi nuen, arinagoa

gaza bera baino.

Jauzi arin batez atarteraino eraman nuen

lastozko besaulkia.

Nire begiak burdin sarean kakotu ziren, finko.

Burdin sarean finko.

Erlojua mintzatu zitzaidan: goizeko hamarrak.

Etxe barnean, baxera eta kristal-hotsa;

jangela, itzalpean; esku batzuk

mahaizapiak prestatzen.

Kanpoan, eguzki errea,

mailadiaren marmol zuriaren gainean.

Nire begiak burdin sarean finko.

Finko. Zure zain.

Karratuak eta angeluak

Etxe lerrokatuak, etxe lerrokatuak,

etxe lerrokatuak.

Karratuak, karratuak, karratuak,

etxe lerrokatuak.

Jendeak karratua du ja arima,

ideiak lerrokatuak

eta angelua bizkarrean;

nik neuk isuri dut

bart malko bat:

Jainko maitea, karratua!

Tentazioa

Kanpoan euria ari du; astun dator ura,

jendeak aterki irekien pean itzurtzen duen hura.

Akabo nire bakea denak ilaran ikustean,

pisu zaizkit hormak, eta bizkar biluziaren gainean

liluragarria zait isuria. Nire asaba xehea

leizeetan izenik gabe bizi zen jendea,

bart ni tentatzera da etorri,

izan ere, ni, garbi eta gorri,

zelaietan barna joango nintzateke euri finaren pean,

hegodun adatsez, enara baten antzean.

Zer esango luke?

Zer esango luke jendeak, mozdadez eta eskasiaz,

halako egun batez, ultrafantasiaz,

ilea tindatuko banu zilarrez eta morez,

tunika greziarra jantzi eta apain-orraziaren ordez

zinta loratua paratuko banu: miosotiak edo jasminak,

eta joango banintz kalean kantari, eta nirekin, biolinak;

edo nire bertsoak esango banitu plazetan,

mozal oiesetatik askaturiko pozetan?

Saldoka letozke niri begiratzera?

Erre egingo nindukete, sorginen antzera?

Mezetara deituz lebilzkike ezkilak errepika?

Egiaz, barregarria da, pentsatzen jarrita.

Bidaia

Gaur begira dut ilargia,

zuri eta neurrigabe.

Bart gaueko berbera da,

biharko berbera.

Baina beste bat da, inoizko

handiena eta zurbilena.

Dar-dar dagit argiek

uretan bezala.

Dar-dar dagit begietan

malkoek nola.

Dar-dar dagit arimak haragian

dar-dar egiten dakien gisara.

Hara! Ilargiak zilarrezko

bi ezpainak mugitu ditu.

Hara! Ilargiak hiru

ele zaharrak esan dizkit:

“Heriotza, maitasuna, misterioa...”.

O, akabo nire haragi-mamiak!

Haragi hilen gainean

uzkurtzen zait arima.

Arima? Katu gautarra?

Ilargiaren gainera egin du jauzi.

Zeru luzean barrena doa

triste eta uzkur.

Zeru luzean barrena doa

ilargi zuriaz gaindi.

Heriotzak nahi balu

                         I

Zu eta ni, bidazti, edozein egunetan eta

espaloirik hautatu gabe iritsi ginen bidera.

Guztiek daramatenaren antzeko trajea soineratu

eta haien itxura, ohiturak, manerak genituen hartu.

Luze ibili gara, brida ikusezinez lotuta,

begiak hesgailuz nekatuta.

Basaperrexil apur bat dugu eskuetan,

fruituen zaporerik ez gehiago mingainetan,

eta badakigu egunen batean bizitzak ahaztuko

gaituela, bidazti, erabat ezabatuko.

Eta zuk eta nik oihan lurrintsuak ezagutu genituen...

Eta zuk eta nik arrosak ebakitzen huts egin genuen.

                         II

Badakizu, bidazti? Berandu nabil asmoak sortzeko,

bidean atzera eginez norabide berriak saiatzeko.

Hain dut egarri basa, ezen ahoa erretzen baitit,

eta harkaitzari darion ura irrikatzen dut nik.

Azala busti nahian nabil ur-lasterren xerka,

arrosaz eta eztiz elikatzea dut apeta,

edo goroldioen gainean lokartzea, hitzari entzungor egitea

eta beltxargaren eta ahuntzaren lagun izatea.

Gertatuko balitz zu nire bakarleku freskora biltzea

baliteke zure eszeptizismo zaharrak ni aurkitzea

jakintzaren arbolapean eserita.

                         III

O, bidazti, bidazti, hitz egin heriori

eta esan ez oztopatzeko nire bidea, aldeko dudala zori,

hurbildu nadin haitzera, ezagut dezadan harpea,

itzul dadin nire ezpainetara frutaren zaporea.

O, bidazti, bidazti, hitz egin heriori

eta esan uzteko loreak ebakitzen, aldeko dudala zori,

edertasunez beteta egon daitezen nire eskuak,

gainean arrosa irekiak eta arrosa kuskuak.

Heriok utziko balit, mantso, bidazti,

mirtozko koroaz, eguzkipean azti,

ekingo nioke bidexka berriari.

Hoa hegan

Habil, hoa hegan, erle nahi haut;

loratu dituk jardinean amapolak,

eta nektar finez mukuru korolak;

bihar hire arima zaharturik egongo duk.

Habil, hoa hegan, izan hadi usoa,

zeharka basoa eta mokoka lurrak,

eskuz esku jan ogi-apurrak,

hozka, mamitsu, sagar gozoa.

Habil, hoa hegan, izan hadi enara, altxa,

bila ezak urrezko ekien hondartza,

dasta, udaberriaren gatza,

paregabea eta zoragarria duk bedatsa.

Ez haut estutuko, bestela laster haiz egarriz hila.

Habil, hoa munduan barna, hausnarrean;

itsasontzia prest duk ur gainean

boga, lilura gorenaren bila.

Korri, ibili gehiago, ez duk aski lehena,

badituk oraino irrikak eskueran,

korri, ibili, jiratu, igo eta egin hegan:

goza oro, eder duk dena.

Hoa hegan, ez hau nire maitasunak geldiaraziko;

ongi haut entenditzen, bai, ongi haut entenditzen!

Egin biezat bizitzak negar, bihotzak zimiko;

hoa hegan hi, maitea, guztiz haut konprenitzen.

Isilik arima, bihotza hautsirik,

nik askaturik hegoak, hoa, baina itzul hadi,

Nola ekarriko duk bihotza, bidaiari?

Izango diat bihotz garaituarentzat errukirik.

Hain egarri larria edanarekin ase dezaan

baduk hiretzat zidor andana,

baina gaua duk jada; hartu patxadan:

denak zatozak nigana.

Liburu hau

Bizitzaren sakonetik datozkit gauza hauek, horra:

pilatuz aritu nintzen, isla naiz orain…

Ur etengabe nahasia eta aldakorra;

nola eta gauzak mudatzen diren, ispilua ere bai.

Bizitzako uneak preso hartu zituen nire lumak,

bizitzako uneak, gero ihesi joan zirenak,

uneak, suaren biolentzia zutenak

edo agian bitsezko maluten arintasuna.

Nire izatea non, une haietan orotan,

eta aldakorra, mudakorra den zera honetan guztian,

ispiluak gorde zuen sustantzia osoan,

jantzirik gabe, garbi eta biluzi dago arima.

Bidazti, ni ez nago eta banago beti nire bertsoetan,

baina liburuan aurrera egin ahala aurkitu ahalko nauzu,

zure orratz eta balantza oro atalasean uzten baduzu:

lorezain-errukia erabili behar da ene lorategietan.

Arima biluzia

Arima biluzia naiz bertso hauetan,

arima biluzia, larritasunez eta bakarrik

isurtzen ditudan petalo sakabanatuetan.

Arima, datekeena mitxoleta loratua,

edo lirioa, bioleta,

haitza, basoa, olatua.

Arima, haizea nola, alderrai artega dabilena,

itsaso gainean orro egin eta

arrakalan gozo lokartzen dena.

Arima, itsutzen ez duten Jainkoak gurtzen

dituena bere aldareetan;

arima, ez duena hesirik ezagutzen.

Arima menperatzen erraza,

bihotz bat balitz, erdibitu eta bere odol

epelez hura blaitzeko kapaza.

Arima, negu berantiarrari hots

egiten diona udaberrian: zatoz,

eror bedi elurra belazean, hotz.

Arima, elurra denean tristura urdinez

disolbatzen dena, udaberrian

biltzen gaituzten arrosei dei eginez.

Arima, badakiena aldika tximeletak askatzen

lur zabalean, distantziarik ezarri gabe,

eta esaten: segi, segi mundua dastatzen.

Arima, hil behar duena lurrin batez,

hasperen batez, otoitz-bertso batez...

baina, ahal dela, dotorezia betez.

Arima, ezer ez dakiena eta dena ukatzen

duena, ona ukatuz faboratuz ongia

ukoan baitu bere burua eskaintzen.

Arima, atsegin duena arimak ukitzea,

lorratzak baztertzea,

eta eskuan laztan bat sentitzea.

Arima, bere buruarekin bat ez datorrena baita,

alderrai dabilena haizea bezala, korri eta bira;

arima, odoletan dena, eta haren desira:

itsasontzi izatea izarrari jarraika.

Isiltasuna

Noizbait hilotz izanen naiz, elurra bezain zuri;

gozo, arratsalde euritsu bateko ametsak iduri.

Noizbait hilotz izanen naiz; hotz, harria lain;

geldi, ahanztura nola; goibel, huntza bezain.

Noizbait neureganatuko dut arratseko loa,

bidearen amaierako amets abaroa.

Noizbait nire loa hain izanen da luzea,

iratzartzeko ere alferrik izanen baita zure musuen hezea.

Noizbait, mendi hau bezala egongo naiz, bakardadean,

basamortu luzearen eta itsasoaren artean.

Arrats betea izanen da, samurtasun zerutiarrez,

txorien isiltasunaz, hirusten malkarrez.

Udaberria, arrosa koloreko, haur baten ezpaina bezain,

ateetatik sartuko da, hatsa lore-usain.

Udaberri arrosak masailetan ipiniko dizkit jori

—udaberri arrosak!— bi arrosa hori.

Udaberri eztia, zetazko eskuetan jarri zizkidana

gorri eta zuri, arrosatxo bana.

Udaberri eztia, zu maitatzen irakatsi zidana,

udaberri hura bera, zu lortzen lagundu zidana.

O, hila nengokeen azken arratsa irudikatzea lortu:

hiri baten hondakinak bezala, mendetsu eta mortu.

O, arratsaren horia, urmael-isiltasunez,

laru eta geldi, ilargiaren argilunez!

O, harmonia osoz mozkorturiko arratsa:

bai mingotsa dela bizitza!, bai zuzena azken hatsa!

Ahaztura betikora garamatzan heriotza justiziazkoa,

txori alderraia habian hartzen dutenen gisakoa.

Eta ninietara eroriko zait ongi-nahiz egina

azken orduko argi zeru-urdina.

Argi iragazia, datorrena zerutik behera

ninietan errezel gozo bat jartzera.

Argi iragazia, estaliko duena nire azala

errezela ukiezinez, eztei-beloak bezala.

Argi bat ariman emeki xuxurlatuko duena:

bizia leizea da; heriotza, espazioa, dena.

Eta baretasun geldoenez desegin nazala

urrezko hondartzan aparra bezala.

O, isiltasun, isiltasun... hauxe da ilunabarra

odoletik ihes joan zaizkidana sua eta garra.

O, isiltasun, isiltasun... neure ohe ertzetik

zure ahoak, aho maiteak, gozoki deitzen dit.

O, isiltasun, isiltasun... oihartzun gabeko zure musuak hor,

nire ariman, galtzen dira dardarti eta idor.

O, isiltasun, isiltasun... luzatuz doan arratsean

tristurak pausatzen dira zure malko garratzean.

O, isiltasun, isiltasun... mututu dira hegaztiak,

lokartu dira loreak, gelditu dira itsasontziak.

O, isiltasun, isiltasun... izar bat erori da samurki lurrera

samurki eta isilik, goitik behera.

O, isiltasun, isiltasun... badator gaua nire ohera,

ezkutuka, xuxurlati, uluka, erregutzera.

O, isiltasun, isiltasun... Isiltasunak ukitzen nau

eta itzaltzen dizkit begiak, eta itzaltzen dit aho hau.

O, isiltasun, isiltasun... nire eskuak bakean hozten

eta hatzak poliki zorrozten...

Lore hori naiz

Ibai zabala da zure bizitza, emaritsu dator behera,

gozoki sortzen naiz ni, ikusezin, haren ertzera.

Lore hori naiz: ihi eta atxira artean galdua,

zuk errukior elikatu arren, begiratzen ez diozuna.

Haztean, arrastaka naramazu eta hiltzen naiz zure baitan,

lehortzean, apurka hiltzen naiz zure basatan,

baina gozoki sortuko naiz berriro

egun ederretan emaritsu zatozen aldiro.

Lore galdu hori naiz, zure hegietan

umil eta isil sortzen dena udaberrietan.

Arbasoen zama

Hik esan hidan: ez zinan negarrik egin aitonak;

ez diten negarrik egin nire arrazako gizonek,

altzairuzkoak zitunan.

Esan orduko sortu zitzaian malko bat

eta ahora erori niri... pozoia:

hain edalontzi txikitik sekula

edan gabea ninduan.

Andre makala, andre gaixo ulerkorra,

mendeetako mina eragin zidaan edate hutsak:

minaren pisua jasateko ahulegi

nire arima-gorputzak.

Gizon ttiki

Gizon ttiki, gizon ttiki,

Aska hire kanarioa, utziok hegan…

Ni nauk kanarioa, gizon ttiki,

utzidak salto egin dezadan.

Hire kaiolan egon ninduan, gizon ttiki,

gizon ttiki, emanik niri kaiola.

Ttiki, zioat, ez bainauk ulertzen,

eta ez ulertuko inola.

Nik ere ez haut ulertzen, baina bitartean

irekidak kaiola, ihesi beharrean bainago;

gizon ttiki, ordu-erdiz maitatu hindudan,

ez eskatu gehiago.

Herra

O, mitxoleten udaberria,

on beharrez nire etxea loratzen duzuna,

korolak apaindu ondoren,

joan.

Muxua, su bizietan biziena,

iltza ezazu beldurge zure deabru-ezproia,

erre nire arima, baina gero,

hegalda.

Urrezko irria, mugikor eta zoro

arima askatzen duzuna itzaletatik,

ahora jalgi orduko,

eten.

Erruki biguna, akatsaren maitale,

pausoan-pausoan bihotza urtzen duzuna,

irauli zure eztiak eta istantean,

alde.

Herra itzela, ilunetan ilunena,

zeta sastakai bihurtzen duzuna,

apenas ezagutzen zaitudan herra,

gelditu.

Itsasoaren aurrean

O, itsaso, itsasotzar, bihotz basa

erritmo aldakorreko, bihotz zital,

ni naiz zure uhinetan herbal,

usteltzen ari den makilatto eskasa.

O, itsaso, emadazu zure suminetik ugari,

barkatuz igaro dut-eta bizitza,

ulertua bainuen, itsaso, ematea zela giltza:

“Errukia, errukia gehien iraintzen duenari”.

Arrunkeria, arrunkeria dut jarraika.

A, erosi nau hiriak, erosi nau gizonak!

Har nazala zure sumin sakonak:

arrosa-misio hau nekagarria baita.

Ikusten arrunt hori? Arrunt horrek damait pena,

hatsa dut faltan eta falta horretan gera nadin,

ez ulertu nahiago nuke, baina ezin:

arrunkeria da pozoitzen nauena.

Pobretu nintzen, ikastea delako mingotsa,

Pobretu nintzen, ikastea delako itobeharra.

Bedeinkatua harriaren indarra!,

baina nik aparrezkoa izan bihotza.

Itsaso, nik zu lakoa nahi nuen izan,

noiz eta, nire bizitza oren epeletan

zabaltzen zen arratsaldeetan...

A, nik zu lakoa nahi nuen izan.

Ikus nazazu hemen, txiki, erkin,

minek eta ametsek guztiz bentzitua;

itsaso, emadazu, eman, indar infinitua

bilakatzeko harro, eskuraezin.

Emadazu zure gatza, iodoa, basakeria,

Itsas airea!... O, erauntsia! O, sumina!

Zorigaiztokoa naiz, sasi ziztrina,

eta hilen naiz, itsaso, nire gabezian eroria.

Eta itsastarra dut arima, ez besterik.

Ai, hiriak du usteltzen eta nahasten;

bizitza txiki honek dit sufriarazten,

baneuka haren pisuaz askatzerik!

Doala hegan nire seta, esperantzarekin batera...

Nire bizitza, agian txarretan txarrena,

arteria geldigaitza behar zuena

apenas den orbain, baina beti minbera.

Baliteke

Baliteke nik neurtitzetan oro sentitua

ez izatea sekula izan ezin zena baino,

zerbait debekatua eta erreprimitua,

sendirik sendi, emaztetik emazteraino.

Diote egin beharreko guztia neurtua zegoela

nire jendearen familia-leinuetan…

Diote isilak izan direla amaren aldeko

emakumeak… Baliteke benetan…

Inoizka, amari askatasun-irrika sumatu nion,

baina samin sakona igo zitzaion

begietara, eta itzalean egin zuen negar.

Eta garrazturiko, garaituriko, mutilaturiko hori dena,

haren ariman itxita zegoena,

ez ote dudan neuk askatu, oharkabean.

Malenkonia

O, herio, maite zaitut, baina zu gurtzen zaitut, bizitza...

Nire zerraldoan betiko lokarturik noanean

sarraraz ezazu azken aldiz ene begi-ninietan

udaberriko eguzki-printza.

Utz nazazu lipar batez zeruaren berotasunaren pean,

utzi eguzki emankorrari dardararazten nire izotzean...

Hain zen ona goiztiriarekin pizten zen izarra, hara non,

opa zidana: egun on.

Ez nau izutzen atsedenak, ona da pausua

baina, aurretik, datorrela goizero-goizero

ume bat bezain pozik eta bero,

nire leihora iristen zen bidazti errukiorraren musua.

Deiadarra

Inoiz, bizitzan barrena,

Errukiz, maitakor,

Iturriak nola, emankor,

Bihotza eman nuen.

Eta maleziarik gabe eta akaso grinatsu

Bidean zihoanari, esan nion:

— Gobernatzen gaituen legeari egiten diot men:

Bihotza eman dut.

Eta esan orduko, oihartzuna bailitzan,

Ahoz aho zen zabaldu:

— Begiratu eme gaiztoari, hortxe doanari:

Bihotza eman du.

Ahoz aho, teilatuz teilatu

Deiadarra zen zabaldu:

— Jaurti horri harriak aurpegira!

Bihotza eman du.

Odoletan dut, bai, aurpegia,

Baina lotsa oroz salbu,

Gizonengana jiratu eta behin eta berriz diot:

Bihotza eman dut!

Armadura

Emakume: bai zu, bertutetsua, bai zu, zinikoa,

eta zu, axolagabea edo zitala;

begiraiogun elkarri begietara ausarki:

ongi ezagutzen dugu elkar. Garbi ditzagun kontuak.

Armadurapean gabiltza: arima

handiegia bada, hura ebakiz; txikiz

armadura betetzen ez badu, hura puztuz:

beti daramagu burdin jantzia soinean.

Armadura ankerra! Hala ere, eutsiozue ongi.

Inoiz suntsitzen ahaleginduko bazinete,

urrun jaurtitzeko ahaleginak berak

nire gisan utziko zintuzkete: ongi hilak.

Gutun lirikoa beste emakume bati

Ez dakit zein den zure izena, ez zure aurpegia,

eta zurbil irudikatzen zaitut,

ahul, lehen kimuen gisan,

txiki, gozo... Nola esan?... Jainkotiar.

Zure begietan, eguzkitara abandonaturiko

aintziraren barea dakusat, haren urrea

gozoki xurgatuz, dena isilik dagoen bitartean.

Eta zure eskuak, finak, luzatzen

eta luzatzen doan eta gero, ikusazu,

bertsoren batean hiltzen eta amaitzen

den nire min hau bezainbeste.

A! Halakoxea al zara? Esadazu ahoan

erlauntza marmartirik baduzun,

zure belarriak arrosa-petalo

harroak lakoak diren…

Esadazu, izar urrunei begira

apalki negar egiten duzun,

eta esku epeletan uso zuriak

eta urrezko kanarioak lokartzen zaizkizun.

Hori dena eta gehiago baitzara, dudarik ez,

zu, miresten nuen gizona esku gozoen

artean duzun hori, zu, oharkabean akaso,

nire esperantza oro hil duzun eder hori…

Zu, haren kuttuna.

Hura zurea baita osorik: Gorputz eta arima

dastatzen duzu nik isilpean

gordetako maitasuna… Jainkoak daki nolatan

nik ezin dudan haren barnera iritsi.

Aitortzen dizut behin nire besotik

hain egon zela hurbil, luzatu izan banu,

agian, orain nirea izango zen zurea

den zoriona... Bai! Nirea, akaso...

Baina, ikusazu, hain nuen gastatua arima

nire besoa ez baitzen luzatu.

Ulertzen duzu orain? Orain, zure besoetan

lokartzen da eta hitz txikiak

eta xeheak esaten dizkiozu,

petalo hegalari eta zuri-zurien antzekoak.

Agian mutiko ilehori bat etorriko da gero

begi xaloetan kopiatzera

zure begiak eta harenak batuta

ispilu urdin eta gardenean...

O! Doituiozu bekokia! Hain baitzeukan zabala!

Hain irmoki sortzen zitzaion ilea

izur handietan, hurbil izatera

doitu egingo bainioke, ondo doitu ere!

Gero, utzi haren ezpainei zure eskuetan

alderrai ibiltzen; behin esan baitzidan

ez zegoela bere arimarentzat deus gozoagorik

emakume-eskuak musukatzea baino...

Eta agian noizbait ni, bizitzaren

aldirietan alderrai ibilitako hau

—jauntxoen leihateetara joan eta,

bekaizkeriarik gabe, festari so

egoten diren filosofo eskaleak nola—

zure albora bildu, eta hitz

lasai, xuxurlatiekin eskatuko dizkizut,

une batez, zure eskuak,

neuk musukatzeko, hark musukatzen dituen bezala...

Eta haiek emeki, txit emeki arakatzean

pentsatuko dut: hemen hartu zuten ostatu,

zenbat denboran, haren ezpainek? Zenbat denboran

zureak diren esku jainkotiarrotan?

O! Zeinen gozamen mingotsa, zure zetazko

eskuen gainean, zain urdin-urdinen artean

haren lorratzak bilatu

eta jarraitzeko atsegintasun hau!

O! Nire ezina! Haren jabetzakoa izan ezina,

haren arima menderatu ezina, hura eduki ezina,

hemen, nire oinpean errenditurik, ezin berdindua

arrasto esanezin pasiotu bat nireganatzeko

gozamen beldurgarria.

Eta han, zugan, hesia,

hesi kartsua, bizia, ukitu hutsak

neke mingotsa eragiten baitit,

eta babesten nauen isiltasun hau,

eta amiltzen naizeneko oinaze hilgarri hau,

sentimenduaren mugiezintasun hau,

dena galduta dagoenean bakarrik

brastakoan jauzi egiten duena.

Gaur arratsaldean

Urruneko zerbait maitatu nahi dut orain

gizon jainkotiarren bat

hegaztia bezain gozoa dena,

ezin konta ahala emakume izan dituena

eta dakiena beste lur batzuei buruz, eta

hitza ezpainetan loratzen zaiona, lurrintsu:

oihan birjinaren antzekoa haizepean.

Eta oraintxe nahi dut maitatu. Goroldio

sarria lako arratsalde bigun eta lasai honetantxe.

Dardarka dauzkat ahoa eta atzamar finak,

txirikordak desegiten ari zaizkit, emeki.

Marmar lauso bat dut nabari; lurra

gozoki ari da kantari. Urrun,

basoak korolaz bete dira,

errekek gainez egin dute

eta ura zoruan irazi da

nire begiak liluraturik

amesten ditudan begietan nola.

Baina

badator eguzkia mendietan behera,

uzkurtu dira hegaztiak habietan,

arratsaldea hiltzear da, eta urrun dago hura,

urrun, inoiz geratzen ez den eguzki hau bezain,

badoa, baina ni albora utzita, eskuak

txirikordetan hondoratuta, ahoa

heze eta dardarti, arima

samurtuta, gozo eta eder

egiten nauen maitasun infinitu honen

itxaropenean erreta.

Hilerria itsasoari begira

Esan, o, hilok, nor izan zen itsaso

Ozenari begira etzanda jarri zintuztena?

Nornahi zela ere, ohartzen al zen hildakoak jada

Gogait zirela txorien kantaz?

Uhinen ondo-ondoan paratuak,

Itsas urdinaren orro erlatsa

Senti dezazuen al da?

Isiltzen ez den itsasoaren ondoan

Zaudete, geldi-geldi, entzumena hilik

Marea gora nola doan aditzen,

Eta zuen ondoan mugitzen den itsasoa

Berpizte baten promes betegabea da.

Haizeak, udaberrian, leunki,

Han urrunean doan txalupatik

Emakume-irriak dakartza... Epel

Dator musua irriarekin, eta, harri

Hotza iraziz, zuhur, zuen ahoan

Kukutzen da eta kontsolatzen zaituzte doiki.

Baina gau beldurgarrietan, haizea itsas

Gainean uluka dabilenetan

Eta bizirik dirauten gizonek ontzi ahuletan

Dar-dar dagitenetan, eta zerua

Denean itsas uholdetan iraultzen,

Zuek, neurritsu eternalok, ezin

Duzue gehiago, eta ahalegin eskergaz

Dituzue buruak lurretik altxatzen.

Eta inork ulertzen ez duen mintzoz

Dagizue oihu: —Zatozte, itsas uhinak, pirritan,

Zatozte braustan, eta bil gaitzazue,

Beso amorosek pasioen mende

Bildu gintuzten gisan. Estutu gaitzazue,

Eta mugiaraz etzanda gauden

Ohatzetik, nondik gauero ikusten baititugu

Munduak anitz zeruak zeharkatzen.

Sartu, gure begi akituetan barna,

Xerkatu mihia, mintzatu zen hura, eta mugitu;

Jaurti gaitzazue hobitik braustan!

Eta itsasoak beharbada adituko du zuen deien

Ugaria, eta, mendia hondartzaren truk,

Arras harro estaliko zaituzte azkenik!

Orduan, behargin ulerberak bailiran,

Gelditu egingo dira uhinak eta, hilarri

Izkiriatuak irakurriz, apurka,

Talka leunez mugituko dituzte,

Emeki bultzaka, zuek askatu arte.

Oi, zuen oihuaren sakona, hilotz

Oihuaren handia, itsasoak besoetan hartu

Eta amildegi geldiezinaren magalera jaurtitzean!

Jarrera etzan beti-berean

Unaturiko besoek; tibia luzeek,

Burezur irribarretsuek: femur

Oker dotoreek, nahasirik oro,

Ilargi-izpien pean dantzatuko dute

Uraren mirarizko dantza.

Eta adats askatu batzuek,

Horailak akaso, jakinminez zuen peskizan

Datorren eguzkia bezala, itsas gainean

Irla hauskorrak dituzte sortuko eta, agian, erakarriko

Txori txiki bidaiariak.

Emakume handiak

Emakume handietan hartu zuen unibertsoak atseden.

Maitasunak ahitu zituen batzuk, suak eztainua nola;

erreginak zirenek beren artaldeetan isurarazi zuten odola.

Beatrizen eta Lady Macbethen aiurria zein ezberdina den!

Batzuen sabel maltzurrak marmolean gelditu dira.

Distirantak behialako handien ama handiak.

Eta haragi perfektua da, minaren arrandia.

Eta bertsoak bilbatzen dituzten eroak ere badira.

Hotsandiko antzeztokietatik bezala errekuperatzen ditut

liburuetatik — Bihotz mertzenario, bekaitza diezu zuk?

Aintzatsuak dira, handiak, eta zu ez zara ezeren dina.

— Ai, haien hegoen arrastoan, basoetako otsemeen antzera,

haien logeletara jaitsi nintzen gertutik begiratzera

eta aharrausi itzel bat aditu nuen, zurearen berdin-berdina.

Apaltasuna

Nik paseatu nuen bizkarrean harroputz

Errima gutxi batzuen urre faltsua

Eta uste izan nuen hantuts,

Uzta arras aletsua.

Izan pazientzia, emakume iluna:

Egunen batean, Forma Suntsitzaileak,

Oro erre, oro jaleak

Ezabatuko du nire oihartzuna.

Nire liburu maiztuetara jaitsiko da,

Eta atzamarretan jasoz gora,

Masailak doiki puzturik eta, izan,

Zernahik aspertzen duen jaun handiaren gisan,

Ufako nekatu batean, hara!,

Haizatuko nau ahanzturara.

Gurpila (Lagun bat)

Lagun kastu eta handiak arrazoitzen du honela:

— Gaztea naiz, apenas bizi izan naizen. Senarra? Engainu larria.

Hiru haur ditut, eta biraka dakusat urteen joan-etorria

emoziorik gabeko amets geldo batean bezela.

Aldika, tentatuta, aritzen naiz nire balkoiak zabaltzen,

dela gizon fina, dela harroa, dela zaputza kausitzeko.

Alferrik! Ai nendi gai gaitz horretatik sendatzeko!

Baina maitasunak ez du ezinegonik moldatzen.

Arindu bai, akaso; baina gizonek, merezi,

ez dute nire saiakerarik merezi; bereizi

beza bihotzak, hesiturik, lausengu suharra.

Gorputz perfektua dut eta aho gorrimina,

amodio perfektuenerako propio egina

baina moja-belopean ostentzen dut nire garra.

Beste laguna

Eta beste lagun batek diost: — emakume burutsuetan

porrota ziurra da maitasun tratuan.

Miresle andana dugu, egiaz, zakuan:

hurrupa txikien xerka dabiltza lur jotako bestaletan.

Ez dute ale espiritualetan jartzen bihotzik, lanak

nekea baitamaie. Ereile onek

eurek sortua dute adoratzen: gizonek

nahiago dituzte haragiari emanak.

Emakume mentalak jauzi-ohol gara bilakatzen:

gizonak hobetzen ditugu, haien arauak lantzen;

gugan fintzen dute beren grina eutsiezina.

Eta itxaroteaz akiturik, eskatzen diegunetan

bihotza, guk berei emanaren ordainetan,

beste batek darama guk apainduraz egina.

Hirugarrenak erantsi

— Lanik gutxiena ematen diona eramango du, agian.

Harengan arinduko zaio biziaren zama.

Burmuin bizkor orok arima hautsi bat darama,

eta gizonak festa nahi du andre-haragian.

Etxea, emakume apalak zaintzen du ondoen;

hark ez du irudimenezko mundurik bere.

Inoiz, miretsiriko gizonaren engainuaz oharturik ere,

soberakinak jaso, eta haren ondoan etzaten da ondoren.

Ez du emazteak hura, hargatik, beretzat izaten, oso-osorik;

maitalea ez izanagatik, baliteke bidelagun gozorik.

Agian gizonak amesten du, justu, guk bezala.

Eta haren bizimodu lasai, erregulatuaren zimendu,

eguneroko korapiloaren gainetik, bular argitsuan zaintzen du

guretzat ezezagun den eme-ideala.

Iruzurra

Zurea naiz, Jainkoak daki zergatik, jakin baitakit

bihar hoztasunez abandonatuko nauzula

eta, nire begien liluraz gaindi, desioaren lilurak gain hartzen dizula,

baina ez dut neure burua defendatzen hargatik.

Hau edozein egunetan amaitzea espero dut,

senak istantean esaten baitit zer duzun pentsatzen, zer desiratzen.

Axola gabe bezala natzaizu beste emakume batzuei buruz mintzatzen,

eta zeurea izanikoren batekiko laudorioak ere entseatzen ditut.

Alta, nik baino gutxiago dakizu zuk, eta modu handikian,

nire jabe sentitzen zarelako, zure jolas iruzurtian

aurrera darraizu, zeureganaturik aktore nagusiaren laineza.

Nik isilik eta irribarre gozoz begiratzen dizut,

eta gogoberotzen zarenean, pentsatzen dut:

ez presatu, ez zara zu iruzurtia; ezpada nire ametsa.

Festa

Hondartza ertzean, ezkonberriak,

gozoak eta ederrak, dantzan, gerriak

lagunaren besoan abandonaturik.

Izarrak lekukotzat harturik.

Soineko urdinak, zuriak, zilarkarak, orlegiak...

Eta esku txikia handiak

estalia, zain dago. Eta esaldia,

gezurrezkoa, lausoa, sinetsia du ia.

Bada pozez dioenik: — Ederra da bizitza.

Bada eskua luzatzen duenik izar baten peskizan,

haren zain, liluramendu luzean.

Nik bizkarra eman diet. Kioskotik itsasoa urrun

dakusat, beltz eta ilun,

ahoan ironia. Orro egiten du haizeak.

Buenos Airesen tristeziari

Zuzen, gristu eta berdinak, kale goibelak.

eta noizbehinka, haietan, zeru zati baten arrastoak;

etxaurre ilunek eta lurreko asfaltoak

itzali zizkidaten udaberriko amets epelak.

Nola nenbilen haietan, alderrai, oharkabe, inguruko

lurrun grisaxka mantsoan blaiturik.

Eta orain kale haien monotoniaz arima gaixoturik,

ez deitu “Alfonsina!”, ez dut ezer erantzungo.

Zure etxeetako batean, Buenos Aires, geratzen banaiz hila,

udazken-egunetan zure zeru gatibatuaren bila,

ez zait batere harrigarri egingo hilarri astuna.

Ezen ibai ilun, lanbrotsu, etsigarri eta deslai

horrek bustiriko zure kale zuzenetan alderrai

nenbilenerako nengoen ni lurperatua.

Nire hilarrirako epitafioa

Hemen natza: “Alfonsina” diotso argi

epitafioak makurtzen denari.

Hemen natza, eta putzu honetan

sorgor, gozatzen naiz atseginetan.

Jira-birarik ez begi uher hiletan,

hasperenik ez bihituriko ezpainetan.

Betiko lo sakonean nago, lasai;

hots egiten didate, baina ez dut jiratu nahi.

Lurra dut gainean, baina ez dut nabari,

negua dator, haizea, baina ez naiz hozten ari.

Udak ez du nire ametsik umotzen,

udaberriak ez dit pultsua bizkortzen.

Bihotzak ez du dar-dar, jauzi, taupada gehiago,

borroka-lerrotik kanpo nago.

Zer da hegazti hark dioena, ibiltaria?

Itzulidazu haren kantu urduria:

“Ilberri da, lurrin gozoa dario itsasoari,

”gorputz lerdenak ur-aparretan dira jostari.

”Gizon bat doa itsasertzean barna,

”ahoan, zurrupari eta ero, erle bat darama:

”Zapi zuriaren azpian bular bila dabil

”taupaka ari den beste bularra, eta gero hil.

”Marinelak brankan ameslari,

”neskatxak kanoetatik kantari.

”Ateko bandan dira ontziak, eta haien leize argietan

”gizonak doaz lur berrien ametsetan.

”Emazte honek, lurrean lo dagoenak,

”bere epitafioan bizitzari barrez ari denak,

”emakume denez, gezur bat gehiago

”grabatu du hilobian: asperturik nago”.

Mina

Urriko arrats ezin hobe honetan nahi nuke

itsasoaren urertz urrunean paseatu;

urrezko harea, eta ur berdeak,

eta zeru garbia niri so paratu.

Izan garaia, bikaina, aparta nahi nuke,

erromatar eme bat itxuratu;

itsasoa lotzen duten uhin erraldoiekin eta haitz hilekin

eta hondartza zabalekin egoki batu.

Pausoa geldo, begiak hotz

eta ahoa mutu, neure burua abandonatu;

olatu urdinak granitoen kontra lehertzen

ikusi eta begirik ez kliskatu;

hegazti harrapariak arrain txikiak

jaten ikusi eta ez esnatu;

txalupa ahulak hondora litezkeela pentsatu

eta ez suspiriatu;

gizonik ederrena, zintzurra agerian datorrela

ikusi, eta maitatzerik ez desiratu.

Oharkabean, begirada galdu

eta sekula berriz ez topatu:

eta, zutik, zeruaren eta hondartzaren artean,

itsasoaren ahanztura eternal bilakatu.

Naizen hau

Leuna eta goibela naiz inor gurtzean,

zerua ere jaitsi dezaket, eta esku-ahurrez ukitu

beste baten arima nirera korapilatzean.

Ezingo duzu ohazal bigunagorik aurkitu.

Ez dago eskuak hobeto musukatzen dituen ahorik,

ezta inor ere amets batean hala uzkurtzen,

ezta horren gorputz txikian inola urtzen

den giza arima samurragorik.

Begien gainean naiz hiltzen,

txori bizien gisan baditut sentitzen,

une batez, nire hatz zurien azpian hegoak astintzen.

Ezagun dut liluratzen eta ulertzen duen mintzoa

eta badakit isiltzen ilargia gorantz badoa

erraldoi eta gorri amildegiez gaindi.

Amarentzako hitzak

Ez dizut egia handiez galdetzen. Bai zera!

Ez zenituzke erantzungo; soilik dut ikertzen

sabelean hazi ninduzunean ilargia testigu ote zen,

patio ilun loratuetan pasieran bera.

Eta kar latinoko zure bular joria

adituz lokartzen al nintzen, itsaso erlats ozenak

logaletu ote zizkizun gauak, eta ikusi al zenituen

ilunsentiaren urrean hondoratzen itsas txoriak.

Ezen alegiazkoa, bidaiaria dut arima guztia,

eta eromen laino mehe batek bustia,

noiz-eta ilargi berria igotzean zeru urdinaren erdira.

Eta plazer hartzen du, itsasoa indartsu zabaltzen bada,

urrumaka, marinelen kantu zolien baitara

noraezean doazen hegazti handiei begira.

Lilura

Maitasun poemak

                         XIV

Nire zainetan barna habil. Patxadatsu sentitzen haut irristatzen. Lokietako, samako, ukabiletako arterietan bermatzen ditiat hatzak, hi haztatu nahian.

                         XIX

Maitasuna darit eta aparteko zerbait egin nahi nuke. Ez dakit zer den. Baina aparteko zerbait egiteko gogo eutsiezina dut. Zertarako maite dut, galdetzen diot neure buruari, zerbait handia, berria, ezezaguna egiteko ez bada?

Betetasuna (XXXIII)

Maitasun-poemak

Aizak: ni itsaso lokartua bezalakoa ninduan. Hik iratzarri ninduan, eta lehertu duk enbata. Nire olatuak astintzen ditiat, ontziak hondoratzen, zerura igo eta izarrak zigortzen; gero, lotsatuta, neure tolesturetan ezkutatzen nauk; erotuta, neure arrainak hiltzen ditiat. Ez iezadak izuz begiratu. Heuk nahi izan duk.

Agonia (LIX)

Maitasun poemak

Hire lepoari atxikia, azkenean, azala giharrari, azazkala hatzei eta miseria jendeari bainoago, nahiz eta hi, nahiz eta ni, eta hire eta nire arimak gorabehera, nire burua hirearekin berdindu zuan, eta hire ahotik nirera igaro zituan samina eta poza, gorrotoa eta maitasuna, lotsa eta urguilua, hilezkorrak eta hilotzak, garaituak eta garaileak, azpiratuak eta azpiratzaileak, menderatuak eta menderaezinak, birrinduak eta berreginak.

Gaua (LXVII)

Maitasun poemak

Ez haiz itzuliko. Nire izate osoak egiten dik dei, baina ez haiz itzuliko. Itzuliko bahintz, deika ari zaian nire izate osoak hinduke arbuiatuko. // Hire izate hilkorretik, orain, jada elkarrengandik urrun, erauzten diat hire begiekin begiratzen eta hire eskuekin laztantzen duen aire-antzeko fantasma, gehiago hirea ez dena. Nirea duk, nirea osoki. Harekin giltzapetzen nauk nire gelan eta inork, ezta nik ere, aditzen ez duenean, eta inork, ezta nik ere, ikusten ez duenean, eta inork, ezta nik ere, ez dakienean, besoetan biltzen diat fantasma, eta antzinako penduluen gisan, luze, astun eta irmo, kulunkatzen diat… hutsunea.

Hitz lepomoztuak

Hitz lepomoztuak,

nire ezpainetatik jausiak

oraindik sortubakoak;

birjina itoak

eguzki posiblerik gabeak;

desiraz astunak,

puztuak...

Ene ahoaren deformatzaileak,

jalgitzeko bulkadan;

eta hutsaren putzuak,

erortzean...

Ene ezti zerutiarraren gaingabetzaileak,

elkarren kontra estutuak

koroa loratuetan.

Odolustua ni zuengan,

—anartean sortu gabeak—

mundu honetako eta besteko sareak,

ilargierdiak,

arrain mamiz soilduak,

hegobako txoriak,

suge hezurgabetuak...

Ez barkatu,

bihotz.

Mendilerroa

Esku ikusezin batek

isilik laztantzen du

mundu birakarien

mami tristea.

Konprenitzen ez dudan norbaitek

bihotza beratzen dit

gozotasunez.

Abuztuko elurretan

zabaltzen da ekira

—apurtzaile goiztiar—

muxikaren lorea.

Mendizerraren aho

okrean etzanda,

granitozko emakume

izoztu batek

haizeari ulu,

bere bular

mortuaren mina.

Ilargi

mitxoletek

xurgatzen dizkiote

gauez

bular

izoztuak.

Eta nire betazaletan,

nire gorputza baino zaharragoa

den malko bat

hazten da.

Ekuazioa

Nire besoak:

jauzi dagite neure sorbaldetatik;

besoak: hegoak.

Ez lumazkoak: urtsuak...

Teilatuen gainean planeatzen dute,

gorago... hodei dira,

gero, euri,

itsas ur,

malko,

giza gatz...

Nire mihia:

helduz doa...

Ibai loratuak datoz

haren petaloetatik behera.

Nire bihotza:

abandonuan nauka.

Zirkulu eliptiko

ikusezinetan

zehar dabil.

Mahai biribila, astuna,

suzkoa...

Haranak ditu urratzen,

gailurrak erretzen,

zingirak lehortzen...

Eguzkia eguzki bila...

(Beste lur batzuk

dantzan ditu inguruan).

Nire hankak:

barrurantz ari dira hazten,

hondoratzen, finkatzen;

zuntz zapaleko

garroak makotzen dituzte.

Haritzak haizetara

dira orain;

nire gorputz zauritua

dute kulunkatzen...

Nire burua: tximista da.

Begiek, eznazazuahaztu

zerua dute edaten;

kometa galduak irensten,

izar hautsiak,

legeltxorrak...

Nire gorputza: hautsi da.

Bihotz-kateek

gerria lotzen diote.

Suge hilezkorra

lepoan kiribiltzen zaio...

Horacio Quirogari

Hi bezala hiltzea, Horacio, heure senean,

heure ipuinetan bezala, ez zagok gaizki;

oinaztura bat garaiz, eta akabo festa…

Guri bost zer dioten.

Basoan ez zagok bizitzerik zigorrik gabe,

ezta Paranara begira ere.

Bejondeiala hire esku irmoagatik, Horacio handia...

Guri bost zer dioten.

“Ez du oren orok kolpatzen —idatzia zagok—,

azkenak gaitu hobirat igortzen betiko”.

Minutu batzuk gorabehera... Nork dik ezer egotziko?

Guri bost zer dioten.

Gehiago usteltzen dik beldurrak, Horacio, heriotzak baino,

hura atzetik jarraika dabilen arren.

Bapo edan huen, irribarrea ere eragin baitzian…

Guri bost zer dioten.

Badakit esku langilea estutu zizutela

nor izan zen ez, ordea:  Norbait ala, sinpleki, Pan,

indartsuek ez baitute haien obra ukatzen…

(hi baino gehiago, esango duena duk indartsua).

Antzutasun-garaia

Emakumeari zenbakiek so egin

eta altxor bat utzi zioten magalean:

eta ibai gorri bat ikusi zuen handik irteten

munduari bira ematen ziona espiralean.

Zeinu arrotzak, ulertezinak ia,

ibaiertzetan itzal egiten, eta ilargia,

erriberetan maltzurki dibujatua,

itsasaldiak atontzen.

Uhaldiei esker kreatzaile izan zen

eta zenbaki hotzak begi izutuzko

aurpegi epeletan egin ageriko.

Egun batez, bere sabeletik ihesi joan zen ibaia

eta behiala gizonez loraturiko irla berdea

mortu bilakatu zen, eta harrotzen ikusi zuen haizea.

Zuhaitzaren ondoan

Ez dut gogoan noiz... Arin nindoan

halako mastadi batean gora

eta lau eskutara jaitsi nintzen lurrera

mingaina fruitu urtsuz alegera.

Eta zaldi-behorrak ikusi nituen airean,

zurda beltz eta suzko zartailu,

ekaitz-erauntsiak xaxatzen

eta nik garrasi egin nuen ahots ez artikulatuz.

Ihes egin nuen; eta besteekin batera,

hamaika piztia izukorren artean estututa

baratu nintzen, geldirik eta uzkurtuta.

Eta lurra astindu zuen adar arteko

tunel batean barneratu zen

animalia eskerga baten oinkada zakarra.

Nire txoriekin berriro

Ez nuen gehiago aditu zuen kontzertu arina,

ene txoriak: urrezko almenekin

ispiluzko hiria ikusi nuen eta haren argietan

banderak, eskuak baino areago, deika.

Eta ingurabide pikoan soinu arranditsuko

ahots larriak; eta gerturatu nuen hatza

eta erori zen papereztaturiko hiria

eta aireak idatzi zuen zurbil: miseria.

Zuen paparretara itzuli naiz berriro, bakarrik,

eta ez da zuena baino hobea, hegaldi kutuna,

eta izarraren gogo orbitala.

Entzuten dizuet berriz, askatuta,

eta zu, ene ttikia, nola ari zaren kantuz

nire balkoian: “zergatik utzi ninduzun?”.

Lapitza

Bost xentimotan erosi nuen izkinan,

aingeru trauskil batek saldu zidan;

eta zorrozteko unean

kanoi txiki eta sendoa iruditu zitzaidan.

Puskatu egin zen ideiak gainezka zituen mina

eta berriz zorroztu zuen aingeru goibelak.

Irten nintzen, hura aldean, eta brontzezko

musu batek memoriatik erauzi zidan. Adigabe,

poltsara jaurti nuen, mukizapi, gutunazal,

lore ihar, tutu koloratzaile,

billete, txartel eta turroi artera.

Noraezean nindoala, bortizki

jo eta airera bota ninduen ibilgailuren batek, eta astinaldika

zihoan nire poltsa, barruan leherkari bat zuela.

Eros jainkoari

Hara non harrapatu hindudan lepotik,

itsasertzean, hire buirakako geziak

ni zauritzeko maneiatzen ari hintzen bitartean

eta lurrean ikusi nian hire lorezko koroa.

Panpina bati bezala atera nizkian barrenak

eta aztertu gurpil engainagarriak

eta urrezko txirriketan ondo bildurik

lakio bat kausitu nian, zioena: sexua.

Hondar gainean, jada piltzar ziztrin huts hintzela,

eguzkitara jarri hindudan, hire balentrien litxarreroaren argira,

sirena beldurtuen korro baten aurrean.

Malda zurian gora zihoaan

engainuen hire ama pontekoa, Ilargi amandrea,

eta nik olatuen ahora jaurti hindudan.

Autorretratu barrokoa

Maskara greko bat, katakunba

erromatarretan lizundua, espazioa

ebakiz etorri zen nire aurpegi egokigarrira.

Burezurra, marmol zahar karkailaria.

Kontinente berriak tropiko eta hego-

ufadak haizatu, eta eguzkiak ireki zituen,

eta akantoa altzairuzko izur oldarkorrekin

trukatu zuen buruaren gainean.

Arrosa tropikalek kulunkatzeko

bezain arina zen ilargizko gorputzean

organo batek, samurtasunez gainezka,

bularra tolestu zidan. Baina, zergatik izozten

zen haren hotsa burezurraren aurka,

eta kartoizko aho irrigarrian hedatzen?

Ultratelefonoa

— Horaciorekin? — Badakit maskurian

uso-habia duzula orain,

eta zure kristalezko motozikleta

isilka ari dela zeruan hegan.

— Aita? — Amets egin dut zure katalintzarra

Tupungato bezain hazita dagoela;

berarekin ditu oraindik zure haserrea eta nire bertsoak.

Bota tanta bat. Mila esker. Hobeto nago.

Laster nauzue bisitan; har nazazue

San Juaneko landetxean, nola eta harrika

hil nuen apoarekin batera; apo koitadua!

Idi-begirada zuen eta nire bi lehengusuek

akabatu zuten; gero hileta

zartagin eta guzti, eta, atzetik, arrosak.

Belarri bat

Arro distiratsu eta boli hilen

hobi txikia, kontrargizko

ildoduna; giza lepoaren

altuera tristean kobazulo bilakaturiko

maskor misteriotsua; itsasotik

burrunbari ekarritako barraskilo arrosa;

krimenak bere amarruak ezkutatzen dituen

labirinto inguratzailez sastatua.

Alditan, odolaren eguzkipean,

harkaitz gorriz marraztua eta, bestetan,

egunsentiko zeru-paperez egina:

Ilbeheran bezala hedatzen zara

eta han hondoan, lurpeko beltzean,

non pentsamenduaren lehoiak orro egiten duen.

Zentzutasunera itzulera

Zuk eguzkia apurtu zenidan: konstelazioen

erroteria horzdunetatik zintzilik zegoen,

zatikaturik, zuhaitza ukitu nahian,

argizko etxea lurra erretzera jolasten.

Koralez ildaskaturiko itsasoa altxatu

eta heliotropo-otzara batean,

hemen, nire zaiaren gainean utzi zenuen,

nire bularraren sehaska-kulunka gozoan.

Zure amodioak ebakita itzuli nintzen,

eta itzalaren ertzean eserita, neure kabuz

ari naiz, zentzu handiz, eguzki zatiak biltzen.

Ari da bere lekuan finkatzen; ari dira

olatuak nire zaiatik erortzen eta itsasoa

bere artalde amorratua zuhurtziaz egokitzen.

Lotara noa

Hik, lorezko hortzak, ihintzezko burukoa,

belarrezko eskuak ditunan inude finak,

presta itzan lurrezko maindireak

eta goroldio saratuzko ohazala.

Lotara noan, ene inude, etzan nazan.

Jarridan lanpara bat oheburuan;

jarri konstelazio bat; gustukoen dunana;

denak ditun onak; jaitsi ezan apur bat.

Utz nazan bakarrik: kimuak aditzen ditun loratzen...

oin zerutiar batek kulunkatzen hau goitik

eta txori batek konpasak markatzen dizkin

ahantz dezanan... Eskerrik asko. A, mandatu bat:

hark telefonoz berriz deitzen badu,

esaion ez tematzeko, kanpoan naizela...