Jorge de Sena

itzulpena: RIKARDO ARREGI

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Jorge de Sena

© itzulpenarena: Rikardo Arregi

© edizio honena: Susa

2015eko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

      Bilduma honen izenaren neurri ona ematen du Jorge de Senaren poesiak. Ez bakarrik XX. mendeko portugesezko poesia obren artean nabarmenetakoa dugulako, baizik eta mundu zabaleko leku, giro eta pertsonaiaz mukuru dagoelako. De Senak berak han-hemenka ibili behar izan zuen 1919an Lisboan jaio, Antonio de Oliveira Salazarren diktadura kari Brasilera erbesteratu, eta Estatu Batuetako Santa Barbaran hil zela 1978an.

      Urtetan Portugalen ingeniari lanetan ibili ostean, literatura irakasle jardun zuen hala Brasilen nola Estatu Batuetan, eta batez ere tradizio frantses eta anglosaxoiko autoreak lusofonian zabaltzen aritu zen. Adibidez, bilduma honetako beste autore bat itzuli zuen portugesera: Emily Dickinson. Horretaz gain, Portugaleko literaturako kritiko entzutetsua izan zen, Camoesi eta Pessoari buruzko zenbait saiakera argitaratutakoa besteak beste. Hala, Pessoaren nazioartekotzearen arduradun garrantzitsuenetakoa dugu, Estatu Batuetako mundu akademikoan hedatzeko egin zuen lanagatik. Nobel saria jasotzeko hautagai indartsua urtetan, zaputza hartu zuen 1977an Vicente Aleixandreri eman ziotenean. Diario Popular-en artikulu aski mikatza idatzita adierazi zuen bere desadostasuna: “Vicente Aleixandre edo ezdeusen Nobela”.

      Bere poemetan argi geratzen den bezala, ikuspuntu aski kosmopolita eta humanista zuen. Humanismo horri marxismoaren hainbat irakasgai atxikitzen zizkion, Hilobi bat Londresen poeman azaltzen zaigun moduan. Salazarren diktadura eta hura sostengatzen zuen nazionalismoarekiko arbuioaren adibide da Ekumenismo lusitaniarra edo herritartasun bikoitza poema, non aditzera eman zituen brasildarrek portugaldartzat hartzearen eta portugaldarrek, berriz, brasildartzat hartzearen nekeak. Aberriarekiko, Europarekiko, eta oro har, gizateriarekiko kezka jarraia ageri zuen poemetan; Kretan nahiago zukeen egon minotauroarekin, egokitu zitzaion mundu aldrebesean baino: “Kretan, Minotauroarekin, / poemarik gabe eta bizitzarik gabe, / aberririk gabe eta espiriturik gabe, / ezer gabe, inor gabe, / hatz zikina izan ezik, / nire kafea bakez hartuko dut”.

      Aipuak, bidenabar, Jorge de Senaren poesiaren beste ildo garrantsitzu baten berri ematen digu, klasizismo moduko batena alegia. Izan ere, etengabe dialogatzen zuen hura baino aurrekoagoak ziren poetekin (Camoes, Manuel Bandeira) edo antzinatearekin. Sarritan, museoren batean ikusitako piezaren batek (Rembrandt, Goya), filmen batek (Potemkin korazatua) edo entzundako musikaren batek (Scarlatti, Schubert, Chopin) jartzen zion poema idazten hasteko puntua. Sorta horren artekoa da Sophia de Mellori eskainitako poema. Adiskide izan ziren eta biek izan zuten antzinatearekiko mira, nahiz eta De Mellorena askoz ere klasizismo jarrai eta kanonikoagoa izan zen.

      Jorge de Senaren hainbat poesiatako gorputzaren irudikatzea ere haren obrako alderdi behinenetakoa dugu. Erotismoa baliatzen zuen baita gizartearen zurruntasun morala pitzatzeko ere. Hor dugu esaterako biluztasunari buruzko poema, edo haren azalaren kodearen berri ematen digun lerroa: “hi haiz bizi naizen lurra”.

      Obra poetiko zabal eta askotarikoa argitaratu zuen Jorge de Senak. Haatik, bere poesiaren ezaugarri komun bat aipatzearren, haren indarra azpimarra daiteke. Berehalakoan kolpekatzen duten poemak izaten dira bereak, intentsitate poetiko handia dutenak (irakur Hau). Poesiaz landa, beste zenbait generotako lanak (antzerki lanak, saiakerak, nobelak...) argitaratu zituen halaber. Narratibazko lanen artean ezagunena da Sinais de Fogo (Ke-seinaleak) nobela autobiografiko amaitu gabea, hilondoan argitaratu zena.

      Rikardo Arregik apailatu eta itzulitako antologia eder honetan poemak dataturik ageri zaizkigu (De Senak argitaratzea nahi zuen moduan) kronologikoki; Distikoa poema arte poeta bizirik zela argitaratutakoak, eta haren ondotik hilondokoak.

BEÑAT SARASOLA

Zoriontasuna

Zoriontasuna leiho koskan eserita zegoen egunero.

Haur kontsolaezinaren hazpegiak zituen.

Oraindik inor maite ez duen

haur heldugabe bat,

atsegin zuen soilik eskuak geldiaraztea

edo ileaz astiro giza begitarteak doi-doi ukitzea.

Eta, haurra zenez,

misterio handi bat aurkitzen zuen bere izenean.

1941/4/13

Suma Teologikoa

Ez nintzen urrutitik etorri, laztana, eta jaio nintzen egunean

ez zen itsas zabalean itsasontzirik hondoratu.

Ez zen ezer aldatu. Gerrek jarraitu egin zuten,

ogiaren prezioak igotzen,

poetek jarraitu zuten, behin eta berriro,

zutaz galdezka.

Egia da, orduan, jende asko

misterioz zahartu zela bat-batean.

Baina hori ere, laztana, oraindik ez dakite

nire erruagatik izan ote zen,

edo nire garaian bertan jaio ziren

besteen erruagatik.

1944/4/14

Paradisu artifizialak

Ene lurrean ez dago lurrik, kaleak daude;

mendixkak ere eraikuntza altuak dira,

are altuagoak alokairuak.

Ene lurrean ez dago lorerik ez zuhaitzik.

Parkeetako loreak, urriak bestalde, hilero aldatzen dituzte,

eta udalak baditu zuhaitzak errotik ateratzeko makina berezi-bereziak.

Txorien kantuak —ez dago kanturik,

3. solairuko kanarioak eta 5.eko papagaioak baino ez.

Eta haizearen musika hotza da hondakinen artean.

Ene lurrean, baina, ez dago hondakinik,

Pertsian edo Txinan baitaude guztiak,

edo herrialde esanezinetan.

Ene lurra ez da esanezina.

Esanezina ene lurrean bizitza da.

Esanezina esan ezin daitekeena da.

1947/5/3

Oda etorkizunerako

Amets bati buruz bezala hitz egingo duzue gutaz.

Urrezko ilunabarra. Esaldi lasaiak.

Keinu bareak. Musika leuna.

Gogoeta zolia. Irribarre sotilak.

Urrunduz doazen paisaiak.

Aske ginen. Hitz egin, jakin

eta maitatu egiten genuen nare eta eztiro.

Amets egingo duzue

larrimin urtu, malenkoniatsu batekin.

Eta ekaitzak, istiluak, oihuak,

indarkeriak, iseka, nahasmendu gorrotagarria,

mendi mazela hurbiletan ezezagun

hiltzen diren udaberriak, espetxeak,

heriotzak, amodio saldua,

malkoak eta borrokak,

lapurtzen diguten bizitzaren etsipena

— larrimin malenkoniatsu bat ozta-ozta,

horren gainean urrezko aro bat amestuko duzue.

Eta isil-gordeka, saudadez beteta, liluraturik,

amets bati buruz bezala gutaz — gutaz! — hitz egingo duzue.

1949/10/7

Oda inoren konturako surrealismoari

Zer daramazu lepoan,

transkripzio korapilatsuetan bilduta gaizki begiratuta amuarrain higuingarriak eta
beste aurreiritzi batzuk?

Apaiz bat? Katu bat? Herabetasuna?

Zer daramazu isilik, geldi, lo bezala, garbitzeko erabiltzen duzun parpailadun xal
berdean: izerdia, esperma, gorozkiak, utzi, eskaini, saldu, bota, injektatu, deitu,
gaitzetsi, deskribatu eta abar egiten duzun guztia?

Ez entzunarena egin, eta ez duzu erantzun.

Beldurra diezu poliziari, alfonbrei, lanpasari, telefonoari, ateko txirrinari, besteen
arropa azpitik begira dauden kale bazterretako pertsona geldiei?

Beldurra diezu hitzei?

Beldurra diozu poemak, malkoak, ezkontzak, aldirietako orubeetan atsegin
presakakoak ateratzeari?

Beldurra diezu alderdiei, iritzi artikuluei, bankariei, trapu-biltzaileei, inflazioari,
urdaileko zein gizartearen ultzerei?

Zer daramazu lepoan

isilean eta xal batean bilduta?

Bizitza al da? Argizko iragarkiak? Etxe merkeak? Itsasoa? Anai-arrebak?
Errebindikazioak? Liburu bat?

Ez entzunarena egin, eta ez duzu erantzun.

Bizitza al da? Apaltzen ari den gaua? Urrutiko argiak? Keinu bat? Begirada bat?
Margolan bat? Poema liriko bat?

(Ezagunen bat iristean une egokian etena)

1948/9/24

Platano berriro bisitatuak

Zuhaitz eneak, zer esango dut zuetaz

zuekin pentsatzean noizbait esan ez dudanik?

Ikusi zaituztet orain eta gogoratuz ikusten dut zuengan

orduan esan nuena, zer esango dut?

Beste batzuk dira hostoak, adabegitsuagoak enborrak,

sustraiak atzapar kakotuen antzerakoagoak

eta orbanak, zuen gorputz altuagoetan,

ilunagoak eta goroldiotsuagoak.

Baina aldatu zarete, ez zarete berberak,

berberak izanda ere zuhaitzak beti diren bezala —

— ez da esatea: denbora zuen enborretan dago,

nire gogoak egina soilik nire hitzetan.

Eta zuekin hitz egitea, galdera hauek

zeinetan heriotzak nigan ezagutuko duena

urrunduz baitoa geldigaitz gelditze larrian —

— ez da hitz egitea: ihesean doan pentsamendua da,

naizen bitartean bizitza bera ere geldiarazi nahi duena.

....................................................................

Hitzak bezala, bat-batean ikusi zaituztet

gutxiagotzen bizkor ikustearen ikusteaz

ur argi bilakatu den zeruertz zehatzean

murgilduta (oi, puntu beltzak, zenbat?)

apurka itzaltzen den argi lauso

eta kolorgean.

                    Zuhaitz eneak? Eneak? Zeintzuk?...

Zuhaitz eneak, zer esango dut nire buruaz?

1958/4/9

Hau

Ez desira, ez galde, ez espero.

Bizitza bezala igarotzen ari den hau eta zuk

egun, ordu eta minututan neurtzen duzuna,

edo denbora bezala igarotzen dena eta zimur,

oroitzapen eta zerbaiten irudipen lasai eta ilunetan,

batzuetan irribarretsu, baina ilun, neurtzen duzuna;

bai: hau, izenak ematen dizkiozun hau, sortu zen

lekutik eta beste guztitik bereizten duzuna;

hau, jadanik nahi ez duzuna, galderarik egiten ez diozuna,

berarengandik ezer espero ez duzuna, baina nahi duzuna,

eta beti galdezka eta esperoan zauden hau;

hau, zu ez zarena, zurekin ez doana,

zuk alde egitean gelditzen ez dena; pentsatzen ez duzun hau,

zeren neurtzean neurtzen baituzu soilik eta

neurtu baino ez baituzu egiten — hau soilik,

ozta-ozta hau, hau bakarrik:

ez desira, ez galde, ez espero,

asko ala gutxi, gelditzen zaizun guztia baita.

1958/7/17

Esker ematea

Batzuetan, alaba lurrean ondoan dudala,

begiak ixten ditut eskerrak emateko.

Baina berehala hasten da zezelka,

ez dit hori ere onartzen.

Eta, apur bat goibel, poz-atsegin neurribako batera itzultzen naiz.

1950/10/1

Post-Scriptum

Ez naiz ni hezurrak gordetzen zaizkien horietakoa,

eta ez naiz hezurrak edukitzeko garaiz gorde ez direlako

kexatzen diren gerokoen gogoan egongo.

Era berean ez naiz ni estandarte izango diren horietakoa

odolezko edo hitzezko borroketan,

hala batzuek gorrotatua nola besteek maitatua.

Ez naiz halaber ahotsaz liluratzen duten horietakoa,

gazte bakartiari xuxurlatzen ilun-argitan

ametsetan izan dezakeen edertasun lausoa.

Ez naiz bederen tristeen kontsolamendua izango,

umiliatuena, bizitza osoa apurka-apurka

traizionatuagatik amorratzen daudenena.

Ez, ez naiz baliogarria edo gelditzen den ezer,

eta hilko naiz, hiltzean, neure buruarekin.

Bakar-bakarrik beldur handiz, une galduetan,

bere buruaren eta guztien aurrean bestela bezala,

jakinmin, poesia zein neurritan den bizitzaren maskara

susmatzea onartu duenak irakurriko nau.

1954/5/27

Iberiako gazela

(Iberiako gazela, brontzezkoa, K. a. VII. edo
VIII. mendeak, British Museum,  Londres)

Hiru hankatan eutsirik, lauretako bat

galdu zelako, atseden hartzen du, brontzezko,

museoko oinarri diskretuan.

Belarriak tente, entzuten bezala, hankak

mugimendu oraindik zalantzazko dira, begirada

huts lausoa basoaren zarata sakabanatuetan

galtzen den bitartean.

Aspaldian erori ziren zuhaitzak. Aspaldian,

oroimenik gabeko denbora galduak,

hil ziren herrixkak mendietan

eta harriz harri haietan ezabatu.

Aspaldian inbasioek bortxatu zuten

herri hau — zein? — eta odol,

su eta esklabotasunean, edo agian

lema luze eta bela garai bikoitzeko

itsasontzietan iritsi ziren gizonen amodioan,

lasai urtu zen, mendiak utziz

ibarren truke, basoa utziz

labarren truke, itsasoaren hatsanka

itsasadar otzan eta hondartzetan,

iturri aratzak utziz landaretza artean

sigi-saga doazen ibaien truke.

Aspaldian, baina gazela honek dirau,

muturra fina, soina leuna

eta bular-artea ia-ia gizatiarra. Jainko bati

eskaini zioten agian? Edo bera

zen eskaintza jaso zuen jainkosa?

Edo agian gazela baino ez zen, ideia,

iberiar gazelaren ideia hutsa?

Hiru hankatan eutsirik, atseden hartzen du.

Assis, 1961/4/8

Artemidoro

(Artemidororen erretratua momiaren
hilkutxan, British Museum, Londres)

Zure momia Britainiar Museoan dago

bigarren solairuko ilara tristeen artean.

Hareek eta denborak estalitako

hilerri kopto batean aurkitu zuen norbaitek,

zure hilkutxa hilobi-lapurrek

ez profanatuan ezagutu zenuen

mendetako eternitate lasaian.

Horrela ihartu zinen bare, bizi

izan zinen giza oroimenetan

zu zinena azkar galtzen zen bitartean.

Ez zinen errege, ez printze. Eta ospetsua

izan zinen agian zurekin tratua

izan zuten merkatarientzat, zurekin ordu txikietan

afaldu zuten lagunentzat, zure

emaztearentzat, seme-alabentzat (txikiak zirenean bakarrik

erraldoi ikusi zintuzten eta pentsakor eta aita on).

Zugandik gelditu den momia (azal idorra bakarrik

han-hemen urratua, hezurrak bistan

lotura zikinak askatu diren lekuetan)

ez da besteetatik bereizten

hamarkadetako hautsa duten beirazko ilaretan,

hauts fin bat, zurea agian edo Londresekoa.

Zure hilkutxak axola du, edo zehazki, estalkiak,

non, garai hartako ohituren arabera,

margolari batek, hildakoen erretratuak egitea

haren lanbide nagusi, zure aurpegia ondu zuen.

Baliteke zuk zeuk, irribera eta pentsakor,

erretratu hau agindu izana, edo

hil ondoren zure eliz anaiek

erabakia hartu eta tragediazko

maskara prestu hori jarri izana,

tragedia konbentzionala beste mundu baten agertokian.

Baliteke halaber erretratua zure maskara baino

aukeratzen zen aurpegi bat izatea — zuk edo besteek hautatua

azken ekitaldi honetarako: hilda egotearena

begiak zabalik suertatu eta etortzeko zenari.

Eta zure begirada likidoa finko gelditu zen

— Kretara joan zen keinu batez,

gero Venezia kaltegabe zeharkatu,

Tintoretto eta Erroma Toledoraino,

eta han Apostolutza egin Grecorentzat.

Baina zuretzat eta zuretarrentzat — apur bat egiptoar,

apur bat siriar, greziar edo erromatar,

kristau edo pertsiar: Kristo Pantokrator,

Isis, Pan, aingeru eta profetak,

Demeter, Fortuna, Jano bi aurpegikoa,

Ormuzd eta Ariman, Pitagoras, Plotino,

Ptah jainkoa, Adonis, Minotauro,

eta bakanteak tirtsoa astinduz —

baina zuretzat eta zuretarrentzat, itsaso horren,

Ulises eta Antoniorena, Pafos eta Ziprekoa,

eta desertuaren artean, Esfinge eta

egunsentia intzirika agurtzen duten Kolosoena,

baina zuretzat eta zuretarrentzat, Antinoo ito zuen

zurrumurru lokaztuaren ertz makurtuetan —

zer izango zen iltzaturik dudan begirada hain likido eta sakon hori,

heriotzak eta sinesmen guztiek beiraztatuta,

mendeek baino gutxiago banatzen ez gaituen

gure arteko beiraren bestaldean?

Artemidoro: entzuidazu! Isiltasunean autobusak

igarotzen entzuten dituzu eta bisitarien zalaparta

beste gela ikusgarriagoetan.

Zer gehiago entzungo duzu begi horiekin

gugan eta gure gauzetan,

egunsentiaren urraketak estatuetan bezala,

betierekoak probokatzen dituen eztanda laburrei adi erne,

haragia, azala, hezurrak apurka-apurka arrakalatzen, guztia,

jainkoengandik gugan bizi eta berpizten den guztia,

agian zuk, merkatari lasai hori, sinetsi ere ez zenuen hori guztia?

Lisboa, 1959/4/28

Camões-ek bere garaikideei hitz egiten die

(Camões, Bruno Giorgirena, Ministério
da Educação do Brasil, Rio de Janeiro)

Dena lapurtu ahal didazue:

ideiak, hitzak, irudiak,

baita metaforak ere, gaiak, motiboak,

sinboloak, eta lehentasuna

hizkuntza berri batean pairatutako minetan,

besteekiko ulermenean, amodio kontuetan

borrokatu, epaitu eta penetratzearen ausardian,

irenduak zarete horretarako.

Eta gainera ni aipatu gabe utzi ahal izango nauzue,

ni ezabatu, alde batera utzi, baita

beste lapur zoriontsuagoak txalotu ere.

Ez du axolarik: zigorra

izugarria izango baita. Ez bakarrik

zuen ilobek nor zareten jakin ez

eta nitaz gehiago jakingo dutenean

zuetaz baino, ezer ez dakizuela itxura egiten duzuela,

baita saiatuki lapurtzen duzuen guzti-guztiak ere

onura ekarriko dio nire izenari. Eta nirea izango da,

nik egindakotzat hartua, nik egindakotzat edukia,

baita zuek bakarrik, lapurreta barik, egin duzuen

apur miserable hori ere.

Ez duzue ezer izango, ezertxo ere ez, ezta hezurrik ere,

zuen eskeleto bat bilatuko baitute

nire eskeletotzat hartzeko. Zuek bezalako

beste lapur batzuek, belauniko, hilobian loreak ipin ditzaten.

Assis, 1961/6/11

Rembrandten “Emakume hila”

(Emakume hila, Rembrandtena,
Musée National d'Art Ancien, Brusela)

Hilda. Hilda bakarrik. Hilda baino ez.

Ez dirudi lotan. Ezin esan

amets egin edo atseden hartu duenik, edo bizitzatik

bizi izan ez zuena baino gehiago aldean eraman duenik.

Hilda dagoela dirudi eta ez dirudi beste ezer.

Eta dena antolatu, prestatu eta egokitu da

heriotza berea bakarrik izan dadin.

Oso zaharra da. Zaharra, edo higatua

larrimin lasaian zain egoteagatik bizitzak

nola desegiten dituen kolpez kolpe

haragiaren eta oroimenaren loturak, plazeraren eta errukiarenak,

edo besteak entzute hutsagatik barre egin,

eta negar eta xuxurlatu zutenean edo isilik

beren buruak entzun berak bere burua entzuten zuen moduan,

zainetan doan denbora

arnastearen entretenimendu lasaian.

Orotan iraungi da bizitza. Lehenengoz,

berea eta besteena ere zen bizitza,

maite eta apur bat ezagutu zituenena

edo, irudi lausoki gogoratuak, egun

gogoetatsuen itzal zirenak, begiak igaro eta gelditzen

diren gauzetan pausatzen direnean.

Gero bizitza emakumearen baitan — bizitze huts,

bizirik egote huts hori, bere izena jakin gabe —

eta berea ez zena baina haren jabetza

eman ziotena, mendeak igarotzearekin,

lehendabiziko gau zingiratsutik

jaiotzean negar egin zuen gela hartaraino.

Inolako bizitza formak ez du iraun

begitartea zurbiltzen dion argi lausoan

hain bolikara hil-jantzi zurian

burusi ilunean nabarmen.

Orain dela gutxi hil da, eta ez ahoan,

ezpain finekoa, ertz luzeak,

ez betazal astunetan edo

sudur konkorraren zorrotzean,

ez du ezerk dardararik egiten, ezta heriotzak ere, ezerk ez.

Argiak itzalpean utzi du gurutzea,

horman zintzilikatua ohantzearen ondoan,

hala ere aurpegian pausatu da argia zorrotz eta arin

milaka zimurren ehuna argituz

gu eta besteen artean, gu eta gauzen artean

gu eta geronen artean

higitzen den armiarmak eho duena, bizitza

ez bazen ere larruazalaren uzkurtze hori

muxu bat edo igarotako haize bolada bat irristatzen denean,

estutasun zoratua, beldur bat-batekoa,

konfiantza tristearen luzamendua.

Hilda dago. Hilda bakarrik. Baina, halere,

koloreek ere eusten ez duten bakardadean

ez da mundua hiltzen, Herio ez dager,

ezer ez dager bera baino,

bizitzaren bakardadea izateari utzi ziona,

han gelditzeko, usteldu baino lehen,

hilzoria bukatzen den une laburrean,

azkenean kanpoan ikusten dugun bakardadea

begitarte laruan, hil-jantzi zurian,

burusi ilunean, argi lausoan,

buru geldiaren jarreran,

betazal lodi astun

begi gainean betiko itxietan.

Lisboa, 1959/5//12

Gutuna ene seme-alabei Goyaren fusilamenduei buruz

(Maiatzak Hiru, Goyarena,
Museo del Prado, Madril)

Ez dakit, ene seme-alabok, nolakoa izango den zuen mundua.

Baliteke, dena posible baita, zuentzako

nik nahi dudana izatea. Mundu erraz bat

non gauza guztiek duten zailtasuna etorriko litzatekeen soilik

gauzak berez erraz eta natural ez izatetik.

Mundu bat non guztia egongo den baimenduta,

zuen gustu, zuen desira, zuen plazeraren arabera,

zuen begirunearen arabera besteekiko, besteen begirunearen arabera zuekiko.

Eta baliteke hori guztia ere ez izatea, bizi izateko

interesatzen zaizuna hori ere ez izatea. Dena da posible,

borrokatu egiten dugun arren, borrokatu egin behar dugun bezala,

guretzat askatasun eta justizia den ororen alde,

edo bi horiek baino gehiago,

bizirik egotearen ohoreari buruzko ardura leialaren alde.

Egunen batean jakingo duzue gizateriaz haraindi

zenbatezinak direla horrela pentsatu zutenak,

lagun hurkoarengan maitatu zituztenak haren bakantasuna,

ez-ohikotasuna, askatasuna eta desberdintasuna,

eta gero sakrifikatu egin zituztenak, torturatu, jipoitu

eta justizia laikoaren eskuetan jarri

“erruki handiz eta odol jariorik gabe” akaba zitzaten.

Jainko bati, pentsamendu bati,

aberri bati, itxaropen bati, edo bakarrik

erraiak jaten zizkien gose eztabaidaezinari leial izateagatik,

larrutu zituzten, tripak atera, erre, gaseztatu,

eta gorpuak metatu, bizi izan ziren bezain anonimoki,

edo errautsak sakabanatu, haien oroitzapenik ere gera ez zedin.

Batzuetan, arraza batekoa izateagatik, beste batzuetan

klase batekoa izateagatik, ordaindu zituzten guztiek

oker ez eginak, baita okerrak egin izanaren kontzientziarik

ez zutenean ere. Baina era berean gertatu zen

eta gertatzen da ez zituztela hil.

Gailentzeko milaka modu egon da beti,

otzanki suntsituz, leunki,

bide ezin ulertuzkoen bitartez, Jainkoarenak bezalakoak esaten dutenez.

Fusilamendu hauek, heroismo hau, laztura hau,

Espainian gertaturiko gauza bat izan zen, beste milaren artean,

orain dela mende bat baino gehiago eta bortitza eta bidegabea zenez

Goya izena zuen margolari baten bihotza mindu zuen,

oso bihotz handia, amorruz eta amodioz

betea. Baina hau ez da ezer, ene seme-alabok.

Gertaera bat bakarrik, gertaera labur bat

kate honetan non katebegi bat zareten (edo ez zinateketen izango)

burdinaz eta izerdiz eta odolez eta semen apur batez egina,

zuentzako amets egiten dudan mundurako bidean.

Sinets iezadazue, inongo munduk, inork, ezerk

ez du balio bizitza bat edo bizitza edukitzearen poza baino gehiago.

Eta garrantzizkoena hauxe da — poztasun hori.

Sinets iezadazue, hainbestetan aipatuko dizueten duintasuna

bizipoz hori baino ez da, bizirik egotetik

datorrena, jakinda zuek ez zaudetela inoiz

beste bat baino biziago, inork ez duela sufritu behar, inor ez dela hil behar

zuetako batek bakarrik apur bat gehiago eutsi diezaion

guztiona den eta etorriko den heriotzari.

Espero dut suharki hori guztia baretasunez jakingo duzuela

inori errua bota gabe, izurik gabe, anbiziorik gabe,

eta batez ere hozkeriarik

edo axolagabekeriarik gabe. Hainbeste odol,

hainbeste min, hainbeste larridura, egunen batean

— mundu zoriontsu baten asperdura atzetik joaten bazaizue ere —

ez dira alferrikakoak izango. Aitortzen dut,

askotan, hainbeste mendetako zapalkuntza

eta ankerkeriaren lazturan pentsatzen ari naizelarik, zalantzak ditudala

eta samindurak gainezka hartzen nauela kontsolaezin.

Alferrik izango da ala ez? Baina, alferrik ez bada ere,

nork berpiztuko ditu milioi horiek, nork itzuliko die,

bizitza ez ezik, lapurtu zieten guztia ere?

Inongo Azken Judiziok, ene seme-alabok, ezin izango die itzuli

bizi izan ez zuten une hura, gozatu ez zuten

gauza hura, amodiozko

keinu hura, zer egingo zuten “bihar”.

Eta, horregatik, sortzen dugun mundu bera

kontu handiz tratatu behar dugu, gurea

ez den gauza bezala, utzi digutena

begirunez gorde dezagun

gure zainetatik dabilen odolaren oroitzapenetan,

beste bat izan zen gure haragiaren oroitzapenetan eta besteek maitatu ez zuten,

lapurtu baitzieten, maitasunaren oroitzapenetan.

Lisboa, 1959/6/25

Wanda Landowskak Domenico Scarlattiren sonatak jotzen ditu

Sonata hauek jotzen entzuten dut

klabezin-jolea hil eta hainbat urte geroago,

Domenico bera ere hil eta

berrehun urte geroago.

Hau da orain gure gizateria,

luzatzen da bizitza

eta baita norbaitek dardarazi zituen soinuak ere,

musika tresna abandonatu bat

berpiztu zuten hauek bezalakoak.

Erraza izango litzateke

ileordeen Madril hura

irudikatzea, berarekin eraman zuen

printzesa portugaldarra

eta dotorezia ezti horretan

hispanizatu ziren

kantiga harmoniatsuak.

Baina ez. Ezta klabezin-jolearen

soslai luze-mehea ere

zorrozki

hatz gogortuak

samurki mugituz

iragan soinuzko

tekla horietan.

Hori guztia ez da ezer

hau bezalako abstrakzioaren aurrean:

musika hila

klabezin hil batean

emakume hilak joa

berpizkundearen

apoteosi honetan

nik, keinu batez,

demiurgo eta azti,

deitu ahal dudana

bizitzan murgil nazan

garaipenezko

bakardadea

kolpekatuz.

1964/4/7

Schuberten abestiak, Wilhelm Müllerren testuekin

Sentimentalismo hutsalerako poemak ziren,

duinak izateko inolako kategoriarik gabeak.

Kritikak horrela dio. Eta, orduan, Schuberten gustu txarrak

edo bere jenioak abestiok

egin zituen haiekin,

samurrez, xarmaz eta samin sakonez beteak,

bizitzaren analisi den oro urratzen dutenak,

iristeko hara non analizatua larrimin sorta bat den

analisi posible, beharrezkorik gabe. Erraztasun

ia ergelaz ahotsa hitzen gainean doa

jarioan, hitzetan eta hitzetatik, hitzez haratago,

pianoak distirarik eta apaingarririk gabe doinua

soilik lagundu edo prestatzen duen bitartean.

Nola da posible? Nola izan zen posible? Musikak eman zien

poemei poemek ez zutena? Edo poemek

bazuten batzuetan poesiak izan ahal duena poesia

zehazki izan gabe: poesiaren falta,

musikak ondu eta sortzeko gai dena?

Askotan musika handia egin da poesia txarrarekin,

eta gutxitan poesia bikainarekin!

Baina kasu batzuetan, egiatan, poesiak dioenak

edo modu hutsal eta zatarrean dioenak

ez du axolarik, ahotserako aitzakia baino ez delako

(idatzi zenean izan zen bezala) — eta orduan mirari hau

gertatzen da: musikak dioela

hitzek ozta-ozta adierazi edo ezkutatzen zutena.

1974/4/20

Chopin — inbentario bat

Ia hirurogei mazurka; hogeita hamar estudio inguru;

bi dozena preludio; hogei bat nokturno;

hamabost bat bals; dozenatik gora “polonaise”;

“scherzo”, impromptu eta baladak, launa;

hiru sonata pianorako; eta bi kontzertu piano eta orkestrarako,

“berceuse” bat, barkarola bat, fantasia bat, tarantela bat eta abar,

gainera hamazazpi abesti inguru ahots eta pianorako; tuberkulosi hilgarri bat;

bakarlari talentu bat; arrakasta mundutar asko; pasio zorigaiztoko bat;

izen handiko emakume batekin harreman ospetsu bat; beste harreman asko;

muga segururik eta independentzia jakinik gabeko aberri bat;

Erromantizismoaren Europa frantsesa; famako gizon batzuekiko adiskidetasunak;

eta bizi, hogeita hemeretzi urte bakarrik. Beste batzuk gutxiago bizi ziren, gehiago idatzi,

erbestearen ogi klasikoki mikatza mikatzago jan, baztertuak

edo erasotuak izan ziren, abandonaturik hil, ez ziren logela

edo areto hotsandikotan ibili, hobekien menderatzen zuten instrumentuaz gutxiago fidatu ziren,

aberrigabekoagoak ere izan ziren existitzen ez zen aberriaz minduta.

Horretaz gain, bera ez bezala, ia guztiak libreago gelditu ziren aukera nardagarri hauek izatetik:

birjinen melodia, irenduen erritmo,

merkezurreko konplimendu, eskolagabeen larrimin,

eta arrunkeriaren beste hainbeste gauza erdipurdiko eta zikoitz. Edo

kontzertuetan zati ez-nagusi izatetik bakarlarientzat, musika gustatzen zaiela uste duten jendeentzako,

baina ez dute atsegin, jotzen dutenean. Horrez landa,

handinahi bat zen, pedante bat, ez zeukan aristokrazian sinetsita zegoena,

erreakzionario bat, Poloniako oligarkiak, koitaduak, eta beste batzuk,

askatuko zituzten iraultzen irrikaz. Eta hori guztia gutxi balitz,

jendea hasi da mesfidati pentsatzen erromantikoa ere ez zela,

ez behintzat berak antzeztu edo sinetsarazi nahi zuen moduan.

Musika ontzeko arte bat, poema bat idazten den bezala,

makaltasunaren mozorroarekin dabilen indarra, egitura estaltzen duen

inprobisazio aire bat, ironia melodikoaren gainetik

malenkonia harmoniatsu bat (edo alderantziz), erritmoen magia

pentsamendua estaltzeko erabilia — eta hainbeste estali zuen,

non oraindik jenio astakilotzat jotzen duten pentsamendua hatzetan zeukan gizon hau,

bere burua sortu ahal izateko, sentimenduaren edo forma askeen maskara

erabiltzeko ausardia izan zuena. Hain trebea bere sukaldean non zerbitzatu ahal den

epel, saudadearen eta larriminaren orduetan,

bero, bizitza arrakastatsuaren okasio handienetan,

eta hotz, musikak bakarrik hitz egingo duenean

munduan pianoa eta ezer ez gehiago izatearen etsipen hutsalez.

Madison, 1966/12/19

Sophia de Mello Breyner Andresen-i Pedra filosofal liburuko ale bat bidaltzean

Seme-alabak eta poemak, nola munduratzen dituzu?

Hondartzan koralen itzalek hitz egiten dizuten bezala?

Larriminaren ilunabar sakona bezala?

Bere burua banatzen duen norbait bezala?

Hil ahal zaituen norbait bezala?

Edo zuregana inoiz itzultzen ez den norbait bezala?

1950/12/5

Guido Cavalcantiren glosa

Perchi' I' no espero di tornar giammai

Jaio nintzen herrira inoiz itzultzea

ez baitut espero; itzuli arren

ez baitut espero ni ezagutzeko prest

aurkitzea, nik, orain badakit,

bera ezagutzen dudan bezala, ez baitut espero

saudaderik pairatzea; edo bera gogoratu gabe

igaro ditudan egunen kontua galtzea;

ez baitut ezer espero, eta beti erbestez

hilko naiz, baina munduari leial,

beste ezeinetan ez bainaiz erbestez hilko;

ez baitut espero, nire putzu sakonetik,

zeruari begira eta arnasa dudan aire urdin hori

baino gehiago ikustea, baztertu nauten

guztiek arnasa duten aire zikin hori;

ez baitut ezer espero, pozik espero dut.

1961/6/11

Potemkin korazatua

(Eisensteinen filma ikusi eta gero)

Txalokatzen duen eskuadraren artean

korazatua igarotzen da.

Ur nabarretan makurtutako kaian zehar

hedatzen den ilara amaiezinaren ondoren,

harmailadian behera

doan haur kotxearen ondoren

eta oihu mutuetan ahoa irekitzen duen emakume betaurrekodunaren ondoren,

korazatua igarotzen da.

Eternitaterako bidean. Baina

aspaldian izan zen hori, Itsaso Beltzean.

Munduko kaietan, zerumugari begira,

jendetza sakabanatua

zain dago tximinia zaharrak,

altzairu eta burdin zaharrezko mulko hori noiz agertuko.

Marinelek jan nahi ez zuten

haragi usteleko harrak bezala,

ukondoka doilorki miserian,

korazatuaren zain.

Batzuk hiltzen dira, beste batzuek beren buruak saltzen dituzte,

beste batzuek amore eman eta ahanzten dute eta beste batzuk

hiltzen dituzte, torturatu, preso hartu.

Batzuetan Polizia jendearen artean igaro

eta furgoietan eramaten ditu batzuk.

Baina badago beti beste jende bat urrutira begira,

ea korazatua kairaino ekarriko duen kea

altxatzen den urrunean.

Berandutzen ari da. Atzeratzen ari da.

Jendeak ez du jadanik amesten

korazatua igarotzen denik

txalokatzen duen eskuadraren artean.

Soil-soilik, tinko, egonarriz, zain dago

ea korazatua bidaiatik itzuli

eta kaira iristen den.

Baina inork jadanik espero ez badu ere,

korazatua iritsiko da. Ez dago

erremediorik, ihesbiderik, otoitzik, araorik

portua hartzea galaraziko dionik.

Etorri, etorriko da. Inoiz ezertan izan ez dudan

ziurtasuna daukat. Korazatua

etorri eta txalokatzen duen eskuadra artean

igaroko da.

Aspaldian abiatu zen. Odessan izan zen,

Itsaso Beltzean. Munduari eman zion bira.

Mundua handia da eta askotarikoa eta zatikatua, eta itsasoak

zabalak dira.

Itxi begiak,

estutu lerroak,

badator korazatua.

São Paulo, 1961/12/23

Hilobi bat Londresen

Londresko hotz eta lainoen artean,

berdinak diren etxe haietako batean,

munduko min guztien gainean makurtzen da,

munduan esklaboak daudenetik.

Berdinak dira minak etxe apal haiek bezala,

adreiluzkoak, kea darie ilun, eta bakartiak.

Esklabo guztiak ere berdinak dira:

Ramses II.arenak, Kleopatrarenak, Tai-Ping enperadoreenak,

Asurbanipal-enak, Dabid erregearenak, D. Henrique

infantearenak, Menfisko Sartoris-enak, D. Pedro II.a

enperadorearen baroi zibilizatuenak.

“Potteries”etakoak, Silesiakoak, Afrikakoak,

Errusiakoak. (Eta are Arabiako Lawrence koronelak

berarekin lo egiten zuten esklabo gazteen

askatasun moralez filosofatu zuen).

Aroen eta esklaboen belaunaldien hotz ikaragarrian,

ez dago surik hotz hori arintzeko bere bihotzean,

artikuluak, panfletoak idazten ditu, atsedenik gabe

irakurri eta oharrak hartu, historia egin nekerik gabe

heriotzara arte. Baina bihotza, maitasunak

eta zenbakiek, zentsurek eta jazarpenek

mindua, sutan du, sutan distiratsu

heriotzara arte. — Zure lan guztiak argitaratuta

ikusi nahi ditut — esan dio jarraitzaileak.

— Baita nik ere — erantzun. Eta, paper,

ohar eta eskuizkribu piloari begira, gaineratu du

itxaropentsu eta saminduta — Baina lehendabizi

idatzi egin behar ditut —.

Nola izan dira idatziak eta berridatziak! Irakurriak

izan ez diren bezala. Baina ez du axolarik.

Gau hartan — uste zuten — elur guztia

urtu zen Londresen. Eta enperadore bat ere

ito eta hil zen

elur urtuan. Enperadoreek, oro har,

esklaboak askatzen dituzte merkeago ateratzeko

eta inolako ardurarik gabe alokatu ahal izateko.

Lawrence koronelak ere (gorago esan dugun moduan) bazuen

lan kontratu bat bere esklabo gazteekin. Geroago

gizarte-segurantza sortu zen.

Londresko hotz eta lainoen artean bada, baina,

leku bat hain itxia, hain itxia,

berau zeharkatzea ezinezkoa da, elurra

urtzen duen haizea izanda ere. Leku

gori bat, esklabo guztiak, hautsa

galdu zuten guztiak betidanik — oi Espartako —

han biltzen baitira ikusezin baina trinko,

inoiz traizionatu ez den gotorleku amodiozko bat,

ez baitago ezer mundua ulertzeari uztea

bezalakorik. Esklaboek badakite soilik

aldatu ahal dutela.

                           Zer gehiago jakin behar dugu?

1962

Kretan, Minotauroarekin

                        I

Portugalen jaioa, gurasoak portugaldarrak,

eta brasildarren aita Brasilen,

estatubatuarra izango naiz ziur aski han nagoenean.

Herritartasunen bilduma egingo dut, erabili,

erantzi eta abandonatzen diren alkandorak bezala, jantzi

eta zerbitzu egin zigun arropari zor zaion begirune guztiarekin.

Ni neu naiz neure aberria. Aipatzen dudan aberria

belaunaldien kasualitatez jaio naizen

hizkuntza da. Eta egiten eta bizi dudanaren aberria

mundu honetako gizatasun gutxiak sortzen didan amorrua da,

beste mundu batean sinesten ez dudan arren, eta beste bat nahi izango banu

hauxe bera izango litzateke. Baina, egunen batean dena ahanzten badut,

Minotauroarekin

Kretan kafea hartzen

zahartzea espero dut,

lotsarik ez duten jainkoen begiradapean.

                        II

Minotauroak ulertuko nau.

Adarrak ditu, jakintsuek eta bizitzaren etsaiek bezala.

Erdi gizon, erdi zezen, gizon guztiak bezala.

Pasifaeren semea, Racineren bertsolerro baten anaia izan zen,

Valéry ergelak “langue”aren ederrenetako bat jotzen zuena.

Baita Ariadneren neba ere, mataza batean nahasi zuten eta izorratu.

Teseok, heroiak, eta, greziar heroiko guztiak bezala, putaseme bat,

bere kontura barre egin zuen mutur errespetagarrian.

Minotauroak ulertuko nau, kafea hartuko du nirekin, bitartean

eguzkia itsaso gainean etzatera doa bare, eta itzalak,

ninfa eta efebo langabetuz beterik,

kikaretan bilduko dira eztiro,

hatz zikinarekin, bizitzaren jatorria ikertzeagatik,

mugituko dugun azukrea bezala.

                        III

Hor aurkitu nahi dut berriz nire burua, bizitza munduan zehar

hamaika zatitan barreiaturik utzi ondoren, gizagaixo hark

esan zuen bezala, Minotauroak ez zuen hori irakurri, zeren

jende guztiak bezala, ez baitaki portugesez.

Nik ere ez dakit grezieraz, iturri fidagarrienen arabera.

Volapukeraz hitz egingo dugu, bietarik inork

ez baitaki. Minotauroak

ez zuen grezieraz egiten, ez zen greziarra, Grezia baino lehen bizi izan zen,

aspaldidanik estaltzen gaituen kaka jakintsu hori guztia baino lehen,

gure esklaboek egin zutena, edo guk geuk besteen

esklaboak garenean. Kafea hartzen dugun bitartean

penak kontatuko dizkiogu elkarri.

                        IV

Aberriekin erosi eta saldu egiten gaituzte, haiena ez izateagatik

lotsa sentitzeko behar bezain garesti saltzen diren

aberririk ezean. Ez nik ez Minotauroak

ez dugu inongo aberririk izango. Soilik kafea,

usaintsu eta bortitza, ez Arabiakoa, ezta Brasilekoa ere,

ez Fedecam-ekoa edo Angolakoa, ez beste inongoa. Baina kafea

hala ere, eta nik, seme baten samurtasunaz,

ikusiko dut nola isurtzen den zezenaren kokotsetik

gizonaren belaunetaraino,

berak ez daki nork utzi zizkion, aitak edo amak, ondare moduan

adar oker horiek bekoki prestuan apaingarri,

Atenas baino eta, batek daki,

Palestina baino, eta beste leku turistiko

biziki aberkoiak baino lehenagokoak.

                        V

Kretan, Minotauroarekin,

poemarik gabe eta bizitzarik gabe,

aberririk gabe eta espiriturik gabe,

ezer gabe, inor gabe,

hatz zikina izan ezik,

nire kafea bakez hartuko dut.

1965/7/5

Don Juan-en auhena

Ez zaituztet, gorputzak, saudadez gogoratzen,

ez baitut gogoan gordetzen ezta zuetako baten

formarik ere, eta ez ditut gogora ekartzen beste batzuk

ikustean, nahiz eta ikustean ia gogoratzen zaituztedan.

Keinu bat, usain bat, begirada bat, sorbalden eroria,

ilearen barreiatzea ala ez, haren kolorea,

eta zuen azalaren kolorea, amodioaren

modu geldoa ala lasterra, dena plazerez edo plazer gabe

egitearen askatasuna ala ez,

ezpain arrosak edo ilunak, izterrak

altxatzeko modua, esku urduriak

paratzeko era eta non, irekitzen

edo erdi ixten ziren begiak, eta arnasestua,

eta gainezka betetzen zigun heze hura —

— puskaturik gogoratzen zaituztet, forman nahiz ekinean,

eta puska batzuk, beste batenak bezala,

agian bakar batenak dira hainbatetan errepikatuta.

Gogoratzen dudan guztia ez dut bakar batetik gogoratzen,

eta ez-saudaderik sentitzen dut, objekturik gabe,

saudade berberaz. Bat bakarrik gogoratuko banu

osorik (ilunpetan ikusiko ez banu ere),

gogoratzea ez litzateke niretzat izango

amorru eta etsipen triste hau zuetaz gozatu izanagatik,

edandako ura edo entzundako haizea bezala,

edo hatz artean joandako hareak bezala.

Nor zarete orain, zer egiten duzue eta non,

edo zuek berriz edukitzea — ai ez dut

eduki edo jakin nahi. Baina gogoratzen zaituztet

osoak, dardaratiak, gorputz biluziak,

behin-behinekoak gizatiar erara, nirea den ezer gabe

eman eta jasotako plazeretik haratago.

Ai, horrela gogoratu ahal bazintuztet! Baina

nik ez nuen inoiz desiratutako inor maite eta ondo

gogoratzen da soilik apurka-apurka gozatzen dena,

geure buruak ahanztura maitatuari emanak.

1967/7/30

Omenaldia Tomás António Gonzagari

Gonzaga: bazeneukan ezer gehiagorik ez esatea,

arkadiar pedante baten poema jasanezinak

baino ez idaztea, mintzaira bifido batean

lagunarteko eta alderantzizko latinerako.

Baina behin hauxe esan zenuen:

“mundua baino handiagoa dut bihotza”.

Ez du axolarik zein egoeratan esan zenuen

Bihotza mundua baino handiagoa —

edozein poetak inoiz esan duen

gauza bitxienetako bat.

Beharbada klasiko zahar bati

kopiatu zenion. Baina, nola

esan zenuen zuk hori, Gonzaga! Zalantzarik gabe

zure bihotza mundua baino handiagoa zen:

aberriak edo Mariliak ez zenituen aski.

(Nahiz eta Mozambiken gero, Rimbaud Etiopian bezala,

esklaboen salerosketan loditu zinen).

Madison, 1968/4/13

Biluztasunaz

Quoi! Tout nu! Dira-t-on, n'avait-il pas d'honte?

(...)

Tout es nu sur la terre, hormis l'hypocrisie.

MUSSET, Namouna

Biluzik jaio gara, biluzik

aztertzen gaitu medikuak,

armadak, soinketa irakasleak.

Biluzik ebakuntza mahaian,

ospitaleko ohean,

heriotzarenean.

Biluzik amodioan elkar ikusteko,

beste gorputzen azala sentitzeko eta,

penetratu baino gehiago,

penetratuaz esaten diguten

talka eta igurtzia edukitzeko.

Beti biluzik, garrantzirik ez duten gauzetan izan ezik.

Orduan zergatik beldurtzen ditu batzuk hainbeste

besteen biluztasunak? Beldurra

izango ote diote, askoren

itsusiari baino, batzuen

ederrari, edo bakan batzuen

atal bikainen

lilurari? Eta (bekaizkeriak)

paralizaturik mundua eta bizitza

jitoan aske joaten uzteari

askatasun biluzirantz?

1968-69

Chartres edo bakeak egiten Europarekin

Chartres-en, oi Péguy, bakeak egin ditut

Europarekin. Zapuztuta ez,

baina nekatuta nengoen. Lehendabizi

bazkaria plazako hotel txiki batean,

luxuzkorik ez, eta hala ere,

igande burgesean familiak

“déjeunant en ville”, hain “vieille France”,

zerbitzariak pozik haien lan onarekin,

jendea pozik horrela bazkaltzeaz, denboraz,

gustura, atseginez, dotoreziaz. Réserve

Couronnée-k, edo eguerdi oparo eta distiragabeak

malkoak isurtzeraino hunkitu naute.

Agure-xahartzen ari naiz, “tout doucement”.

Gero, Andre Maria, Chartres, Erdi Aroa,

eta ariman saudade honen bakea,

eta mundu honek zabarkeriari

aurre egin behar dion ziurtasuna — eta aurre egingo dio —

eta astakirtenei, arrunkeriari, jendilajeari, guztiari,

“veau flambé”k bezala, loriazko beirateek bezala,

Beauce-ren gainean tente dagoen gezi honek bezala,

Nôtre-Dameko irudi arra

soro amaigabeen erdian,

menderen mendetan zapalduak

harik eta plano horizontal bihurtu arte non,

maiestatearen atariak, fedearen konkrezioa,

gure gizateria harri den natura formagabera

itzulerarik gabe. Ama Jainkosa

kriptaren barruan

beirazko igoera dardarti hau bilakatzen den bezala,

kolorezko, argiak piztu baina igaro ez duena.

Hemen aurkitu zaitut, Europa, ene lurra,

horrela aurkitu dut gure gizateria, zeharrargi

eta, zutabe ilunetan, hain harrizko.

Chartres, 1968/11/10

Hadrianoren villa

Bat-batean, landetxe eta errepidearen

eta mendi sasitsu eta Tivoliren artean, oasi

ikusezin erraldoia.

                          Zuhaitz sakabanatuen artean

igarotzen den eguzkitara, larre berdeak eta

hormak, termak, anfiteatroak, aintzirak,

Kanopus-aren bake bare eta luzea,

eta han beltxargak bogan arestian bezala.

Palazioa, inperioa miniaturan,

eta batez ere bakardade jendeztatua:

zaintzaileak, idazkariak, zerbitzariak

eta gladiadoreak, eta itzal guztiz indartsu bat,

arin eta malgua aldi berean,

bekokian barraskiloak jolasean.

Hondakinetako isiltasun honetan, hotz jaisten dira itzalak.

Baina Enperadorea bizirik dago betiko,

eta botere lasai baten amets berealdikoa,

non esklaboak ere libre izango liratekeen

eta arimak gorputz baino ez, gauza bakarraren beldur:

bizitzan eder eta gazte izatea ez salbatzea.

(1969 maiatza)

Oharra liburu-dendako atean

Ez dezatela irakur minberek liburu hau,

bereziki etxeko hitz gordinen heroiek,

ninfa amoranteek, garbiaren vestaleek,

hanka bakarrean txingoka dabiltzanek,

bi esku kastuak, bata atzean eta bestea aurrean,

hitzei beldurrik gabe bi hankatan dabiltzanen ahoa

hirugarrenarekin estaltzen duten bitartean.

Eta ihes egin dezala amodioaz ez dakienak,

edozein amodioz, haragiarenaz edo

berez bakarrik mugitzen denaz, ez sari zitalak

mugitua, baizen goiko eta ia eternala.

Hemen amodioaz eta poesiaz eta aberri izateaz

da kontua: jendilajeak ez dezala igaro

atalase sakratu hau, ez dadila inor ausart

arratoiz betetzera gune aske hau,

hemen giza-duintasunez hiltzen da

Portugalen jaio izanaren minez

ariman daramaguna beste erremediorik gabe.

1972/1/25

Zahartzaroaren arbuioa

Luzaro bizitzeko edo burdinazkoa da bat

edo zahar bat ikustean pentsatzen dut: zenbat jende

hil, pozoitu, zapaldu edo suntsitu zuen?

Zenbat bizitza desegin dago heriotzaren bakean

jadanik ahanzten den oroimen horretan?

Gizatxarrak gizakiak, nork ez du bizirik iraun

beste bizitzen kontura? Zenbat odol,

zenbat ontasun, zenbat xalotasun

ez zuen anker irentsi eta kurrinka,

orain zimurdura gurtuak dituenak

eta azalaren xarma hura,

zain txiki urdin arrosek zeharkatua?

Azal hori bera ere, zenbat aldiz ez zuen

harri artean larruturik utzi

biluztu eta joaten den sugearen antzera?

Edo burdinazkoa da bat. Edo kriminal zaharra,

egin zuen gaizkia bere buruari barkatu ziona

besteei biktima izatea barkatu zien bezala.

1971/12/18

[hilobiak dauden tokitik igarotzean]

Hilobiak dauden tokitik igarotzean

— edozein tokitatik igarotzean dago giza-hautsa —

zenbat gaiztakeria datzan han sakabanatuta,

ondare moduan haragian daramaten

beste gizakien arnasa izateko prest:

zenbat saldukeria zikoitz ari da hortzak karraskatzen

eta kontuak egiten etorkizunarekin:

zenbat zitalkeria amorratzen dagoen oraindik

zitalkeria osoa burutu ez izateagatik.

Hori guztia da gizateria.

Baina mendi, muino, larre,

basamortu eta basoetako hauts artean,

edo itsaso sakoneko ilunpe itxienetan

geruza bigun moduan likatsu

jalki den hauts horretan — zenbat amets datzan

handitasunez beterik, baina handitasun hori

suntsitu, saldu eta kondenatu zuten

gizateria diren horiek.

Ez da inoiz testuingurua edo historia izan

ezta patua ezta probidentzia ere,

handitasuna hil duena edozein gauzatan,

izan inperio, lan edo une batez zoriontsuago

izateko keinu bizi huts.

Ez, hiltzailea izan da beti ezkutatzen dena

beste gizateria batean.

Hildakoen eta hiltzaileen hauts artean

igarotzen gara. Eta hauts izango gara

haiek diren bezala. Bigarrenak zigorgabe beti,

oraindik eta betiko kontsolaezin lehenengoak.

Inongo bakek ez digu gaiztakeriaren kalte-ordainik emango.

1971/5/27

Hizkuntzalaritzaren hastapenak

Seme-alabak elkarri ingelesez

entzuten ditut. Ez txikienak bakarrik,

baita nagusiak ere, eta txikiekin

hizketan. Ez ziren hemen jaio,

guztiak hazi dira portugesa

belarrietan zutela. Baina ingelesez hitz egiten dute,

ez dira amerikarrak bakarrik izango: urtu dira,

urtzen ari dira haiena ez den itsaso batean.

Hitz egidazue poesiaren misterioez,

hizkuntza baten, arraza baten tradizioez,

herri baten edo hizkuntza baten esperientziarekin

baino esaten ez den hartaz. Astakirtenak.

Hizkuntzak, mendetan iraun eta beste batzuetan ahantziak ere

bizirik irauten dutenak, egunero hiltzen dira

oinordetzan hartu dituztenen toteltasunean:

eta hain dira hilezin non dozena erdi bat urtek

beste arraza baten, beste kultura baten zamapean

urtzen den ahotik ezabatzen dituen.

Hain metafisiko, hain itzulezin,

horrela desegiten dira, ez zeru altuetan,

beste hizkuntza batzuen eguneroko kakan baizik.

1970 urria

Amsterdam

Ubide zentrokide eta erradialak — gorri —

hippiak milaka geltokiko plazan —

patrizioen etxe zaharrak lotan —

suak hartu zuen sinagoga portugaldarra

errotuluetan errabinoen izenak

Mynheer Monteiro (eta Sousa) (eta Santos) — museoan

itzalak eta Rembrandt emaztea belaunetan

bizi izan zen etxean —

erakusleihoetan agertzen zaizkie oinezkoei

emakume biluziak betizuak Rubens horailak

guztiak lasaitasun burges errespetagarrian.

Beste museo batean hiriaren oroitzapen juduak,

Daviden izarra jantzi zuen hiria

juduek eraman behar zutela naziek agindu zutenean.

1970/1/1

Ravena

Ordoki eta Alentejoko kaleetako hautsa bezalakoa

hondakinak eta mosaikoak itzal gordinean.

San Vitale-n ordaindu nuen

argiak piztu eta Teodora etor zedin

Justiniano aurrez aurre Egiptoko faraoien begiak

irekita. Bataiategiak

eta Apolinario biak eta urdin geometrikoan

Gala Plazidia lotan amaiera erromatarrean

Teodoriko bezala heriotza ostrogodoan.

Hori guztia barruan bakarrik, eguneko argiak

edo ordaintzen den argiak ez baditu esnatzen.

Eta Dante lotan dago eta hurbil Byron

igaro zen Sodoma bezala inperio hilaren gainetik.

Ez da argirik pizten horiek ikusteko — Dantek

Italiako babesleku berezia izan zuen

Bigarren Gerraren bonbardaketen aurka

(pentsamendu eder bat): baina hautsa

baino gutxiago izango da hainbeste italiarrekin

oldarka munduan zehar lectura Dantis batekin?

Eta Byron — isles of Greece, o isles of Greece —

maitasunagatik aurpegi maitatua ikusten ez duen

maitasunaren oroimena bakarrik (poesia bezala beti).

1971/5/24

Ekumenismo lusitaniarra edo herritartasun bikoitza

Koloniako katedralaren alboko atetik

(Errege Magoen hezurrak gordetzeko — è vero — eraiki zuten katedrala)

neguko goizaren eguzki zurira ateratzen ari nintzela

berbaro portuges bat igotzen ari zen

abitu beltzetan eskaileratik. Mojak,

Erromara geldiunez geldiune

erromes doazen brasildarrak ziren galdetu nien. Brasildarra

nintzela esan nienean ama moja batek

aurpegi zurbil eta lusitaniarra inguratzen zion mantelina zeramala

esan zuen — A, herritartasuna hartua, ez zara brasildarra —.

Beste kasua Hanburgon izan zen,

Hauptbahnhof-en. Hizkuntza guztietako

egunkari kioskoa. Emakume bat heldu da

beltzarana — ile-larru aberatsen barruan marra bat — eta zentzuzko alemanez

egunkari portugaldarrez galdetu.

Argi zegoen portugaldar batek bakarrik nahi izango zuela horrelakoetan

Hanburgon unibertsoaren egoeraz informatu.

Portugaldarra zara? Banaiz. Hitzari hitz,

ni ere banintzela. Baina berak harrituta:

— Brasildar herritartasuna hartua? A, ez zara portugaldarra —.

Eta bizkarra eman zidan egunkaria eskuan,

hankak oraindik arrain-saltzaile batenak orekan

nekez takoi fin-finen gainean.

1970/1/20

Lisboa — 1971

Taxi-gidaria bizitzaz kexaka ari zen.

400 ezkutu irabazten du asteko, eta nagusiak kalkulatzen du

gainontzekoa eskupekoen bidez lor dezakeela.

Minbiziaz hiltzen zaizkit lagunak,

gogaitasunez, literatura-orrialdez,

mutiko bat ikusi nuen gerran galdu zituen

bi eskurik gabe (eta ortopediakoak barre egiten zion

berak prestatutako bietatik, artifizialak, hain arrosantzeko,

bat bakarrik “jantzi” nahi baitzuen).

Jendeak amorrazio gorrez eta pazientzia hartuz

autobusa, soldataren igoera, Espiritu Santuaren

etorrera, komentuko zopa itxaroten ditu.

Baina taxi-gidariak kontatu zidan

astakilo batek eztabaidan esan ziola:

“... Hi garai hartan hire aitaren potro batetik bestera

ihesi henbilen ea horrela

putaseme izatetik libratzen hintzen...”

Eta hala da: potrotik potrora dabiltza

ea ihes egiten duten — eta askok ez dute ihes egiten.

Eta beste batzuek ez diete ihes egiten ihes egin ez zutenei.

Lisboa, 1971/8/5

Militarrez betetako kafetegia Luandan

Don Juan gazteak eskua bularrean

(hatz bat loturaz bildua du eta)

ondoko mahairantz makurtzen ditu bizarrak

arraren setakeria publikoaz

hitz egiteko temati neskarekin

(ezkon-eraztuna hatzean, begi inguruan urdina),

gutunak idazten ari da eta amorruz uxatzen du.

Beste bat heldu eta urrun eseri da.

Bizarra egina, ile motza, sorbalda tente,

kokotsa esku gainean jarri

eta zigarroaren ke geldoaren artean

harrapakinari begirada tinkoa jaurtitzen dioten horietakoa da

—berea da, berea da, diote begiek tenk.

Beste mahai batean, hiru soldadu begi-bazterraz

ari dira, erne lausoki hitz egiten duten bitartean,

eta begi igaroezinek zeharka eranzten dute

mahaian idazten ari denaren arropa gutxia.

Bere papera egin ondoren argi gera dadin,

oi gizon puska... beste batzuk ditu zain...

Don Juan horrek zerbitzariarekin hitz egin du biktimaz,

bat-batean atera denaz. Biak barrezka.

Neskak alde egin duenean, bi ahobero

sartu eta eseri dira

joan ondoren neskak utzitako lekuari begira

gelditu zenaren mahaian. Ez duela entzuten esaten dute.

Bizarrari tiraka baina besoa bularrean,

garaitua joan da (puta bat ordainduko du

bihar horrekin lo egin duela kontatzeko).

Beste hirurak, geroago, etxean, komunean,

berberarekin pentsatuz masturbatuko dira (bihar

kafetegira itzuliko dira kontatzeko

guztiek egin duten konkista handi bat).

Eta neskak bere burua emateko agian

aukeratuko lukeen hark —batek daki— (ala izango da hau

begirada txunditua soilik sartzen duten horietakoa?)

ez zuen ezer ere izan. Gehiegi begiratu

eta bere bi lagun ergelen konpainiatik

garaiz ihes egiten ez zuen jakin izan.

Luanda, 72/8/4

Jesuiten elizan Luandan

Emakume beltzak hitz egiten du bazter ilunean

eliza hain garbi eta zaharberrituan.

Lurrean eserita, zaharra, besoak irekirik

isiltasun-esaldietan bere gainean

zintzilik dagoen Kristo hil, geldi

eta isilarentzat. Zer esango dute biek?

Zein izango da zalantza nahasia,

hizkuntzarik gabeko intimitate larritasuna igarotzen dena,

beste arraza bateko buru antzinako horretan

eta batez ere, sibilek eta sorginek dakiten bezala,

seinalez baina esaldi argiez hitz egiten zuten

beste jainkoen buru horretan?

Espazioaren bakardade hutsean

non Erromak ibai luzeen, hondartza sigi-sagatsuen

eta sakan gogorretako goi-ordokien

argi lainoz eta galdaz zuritua

zuriz ilundu zuen,

nolako jainkoa asma daiteke ez bada

ez izatearen miseria-mina, ez bada hizkuntza librea ez edukitzearena

gurasoengandik seme-alabengana?

Zein askatasun eskatzen du? Zein heriotza desiratzen?

Aldare nagusiaren aurrean ez al daude dardarka

harlauza soilaren barruan

Paulo Dias de Novais horren hezurrak? Ez al diote

baobabetako fruituek, arratoi zintzilikatuek bezala,

hezur-muin lehorra oraindik karraskatzen,

hautsa baino geratzen ez den herrietako

erreketa eta suteen garretan?

Porto, 1972/8/24

Daimon

Mandelstamm, Akhmatova eta Rilkek

bertsolerroak diktatzen zizkieten ahotsak entzuten zituzten. Baita

Valéryk ere lehen bertsolerro bati buruz hitz egiten zuen,

hurrengoak hortik ateratzen zirelarik.

Garai zaharragoetan demonioek

(norberaren espirituak aingeruak bezalakoak

ez hainbeste guardako ezpada belarrietako zomorro)

sekretuak kontatzen zituzten horrela

enigmak esanez besterik gabe. Zoriontsuak

poeta haiek (oraindik ere badira)

inoiz ez zeudela bakarrik sinesteko gai zirenak

ezta bakardade izugarriaren ordu

izugarrienetan ere. Sorbalda atzean

espiritutxoa zegoen haiek laguntzeko

erbesteratuen edo erailduen kalbarioetan,

edo Duino aristokratikoetan biztanle,

edo hitzaurre-egile milaka franko batzuen truke

burua neke handiz eskainiz

saiakerak idazteko sur l'idée de dictature.

Sokrates eta Goethe guztiek horrelako zerbait izan zuten,

beste batzuek geroago idazketa automatikoa izan zuten bezala.

Tristea da ez zutela tolesik gabe esan

(salbu eta beren buruei gezurrak kontatzen zizkietenean) erabateko

bakardadean, gau ilunean

— San Joan Gurutzekoak eta poesiara emandako santuek

aipatuan, non haien ustez jasotzen baitzuten,

ez da seguru eta ez dago baieztatuta nondik,

Goikoaren Bisita gorputz barruan —

ez ziela inork edo ezerk hitz egiten: ezerk ez.

Giza-isiltasunean hitz egiten zuten soilik

izateari ukatzen zaion irudi bikoitzarekin.

1972/11/7

[hi haiz bizi naizen lurra]

Hi haiz bizi naizen lurra.

Ezti, leun, samur eta nahikoa sendo

hire beso zein hire hankek izan dezaten

besarkatzen nauen amodioaren indarra.

Harria ere bahaiz lurraren antzera batzuetan,

ertz horietan min hartzen dinat, zauri,

baina goroldioz estalita hirekin izatearen

zauri horiexek ditun freskatzen.

Eta zuhaitzen itzalak, loreak eta fruituak,

nire keinu eta nire zaporera errendituak.

Eta ur garden eta gurguriatsua

munduan amodioaz soilik xuxurlatzen didana.

Hi haiz bizi naizen lurra. Ez paisaia,

ez Ama Lur, ez baso eta mendien

ninfa bahitua. Lur gizatiarra,

bertan paratzen naun osorik eta betiko.

Londres, 1973/3/15

[gatza ezagutzen dut]

Zure azal lehorraren gatza ezagutzen dut

uda haragiaren negu bilakatu ondoren

gaueko izerdian atsedena hartzen.

Edaten dugun esnearen gatza ezagutzen dut

ahoetan ezpainak estutzen zirenean

eta bihotza sexuan taupadaka zebilenean

Zure ile beltzen gatza ezagutzen dut

edo horailena edo urdinduena kiribilduta

distira urdinxkak dituen loaldi honetan.

Eskuetan geratzen zaidan gatza ezagutzen dut

kresala hondartzetan pausatzen den bezala

itsasoak jaitsi eta atzera egiten duenean.

Zure ahoaren gatza ezagutzen dut,

zure mihiaren gatza, zure titiburuen gatza

eta gerriarena aldaketan biribilduta.

Ezagutzen dudan gatz guztia zurea da,

edo nirea zugan, edo zurea nigan,

maitale elkar lotuen hauts kristalezkoa.

Madril, 1973/1/16

Distikoa

Oihuka ari den bizitzak ez du inoiz ezer esaten.

Den-dena esatean oso isila da heriotza.

1938/7/6

Monasterio-bizitzaren laudorioa

Behinola, pertsona bat mundutik baztertzen zen,

hil-jantzia hartu bizirik zegoela eta fraide egin,

bizitzak dena eman eta hilzoria zetorkiolako

edo bizitzaren aurka borrokatzeari uzten ziolako inoiz ez baitzen ezer etorri

(ezta hilzoriaren formaz ere gauzak errazte aldera).

Gero, gogoak zerbaitez arduratu beharra duenez,

pertsona bere arima salbatzen saiatzen zen,

gorputza zigortu eta heriotzarako prestatu

(istripu bat, jaio izanaren zori hutsez

pertsona batek, baliabiderik gabeko garai hartan,

beti prestatuta, bizirik egoteagatik zeukana).

Erretiro errespetagarria zen, begirunez ikusita,

bakardadea nolabait betetzen zuena,

jendeak eta amodioak bizitza bete ez zuten moduan.

Bakarrik egotea, baina giza beroak inguratuta,

elkarbizitzak berez dakarren

desabantaila eta deserosotasunik gabe,

sentimenduetatik gehiegi zentzumenetara gutxiegi,

edo, egoera negargarria, maite dugunak nahi genukeen bezala

usaintzen ez duenean: arrosa eta sexuaren arteko nahasketa bat,

amodioak nola usaintzen duen apur bat irudikatuz

Gaur, ez dago mundu gehiagorik

norbait bertatik baztertu ahal izateko.

Mundua gugandik baztertu da. Eta bakardadea

monasterio erraldoia da non,

kalean, garraio publikoetan, ohean,

ondokoei begiratzen diegun

karmeldar oinutsek erakusten zuten sineste sendo berberaz

klaustroan topatu eta elkar agurtzen zutenean esanez

hil beharra zegoela.

Minean, alaitasunean, atseginean, guztian,

fraide laikoak bezalakoak gara, eta heriotza

edozein modu ergeletan datorkigu gatzgabe.

Eta gure izu begirada ez da ustekabean

harrapatu dutenarena arima salbatua izan baino lehenago,

arima salbu baitago mundua gugandik

erretiratu zenetik. Funtzionario publikoaren izu begirada da

dakienean, erretiro urteak kontatzen dizkiotelarik,

ez dela inoiz ordainketa orrietan egon,

ezta funtzionarioen kidegoan erroldaturik ere,

ez eta langabezi bulegoetako

zerrendetan ere. Ez dute

hilzoria izateko eskubiderik ere,

sentitzen dena oraindik ere aspaldian

sentitzen zen bezala eta dena justifikatzen zuena:

bi gauzaren artean erabakitzeko plazera:

joatea ala geratzea, egotea ala alde egitea,

edo jokatu eta galtzeko arima bat edukitzea.

1965/9/26

Erroma udan

Nola moldatuko ziren aita santuak, kardinalak, jende hori guztia,

hau bezalako uda jasateko? Antzinako

erromatarrak larrugorrian ibiltzen ziren edo ia-ia

(herri honetan gehienek orain egiten duten bezalaxe).

Aireak, baita haizeak ere, palazioen artean ibilki,

izerdia dakarte aldean, hainbeste non jendea izerditan dabilen

barrokoki eliz kupulatan.

Ai. Ez nintzen lehenago ohartu. Iturriak,

jakina da asko direla eta eder-ederrak.

Baina ez nintzen lehenago konturatu edonon

obeliskoak direla ugarien.

Egiptoarrak, benetakoak edo imitaziozkoak, ez dago plazarik

obelisko zeru errauskararantz tenteturik gabe.

Inperioaren Erroma, edo hainbeste apaiz

eta fraide eta mojena, obelisko irrikaz?

1971/6/26

[Dom Fuas hil da]

Dom Fuas hil da, nire katua zazpi urtez,

harro, erregezko, hotsandiko, ia hurbilezin,

angora erraldoiaren dotorezia destainarian

hauskara eta zuria, ile oparokoa,

eta isatsa elezaharretako kasketaren luma bezalakoa.

Hala ere, bere orduetan, eta etxetik

agertzen zenean jateko batez ere

edo gu etorkor bisitatzeko,

Guermantesko dukesaren antzera Swann hartzean,

bazituen une xamurrak dena besarkadak,

baina bertan behera uzten zituen azkar itzultzeko

bere ibilera inperialetara, bere duke begiradetara.

Ez zuen inoiz beste katu bizitzarik onartu

etxe honetan, berea ez bazen. Guztiek

alde batera egiten zuten bera pasa zedin

edo jan zezan, guztiak geldi

urrutitik begira bere maiestateari,

ez baitzen inoiz miauka ibili ezer eskatzeko.

Gaixorik zebilen, arazoak arazoen gainean,

gorputzean eta ile oparoan

zein buruaren itxuran nabari zitzaion

zenbat umiliazio ezartzen zion oinazeak

hain harrotasun handiari.

Azkenik, era amerikarrean

albaitariaren ospitalean sartu zen. Eta han,

telefono dei batez, bakar-bakarrik, bakarti

edozein gizaki bezala hemen, hil zela jakin genuen.

Desberdintasun bakarra, eta hobe da horrela,

hiltzen den animalia izatearen izu giro horretan,

bera gehiagorik ez ikustea izan zen. Zeren edo hiltzen baikara

lehen hiltzen zen moduan jendaurrean,

etxeko guziak, edo gorte osoa inguruan, edo

hobe da inoren aurpegian ez ikustea

— bereziki bizirik hain harroa zen katuaren aurpegian —

bakarrik hiltzeak, mundu osoak lagunduta bada ere,

beti uzten duen seinalea ez ezik,

beste bakardade teknokrata eta higieniko hori ere,

idazkari artatsu baten ahots atsegin eta

profesional bilakaturik ezabatzen gaituena.

Dom Fuas, hil zara. Ez dut esango

lurra arin izan dakizula, zeren egia biribila baita

existitzearen gorozkiak bertan

hain ondo estaltzeko,

katu ongi hezia eta zintzoa berez,

trebetasun handiz zulatzen zenuen lurrean

betiko lo egitearen abantaila ere ez duzula izango.

Azken urteotan hainbeste heriotza nire inguruan,

zureak ere axola du. Beste inork ez

du zure izena izango, zu baino lehenago

beste katu asko ere Dom Fuas izan ziren bezala.

1977/12/18

[adituen eta poeten artean dagoen desberdintasuna]

Adituen eta poeten artean dagoen desberdintasuna

da lehenengoek bizitza osoa ematen dutela muturra sartuta gai batean

ea argitzen duten, eta poetek

liburu bat ireki, hiru orrialde irakurri, gainerakoak gainbegiratu

(ezta guztiak ere) eta berehala dakitela gaiaz

besteek inoiz jakingo ez dutena. Horregatik

adituak (dena irakurri arren, ezer irakurri ez dutenak)

amorratuta daude poetekin,

ezer irakurri gabe, dena irakurtzeko gai.

Txarrena da analfabetismoaz abusatzen duten poetak badirela,

eta gaya scienza-ren izen ona zikintzen dutela.

1972/2/1

Efeboak

Hamasei eta hogei urte bitarteko gazte guztiak

ziren Grezian. Klamidea janzten zuten

eta buruan petasoa eraman,

feltrozko kapela zena, hegal zabalekoa.

1974/12/1

Dorrea eta metrailadorea edo Freud praktikan

Bazen behin mutiko on bat.

Mutiko bertutetsu on horietako bat.

Haurra zenean, amak

ez zuen ukitu, Edipo

konplexurik ez sortzeko..

Aitak ez zuen ukitu

homosexuala

izan ez zedin gero.

Eskolan lagunek

ez zuten ukitu, ezta

berak lagunak ere,

inork ez zezan pentsa,

ezta beraiek ere,

homosexualak zirenik. Mutikoak

ez zuen bere burua ere ukitu

lohikeriaz ez zikintzeko.

Neskalagunekin, ukitzekotan

“petting to climax” eta

muxuekin bakarrik pozik, eskuak

gutxi erabilita (etxean

gero galtzontziloak erantzi hatz puntekin

eta dutxa hartzen zuen, ukitu gabe).

Neskalagun asko izan zuen. Egun batean

metrailadore bat erosi zuen,

kanoi luzeari punta koipetu,

eta dorre batera igo zen (gauez

kupula gorriz argiztaturik zuena)

unibertsitatean, ikasle

zintzoenetako bat zen, eta

hurrenez hurrengo balak eiakulatuz,

bi sexuetako zazpi pertsona hil zituen, eta hogeita hamar zauritu.

Poliziak bertatik bertara

tiroz hil egin behar izan zuen.

(Hemeretzi urte besterik ez zuenez,

esan ahal da asmatu egin zuela

kontuekin, lotsa izugarria

ematen zion amets hezeetan

isuritakoa kenduta).

Eta benetan ez zuen inoiz

inor ukitu, ezta inork bera ere. Zeren,

heriotzaren arrazoiak argi izanik,

ez baitzioten autopsia egin behar izan.

Garbitu eta prestatu zuen ehorztetxeko langileak,

hankarteaz ere arduratu ez zenak,

aurpegiera odolgabeari bizitasun pixka bat emate aldera

makillaje gorri apur bat jarri zion begitartean

eta karminak bizitu zizkion ezpainak.

1970 Urtarrila

Manuel Bandeiraren heriotza

Gaur bakarrik, bere poesiari buruzko ikastaro batean eskola asko

eman eta gero, bere poemak gainbegiratzean,

izan dut, bat-batean, bere heriotzaren kontzientzia,

orain dela urtebete baino gehiago, urrun, ozta-ozta albiste.

Ez da ohartzearen gauza balizko hori: harridura jakina

(eta inoiz errepikatuko ez denaren frustrazioa)

hura eta haren gizatasuna berriro ez ikusteagatik,

haren haur berekoiaren adeitasun sendoa,

haren gorreria, egiaz ez baitzuen inor entzuten

salbu eta bizitza edo heriotza. Azken batean

badira miretsi eta inoiz ezagutu ez dudan ehunka poeta

eta ez nago oso seguru ere mereziko lukeen

haiek guztiak ezagutzea: jasangarriak izango ziren,

gizatasunez jasangarriak, Dante edo Camões?

Ez: huts handiago bat aurkitu dut

bat-batean. Hil zen. Ez du ezer gehiago esango,

ez du ezer sentituko guri jakinarazteko. Poetak

jende guztia bezala hiltzen dira. Poesia

gelditzen da, eta geroago hilko da, dena

hiltzen den bezala. Baina gurekin dagoen bat

hiltzea, zaharra izan arren, eta idatziko duen hori

ez izatea gehiago ere, oraindik idazten badu: isiltzea

— eta albistegietan jakitea isildu dela —

heriotza da, lazgarria, ergela, zakarra.

Berak bedeinkatu zituen mirari guztien amaiera.

Laztura, geratzen den horretan aurkitzean,

zenbat hil zaigun geratu den horren egilea.

1969/11/22

[berandu da, oso berandu gauez]

Berandu da, oso berandu gauez,

lan asko egin dut gaur, atera naiz, jendearekin hitz egin,

itzuli, musika entzuten ari naiz orain, izugarri nekatuta nago.

Izugarri, zehazki eta bere hutsalkeriarekin,

nire nekaduraren neurria eman dezake hitz horrek.

Neka-neka eginda nago. Lan asko egin dudalako,

geroago beste pertsonez interesatzeko

ahalegin handia egin dudalako,

pertsonez interesatzeko nekatuegi nagoenean.

Berandu da, goizago etzan behar nuen,

aspaldi egon behar nuen lotan.

Baina esnaturik nago nire nekadurarekin

musika entzuten. Leher eginda,

ezgai pentsatzeko, ezgai begiratzeko,

guztiz ezgai atsedena hartzeko ere nekearen

nekez. Izugarrizko nekadura

bizitzaz, pertsonez, nire buruaz, guztiaz.

Bata bestearen atzetik erretzen ditut zigarroak hain nekatuta

egoteaz ernegaturik. Eta musika entzuten dut

(César Franck-en sonata biolin eta pianorako

zehazki, eta geroago Wesendonck Lieder-ak)

nire burua disolbatzearen nekadura hutsean

Brunilda bezala edo Isolda bezala

inoiz onartuko ez dudan honetan:

l'amor che move il sole e l'altre stelle.

Ez dago inolako antzik nekatuta naukan amodio horren

eta, maite ez, soilik erre eta igarotzen den beste amodioaren artean, zeina

bizi naizen lekuan eta denboran disolbatzeaz

oraindik nekatuago nagoen. Disolba daitezela andre horiek

printzesak zirenak edo walkiriak, nahi badute, betierekoan.

Nekatuta nago nire burua ez disolbatzeaz

etengabe bizitzaren, edo pertsonen,

edo neure buruaren edo guztiaren une bakoitzean.

Qu'ai-je à faire de l'éternel? I live here.

Non abbiamo confusion. Eta hemen

hilko naiz guztiz nekatuta, gaur nagoen bezala,

izugarri nekatuta.

1970/12/22