Kartzelako poemak

JOSEBA SARRIONANDIA

Liburu honen salneurria: 3,54 €.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© 1992 Joseba Sarrionandia

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 1992ko urria

Edizio berri hau: 2011ko urria

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.com

                Webgunea: http://susa-literatura.com

EZIKUSIA EGIN OTE DAKIOKE ITSASOARI?

Ezikusia egin ote dakioke itsasoari? Haren aditzerarik ez baduzu, denik ere ez badakizu, agian; bestela nekez. Liburu honetan sartzen den irakurlea itsasoan murgilduko da. Aspaldiko itsaso berritu batean.

        Zilegi bekit itsasoaren metafora hitzaurre honekin hasteko, itsasoa baita, aurrerago gogoratuko dugunez, Joseba Sarrionandiak hemen usuen darabiltzan sinbolo eta motiboetako bat.

        Duela 19 urte, 1992ko urrian kaleratu zen estreina Kartzelako poemak, beste koska nabari bat ezarriz euskal poesian. Kartzelako poemak dira, ez besterik. Egilea preso egon zen aldian idatzitako poema sorta mardula du ardatza, eta ihes saioa arrakastaz burutu ondoren espetxeari buruz eta han utzitakoez idatzitako beste zenbait poemarekin osatzen da bilduma. Batasun tematiko harrigarrian.

        2011ko edizio honi gaurko begia eta eskua ezarri dizkio poetak, eguneratu egin dira testuak eta orain arte argitaratu gabeko sei poema datoz osoa zena osatzera.

        Lehen lerrotik aipatu nahi izan dut itsasoa, liburuaren zabaltasun eta sakontasun anitza adierazteko asmoz aurrena –unibertso hondar gabe bat–, eta hurrena, berriz, bide ematen didalako hainbat alderdi ikuskatu eta haietaz hitz egiteko.

Itsasoak badu memoria,

badu beste itsasoen berri

        Kate luze baten hondarrek, harri bolek eta haitzek dakarte liburu hau datorren hegira. Asko dira antzeman daitezkeen tradizio poetikoak, iturri ugaritatik bildutakoak dira entzun daitezkeen oihartzunak.

        Batetik, Kartzelako poemak espetxeko euskal literaturaren tradizio aspaldikoan eta berriagoan txertatzen da, baina, bestetik, munduko literaturaren ur handietan ere txairo dabilelakoan nago.

        Badakigu ziega euskal literaturaren mintegi emankorra izan dena poesia idatziaren hastapenetik, eta badakigu joera horretan ez dela erabateko etenik gertatu egundaino. Kartzela hor egon da beti, euskaldunarentzat abegikor, sartzeko ateak zabalik. Eta, esan gabe doa, gaur egun ere badirela idazle euskaldunak preso.

        Giltzapean edo giltzapeaz ale zoragarriak utzi zizkiguten Etxeparek, Amenduxek, Iztuetak, Bordaxurik, Etxahunek... zeinek bere mendean, eta tradizio klasiko horren oihartzunek isla badute orri hauetan. Galerianoaren edo urkamendiko bertsokera, edo erromantzeen irudi eta sentimenduen mundua oroitarazten duen lirikotasun eta epika mindua ere ageri da. Maitemina, oroimina, herrimina kantuz eman beste aukerarik ez dagoela dirudi batzuetan, etxeko musika dakarte bertsoen doinuek, koplen lelo errepikakorrek haurtzaro mitikora garamatzate, edo urrunagora oraindik.

        Baina tradizio modernoaz ere ari garenez Xabier Amurizak edo Gotzon Alemanek ezarritako lehen urrats haien oinarri garrantzitsuari esker, Joseba Sarrionandiaren lan hau erreferente gotorra da euskal poesia garaikidean eta espetxeko literaturan. Gainera, liburu honek espetxeko literaturako lan zeharo nabarmenak argitaratu dituzten Mikel Ibarguren, Xabier Izaga, Urtzi Zubizarreta edo Mikel Etxaburu poeten ekinari bidea zabaldu zienik ezin uka.

        Hala ere, esan dugu, gure poesiaren putzua ez da etxeko harraskan errenditzen, munduari begira bizi da, eta handik eta hemendik ito izan du egarria. Munduan barrena eta denboran zehar izan diren hamaika poesia moldek isla gardena daukate testuotan: klasizismo latinoaren ukituak sumatuko ditugu, elezahar eta tradizio arturikoaren bristadak han-hemen, Txinako poesiaren edo Japoniako haikuen lilurak joko gaitu deblauki...

        Gauzak multzotan ipintzeak ulerbideak errazten dituelako ustean, hesiak jarri eta itsasoak lotzea maite dugu. Horrenbestez, arestian aipatutakoez gain badago beste eremu bat ere, liburu honentzat neurri-neurrira egina bezala dakusaguna. Sailkatzen hasita, Kartzelako poemak munduko kartzelako poesiaren itsaso zabalean marraztutako uberetako bat da. Hori aipatu orduko, langintza horretan Iurretakoaren kideko eginda, idazle saila datorkit gogora: Oscar Wilde, Paul Verlaine, Miguel Hernandez, Jean Cayrol, Ho Chi Minh, Roque Dalton, Wole Soyinka, Mahmud Darwish, Gloria Arenas Agis... eta horien arteko itsasketan.

Itsasoak zenbat aldarte hainbat ahots

        Kantatzen duenaren ederrari ez doakio atzetik poetaren bizitza. Ideal erromantikoaren eta punk kulturaren zordun ere izan daiteke gorabehera hori nire iritzian. Banaezinak dira poetaren obra eta bizitza. Denok amestu dugu geure Itaka inoiz, baina batzuk itsasoak aurrera abiatu ziren ausarki utopiaren bila. Eta preso erori den poetarentzat poesia libre izaten jarraitzeko zinezko modu bat da.

        Sarrionandiak kartzelako egunerokotasun hertsagarritik abiatuta idazten du. Esperientzia pertsonaletik hitz egiten hasi, norbere mugak gainditu eta munduarentzat mezu bat ondu du. Ezin dira bereizi deskripzio objektiboak eta ondorio subjektiboak, gorputz bereko hezurra eta mamia dira nola sinboloak hala deskribapenak. Unean-unean bizi dituenak (isolamendua, nostalgia, zaindaritza zorrotza, gose grebak...) transzenditzeko gaitasun miragarriak, poetaren hitzak esperientzia humano unibertsalaren ondarearekin uztartzera daramatza. Hala, poeta, tribuko aztia ez bada, tribuaren eledun bilakatzen da gutxienik. Hunkitzen gaituzten, ulertzen ditugun irudiak eta egoerak hautatzen daki, gutaz mintzo diren sinboloetan islatuta ageri gara, gure egiak, gure ezinak, gure grinak...Tarte batez haren ahotik hartzen du arnasa itsasoak.

Urondoan dira zelaiak eta malkarrak

        Espetxea dugu poema gehienen gertaleku, sasia bestela. Eta ziega eta giltzapeko mundua bizitzaren ifrentzu moduan azaltzen dira. Bizitzaren karelean ageri da kartzela, ekidin gaitza da elkarren kontrako talka. Borroka baten parte bilakatu da eguneroko gauza txikienen mekanika: irakurtzea, idaztea, lagun artea, bisitak hartzea...

        Sokatira gordin horretan eusteko, ordea, kemena eta gertukoan babesaz gainera, umorea eta bizi-poza gauza oso beharrak dira. Carpe diem delakoa, egunean egunekoari ekiteko aldarria, ez da ahoberokeria bizitzaren alargun bilakatu nahi duten presoarentzat.

        Harritzekoa ere ez da, beraz, dialektikaz baliatzea. Aurrez aurre dauden indarrak, sentimendu kontrajarriak eta kontraste jokoak erabili ditu egileak, nahiaren eta ezinaren, errealitatearen eta desioaren arteko leizea nabarmentzeko. Kultismoa eta herri-tradizioa, etxeko su-bazterra eta kosmopolitismoa eskutik helduta dabiltza.

        Eta mezuen aldetik ere halatsu. Maitasun eta gogoeta barnekoi eta partikularrenekin batera, borroka kolektibo bati loturikoak aurkituko ditugu. Ez gara bakarrik ari, presoak zerbait handiagoren parte ikusten du bere burua, eta hori onartzen bada, erresistentziaren baloreak transmititzeak garrantzi berezia hartzen du. Borroka militantearen on-gaitzei erreparatzeak, berriz, hausnarketa sakonagoentzat bidea ematen du: poesiaren mugak zein diren, eustearen garrantzia, etika iraultzaile baten zerak.

        Hari horietatik tiraka, nonahi azaltzen dira gai ezatseginen muturrak (suizidioa, tortura, borroka moduak...) zintzotasun iraultzailearen mende jarririk. Zehar haizeak bezala borrokaren inguruko kezka etikoak behin eta berriz urratzen du segurantzia erosoen azalean laketzeko arriskua. Inon egiarik bada, egia hori erlatiboa izango da; printzipio sendorik badago, printzipio horiek antidogmatikoak behar dute, jendetasun humano eta zabalean.

        Berez kartzelak leku aproposa ematen du estereotipo zurrun edo heroikoetan jausteko, baina presoaren irudia eta bere sentimenduak pertsonaren neurri doietara ekartzeko ahalegin kontzientea dago hemen.

        Darabiltzan gaietan eta emandako erantzunetan belaunaldi baten erretratu gardena begitantzen zait liburu hau poema askotan: hartutako deliberoak, egindako juzkuak, asmatu eta erratutako bideak. Zurrunbiloak, ur loak...

Ortziko formak erakusten ditu ur gainak

        Darabilen tresneria estilistikoarekin maisuki jokatzen daki Sarrionandiak, beti ere emozio estetikoaren pentzura. Planoen, irudien edo esanahien kontrasteen bitartez, metafora eta konparazio joko joriak lagun hartuta, ebokaziorako eta enpatiarako gaitasun ikaragarria erakusten du. Pentsamenduaren sakonak, esanahiaren askotarikoak, kontzeptu abstraktu eta deskribapen xeheenen arteko gurutzaketak liluramendu halako batean harrapatzen du askotan irakurlea.

        Kontzeptu edo ideia nagusiak definitzen direnean, bigarren zentzu bat daukate ia beti, sinboloaren, alegoriaren edo parabolaren estalkiaren baitan emanak. Berdin dio denboraz ari garen, kartzelaz, urtaroez, hegaztiez edo beste zernahiri buruz. Hori bai, behin definizio, metafora, sententzia edo esamolde horien giltzaz jabetuz gero, hunkidura eta plazer estetikoaren ukaldia saihesten zaila da.

        Paradoxa bikainek gogoetarako deia eta barre-iritzia eragin ditzakete gugan, biak batera. Kartzelaren izatasunaren irudia osatze aldera, espetxeko fauna edo fantasiak sortutako ikuskari edo irudipenak ez dira bazterrera uztekoak. Poemen izenburuek, bestalde, egiteko argigarria daukate, batzuetan amu eta inoiz aingura, beti ematen baitute gaiaren arrasto garbia.

        Denbora eta itsasoa dira liburuaren ardatz nagusi bi. Maila errealean edo maila sinbolikoan izan, bi horien artean txirikorda daiteke ederki asko gure bizitza.

        Funtsean denboraren makinak baino beste ezer bagaren ez dakigularik, ez dakioke denborari ezikusia egin. Eta ez dirudi erraza bizi garen gure aldiaren galernatik onik ateratzea inor. Ia ezinbestez gertatzen da maiz leit motiv nagusi denbora, kartzelan idatzitako poesian.

        Presoari kasik bahituran jarri diote bizitza, eta literatura baliatzen du gauza garrantzitsuak adierazteko. Haurtzaroko argazki bat da aski, denboran barrena txangoa egiteko, historiaren erroak zertan diren ikusarazi eta gaur egun zertara etorri diren jabetu, eta bihar-etzietan zer nolako fruitua eman dezaketen antzemateko. Soziologia poetiko eta afektibo bat.

        Egileak, hala irizten dionean, teknika narratiboak poesiaren zerbitzura jartzen daki, tentsio dramatikoa eragiteko hor, sentimenduen klimaxa sortzeko aurrerago. Elementuen metatzeak edo doi-doi graduatzeak ondorio estetikoak trinkotzea dakarte.

        Itsasoa ere nonahi ageri da. Berriaren eta iraunkortasunaren eredu izaki, bidaiaren, borrokaren eta askatasunaren plaza da. Baina sinbolo edo parabola gisa ulertuta, ezin konta ahala ideia iradoki diezazkiguke: nostalgia, memoria, bizitza, kartzela... Hainbeste gauza da itsasoa, hain da zabala, hainbeste dira bere doinuak eta kantuak, hain dator aspalditik eta hain urrunera joateko luzatzen digu eskua... Libertatea eta ekaitza da, itxaropena eta beldurra.

        Halako batean, itsasoak berriz ere abiatu ginen puntura ekarriko gaitu, baina, noski, inor ez gara izango hasi gineneko hartan ginenak. Denok ordainduko dugu egin dugun osteragatik geure bahia: onurak, galerak eta, oroz gainetik, eskarmentua esaten zaion hori.

        Itsasoa eta denbora kiribilka doaz aitzina, bizitza bezala. Borroka ere ziklikoa da, dena aldi bakoitzean berritu egiten da, hutsetik hasi beharra dago berriz, baina hasiera bakoitza ez da behin baino hasten. Errepika ezintasunak gauzekiko distantzia dakar nahitaez, galera sentimendua, eta horiei estu-estu itsatsita zirrikitua ireki nahiko dute nostalgiak eta malenkoniak.

        Beti dago, ordea, kartzelako logika eta larderia itsuari ihes egiteko modua etsian amildu gabe. Presoak beste mundu batzuk asma ditzake, bere burua itotzen duen denboratik eta lekutik ateraz. Libertatea dastatzeko eta makur larriei izkin egiteko harrigarrizko lanabes hori, jakina, ez da literatura beste ezer. Hitzen kresal hegalaria.

Itsasoko izaki ez gara

        Itzelezko errekurtso eta erregistro aniztasunarekin jokatu du Joseba Sarrionandiak Kartzelako poemak osatzeko. Hala ere, aberastasun eta oparotasun horrek ez dio liburuaren batasunari kalterik ekarri, alderantziz baizik. Bati baino gehiagori erraz sortuko zaio, agian, itsasketa zail eta arriskuz bete baten nabigazio liburua eman digula egileak, bitakora kaiera bat dela azken beltzean poema sorta hau.

        Orain ikusita ez zaigu bururatzen ahal, kartzelako poema hauek beste era batera osa zitezkeenik. Liburu honen nortasunaren marketako bat horixe baita, neurri, tonu, kolore askotasuna, itsasoaren beiratean bezala. Modernitatearen hondarreko ezaugarri iruditzen zaizkit guztiak ere.

        Kartzelako poemak aurrena kaleratu zenetik, bestalde, jendarteratze prozesu azkarra nozitu du. Poesia, batzuetan, egia berriak agerrarazteko gai izaten da, eta beste zenbaitetan gure baitan sentimendu berriak sortzea lortzen du. Oso bakan bada ere, inoiz edo behin gerta liteke harri bakar batek jotzea bi txoriok.

        Poema hauek zainera egiten dute artez, kartzelaren muina erakusten digute, baina kartzelako ilunbista luzaz gainditzen duten esperientzia humano askoren kriseilu itsugarri dira.

        Gainera, liburuko hainbat testu herri honen imajinario kolektiboaren parte bilakatu dira. Izan ere, urteotan musikari askok (Mikel Laboa, Imanol Larzabal, Ruper Ordorika, Mikel Markez, Bittor Aiape, Deabruak Teilatuetan, Dantzut, Naun...) poema hauetara jo izan du, mezuok doinuz betikotu eta herriaren gogo-bihotzetan irarrita lagatzeko.

        Klasiko baten aurrean gaude, eta ezer nekez bihurtuko da klasiko, ez bada bere garaiari hertsiki lotua sortu. Pertsonaren lana sarritan sasiaren edo lizunaren mende ahitzen da denboragarrenean. Hala ere, beste zenbait lan denborak indartu egiten ditu, sendo irauten du, tantai, tente.

        Kartzelak, bestetik, beti dirudi uzkur euskaldunekin ahazteko, eta zorionez literaturaren indarra ez da suntsitu oraino. Horra gurean, ez kartzela eta ez poemak ez ahazteko berme bi.

        Ez dago jakiterik garaikidetasunaren adina zein den, noiz iraungitzen den literatur lan bat, hitza noiz hasten den higatzen, esanahia edo edertasuna galtzen. Ezer betiko ez dela onartuta ere, egingo nuke liburu honek guztizko gaurkotasuna duela, eta, beharbada, puska baterako biharkotasuna ere bai. Egungo jendeari esandako poemak dira.

        Bizia itsasoan sortu zela aski kontu onartua da, baina gu lehorrekoak gara. Harenganako zorra eta maitasuna aitortuagatik ez gatoz itsasotik. Pertsonok itsasoak asmatzeko eta amesteko gaitasuna garatu dugu ordea.

        Liburu honetan itsaso bat daukazu aukeran. Sartu edo ez, eta sartzeko erak, zeuk hauta.

JOSE LUIS OTAMENDI

KARTZELAKO POEMAK
1980 - 1985

URTE GIROAK ENE BEGIETAN

        Estropezu egin eta amildegi

        ertzera erori nintzen.

                                 HO CHI MINH

Udaberriko euriteak jasan ezik

       ezin udako eguzkiak gozatu,

udako sargorietan erre gabe

       ezin udazkeneko orbela zapaldu,

udazkeneko airea urdintzen ezagutu gabe

       ezin neguko elurra so egin,

neguko haize hotzak bizi ezik

       ezin udaberria loratzen dela sinetsi.

Baina zer axola zaio zigor zeldetan dagoenari

                                          urtaroen aldaketa?

LAU BOST SEI HARRESI

Lau, bost, sei harresi gure inguruan

        bihotz bat bestearen barruan bezala.

Euriak zorionari eragindako kantua

        laku zaharren batean ito zen,

haizeak ez dakar ezer. Begiratu hegaztien

        itzal atzeman ezinak lurrean.

Zer egin dezakegu? Paseatu, urrats

        bakoitzean errauts apur bat utziz;

mundua ere geure antzera biratzen da

        bere buruaren giltza aurkitu ezinik.

HAU DA NEGUA

Hau da negua—

Loteria saltzaile itsuak

eskuak poltsikoan.

Komentua suak hartu eta

elurtzan barrena

serora guziak korrika.

Gutuna berehala igortzeko

amorante promesa

konplitu gabea.

Neguak ez du Paradisuaren antzik

ez bada lore zurietan.

Txoriak izozturik pausatzen dira

                                 gure baitan.

TORTURA EGUNAK

Espainiar poliziek Euskal Herrian

behelaino zatiak ere preso hartzen dituzte

infernuaren hamaikagarren zirkuluan gatibatzeko.

Edozer gauzarekin harrapatu duten mutilak

lagun torturaturen baten azalpena oroitzen du.

Beste batek ez daki zergatik detenitu duten ere,

eta inork ez du, ateetan barrura daramatelarik,

heldu den sufrimenduaz kalkulu egokirik egiten.

Zer da hormaren kontra zapaltzen nauen oinaze hau?

galdetuko dio gero mutilak bere buruari.

Zer da harria lako hutsune hau? Kolore ubelaren

metafisikari buruzko tratatua izanen da,

mintzaira hil batean, borrero itzalen artean.

Honela guti gora behera:

odolak aurpegia borratuko dizu,

hegazti itsuek inguratuko zaituzte,

haragiak abandonatuko zaitu eta hargin nanoek

zeure gorputzetik erauzitako adreiluz

errautsezko katedrala eraikiko dute,

eta zure bizitza zeure fikzioa izanen da

eternitatearen aspektua den egun bakoitzean.

Materialismo dialektikoaren klasikoetan ez zen argitzen

gizaki torturatua, modurik indibidualenean, munduaren

                                                  epilogoa bihurtzen dela.

ELURRA BEZAIN ISIL BADATOR ILLUNA

        Nikolas Ormaetxea,

        bariazioak

Isila bezain ilun badator elurra

Elurra bezain ilun badator isila

Isila bezain elur badator iluna

Iluna bezain elur badator isila

Iluna bezain isil badator elurra

MUNDUAK GEZURRA DIYOTSU, BIHOTZA

        Federiko Krutwig,

        bariazioak

Gezurrak mundua diotsu, bihotza

Munduak bihotza diotsu, gezurra

Gezurrak bihotza diotsu, mundua

Bihotzak mundua diotsu, gezurra

Bihotzak gezurra diotsu, mundua

MISTERIO FISKALA

        The most profound human sensation

        is the sensation of mistery...

                                              ALBERT EINSTEIN

Gaur ailegatu da hurrengo epaiketarako

                           kondena eskaera: 99 urte.

Jaun trajedun eta serio batek ekarri dit

                      leitu gabe sinatu dudan sumarioa.

99 urte? Ministerio fiskalaren asmoak betez gero

                   ez naute 2079 urtera arte hainduko.

Artean mundua aldatuz doa, bihar ia gaur da,

                 eternitatea karakol lez pasatzen da

eta errebeldeek ere denboraren eta hautsaren

                                         legea obeditzen dugu.

Denborari utziko diogu gure larrua

                                        tatuaiez estaltzen?

Zer egin, goizero —marinel zaharra bezala—

               jakintsuago eta tristeago jaikitzean?

Zer egin hainbeste denbora eta

                              hain leku gutirekin?

Zein poltsikotan sartu hainbeste

                              urtetako larderia?

Zer eginen zenuke zuk, baldin eta bat-batean

                 hilezina zarela abisatuko balizute?

HAU DA UDABERRIA

Hau da udaberria—

Larretik hirira

mitxeleta bat

buztan hozkirri

eta amultsuz

animalia salbaien

larrua eta

kale kantoietako

itsuen loteria billeteak

ukituz

berriztatzen.

Dena kanpoan.

Barruan, leihorik gabeko

                      begiradak.

TERRITORIO LIBREA

Funtzionarioak zelatan ditugu beti:

bazterretik jarraitzen digute patioan,

atzetik jarraitzen digute komunera,

aurretik jarraitzen digute bisitara,

ateko mirillatik zaintzen gaituzte zeldan

eta gure loa ere zelatatzen dute.

Ezin haiengandik alde egin ez patioan,

ez komunean, ez bisita

kabinan, ez zazpigarren loan.

Euskara da gure territorio

                                 libre bakarra.

Euskaraz solasean hasiz gero

hara hor funtzionario bat berehala

ezkutuka gure ondora datorrela.

Ziur ez duela deus ulertzen,

baina bertan geratzen da zelatan,

espioi filmetako espioiaren moduan.

Dena dela, guk ez diogu euskarazko

lehen ikasgaia ere emanen.

Oharkabean bezala dio gutako batek:

‘Emukatup tab kogaid erug naedlakezta

                       ae neztidnufnok nugud...’

KARTZELAKO GOIZA

Hemen gaude guziak, hormaren kontra,

         beti hementxe egondu bagina bezala,

haizeak hautsa altxatu eta egunkariak

         airean endredatuz hausten dituelarik,

harresietako guardiek balak arrosarioaren

         aleak bailiren kontatzen dituzten artean.

‘Gezalak apur-apurka herdoilduko ditu

         burdinazko barroteak’, dio inork.

Basahate saldo bat doa alturan hegatsez

         sokarik luzeenaren lerroa marraztuz.

Gero isil-isilik geratu gara guziak

         eta, bat-batean, euria hasi da,

goiz hartan bezala, aspaldian

         gutariko bat hil zen goizean bezala.

EPAIKETARAKO BIDAIA

        Dicono e odono, e poi

        son giu volte…

                DANTE ALIGHIERI

Noizean behin Carabanchelera bidaia.

Neguko egunsentian

guardia zibilen metrailetak,

bultzakadak eta,

furgoi berdearen barruan,

hamabi orduko estura

eta gasolio usaina.

Zirrikitu herdoildutik so egin:

Kordobako kotoi biltzaileak,

Jaengo olibadiak,

Despeñaperros amildegiko astigarrak,

La Mancha mahai zabal

abandonatua balitz bezala,

eta Madrid non haur baldresak

zarama gainetan jolasten diren.

Ez dugu neskarik ikusi,

ez udaberri seinalerik.

Esposa estuegiek marka

ubelak utzi dizkigute eskuturretan.

Zakur eta asto argalen bidea egin eta

hurrengo astean deseginen digute berriro,

El Puerto de Santa María

beti gorrira itzultzeko.

BIHOTZ ILUNA

Horma iragan ezinak, bihotz iluna,

           zementuzko bertikalak

eta horizontalak, korridore luzeak,

           burdinazko ate zarratuak,

behin eta berriroko sarrailak,

           etxe errea, etxe hotza.

Urrunegi basahateak lakuetara

           hegalak zabalik murgiltzen.

Bihotz iluna: noiz eginen duzu

           haien antzera jauzi?

Esperantza altzairuzko orratza da

           hamaikagarren atean.

Bihotz iluna: zenbat oilar ito dabil

           zure odoleko zirimolan?

Ziegaren esparruan gauez

           preso bakoitzak marra bat egiten du.

Horregatik ohi du egunsentiak

           bihotz iluneko tigrearen antza.

IPUINA

Behin munduan, asko legez, mutil bat

                                                  harrapatu

eta gaztelu handiko ziegarik ilunenean

                                        giltzapetu zuten.

Argi errainu mehe bat sartzen zen bakarrik,

                                  leiho estutik, batzuetan.

Ez didazue sinetsiko, baina iluna ilunen eta

                  errainua nabarmen zegoen batean

mutila argi errainuaren gainean paratu eta

                                           korrika abiatu zen

kanporantz, eta alde egin zuen desiratzeak

                                      balio duen lurraldera.

Hura bere errainuarekin ondo bizi izan bazen,

                            guk ere bila dezagun geurea.

GALTZETAN GORDETZEKO KOBLAK

Artizarra ortzantzean lehena da argitzen

Saguzar zaharrena oraintxe da esnatzen

Teila gorri horma grisa isilean laztantzen

Zoko beltzen hegaztiak gau berria ehuntzen

Hemen gautza ezin irten errautsen gaztelutik

Gaua sare erraldoia gugana abaildurik

Azpian nau gatibatzen tristurari loturik

Hemen natza hau zer denentz adierazi ezinik

Hau izuen gordeleku eta belar hitsena

Hau malkoen katedrala gizaseme hutsena

Hau eremu bezperage biharamun motzena

Hemen datza gorpu bizi herri bat izan zena

Anitz lore sortzen omen urruneko bizira

Kartzelara sartu oro heldua da hobira

Saguzar ehuleen urkabeen hegira

Zelan kulunkatzen garen bi begiez begira

Argi gabe ari nauzu giltzapean koblatan

Oinazea bisitari gogoaren zainetan

Zaindariak paper bila ari dira zeldetan

Erdu eta to zuretzat gorde itzazu galtzetan

EL PALOMAR

‘Cinco minutos’, te dice quien abre y cierra

                                                          las puertas

mientras del patio miras al sol que de claridad

                                                  se vuelve negro.

Se demoran un minuto tus ojos concertándose

                                                           con la luz

hasta reconocer en ese pedazo de cielo una paloma

                                                           que vuela

como de piedra desprendida de los muros. Te demoras

                            un segundo, un tercer minuto

pensando a dónde va esa parte de las cosas que

                                   se desprende de las cosas.

Cuando se abre la puerta: ‘Ya pasó el tiempo’, dice

                                          quien vigila y castiga.

Y andando por el pasillo oscuro hacia la celda

                                                      te demoras

perpetuando todavía ese montón de aire que

                        a punto ha estado de ser tuyo

por donde pasan volando palomas de piedra

                                        que parecen de piedra.

El Palomar deitzen zieten presoek Puerto de Santa Maríako kartzelako zigor-zeldei. Hantxe idatzi zen testu hau 1983an, gazteleraz.

II. GALDERA

Presoa zelda bazterrean,

           bakarrik mintzatzen bezala.

Baina ez. Armiarma bati

           galdetu dio: ‘Noiz arte?’.

Armiarma, berehala,

                  zintzilikatu eta

haria luzatuz jaisten da.

                  Eta badirudi

hari luze hori dela armiarmaren

                             erantzuna.

III. GALDERA

Leiho zirrikitutik

                haizea sartzen.

Zigor-zeldan bakarrik dagoen presoaren

          erlojua gelditu egin da.

Denboraren barea!

          Leiho alboan hari soil bat

haizearen gora beheraka

                        mugitzen.

Presoak hariari galdetu dio

                        ordua.

Hariak, gora eta beheraka, baietz,

         baietz, baietz erantzuten du.

IV. GALDERA

Hormako itzal guneetara begiratu eta

           irudiak antzematen dira:

tuareg urdinak gameluen gainean,

           funanbulu nanoak haritik erortzear,

trabestiak zebrabidea zeharkatzen,

           gerlari etruskoa zerraldo.

Eta zer egiten duzu zuk hor, maitea,

                      eta zergatik,

zergatik desegiten zara

                      ni hurreratzean?

VII. GALDERA

Jaiki beharko dugu

             goizalba delako.

Jakintsuago eta

             hagitz tristeago.

Zergatik, zergatik, zergatik,

               zergatik negar egin

zeruan izarra bada

                      itsaso aldetik?

IX. GALDERA

Eta orain, aberria hain urrun

                eta hain ezdeusa denean,

funtzionarioek, eta guardia zibilek,

      eta harresiek, eta basamortuak

                                    inguraturik,

berrehun egunetik gorako isolamendu

                eta bakardadearen ondoren,

zer dela eta oldartzen eta —kanpai

                                 hotsen artean—

okupatzen didate gogoa Maria Lauraren

                                 bular ikaragarriek?

XI. GALDERA

Patioan zehar alde batetik bestera

              dabiltzan presoak bezala,

hitzak, ordurik ordu oinez. Kartzelatik

            urrundu ahal izango duzue inoiz?

Presoaren hitzak, harresiaren kontra,

           tunelera sartzen den trena bezalakoak,

ezintasun guzien kontra, hizkuntzaren kontra.

                          Noraino helduko zarete?

HAURTZAROKO ERRETRATUA

Aitaita eta amamak ia hirurogei,

            haurrak bizpahiru urte ditu.

Gurdi zaharraren gainean eseri dira

                       fotografoak deiturik.

Aitaita soroko lanak utzi eta alkandora

            mahukak luzatuz heldu da.

Amamak, amantala kendu,

                   gurdi ertzean eseri eta

—kamara seinalatuz— txoriari begiratzeko

           diotso altzora jaso duen haurrari.

Larunbat arratsaldea da eta haizeak

             intxaur hostoak eraginez

susmo igartezinak zabaltzen ditu

                            Garaizarren.

Umeak ez du susmatzen

                     hogei urte geroago

kartzelako bisita kabinan elkartuko dela

              aitaita eta amamarekin

eta kristalaz bestaldetik erretratu hori

                     erakutsiko diotela.

EZKUTUKO GUTUNAK

Funtzionarioa gutun mordoarekin heltzean

                                         presoak inguratu

eta eskuetan gutunak banan-banan

                    kalatxorien antzera zabaltzen zaizkie.

Funtzionarioak aldez aurretik irakurri eta

                 —euskara debekaturik dago—

zentsuratu ditu: ‘oheratzeko orduan zure hutsunea

       sentitzen dut ene alboan’ / ‘ama gaixorik dago

medikuak esan digu igual datorren astean

                          emango diotela alta ospitalean’ /

‘koadrilan zure zain gaude eta bitartean ez dugu

            gehiago edaten, edo berdin edo gutiago’ /

‘maisua etorri zait esatera haurrak eskolan

                           negar egiten duela batzuetan…’

Horrelako gauzak leitzen ditu funtzionarioak

             eta gero presoak, erdaraz baldin badira.

Baina noizean behin legez kanpoko gutunak ere

                                                   ailegatzen dira,

ezkutuan sartuak, nork daki zelan, letra xumez

                      eta euskaraz izkiriatuak gehienak.

Gezurra dirudien arren, beste gutunotan ere ez dator

                                                       sekretu larririk.

Funtzionarioek banaturiko gutunetakoak bezalako

                                  mezu sinpleak dira gehienak,

baina ‘maite zaitut’ eta ‘hurrengora arteak’ ere

                           samurragoak dira euskaraz,

eta erdarazkoak ere garbiagoak dira, inork

                           ikertu edo begiratu ez dituelako.

Eta helduko dira gutun ezkutuok edo eroriko dira bidean,

           kontrolak eta katxeoak gogorrak direlako,

baina ez da galduko zentsuratu gabeko

                                gutunak hartzeko esperantza.

PRESOEN AMAK

Oroitzen zaitudanean,

ama,

sukaldean egoten zara

mahaia bostentzat atondu,

aulkian eseri

eta leihotik,

kristala lausotzen duen lurrina ezabatu gabe,

neguari begira

eta ni

—badakit—

zeure begien hondoan nagoela.

Patioan solasean eta lagun batek:

‘Itolarria sentitzen diat...’

Zer den amaren begian egotea!

GUTUN GALDUAK

Euliek zeldetako

ispilu tipiak zikintzen dituzte.

Egunak galtzen ditugu

oskorriak bere kolore arauak

galtzen dituen bezala.

Harresien bestaldean

etxe batzuk desdefinitzen dira.

Artean, balioen erlatibitateaz ez,

balioen fatalitateaz mintzo gara.

Haizeak bere delirioa arrastatzen du

mundua den eskuizkribu

irakurgaitzaren gainean.

Eta gure gutunak ez dira sekula iristen:

helbideko kaleraino ailegatzean

karteroa, taberna morera sartu,

mozkortu eta

gutun guziak galtzen ditu.

ARMEN KANOIAK

Armen kanoiak euren gorputzen aurka

       zuzendurik daudela jakinaren gainean

aitamen baserrietatik irten, aterdiak

                              zabalik utzi eta badoaz

ibarretan behera, biderik gabean bezala

        belarra zapalduz, atramadak saltatuz.

Urratsik gelditu gabe joanen dira beti,

                   oroimin zaharren bat begietan.

Eta hala suertatuz gero, zergatik hiltzen diren

                   zehaztu gabe hilko dira, hitz hil

isilekin, herriagatik ez balitz, zerbaitengatik,

                                   duintasunagatik.

KALEKO KRONIKA

Egunsentian erlojuak besterik

                                    ez du bihotza.

Nortzuk dira solasean doazen bi mutilok?

Nortzuk dira auto blindatuko gizon

                                        uniformatuok?

Nor da leihotik begira dagoen anderea?

Haizeak bere sekretu motelak darabiltza.

Zeozer gertatu behar du, udaberriko

                                  goizik arruntenean,

baina oraindik inork ez daki zer.

AFRIKA IPARRALDEAN

        Autorea, Mohamed Al-Kali

Afrika iparraldean ez dago harea muinorik

                   ez palmondorik ene begientzat.

Behiala nahi beste lore eduki nuen esku artean

           eta arranoen askatasun guzia bihotzean,

orain zelda hertsi honetan zahartzeko.

                                                Amodioa?

Ene bihotza beste bihotzek eritu dute

                                                mila aldiz,

eta oheetan loa kendu didatenak oheetan

                                                 lo daude,

eta amets egiten dute, denborak haien masailak

                                            zimurtu dituen arren.

Ardaoa? Mahats urak mila bider odol berritu nau,

          ilargia edalontzian sartzera jolasten nintzen

edandakoak edanda, orain berriz egarriak

                                               itotzen nau.

Gerla? Ezpaten aurrean ez dut sekula atzera egin,

                         hori badakite bentzutu ditudanek

eta bentzutu nautenek, odolez lohiturik dut besoa

     eta ez dut ez garbitzeko ez ahazteko urik nahikoa.

Kartzela? Kateak daramatzana ez da zoriontsua,

                                 erdibiturik daukat bihotza

eta sinetsi ene begietan itsasoan baino

                                            gatz gehiago dagoela.

Afrika iparraldean ez dago harea muinorik

                              ez palmondorik ene begientzat.

Ziega estuko espazioa eta hormak bakarrik.

                                    Bizitza luze bat?

Ez, ez nuke nahi. Gauean basamortuko

                                        haizea sartzen da,

kandelaren sugarra ikaratzera. Harekin batera

                                                 nahi nuke amatatu.

KRABELIN GORRIAK ARMA KANOIETAN

Krabelin gorriak arma kanoietan. Badirudi

          iraultza maitasunez ere egin daitekeela.

Krabelin gorriak arma kanoietan ipini eta

          iraultza berez azalduko dela kaleetan

haur irribarrearekin, galera latzik gabe,

          zapata bat bakarrik galduz esate baterako,

eta egunkari saltzaileak eskelarik

                    behintzat ez duela salduko.

Baina gero gauzak bestela gertatzen dira, oihuak

                              eta tiroak entzuten dira,

orratz gorriak agertzen dira han eta hemen

                                                airea eritzen,

bolbora usainak bihotzak hertsatzen ditu, eta

             zerraldo erortzen dira gorputzak.

Eta beti dago noredonor agerrean edo prest

         bere herria ederregia eta krudelegia delako.

HAU DA UDAGOIENA

Hau da udagoiena—

Ke urdina

tximiniatik gora

larre gainetarantz.

Uda amaierako

hostoak

deus pentsatu gabe

erortzen.

Goiz da oraindik,

baina

bide bazterreko

belar ebakia

odola dariola dago.

Udagoiena heldu dela diote

irratian.

Denbora,

leitzearen leitzez,

zahartzen den gutuna da.

GOGOETA MATEMATIKOA

Goizeko ordu 2ak izango ziren

               detenitu nindutenean,

beste 2 edo 3 lagunekin.

                     Non daude

besteak? galdetzen zidaten,

            Non daude falta diren

3 edo 2ak? errepikatzen zidaten

                                       Ω aldiz.

Nik ez nuela ezagutzen beste

                                     in0r,

eta haiek klarionezko X lez

               borratuko nindutela.

Zuk 5 bat lagun duzu, 5 ken 2 edo 3

                                 = 3 edo 2,

eta barrabiletan jotzen zidaten

                                    2 + 7 ostikada.

Burua baineran sartu zidaten

                                  n bider,

non eta n euskal nazioak ukanen dituen

                     herrialdeen kopurua baita,

lehen itoaldia bizkaiagatik, 7garrena

                                     zuberoagatik.

Bizitzaren kontua oinazean

                             galduko nuelakoan:

2 gehi 3 bider 7 erdi Ω

                             kalkulatzen nuen.

Azkenean alferrik galdutzat utzi eta

               273. gelara sartu ninduten

eta orduan hasitako kontua ari naiz

                              —14, 672, 1189—

osatzen oraindik, gaur, hazilak

                            1457 egun dituenean.

ERRESISTENTZIA

Arroz salda, tabako, desinfektante,

                                 sarrailen gurin usaina.

Harresiak, harresiak, harresiak, ortzi urdin

           hori ere ez da beste harresi bat baizik.

Nork hausten ditu kristal botilak, harresien

             gainean kristalezko haginak ereiteko?

Akaso ia ez gara albistea, aspaldian amataturiko

                                     sutearen hondarra baizik.

Aberria zer urrun eta zer ezdeus;

                   izarrak akiturik gure leihoetan.

Barruan dugun mundua ez da kabitzen

                                      barruan gaituen gelan.

Harrigarria da hemen kurloiei begira

                                   gerla sufritzen dugula

eta, patioaren alde batetik bestera paseatuz,

                                          gerla ematen dugula.

GOSE GREBAKO HOGEIGARREN EGUNEAN

Hotzak gaude ilunabarrean, gorputza ahul,

                                            eskuak artega.

Duela hamaika mende kalera irten ez garela,

          duela hamaika urte deus ere jan ez dugula.

Leihoko barroteen bestaldean euria

                                      isilean eta eten gabe.

Beste leihoetan lagunak erdikusten ditut

                               neu bezala euriari begira.

Zenbat garen? Bat, hiru, bost, zazpi...

                                       Banan-banan

isolaturik, baina asko gara, eta inor ez da

              tokatu zaion zeldatik pasatu den lehena.

Lehenagokoen urratsak jarraitzen ditugu

                                               ia oharkabean,

eta jarraituko dizkigute oraindik, eskolarantz

     barrikaden albotik jakin-minez doazen haurrek.

Hezurretan gaude, min zaharren batek gure baitan

                      hezurrezko xirulak jotzen ditu.

Noiz arte izanen da denbora hain amaiezina?

      Bueltatuko ote zaigu haragia inoiz gorputzera?

Atzamarretan indarrik gabe, begiak

                                     lausoturik idatziz,

poema baldar eta tristeak igual bai, baina

               koldar leziorik ez diegu ondokoei utziko.

BAKARDADE GOGOETA

        Só sabemos de nós mesmos

        com muita confusiao

                  JOÃO GIMARÃES ROSA

Antigoaleko grekoek mikrokosmos

                                  izendatu zuten

eta azalpen edo identifikazio hori onartu da

                                      egunok arte:

gizakia, tamaina tipian, unibertso oso bat

                                      bezalakoa dela.

Batzuetan gizaki bakoitzaren figuran

                gainerako jendea ezagutzen da,

delako hori halako etsenplu edo

                         eredutzat harturik.

Besteetan gizakiaren alde pertsonala,

                                        berezia,

intransferiblea bilatzen da, bakanean ere

                   kosmos bat suposatuz.

Baina zelan igarri unibertsoaren batasun

                     eta orden organikoa

gizakiaren bakardadearen osinean,

                     gelan dena ausentzia,

dena gabezia denean, norbere burua ere

            apenas identifikatu ahal denean.

BESAMOTZAREN BESOA

Lekuak zabaltzeko diren ateak guretzat lekuak

                                                        zarratzeko,

egunaren irrikatan iragandako gauen ondoren

                         gauaren zain hasitako egunak,

jan ez dugun ogia urruneko mahai gainean

                                                    lizuntzen,

geografia liburuetan ageri ez den herri bat

                                            gure herria,

erori gareneko zuloa hondatzen gaituen

                                                     zuloa,

jasotzen ez dugun musua ematen ez ditugun musuen

                                                 osinean itotzen,

esaten ditugun hitzak esaten ez ditugunak lako

                                 mahats ale garratzak,

ez ditugun ziurtasunak gure ziurtasun

                                            bizi bakarra.

Dena eza, dena gabezia eta dena mingarria

                          besamotzaren besoa bezala.

ITSASO DEBEKATUAK

        I love to sail

        forbidden seas

        HERMAN MELVILLE

Nondik datoz marinelak?

             Nora doa ontzia?

Zergatik? Nortzuk dira marinelak?

                   Eta zer da ontzia?

ITSASOAZ GOGOETA

Gure oroitzapenak

itsas galeretako

oholak bezala

ez dira

itsas hondoan

ezabatzen,

ez dute inongo porturik

helburu,

gure oroitzapenak

itsas galeretako

oholak bezala

ur gainean

limurtuz doaz,

jitoan,

uhinek eraginak,

desegin ezin eta

                   xederik gabe.

Lar urrun kalatxori hezurrez

                osaturiko hondartzak.

ITSASO BAREA

Galarrena edo naufragio

          izugarria —esaten da.

Baina ez ote dira izugarriagoak

          itsaso bare mutuetako galerak?

OROIMENEKO PORTUA

        Imanoli, eskerrekin

Ipar aldeko portu zaharra

          ekar dezagun kantara:

kale bustien sentimendua,

          edalontzien ikara.

Marinelen hitz arrotzak baina

          ginebra onaren dirdira,

gau biluzia sartzen zitzaigun

          begi zabalen ninira.

Gau erdiaren eremuetan

          labana ahoak airera:

izar isilen argi azpian

          odol beroa lurrera...

Txanpon berriez erosi eta

          amodioen jokora:

ohe estutan etzuten ginen

          itsas-lamien altzora.

Kanta lizunen alegrantzia,

          akordeoien tristura.

Ez gara egundo, ai, itzuliko

          oroimeneko portura!

ITZULERA

Itsasontziak lehorrera

           itzultzen dira beti.

Begira itzazu: uhinek

           hondartzara

arrastatzen dituzte ohol zatiak,

           maleta irekiak.

JOLASA

Aurrera-dena doa branka itsaso barean,

                               marinelak karelean.

Bat-batean, begiralearen oihua mastaren gainetik:

                                ‘Uhin handiak datoz!’.

Pilotuak nabigazio liburua izkiriatzea utzi

                                        eta lemari eutsi dio,

olatu izugarria jadanik gainean dela. Alferrik,

                                    kroskoa ikaratzen,

gila zartatzen eta ontzia ur-bagaren azpian

                           alderatu eta iraultzen den artean.

Orduan, esku erraldoi batek hartu du barkua

                              airean ura dariola altxatzeko...

‘Galarrenak eskifaia akabatu du…’ dio haurrak

                              paperezko ontzi hondatua

begietara jasoz. ‘Ea nabigazio liburua

             aurkitzen dudan’, diot,

neuk, antzina, hondartzan hareazko gaztelu eta

                              paperezko ontzitara jolasten.

Nabigazio liburuaren eta hurrengo ontzia egiteko

                              paperaren bila itsasertzean...

Marinelak, ontzia, uhina, haurra, jolasa? Oraina

                              paper zuria tolesdurarik gabe,

boligrafo urdina, norberaren eskua, tinta zirriborroak,

                              itsasorik gabe, haurtzarorik gabe...

BESTE MUNDUA

Giltzari beste buelta bat ematen badiote hobe,

                                      ez dadin inor sartu.

Mirilla zelan-halan lausotuko dut

                                 inork ez begiratzeko.

Itzalpean ezkutatu nahi nuke, itzalaren

                              itzal izan, ezer ez izan.

Baliteke beste mundu batzuk izatea,

                                        hau ez da.

Entseatuko naiz ezerezetik beste bat

                                          asmatzen.

Bila helduko direnean funtzionarioak

                           giltza-porrak eskuan

eta morroi begiak aurpegian, ez naute

                                zeldan aurkituko,

itsas atx behelainoen izua zabal dezala

                     paperotako mintzairak...

Beste mundu bat sortu behar dut

         aireango hiria bezain atzeman ezina.

ZUZIAK ETA AIZKORAK

        ‘O Marinheiro’ itzultzean

Gela barru honetan, mundutik lekora,

                  zuziak aizkora bihur ditzaket.

Areago, Fernando Pessoa izan naiteke

     edozein pertsona Alberto Caeiro den lez.

Eta itzalen elezaharra konta dezaket:

               argiaren aurka errebelatu ziren

eta hor daude orain hertsiduraz akiturik

                         abrigo zaharren moduan.

Ni ere itzala naiz, zuzi eta aizkora artean,

                        denborari pasatzen uzten.

Oroimenak gauzak edertzen dituelakoan,

                      geroan oroitu ahal izateko.

ALTURAREN NEURRIA

Ez zara gehiago izango tente ipini eta, altura neurtzeko,

                                       burua altxatzen zuen mutikoa,

Bi astetan hiru zentimetro hazi zinela esango zizun aititek

                eta bazenekien hurrengorako ere haziko zinela.

Lapitz, boligrafo edo labana arrasto horizontalak

            ikusten zenituen ateko marko zaharrean.

Ez zara berriro izango joko ondorio gabeetara

                                       jolas daitekeen umea.

Kartzelara sartzean neurtu zintuzten metalezko aparatu hartan

                                                         Heldu zara.

Inork ez dizu berriz altura neurtuko. Ez zara gehiago haziko,

                      baina zure altura jadanik zeure eskuetan dago.

Nahiz eta ez den inongo markotan apuntatzen makurkerien

                                           artean zutitzen direnen garaiera.

GERLA HONDARTZAN

Borrokan ari dira oraindik gerlariak,

                          odola isuriz,

herriagatik, edo aginduagatik

                          bakar-bakarrik,

eta badirudi mundua ez dela inoiz

         bezperakoa bezalakoa izango.

Baina itsasgorak garbituko du dena

         hareetako zauriak soilduz,

eta atzo bezain lau eta isil geratuko dira

             bihar hondartzak,

mundu zoriontsuagoren baterako,

                        mutikoek

uraren ertzean maskorrak bil ditzaten,

                        neskatilek

itsas zalditxoez oroiminik gabeko

                        ametsak egin ditzaten.

SORTALDEKO ORRATZAK

Lanbroak goroldioa usteltzen zuen,

                                 eta ugaltzen zuen.

Denbora idia bezain astiro zihoan

    haranean, astun, kirrinkari, joankor.

Bihotz oneko jendeei orratzak

                                 herdoildu zitzaizkien

sukalde zokoetan azienden eta hirien zoriona

             josteko erabiltzen zituztenak,

sortaldeko goiz-oihal gorriak eskegitzeko

                             usatzen zituztenak.

Jostorratz herdoilduz loturik argitu da

                                gaur ere eguna.

GURE BEGIEK EZ DUTE MALKO ISURTZEKO GOGORIK

        Une charrette de Biscaye a deux

        boeufs et a deux roues pleines qui

        tournent avec l’essieu dans et font

        un bruit effroyable qu’on entend d’un

        lieu dans la montagne.

                                                    VICTOR HUGO

Gure begiek ez dute malko isurtzeko gogorik

denik eta bizitza bakarra bizi dutelako. Entzun,

astiro doa denbora, idi gorrien gurdi hori.

Begira, erlojuetako orratzak unean uneka herdoiltzen.

Zenbat gauza utzi dugun estrata bazterretan

edo laku urdinen hondoan, bizitza bakarrean,

eta zenbat aldiz galdu garen behelainotan

basoilar izateko ametsetan dabiltzan kurloiekin.

Gure desirak ez dira jada habia abandonatuak besterik

gure bihotzetan. Eguzkia gurpil ahula da.

Ez entzun, ez begiratu, ez pentsatu gehiago,

bizitza hau bakarra delako. Gal ez dadin, ibili ez

eta sentitu ere ez, harriak lez izan nahi genuke,

mendea eta segundoa gurutzatzen diren lekua,

lekua besterik ez izan, urrun deritzan aberrian.

GAIHERDIKO AMETSA

        Xiberotar koblak

Gaiherdiko ene ametsian

zü laratzeko sü-garra:

mihi berotan altxatzen zira

hunki ezinezko plazerra.

Bena ametsa deseginik niz

iratzartzen ohantzian:

hotzez ikhara gela hertsian

bakhartarzün ülhünian.

Zü orhitzian, ene maitia,

ametsak oro galdürik:

intxaurra düt eztarrian eta

besuetan eztüt deusik.

ELURREZKO HEGAZTIA DA GURE BIHOTZA, EORANN

Elurrezko hegaztia da gure bihotza, Eorann,

bolborazko loreen gainetik hegatsez Euskal Herrirantz.

Gure bihotza Bilboko etxe zaharrean dago, Eorann,

barruan zer dagoen inork ez dakiela, gure bihotza

mugaldeko edozein larretan tirokatzen dute karabineroek,

muga iraganez gero neska alaiaren alboan esertzeko,

gure bihotza Eskiulako laborari mainguaren kantura doa

hegaztia, hegaztia izan nahirik bezala aireratuz.

Hil orduko iloba bisitatu nahi duen amamarekin

dago gure bihotza, eta Leitzako ur gardenetan, Eorann,

eta beste edozein erreka paperez betetan. Ilargiari

begira, baina zer axola ilargiari gure bihotza?

Amatatzen ari dira banan-banan argi guziak, Eorann, gure

bihotza guardia zibilaren kuarteletan kolpatzen dute

gauero, eta hegazti bilakatzen da ihes egiteko, Eorann,

eta munduko kantoi amaigabeetan galtzen da damurik gabe

heroi zaharrak kale izenetan herdoiltzen diren artean.

Gure bihotza elurrezko hegaztia da, Eorann,

esperantza doi batez airean, eguzkitan urtzear.

Elurrezko hegaztia, Eorann, zeure bihotz barruan

                 onartzen baduzu bakarrik ez da desegingo.

NEGUKO PAISAIA

Zer berri ekarri behar diguzue?

       Zein da daramazuen sekretua?

Esadazue, hegaberak, zergatik duzue

       pasatuala katearen antza?

Noiz arte iraunen du gure esperoak?

       Zergatik ez zarete pausatzen?

Bada ipar aldean atsedenik?

       Zeren bila zoazte hegoalderantz?

Ezagutzen duzue inon aberririk

       oinazearen errekak zeharkatzen ez duenik?

Nortzuk garen gu? Gibeleko minbiziarekin

                              bizi garen elur-liliak gara.

ITSAS HONDOKO GOGOETA

Gure gabardinetan gatibatua, lastratua,

bizitza itsasoan murgildu zaigu.

Itsas hondoan, Eorann, ez dago

urretxindorrik, arrama biluziak soilik.

Itsas hondoan, oporto botila eta

blues batzuekin, Eorann, desamodioaren

ohitura honekin, itsas belarrak josten.

Itsas hondoan, Eorann, gainbizi eta

ibili, kristalezko zalditan gabiltza.

Oinatzak berehala ezabatzen dira

itsas hondoan, Eorann, oroitarririk ez.

Eta esperantza, zertarako esperantza,

Eorann, ilargi gazia urrunegi badago.

ELURRA ERORIKO DA GAUEZ

Elurra eroriko da gauez

eta otso itsuak helduko dira.

Elurra eroriko da gauez,

laster ez da oreinik ikusiko.

Artzaina etxolarantz doa,

korrika doa, ekaitza orduko iristeko,

eroa lez doa korrika.

Elurra eroriko da gauez

aztarnen isiltasuna babestera.

Eser gaitezen sutondoan

eta esadazu zelan altxatuko den

hezur zurien artetik udaberria.

INOZENTEEN EGUNA

‘Bisitara deitu dizute, neska bat omen da…’

                             eta han doa inozentea

funtzionarioengana. Tranparen asmatzaileari

                                esan diote gero:

‘Bi edo hiru gutun dituzu gaur!’, eta karta

                                multzora inguratu da,

‘Zu zara zu inozentea!’ diotso burlaz

                                     batak besteari.

Buruera horrekin jaitsi dira gaur patiora:

                 bestea amarruan harrapatzea,

bestearenean norbera erori gabe. Berehala

              hartzen diote engainuari iruditua.

‘Trasladorako zure izena eman dute…’

                               Egilea susmatzaile:

‘Ez nauzu zakuan sartuko!’ Barre-gura lotu ezinik

                lagunak sinesgabearen inguruan.

‘Asmatzen hasiz gero, asma zerbait

                               sinesgarriagoa!’

Baina guardia zibilaren furgoia zain dago

          inozente hori beste kartzelara eramateko.

Nor noiz non fida? Ez da erraza inozenteen

                               jokotik eskapatzea.

Jakinaren ondo gainean egonda ere,

               edozertarako dago jendea.

Izan ere, denak dira apur bat gaiztoak eta,

                     aldi berean, inozente hutsak.

BEGI URRUNEI BERTSOA

Goizean goizik jaiki naiz eta

leiho parean eseri,

begira nago zure begiak

ea non diren ageri,

baina hormetan zehar ez diot

antzik ematen ezeri.

Zure begiak hurbil banitu

haietan nenbilke igeri.

AMODIO PROTOPOEMA

Amodio poemarik xamurrena

                      izkiriatu nahi nizuke

poeta erromantikoen xalotasun eta

                                  erru gabeziarekin.

Zure zangoak luze-luzeak balira

             eta ene zangoak zeureak bezain luzeak

mahaipean aurreratuko genituzke zangoak

                       zangalatrabatzera jolasteko.

Ene atzamarrak, zure larrua ukituz gero,

                      pospolo antzera izekiko lirateke.

Mundua arrisku larrian jarriko genuke,

                         gure besarkadagatik ikaratzen

ez dakit zenbat Richter eskalan.

      Erdu harresia aihen-belarrak lez eskalatuz,

erdu ontziaren kubiertara jauzten den

                                   olatuaren gisan.

Erdu eremu lehorra hondatzera datorren

                                                  ekaitza bezala.

Erdu eta bihur ditzagun hitzak haragia.

            Solda gaitzatela bata bestearen kontra.

Horrelako poema zoli bat eginen nizuke,

                      baina zer laburra den lirikarena.

Leihoa zabaltzean, zeldara, zure ordez

   errealitatea sartzen zait, altzairuzko atzaparrekin,

                                                                garrasika.

GALKORTASUNAZ GOGOETA

Erloju zaharreko harea aleek,

                                 eroriala,

ez dute deus esaten. Argi errainuak bai,

                    amatatzeko unean dio:

‘Betirako asmoarekin sortu arren, bizitza

               amaieran da egiazkoena’

Eta luzatu, eta luzatu, eta luzatu

                            egin nahi luke

ezein baino laburragoa den

                                     azken une hori.

O SENTIMENTO DO MUNDO

        Tenho apenas duas mãs

        e o sentimento do mundo

        CARLOS DRUMOND DE ANDRADE

Não és tu —faculdade de sentir— um espaço

terminado por linhas ou superfícies

e não obstante chove sobre ti na cidade,

as gárgulas sorriem contra a tarde,

a fadista tece com fio de algodão

as suas lembranças, chove nas gretas,

os antiquários mudam de residência

e os pássaros abrigam-se nos fechamentos,

agacham-se fatigadas as folhas amarelas

e não estia, chove no molhado brando

da tua transparencia, teus labios,

e tudo aquilo que é dominio do coração

encolhe-se no lago, no lago do tempo.

HILARRI IZKRIBUA I

Hala suertatu eta hil banaiz,

        goroldio eta lur azpiko

zoko honetara sartu banaute,

        hego haizea ene etzan lekura

inola ailegatu ezin bada,

        belar sustrai tipien

azkura ere sentitzen ez badut,

        bene-benetan hilda banago,

orduan bizitza ez zait

                       hainbeste axola.

HILARRI IZKRIBUA III

Mundua ezezaguna eta

        arrotza da beti,

tipiegiak gara, orain ere

        haurrek bezala

kexatu nahi genuke:

         ‘Hemen hotzak nago, ama!’

HILARRI IZKRIBUA V

Armekin borrokatu gara

gaztetasunak ematen duen

ausardiarekin. Onak eta

okerrak naharo egin ditugu.

Gutariko asko geratu da

bazterretan, hiltzeko gogorik

gabe, lore lehertuen gisan.

Bizi eta galdu dugu,

ametsak erein ditugu

ametsak biltzeko. Bizitza

zikoitza izan da gurekin.

Aldean geneukan guzia

eman dugu eta, dena eman dugunez

gero, ja ez dugu deus ere.

HAU DA ENE ONDASUN GUZIA

Hau da ene etxea, hau da

ene aulkia, hau da ene ohea,

hau da ene ondasun guzia.

Bakardade eta isiltasun

hau da ene jabego bakarra.

Mila jostorratz herdoildu aldean,

leihorik gabeko begirada,

zafrada garratz bat bihotzean,

hauxe da nik dudan guzia:

hilda nagoela esan dezaket?

Amagandik irten nintzen bezala

irtengo naiz endredo honetatik.

Aterik zabaldu ezin eta

—ba ote da hilobi estuagorik?—

funtzionarioen begi kliskak

mirillan igartzean ohartzen naiz

                         bizirik nagoela.

ZURIAN BELTZA

Zure begietako irla beltzera

     igerian ailegatzen ez naizenez

zure begietako zurian poemak

                              ikazten ditut.

GAUEZ LO EGIN EZINIK

Brodatuaren bestaldea / Le paysage c’est un état

                                   d’âme / Antzinako haurra

munduaren tamainako globoa puzten / Panpinak

               hilekoa dariela / Arrainak nasa gainean /

Como são bonitos os marinheiros / Surik gabeko

                        sutondoa / Albiste onak itxarotea

dentistak hagina kentzen dizun artean / Rj rj rj /

                                  Sutondorik gabeko etxea /

Etxerik gabeko bizilekua / Zakurraren belarri

                                          zuloan gainbizitzea /

Betaurrekoak lurrean / Bizitzen ikasi orduko

                                                 hiltzen ikastea /

Saguak zelda bazterrean rj rj rj / Leku zikina

                                      eta gainera ilunetan...

Denbora den dortoka hori pasatzen da

                                  pausarik ia egin gabe.

Haren maskorpean bizi arren, haren aldentzeari

                                                begiratzen diogu.

Arropa zikinak ikuztokian bezala pilatzen ditut

                                     lerrook pospoloen argipean,

ea kabitzen zaizkidan heldu den goizeko trasladoan,

                                     hogeita bost kiloko poltsan.

Dortokaren maskorra: urteen edalontzia.

                                        Gezala, herdoila, koralak.

‘Aihene’ bezalako hitz laburren bat asmatu:

                                             ‘zugabakarrik’.

Ahanzturan oroitarriak altxatu: baserri fabrikak

                             gure herriko haran berdeetan.

Desolazioa poesia deritzan hori bihurtu? It looks well

                                                  on the page /

but never well enough. Alegra gaitezen

                                                ilunpeei begira,

agian goizalba da nonbaiten, antipodetan agian,

                                               Zeelanda Berrian.

PALESTINAR PRESOA

Palestinar preso bakartiak

                irratia darama aldean

eta entzuten du, betiere,

                urruntasunaren harrabotsa.

Patio eguzkitsuan paseatzen da

                koadratuan zirkuluak eginez,

eta sorlekuko iturrien hotsa aditzen du

                aireak dakarkionean.

Ura egunean birritan ematen da kartzelan,

                                 eta egarriak dago,

baina egun sargorian emisora gehiago

                     atzeman ditzakeelakoan,

dialean xerka dabilela, besoetako zainak

                             albisteak entzunala

hantu egiten zaizkiola; badirudi odola

             ez zaiola gorputzean kabitzen

eta, zainen bat pitzatuz gero

                     itsaso gorria eginen dela.

Eta palestinar preso bakartia odol

          itsaso horretan hondatuko dela,

balaz eta hilez kargatuegi, itsasontzi

                       lar kargatuen antzera.

ESKLABO ERREMINTARIA

        Poeta latinoen imitazioa

Erromara ekarri hinduten,

sartaldeko oihanetan gatibaturiko

                                 esklaboa.

Erremintari ofizioa jaso

eta, aginduak obedituz,

                      kateak egiten dituk.

Arragoko burdin goria

nahieran molda hezake,

    aitzurrak eta ezpatak egin ditzakek

kateak hausteko. Baina hik,

esklabo horrek, kateak egiten dituk,

                         kate gehiago.

TXINATAR POEMA

Lurraren ikurra. Uraren ikurra.

Bihotzaren ikurra. Suaren ikurra.

Errautsen ikurra. Haizearen ikurra.

ITZULPEN LITERALA I

Lurra aldats beheran erreka

                  geldiunerik gabe

Bazterrean sua eginda

      txori bihotzak afalduko ditut

Errauts puska bat izan nahi nuke

      haizeak urrunera eraman nazan

ITZULPEN LITERALA II

Lehorrera ailegatu ginen itsasoan

                        nabigatu ondoren

Sua egin genuen gogoak

                                berotzeko

Errautsak bertan behera utzita

             haizea aldeko joan ginen

ITZULPEN LITERALA III

Lurrean etzanda esnatu naiz

                      bart edanarekin

Ura edateak ez dit bihotzerrea

                                     kendu

Jo eta haustuta nagoenez gero

              haizegailua biztu dut

ERDI MINA

Jadanik harrapatua, polizien bultzakada

                                   eta kolpeen artean,

amari emaniko azken adioa gogoan,

                   odolaren zaporea ezpainetan,

sinetsi egin nahi huke.

Biluzik, estekaturik, paparra dena erreta,

                                             ia deseginik,

naufragiorik gupidagabeenean ere

                     azken eustarria atxikitzeko,

sinetsi egin nahi huke

hik oinaze bidaia horretan heriotzarantz

                          emaniko pauso bakoitza

hire herriak bizitzara ematen duen

                                              urratsa dela.

PROTOPOETIKA

Gure poesiak ez du inor ilusioz betetzen

                  desirak ekintza bihurtzeraino.

Gure poesiak, bidazti desarmatua, ez du

                 armada zapaltzailerik suntsitu.

Gure poesia ez da herriaren haurtzaroko

                                            sutondo solasa.

Gure poesiak, hitz zaharrak lotuz, ez du

                             gure mintzaira leunduko.

Gure poesiak ez du hitza haragia bihurtzen,

             ez du maitalea maitatzera bultzatzen.

Gure poesia zer ezdeusa den, mundua bezain

                                 zabala den sail honetan.

Eta alferreko su hau bihotzean! Gure poesiak

                          bete ezineko zenbat eginbide!

MARIONETEN AITZAKIAREKIN GOGOETA

Hariren bati loturik gaude beti, bizkarretik

                               lotzen gaituzten hariak,

oinak erabiltzen dizkiguten hariak, burua

                                 eusten diguten hariak,

oroimenaren hariak, errealitatearen hariak,

                                            desiren hariak,

batzuetan eten egiten dira hariak, korapilatu

                                  eta lardaskatzen dira

hariak, eta hari endredatuetan

                                    behaztopatzen gara.

Hala ere —serio paratzen eta filosofo

                 frantsesa zitatzen uzten badidazue—

arazoa ez da egiten digutena baizik eta

                     egiten digutenaz egiten duguna.

BORROKAN HILDAKO LAGUNAK

Lotarako oheratu orduko, hara hemen hildakoak

                                    ene zeldaraino heltzen

oroimenaren maindire odoleztatuan

                                    ene alboan etzatera.

Harako egun hartan, apenas gosaldu gabe,

                                   erlojua begiratu eta,

itzulerarik gabeko estrata beltzean

                                   barrena joan ziren.

Berebiziko balentriak egin omen zituzten

                                               bestaldean,

lastozko bihotza airean altxaturik

              patua maitemindu nahirik bezala.

Baina bizitza zikoitza eta galkorra da,

              bidea laburra, egun arteak zitalak,

eta menturan ausartu zirenak historiaren

                       gurpil azpira eroriko ziren,

begi ederrak haur jolaseko kristal-

                                  kanika lez galtzeko.

Trajedun lodia aitakiro eta gogo gaiztoz mintzo da

                                        edozein kabaretetan

hildakoen gauza galduei buruz egiak klik klik

                klik kokteleko izotza bezala eraginez.

Zuek, bizirik zaudetenok, bihar edo etzi zer egin

                                        deliberatzen duzuenok,

gorde itzazue hilei buruzko zuen aburuak

                              gibelean, ezer ez dakizuelako!

Nik ere ez dakit hildakoei buruz deus, bisitan

                      heldu, isilik egon, eta joan dira,

ez iraultzaz ez beste ezertaz mezurik batere

                                            utzi gabe.

Zer eginen dugu hainbeste gauza

                                          galdurekin?

Utzi egizue poema hau gaua zeharkatzen duen

                             alarguna bezala pasatzen.

Hildakoak jadanik lurraren

                              poltsikoetan daude.

VIS A VIS

Arraroa da kanpoan hilean ordu beteko amodio eskubidea

                                            erreklamatzeko egiten den ilara.

Edonondik heldu eta errenkadan itxaroten dute emakumeek,

               haien ama-amamek 39an errazionamendua bezala.

Hiru urtetan lehenengoz dago mutila barruan katxeoaren zain,

                                                          Amodioaren bila.

Arraroa eta ederra da umilazio hori. Urduri dago,

                                     izerdia bezala dariola gogartea.

Imajinatzen du bi gorputzen biluztea, ezezagunen dardaraz

                                                           biluzten dira.

Ohearen armazoiaren kirrinka. Eta arropa lurrean,

                zimurturik, ezikusiarena egiten duen lekukoa lez.

Arraroa da mutil horrek neska aurpegi bat behar izatea

                                                      bere burua ikusteko.

Neskari ez zaio ispilurik faltako, pentsatzen du mutilak.

                                      Eta ez du horretaz pentsatu nahi.

‘Lekua ez da txarra, ezta?’ esango du neskak edo mutilak.

                    Itogina galdarara jausten, izkribuak horman.

Gurasoak nebarreba bihurtzen direneko gelak

                                                                   bezain ona da.

‘Ondo zaude?’ ‘Badakit ez nizukeela hau esan behar,

                                             baina jakin behar duzu…’

Pozgarria izango da, poza inoiz negar anpulu batzuek

                                                           zipriztindu arren.

Arraroa eta ederra da amodio eskubidea eskatzeko ilaran

                                                                       zain egotea,

buruari bueltak ematen. Biluzteko agindu dio mutilari

                                                                  funtzionarioak.

Arraroak da tinbrea, hasten hasi denaren amaiera

                                                          anuntziatzen bezala.

ESPERANTZA

        Lasciate ogni speranza,

        voi ch’entrate!

                 DANTE ALIGHIERI

Gauzak ezkutatzen trebea zen, eta

               beti aldean zeraman arren

funtzionarioek katxeoetan ez zioten

                              atzeman egundo.

Ez zen izkribu politiko

                                  arriskutsua,

ez errebista pornografiko

                             eskuz dastatua,

ez ihesbidea zulatzeko

                            tresna baliotsua.

Guk bagenekien aldean zeramana

                             esperantza zela.

‘Baina zer da esperantza?’

                          galdetzen genion.

‘Heltzear den zori onaren seinalea’

               zioen batzuetan irribarrez.

‘Hor patio ertzean hazten den lorea’

                      zioen bestetan, trufaz.

Gaur, ‘itxarotea’ dela esan du.

                                Esperantza

egunik egun itxarotea besterik

                                       ez dela.

HEMEN GAUDE ETA JARRAITZEKO ASMOAREKIN

Igual hasieran bertan ekibokatu ginen,

                       mundura euskaldun sortzean.

Gero ez genuen independentzia eta iraultzaren

                         borrokatik apartatzen jakin.

Eman dezagun: esna kantu bat abestu genion

                     gure aberriaren sehaska hutsari.

Eta goiz batez El Puerto de Santa Maríako

                                   kartzelan esnatu ginen.

Zorionez edo zorigaitzez, anitz euskaldun

                            ekibokatu ekarri gintuzten

Espainiako azken ipurdi honetan bizi edo

                                                         hiltzera.

Bizi, ozta-ozta gainbizi gara, estu,

                                             larri, ia mirariz.

Eta bizitza ez da guretzat lehen zen bezalakoa

                              harrezkero egundo izango.

Begirale uniformatuek ehortziko gaituzte

                        zulorik urrun eta ilunenean,

idazkari ordainduek borratuko dituzte

                                             gure urratsak.

Baina ekibokatuaren ohitura eta

                                             ausardiarekin

zin egin dezakegu: maite genituen gauzengatik

                                             erori ginen preso,

baina gure maitasuna oraindik

                                             ez dago preso.

HAIKU II

Jainkook otoi

Ez zaitezte sar gure

Bizimodura

HAIKU IV

Haizea dator

Gure ileak nahasi

Eta badoa

GUTAZ ESANEN DUTENA

Haien bihotza odol garratzez

                             beterik zegoen

eta haien bizitza okerreko

                    estratetan galdu zen.

Eta ez ziren beren indarra

                      neurtzera gelditzen

eta are gutiago etsaiena.

                  Gure aurrekoak ziren

baina haiengandik ez dugu

                        oinorde onik jaso.

Haiek eraikitako espaloiak

          haiek ereindako zuhaitzek

                            altxatu dituzte.

POST SCRIPTUM

PRESO EGON DENAREN GOGOA

Preso egon denaren gogoa

kartzelara itzultzen da beti.

Kalean juje, fiskal eta

abokatuekin gurutzatzen da,

eta poliziek, identifikatu ez arren,

beste inori baino gehiago

begiratzen diote, haren pausoa

sosegatua ez delako

edo sosegatuegia delako.

Haren bihotz barruan

betirako kondenatu bat dago.

                                    [1986]

LAGUN PRESOAK

Iraultza ala hil izkiriatzen dute, esposaturik,

              furgoi berde ilunen barruko aldean,

Anjel / Mitxel / Koldo / patioetako ibilaldien

                                  urratsak entzuten dira,

mundua patioa balitz bezala, Joserra / Miren / Josu /

                                  haien amodio antsia

oztoporik eta bazterrik aurkituko ez duen

                                  uhina lez entzuten da.

Julen / Ixidro / Mertxe / arrazoi sakonak entzuten dira,

                                   hizkera sekretuan, Julio / Iñaki /

Pakito / ateak kolpatzen dituztenean, han eta hemen

                                                           entzuten da,

mundua galeria zarratu hori besterik ez balitz bezala.

                           Apolinar / Josean / Andoni /

haien oinaze isileztatua nahinon entzuten da,

                                                   Itziar / Jon /

Josemari / euskal preso guzien sakrifizioa

                           eta duintasuna ikusten da kristal

bakoitzaren bestaldean, aberriaren astuna paparrean

                                 papagorriek bezala daramatela.

                                                                        [1986]

JOSEBA ASENSIO

        Registrándole, muerto,

        sorprendiéronle en su cuerpo

        un gran cuerpo, para el alma

        del mundo.

                                 CÉSAR VALLEJO

Sekula hil behar ez balitz bezala

                                                bizi ginen.

Presa genuen estimatzen genuenaren alde

         bizitzeko: amodioa, borroka armatua,

libertatea, liburuak leitzea. Baina, agian,

         ez genituen lerro guziak ondo konprenitu,

pasarte hau adibidez: estimatzen genuenagatik

                                                hilko ginela.

Hiltzeko gogorik gabe, gorputzak jostailu gisa

                                           arriskatu genituen.

Beti, egunak beruna bezain astiro zihoazenean ere

                                           presa genuen,

estimatzen genuenaren alde ekiteko

                                           presa genuen,

lurrak, berekoi, gu estimatzen gintuela jakin gabe,

                         lurrak ere presa zuela igarri gabe.

                                                                   [1986]

MIKEL LOPATEGI

‘Iragana’, ‘oraina’, ‘geroa’, ‘dena’

              zauri zornatsua egin zitzaionean

hitzak galdu, ‘zelan’ eutsi ordez

                               ‘zertarako’ galdetu

eta suiziden lengoaia mutura

                                  lerratu zen...

‘Oroigarriak’, ‘euskal kantak’, ‘erneguak’

                 ‘maite zaitut’ guziak

—bulto guti ziren denera ere—

                     maindire zurian bildu

eta mina abrigo zahar gisa jantzirik

                                       abiatu zen.

Eta atzean utzi zituen gure lengoaia

                             arrunteko hitzak;

hara hemen atzamarren artetik harea fin lez

                             galtzen zaizkigula.

Gure artera bueltatuko zaituen hitzik

                                                 ba al da?

Finean, hitza, hutsik geratzen den zelda

                                        besterik ez da.

                                                    [1988]

KIROFANOA

Izugarri gogorra izan zen.

                                       Mahai gainean

biluzik etzanarazi zuten, gerritik gorakoa

                            ertzetik kanpora,

eta polizia bat belaunen gainean

eseri zitzaion.

Orduan urdailean kolpeka, barrabiletan

                                           kolpeka,

saman karate kolpeka, buruan telefono

                   aurkibide sendoaz kolpeka.

Gero poliziek zigarro bana biztu eta

                                           ketik kera

oin zolak erre zizkioten, zangarteak

                                           erre zizkioten,

eta lau zigarrokinak bere bularrean

                                           amatatu zituzten.

Gero telefono aurkibideaz buruan joka hasi ziren

                      berriro gong-gong-gong

eta burua handitu zitzaion, ezin zuen

                                   arnasarik hartu,

begiak hertsi zituen nano saldoek bere

           gorputz gaztelua asaltatzen zuten artean,

mendetako lurrikarak, katu hilak zainen labirintoan,

                               egunsenti zurbilak odola galtzen...

Ilargirantz aldentzen zen txori itsuaren

                               atzaparrak oratu zituen.

Behin eta berriro jo zuten orduan

                               eraman ezinezko moduan

eta oraindik ere —gaur egun— gupidarik gabe

                                                       jotzen dute.

                                                               [1990]

EGUNEN BATEAN

Egunen batean mundua leunagoa

              eginen da gure inguruan

eta nahinorantz abiatuko gara

                                 nahieran,

eta maite ditugun lagunak

                     besarkatuko ditugu,

eta den edaririk bizigarriena

                                edanen dugu,

eta legeaz landako gure mintzairan

                                solastatuko gara,

eta munduko andere guziekin

                                oheratuko gara,

eta hamaika urteren ondoren lehenengoz

                              —gorrotoaren kortesiaz—

diosala eginen diegu kartzelan utziko ditugun

                                                funtzionarioei.

                                                              [1990]

ASPALDIAN UTZITAKO ZELDA

        ...et je n’entendrai plus

        les verrous se fermer sur

        l’éternel reclus

                    ALFRED DE VIGNY

Jakin nahi nuke nork betetzen duen orain

                                  nik utzitako zelda.

Ea endelegatzen duen hormako izkribu tipia:

                                        ‘Eroria burrukara’.

Ea alboko zeldatik inork hots egiten dion

komuneko plastikozko tuberia soltatuz

                  telefonoz bezala mintzatzeko.

Ea hango egunak eternal dirauen, gauak izotzezko,

                             egunsentiak esne garratza diren.

Ea errekuentoan mirillatik so egiten duen begiak /

                                surveillir et punir /

inor ikusten duen edo jadanik inor ez /

                                denak ala inor ez.

Jakin nahi nuke ihes egin genuenok

                                benetan ihes egin genuen

ala ihes egitearena bizitzen irauteko

                                aitzakia hutsa izan zen.

                                                          [1991]

XI. GUTUNA

Hitzik gabeko gutuna izkiriatu nahi nizueke,

                              zuen nahirik tipiena bete.

Gehiena esanda dago eta zer lotsagarria den

                                       errepikan hastea

batez ere hitzek esan nahi dutena geroago

                                eta gutiago diotenean;

alemanezko hitz ikaragarriak ere ez omen dira

                                              erabat zehatzak.

Polizia, bankero, ugazaba eta apezak

                        ‘terrorista’ esaten dizuete,

eta are barregarriagoa bestaldeko jendea

                                         ‘heroi’ deitzen,

zuei, estatuen harri gatibutza inola

                           ametitzen ez duzuenoi,

libertatearen aldeko borrokan libertatea

                        galdu duzuen giza zatioi.

Hemen eguna odolusten ari da

                                     hodeiertzean

zauri sakon bat bezala, nork daki

                                     sendagarria den.

Guk beti bezala jarraitzen dugu, lore

                                     eta bolbora artean,

metafora eta logistikaren artean, Karl Marx

                         eta andere biluziaren artean.

Gauza bakoitzak bere zailtasuna,

                         batzuetan musu bat ematea

etsaiaren kuartel jeneralean lehergailua

                         jartzea baino zailagoa da.

Zuen askatasuna behar dugu, gauza zailak

                         elkarrekin egiten jarraitzeko.

Gure herriaren gorputz galdua bilatzea,

                                               esate baterako.

Zuen askatasuna behar dugu, libre gaudenok

                                               libreak izateko,

giza jendeak berez haragian itsatsiak dituen

                             kate luze eta ilunekin

libre izan gaitezkeen neurrian

                                            behintzat.

                                                 [1991]

AUTOBUSA BIDEKO JATETXE BATEAN GELDITU ZENEAN

Autobusa bideko jatetxe batean gelditu zenean, Otxarkoaga eta Berangoko ama birekin suertatu nintzen mahaian afaritarako.

        Senitartekoen autobusak gauez egiten du Puertotik Euskal Herrira eta orduan ez nekien lortutako Baimen bereziaren barruan agindutakoa baino minutu bi gehiago, adiskideei buruz, liburuez edo zinemaz berbetan jarduteagatik Joseba berriz zeldetara zigortu behar zutenik. Artean 83an ginen.

        Ordura arte bezala gerora ere etengabea izan da Joseba Sarrionandiaren emaitza. Halere urteak iragan dira garai haietatik eta oro har kartzelari buruzko poema liburua osatzeko erabakia hartu duenerako. Kartzelako poemak honetan ematen direnetatik erdia edo orain arteko beste liburu eta argitalpenetan topatzen ahal badira ere, egilearen ukitu berriekin datoz eta gaiaren inguruan luzatzen diren poema argitara berriekin batera eman nahi izan ditu, lehenengoz.

        «Mezua deitzen den horren aurrean zalantza handiak ditut jeneralean» esan du Joseba Sarrionandiak eta liburu honetan inplikatu egin da halako osotasun tematiko bat hautatuz, akaso beste edozein baino gaitzago zaion kartzelako honen inguruan. Batzuetan egoeraren interpretazioraino ere helduz, oihartzun literarioez beterikako poemak dira hauek. Autoreak urteotan erdietsi duen berezko berba eta imajinarioarekin liburu honen lekukotasunak, testigantzak, idazlearen menera jarri dira bere ahotsa emanez poemak hurbiltasun ia fisikoaz eta askotan modu arrunt gordinean luzatzen digun munduari. Bere ahotsa emanez preso egon denaren idazlearen munduari.

        Baina ez zaigu hargatik komeni ahaztea egileak beti edukitzen duela obra helburutzat, sartu bide diren bitarteko guztiak onerako dituela baldin eta xede horrekin bat egiten badute.

        Kartzelako poemak hau, urrunetik ailegatu den liburu hau, Joseba Sarrionandiaren biografiaren aldi ezagunenetik hurbilen duguna da. Hain hurbil gutako askorengandik non urteotako literaturan bereizi ezina bilakatu den hartaz ari den: kartzela, oinazea, heriotza... Non dago honi buruzko urrezko metafora?

        Josebaren testuak, hain gustuko dituen baporeen antzera, euren kasa nabigatzen dira beti, galarrenaren ikara barik, irakurleari desio duen ur ildoa utziaz.

RUPER ORDORIKA

1992

HUNKIGARRIAK, LATZAK, ZAILAK IRENSTEN

Poema hunkigarriak, latzak, zailak irensten, grabeak, garratzak, gordinak... ez dago inolako duda izpirik horretan, Sarrionandiak eskaintzen dizkigunak, oraingoan. Seguruenik, irakurlea, liburu hau amaitu ondoren, ez da hasterakoan zegoen bezain sosegaturik eta lasai geratuko. Zerbait irauliko zaio barruan eta handik aurrera irudituko, bera ere zelda batean entzerraturik bailegoen, oraindik esku artean daukan liburu hori kate astuna bihurtu zaiola.

        Nolabait sailkatzekotan liburu hau poesia generoan, soilik, sartuko luke norbaitek, besterik gabe. Baina bada hori baino askozaz gehiago ere, onerako edota txarrerako, liburu honek genero eta azpigenero ugariak biltzen baititu. Liburu hau, poesia izateaz gain, historia ere bada, eta autobiografia, eta memoriak dira, eta testigantza aparta eskaintzen du, eta salaketa krudela egiten, eta kritika akuilagarria burutzen...

        Gainera, liburu latz eta zirraragarri honi tanta garratz batzuk gehitu beharko zaizkio, irakurle askoren kasuan behintzat, bere egilea ezagutu eta gero: oso bestelakoa baita liburu baten idazlea ezaguna edota oso ezaguna izatea, ez baita gauza bera idazle hori oso laguna izatea eta jakitea hainbeste nozitu duela eta, agian, oraintxe bertan ere ari dela sufritzen...

        Eta sufrimenduarekin loturik liburu honen irakurlea ohartzen da Sarrionandiak behin baino gehiagotan aipatzen duela Dante eta honen Infernu ankerra, La Divina Comedia obratik honaino ekarria. Batean «Hona sartu zaretenok, ahaztu ezazue esperantza oro» famatu hura birgogoraziko digu eta beste batean, Infernuko ataletik XX. Kantua ekarriko digu gogora... Eta batek baino gehiagok, halako aipamenak irakurri ondoren, pesimismo kutsu aparta iritziko dio, agian, Sarrionandiaren liburu honi, hori ere, ezkorra, bai baita obra hau.

        Zera argitu behar da honen gainean, Dantek Infernuko XX. Kantuan aztiak eta igarleak aipatzen dituela. Bertan kondenaturik daudela aztiak, eta isilik ari direla negar batean, bereziki haietako bat, Anfirao, gehiegi samar saiatu zelako etorkizunean begiratzen.

        Orduan norbaitentzat eta bere iritziz, pesimista samar azaltzen bada honako liburu honetan Sarrionandia, pentsa dezagun, une batez, bera ere aztia dela, eta aztiek eta igarleek sarritan ez dutela asmatzen (Dante dixit). Eta, idazle klasikoaren esanarekin berpiztu eta animaturik, posible dela oraindik, zulotik begiratuz, argi izpi bat antzematea, gero eta handiagotzen joango dena, horrela aztiek, ez asmatuz, huts egin dezaten eta denok esperantza berriz ere geureganatu dezagun.

JOXEMARI ITURRALDE

1992