GAIZKA SARASOLA / MAIRU ANTZERKI TAILERRA

Zerrakuretan

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Gaizka Sarasola

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko apirila

Edizio hau: 2021eko apirila

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Euskal antzerkigintza, zorionez eta ezinbestez aldi berean, puzzle dinamikoa da, egunero sortzen, birsortzen, osatzen eta zabaltzen dena. GANBILA bildumak Gaizka Sarasolaren Txoriak eta zauriak eta Iluntzen bi antzerki testuak biltzen dituen ale honekin beste pieza bat jarri nahi du puzzle horren sortze eta osatzearen lan kolektiboan.

      Gaizka Sarasola (Lesaka, 1974) antzerkigile, musikari eta aktoreak ibilbide luze, oparo eta ausarta egina du dagoeneko euskal antzerkiaren munduan. Lan horren ondorioa da, besteak beste, 2016an Edo! argitaletxean kaleratu zuen Erleak, satorrak, beleak liburua. Bertan, berak idatzitako hiru antzerki testu jasotzen ziren: 2013an Gilkitxaro Antzerki Taldeak eszenaratu zuen Urak ttiki dire lana, 2013an Café Bar Bilbao antzerki laburren lehiaketa irabazi zuen Lur azpikoak pieza, eta 2015ean Lesakan estreinatutako Talaka.

      Gaizka Sarasolak egindako bidea antzerki amateurraren baitan izan da, Lesakan 90eko hamarkadaren bukaeran sortutako Mairu Antzerki Tailerrari lotuta gehienbat. Hogei urte baino gehiagoko esperientzia, beraz, esaldi labur batez laburbiltzen den filosofia jarraituz: bizibidea izan gabe, antzerkiaz bide bat biziz. Antzoki eta foku ikusgarrietatik urrun, Gaizka Sarasolarena periferiatik idatzitako antzerkia dela esan daiteke zentzu batean baino gehiagotan. Periferia geografikotik eta baita merkatuaren eta bere sistemaren periferiatik ere, adibidez. Baina ez garaikidetasunaren periferiatik, ordea, ez eta berritasun edo esperimentazio formalaren periferiatik ere, besteak beste.

      Baina ez horiek bakarrik, liburu honetan jaso ditugun bi antzezlan hauetan antzeman daitekeen moduan, oso bestelako zentraltasun berezkoak ere baditu bere antzerkigintzak. Horietako bat, ez bakarra, komunitatea dela esango genuke, norberaren komunitatea hartzea kezka, gogoeta eta galdera iturri gisa; ulertuz, segur aski, lehen eskuko ezagutza horrek ematen diola hain zuzen unibertsaltasuna bere lanari, azkenean norberaren etxeko ataritik abiatuta hasten baita unibertsorako bidea. Antzerkia komunitateak bere buruaren isla aurkitzeko erabiltzen duen ispilua litzateke. Fabuletan bezala, ezohikoak eta baita ezinezkoak diren egoerak talaia ezin hobeak izan daitezke ohikoak diren gertaerak eta konportamenduak erakusteko, eta horretaz probesten da egilea. Ondorengo orrialdeetako antzezlanetan fikziozko, espazio eta denbora batean kokatuak, egilea partaidea den komunitatea topatuko du irakurleak, surrealismoz eta absurdoz jantziak; errealitatearen zatiak aurkituko ditu, gaurko jendartearen galderak, gogoetak eta zalantzak, gozamenerako, hausnarketarako.

      Bukatzeko, ezin aipatu gabe utzi bi testu hauetan agerikoa den hitzekiko mimo eta kariñoa. Hitzen esanahi eta sonoritatearekin jolas finean, hizkuntzaren baliabideak ekintza dramatikoaren zerbitzura modu elegantean jarrita topatuko ditu irakurleak, bizibidea izan gabe, antzerkiaz bide emankorra bizitzen ari den Gaizka Sarasolaren eskutik.

Herri txondorra

MANEX FUCHS

      Txoriak eta zauriak antzezlanak iraganaren iraunkortasunarekin lotzen gaitu. Pertsona errealetatik fikziorako pertsonaiak sortzen ditu: 1940an, Lesaka eta Oiartzun arteko errepidean behartuta lanean ari ziren ikazkin eta musikari bikote batek ihes egitea lortu, eta basoren batean ezkutuan biziraun dute gaur arte. Baina, Amanda agertzen denean aspaldian desagertutako senarraren bila, hezurtegiek beren egia azalarazi eta orain arteko oreka kolokan jarriko dute. Memoria eta kontakizunaren eztabaida puri-purian dagoenean, testu honek definizioak edo ziurtasunak baino, galderak eta zalantzak hobesten ditu. Gure baitan daramatzagun zauriak ez baitira Historia liburuetan azaltzen. Orbainak atzematekotan, gure kantutegian daude txirula doinuak lagun.

      Iluntzen antzerki obra surrealismo magikoa eta errealitatearen iluntasuna uztartzen dituen alegia moduko bat da. Mundu eta aro baten amaiera kontatzen du. All iron, “oro burdina” garaiaren azken hatsa, iraganeko modernitatearen abaildura. Gure herria irudika lezakeen ez-leku bat jendez odolusten ari da. Ibai batek lurraldea bitan zatitzen du. Kristobal da ibaia gurutzatzeko dagoen mugalari bakarra, bidaiarien babesle eta erraldoi elbarritua. Aldi berean, bertan sekula gelditzen ez den tren bat igarotzen da ziztu bizian, denboraren burdinbideak ez baitu hegi honetan geltokirik. “Azkarregi doanarentzat geldirik dagoena desagertzen da, desegin” dio Shepherd Jaunak. Abiadura handiko bizitzak baztertu ditu hemengoak. Orduan mundu zaharraren salbatzeko dena da haizu lekuko mugiezinentzat, sakrifizioa barne.

      Pier Paolo Pasolinik errana: “Antzerki erraza objektiboki burgesa da, antzerki zaila elite burges jakitunentzat da; demokratikoa den antzerki bakarra oso zaila da, antzerki herrikoia asmatzeko saiakera guztiek argiki erakusten duten bezala”. Gaizka Sarasolak ez du antzerki erraza idazten, herrikoia da bere funtsa. Bere antzezlanak taularatzeko, gorputzez, ahotsez eta irudimenez inplikatzea ezinbestekoa da. Lesakako Mairu Antzerki Tailerra bide horretan dabil azken hogei urte hauetan. Egin dituzten proposamenak ausartak eta berritzaileak dira.

      Gaizka Sarasolaren irudimena mairuen mundukoa da, mendikoa, oihanekoa. Sortu duen agertokian ezagun egiten zaizkigun jendeak daude, xelebreak, ikazkinak, arotzak, baita animaliak edo mamu ezberdinak ere. Bere antzerkia poesiarekin eskutik hartuta doa. Erran behar da Gaizka txistularia ere badela. Musikak eta hotsek leku handia dute jorratzen dituen egoeretan. Kontrapuntua eta errepikapena jokoan sartuz, gaueko argi bat ematen du ikusgai. Proposatzen duen artea ez da berez oso zibilizatua, kultura jantziari sartzen dio bere ziria. Horrek guziak egiten du bere lana hain berezi, nortasun aberatsekoa, eskuzabala, sakona, girgileriarik gabekoa eta duintasun handikoa. Erran bezala, antzerki herrikoia sortu nahi duenak lanak izaten ditu: Mairu Antzerki Tailerrak zuhaitzak bota, egurra apaindu, batu eta txondorra egiten du, bere barneko sua ilunpetik hona ekarri eta eskaintzeko.

Zerrakuretan

Txoriak eta zauriak

Txoriak eta Zauriak 2018ko urtarrilaren 6an estreinatu zen Lesakako Harriondoan.

Lantaldea

Antzezleak: Juanen Saralegi, Ritxi Abril, Ainara Ribera, Gaizka Sarasola, Josune Etxepare eta Gotzone Rekondo.

Zuzendaria: Gaizka Sarasola.

Zuzendari laguntzailea: Manex Fuchs.

Testua: Gaizka Sarasola.

Argiak: Asier Sanz.

Musikaren moldaketa eta grabaketa: Igor Telletxea, Aitor Mitxelena eta Gaizka Sarasola.

“Sastraka” bideoaren egilea: Asier Gogortza.

Musikaren eta proiekzioaren teknika: Maider Arrieta.

Kartela: Daniel Velez / Iraia Etxabide.

(Eszenatokiaren erdialdean txondor itxurako egitura zahar bat, goiko aldetik irekia dena. Honen ondoan estufa zahar bat, eta inguruan sakabanaturik, besaulki zahar bat, bertze aulki xumeago bat, bigarren aulki honetan hedaturik toalla bat, balde bat, trangadera, bertan aizkora sartua, otarrea ipurdiz behera, honen ondoan makila luzea, eta hozkailu ttiki zaharkitu bat.)

laztanak eta ogiak

(TXORIA sartu da. Hanka bat arrastaka, beso bat erdi kakoturik, erabat ezin luzaturik, eta bertzean zaku huts bat darama. Poliki dabil. Aulki xumean jarri da. Pixka batean egon, altxatu, besaulkira hurbildu eta bertan jarri da. Hemen ere pixka batean egon, berriro ere altxatu eta ibili ondoren otarrean jarri da. Urrunetik fanfarre batek jotako martxa baten doinua. TXORIA altxatu eta gibeleko aldetik desagertu da.

Fanfarrearen doinua gero eta ozenagoa. Txondorraren goiko aldetik JUANen burua azaldu da. Ingurura begiratu eta berriro ezkutatu da.

Gibeleko aldetik fanfarre baten itzalaren pasaldia eszenatokia zeharkatuz, Fanfarrearen atzetik bertze itzal baten pasaldia, eskuan makila, bizkarrean motxila eta buruan txanoa daramana.

Martxaren doinua gero eta baxuago. Berriz ere JUANen gorputza agertu zaigu. Fanfarrearen musika isildu da.)

JUAN (oihuka): Txoria! Txoria! Non habil Txoria? Txoria! (Apalago) Txoria? (Haserre) Txoria!

(TXORIA azaldu da. Eskuan zakua.)

TXORIA: Zer?

JUAN: Non hintzen?

TXORIA: Hemen.

(Isilunea. TXORIA JUANengana hurbildu eta zakua erakutsi dio.)

JUAN: Hutsik!

TXORIA: Beti bezala. Hutsik. (Zakua lurrean utziz) Ke zuririk ez.

(TXORIAk eskuak estufara hurbildu ditu.)

JUAN: Ikatzik gabe ezin piztu!

TXORIA: Berotasuna imajinatzea gustatzen zaidak; goxotasunaren sentsazioa gogoratzea.

JUAN: Bai, goxo bizi gaituk gu aspaldian!

(Isilunea.)

TXORIA: Negua urruti zegok oraindik.

JUAN: Nahi baino agudoago etorriko duk hala ere. Mekauen Sebastopol! Eta gu ikatzik gabe!

TXORIA: Barrenean ez duk pizar bat gelditzen?

JUAN: Ez.

TXORIA: Seguru?

JUAN: Bai.

TXORIA: Gaur begiratu duk?

JUAN: Berriz?

TXORIA: Baina begiratu duk?

JUAN: Zertarako? (Isilunea) Bahuen atzo?

TXORIA: Ez.

JUAN: Eta herenegun?

TXORIA: Ezta ere.

JUAN: Eta aitzineko egunean? Eta aitzinekoaren aitzinekoan? Eta aitzinekoaren aitzineko egunaren aitzineko egunean? Ez, ezta?

TXORIA: Ez.

JUAN: Orduan?

(Isilunea.)

TXORIA: Baina gaur begiratu duk?

JUAN (etsiturik): Ez.

(JUAN txondor barrenean sartu da. Berriro agertu da.)

TXORIA: Eta?

JUAN: Zer uste duk?

TXORIA: Ezetz.

JUAN: Noski ezetz!

(Isilunea.)

TXORIA: Baina ongi begiratu duk?

JUAN: Segi ezak kaka egitera!

(JUAN, haserre, txondor barrenean sartu da. TXORIAk urez betetako baldea hartu, aulkian eseri, oinetako eta galtzerdiak erantzi eta hankak uretan sartu ditu, hotzez.)

TXORIA: Surik ez izatearen alderik makurrena hankak ur hotzetan garbitu behar izana duk. Aurpegia, eskuak… bueno… baina hankak. Hankak! (JUANi oihuka) Aditu duk? Juan! Aditu duk? Aurpegiak eta eskuak bale… baina hankak! (Apalago berriz ere) Bueno, berak istripuaz geroztik ez dik hanketan deus sentitzen, ez berorik eta ez hotzik. Berari total! (JUANi) E! Hiri total! E! E! Hiri total!… (Apalago) Aunitzetan deus ere ez sentitzea zenbatez hobe. Hotzik ez, berorik ere ez… ez minik, ez lotsarik… beldurra, bakardadea… bueno, gu ez gaituk bakarrik. (Oihuka) E! Gu ez gaituk bakarrik! Nik hi haut eta hik ni! Elkarrekin gaituk, e! Elkarrekin gaituk! (Apalago) Zenbat urtez? Auskalo zenbat urtez. Ahantzia diat zenbat urtez. Beti elkarrekin. (Isilunea. JUANi oihuka) E! E! Hik hanketan hotzik ez eta biok bakardaderik ere ez!

(JUAN azaldu da.)

JUAN: Mekauen Sebastopol! Ni ezin naizelako mugitu, ezin diat ibili, bertzela aspaldi alde egina nian hire ondotik!

(JUAN berriro ezkutatu da. Isilunea.)

TXORIA (oihuka): Ez ezak horrelakorik erran! Brometan ari haiz. Bazekiat! Ja! Ja! Baina ez ezak horrelakorik erran ezta brometan ere! Min ematen didak! Min ematen didak! (Apalago) Hotza sentitzen diat, mina ere bai… eta gosea, gosea ere bai. Surik ez izatearen alderik makurrena, hankak ur hotzetan garbitu behar izanaren ondotik, janaria ezin berotzea duk. Beti janari hotza jan behar. Babak hotzak, bakailaoa hotza, aza eta patata ere bai. Beti janari hotza. (Isilunea. Hankak baldetik atera, idortu, eta oinetakoak jantzi ditu. JUANi.) Ramona anderea ez duk aspaldian etorri, e! Anderea ez duk aspaldian etorri! Noiz etorriko duk? E! Noiz etorriko duk? E! Noiz? Badakik? Badakik?

(JUAN agertu da.)

JUAN: Ez. Nahi duenean eta ahal duenean etorriko duk. Ez duk gure zerbitzaria.

(TXORIA hozkailura hurbildu eta ireki du.)

TXORIA: Janari gutti gelditzen duk ba! Intxaurrak, hurrak, almendrak, ogia… eta gazta?

JUAN: Atzo bukatu genian.

TXORIA: Kauen Santa Cruz!

(TXORIAk hozkailutik eskukada bat hur hartu eta txaketako poltsikoan sartu ditu. Jaten eta paseoan, tarteka gelditu eta sakelatik hurrak hartu eta janez.)

JUAN: Txoria!

TXORIA: Zer?

JUAN: Egiatan ez al duk gogoratzen noiztik gauden elkarrekin?

TXORIA: Betitik?

JUAN: Betitik ez.

TXORIA: Ez?

JUAN: Ez.

(Isilunea.)

TXORIA: Eta ez gaituk hemen betitik?

JUAN: Ez.

(Isilunea.)

TXORIA: Ba… niri horrela iruditzen zaidak.

JUAN: Ez haiz Talavera de la Reinaz oroitzen? (Isilunea) Lehendabiziko aldiz han ikusi genian elkar. Mekauen Sebastopol!

TXORIA: A!

JUAN: Gu eta gu bezalako ehunka gizajo. Eta handik Arritxuloko kanpamentura. Toledoko zabalgune idorretatik hemengo itxitura hezeetara. Eta bidea. Bide madarikatua. Bide madarikatu hori egitera behartuak. Lana eta nekea.

TXORIA: Egia! Zopa beroa ematen zigutean. Txarra, baina beroa. Ahantzia nian!

JUAN: Ahantzi ez. Ez duk gogoratu nahi. Lana eta nekea. Miseria. Zigorrak. Bideak irekitzen, mendiak zulatzen hainbertze oinaze! Eta gosea… lapurtutako gaztainak, artzainari erregututako esne-zopak.

TXORIA: Zopa… zopa beroa janen nikek orain.

JUAN: Ez haiz oroitzen. Ez duk gogoratu nahi. Doroteo eta gu egur bila joanak gintuan barrakoitik kanpora. Ihes egiten saiatu zuan bera, eta soldadu mukizu hark tiroa bota! Hiru aukera genitian; soldadua akabatu, hanka egin, edo biak batera bertzela. Bertan gelditzea ez zuan aukera… Baina zer zuan bada soldadu gazte hura? Gu bezala, miserable bat, bertze arropekin, arropa garbiagoekin. (Isilunea) Ahantzi ez, ez duk gogoratu nahi… hik, hire musikari esku horiekin… Eta zulo honetan ezkutaturik gaituk orduz geroztik.

TXORIA: Ez gaituk betitik hemen, beraz?

JUAN: Ez.

TXORIA: Horrela iruditzen zaidak niri ba… (Isilunea) Juan!

JUAN: Zer?

TXORIA: Soldadu mukizu hura ez zakiat, baina ni ez ninduan gizajo bat. Ni musikaria ninduan; “klarinetista”. Nik betitik jakin diat ze musika nuen gogokoen.

(TXORIA klarinetea jotzearen imintzioa eginez. Fanfarreak jotako habaneraren doinua urrutian.)

JUAN: Betitik berriz ere? (Isilunea) Ez gaituk betitik, baina betikotu gaituk… “hemengotu”. Ni, Toledoko mendietan baso batetik bertzera ikatza egiten aritzen zena, hemen ikazkin mugiezin bihurtua… eta hi, hire herrian musikari, hemengo txori… txori maingua.

(TXORIAk klarinetea jotzearen imintzioa egiteari utzi dio. Habanerak jarraitzen du.)

TXORIA: Badakik?

JUAN: Zer?

TXORIA: Zopa beroa janen nikek orain.

(TXORIAk klarinetea jotzearen imintzioari berrekin dio.)

JUAN: Musikak ez dik jatera ematen, Txoria!

(TXORIAk klarinetea jotzearen imintzioa egiteari utzi dio behingoz. RAMONA sartu da. Bertze biak ez dira konturatu. RAMONA emakume dotorea da; harrotasunik gabe, xume, baina ongi jauntzia.)

RAMONA: Jaunak!

JUAN: Ramona!

TXORIA: Anderea!

(RAMONA besaulkian eseri da. Fanfarrearen musika isildu da. TXORIA paseoan eta tarteka hurrak janez.)

RAMONA: Dena ongi?

JUAN: Dena berdin.

TXORIA (etsipenez): Janari guttiago.

RAMONA: Eta ni esku hutsik etorri… gizajoak! Ea hurrengoan zerbait ekartzerik dudan!

JUAN: Ez da beharrezkoa.

TXORIA: A, ez?

JUAN: Ez.

(Isilunea.)

RAMONA: Lasai, Txoria, ekarriko dut zerbait. Badakizue senarrari agindu niola.

JUAN: Gizon ona zen. Zera zuen…

TXORIA (moztuz): Printzipioak.

RAMONA: Denek baditugu printzipioak, jokamoldeak, izaerak… aldatzen ditugun arte! Begira, herriko idazkaria ere, beti hain zuzena eta hain lasaia, eta gaur sutan dabil herri guzian barna zer eta alaba ez delako arratsean etxera itzuli. Bertzeen artaldeetan soilik ikusi nahi izaten ditugu ardi beltzak! (Isilunea. RAMONA estufara begira) Itzalita orain ere?

JUAN: Ikatzik gabe nola?

RAMONA: Noski.

JUAN: Inguru honetako egur pizarrak ere aspaldi akitu ziren!

RAMONA: Hala da bai. (Isilunea) Lehenagotik ere badakizue ikatza eta egurra ez dena ere erretzen.

JUAN: Aspaldiko kontuak, badakizu. Zure senarrak horrela nahi izan zuen.

RAMONA: Bai. Bera beti hain…

TXORIA (moztuz): Printzipioak! Printzipioak!

RAMONA (haserre): Ze printzipioak! Diferentea! Beti diferente egin behar! Ezin bertzeak bezalakoa izan! Ez! Hiltzeko orduan ere espeziala! Azken orduan ere denak seinalea uzten; marka. Gurutzeak, hilarriak, harriak… bizitzan zehar nahiko arrasto uzteko denborarik ez bagenu bezala, gero hildakoan seinalea utzi behar izateko! Eta berak diferente nahi! Diferente, baina bera ere seinalea uzten bukatzeko. Printzipioak…

TXORIA: …eta ideologia.

RAMONA: Printzipioak eta ideologia. (Fanfarreak jotako pasodoblearen doinu apala. RAMONA altxatu eta TXORIAgana hurbilduz.) Ez ziren printzipioak eta ideologia dantzara niregana lehen aldian hurbildu zirenak. Ez ziren printzipioak eta ideologia etxera lehen aldiz lagundu nindutenak, ez ziren printzipioak eta ideologia hain begirada lotsatiz begiratzen nindutenak, hain baldar lehen aldiz muxu eman zidatenak, bere eskuen berotasunez nire hotzak goxatzen zituztenak… Ez nintzen printzipioak eta ideologiarekin maitemindu, herriko gazte alai eta langile batekin baizik; jatorra. Ez zen Gary Cooper, baina tira!... guapo xamarra. Ez dakit nik maite nuen gizona noiz bihurtu zen printzipioak eta ideologia… (TXORIAgandik urrunduz) Hori ez nuen nik aukeratu. Aukeratzekotan xinpleago bat aukeratuko nuke; arruntagoa… Laztanak eta ogia, ez printzipioak eta ideologia.

(RAMONA etorritako lekutik atera da.)

TXORIA (RAMONAri oihuka): Oroitu gure ogia!… (Apalago) Eta laztanak?

(JUAN txondorrean ezkutatu da. TXORIAk zakua hartu du. Gibeleko aldetik atera da. Fanfarrearen musika isildu da.)

hezurrak eta egiak

Fanfarrearen hasierako martxaren doinua. TXORIA gibeleko aldetik sartu da. Eskuan zakua du. Hozkailuan jarri da. Pixka batean egon, altxatu eta besaulkian jarri da. Pixka batean egon, altxatu eta otarrean jarri da. Pixka batean egon, altxatu eta trangaderan jarri da.)

TXORIA (oihuka, alde batera begira): Mottela! E, Mottela! Mottela! Etorri, Mottela! Etorri! Etorri, Mottela!

(MOTTELA sartu da, burumakur beti, lurrean zerbait bilatzen ariko balitz bezala. Poliki.)

TXORIA (JUANi oihuka): Mottela hemen duk! Berriz ere hemen duk! E! Mottela! (JUAN azaldu da. MOTTELA TXORIAgana hurbildu da. TXORIA MOTTELA bizkarrean joz.) Aupa, Mottela! Mottela! Aupa, Mottela!

JUAN: Berriz hemen?

MOTTELA: Bai, bai. Bilatzen. Bilatzen. Beti bilatzen. Bilatzen, bai.

JUAN: Bilatu bai… eta aurkitu?

MOTTELA: Aurkitu… han! (Alde batera seinalatu du.) Han bai! Han! Han! Hemen… hemen ez. Han bai! Hemen ez!

JUAN: Hezurrak beti ere.

MOTTELA: Hezurrak! Bai! Hezurrak! Hezurrak!

TXORIA: Ja! Gezurrak!

MOTTELA (haserre): Ez! Ez! Egiak! Egiak! Egiak eta hezurrak.

JUAN: Hezurrak eta egiak?

MOTTELA: Hezurretan egiak.

TXORIA: Ja! Gezurretan egiak… ez duk posible!

MOTTELA (ibilian, bilatzen): Hezurrak. Hezurrak eta egiak…

JUAN: Batzuetan egiak bilatzen dira, batzuetan ere aurkitzen dira, baina egiak batez ere idatzi egiten dira.

MOTTELA (bilatzen beti ere): Nik bilatu! Bilatzen!

TXORIA (pozik): Mottela! Lehengoan hemen egia bat ikusi nuen!

(TXORIAk hozkailuaren ondoan seinalatu du. MOTTELA bertara hurbildu da.)

MOTTELA: Non? Non? Non?

TXORIA: A, ez! Hemen ez! Hor! Hor!

(TXORIAk estufaren ondoan seinalatu du. MOTTELA bertara hurbildu da.)

MOTTELA: Non? Non? Non?

TXORIA: Ez, ez, ez… Hemen, Mottela! Hemen!

(TXORIAk otarrearen ondoan seinalatu du. MOTTELA bertara hurbildu da.)

MOTTELA: Non? Non? Non?

TXORIA: Barkatu! Barkatu! Hemen ez! Hor! Hor… (TXORIA besaulkira hurbildu da, MOTTELA ere berarekin) Egia, ogia, hezurra… gezurra! Ja! Ja! Gezurra!

(MOTTELA etsituta. TXORIAk txaketaren sakelatik hurrak atera eta MOTTELAri eskaini dizkio.)

TXORIA: Jan, Mottela! Jan! Jan!

(MOTTELAk, haserre, zartako batez TXORIAk eskainitakoa lurrera bota du.)

MOTTELA: Denak badu bere neurria!

(MOTTELA etorritako bidetik atera da.)

TXORIA (oihuka): Mottela! Ez haserretu! Mottela! (Isilunea) Haserretu duk.

(TXORIA aulkian jarri da. Pixka batean egon ondotik, altxatu, zakua hartu eta JUANi erakutsi dio. Zakua lurrean utzi du.)

JUAN: Hutsik!

TXORIA: Beti bezala, hutsik! Ke zuririk ez! (Eskuak estufara hurbilduz) Barrenean ez duk pizar bat gelditzen?

JUAN: Ez.

TXORIA: Seguru?

(JUAN etsituta txondor barrenean sartu da. Berriro azaldu da.)

JUAN: Bai. Seguru.

(Isilunea.)

TXORIA: Ongi begiratu duk?

JUAN: Segi ezak kaka egitera!

(JUAN haserre ezkutatu da. TXORIAk baldea hartu eta aulkian jarri da. Oinetakoak eta galtzerdiak erantzi ditu.)

TXORIA: Gezurretan egia, malkoetan irria, zaharretan berria, meharretan lodia, motzetan luzia… luzeetan motz, tristuretan poz, hotzetan (Hankak uretan sartuz)… kauen zotz! Hotz! Hotza!

(JUAN azaldu da. Isilunea. MOTTELAk bere bilaketan eszenatokia alde batetik bertzera gurutzatu du.)

TXORIA: Zertan zebilek Mottela?

JUAN: Ez duk gogoratzen?

TXORIA: Ahantzia diat.

JUAN: Hezurrak bilatzen.

TXORIA: A, bai. Ahantzia nian.

JUAN: Hemen ez dik aurkituko.

TXORIA: Hemen ez.

JUAN: Hemengo guziak, gorpu eta hezur guziak erre genitian. Zerbait erre behar eta… ez genian aukerarik!

TXORIA: Aukerarik ez. (Hankak idortu, oinetakoak jantzi eta altxatu da) Hemen ez. (Alde batera seinalatuz) Han igual... (Bertze aldera seinalatuz) edo han.

(TXORIA besaulkian jarri da.)

JUAN: Leku aunitzetan. Leku ederretan. (Isilunea) Edo ez.

TXORIA: Leku ederra duk hau.

JUAN: Nik Navahermosa nian gogokoen. Toledoko mendiak. Hango basoak. Ameztiak. Artadiak. Han ibiltzen gintuan ikatza egiten. Ametzak. Arteak. Oraindik ikusten ditiat ametsen artean. Txoko maite bat bagenian. Ur jauzi bat.

TXORIA: Han ere ibiltzen hintzen adarretan goiti?

JUAN: Han ere bai. La Hoz de Carboneros. Adarretan goiti. Ametzak. Arteak. Ametzen artean. Txondorrak begira. Txondorren ke zuria. Zenbat ke zuri! Ametzak. Arteak. Ametzen artean. Paraje ederra. Bizimodua ez hainbertze. Gogorra. La Hoz de Carboneros. Orduko borrokak, iraultza… ametsen artea. Nora ekarri gaitik igitaiak?

(MOTTELA sartu da. Bertan gelditu da bilatzen.)

TXORIA: Leku ederra duk hau.

JUAN: Bai. Hemen ere ibili gintuan ikatza egiten. Zenbat txondor! Neguan adarretan goiti txondorrak ikustera. Eremu elurtuetan txondorrak, zurian beltz, bizkar biluzian pekak bezala… adarretan, erori eta hegoak apurtu arte! Orain, orain ez dik inork ikatzik egiten. Ez ditek asmatzen. Orain ke zuririk ez. Orain laino urdinak.

TXORIA: Ke zuriak, laino urdinak, eta istorio beltzak.

(RAMONAren agerpena. Eskuetan eltze ttiki bat.)

RAMONA (MOTTELAri begira): Eta hori?

JUAN: Ramona!

TXORIA: Anderea!

(TXORIA besaulkitik altxatu da.)

RAMONA (JUAN eta TXORIAri begira): Eta hori? (Isilunea. RAMONA hozkailura hurbildu da) Ez da komeni edozeinek hemen zaudetela jakitea.

(RAMONAk hozkailu gainean utzi du.)

TXORIA: Ez da edozein. Mottela da.

JUAN: Apenas begiratzen gaituen. Burua makurtuta bizi da, gu lehenago bezala.

RAMONA (besaulkian eseriz): Lehenago bezala? (Isilunea) Lehenago bezala?

(TXORIAk eltzean hatza sartu du.)

TXORIA: Hotza. (Hatza ahoan sartuz) Babak. (Isilunea) Baba hotzak.

(TXORIAk eltzea hozkailuan gorde du. Hozkailuaren gainean jarri da.)

JUAN: Nork jan izanen zitian ipuin eta kopletako saiheski eta solomoak, mekauen Sebastopol!

TXORIA: Ja! Guk ez! Ja!

(Bitartean altxatu, trangaderara hurbildu eta bertan jarri da.)

RAMONA: Herrian jendea urduri dago. Idazkariaren alaba oraindik ez da agertu! Ez du deitu. Telefonorik ere ez omen du hartzen… Gurasoak izututa daude, lagunak kezkatuta. Beti okerrenean pentsatzen jartzen gara gure burua ezbeharraren aitzinean babestearren, eta gure burua denbora baino lehenago higatzen hastea baino ez dugu lortzen.

JUAN: Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu.

RAMONA: Bai. Etxetik ihes egin izanen du. Gaixoa. Gaixoa bera, eta gaixoak etxekoak. Hegoak ebaki balizkiote!

MOTTELA: Hori! Hori! Igual norbaitek moztuko zizkion hegalak. Zak! Zak!

TXORIA (urduri): Zergatik erraten duzu horrelakorik?

MOTTELA: Horrelakoak gertatzen direlako.

RAMONA: Ez da edozein, ez, zuen laguna. Jesus! Bai tristea pertsona…

MOTTELA (umil): Zer? Horrelakoak gertatzen dira.

RAMONA: Zaude isilik! Egun batzuetarako kanpora joanen zen.

JUAN: Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu.

RAMONA: Hori da! Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu. (Isilunea) Aspaldian herrian bazegoen xelebre bat. Herri guzietan badaude horrelakoak, eta ez badaude asmatzen dira. Ba, gizon hark, kalean lehendabiziko telefono kabina jarri zutenean, izugarrizko afizioa hartu zion kabinan egoteari. Orduak eta orduak pasatzen zituen kabinan sartuta telefonoa eskuetan. Jendeak erotzat hartu eta irri egiten zion, baina berak egin beharko luke barre. Berak bazekien azkenean denek berak bezala telefonoari lotuta bukatuko genuela. Zorotzat genuen, eta aurreratu bat zen, “bisionario” bat. (Isilunea) Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu.

MOTTELA: Edo gu joaten gara gauzak denboran zehar kokatzen.

(TXORIAk zutitu eta zakua hartu du.)

TXORIA: Ba, nik denborarekin guttiago ikusten dut, guttiago aditu… guttiago oroitu.

JUAN: Galdu du begia, galdu du belarria… galdu du burua.

MOTTELA: Eta sudurra? Eta usainak? Usainak! Usainak! Denborarekin usainak desagertzen dira!

RAMONA: Noski! Aisa ospatzen dira orain Erdi Aroko feriak! Gazteluen handitasuna, errege-erreginen harrotasuna, titiriteroen grazia, merkatuen malenkonia… dena kiratsik gabe. Lausotuak orduko goseak, miseriak, izurriteak…

TXORIA: Ke zuriak, laino urdinak, istorio beltzak eta izurri gorriak.

(Urrunean fanfarrearen prozesio martxa entzuten da. TXORIA, zakua eskuetan, gibeleko aldetik atera da.)

MOTTELA: Eta inkisizioa? E? Inkisizioa! Torturaren museoak. 10 eurotan sarrera, baina usainik gabe, oihurik gabe, hezur hautsirik gabe…

JUAN: Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu, denboran zehar gauzak kokatzen joaten gara… eta denborak dena lausotzen du.

(JUAN txondorrean ezkutatu da.)

MOTTELA: Usainak kendu.

RAMONA: Orduan, gerora, gu desagertzean ere torturaren museoak eginen dituzte! 20 eurotan elektrodoak, bainerak eta poltsak.

MOTTELA: Plastikozko poltsak.

JUAN (oihuka, bere burua agertu gabe): Plastikoa?

MOTTELA: Bai. Bai. Plastikozkoak. Plastikozko poltsak. Horiek luze iraunen dute gerora ere. Horiek ez dira desagertzen, ez dira degradatzen… eta degradatzen dute.

RAMONA: Batzuei graduazioz igoarazi.

MOTTELA: Haizea! Badakizu! Haizea! Batzuetan alde, bertzeetan kontra!

JUAN (azalduz): Alde denean hamalau, kontra denean lau.

RAMONA: Lau, bai. Lau. Lau ziren. Lau trapu hartu, txokolate pizar bat, eta martxa mendian ihesi. Lau, lau ziren… eta lau urteren bueltan, etxera itzuli, eta etxetik espetxera. Lau, lau ziren… lau egun, lau hilabete, lau urte, eta kalera. Lau ez, zerotik berriz ere lanean hasi behar… Lau ziren, lau anaia, lau lagun…

JUAN: Cuatro gatos!

(Isilunea.)

MOTTELA: Denak ez dira zutik erortzen beraz.

RAMONA: Aunitz bai. Denak ez.

JUAN: Denborak gauzak bere lekuan jartzen ditu, denboran zehar gauzak kokatzen joaten gara… eta denborak dena lausotzen du. Mekauen Sebastopol! Nola aldatzen diren gauzak…

(JUAN txondorrean gorde da. Lehendik apala zen fanfarrearen doinua oraindik apalago.)

MOTTELA: Deus ere ez da beti berdin.

RAMONA: Eta denak berdin jarraitzen du. (RAMONA etorritako lekutik ateratzear. Gelditu eta MOTTELAri begira) Laztanak eta ogia.

MOTTELA: Nola?

RAMONA: Laztanak eta ogia. Hori behar dugu, ezta? Laztanak eta ogia.

(RAMONA atera da. Musika gehiago apalduz, ia entzunezina izateraino.)

MOTTELA: Nik ez. Nik hezurrak. Hezurrak eta egiak.

(MOTTELA etorritako lekutik joan da. Denbora tarte baten ondoren, ez berehalakoan, bertze aldetik AMANDA agertu da. Zerbaiten, norbaiten bila dabil. Buruan zapia darama.)

AMANDA: Manuel?… Manuel? Estás aqui, Manuel?… Manuel? (Inguruan bilatuz. JUANek burua agertu du. AMANDA ikusi eta berriro gorde da. AMANDAk ez du JUAN ikusi.) Também não estás aqui, Manuel?… Manuel… onde estás?… Manuel?… Manuel?

(AMANDA besaulkian eseri da. Fanfarrearen musika apala erabat isildu da.)

xingarrak eta arrautzak

(Fanfarrearen hasierako martxaren doinua. TXORIA zakuarekin sartu da. Ez du AMANDA ikusi. AMANDAk TXORIA bai. Honen mugimenduak jarraitu ditu. TXORIA otarrean jarri da. Pixka batean egon, altxatu eta trangaderan jarri da. Pixka batean egon, altxatu, eta hozkailuan jarri da. AMANDA ikusi du. Altxatu, otarrea hartu eta burutik beheiti paratu du ezkutatu nahian.)

AMANDA: Tem visto a Manuel? E! Tem visto a Manuel? Manuel!

(Isilunea. AMANDA TXORIAgana hurbildu da. Hau ez da mugitu.)

AMANDA: Diz! Diz! Tem visto a Manuel? Manuel!

(AMANDA otarre azpitik begiratzen saiatu da, baina TXORIA ere AMANDAk ikustea eragozteko makurtu da.)

AMANDA: Não me dizes nada? (Isilunea) Bom. Adeus!

(AMANDA pixka bat urrundu, baina bertan gelditu da TXORIAri begira. Honek pixkanaka otarrea altxatu du. Aurpegia ikusterakoan berriz ere galdetu dio.)

AMANDA: Tem visto a Manuel? E! Tem visto a Manuel?

(TXORIAk berriz ere otarrearekin burua estali du.)

TXORIA (oihuka): Hemen ez dago inor! Inor!

(Isilunea.)

AMANDA: Hemen ere ez dago Manuel? Hemen ere ez?

(Isilunea. TXORIAk poliki-poliki otarrea burutik kendu du.)

AMANDA: Ez duzu Manuel ikusi? (Isilunea) Ez duzu Manuel ikusi?

TXORIA (harrituta): Orain ulertu ditut zure solasak.

AMANDA: Hamaika lurretan ibili behar duenak hamaika solas.

TXORIA: Ya!

AMANDA: Derrigorrez etxetik atera beharra denarentzat, kanpoan leku guziak berdinak dira. Ez dakit non nabilen, ez dakit non nagoen… etxean ez nagoela baino ez; eta nirekin ez dagoela Manuel.

TXORIA: Nor da Manuel?

AMANDA: Gizona.

TXORIA: Hemen da?

AMANDA: Ez dakit. Ez dakit non nagoen.

TXORIA (oihuka): E! Juan! Hik ikusi duk Manuel? E! E! Ikusi duk Manuel? Hik ikusi duk Manuel?

(JUAN agertu da, haserre.)

JUAN: Mekauen Sebastopol, Txoria! Mekauen Sebastopol! Zergatik erran diok hemen nagoela?

TXORIA: Ez zioat erran!

JUAN: Jode, baina ikusi naik!

TXORIA: Eta zertarako atera haiz?

JUAN: Hik deitu didak!

TXORIA: A, bai. (Isilunea) Bueno, ikusi duk Manuel, bai ala ez!

JUAN (haserre): Ez! Ez!

(Isilunea.)

TXORIA: Bere gizona duk.

JUAN: Bazakiat. Aditu diat.

(Isilunea. TXORIAk zakua hartu eta JUANi erakutsi dio.)

JUAN: Hutsik.

TXORIA: Beti bezala. Hutsik. (Isilunea) Barrenean begiratu duk? (Isilunea. JUANek haserretuaren begirada. TXORIAk oihuka) Bai! Bai! Bazakiat! Segi ezak kaka egitera!

(TXORIAk zakua lurrean utzi eta baldea hartu du. Aulkian jarri da. Oinetako eta galtzerdiak erantzi eta hankak uretan sartu ditu.)

TXORIA (AMANDAri): Ez haiz idazkariaren alaba izanen?

AMANDA: Zer?

JUAN: Nola izanen duk idazkariaren alaba! Begira iezaiek arropei. Horrela ez duk jauntziko idazkari baten alaba!

TXORIA: Ez zakiat. (Isilunea) Ez diat inoiz idazkari baten alabarik ikusi.

(Isilunea.)

JUAN: Nik ere ez.

TXORIA: Ja! (Isilunea) Ja!

JUAN (AMANDAri): Barkatu, e…

AMANDA: Amanda.

JUAN: Barkatu, Amanda. Hemendik pasa beharra zen Manuel?

AMANDA: Ez dakit.

JUAN: Ez dakizu. (Isilunea) Eta noiz abiatu zen? Nondik?

AMANDA: Aspaldi, etxetik.

JUAN: Etxetik?

AMANDA: Santo Tirson, Portugalen. Aspaldi… aspaldi. Diru nahikoa bildu genuen gizon haiei emateko, bidaian laguntzeko, mugak gainditzeko… Manuel… tabakoa, azukrea eta kafea bezala, mugak gainditzeko, bizi berri baten bila, bizi hobe baten bila… Aspaldi, aspaldi etorri beharra zen nire bila. (Isilunea) Mezuak ailegatzen zitzaizkidan, mezuak bidaltzen zizkidan, mezuak uzten txoriari ogi papurrak bezala. Denak biltzen nituen, sakelatan gordetzen nituen…

TXORIA: Nik hurrak bezala!

(MOTTELA gibeleko aldetik agertu da.)

AMANDA: Baina utzi nion mezuak jasotzeari. Ez nekien zer egin, eta bidalitako ogi papurrak jaten hasi nintzen. Jan ditut bereak, jan ditut nireak… eta bizitza jaten hasi baino lehen bere bila abiatu naiz. (Eskuak sabelean) Ez da nirekin Manuel, baina hemen ditut denak, bere hitz apurrak, nire ogi papurrak… Amanda, sem ti tudo é como uma janela sempre fechada.

MOTTELA: Amanda, zu gabe, beti itxita dagoen leiho bat bezalakoa da dena.

AMANDA: Sem ti tudo é como un charco cheio de folhas.

MOTTELA: Zu gabe, orbelaz beteriko putzua bezalakoa da dena.

AMANDA: Sem ti tudo é como um esquilo pendurado num ramo.

MOTTELA: Zu gabe, adarrera lotutako kattagorria bezalakoa da dena.

AMANDA: Sem ti tudo é como um quarto cheio de caixas vazias.

MOTTELA: Zu gabe, kaxa hutsez betetako gela bat bezalakoa da dena.

AMANDA: Sem ti tudo é como essa triste canção, bonita, mas sem fin.

MOTTELA: Zu gabe, kantu triste hori bezalakoa da dena, ederra, baina bukatzen ez dena.

AMANDA: Sem ti tudo é como esse beijo de teatro, que parece, mas nunca é.

MOTTELA: Zu gabe, antzerki bateko muxuak bezalakoa da dena: ematen dute, baina ez dira ematen.

(Isilunea.)

TXORIA: Gure txori penatua. (Hankak uretatik atera ditu.) Eta ni txori izoztua! Hau hotza!

(RAMONA sartu da. TXORIAk oinetako eta galtzerdiak jantzi ditu. AMANDAk eskuak sabelean oraindik, oinazez.)

RAMONA (AMANDAri): Eta hau nor dugu orain?

AMANDA (oinazez): Amanda.

RAMONA: Gaixorik?

AMANDA: Ez. Barkatu!

(AMANDA larritua eta presaka gibeleko aldetik atera da.)

RAMONA: Gaixoa!

TXORIA: Ja! Hainbertze tristura nonbaitetik libratu behar!

JUAN: Segizak kaka egitera, Txoria!

TXORIA: Ba, hori!

(TXORIA AMANDAren atzetik abiatu da, baina RAMONAk geldiarazi du. TXORIA hozkailuaren gainean jarri da.)

JUAN: Mottela, noiztik portugesez?

MOTTELA: Ikasia naiz. Jende ikasia naiz.

JUAN: Ikasia? Hobe zenuke jakituria bizidunak lurperatzea eragozteko erabili, eta ez hildakoak lur azaleratzeko!

(RAMONA besaulkian jarri da. MOTTELAk bere etenik gabeko bilaketari berrekin dio, “hemen ez… han bai… hemen ez…”.)

RAMONA: Idazkariaren alaba, adibidez! (isilunea) Bueno, egia erran ez du bilatzailerik falta izanen. Jesus! zenbat kamera, kazetari eta polizia… horiek denak herrian kabitzerik ere!

JUAN: Ez da agertu oraindik?

RAMONA: Ez. Bahitu ote duten susmoa dute orain. Idazkariaren alaba bahitu? Zenbat diru izanen du herri ttiki bateko idazkariak bada? (Isilunea) Dirua ez, baina informazioa… informazioa ausarki!

MOTTELA (geldituz): Ez! Ez! Informazioa lortzeko idazkaria bera hartu. Idazkaria hartu, eta zuloan sartu. Zuloan sartu, eta egia atera!

JUAN: Egia. Zenbat zulo. (Ingurura begiratuz) Hau bezalako zenbat zulo! Haitzulo, Ikatzulo, Sorginxulo, Arritxulo… batzuk berezkoak, bertzeak guk eginak… zenbat zulo… guk erabiliak, guk sufrituak… lur azpian eta lur gainean.

MOTTELA: Zuloak lur gainean?

JUAN: Baita zeruan ere! Guk eginak, guk sufrituak… zerbait gordetzen, eta zerbaiten bila.

MOTTELA: Bilatzen! Bilatzen! Hezurrak bilatzen!

(MOTTELAk bilaketari berrekin dio.)

TXORIA (zutituz): Eta Manuel? E, Mottela! Manuel! Bilatu Manuel!

(TXORIA berriz ere hozkailuan jarri da.)

RAMONA: Ze Manuel?

JUAN: Amandaren gizona.

RAMONA: Bera ere desagertuta? Ez zen idazkariaren alabarekin joanen…

JUAN: Ez. Manuel aspalditik falta da. Aspaldikoa, Mottelaren hezurrak bezala.

TXORIA (zutituz berriz ere): Bilatu Manuel, Mottela! Bilatu Manuel!

(Gibeleko aldetik AMANDA agertu da. Eskuetan makila bat du. TXORIA hozkailuan jarri da.)

MOTTELA: Makila! Makila! (Isilunea) Manuelena?

AMANDA: Makila? Ez. Manuelek hanka indartsuak ditu. Lurrean zegoen.

RAMONA: Ze arraroa!

TXORIA: Arraroa? Edonon aurkitzen dira makilak.

(AMANDA MOTTELAgana hurbildu da.)

AMANDA: Mottela, zuk bilatuko duzu Manuel?

MOTTELA (urduri): Non? Non? Bilatu non? Hemen? Han? Han? Non?

AMANDA (bera etorritako bidetik seinalatuz): Handik heldu naiz, hemen nago, eta Manuel ez dago. (Bertze aldera seinalatuz) Han akaso?

MOTTELA: Han! Han! Bilatu! Han!

(MOTTELA adierazitako bidetik atera da. AMANDA makilarekin aginduz.)

AMANDA: Han, Mottela! Han!

JUAN: Idazkariaren alabaren bila hamalau, Manuelen bila lau.

TXORIA(zutituz): Lau? (Isilunea. Otarrera hurbilduz.) Mottela bakarrik.

JUAN: Errateko modu bat duk!

TXORIA (otarrean eseriz): Gezurra.

JUAN: Metafora bat.

TXORIA: Metafora? (Pentsakor) Gezurra!

RAMONA: Egia ez dena ez da beti gezurra, Txoria.

TXORIA: Ja! Baina ogia dena ez da inoiz hezurra!

(Isilunea.)

AMANDA: Ba, gure etxean ogirik izatekotan, hezurra bezain gogorra!

JUAN: Gurean ere horrela zen!

(Isilunea.)

TXORIA: Gurean ere bai.

(TXORIA altxatu eta paseoan hasi da.)

RAMONA: Ogi guziak ez dira berdinak.

AMANDA: Desagertu guziak ere ez.

JUAN: Ezta hildakoak ere!

AMANDA: Hildakoak?

(Isilunea.)

RAMONA: Hildakoak bai. Batzuen irriak erakusten dizkigute; zer jaten zuten, zer amesten… argazkiak eta arropak... bizitzen erradiografiak. Bertzeetan… bertzeetan gorpuak; hutsuneak eta trapuak… herioen zenbaketak.

TXORIA: Bisitarien kontaketak, euriteen neurketak.

JUAN: Kandelak espaloietan, edo hizkiak periodikoetan. V puntu L puntu S puntu; hilda.

TXORIA (zopa janez bezala): Uuuffffp! Hizki zopetako hizkiak irensten bezala.

JUAN: Edo hizkirik gabe zuzenean. Puntu, puntu, puntu, puntu…

TXORIA: Uuuffffp! Uuuffffp! Uuuffffp! Uuuffffp! Hizkiak, bolatxoak, fideoak, izarrak.

JUAN: Periodikoak leitzen, zopak jaten, eta hildakoak irensten.

TXORIA: Uuuffffp!

JUAN: Memorietatik zurrupatuak. Zulo beltzak. Zulo beltzak gurean.

TXORIA: Uuuffffp!

JUAN: Zeruetan izarrak daude… eta zulo beltzak lurrean.

TXORIA: Irentsiak. (Isilunea) Zuloan.

RAMONA: Zertarako sartuko zuten idazkariaren alaba zuloan?

(MOTTELA lasterka sartu da.)

MOTTELA: Zuloan sartu, edo hegoak moztu! Zak! Zak! Horrelakoak gertatzen dira!

AMANDA (makilarekin aginduz): Han, Mottela! Han!

(MOTTELA lasterka atera da.)

TXORIA (MOTTELAri oihuka): Zergatik erraten duzu horrelakorik! Zergatik erraten duzu horrelakorik! (Isilunea. Bertzeei) Zergatik erraten du horrelakorik?

(AMANDA, makilaren laguntzaz inguruan ibilian hasi da.)

RAMONA: Horrelakoak gertatzen direlako.

JUAN: Gertakizunak. Gertakizunen kontakizunak. Kontakizunen asmakizunak.

TXORIA: Gertaerak eta kontaerak. Kantaerak eta bertsokerak.

RAMONA: Bertsoak kantatzeagatik sartuko zuten zuloan!

JUAN: Bertsoak egiten zituen, edo poesia? Edo ipuinak?… edo propaganda?

TXORIA: Ez duk berdina?

JUAN: Kopuruen araberakoa. Aunitzek aditu eta denek ulertu, aunitzek aditu eta guttik ulertu, guttik aditu eta inork ez ulertu, edo inork ez aditu eta denek ulertu.

TXORIA: Ez diat ulertzen.

JUAN: Poesia orduan.

(TXORIA aulkian jarri da.)

RAMONA: Tamaina, Txoria, tamaina. Ur-korronteak bezalaxe… mendietako sorburu eta iturburuak, errekastoak gero, batzuetan ur-jauzi, eta ibai zabalak azkenean.

JUAN: Iturria non den ez dakigun ideien korronteak dira horiek, uholde bihurtzen direnak.

RAMONA: Bai. Ideien korronteak, ideien uholdeak bihurtzen direnak. Eta ur uherrak dena eramaten du. Ezinezkoa egiten du bere bidetik ateratzea. Eta pasatakoan lohiak dena berdin zikintzen du. Berea ez den bertze kolorerik ez, ahots berezirik ez… dena ñabardurarik gabe.

TXORIA: Ahotsak eta lohiak?

JUAN: Buztinezko hitzak. Hauskorrak, baina moldagarriak.

RAMONA: Hori da! Buztinezko hitzak ! Buztinezko hitzak moldatzeagatik sartuko zuten zuloan! Hitzak asmatzeagatik. Hitzak asmatzen, esaldiak okertzen, solasak plazaratzen… inork ere ez ulertu eta denek kantatzeko. (Altxatuz) Biziki eta bizikidetzan kantatzeko, amultsuki, modu autogestionatuan beti ere, baina… baina errefusarekin zer? Zer? Ze luxu, hain usu… iraultza berdea eta bere errelatoa, ahalduntzearen bila, konpetibitatea irabaziz… I gehi G gehi B… irabazi. Eta KPI? K ken P ken I… eroste ahalmena galdu. Alferrik! Alferrikako oinazea eta min bidegabea.

TXORIA: Zer? (Isilunea. Zutituz) Min bidegabea?

RAMONA: Bai. Min bidegabea.

JUAN: Ez duk ulertzen?

TXORIA: Bai. Ulertzen diat. Baina min bidegaberik baldin badago, bidezko minik ere bai.

JUAN: A, bai! (Isilunea) Bidezko mina.

TXORIA: Ja! Gurea! Gurea! Bide madarikatu hori egitera behartuak… gurea bai bidezko mina!

JUAN: Hori duk arrazoia! Bidearen gainean eraikia! Min bidezkoa!

TXORIA: Min bidegabea edo bidezko mina!

JUAN: Bat ez bada bertze!

TXORIA: “Xingar edo arraultze!”.

RAMONA (haserre): Zaudete isilik, demonio ergelak! Zaudete isilik. Guk eragiten diogunaz gain bizitzak berak ere nahikoa min badu berez, minari koloretako gometxak jartzen aritzeko gainera. Gometxa gorriak, gometxa horiak, gometxa berdeak… ipuinak.

(Isilunea.)

TXORIA: Ke zuriak, laino urdinak, istorio beltzak, izurri gorriak eta gometxa berdeak.

(AMANDA gelditu da.)

AMANDA: Baina, zeinek eta zergatik ebakitzen ditu hegoak hemen?

(Isilunea.)

RAMONA: Mottelaren kontuak dira horiek!

TXORIA: Xingarra. Arrautzak.

(TXORIA hozkailura hurbildu da.)

RAMONA: Senarrari zoparako fideoak gustatzen zitzaizkion.

TXORIA: Niri ere bai. Eta xingarra, arrautzak… (Hozkailuan begiratu du) Babak!

(TXORIAk zakua hartu du.)

RAMONA (AMANDAri): Goazen! Etorri gure etxera, garbitu, jan eta deskantsua hartzera.

(RAMONA etorritako bidetik ateratzear.)

AMANDA: Baina Mottela? Eta Manuel?

RAMONA: Mottelagatik lasai. Bilatzen eta bilatzen ariko da. Etorriko gara bueltan.

(RAMONA atera da.)

AMANDA: Eta makila?

JUAN: Utzi hor, hagaren ondoan.

AMANDA: Makila luze hau?

JUAN: Haga!

AMANDA: Haga?

JUAN: Bai. Haga. (AMANDAk makila otarrearen bazterrean dagoen makila luzearen ondoan utzi du) Ikatza egiteko erabiltzen da.

AMANDA: Ikatza? Ez duzue butanorik? (Isilunea) Baina nora etorri da Manuel? Zeren bila? (RAMONAri oihuka) Zuk butanoa izanen duzu, ezta?

(AMANDA RAMONAren atzetik atera da. TXORIA eta JUAN elkarri begira.)

JUAN: Mekauen Sebastopol!

(JUAN txondorrean ezkutatu da. TXORIA gibeleko aldetik atera da.)

kaskilloak eta hebillak

(Fanfarrearen hasierako martxaren doinua. TXORIA gibeleko aldetik sartu da. Eskuetan zakua. Otarrean jarri da. Pixka batean egon, altxatu, hozkailura hurbildu eta bertan jarri da. Pixka batean egon, altxatu, besaulkira hurbildu eta bertan jarri da. JUAN azaldu da. TXORIA JUANengana hurbildu eta zaku hutsa erakutsi dio. JUAN txondorrean ezkutatu da. TXORIAk zakua lurrean utzi eta baldera hurbildu da. Baldeari begira gelditu da.)

TXORIA: A la porra!

(TXORIA otarrera hurbildu da. AMANDAk ekarritako makila hartu du. Paseoan hasi da, tarteka, sakelatik hurrak hartu eta janez.

BEGILUZEA sartu da. Bi eskuak berokiaren sakeletan sartuak ditu beti. Pauso ttiki eta arinez mugitzen da, saltoka bezala. Eszenatokia zeharkatu du, alde batetik sartu eta bertzetik ateraz. Zeharkaldian ez du TXORIA ikusi. TXORIAk bera bai. TXORIA geldirik. BEGILUZEA atzera berriz sartu da. Ingurura begiratu du.)

BEGILUZEA: Hara! Hara!… Eta hau? Eta hau?… (TXORIA ikusi du) Hara! Hara! Eta hau? Eta hori? Eta hura? (TXORIAgana hurbilduz) Ongi? Dena ongi? (TXORIA geldirik eta isilik. BEGILUZEA berriz ere ibilian) Hau! Ez nuen ezagutzen leku hau!… Eta hori? Eta hura? (Berriz ere TXORIAgana hurbilduz) Eta zu? Zu? Ongi? Dena ongi? (TXORIA isilik eta geldirik) Inor. Ez zara inor. (Isilunea) Ederki. (TXORIAri, txondorra seinalatuz) Eta hau? Zer da hau? Zer da hemen?

(BEGILUZEA txondorrera hurbildu da.)

TXORIA (oihuka): Hor ere ez da inor!

(TXORIA geldirik.)

BEGILUZEA: Zu bezalako inor?

(BEGILUZEA berriz ere txondorrera hurbildu da.)

TXORIA: Inor! Ez dago inor!

(BEGILUZEA TXORIAri begira. Berriz ere txondorrera hurbilduz.)

BEGILUZEA: Ongi da, inor.

TXORIA (oihuka): Erran ez zarela inor!

(JUAN azaldu da.)

JUAN: Lasai, Txoria, saiatu zara.

BEGILUZEA: Hara! Hara!

(TXORIA ibilian.)

TXORIA: Oraingoan ez duk nire kulpa izan! Oraingoan ez duk nire kulpa izan!

BEGILUZEA: Geldirik! (TXORIA eta JUAN geldirik) Ze kulpa? Zeren kulpa?

TXORIA: Nik ez dut kulparik!

BEGILUZEA (JUANi): Zuk orduan?

JUAN: Ze kulpa?

BEGILUZEA: Edozein kulpa. Kulpak bilatzen ditut nik. Kulpak. Erruak. Errudunak.

(Isilunea.)

JUAN: Idazkariaren alabaren bila zabiltza.

BEGILUZEA: Hara! Hara! Nola dakizu falta dela? Nola? Nola?

JUAN: Aditu dugu.

BEGILUZEA: Aditu non?

JUAN: Hor barna.

BEGILUZEA: Hor?

TXORIA: Hor barna.

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Ez da hemendik pasa?

JUAN: Nor?

BEGILUZEA: Idazkariaren alaba.

JUAN: Ez.

BEGILUZEA: Ez? (Isilunea. Ibilian) Hemendik pasatuko zela erranen nuke nik bada. (Isilunea. Ibilian) Zer gehiago aditu duzue?

JUAN: Bahitu dutela.

TXORIA: Zuloan sartu.

BEGILUZEA: Bahitu? Ez, ez, ez, ez… Hipotesi guziak zabalik daude, baina bahiketa ez da hipotesia. Hilko zuten… bortxatuta edo bortxatu gabe… baina hil.

JUAN: Hil?

BEGILUZEA: Bai. Hil.

JUAN: Nork?

BEGILUZEA: Zuek?

TXORIA: Ez! Guk ez!

(Isilunea. BEGILUZEA ibilian, eta bertze guziak geldirik.)

BEGILUZEA: Hipotesi guziak zabalik daude. Bikoterik ez zuen, guk dakigula maitalerik ere ez… etsairen batek, lagunen batek… aitak!

JUAN: Aitak? Zergatik?

TXORIA: Bertsoak kantatzeagatik!

BEGILUZEA: Hara! Alaba bertsolaria? (Isilunea) Ez nekien! Hara, hara! Hipotesi guziak zabalik daude. Orain bertze bat. Bertsolaria…

JUAN: Gaizki kantatzeagatik?

BEGILUZEA: Edo ez. (Isilunea. Ibilian) Ezagutzen duzue Gartxot? Gartxot eta Mikelot?

JUAN: Ez.

BEGILUZEA: Ba, Gartxotek bere semea Mikelot hil zuen ez zuelako abadeekin latinez kantatzerik nahi. Lurra hartu eta ahoan sartuz ito zuen, latinez kantatu behar ez izateko.

JUAN: Hara!

TXORIA: Joder!

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Gaur egun hemen ere ez legoke nahiko lurrik euskara ez den bertze hizkuntzaren batean abesten duten seme-alaba guziei ahoan sartzeko!

JUAN: Hara!

TXORIA: Joder!

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Dena dela, hipotesi bat baino ez da. Hipotesi guziak zabalik daude. (Isilunea) Bahiketa ez da hipotesia. (Isilunea. TXORIAri) Eta? Makila hori?

TXORIA: Ez da nirea.

BEGILUZEA: Ez?

TXORIA: Ez.

BEGILUZEA: Eta orduan?

TXORIA: Mendian aurkitu zuen.

BEGILUZEA: Zuen? Nork?

TXORIA: E… nik!

BEGILUZEA: Zurea da orduan?

TXORIA: Ez, bueno, bai. (Isilunea) Orain bai.

BEGILUZEA: Mendian orduan?

TXORIA: Bai.

JUAN: Mendian beti gauzak aurkitzen dira.

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Ez duzu bertze deus aurkitu?

TXORIA: Ez. Makila.

JUAN: Makila bakarrik.

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Ongi da. Ongi da. Herrira bueltatuko naiz. Zuek… zuek ez joan urrutira!

TXORIA: Ja!

JUAN: Nola?

BEGILUZEA: Tira, ongi da. (Ingurura begiratuz) Ez nuen leku hau ezagutzen. Hara! Hara!

(BEGILUZEA atera da. JUAN eta TXORIA geldirik.)

TXORIA: Joan duk?

JUAN: Bai.

TXORIA: Kauen Santa Cruz! (Isilunea) Hemen geldituko gaituk?

JUAN: Nora bertzela?

(Isilunea. Biak geldirik oraindik.)

TXORIA: Ez dio bertze inori erranen?

JUAN: Zer? Gu hemen garela?

TXORIA: Bai.

JUAN: Ez. Ez diat uste. (Isilunea) Nori? Ez dik lagun aunitzik izatearen itxurarik.

TXORIA: Ez, ez dik. Kauen Santa Cruz! (TXORIA berriz ere ibiltzen hasi da. JUAN ere, lasaiago. TXORIAk baldea hartu eta aulkian jarri da) Eta bertzeak? Eta Mottela?

JUAN: Bertzeak ez zakiat. Mottela Manuel bilatzen.

TXORIA: Manuel bilatzen oraindik?

JUAN: Manuel edo…

TXORIA: Aurkituko zuen Manuel?

(TXORIAk oinetako eta galtzerdiak erantzi eta hankak uretan sartu ditu.)

JUAN: Manuel? (Isilunea. JUAN TXORIAri begira) Ez haiz oroitzen ? Ez duk gogoratu nahi. Aspaldian hemen agertu zuan Manuel. Galduta, beldurtuta, bakarrik eta hotzak… eta eri. Ez genian ulertzen, ez genian ulertu. Bakarrik eta eri, hemen. Hemen, gure magalean hil zuan Manuel. Ez nagok ziur, baina Manuel izan behar zuan. Gure magalean hil zuan… eta orain badik izenik.

(Isilunea.)

TXORIA: Eta zer egin genian gorpuarekin?

JUAN: Erre, zer bertzela? (JUAN eta TXORIA estufara begira jarri dira) Ikatzik apenas genian, zerbait erre beharra genian… ez genian aukerarik.

(Isilunea.)

TXORIA: Amanda gaixoa! Kontatu beharko zioagu.

JUAN: Ezta pentsatu ere!

TXORIA: Nola ez?

JUAN: Nola bai? (Isilunea) Pentsa dezala bertze lekuren batean dela, bertze teilatu bat, bertze janari bat, bertze epeltasun bat, bertze lagun bat… bertze bizitza bat, ez horrelako heriotzarik; gu bezalako bi arloteren magalean. (TXORIAk hankak baldetik atera ditu. Oinetako eta galtzerdiak jantzi eta zutitu da) Egiak ez gaitik libreagoak egiten. Ezta alaiagoak ere!

(MOTTELA abiadura bizian sartu da, alde batetik bertzera etengabe mugituz.)

MOTTELA: Deus! Deus! Deus eta deus! Deus! Deus! (Etorritako aldera seinalatuz) Ez han! Ez hemen! Eta han? (Bertze aldera seinalatuz) Han? Han?

(Isilunea. TXORIA MOTTELAgana hurbildu da, MOTTELAk begiratzen duen aldera begira bera ere.)

TXORIA: Han?

MOTTELA (etsiturik): Deus! Han ere deus!

TXORIA: Eta hemen?

MOTTELA (haserre): Hemen deus eta deus! Ez hezurrik, ez Manuelik. Deus eta deus!

TXORIA: Gu bezala. Zakuan deus, (txondorra seinalatuz) eta hor barrenean ere deus. Deus eta deus!

JUAN: Mekauen deus!

(Isilunea.)

MOTTELA: Adeus!

(MOTTELA etorritako aldetik ateratzear. Kanpotik AMANDAren oihua.)

AMANDA: Mottela!

(MOTTELA bat-batean gelditu da. RAMONA eta AMANDA sartu dira. AMANDAk eskuetan eltze ttiki bat darama. TXORIA AMANDArengana hurbildu eta deus erran gabe besarkatu du.)

AMANDA: Zer gertatzen da? (TXORIAk AMANDA pixka batean askatu, baina berriz ere besarkatu du) Zer duzu?

TXORIA (AMANDA askatuz): Deus. Deus.

(Isilunea.)

RAMONA: Amandak jatekoa prestatu dizue.

TXORIA: Babak?

RAMONA (besaulkian jarriz): Ez. Bakailaoa.

TXORIA: Bakailaoa!

AMANDA (eltzea hozkailuaren ondoan utziz): Etxean egun handietarako prestatu ohi dugu.

TXORIA (eltzera hurbilduz): Bakailaoa. (Hatza janarian sartu du) Hotza.

(TXORIAk eltzea hozkailuan sartu du.)

AMANDA: Mottela, eta Manuel? E! Manuel?

MOTTELA: Manuel?

AMANDA: Bai. Aurkitu duzu?

MOTTELA: Ez.

AMANDA: Ez?

MOTTELA: Ez! Ez han! Ez hemen! Inon ez! Inon ez!

(Isilunea.)

AMANDA: Bere gorpua ere ez? Hezurrik ez?

MOTTELA: Ez! Ez! Manuelenak ez! Manuelenak ez! Hemendik ez!

JUAN: Mottelak arrazoi du. Ez zen hemendik pasatuko. Guk ikusiko genuen.

AMANDA: Baina, non egonen da orduan?

RAMONA: Edonon. Bertze nonbait, Amanda.

AMANDA: Bertze nonbait, bai. Baina, zergatik ez dit ogi papur gehiagorik bidali? (Isilunea) Han ez dute ogirik izanen agian. Bertze janari bat, bertze lagunak, bertze su eta epelak, bertze teilatu bat, bertze leku bat, bertze bizitza bat, bertze tristura ttikiekin eta poz handiekin, edo alderantziz agian… bertze Manuel bat. Ez da nire Manuel izanen. Ni ere ez naiz bere Amanda, ez dut bere ogi papurrik, eta jandako guziak hustuak ditut aspaldi. Bertze Amanda bat, ez hangoa eta ez hemengoa. Nire ogia egin beharko dut. Bertze ogi bat… eta laztanak?

TXORIA: Txori gaixoa.

(MOTTELA AMANDArengana hurbildu da.)

AMANDA: Tristea da kaiolan den txoria, baina tristeagoa kaiola bilatzen duena.

(MOTTELA AMANDAren hurbilean. Laztandu, besarkatu nahi du, baina trakets eta baldar moldatu da. Ez da ausartu. AMANDA ondoan du, baina ez du besarkatzea lortu. AMANDAk, ernegaturik, MOTTELA indarrez besoetan hartu eta musukatu du.)

AMANDA (MOTTELA askatuz): Ez zen hain konplikatua ere!

(AMANDA presaka gibeleko aldera abiatu da.)

RAMONA: Nora, Amanda?

AMANDA (haserre): Eu tenho que cagar, caralho!

(AMANDA gibeleko aldetik atera da. Isilunea.)

MOTTELA: Eee…

JUAN (moztuz): Ez da beharrezkoa, Mottela. Ulertu dugu.

TXORIA: Ja! (Aulkitik altxatu eta AMANDAren gibeletik abiatu da. RAMONAk keinu batez geldiarazi du) Ja!

(TXORIA otarrearen gainean jarri da. Pixka batean egon, altxatu, eta trangaderan jarri da. Pixka batean egon, altxatu, eta hozkailuan jarri da.)

RAMONA: Faborez, Txoria! Egon geldirik! Zertarako aldatzen duzu hainbertze tokiz?

JUAN: Buf!

(Isilunea.)

TXORIA: Buf?

JUAN (RAMONAri): Maniak.

TXORIA: Nola maniak! Neguan eguzkia bilatzeko, udaran itzala.

RAMONA: Bueno, bueno. Eta udaberri eta udazkenean?

(Isilunea.)

TXORIA: Inertziaz, Mottela hezurrak bilatzen bezala.

MOTTELA: Egia! Ahaztua nuen! Bilatzen! Bilatzen!

(MOTTELA berriz ere harat eta honat bilatzen hasi da, normalean baino mantsoago, nekatuago.)

RAMONA: Herrian ere idazkariaren alabaren bila jarraitzen dute. Tira, bera baino, bere gorpua; hezurrak.

MOTTELA: Gorpuak? Hezurrak?

RAMONA: Bai. Bizirik aurkitzeko itxaropenik ez omen dute honezkero. Gaixoa. Nonbaiten bizirik agertuko dela oraindik pentsatzen dut nik, baina… ez dakit, ez dakit. Kanpoko norbaitek hil izanen duela erraten dute. En fin! Errua beti kanpoan! Etxeko oiloak beti erruten, eta kanpoko azeriak beti errua.

JUAN: Ez du aitak hil?

TXORIA: Hori! Hori! Aitak!

RAMONA: Zaudete isilik! Nola hilko zuen bada haren aitak? Zergatik?

JUAN: Ez dakit. Gartxotek bezala agian.

MOTTELA: Gartxot? Gartxot?

JUAN: Bai, semea ito zuen hark ere.

TXORIA: Lurra hartu, ahoan sartu…

(AMANDA gibeleko aldetik agertu da, eskuetan motxila bat duela.)

AMANDA: Baina ze leku da hau, jendea txoriei hegoak ebakitzea planteatzera ere iristen dena? Seme-alabak ahoan lurra sartuz betiko isilarazten dituztenak? Ze leku da hau? Nora etorri naiz?

(Isilunea.)

RAMONA: Ez egin kasurik, Amanda. Kantuak baino ez dira, kondairak.

TXORIA: Ke zuriak, laino urdinak, istorio beltzak, izurri gorriak, gometxa berdeak eta literatura grisa.

MOTTELA: Amanda! Motxila?

AMANDA: Zer? A! Motxila! Mendian zegoen.

MOTTELA: Manuelena?

AMANDA: Ez. Manuelen ondasun guziak poltsiko batean sartzen ziren.

TXORIA (ibilian): Ni bezala. (Gelditu eta poltsikotik hurrak hartu eta ahoan sartu ditu. Isilunea) Mendian edozer gauza aurkitzen da. Bilatu gabe, gainera!

MOTTELA (berriz ere bilaketari ekinez): Egia! Bilatzen! Bilatzen! Berriz bilatzen!

AMANDA: Zer bilatzen duzu orain?

MOTTELA: Hezurrak! Hezurrak bilatzen!

AMANDA: Hezurrak? Eta zertarako?

MOTTELA: Zertarako? Ateratzeko!

JUAN: Aspaldi honetan ez da aspaldiko hezurrak bertze konturik!

RAMONA: Aunitzetan erraxagoa da aitatxiren aspaldiko batailak onartu eta entenditzea bilobaren bihurrikeriak baino.

(Isilunea.)

AMANDA: Ba nik ez dut entenditzen aspaldiko hezurrak ateratzen aritzea…

MOTTELA (aztoratuta): Lehenago ezin zen, eta orain bai! Orain bai! Lehenago debekatua zen, orain… orain irabazten ari gara!

JUAN (haserre): Irabazten? Irabazten? Berandu irabazten, Mottela, berandu irabazten! (Isilunea) Berandu irabaztea ez al da berriz ere galtzea? Noizbait galdu izana oroitzea, irabazi behar zenean galdu izanarena…

MOTTELA: Baina hezurrak eta egiak! Hezurrak eta egiak! Han baziren! Eta han! Han! Eta han! Hemen ez! Hemen ez! Hemen oraindik hezurrak bilatzen! Hezurrak bilatzen!

TXORIA (haserre): A la porra, Mottela! A la porra! Denak erre genituen! Hemengo gorpu eta hezur guziak erre genituen! (Estufa seinalatuz) Erre! Erre!

MOTTELA (etsiturik): Erre? (Isilunea) Zergatik? Zertarako?

JUAN: Ikatzik ez genuen apenas. Egurrik ere ez. Hezurrak baino ez. Eta hotza.

TXORIA: Hotza, hezurretaraino!

JUAN: Ez genuen bertze aukerarik.

RAMONA: Denak erreak, nire senarra bezala? Gizajoa ez zen hain diferentea ere izan orduan…

MOTTELA: Hezurrak errauts.

RAMONA: Senarrarenak baratzean bota nituen. Irabazi… lurrak bai irabazten duela! Hori indarra hartzen duena! A ze babak!

MOTTELA: Baratzean landarea, fruitua, hazia… baina justizia?

JUAN (haserre): Justizia? Justiziak eraman gintuen bide madarikatu hura egitera! Justiziak ekarri gaitu honat! Justizia! (Isilunea) Beti badaude tribunalak… Justizia ez, Mottela, indarra. Indarrak du garrantzia. Orain badugu nahiko indar. Badago indarra zuloak irekitzeko, baina zer erakusten digute zuloek? Kaskezurretako “kaskilloak” eta gerrikoetako “hebillak”… ze debilak, ze debilak ziren, ze debilak zeuden hiltzeko orduan, indarra behar zuten orduan… ez orain. Ahul ginen atzo, indarra badugu orain, atzokoa kontatzeko indarra… baina gaurkoa egiteko? Eta bihar? Eta etzi? Indarrik izanen dugu etzi? (Isilunea) Hainbertze indar hainbertze ahultasun azaleratzen…

RAMONA: Baina etxekoen oinazea? Hurbilekoen nahigabea?

JUAN: Seinaleak. Seinaleak berriz ere. Seinaleak beti ere. Hainbertze seinale. Gurutzeak, hilarriak, harriak… markak. Hutsuneak estaltzeko markak. Hain…

RAMONA (moztuz): Normala.

JUAN: Hori. Hain normala.

(Isilunea. Urrunean fanfarrearen hileta doinua.)

TXORIA: Horren unibertsalak, horren mundutarrak izan nahi, eta mundu zabal guzian preseski puntu konkretu bat topatu behar negar egiteko. (AMANDArengana hurbildu da) Eta gero nik ditut maniak!

AMANDA: Eta Manuel? Ez zenuten Manuel…

TXORIA (moztuz): Ez! Manuel ez!

(TXORIAk AMANDAri motxila kendu dio.)

JUAN: Manuel ez. Hildakoak baino ez ditugu erre, gorpuak baino ez. Bueno… eta soldadu gazte hura… ez genuen aukerarik.

(Isilunea.)

MOTTELA: Zenbat gorpu? Zenbat hezur?

(JUAN eta TXORIAk besaburuak altxatu dituzte. Isilunea. TXORIAk motxila estufan sartu du.)

TXORIA: Seinalea utzi, eta seinaleak ezabatu.

(Fanfarrearen hileta-doinua ozenago. JUAN izan ezik, gainerakoak estufaren bueltan elkartu dira; isilik. AMANDAk buruko zapia kendu eta estufaren gainean zabaldu du. Zapia erdi zimurtuta gelditu da. RAMONAk zapia txukundu eta itxurosoago paratu du. Seinalea. Fanfarrearen musika isildu da.)

RAMONA: Heriotzak berdintzen gaitu!

JUAN: Heriotzak? Heriotzak ez. Heriotzak ere ez. Hildako batzuk ez ditugu ahantzi nahi, bertze batzuk ez genituzke gogoratu nahiko… batzuk oroituz eta bertze batzuk ahantzi nahian pasatzen dira urteak, pasatzen dira memoriak, pasatzen dira bizitzak… azkenean denak ahantzi arte! Heriotzak ez, ahanzturak berdintzen gaitu!

(Isilunea.)

AMANDA: Hildako batzuk ez ditugu ahantzi nahi, bertze batzuk ez genituzke nahi gogoratu, eta gehienak ez ditugu ikusi ere egiten.

(Isilunea. Gainerakoak AMANDAri begira.)

JUAN: Heriotzak ez, ahanzturak berdintzen gaitu.

(TXORIA negarrez ari da.)

AMANDA: Zer duzu, Txoria, negarrez?

TXORIA (negarrez): Barkatu! Barkatu! Nire burua… Dena ahanzten zait beti! Dena ahanzten dut! Berehala berdinduko zaituztet denak! Barkatu! Barkatu!

(AMANDA, MOTTELA eta RAMONA TXORIA kontsolatuz.)

AMANDA: Txoria…

TXORIA (aldenduz): Utzi!

(TXORIAk otarrea hartu eta buruan jarri du, bere burua ezkutatuz. Isilunea. BEGILUZEA sartu da.)

BEGILUZEA: Hara! Hara! Hara zenbat jende! Hara zenbat jende!

(AMANDA, MOTTELA eta RAMONA presaka sakabanatu dira, bakoitza eserleku batean jarriz. JUAN txondor barrenean gorde da. TXORIA geldirik.)

BEGILUZEA: Jende berria niretzat. Jende berria. (Txondorrera hurbilduz) Atera! Atera! (JUAN azaldu da) Ezagutzen dituzu?

JUAN: Bai.

BEGILUZEA (TXORIAri): Eta zuk? Zuk? Ezagutzen dituzu zuk?

(Isilunea.)

BEGILUZEA (JUANi): Erran mesedez badakidala hemen dagoela. Ikusten dudala.

JUAN: Txoria! Txoria! (Isilunea) Erantzun, Txoria! Ikusten hau, Txoria. Ikusten hau.

TXORIA: Egiatan?

JUAN: Bai.

TXORIA (otarrea burutik kenduz): Kauen Santa Cruz!

BEGILUZEA (TXORIAri): Eta zuk? Ezagutzen dituzu zuk?

TXORIA (dudatan): Eee… bai!

BEGILUZEA: Ederki. Ederki. Eta? Nor zarete?

MOTTELA: Mottela.

BEGILUZEA: A! Egia! Mottela.

RAMONA: Ni Ramona. Herrian bizi naiz.

BEGILUZEA (AMANDAri): Eta zu? Nor zara zu?

AMANDA: Amanda.

BEGILUZEA: Amanda? Hara! Hara! Ez zara hemengoa, ezta? Nongoa? Kanpotik etorria?

AMANDA: Bai.

BEGILUZEA: Aspaldi?

AMANDA: Ez. Duela gutti.

BEGILUZEA: Hara! Kanpotik etorria, eta berriki… Bakarrik?

RAMONA: Ez. Gurekin dago.

BEGILUZEA: Baina bakarrik etorria?

RAMONA (serio): Baina gurekin dago.

BEGILUZEA: Ongi da. Ulertzen dut. (Isilunea) Idazkariaren alaba ez da oraindik agertu. Armairutik mendiko arropak falta ditu. Mendira etorriko zen.

RAMONA: Mendian galduta edo nonbaiten min hartuta egonen da oraindik; artzainaren bordaren batean edo…

BEGILUZEA: Ez! Ez! Hipotesi guziak zabalik daude, baina hori ez da hipotesia. Mendian ere galduta zebilen kanpotarren batek hilko zuen; mendian ezkutaturik dabilen norbaitek; bortxatuta, edo bortxatu gabe.

(Isilunea. BEGILUZEAk AMANDAk mendian aurkitutako makila eskuetan hartu du.)

AMANDA: Lehengoan mendian aurkitu nuen!

BEGILUZEA: Zuk? Hara! Hara! (TXORIAri) Zuk aurkitu zenuela uste nuen…

TXORIA: Bai! Ez! (Isilunea) Berak.

BEGILUZEA: Eta orduan?

TXORIA: Bai, bueno. Berak aurkitu zuen, baina nik nuen!

BEGILUZEA: Zergatik?

TXORIA: Eee… ez dakit.

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Non aurkitu zenuten?

TXORIA: Ez dakit.

AMANDA: Handik.

(AMANDAk gibeleko aldera seinalatu du.)

BEGILUZEA: Handik beraz! Ederki. Ederki.

(BEGILUZEA gibeleko aldera abiatu da.)

JUAN: Garrasiren bat adituko genuen!

BEGILUZEA: Zer?

JUAN: Inguruan hil balute zerbait adituko genukeen.

BEGILUZEA: Noski, noski… ez baduzue zuek hil! Zuek hil duzue?

JUAN: Guk ez!

MOTTELA: Zergatik?

RAMONA: Zertarako?

BEGILUZEA: Ez dakit.

(Isilunea.)

TXORIA: Guk hil bagenu ere adituko genukeen garrasia… edo ez?

(Isilunea.)

BEGILUZEA: Ez duzue deus ere sumatu inguru honetan?

RAMONA: Ni herrian bizi naiz.

MOTTELA: Ni han! Hezurrak bilatzen!

AMANDA: Berriki etorria naiz…

JUAN: Ni ezin naiz hemendik mugitu.

BEGILUZEA (TXORIAri): Eta zuk? Zuk? Zerbait ikusi duzu? Zerbait sumatu?

TXORIA: Nik? Nik? (Isilunea) Nik denborarekin guttiago ikusten dut, guttiago aditzen, guttiago oroitzen.

RAMONA: Galdu du begia, galdu belarria, galdu du burua.

BEGILUZEA: Konforme. Konforme. Handik begiratuko dut. (AMANDAri) Handik, ezta? Handik begiratuko dut. Handik. Handik. (Gibeleko aldetik ateratzear. Buelta emanez.) Zuek ez joan urruti. Etorriko gara. Etorriko gara berriz!

(BEGILUZEA gibeleko aldetik atera da.)

JUAN: Ikusten duk, Txoria?

TXORIA: Guttiago ikusten diat.

JUAN: Ohartu haiz?

TXORIA: Guttiago aditzen.

JUAN: Berriz ere etorriko duk.

TXORIA: Guttiago oroitzen.

JUAN: Berriz ere etorriko duk, jende gehiagorekin. Ez dik lagun aunitzik izateko itxurarik, baina gehiago etorriko dituk. Bazekitek non garen, bazekitek gordelekua non dugun.

TXORIA (beldurrez): Bideak egitera berriz ere?

MOTTELA: Bideak bukatu ziren! Bideak bukatu! Betiko bukatu!

JUAN: Beti badaude tribunalak! Beti badaude tribunalak! Eta gu hemen izan gara libreen. Badakite non gauden, eta ez dakite nor garen. Ez dugu aukerarik.

TXORIA: Akabatuko ditiat denak!

AMANDA: Ez, tTxoria, ez! Goazen hemendik! Goazen hemendik etorri baino lehen!

MOTTELA: Nora?

AMANDA: Berdin dio. Hemen ez duzue ez ikatzik, ezta butanorik ere. Hemen ez dago hezurrik, ez dago senarrik, ez dago Manuel. Goazen hemendik! Goazen elkarrekin agudo!

(Urrunean fanfarreak jotako bals baten doinua.)

JUAN: Ezin dugu, Amanda. Mugiezinak gara. Hemengoak.

TXORIA: Betitik.

JUAN: Ez. Betitik ez. Baina aspalditik. Hemengotuak gara. Hemengoak. Hemen apurtu ditugu hegoak. Hemengo ke zuriak eta laino urdinak gorritu dizkit begiak.

MOTTELA: Hemen lurperatu hezurrak.

TXORIA: Aireratu errautsak.

RAMONA: Hemengo lurretan ditugu sustraiak, Amanda.

AMANDA (ernegaturik): Sustraiak? Sustraiak diozue? Egon, egon denbora guzian sustraiei begira eta adarretako fruituak jan gabe ustelduko zaizkizue!

TXORIA: Ja! (Poltsikotik hurrak hartu eta ahoan sartu ditu. Aulkian jarri da) Ja!

(RAMONA besaulkitik altxatu da.)

AMANDA: Goazen hemendik! Goazen hemendik!

(RAMONAk estufatik zapia hartu eta buruan jarri dio AMANDAri.)

RAMONA: Arrazoi du Amandak. Hemendik joanen gara, baina ez presaka, ezta gordeka ere, ez gaizkileak bagina bezala. Etxera joan, txukundu, arropak atondu, beharrezkoak prestatu, jendea agurtu, eta bihar joanen gara. Etxafuegorik bota gabe, zapirik astindu gabe, diskrezioz eta duintasunez.

AMANDA: Duintasunez. Beti duintasunez. Hori ikasi dugu bizitzan zehar. Berriz ere duintasunez. Baina zergatik behar du duintasunak hainbertze oinaze oinarrian? Hainbertze pisu? (Isilunea. AMANDA mugituz) Behingoagatik oinarririk gabe ibili nahiko nuke, hainbertzeko duintasunik gabe, koloretako kometak bezala hegan libre, harat-honatean.

RAMONA: Eta nork eutsiko dio hariari, Amanda?

(RAMONA ohiko bidetik atera da.)

MOTTELA: Haizea ere azkenean beti noizbait gelditzen da.

AMANDA: Bai, baina gelditu bitarteko dantza? Egin dezagun dantza haizerik baden bitartean! Egin dezagun dantza! Dantzatu nahi, Txoria?

TXORIA: Nik? Ez!

(TXORIA altxatu eta hozkailuan jarri da.)

JUAN: Nork sinetsarazi nahi izan zigun txoriak arinak direla dantzan?

(JUAN txondorrean gorde da. AMANDA MOTTELAgana hurbildu da. Fanfarrearen bals doinua ozenago.)

AMANDA: Mottela?

(AMANDA eta MOTTELAren arteko dantza, amaigabea irudikoz, baina amaitu dena azkenean, fanfarrearen musika bezala.)

MOTTELA: Haizea gelditu da?

AMANDA: Bai. (Isilunea) Gurekin etorriko zara? (Isilunea) Leku guzietan badaude hezurrak.

(Isilunea. AMANDA bertze aldietako bidetik ateratzear.)

MOTTELA: Antzerkikoa zen?

AMANDA: Nola?

MOTTELA: Emandako muxua. Antzerkietakoa bezalakoa zen? Ematen dutenak, eta ez direnak ematen…

(Isilunea.)

AMANDA (irribarrez): Bilatzen, Mottela, bilatzen! Segi bilatzen.

(AMANDA atera da. MOTTELA bertan gelditu da. TXORIA otarretik altxatu eta zakua hartu du. Ateratzear dela, trangaderara hurbildu eta aizkora ere hartu du. Beti bezala, gibeleko aldetik atera da.)

zakuak eta zapiak

(Fanfarrearen hasierako martxaren doinua. MOTTELA lehengo lekuan. JUAN azaldu da. Ingurura begiratu du. Musika isildu da.)

JUAN: Mottela! Txoria?

MOTTELA: Ez dakit. (Isilunea. Gibeleko aldera seinalatuz) Handik!

JUAN (zerura begiratuz): Berandu. (Isilunea) Etorriko duk!

(Isilunea. RAMONA eta AMANDA sartu dira, karretilla bat dakartelarik.)

AMANDA: Eta Txoria?

(JUAN eta MOTTELAk ez jakitearen imintzioa. JUAN txondor barrenean sartu da. RAMONA eta AMANDAk karretilla txondorraren gibeleko aldean utzi dute. MOTTELA bertaratu da, lagundu asmoz. MOTTELAk JUAN karretilla gainean jarri du.)

AMANDA (kezkaturik, oihuka): Txoria! Txoria!

RAMONA: Lasai, agertuko da.

(Isilunea.)

JUAN (ingurura begiratuz): Leku honi gure izena jarriko ote diote?

RAMONA: Izena zulo honi?

JUAN: Izenak jartzen dizkiete plazei, etxeei, kaleei… Izenak, garaileen izenak. Bada garaia garaituenak ere jartzeko… ezagunenak eta ezezagunenak. Izenak harrietan, monumentuetan, kaleetan…

MOTTELA: Bertzeen izenak kaleetan jartzen kaleak gureak egin nahian.

TXORIA (gibeleko aldetik oihuka sartuz, eta sartu ahala ahotsa apalduz): Ke zuriak, laino urdinak, istorio beltzak, izurri gorriak, gometxa berdeak, literatura grisa eta kale-izendegi horiak… edo marroiak?

AMANDA: Txoria!

(TXORIA geldirik. Eskuetan beterik dagoen zakua du.)

JUAN: Eta hori?

TXORIA: Gure zakua.

JUAN: Ez zegok hutsik!

TXORIA: Ez.

JUAN: Nola bete duk hori?

(Isilunea.)

AMANDA: Txoria?

TXORIA (dudatan): Ke beltzak, laino gorriak, istorio zuriak, izurri horiak… Ez. Ez nauk oroitzen!

JUAN (haserre): Nola bete duk hori? Nola bete duk hori?

TXORIA: Artzainaren bordan egon nauk.

JUAN: Eta?

TXORIA: Han ez zebilean alaba galdurik.

JUAN: Baina nola bete duk hori, Txoria? Nola bete duk hori?

TXORIA (dudatan): Ke gorriak, laino zuriak, istorio horiak, izurri beltza… ez nauk oroitzen!

(MOTTELA TXORIAgana hurbildu da. Zakuan eskua sartu eta ikatz zati bat atera du. Bertzeei erakutsi die. Ikatz zatia berriz ere zakuan sartu du.)

TXORIA: Artzainaren bordan zegoen.

(Urrunean, fanfarrearen hasierako martxaren doinua berriz ere. MOTTELAk zakua JUANi eman dio, baita aizkora ere.)

AMANDA: Txoria, idazkariaren alaba orduan?

TXORIA: Ez dakit.

RAMONA: Agertuko da. Etxera itzuliko da. Nolabait ere denak itzultzen gara etxera azkenean.

JUAN: Kaiolara itzuli nahi dutenak, kaiolatik atera nahi ez dutenak, kaiola bat bilatzen dutenak, eta kaiolatik atera nahi dutenak… txori zaurituak denak!

(Fanfarrearen martxaren musika gero eta ozenago. MOTTELAk JUAN karretillan garraiatu du. JUANek zakua eta aizkora daramatza. Beraien gibeletik, RAMONA hozkailuarekin, TXORIA baldearekin eta AMANDA otarrearekin. Gibeleko aldetik, fanfarre baten itzalaren pasaldia, eszenatokia zeharkatuz, baina hasierako kontrako norantz. Atzetik, hasierako itzala segika, baina makilarik eta motxilarik gabe.

Musika apaldu da. AMANDA ateratako bidetik sartu da. Buruko zapia estufaren gainean zabaldu du. Pixka bat urrundu, berriz ere hurbildu, eta zapia txukundu, itxurosoago paratu du. Atera da.)

Amaiera

Oharra

Antzerki hau fikzioa da, baina bertan, zuzenean edo zeharka, azaltzen diren zenbait pertsonaia eta kontakizunen atzean, badaude egiazko pertsonak, egiazko izenak, egiazko gertakariak.

—  Juan Cabrero Riero (Santa Cruz, Toledo). Ikazkina. Lesaka eta Oiartzun arteko errepidean bortxazko lanetan aritua BDST 14 batailoian.

—  Isabelo Sanchez Alonso (Magan, Toledo). Musikaria. Lesaka eta Oiartzun arteko errepidean bortxazko lanetan aritua BDST 13 batailoian.

—  Doroteo Serrano Lazaro (X, Toledo). Nekazaria. Lesaka eta Oiartzun arteko errepidean bortxazko lanetan aritua BDST 13 batailoian. Ihes egiten saiatzean, tiroz hila.

—  Ramona Antxordoki (Lesaka, Nafarroa). Etxekoandrea eta bortz seme-alaben ama. Frankistek atxilotu eta sei hilabetez Iruñeko “Misericordian” preso egona, bere seme jaio berriarekin batera.

—  Vicente Lanz (Lesaka, Nafarroa). Arotza, Centro Republicanoko idazkaria, eta Ramona Antxordokiren senarra. 1936tik 1940ra ihesean ibilia. 1940an itzuli eta espetxeratua. Zigorra beteta, arotz lanez gain, erlojuak konpontzen aritua. Ur bonba eta katu hidrauliko batekin, fideoak egiteko makina bat egin zuen.

Datu hauek, Angel Organeroren Batallón de pico y pala: cautivos toledanos en Navarra (Lesaka, 1939-1942) liburutik, eta Pedro Lanzen memoriatik jasoak.

Ikazkintzari buruzko ezagutza eta bizipenak, Peio Larralderen sukaldean bilduak.

Iluntzen

Iluntzen 2021eko otsailaren 27an estreinatu zen Lesakako Harriondoan.

Lantaldea

Antzezleak: Iban Garro, Gaizka Sarasola, Juanen Saralegi eta Ritxi Abril.

Ahotsa eta Barea: Josune Etxepare.

Zuzendaritza: Mairu.

Kanpo begirada: Manex eta Ximun Fuchs.

Testua: Gaizka Sarasola.

Soinu diseinua: Ibai Gogortza.

Argi diseinua: Andoni Mendizabal.

Argi teknikaria: Julen Etxebeste.

Txotxongiloak eta elementuak: Battitt Halsouet.

Eszenografia eta atrezzoa: Eduardo Conde, Jon Garro eta Beñat Saralegi.

Kartela eta argazkiak: Maider Arrieta.

Pertsonaiak

KRISTOBAL: San Kristobali (Liziako Kristobal) egiten dio erreferentzia; bidaiarien patroia, eta istorioen arabera, ermitau baten aginduz, jendea ibai arriskutsu bat gurutzatzen laguntzen zuena. Handia da Kristobal, baina Erramun Joakinek, Iturengo arotzaren bertsoei kasu eginez, urteetan zehar bere gorputz atalak erabili izan dituenez jendearentzat gauzak egiteko, zenbait gorputz atal falta ditu. Bere galera honek, behar bezala ezin lagundu, eta ibaia gurutzatu nahi zuen jendea itotzea ekarri du. Bizipen hauen iluntasunarekin bizi da Kristobal. Iluntasuna arintzeko, istorioak kontatzen ditu.

ERRAMUN JOAKIN: Zakarra den arotz zaharra. Iturengo arotzak bezala, berak ere Kristobal baliatzen du, bere zatiak urtu eta material horrekin herritarrentzat gauzak egiteko. Horrela egin zuen noizbait itsasargi modura erabiltzen duten farola; Kristobalen buruarekin egindako “faroa”. Probetxuzkoa izatea da bere bizipoza, eta baliagarria ez izateak ekartzen dio herra eta haserrea. Garai bateko burdinaren garrantzia botatzen du faltan.

MARI PILI: Ipurtargia. Ipurdian argia biztuta ibaian angulak bilatzen dituen pertsonaia. Modernitateak ekarritako argiteriak ipurtargien desagertzea ekarri du. Eta garai bateko aberastasunak bukatuak direnean, bukatu dira angulak ere. Berak ez du etsitzen hala ere!

SHEPHERD JAUNA: Igel itxura du. Igelaren jokoan igelari ahoan burdinaz egindako fitxa bat sartu behar zaion bezala, bere garaian burdinaren aitzakian Britainia Handitik etorritako enpresa gizonek aberastasun ugari “ahoratuko” zuten. Haien oinordeko da gure Shepherd Jauna. Egun, farozaina da. Bera arduratzen da Kristobalen buruaz eginiko farolarekin argitzen arratsak. Egunaz, artaldea zaintzeko lanetan, altuera batetik begiratzen ditu gainerakoak oraindik ere.

OTSOA ETA BAREA: Animaliak edo pertsonak. Animaliak eta pertsonak. Otso bakartia, arriskutsua. Bare nazkagarria, desjabetua. Aunitz dutenek baztertuak; gutxi dutenek ere bai. Beldurragatik. Mespretxuagatik. Bazterrekoek ere baztertuak.

ENARA: Ikusten ez den pertsonaia. Goxo garenean bizipoza ekartzen duena, harat-honatean. Hotza denean joanen dena, bere hobe beharrez; gelditzen direnen zoritxarrerako.

Iluntzen

(Mendiak gibelean, ibaia aitzinean, eta herri zahar bat bien erdian. Bide erdian, edo amaieran agian? Gorpu handi eta arraro bat ibai ertzean. Bururik gabe, beso bat gabe, bertzea erabat osatu gabea... eskuko hatzak faltan. Bularrean josita, itzalita dagoen foku bat daramala ageri zaigu. KRISTOBAL da, bidaiariak ibaia gurutzatzen laguntzen dituena; edo lagundu beharko lituzkeena. Liziakoa eta Iturengoa. Sakrifikatua eta santifikatua. Gurtua eta urtua.)

Ipurtargiak

KRISTOBAL: Ipurtargiak. Ipuinetan ipurtargiak agertzen dira. Zenbait ipuinetan... eta ipuinak behar ditut nik! Istorioak; iluntasuna arintzeko istorioak. Ipurtargien istorioak. Eta hemen, ipurtargi gutti ikusten da. Lantegietako argiengatik izanen da. Lanik emanen balute sikiera! Hemen ipurtargi gutti ikusten da... eta nik ipurtargiak ikusi nahi ditut! (Isilunea. KRISTOBALek bularraldean daraman fokua biztu du. Ibaia argitu du) Horregatik, arratsetan, izarrak ipurtargiak direla imajinatzen dut; pixkanaka agertzen joaten direnak, izarrak bezala, ez denak batera... Orain bi, gero bat, gero lau, sei, zortzi... (KRISTOBALen gibeleko aldean bonbilla eta linterna desberdinak biztu dira) Eta badakit ez direla ipurtargiak, baina ezta izarrak ere! Garai bateko umeen logeletako bonbillak direlako, orain agure direnak, oraindik umeen antzera ipuinak irakurtzeko arratsetan bonbillak bizten... argiekin altxorrak bilatzen, garai batean meatzeetan meatzariak harrien atzetik bezala. Ipuin ederrak, harri ederrak, argi ederrak... iluntasuna arintzearren. (Isilunea) Guttien espero dudanean aurkitzen ditut istoriorik ederrenak. Baina harririk ederrenak agortzen dira. Ipuinak ere bai. Berriz ere arratsa izan arte. (KRISTOBALek bularraldean daraman fokua itzali du) Izarrak agertu arte... edo ipurtargiak.

(KRISTOBAL atera da, eszenatokia zeharkatu ondoren. Argi guziak itzali dira, hiru izan ezik. SHEPHERD JAUNAk buru itxurako farol handia darama eskuetan. MARI PILIren ipurdi aldetik lanpara luze batek bere aurreko aldea argitzen du. Eta ERRAMUN JOAKIN izeneko arotzaren tailerreko bonbilla ere, biztuta dago.

SHEPHERD JAUNA, igel itxurako pertsonaia dotorea, altuago dagoen pasabide batean dago. Pasabideak eszenatokia zeharkatzen du. MARI PILIk ipurtargi bat oroitarazten digu. Makurtuta ibili ohi da, zerbaiten bila ariko balitz bezala, batzuetan eskuetan bahea duela, bertzeetan deus gabe. ERRAMUN JOAKIN aldiz, behinolako sasoi eta indarra ahitzen hasitako arotza, bere tailerrean dago ia beti, probetxuzkoagoa ez izateak sortzen dion herra ezin ezkutaturik.)

SHEPHERD JAUNA (oihuka): Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea.)

MARI PILI: Kristobal gaizoa. Berriz ere istorio berdinarekin. Beti istorio berdinekin... eta beti berriak balira bezala kontatzen, deskubritzen. Normal! Bururik gabe nola akordatu? Hamar, hamabi istorio etengabean pasatzen eta kontatzen, egutegietako hilabeteen orriak bezala! (Isilunea) Ui! Ez gara hain desberdinak ere...

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea.)

MARI PILI: Gaurkoan ipurtargiena berriz ere...

SHEPHERD JAUNA: Niri gustatzen zait ipurtargiena. Umetan irakurtzea gustatzen zitzaidala oroitarazten dit. Eta gaztetan burdina bilatzea, gero goritzea, gero urtzea... gurtzea... aspaldian izarrak bezala. Istorio borobila da.

MARI PILI: Borobila? Ipurtargirik ez dagoela? Existituko ez banintz bezala... Arratsero ipurdia biztuta edukitzea magikoa balitz bezala... arratsero ipurdia sutan.

ERRAMUN JOAKIN: Ez biztu argirik orduan!

MARI PILI: Eta nola harrapatuko ditut angulak? Argiarekin ere apenas ageri dira. Ez da lehen bezala. Ez da angularik ia gure ibai honetan. Karramarroak ere desagertu ziren. Eta badaezpada ere gauero beti bilatu behar... ea kolpe on bat noiz eman!

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Bada, Kristobalek ipurtargiarena kontatzen duen hurrengoan nik emanen diot kolpea mailurik kozkorrenarekin!

MARI PILI: Ni ipurtargia, eta zu ipurterrea! (Isilunea) Erramun Joakin, herrian hamar lagun baino ez gara gelditzen, gure artean ere haserretzen hasteko...

ERRAMUN JOAKIN (haserre oraindik): Ba! Lagunak... lagunak...

(ERRAMUN JOAKINek tailerreko argia itzali du. Erretiratu da.)

SHEPHERD JAUNA: Ez dagoenik, ez. Kristobalek ez du erran ipurtargirik ez dagoenik. Ipurtargi gutti ikusten direla erran du. Ipurtargi gutti.

MARI PILI: Gutti... hemen dena da gutti. Guttitzen ari da dena. Guttitzen ari gara denak. Guttitzen ipurtargiak, karramarroak eta angulak. Eta umorea... eta jendea.

(MARI PILI atera da.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea. Lehen aldiz SHEPHERD JAUNA bere lekutik mugitu da, jauzi ttikiz, baina motel. Bere talaiatik farolarekin ingurua aztertu du.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea. SHEPHERD JAUNAk argia itzali du.

Isilunea.

Argitu du. ERRAMUN JOAKIN azaldu da. Bere tailerrean lanean hasi da. Hauspoari eragin, garra bizitu, burdina goritu eta mailuarekin ekin.

MARI PILI agertu da, lanpara itzalita oraingoan.)

MARI PILI (oihuka): Shepherd Jauna! Shepherd Jauna!

(Arratsean SHEPHERD JAUNA egondako lekurantz begiratu du. Han ez dago inor.)

SHEPHERD JAUNA: Hemen!

MARI PILI: A! Gaur hor zaude.

SHEPHERD JAUNA: Bai. Gaur hemen.

MARI PILI: Ez duzu Enara ikusi?

SHEPHERD JAUNA: Ez.

ERRAMUN JOAKIN: Enara?

MARI PILI: Bai. Ez dago etxean. Bere bila nabil. Altuera horretatik Shepherd Jaunak dena ikus dezake; dena zaindu.

SHEPHERD JAUNA: Den-dena ere ez.

MARI PILI: Guk baino hobe bederen!

SHEPHERD JAUNA: Harat-honatean ibiliko da! Ezagutzen duzu Enara.

MARI PILI (ERRAMUN JOAKINi): Hobekiago ezagutzen duzu zuk. Badakizu zerbait? Erran dizu zerbait?

ERRAMUN JOAKIN: Erran? Niri?

MARI PILI: Laster hemendik joatekoa dela erraten dabiltza. Enara ere joanen dela hemendik. Ama hil zitzaionetik ez duela hemen egoteko beharrik, hemengo ilunei aurre egiteko indarrik... ibaiaren hezetasunak ez diola egiten batere onik; eta badoala. Badoala gure Enara ere, hemen utzita gu bakarrik.

SHEPHERD JAUNA: Guttitzen da jendea.

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Oraindik ez gaude bakarrik!

MARI PILI: Baina berak jartzen digu argia. Berak egiten bonbillak. Aldatzen zaharrak eta jartzen berriak. Nork jarriko digu argia bera falta denean? Nork?

ERRAMUN JOAKIN: Ez da joana oraindik. Baditut aunitz gordeak. Eta eginen ditu gehiago. Eginen ditu gehiago, joan baino lehenago.

MARI PILI: Bai, izanen ditugu batzuk gordeak... baina, noiz arte?

ERRAMUN JOAKIN: Ez zaizkigu hainbertze arrats gelditzen azken finean!

(Isilunea.)

MARI PILI: Enara aurkitu beharra dut. Berarekin solastatu. Alde egiteko ideia burutik kendu!

ERRAMUN JOAKIN: Alferrik duzu. Saiatu nintzen ni ere... Ez duzu lortuko!

(ERRAMUN JOAKIN zaharra, arotz zakarra, bere tailerrera erretiratu da.)

MARI PILI: Saiatu beharra dut. Aurkitu beharra dut. (Isilunea) Shepherd Jauna, ikusten duzu nonbait?

SHEPHERD JAUNA: Zer?

MARI PILI: Enara! Ikusten duzu Enara nonbait?

SHEPHERD JAUNA: Harat-honatean ibiliko da! Ezagutzen duzu Enara.

MARI PILI: Bai, baina berarekin solastatu beharra dugu! Ikusten duzu?

SHEPHERD JAUNA: A! Ez.

MARI PILI (etsiturik abiatuz): Baina zer duzu buruan, Shepherd Jauna?

(MARI PILI atera da.)

SHEPHERD JAUNA: Deus ere ez. Guttitzen dela jendea, guttitzen bonbillak...

(Argia desagertu da. Ilundu du.)

Ulua

(Iluntasuna. KRISTOBAL agertu da. Berriz ere ibaiaren ertzean. Ibaiaren bazterretik begira, eta kontari.)

KRISTOBAL: Arratsean ulua. Arratseko uluak. Arratseko uluari zioten beldurra herri hartan. Beldurra otsoaren uluari eta haize hotzaren ziztuari. Beldurra hotsari... baina izua? Izua isiltasunari. (Isilunea. KRISTOBALek bularraldean daraman fokua biztu du) Horregatik paratzen zituzten kaskabiloak, kriskitinak, zintzarriak eta joareak. Isiltasuna estaltzeko, beldurrak uxatzeko, norbait zirela errateko, nonbait zeudela adierazteko... izuak eta uluak isilarazteko. Eta jo zuten otsoen kontra! Otso hilak... hamar, hogei, ehunka! Eta beraiek ikasi zuten ulu egiten. Ulu egiten... beldurra sartzeko. Uluak, ziztuak, sirenak, kanpaiak... beldurra adierazteko, larritasuna azaltzeko, hondamendia kontatzeko eta heriotza kantatzeko. (Isilunea) Jo zuten otsoen kontra, eta irabazi! Bakandu ziren otsoak eta isildu uluak. Taldean aisa egiten da oihu, bakarrik gaudenean ez. (Isilunea. KRISTOBALek bularraldean daraman fokua itzali du) Ez ziren ikusten otsoak, ez ziren aditzen uluak; baina desagertu ziren izuak? (SHEPHERD JAUNAk farola biztu du) Hor daude izuak, hor daude beldurrak... haize hotzaren ziztuari... otso bakartiaren isiltasunari.

(KRISTOBAL eszenatokia zeharkatuz atera da. SHEPHERD JAUNA ohi baino aztoratuago mugitzen da alde batetik bertzera. Urduritasunez oihukatzen du.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(ERRAMUN JOAKINek tailerreko argia biztu du. Tailerretik atera da.)

ERRAMUN JOAKIN: Shepherd Jauna! Shepherd Jauna!

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

ERRAMUN JOAKIN (bortitzago): SHEPHERD JAUNA!

SHEPHERD JAUNA (beldurrez): E? Zer?

ERRAMUN JOAKIN: Lasaitu, Shepherd Jauna!

SHEPHERD JAUNA: A! Bai, bai.

(Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN: Otsoena berriz ere...

SHEPHERD JAUNA: Bai. Kristobal. Kristobalen ipuinak.

ERRAMUN JOAKIN: Beharrezkoak ditu berak ere. Behar ditu berak ere. Iluntasuna arintzeko. Iluntasunean bizitzeko; bizirauteko. Biziraun, bere burua ibaira bota gabe!

SHEPHERD JAUNA: Bai. (Isilunea) Ipurtargiena gustatzen zait, baina otsoena ez.

ERRAMUN JOAKIN: Itzali zure argia. Egon lasai. Gaur ni geldituko naiz.

SHEPHERD JAUNA: Itzali? Baina ontziren batek nire laguntza behar badu? Argia behar badu? Edo norbaitek ibaia gurutzatu eta guregana etorri nahi badu?

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Geldituko naiz ni! (Lasaiago) Urteak dira ibaian ez dela ontzirik ibiltzen, ez dela jenderik etortzen... Geldituko naiz ni hala ere.

(SHEPHERD JAUNA berriz ere mugitu da, lasaiago oraingoan. Tren baten ziztu bizia entzun da. SHEPHERD JAUNAk eta ERRAMUN JOAKINek buelta erdi eman eta agurtzen saiatu dira, baina ez dute astirik izan.)

SHEPHERD JAUNA ETA ERRAMUN JOAKIN (oihuka): Iee...!

(SHEPHERD JAUNAk eta ERRAMUN JOAKINek berriz ere buelta erdi eman dute.)

SHEPHERD JAUNA (haserre): Alirooooon!

(Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN: Eta Mari Pili?

SHEPHERD JAUNA: Ez da agertu iluntzean.

ERRAMUN JOAKIN: Enararekin solastatu izanen da. Lur jota egonen da. Animorik gabe.

(SHEPHERD JAUNAk farola itzali du. ERRAMUN JOAKIN ibaiaren ertzera hurbildu da.)

ERRAMUN JOAKIN: Bai iluna gure ibaia. Eta gu, argiarekin oraindik, baina ia animorik gabe. (KRISTOBAL joandako aldera begiratuz) Ai, Kristobal! Zu eta zure ditxosozko alegia xelebre horiek... (Aharrausi eginez) Aaaaai! Niri ez didate lorik kenduko bederen!

(ERRAMUN JOAKIN bere tailerrera itzuli da. Argia itzali gabe lokartu da.

OTSOA sartu da. Zalantzati, mesfidati. Inguruan begiratu du.)

OTSOA: Hemen ez, hemen ere ez... Hemen ez da animorik usaintzen. Ia arimarik ere ez! Arimarik gabe, sabela nola bete? Nola indartu? (Ibai bazterrera hurbildu da) Bertze aldean egonen dira gehienak? (Etsiturik) Eta ni hemen... Egarria ase nezakeen hemen, baina gosea? (Zeru aldera begiratu du) Ez da animorik usaintzen. Gizajoak. Eta gizajoa ni ere.

(OTSOA etorritako bidetik atera da.

Isilunea.

Argitu du. ERRAMUN JOAKIN bat-batean ernatu da. Presaka, tailerreko argia itzali, eta lanean hasi da. Hauspoari eragin, garra bizitu, burdina goritu eta mailuarekin ekin.)

SHEPHERD JAUNA: Lokartu zara.

ERRAMUN JOAKIN: E? A! Shepherd Jauna!

SHEPHERD JAUNA: Lokartu zara!

ERRAMUN JOAKIN: Zer?

SHEPHERD JAUNA: Lokartu zarela. Zu geldituko zinela erran zenidan, eta lokartu zara.

ERRAMUN JOAKIN (urduri): Bueno, bueno... Zu bai lo zeundela! Nola dakizu nik zer egin dudan?

SHEPHERD JAUNA: Lokartzen zara beti.

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Normal! Normal! Goizean goiz jaikitzen naiz, hauspoari eragin, garra bizitu, burdina goritu eta mailuarekin ekin. Lana egiten dut nik. Lana! Nekatzen naiz... Zer uste duzu, bizitza faro batekin paseatzea dela? Egunez hogei ardi galduri begira, eta iluntzean faroari eusten... Hiru pauso baino ez dituzu ematen eta!

SHEPHERD JAUNA: Hiru, edo lau, edo sei. Segun...

ERRAMUN JOAKIN: Horixe bada! Horixe bada! Zergatik faroa lekuz mugitu? E! Zergatik faroa lekuz mugitu? Bertze aldekoek gure lurra aldiro lekuz mugitzen dela pentsatuko dute. Horrela ez du inork guregana etorri nahiko!

SHEPHERD JAUNA: Horrela izan da beti. Lurra berdina da, baina guk zatitzen dugu desberdin, berdina desberdin josten joateko.

ERRAMUN JOAKIN (mailuarekin mehatxatuz): Mecagüen el inglés! Mecagüen el inglés! Hori ez da horrela! Hori ez da horrela! Hori uste izan duzue! Hori da uste izan duzuena... baina hori ez da horrela! (Isilunea) Horrela egin izan duzue beti. Argia harat eraman, eta hango dena zuen itzalpean jarri. Eta han aspertzean berriz itzuli eta bertze norabait mugitu, eta han ere berdin... eta buelta berriz... eta lehen gurekin, eta orain... ez, ez, ez... orain berriz bakarrik. Bakarrik, bakarrik bukatzeko. (Lasaiago) Mecagüen el inglés! Denekin dantza egin nahi izan duzue, eta ez diozue inori dantza egiten utzi! (Isilunea) Guk bagenekien burdina lantzen zuek etorri aitzinetik ere. Haizeolak lehenbizi, erreka bazterretako burdinolak gero... ibaietan burdin mingainak pilaka garraiatzen! Baina zuek, zuek... zuek etorri behar izan zineten zuen jakinduria eta diruekin guri erakustera, handiagoak izaten erakustera, gehiago egitera... zuek, zuen kirol txatxu horrekin! Tanto fútbol! Tanto fútbol!... zuen kirol txatxu horrekin... Txatxuak gu,zuei kasu egin eta zuen jolasean parte hartzeagatik! Zuek igelen moduan ahoa ireki, eta guk ahotik zuei txanponak sartzen eta sartzen, sabelak puzten! Igelak ez... apo zikinak! Eta guk burdinak eta txanponak eta burdinak eta txanponak eta burdinak eta txanponak zuei ahotik sartzen... Eta orain? Orain?... Orain tailer ziztrinetan berriz ere, ia argirik gabe. Eta herrian? Herrian?... Herrian hamar lagun baino ez. Ezta futbol talde bat osatzeko ere! (SHEPHERD JAUNA imitatuz) Alirooooon! (Isilunea) Ez da galako ontzirik ibili ibaian zehar aspaldian... Mecagüen el inglés! Mecagüen el inglés! (Isilunea) Eskerrak hogei ardi galdu eman genizkizula bederen... lagun ona zara bederen... Mecagüen el inglés.

(Tren baten ziztu bizia entzun da. SHEPHERD JAUNAk eta ERRAMUN JOAKINek buelta erdi eman, eta agurtzen saiatu dira, baina ez dute astirik izan.)

SHEPHERD JAUNA ETA ERRAMUN JOAKIN (oihuka): Iee...!

(Isilunea. MARI PILI sartu da.)

MARI PILI: Zer dugu? (Gibeleko aldera begiratu du) A! Hori... (Hirurek buelta erdi eman dute) Erramun Joakin! Enara hemendik joatea galarazi behar dugu!

ERRAMUN JOAKIN: Galarazi? Nola? Norabait joan nahi duenak bilatzen du bidea beti.

MARI PILI: Bilatu bai, baina aurkitu ez. Ibaia da hemendik ateratzeko aukera bakarra, eta ontzirik ez da etortzen sekula. Ibaia gurutzatzea eta bertze aldera joatea du aukera bakarra. Kristobalek baino ezin dio lagundu ibaia gurutzatzen.

ERRAMUN JOAKIN: Bai. Eta?

MARI PILI: Ba... hori! Kristobali moztu genion noizbait burua, eta urtu. Moztu baita beso bat ere, eta behatzak... eta... eta urtu! San Kristobalen hankak moztu eta urtu beharra ditugu. Hankarik gabe ezin izanen du Enara lagundu!

ERRAMUN JOAKIN: Moztu eta urtu zertarako? Zer eginen dut bere hanketatik lorturiko berunarekin? (Isilunea) Buruarekin egin nuen gure faroa, eta besoarekin zure lanpara. Bere zatiak urtuz egin nituen joareak, egin nituen balak, ibaiaren bertze aldean erabiltzeko balak... baina zer eginen dut bere hankekin? Zer, hainbertze burdinarekin?... Hamar lagun baino ez gara. Apenas behar dugun burdinarik.

MARI PILI: Berdin dio! Edozer gauza! Deusetarako balio ez duten gauzez bete dugu mundua.

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Ez! Ez! Deusetarako balio ez duen gauzarik ez! Deusetarako balio ez duten gauzak egiten baditugu, deusetarako ere balioko ez duen jendea bihurtuko gara.

(ERRAMUN JOAKIN tailerrean sartu da. Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Eta zertarako balio du gauza baliagarriak egiteak, ez bada balioa emanen dion jenderik etortzen baloratzera?

ERRAMUN JOAKIN (mailuarekin ekinez): Balio dit niri! Balio dit niri! (Isilunea) Bueno, ez dakit. (Isilunea. Haserre) Mecagüen el inglés!

(ERRAMUN JOAKIN, etsiturik, hauspoari eragiten hasi da, erritmo geldo baina jarraian.)

MARI PILI: Zer du?

SHEPHERD JAUNA: Nekatuta dabil. Ez du behar bezain ongi lorik egin.

MARI PILI: Ba! Nekatuta!... Nekatuta!... Ipurterre bat baino ez da, Shepherd Jauna!

(MARI PILI atera da.)

SHEPHERD JAUNA: Bai. Lagun ona da bederen.

(Argia desagertu da. Ilundu du. ERRAMUN JOAKINek ilunpetan hauspoari eragiten jarraitu du. Tailerreko argia biztu du. Hauspoak eragindako haizearen ziztua aditu daiteke.)

Haizea

(Iluntasuna ia erabatekoa. ERRAMUN JOAKINen tailerreko bonbillak argitzen du zerbait. KRISTOBAL agertu da. Berriz ere ibaiaren ertzean. Ibaiaren bazterretik begira, eta kontari.)

KRISTOBAL (bularraldean daraman fokua biztu du): Haizea ez dakigu nondik etortzen den, eta ez dakigu nora joaten den. Ez dakigu non gelditzen den, edo noizbait gelditzen ote den... baina badakigu haizeak adarrak ekartzen dituela, eta hostoak, orriak, paperak eta eskutitzak... Polita izanen zen, garai bateko burdinoletako hauspoekin bezala, guk ere nahi dugunean haizea sortzea, eta haize horrekin paperak garraiatzea. Istorioak eta eskutitzak. Gutunak eta notiziak. Urrunekoen notiziak. (ERRAMUN JOAKINen hauspoarenaz gain, haize hots gehiago) Haize berriak ekarritako berriak, zaharrak gehienetan. Eta zaharrak gozotik gutti, eta mikatzetik dezente... Ikusitakoaren mingotsa, entzundako hainbertze bonba hotsa. (Haizea ozenago) Haizeak ekarri dizkigu hotsak eta ahotsak, urrunekoen eta ez hain urrunekoen ahotsak... Arrotzak sotoetan pilatuak bonben beldur, eta ezagunak baratzeetan sakabanatuak tiroei ihesi. Zerutik gordetzen eta zeruari begira. (KRISTOBALek bularraldean daraman fokua itzali du. Haize hotsa leunago) Polita izanen zen baratzean etzan eta hauspoz armaturik haizearekin bonbak eraman ahal izatea; inon ez gelditzeko, inon ez erortzeko. (Haize hotsa isildu da. ERRAMUN JOAKINek ere hauspoari eragiteari utzi dio) Ipuinetan horrelako gauza politak gertatzen dira.

(KRISTOBAL eszenatokia zeharkatuz atera da. ERRAMUN JOAKIN hauspoaren ondoan dago, geldirik. MARI PILI agertu da. Lanpara biztuta du, eta eskuetan salabardoa edo bahea. Ibaiaren bazterrean dabil, zerbaiten bila.)

MARI PILI: Non zaudete? Non zaudete? Non gorde zarete? Nora joan?... Etorri nirekin... etorri nirekin... Non zaudete? Non gorde zarete? Nora joan? Nora? Nora?

(Isilunea. MARI PILIk bilaketarekin jarraitu du. ERRAMUN JOAKIN ikusi du.)

MARI PILI: Lanean tenore hauetan? (Isilunea) Erramun Joakin! Erramun Joakin! (Isilunea. ERRAMUN JOAKINek ez dio kasurik egin) Ez al duzu deskantsurik behar?... Niri baino gehiago balioko al dizute lanean emandako orduek... orduak eta orduak... loari ebatsitako orduak... ilunpetan ibilitako orduak... galdutako orduak... Nora joan zaizkit angulak? Nora? E! Erramun Joakin! Nora?

ERRAMUN JOAKIN: Nora?... Edonora! (Isilunea) Edonora eramanen zituzten nik egindako balak ere! Hemendik urrutira, eta edonora... edonora... edonoren eskuetara. Kristobalen hatzekin egindako balak... Kristobalen hatzak edonoren eskuetan, eta auskalo noren bularretan iltzatuak!

(Isilunea.)

MARI PILI (ingurura begira): Shepherd Jauna ez da ageri oraindik. Ez du ontzirik agertuko denaren esperantzarik izanen, nik angulak harrapatzeko itxaropenik ez dudan bezala.

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Zertara ateratzen zara ia arratsero orduan?

MARI PILI (lasai): Hau da egiten dakidana. Zomorroak ehizatu. Sarean hartu. Urekoak, ur bazterrekoak, putzu ilunetakoak... karramarroak, angulak... guttitzen ari direnak, guttitzen ari diren denak.

ERRAMUN JOAKIN: Lehorrekoen bila hasi beharko duzu orduan!

MARI PILI: Hasia naiz, ez uste! Karakolak biltzen. Ugaritzen ari dira azkenaldian.

ERRAMUN JOAKIN: Karakolak! Buaj!

MARI PILI: Ederrak daude saltsan...

ERRAMUN JOAKIN: Buaj!

(SHEPHERD JAUNAk farola biztu du.)

SHEPHERD JAUNA: Eta bareak?

(Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN ETA MARI PILI: Buaj!

SHEPHERD JAUNA: Ez dira hain txarrak ere!

MARI PILI: Bareak ez! Hau nazka!

(Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN: Noski! Etxe ederrak dituzten lagunak hobesten ditugu. Etxerik ere ez dutenak ez ditugu ondoan nahi!

MARI PILI: Horiek dira bareak. Motelak, itsusiak, nazkagarriak eta desjabetuak.

ERRAMUN JOAKIN: Etxe gabetutako karakolak... ezta jateko ere!

MARI PILI (ibaiaren bazterrean ibilian): Lekua izanen zuten gurean. Guttitzen ari da jendea gurean. Zenbat etxe huts gurean!

(Apurtutako oskol baten zarata entzun da. MARI PILIk lurrera begiratu du. Geldirik.)

ERRAMUN JOAKIN: Hutsak eta zaharkituak. Erraz apurtzeko modukoak. Ustekabean. Karakolaren oskola zapaltzerakoan bezala.

MARI PILI (ibilian berriz ere): Zapalduak gutxien espero denean. Etxe gabetuak gutxien uste denean.

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN: Bareek ere ez dute gurera etorri nahi.

(ERRAMUN JOAKINek tailerreko argia itzali du. Erretiratu da.)

MARI PILI: Bareak? Hau nazka!

SHEPHERD JAUNA: Garai batean, zenbat jende utzi genuen ibaian itotzen, behar bezala lagundu gabe... eta gaur, bareak ere onartuko genituzke!

(Isilunea. MARI PILI eta SHEPHERD JAUNA ibaira begira.)

MARI PILI: Kristobal gizajoa! Zenbat sufrikario ikusia... Ez zen bere errua izan! Ez berea bakarrik! Ibaia gurutzatu nahian, gurera etorri nahian hainbertze jende. Ezin behar bezala lagundu. Kristobal gizajoa, bururik gabe, besorik gabe, behatzik gabe... ezin behar bezala lagundu... edo ez jakin nola!

SHEPHERD JAUNA: Ezta guk ere.

MARI PILI: Hainbertze jende, eta hainbertze itoak.

SHEPHERD JAUNA: Iluna dago ibaia. Iluna dago dena.

MARI PILI: Eta angularik ez!

(MARI PILI atera da.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea. BAREA eszenatokia zeharkatuz. Mantso. SHEPHERD JAUNA farolarekin bere mugimenduak jarraituz.)

SHEPHERD JAUNA (BAREAri): Aliron?

(Tren baten ziztu bizia. SHEPHERD JAUNAk ez dio kasurik egin. Eszenatokia zeharkatuta, BAREA atera da. SHEPHERD JAUNA ere lekuz mugitu da. Farolarekin bere ingurua begiratu du. Farolaren argia itzali du.

Isilunea.

Argitu du. ERRAMUN JOAKINen tailerretik oihuak entzun dira.)

ERRAMUN JOAKIN: Kristobal! Kristobal! (SHEPHERD JAUNA pixka bat aztoratu eta tailer ingurura hurbildu da.) Kristobal! Zatoz honat! Behar zaitut! Kristobal! Zatoz Erramun Joakinekin! Zure aspaldiko lagunarekin!

(MARI PILI ere gerturatu da. ERRAMUN JOAKIN tailerretik atera da.)

ERRAMUN JOAKIN (ozenago): KRISTOBAL!!!

(Isilunea.)

MARI PILI: Zer duzu?

ERRAMUN JOAKIN: Kristobal behar dut.

SHEPHERD JAUNA: Argitu berri du. Berriz iluntzerako denbora joanen da. Alferrik zabiltza!

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Alferrik ez! Alferrikako gauzarik ez! (Lasaiago) Badakit zer egin. Badakit balioko duen zer egin! Balioko duena, eta balioko diguna. Kristobal hankamotz utzi eta herri honen geroa luzatuko duena... Enararen argiari eutsiz, eta arinduz iluna.

SHEPHERD JAUNA: Zer?

ERRAMUN JOAKIN: Idunekoak. Iluneko idunekoak.

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Zer?

MARI PILI: Koilareak! Lepokoak! Lepoan jartzeko bitxiak.

SHEPHERD JAUNA: A! (Isilunea) Eta, zertarako?

MARI PILI: Apaintzeko! Apaintzeko... itxurosoago jartzeko.

ERRAMUN JOAKIN: Ez duzue deus ulertu! Ez duzue deus entenditu! Kanpotik datorren jendeari saltzeko eginen ditugu bitxi bereziak. Bisitan datozenei...

MARI PILI: Bisitan? Urteak dira ez dela kanpotarrik etorri bisitan! Etorri, etorri... joan bai! Joan bai egiten da jendea, eta ez bisitara... (Isilunea) Enara ere joanen zaigu laster!

ERRAMUN JOAKIN: Horregatik bada! Idunekoak egiten baditut, ez! Idunekoak egiten baditut, ez! Kristobalen hanka bat erabiliko dut idunekoak egiteko. Hankamotz egonda ezin izanen dio Enarari ibaia gurutzatzen lagundu!

SHEPHERD JAUNA: San Kristobalen hankarekin egindako lepokoak?

ERRAMUN JOAKIN (serio): Idunekoak. Iluneko idunekoak. Bitxi bereziak eginen ditut Enararen laguntzarekin. Argia da bera, eta argia badu... lepokoei argia jartzera geldituko da bera. Iluntasunean distira eginen duten lepoko bereziak eginen ditugu.

MARI PILI: Nire ipurdia bezalakoak?

ERRAMUN JOAKIN: Bai, bueno... bereziagoak, eta ttikiagoak... aunitz izateko, bisitari aunitzi saltzeko. Etorriko dira erostera, gu bisitatzera... Etortzen ziren lehenago, zergatik ez dira etorriko berriz?

(Tren baten ziztu bizia entzun da. MARI PILIk, SHEPHERD JAUNAk eta ERRAMUN JOAKINek buelta erdi eman eta agurtzen saiatu dira, baina ez dute astirik izan.)

MARI PILI, ERRAMUN JOAKIN ETA SHEPHERD JAUNA (oihuka): Iee...!

(Isilunea.)

MARI PILI: Kanpotarrak orain zein azkar pasatzen diren ikusten duzu? Abiadura horretan ez gaituzte begiratu ere egiten...

SHEPHERD JAUNA: Azkarregi doanarentzat, geldirik dagoena desagertzen da. Desegin.

ERRAMUN JOAKIN: Geldituko dira beraiek ere! Geldituko dira lepokoaren distirarekin! Geldituko dira azkar doazenak (Hirurak buelta erdi emanez), eta etorriko dira ibaiaren bertze aldean daudenak. (Tailerrean sartu, erreminta kutxarekin itzuli eta KRISTOBALen bila oihuka desagertuz) Kristobal! Kristobal!

(ERRAMUN JOAKIN joan da. Isilunea.)

MARI PILI: Shepherd Jauna!

SHEPHERD JAUNA: Zer?

MARI PILI: Zer uste duzu zuk?

SHEPHERD JAUNA: Zer uste?

MARI PILI: Idunekoei buruz. Bitxiei buruz.

SHEPHERD JAUNA: Distirak ez duela deus onik.

MARI PILI: Ez?

SHEPHERD JAUNA: Ez. Ongi begiratzen ez badakizu, ez.

(Isilunea.)

MARI PILI: Ez du jenderik ekarriko?

SHEPHERD JAUNA: Ekarri izan du, eta joan da berriz. Etorri ginen gu, eta joan ginen berriz.

MARI PILI: Zu ez! Zu hemen gelditu zinen hogei ardi galdurekin!

SHEPHERD JAUNA: Ardiak edo ni; ez dakit nor ibili den galduago.

MARI PILI: Agudo ikasi zenuen gazta egiten bederen!

SHEPHERD JAUNA: Agudo xamar, bai. Bueno, distiratik ere bazuen horrek, ez uste! Munduko gaztarik hoberenak egin nahian, ontzietan gaztak leku guzietara hedatu nahian, bere garaian burdina bezala. Distiratik ere bazuen horrek. Lehiaketak eta urrezko dominak, baina gazta usaina!

(Isilunea.)

MARI PILI: Gazta ona egiten zenuen.

SHEPHERD JAUNA: Egiten dut oraindik. Guttiago. Ez hainbertze. Guttitzen dira gaztak ere...

MARI PILI (ibilian): Guttitzen, ahitzen, isiltzen, umiltzen, hiltzen...

(MARI PILI joan da. Argia ere joan da. Ilundu du. Ez erabat oraindik. Isilunea. SHEPHERD JAUNAk farola biztu du.)

SHEPHERD JAUNA: Isiltzen, umiltzen, hiltzen... Alirooooon! Alirooooon! (Isilunea) Erantzunik ez. Ibaiaren zurrumurrua baino ez. (Jauzi labur eta mantsoen bidez bere talaia den pasabidean mugituz) Ibai honetan burdina eta jakiak banatzen... eta orain? Zurrumurru bat baino ez. Erantzunik ez bertze aldean... erantzunik ez... Bertze aldean ere badakite burdina egiten. Leku guzietan badakite gazta eta burdina egiten. Ikasi dute. Erakutsi genien ere... eta beraiek ikasi! (Isilunea) Alirooooon! Alirooooon!

(Isilunea. Joare baten soinua entzun da. SHEPHERD JAUNA erdi lotan da. Begiak ixten zaizkio. Berriz ere joare soinua. SHEPHERD JAUNAk begiak itxi ditu. Joarea berriz ere. Joare soinua aldian behin. BAREA sartu da eszenatokia zeharkatuz. BAREA ateratzear dela, SHEPHERD JAUNAk begiak ireki ditu. BAREA begiratu du. BAREA atera da.)

SHEPHERD JAUNA: Kristobal ez dator. Kristobal berandu dator. Erramun Joakinekin egonen da oraindik, edo agian distiren gibeletik bera ere... Ibaian murgilduko zen urrezko eraztunen bila? (Berriz ere mugituz) Kristobal? (Isilunea) Kristobal? (Farolarekin bere ingurua begiratu du. Joare soinu ahulak oraindik) Nire hogei ardiak edo ni; ez dakit nor dabilen galduago.

(SHEPHERD JAUNAk farolaren argia itzali du. Joare soinua ozenagoa, nabarmenegia ere izan gabe.

OTSOA agertu da, zalantzati. Ingurua miatu eta eszenatokia zeharkatuz atera da.)

Ardiak

(Iluntasuna, ia erabatekoa. Joare soinuak oraindik. KRISTOBAL sartu da. Hanka bat falta du. Lehen baino traketsago dabil. Berriz ere ibaiaren ertzean. Ibaiaren bazterretik begira, eta kontari.)

KRISTOBAL: Joareak zintzilik dituzten hodeiak dira ardiak umeen begietara. Hodeiak belaietan, mendietan, larre hobeen bila trumilka bideetan... hodeiak ukuiluetan? Joareak zintzilik dituzten hodeiak... joareak lurrean eusteko, lurrari lotzeko, zeruetara ez igotzeko. Joareak zintzilik, gureak izateko. Pisu bat jartzeko, pisu bat izateko, eskuetatik ez eskapatzeko. (Joare soinu gehiago. Joare desberdinen soinuak) Joareak zintzilik dituzten hodeiak dira ardiak umeen begietara. Joareak zintzilik, ardia zeruetara ez igotzeko, ustekabean eskuetatik eskapatzen den globoa bezala. Globoak zeruetan feria egunetan. Egun handietan, egun berezietan. Eta hodeiak ere zeruetan ardiak belaietan bezala... guttitan bakarrik. Talde ttiki edo handiagoetan... trumilka ere batzuetan. Trumilka... trumoika. (Joareak pixka bat ozenago) Ekaitza ere ekarriz; euria eta elurra. Elur zuria, zuriarekin dena estaltzen, eta zerbait erakusten. Ardiak hain zuriak ere ez direla erakusten. Horregatik aritzen dira ardiak elurra jaten. Beraien horitasuna ez nabarmentzeko, hain zuriak ere ez direla ezkutatzeko. Inor ere ez delako hain zuria... (Joareak isildu dira. ERRAMUN JOAKINen tailerretik mailukaden soinua, erritmo geldoan) Joareak zintzilik dituzten hodeiak dira ardiak umeen begietara. (KRISTOBALek fokua biztu du) Begietara. Lepoan nabala sartzen diotenean, nork begiratzen ahal dio ardiari begietara?

(Fokua itzali, eta joan da KRISTOBAL. Joareen soinu ozena berriz ere, inoiz baino bortitzago. Orain bai, iluntasuna erabatekoa da. Joareen zaratarekin batera, ERRAMUN JOAKINen tailerreko mailukadak. OTSOA atzera itzuli da. OTSOA atera denean, joareen soinua apaldu da, desagertu arte. ERRAMUN JOAKINen tailerreko mailukadak ez dira desagertu.

Argitu du. SHEPHERD JAUNA bere talaian urduri alde batetik bertzera.)

SHEPHERD JAUNA (izuturik): Hamasei, hamazazpi, hemezortzi, hemeretzi... hemeretzi? Erramun Joakin! Erramun Joakin! Hamasei, hamazazpi, hemezortzi... hemeretzi? Hamasei, hamazazpi, hemezortzi... hemeretzi! Hemeretzi! Hemeretzi baino ez! Erramun Joakin! Erramun Joakin!

(ERRAMUN JOAKIN tailerretik atera da.)

ERRAMUN JOAKIN: Zer dugu negarrez?

SHEPHERD JAUNA: Hemeretzi! Hemeretzi ardi baino ez! Otsoak gure artean! Otsoak ardia jan dit!

ERRAMUN JOAKIN: Otsoak? Hemen? Bai zera! Otsoak aspaldi bota genituen!

SHEPHERD JAUNA (etsiturik): Iluntzean hogei ardi ziren, betiko hogei ardi galdu horiek... eta argitzean hemeretzi baino ez! Otsoa izanen zen!

ERRAMUN JOAKIN: Otsoa! Aspaldi bidali genuen ingurutik... Mendiak maite izan ditugu beti; bertakoak ez hainbertze... ezta ipuinetan ere! (Isilunea) Gose handia behar du urrutiko mendietatik gure ibai galdu honetara etortzeko, hemengo arima galduen bila... Han guttiago zuenaren seinale!

SHEPHERD JAUNA: Guttitzen da jendea, angulak, bonbillak, gaztak... eta orain baita ardiak ere!

ERRAMUN JOAKIN: Guk behar dugun gazta egiteko nahikoa esne emanen dizute hemeretzi ardik ere!

SHEPHERD JAUNA (lasaiago): Badakit. Ardia jan izana ez da larria. Ardi bat guttiago izatea ez da drama. Okerrena, otsoak nahi duenean berriz etorri, eta bertze bat akaba dezakeela pentsatzea da. Nahi duenean artaldea guttitzea, ni konturatu gabe; edo konturatzerako beranduegi denean.

ERRAMUN JOAKIN: Ni ere, arrats guzian lanean erne, eta konturatu ere ez! Tira, mailukaden zaratarekin, normal. Baina, zu? Zu, Shepherd Jauna, nolatan ez zara deusez jabetu? Ardien joareak behintzat sumatu beharko zenituen...

SHEPHERD JAUNA: Hori da arazoa! Joareak! (Isilunea) Joareak entzuteak lasaitzen nau. Sehaska kanta baten antzera lotarazten nau joareen doinu goxoak.

ERRAMUN JOAKIN: Goxoa? Ardiei galdetu behar, bizi guzian soinu tresna bat gainean eramatea zein goxoa den; zein lasaigarria... Lepotik burdina zintzilik beraiek, eta zu sehaskan bazina bezala kulunkan. Lotan kulunkan...

(ERRAMUN JOAKIN lehendabizi, eta SHEPHERD JAUNA ondoren, kulunkan. Biak kulunkan.)

SHEPHERD JAUNA: Lotan bezala kulunkatzen, umeak sehaskan lotan kulunkatzen, eta helduak lepotik zintzilik kulunkatzen...

ERRAMUN JOAKIN: Lepotik zintzilikatzen.

SHEPHERD JAUNA: Lepoan jartzen.

ERRAMUN JOAKIN: Lepoan hartzen.

SHEPHERD JAUNA: Lepoak ebakitzen.

ERRAMUN JOAKIN: Leporatzen.

(ERRAMUN JOAKINek eta SHEPHERD JAUNAk kulunkatzeri utzi diote.)

SHEPHERD JAUNA: Zenbat lepo!

ERRAMUN JOAKIN: Eta ni arratsean lepokoak egiten!

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Otsoa izanen zen... lepoa jokatuko nuke!

(ERRAMUN JOAKIN tailerrera abiatu da.)

ERRAMUN JOAKIN: Jokoan dena, gure bizirautea da! Lepokoak egitera! Idunekoak egitera, Erramun Joakin! Idunekoak egitera! Ilunerako idunekoak, gure iluntasuna argituko dutenak...

(ERRAMUN JOAKINen lana eta kanta.)

ERRAMUN JOAKIN (kantari):

      “Kin kin kin mailuarekin, mailuarekin ekin eta ekin

      kin kin kin Erramun Joakin, idunekoak egin

      San Kristobalen hankarekin, kin kin kin

      idunekoak argiarekin, ilunerako argiarekin

      kin kin kin mailuarekin, mailuarekin ekin eta ekin

      kin kin kin, Erramun Joakin”.

MARI PILI (oihuka sartuz): Erramun Joakin! Erramun Joakin! Gelditu mailuarekin! Gelditu mailuarekin, Erramun Joakin! Erramun Joakin!

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Zer dugu orain?!

(Isilunea.)

MARI PILI (serio): Enara joan da.

ERRAMUN JOAKIN: Nola? Ezinezkoa da! Ezinezkoa da!

MARI PILI: Zuk errana da; joan nahi duenak bilatzen du bidea beti.

ERRAMUN JOAKIN: Baina ikusiko genukeen! Ikusiko genukeen! (Isilunea. SHEPHERD JAUNAri.) Shepherd Jauna?

SHEPHERD JAUNA: Nik ez dut ontzirik ikusi.

MARI PILI: Begi handiak izanagatik ere, zureek ez dute dena ikusten.

ERRAMUN JOAKIN: Baina, nola gurutzatu ote du ibaia laguntzarik gabe? Hanka moztu nion Kristobali. Ezin du ibaia gurutzatu! Ezin du haurrik bizkarrean eraman alde batetik bertzera. Ezin du haurrik eraman, ezta agurerik ere! Ezin du inor eraman ibaiaren alde batetik bertzera. Ez, hankarik gabe... Ezin du gazterik eraman. Ez boteretsurik, ez miserablerik bidean ito gabe... Nola joan da Enara? Nola?... Ezinezkoa da.

MARI PILI: Zuk ere erran zenuen... joan nahi duenak bilatzen du bidea beti.

ERRAMUN JOAKIN: Baina aurkitu, ez!

(ERRAMUN JOAKIN tailerrera joan da. Berriz ere lanean hasi da.)

SHEPHERD JAUNA: Enarak nonbait bai! (Bere altueratik lurrera jauzi egin, eta MARI PILIren ondoan kokatu da) Enarak nonbait bai!

MARI PILI (harrituta): Shepherd Jauna!

SHEPHERD JAUNA: Zer?

MARI PILI: Hemen? Hemen behean?

SHEPHERD JAUNA: Ez dut Enara ikusi. Ez dut otsorik sumatu. Zertarako balio dit altueretatik begira egoteak, ez badut behean dagoena ikusten? Zertarako balio dit? Eta zertarako balio dizue zuei?

(SHEPHERD JAUNA ibai ertzera hurbildu da.)

ERRAMUN JOAKIN (amorraturik): Eta zertarako balio dit idunekoak egiten jarraitzeak, Enararen laguntzarik gabe ezin baditut argitu, ezin badiet distirarik eman, ez badira ilunerako idunekoak izanen? Nork ikusiko ditu ibaiaren bertze aldetik, ezin badiet distirarik eman? Nork ikusiko ditu? Zertarako egin?

MARI PILI: Argia utzi du Enarak guretzat. Bonbilla batzuk baditugu oraindik. Izanen da idunekoetan jartzeko aukerarik! Badugu aukerarik oraindik! Ez etsi!

ERRAMUN JOAKIN (mailuarekin ingudea joaz): Baina zertarako? Zeinentzat, Enarak ere hegan alde egin badu gure ondotik! Zertarako? Zeinentzat? Zertarako hauspoa eragin? Zeinentzako sua bizirik mantendu?... Zergatik mailuarekin jo?

(Isilunea.)

MARI PILI: Egin iduneko horiek, Erramun Joakin! Egin iduneko horiek... Berdin dio distirarik gabe edo distirarekin. Iduneko horiek egin. Ez badituzte ikusten ere, eramanen ditu Kristobalek batzuk berarekin, bertan ikusi, eta gurera etortzeko; gurera erakartzeko.

SHEPHERD JAUNA: Kristobalek? Hankarik gabe ezin...

ERRAMUN JOAKIN: Zertarako idunekoak egin...

MARI PILI (ibilian): Eutsi Erramun Joakin! Eutsi Erramun Joakin!

(MARI PILI atera da.)

ERRAMUN JOAKIN: Zeinentzako mailuarekin jo!

(ERRAMUN JOAKINek lan tresnak utzi, eta tailerra itxi du.

Ilundu du. SHEPHERD JAUNA alde batetik bertzera, noraezean. Jauzi batez, berriz ere bere talaiara igo da. Farola hartu du. Farola biztu du. Tren baten ziztu bizia entzun da. SHEPHERD JAUNAk buelta erdi eman, eta agurtzen saiatu da, baina ez du astirik izan.)

SHEPHERD JAUNA (oihuka): Iee...!

(Isilunea. SHEPHERD JAUNAk farola lurrean utzi du. Sakeletatik zerbait hartu du. Eskuetan duena ibaira botatzen hasi da. Urrutira. Banaka. Harriak dira. Harriek uretara erortzean soinua egiten dute.)

Zapatariak

(KRISTOBAL sartu da. Gero eta traketsago dabil. SHEPHERD JAUNAri erreparatu dio. Ibaiaren ertzera joan da. Ibaiaren bazterretik begira, eta kontari.)

KRISTOBAL: Zenbatekoa behar du ibaiaren lasaitasunak zapataria nabarmentzeko? Ze neurritan behar du urak geldi, zapatariaren jauzia gure begietan gelditzeko? Gure begietara jauzi egiteko? (SHEPHERD JAUNAk harriak botatzeari utzi dio. Isilunea) Horrelako eta bertzelako pentsamenduetan murgiltzen da herriko pentsalaria ibaiaren bazterrean paseoan dabilela. Pentsamenduetan murgilduta. (SHEPHERD JAUNA berriz ere harriak tiraka. Harriak uretara erortzean, soinua) Pentsalaria pentsamenduetan murgilduta, eta umeak harriak tiraka. Errekak ekarritakoa errekari itzultzen. Arin eta zapalenak jauzika jarriz, astun eta mardulenak jauzirik gabe uretan murgilduz... pentsalaria pentsamenduetan bezala. (Isilunea. Harriren batek uretara erortzen ateratzen duen soinua baino ez) Noizean behin, zapatariren baten mugimendua. Noizean behin, helduren baten aldarria: “Kontuz! Harriek ez dute begirik eta!”. (KRISTOBALek fokua biztu du. SHEPHERD JAUNAk harriak botatzeari utzi dio berriz. Isilunea) “Ur bizietan ez da zapataririk ageri”, pentsatu du pentsalariak. Zenbatekoa behar du ibaiaren lasaitasunak zapataria nabarmentzeko? Eta herriarenak? Herri eta hiri handietan dena da soinua. Hainbertze soinu, non ez den apenas soinurik aditzen, ez den soinurik nabarmentzen... ezta zapatariena ere! Ttiki eta lasaietan bai... kax-kax-kax... “iltzetxoak sartzen”, gogoratzen du pentsalariak... kax-kax-kax... “larruak josten”, kantatzen du pentsalariak. Baina lasaiegietan? Geldiegietan?... Putzuetan ez da zapataririk sumatzen. Putzuak ez du harririk ekartzen...

(SHEPHERD JAUNA berriz ere harriak uretara botatzen. Harriek uretan soinua ateratzen dute.)

SHEPHERD JAUNA (oihuka): Harriek ez dute begirik!

KRISTOBAL: “Horren jakitun ez direla pentsatzea ere...”, pentsatzen du berekiko pentsalariak. Badakite. Ttikiek badakite. Handiek ere badakigun bezala. Harriek ez dutela begirik. Begiak guk ditugula. Begiak guk behar ditugula. Azertatzeko. Harriarekin begitartean emateko. Ttikiak handiari begitartean emateko... (SHEPHERD JAUNA gelditu da. Isilunea) Erori zen Goliat, erori zen Tartalo...

(KRISTOBALek fokua itzali du. SHEPHERD JAUNAk jauzi egin du. KRISTOBALen ondora hurbildu da.)

SHEPHERD JAUNA: Eta Kristobal?

KRISTOBAL: Kristobal ez. Oraindik ez. Kristobali ez diote begitartean eman. Kristobal guttika, guttika ahitzen ari dira; ari zarete. Burua, besoa... hanka azkenik! (Isilunea) Ze zapatarik salduko dit zapata bakarra?

(KRISTOBAL joan da.)

SHEPHERD JAUNA (KRISTOBALi, oihuka): Pentsalariari erran beharko diozu horretan pentsatzen jartzeko!

(SHEPHERD JAUNA ibaiaren ertzean. Berriz ere harriak uretara botatzen hasi da. Harriek uretara erortzean soinua ateratzen dute. Bat-batean, SHEPHERD JAUNA konturatu gabe, OTSOA agertu da. SHEPHERD JAUNAren farola hartu du, argia ematen duen burua delakoan, edo buru itxura duen argia... Farola atzapar eta hortz artean harturik, ihes egin du. Erabateko iluntasuna.

Soinu handi bat. Pisuzko zerbait uretara erori da. Zaratak, ERRAMUN JOAKIN ernatu eta SHEPHERD JAUNA aztoratu ditu.)

ERRAMUN JOAKIN: Zer izan da hori? Zer izan da soinu hori?

SHEPHERD JAUNA (urduri): Ez dakit... ni... harriak uretara botatzen ari nintzen... eta...

ERRAMUN JOAKIN: Eta?

SHEPHERD JAUNA: Harri ttikiak baino ez! Harri ttikiak baino ez! Ez naiz ni izan!... Bertze norbaitek botako zuen bertze zerbait! Bertze norbaitek bota... edo bertze norbait erori.

(Isilunea. ERRAMUN JOAKIN ingurura begira.)

ERRAMUN JOAKIN: Eta? Iluntasun hau? Eta faroa? Non dugu faroa? Non zure argia?

SHEPHERD JAUNA (inguruan begiratuz): Ez dakit! Hor zegoen! Hor zegoen!... Eta orain ez dakit non dagoen. Ez dakit nork hartu ote duen...

ERRAMUN JOAKIN: Ez zuten uretara botako?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit!

ERRAMUN JOAKIN: Baina, nork?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit!

ERRAMUN JOAKIN: Eta, zergatik?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit!

ERRAMUN JOAKIN: Ez dakizu deus, Shepherd Jauna! (Isilunea) Eta Kristobal? Ez zen Kristobal uretara botako! Ez zen Kristobal uretara botako azkenean...

SHEPHERD JAUNA: Ez dut uste. Hemen izan da, beti bezala... bere istorio batekin.

ERRAMUN JOAKIN: Orduan?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit... Egia erran, ilun xamar zegoen Kristobal bera ere.

ERRAMUN JOAKIN: Bai?

SHEPHERD JAUNA: Bai. Baina ez du saltorik egin. Ez nire aitzinean bederen. (Isilunea) Ohiko bidetik joan da, ohi baino ilunago.

(ERRAMUN JOAKIN berriz ere ingurua miatuz.)

ERRAMUN JOAKIN: Ohi baino ilunago Kristobal bera ere... eta guk farorik ere ez!

(ERRAMUN JOAKIN bere tailerrean sartu da.)

SHEPHERD JAUNA (beldurrez): Ez utzi niri hemen bakarrik!

(ERRAMUN JOAKIN itzuli da. Eskuetan farola ttiki bat darama.)

ERRAMUN JOAKIN: Pixka bat argituko digu bederen...

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA (lasaiago): Mari Pili ere ez da agertu oraindik.

ERRAMUN JOAKIN (aztoratuta): Ez zen bera eroriko? Ez zen bera eroriko? (Isilunea) Gero eta baldarrago dabil bera ere. Bera baldarrago, giroa ilunago, eta ibaia gaiztoago...

SHEPHERD JAUNA: Zuk uste?

ERRAMUN JOAKIN: Ez dakit... baina bilatu beharra dut!

(ERRAMUN JOAKIN MARI PILIren bila abiatu da.)

SHEPHERD JAUNA (beldurrez): Ez joan! Ez utzi bakarrik!

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Egon trankil! Egon trankil! Mecagüen el inglés!... (Oihuka) Mari Pili!

(ERRAMUN JOAKIN joan da, farola ttikia berarekin eramanaz. Iluntasunean, SHEPHERD JAUNA aztoratuta eta beldurrez. Urduri harat-honatean, eta oihuka.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon! ... Alirooooon! ... Alirooooon! ... Alirooooon! ... Alirooooon!

(Une labur bat pasa da, SHEPHERD JAUNAri amaigabea suertatu zaiona. MARI PILI eskuetan bahea duela sartu da.)

MARI PILI: Zer dugu, Shepherd Jauna?

SHEPHERD JAUNA: Mari Pili! Hemen zaude!

MARI PILI: Beti bezala! Harritzea ere...

SHEPHERD JAUNA: Ibaira eroria zinela uste genuen.

MARI PILI (harrituta): A bai? Eta hori?

SHEPHERD JAUNA: Zerbait erori da. Zerbait bota dute. Soinu izugarria atera du uretara erortzean! Zu izanen zinela pentsatu dugu... edo Kristobal bestela. Erramun Joakin joan da begiratzera, ni hemen ilunpetan utzirik.

MARI PILI: Eta zure argia?

SHEPHERD JAUNA: Falta da. Norbaitek hartuko zuen... edo uretara bota!

MARI PILI: Bai, horixe baino ez genuen behar! Soberan gabiltza argiz, bonbillak eta farolak harrika botatzen aritzeko gainera!

SHEPHERD JAUNA: Ez da soberan duguna soilik botatzen... nahi ez duguna ere bai!

MARI PILI: Nahi ez duguna botatzen, eta nahi dugun guziarentzat lekurik ez. Ezta angula ziztrin gutti batzuendako ere! (Ibai bazterrera hurbilduz) Ibaia trastez gainezka, eta nire angulentzat lekurik ez.

(ERRAMUN JOAKIN itzuli da.)

SHEPHERD JAUNA: Eta? Zer izan da uretara erori dena?

ERRAMUN JOAKIN: Zapatak.

MARI PILI: Zapatak?

ERRAMUN JOAKIN: Kristobalen zapatak. Eskuin oineko zapata guziak zaku batean sartu, eta uretara bota ditu. Alferrik omen zituen etxean...

MARI PILI (haserre): Kristobal ere! Kristobal ere! Nola kristo arrantzatuko ditut angulak horrela? Denak ibaira gauzak botatzen...

SHEPHERD JAUNA: Soberakinak, badakizu... Alferrikakoak, edo zaharkituak.

(ERRAMUN JOAKINek SHEPHERD JAUNAri tailerretik hartutako farol ttikia eman dio.)

ERRAMUN JOAKIN: Zaharkituak, zakuak, katuak... zakuetan katuak.

MARI PILI: Katuak baino ahoak... jatera eman nahi ez ditugun ahoak. Ahoak uzten ditugu uretan itotzen. Ahoak urez betetzen...

SHEPHERD JAUNA: Soberakinak?

(SHEPHERD JAUNA bere talaiara itzuli da jauzi batez. Isilunea.)

ERRAMUN JOAKIN: Soberan gaude gu ere hemen... eta argia faltan!

(ERRAMUN JOAKIN bere tailerrean sartu da.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon!

(Isilunea. MARI PILIk eskuetan duen bahean begiratu du.)

MARI PILI: Alferrikako bertze gau bat. Alferrik joandako bertze gau bat. (Zeru aldera begiratuz) Gero eta laburragoak dira gauak, eta gero eta ilunagoak egunak.

(MARI PILI joan da. BAREA eszenatokia zeharkatuz.)

BAREA: Guttitu den angula eta alferrikakoa den bahea. Alferrik zuten arpoia ere desagertu zenean balea. Bahea, balea... barea. Horretara bideratuta dago beraien bidea. Barea izatera bideratuak. Baretuak izatera bideratuak. Jabetu dira. Badakite. Baina orduan, zertarako presaka ibili? Zertarako jauzi egin? Zertarako nabarmendu nahi? Ni ere, oharkabean nabilenean ibiltzen naiz lasaien... orbel artean ezkutaturik, arrats hezeetan, isilean... bahea, balea, barea... baretuaren bidea.

(SHEPHERD JAUNAk farolaren argiarekin BAREAren ibilbidea jarraitu du, hau desagertu den arte. Farolarekin ingurua miatu du. Berriz ere oihu egitearen imintzioa, baina azkenik, isilik geratu da.

Isilunea.

Argitu du. SHEPHERD JAUNAk farola itzali du. Eguna izanagatik ere, nahiko ilun dago. SHEPHERD JAUNAk berriz ere farola biztu du. ERRAMUN JOAKINen tailerrean mailukadak hasi dira. Kolpe bikoitzak, eta erregularrak, bihotz taupaden antzerakoak.)

SHEPHERD JAUNA: Idunekoak! Idunekoak egiten berriz ere...

(SHEPHERD JAUNAk zeru aldera begiratu, eta farola itzali du. Jakin-minez, bere talaiatik jaitsi eta tailerrera hurbildu da, zerbait ikusi nahian edo... Jauzika, alde batetik bertzera mugitzen hasi da, kolpeen erritmora. Bat-batean mailukadak gelditu dira. Erabateko isiltasuna eta lasaitasuna. SHEPHERD JAUNA soilik da pixka bat aztoratuta dabilena...)

SHEPHERD JAUNA: Eta orain? Isiltasun hau? Mailurik ez? Taupadarik ez? (Isilunea) Idunekoak dagoeneko bukatuko zituen... Hain agudo? Hainbertze?... Ez, ez da posible. (Isilunea) Baina isiltasun hau? Ez zitzaion mailua... ez zitzaion bihotza...

(MARI PILI agertu da.)

MARI PILI: Eta Erramun Joakin?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit. Aritu da lanean lehendik, baina gelditu ere bai ondotik. Isilik eta geldirik dago aspaldi...

MARI PILI: Deskantsua hartzen ariko da oraindik.

SHEPHERD JAUNA: Ez dut uste. Bueno, ez dakit.

MARI PILI: Ez duzu uste? Ez dakizu?

SHEPHERD JAUNA: Taupadarik ez da sumatzen aspaldi.

MARI PILI: Eta ez zara tailerrera begiratzera joan oraindik?

SHEPHERD JAUNA: Ez.

MARI PILI: Zergatik?

SHEPHERD JAUNA: Ez dakit.

MARI PILI: Ez dakizu deus ere, Shepherd Jauna! Azkenaldian ez dakizu deus ere! Lehen, zure talaiatik begira, bazenuen denerako hitz aproposen bat, esaldi egokiren bat... ziurtasunen bat! Eta ez hainbertze zalantza... hainbertze “ez dakit”. Zer gertatu da? (Isilunea) Eta ez erran “ez dakit”!

(Tren baten ziztu bizia entzun da. SHEPHERD JAUNAk eta MARI PILIk buelta erdi eman, eta agurtzen saiatu dira, baina ez dute astirik izan.)

MARI PILI ETA SHEPHERD JAUNA (oihuka): Iee...!

(KRISTOBALen buruarekin egindako SHEPHERD JAUNAren farola lurretik biraka agertu da, baten batek botata. MARI PILI eta SHEPHERD JAUNA, buelta erdi emanda oraindik ere, ez dira konturatu. ERRAMUN JOAKIN tailerretik atera da. Farola ikusi, eta eskuetan hartu du.)

ERRAMUN JOAKIN: Kristobalen burua!

(MARI PILI eta SHEPHERD JAUNAk buelta erdi eman dute. ERRAMUN JOAKIN ikusi dute.)

SHEPHERD JAUNA (pozez): Erramun Joakin! Ongi zaude?

ERRAMUN JOAKIN: Ni bai. Baina hau? Nola agertu da hemen berriz?

MARI PILI: Shepherd Jauna?

SHEPHERD JAUNA (ernegaturik): Ez dakit! Ez dakit! (Jauzi batez bere altuerara itzuli da. Etsiturik) Ez dakit... Ez dakit deus ere! Joana zait argia... ez dakit.

ERRAMUN JOAKIN: Lehen hartu zuenak ere, nonbait ez du behar orain zure argirik!

MARI PILI: Argitu kopeta ilun hori, Shepherd Jauna! Lehengo faroa badugu berriz!

SHEPHERD JAUNA (haserre): Ez dut faroa berriro ere hartuko! Ez jauna! Nahikoa dut ttikiago honekin! Alde ederra dago denbora guzian argi ttiki hau eraman, edo Kristobalen buru handi horren karga aguantatzearen artean... Alde ederra dago! Lehengoan hartu zuenak eraman dezala berarekin, nahi badu!

ERRAMUN JOAKIN (haserre): Mecagüen el inglés! A ze itsasargia gurea, lehendik ere etengabe lekuz mugitzen dena, eta orain, baita argiz ere! Eta neurriz! Horrela nork ezagutuko gaitu? Nor erreparatu hemen norbait badenaz? Norbait garenaz? (Isilunea) Shepherd Jauna?

SHEPHERD JAUNA: Ezetz!

ERRAMUN JOAKIN: Kaka zaharra!

MARI PILI: Lasai, gizona! Farol ttiki horrek ere argituko du nahikoa. (ERRAMUN JOAKINi eskuetatik KRISTOBALen buruarekin egindako farola hartu, eta lurrean utziz, ibaiaren bazterrean) Hemen utziko dugu hau, badaezpada ere. Gainera, zertarako argi gehiago nahi?

ERRAMUN JOAKIN: Ikusgarriagoak izateko?

MARI PILI: Ikusgarriagoak izateko? Egiatan? (Isilunea) Gure burua ikusarazten jartzen ditugu indarrak, baina nork begiratzen gaitu egiatan? Ikusgarriagoak izateko...

ERRAMUN JOAKIN: Edo hobekiago ikusteko! Ibaian galduta dabilen norbaitek gure laguntza beharko balu?

MARI PILI: Ahal den neurrian lagunduko genuke; edo ez. Orain artean ere horrela izan da. Ustez, ahal izan duguna egin izan dugu beti; edo ez.

(ERRAMUN JOAKIN ere ibaiaren bazterrera hurbildu da, lurrean den faroaren ondora.)

ERRAMUN JOAKIN: Ahal, edo nahi. Ez, edo bai.

(Isilunea. MARI PILI, ERRAMUN JOAKINen ondora hurbildu da.)

MARI PILI: Ikusgarriagoak izateko, zure idunekoak ere izanen ditugu, Erramun Joakin!

ERRAMUN JOAKIN: Idunekoak?

MARI PILI: Iluneko idunekoak! Ilunerako idunekoak... Shepherd Jaunak errana dit jo eta fuego aritu zarela koilareak egiten! Distira sortzeko! Kanpotarrak erakartzeko! Bisitariei saltzeko!

ERRAMUN JOAKIN: A bai? Bueno... Shepherd Jaunak ez daki deus ere; edo deus gutti!

MARI PILI: Ez?

ERRAMUN JOAKIN: Ez.

MARI PILI: A! Banengoen ba ni...

SHEPHERD JAUNA: Ez dituzu lepokoak egin?

ERRAMUN JOAKIN: Bai. Baina ez argiekin, gure izenekin baizik.

MARI PILI: Gure izenak?

ERRAMUN JOAKIN: Bai. Norberarenak. Telebistako pelikuletan soldaduek ere eramaten dituzte! Izenak lepotik zintzilik. Hildakoen izenak irakurtzeko. Nor ziren ezagutzeko. Nor ziren jakiteko.

MARI PILI: Baina, Erramun Joakin! Hamar lagun baino ez gara hemen gelditzen! Nolatan ez dugu jakinen bakoitza nor den?

ERRAMUN JOAKIN: Bai, baina guttitzen da dena, guttitzen da jendea, eta guttituko gara bizidunak ere. Ez bada inor etortzen oraindik bizi garen artean? Izenak irakurriko dituzte noizbait gure lepokoetan, jakiteko nor garen, nor ginen... izan ginela noizbait norbait.

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Idunekoak gure izenekin...

ERRAMUN JOAKIN: Hori da! Idunekoak izenekin. Eginak daude. Egin ditut lehen. Zerbaitetarako balio izan du Kristobalen hankak horrela! (Ondoan duen farolari begiratuz) Ez burua bezala! Mecagüen el inglés...

(ERRAMUN JOAKIN, haserre, tailerrean sartu da.)

SHEPHERD JAUNA (oihuka): Eta Enarak utzitako bonbilla guziak?

MARI PILI: Gorde ditzagun guretzat. Umetan bezala, arratsetan ipuinak irakurtzen jarraitzeko gerora ere. Iluntasuna arintzeko. Bizimodua argitzeko. Guk ikusteko, eta ez hainbertze ikusgarriak izateko.

SHEPHERD JAUNA: Hainbertze bonbilla?

MARI PILI: Zergatik ez? Ez dakigu zenbat iraunen dugun. Luze agian. Hobe dugu argia ere gorde. (Zeru aldera begiratuz) Iluntzen ari da berriz ere. Eta hozten.

SHEPHERD JAUNA: Han goitian, bisutsa eta mukutsa. Hemendik beheiti, ur hotza.

MARI PILI (ibilian): “Errekaldean izotza...”.

SHEPHERD JAUNA: Hori da! Erreka! Erramun Joakin itsasargiarengatik haserretu da. Beti haserretzen da! Baina hori nola izanen da itsasargia! Hau ez da itsasoa! Hau ibaia da! Itsasoa ez da hormatzen.

MARI PILI (atereaz): Hartu babesa, Shepherd Jauna! Ez egon hotza bazkatzen! Hartu babesa...

(MARI PILI joan da.)

SHEPHERD JAUNA: “Errekaldean izotza...”.

(SHEPHERD JAUNAk farol ttikia biztu du. Ibaiaren soinua gero eta geldoagoa da, uraren abiadura moteltzen ariko balitz bezala. SHEPHERD JAUNAk hotza du. Manta bat hartu du gainean, hotzetik babestearren. Tarteka, urradura ahulak sumatzen dira. Orro leunak. Ura urratzen ariko balitz bezala. SHEPHERD JAUNAk bere burua estali du.)

Izotza

(KRISTOBAL sartu da, inoiz baino baldarrago. Ibaiaren ertzera joan da. Ibaiaren bazterretik begira, eta kontari.)

KRISTOBAL: Izotza. Sukaldean izotza. Sukaldera ere sartu zen izotza. (KRISTOBALek fokua biztu du) Sukaldera sartu zen izotza, umeak sartzen diren bezala; edo sartzen ziren bezala. Bat-batean, baina ez ezustean. Amonak beti espero baitzituen umeak, eta umeek amona. Sukaldeko atea ireki, mahaian mantela, leiho ondoko loreontzian loreak, apaletan ontzirik dotoreenak eta saski batean intxaurrak, paretan erlojua, aulki batean periodiko zaharrak, eta su ondoan amona, eta bere esku beroak. Eta bat-batean, baina ez ezustean, amonaren kroketak. Eta amonaren muxua eta laztana, eta bere esku beroak.

(Urradura ozenagoak. Ibaiaren soinua leunagoa, motelagoa.)

        Baina hozten da beroa, gelditzen da mugimendua, geldotzen odola, aldatzen amona. Soinean mukutsa, begietan bisutsa...

(Urradura zaratatsu bat. Orro ozen bat. Eta ondoren, isiltasuna. Ur korrontearen soinurik ez da nabari. Ibaiko ura hormatua da.)

        Sukaldean sartzen jarraitu zuten ez hain umeek. Ez hain umeek beti espero zuten sukaldean amona. Baina, amonak? Zer espero zuen amonak? (Isilunea) Mahaian mantela, leiho ondoko loreontzian loreak, apaletan ontzirik dotoreenak eta saski batean intxaurrak, paretan erlojua, aulki batean amona, eta su ondoan izotza. Eta amonari muxua eta laztana, eta bere esku hotzak. Izozten da gorputza, hormatzen da odola.

(KRISTOBALek zauritutako besoarekin lurrean den farola nolabait ere hartzea lortu du. Bere burua berreskuratua du. Poliki-poliki, eszenatokitik jaitsi eta ibaia gurutzatu du. Bertze aldera joana da, ikuslegoaren artean desagertuz. SHEPHERD JAUNAk farol ttikia hartu du. Jauzi egin eta ibaiaren bazterrera hurbildu da. KRISTOBAL joandako aldera begira gelditu da.)

SHEPHERD JAUNA: Kristobal? (Isilunea) Kristobal?

(Erabateko isiltasuna. SHEPHERD JAUNA ere, ibaiko uraren antzera hormaturik; mugiezin, estatua baten modura. Argitzen hasi du. Nahiko ilun dago hala ere. ERRAMUN JOAKIN agertu da. Hormatutako ibaiari begira gelditu da bera ere.)

ERRAMUN JOAKIN: Hau hormatea! Hau hormatea! Egundaino horrelakorik ikusi gabe! (Isilunea. SHEPHERD JAUNAri) Hormaturik zu ere?

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Kristobal joan da.

ERRAMUN JOAKIN: Normal. Beti erretiratu ohi da tenore honetarako.

SHEPHERD JAUNA: Baina oraingoan betirako joan da. Gure argia zen bere burua hartu, ibaia gurutzatu, eta bertze aldera joan da.

(SHEPHERD JAUNA eta ERRAMUN JOAKIN ibaiaren bertze aldera begira. Isilunea. ERRAMUN JOAKIN bere tailerrean sartu da. Momentu horretan azaldu da MARI PILI, hotzez bera ere, manta batekin babestuta.)

MARI PILI: Shepherd Jauna? (Isilunea) Eta isiltasun hau? Nolatan isiltasun hau, Shepherd Jauna? Ibaiko uraren soinua ere ez da nabari.

SHEPHERD JAUNA: Hormatu da ibaia.

(MARI PILI ere ibaiaren ertzera hurbildu da.)

MARI PILI: Ibaian izotza?

SHEPHERD JAUNA: Soinean mukutsa, begietan bisutsa.

MARI PILI (haserre): Bisutsa? Kataratak dira, Shepherd Jauna! Kataratak! Bi begietan gainera! Lehendik angula gutti, nire ikusmena ere guttitu gero, eta hondarreko urak hormatu... esperantza guztiak izozteko! (Isilunea. Haserre oraindik) Bisutsa! Poesia eta antzerki guttiago irakurri beharko zenuke, Shepherd Jauna! Ikusmena lausotzen dizu horrek. Begietan bisutsa...

(ERRAMUN JOAKIN itzuli da tailerretik. Bi aulki ekarri ditu berarekin.)

ERRAMUN JOAKIN: Ez dakit poesia, antzerkia edo zer... baina zerbait irakurtzen jarraitu beharko dugu guk ere, nahiz eta bista bajatu! Kristobal joan da. Akabo bere ipuinak!

(ERRAMUN JOAKIN aulki batean jarri da. Bertzea, MARI PILIri eskaini dio.)

MARI PILI: Kristobal ere bai?

ERRAMUN JOAKIN: Bai. Bere burua hartu, eta ibaia gurutzatu omen du. Joan da bertze aldera, ezta, Shepherd Jauna?

(SHEPHERD JAUNAren isiltasunak ERRAMUN JOAKINek errandakoa baieztatu du. MARI PILI ere aulkian jarri da, ERRAMUN JOAKINen ondoan.)

MARI PILI: Gizajoa! Normal! Pixkanaka gorputzik gabe utziko genuenaren beldur izanen zen... Bertze aldean lasaiago utziko dute.

ERRAMUN JOAKIN: Zuk uste?

(Isilunea.)

MARI PILI: Han denetarik izanen dute.

ERRAMUN JOAKIN: Zuk uste?

MARI PILI: Honat inork ere etorri nahi ez izateko, guk baino gehiago bai bederen!

ERRAMUN JOAKIN: Agian bai.

(Isilunea.)

MARI PILI: Ni ez naiz bere gibeletik joanen bada!

ERRAMUN JOAKIN: Ezta ni ere!

MARI PILI: Baditugu bonbillak oraindik, karakolak eta bareak, angulak harrapatzeko baheak...

ERRAMUN JOAKIN: Mailua eta indarra...

MARI PILI: Ardiak eta lantegiak...

ERRAMUN JOAKIN: Lanik emanen balute sikiera!

(Isilunea. Tren baten ziztua. SHEPHERD JAUNAk, ERRAMUN JOAKINek eta MARI PILIk, sumatu bai, baina ez dute buelta erdirik eman. Agurtzen ere ez dira saiatu.)

SHEPHERD JAUNA: Guttitzen dira ardiak ere. Bagenituen hogei, orain hemeretzi bakarrik.

ERRAMUN JOAKIN: Nahikoak guretzat!

(Isilunea.)

MARI PILI: Kristobalek kontatuko du. Kristobalek kontatzen badaki. Zuk ardiak, eta berak ipuinak, istorioak. Bertze aldean ere kontatuko du. Bertze lekuetan ere kontatuko du. Eta kontatuko du hemen badela jende bat, badela leku bat.

ERRAMUN JOAKIN: Badugula gazta! Badugula gazta, baditugula bonbillak oraindik, arratsetan irakurtzeko bonbillak, eta etxe huts baina hauskorrak. Jendeak bete ahal izateko oskolak.

MARI PILI: Eta oraindik ikusten ahal direla ipurtargiak, eta oroitu uluak. Sortzen ahal dugula haizea, hiltzen direla ardiak, ur bareetan jostatzen direla zapatariak, eta hotzetan izozten irriak... eta odola.

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Nire odola hotza dago beti!

ERRAMUN JOAKIN: Odolik baduzu oraindik bederen...

(Isilunea.)

MARI PILI: Oraindik! Hurbilduko zaigu norbait oraindik! Kristobali aditu, eta hurbilduko zaigu norbait!

ERRAMUN JOAKIN: Hori da! Etorriko dira. Etorriko dira nahi badute!

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Alirooooon!

(Bertze aldean oihu bat entzun da erantzun moduan.)

OIHUA: IEUUUUUP!

(SHEPHERD JAUNA, mugiezin zirudiena, bat-batean aztoratu da.)

SHEPHERD JAUNA: Aditu duzue? Aditu duzue? Erantzun bat! Erantzun bat azkenean!

MARI PILI: Kristobal izan da. Kristobal izan da, Shepherd Jauna.

(Isilunea.)

SHEPHERD JAUNA: Bai. Badakit. Hori badakit.

(Mendiak gibelean, ibaia aitzinean, eta herri zahar bat bien erdian. Bide erdian, edo amaieran agian? Nor etorriko zain. Nor hurbilduko esperoan. Hotzak dena izoztu du. Farol ttiki bat baino ez dago bizturik. Eta esperantza apur bat.)

Amaiera

Biografiak

Gaizka Sarasola Iartzabal
(Lesaka, 1974)

      Txistulari eta musika irakaslea. Mairu Antzerki Tailerraren sortzaileetariko bat. Talde horren zenbait lanetarako musika eta testuak sortuak ditu. Edo! argitaletxeak 2016an Erleak, satorrak, beleak liburua kaleratu zuen bere hiru antzezlanen bildumarekin. Mairu Antzerki Tailerraren azken lanak idazteaz gain, Gilkitxaro eta Beheko Larraine konpainientzat testuak sortu ditu, eta Axut! kolektiboarekin ere kolaboratu izan du. Musika arloan, Ixuriak (2004) eta Ez naiz deusen jabe (2007) diskoak kaleratuak ditu Xabier Erkiziarekin batera, eta LedSilhouette dantza konpainiaren Concavo-Convexo (2019) lanarentzako musika sortu du.

Mairu Antzerki Tailerra

      Mairu Antzerki Tailerra 90eko hamarkadaren amaieran sortu zen Lesakan antolatutako antzerki tailer baten ildotik. Hasierako urteetan taldeak euskaratutako Fernando Arrabalen Trizikloa eta Fernando Domenechen Zugarramurdiko sorginak taularatu zituen, baina ondorengo urteetan sorkuntza propioekin lanean hasi zen: Krabelinak uharteetan, Erregea, soldadua eta bufoia…

      Gero taldeak bere sorkuntza lanetan eten handia eduki zuen, nahiz eta urtero herrian Keinu-leihoak ekimen artistikoa antolatzen aritu. Azken urteetan baina, Gaizka Sarasola taldekideak idatzitako obrek aukera eman diote taldeari berriro elkartu eta taulara ateratzeko.

      2016an Talaka plazaratu zuten, eta 2017an Bertso atabikoak, Tantirumairu Dantza Taldearekin elkarlanean. Txoriak eta zauriak eta Iluntzen dira taldearen azken bi sorkuntzak.