Yannis Ritsos

itzulpena: JOANNES JAUREGI

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Yannis Ritsos

© itzulpenarena: Joannes Jauregi

© edizio honena: Susa

2017ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

Engaiamendua izaten da Yannis Ritsos poetaz ari garela sekula faltatzen ez den hitza. Egokitu zitzaion mundua eta haren aurrean hartu zuen jarrera kontuan izanik, harritzekoa ere ez da. Greziako alderdi komunistako kide izanik, Ioannis Metaxas jeneralaren 1936ko estatu kolpearen ondotik, Ritsos bera eta bere obra esetsiak izan ziren. Ez zen hura izan, baina, Greziako Gobernuak jazarri zuen garai bakarra; hiru hamarkada geroago ere, jada poeta aski laudatua zela, Koronelen Diktadura deitutakoaren errepresioa pairatu zuen: kartzelaldiak, etxe barruko arrastatzeak...

Ritsosen obran, bada, gorabehera makur horien eragina agerikoa da, hala esplizituki auzi politikoak agertzen direlako, nola, zentsura ekidin nahian, errepresio garai batzuetan beste bide poetiko kriptikoagoak hartu zituelako. Lehenengoetako adibide behinenetakoa dugu Epitafio izenekoa. Metaxasen gobernuaren kontrako ikasle-manifestaldi batean zenbait gazte hil zituen Poliziak eta haietako baten amaren argazkia —semearen gorpua besotan zuela— zabaldu zen komunikabideetan hurrengo egunetan. Argazki hark bultzatuta idatzi zuen gerora bere poema ezagunenetakoa bilakatuko zena. Konpromiso politiko komunista hura gorabehera, eta nahiz eta XX. mendearen azken laurdenean molde horretako poesiaren sonak behera egin zuen poesia-kanonean, nazioarteko ospea eskuratu zuen. Ez alferrik, Greziako poeta moderno handienen artean kokatu ohi du kritikak. Euskaraz apenas genuen itzulirik orain arte haren lanik, Koldo Izagirrek eta Iñigo Aranbarrik itzulitako zenbait poemaz landa, eta orain haren ibilbide osoa hartzen duen antologia aurkezten digu Joannes Jauregik grezieratik zuzenean euskaratuta.

Obra oparoa ondu zuen Ritsosek, entseatu zituen neurri eta forma poetikoei dagokienez nahiz baliatu zituen poesia-genero ezberdinei dagokienez: lirika, bakarrizketa dramatikoak, poema epikoak... 1966an argitaratu zuen Romiosine Greziako ereserki nazional ezkutua bilakatu zen Koronelen Diktaduraren pean debekaturik geratu zenean. Izan ere, Epitafiorekin eta Udaberriko sinfoniarekin egin bezala, kanturako moldatu zuen Mikis Theodorakis musikariak, eta halaxe zabaldu zen berehala publikoaren artean diktaduraren kontrako kantu gisa.

Arestian aipatutako obra zabal horrek bestelako ezaugarriak ere gordetzen ditu, hala nola, aro mitologikotzat ezagutzen den aldia, zeinetan tradizio greziar klasikoaren arrastoa nabaria den. Horren adibide genuke Lehen plazera, tradizioa eta lekua artez uztartzen dituena. Izan ere, paisaia mediterraneoek ere presentzia handia dute Ritsosen poemetan —Romiosine bertan urrutira joan gabe—, eta harekin loturiko sinboloak —olibondoak esaterako— errepikariak izaten dira. Poeta liriko onenen antzera irudi eder askoak ontzeko gai baitzen Ritsos: “Egunsentiak hatzekin biltzen dizu arima, zigarreta bat balitz bezala, / buruz gora etzanda erre dezazun / ezkerreko eskua gau izarratuan bustiz”.

1909an jaio zen Monemvasia-n eta 1990ean hil. XX. mendearen testigu aparta izan zen, lehen aipaturiko gorabehera politikoez aparte, II. Mundu Gerran Nazio Askapenerako Frontearekin borrokatu baitzen nazien kontra. 1956an eskuratu zuen lehen literatura sari handia, Greziako Poesia Sari Nazionala. 1977an Lenin saria eman zioten, eta Nobel sarirako kinieletan urte luzez egon bazen ere, azkenean gaberik geratu zen, beste poeta eta idazle handi asko bezalaxe, bestalde.

BEÑAT SARASOLA

Epitafio

Tesalonikako langile heroikoen omenez

Tesalonika. 1936ko maiatza. Kalearen erdian, ama bat negarrez ari da seme erailaren gainean. Haren inguruan eta gainean hausten dira manifestarien olatuak, trumilka, zalapartaka; tabako langileak greban. Amak auhenka segitzen du:

I

Umea, erraien errai, nire bihotzaren bihotz,

bakardadeko loretxo, patio idorreko mirotz,

itxi zaizkik begitxoak, eta ja ez haiz mugitzen,

ez al duk nire malkorik, nire saminik aditzen?

Ene haurtxo, hik sendatzen hidan beti arrangura;

bahekien zein zen nire betazalpeko mentura.

Ez al nauk kontsolatuko, lanbropetik aterako,

nire barnean bazkatzen den zauria antzemango?

Ene haurra, eskuetan ura ekartzen zidana,

ez al nauk dar-dar ikusten, kanabera bat bezala?

Hemen, kaleen erdian, tximak ditiat askatzen,

haiekin hire gorputza, lore ihar bat, estaltzen.

Musukatzen diat hire ezpain isilen izotza,

eta iruditzen zaidak hire haserre mingotsa.

Ez haiz mintzo; gaixo honek bularrak ditik ireki,

eta azazkalez urratu, hi baihinduten edoski.

VI

Maiatzean partitu haiz, galdu haut maiatz-egunez;

udaberrizale hintzen, gora joaten hintzenez

eguteraren aldera; handik, hire so garbiak

pozarren jezten zitian unibertsoko argiak.

Banan-banan erakusten hidan, hatza luzaturik,

munduak zenbat zuen on, arrosa eta gandutik:

urrun, distira zen itsasoa, olio mardula,

eta zuhaitz-mendietan mozten zen zeru azula;

gauzak, txiki eta xume, sasi, txori, inurri,

bi pegarren izerdi diren diamante-harri.

Baina, ume, erakutsi arren lur eta izarrak,

argiagoak zituan hire begi itsastarrak.

Kontatzen baihidan gozo, gizon-ahots epelean,

hainbeste gauza, nola maskorrak dauden hondarrean.

Esaten hidan edertasun hau guretzako zela,

baina orain, itzali haiz; itzali sua, kandela.

IX

Goi aingeruen babesa, ai, ene Ama Birjina,

emango zeniokeen haur honi, ama bazina.

Ai, Jainko, jainko bahintz, eta gu hire seme-alaba,

saminez hartuko huke mundutar txarron dardara.

Justua bahintz, eta bahu mundua justu bana,

balukete txori-haurrek ase arterako jana.

Umea, mintzo zelarik hire aho jakintsua,

halaxe ematen zidan beti-beti aholkua:

“Uso bat baita bizitza, bazkatzen da gure eskutik;

guk, berriz, eskutan apenas dugun ogi apurrik.

Lurrari eusten diogu —beso ahulon bertute—

ta jainkoek, txorimalo, ugazaben antza dute”.

Haurra, ez diat gehiago ez bozkario ez federik;

gure azken kriseilua ez dago izekitzerik.

Nongo argitan ireki ditzaket orain eskuak

suak bero ditzan nire esku-ahur izoztuak?

XVII

Etzan haiz, ene izarra, kreazioa duk etzan;

ekiak bildu dik sua urre beltzezko matazan.

Jendea bultzaka zoak, armadak naik ni zanpatzen,

baina nire begiek ez haute, ez, abandonatzen.

Hara, orain altxa naitek: hau da jende zalaparta!

Umea, hire ondotik ezingo naitek aparta.

Eta pozten naitek, mintzo baitituk hire moldean;

hire txapela zeukatek, hire arropak soinean.

Masailean suma diat hire hatsaren fereka,

eta argi bat kalean dilindan zagok tarteka.

Argizko esku bat jarri didak begien aurrean,

eta, ume, mintzatu haiz nire erraien barnean.

Altxatu nauk, zutik eusten zidatek oinek oraindik;

seme, argi atsegin hauek jaso naitek lurretik.

Orain banderez jantzi haute; ene haurra, lokartu.

Batu natzaiek anaiei, hire boza diat hartu.

XX

Maitea, ez haut, ez, galdu, zainen barnean haramat.

Guztion zainetan hago; ez bizi, gero, handik at.

Asko zetozak ondora, zaldi gainean, so egik!

Ederrak dituk, hi legez, kokotsak jasota, zutik.

Hi haien artean hago, han ikusten haut pizturik;

hire eitea haiengan mila bider marrazturik.

Ni, berriz, erdi-erdian, uzkur nagok, baina handitzen;

lur zokorrak azazkal hutsez ditiat erdibitzen.

Muturrera jaurtitzen dizkiet zokorrok otsoei,

hire musu fina zartatu zuten piztia horiei.

Hilda ere segitzen diguk; guztion negar uzkurra

korapilo duk, etsaien lepoko urka-bilurra.

Kriseiluaren argitan agintzen hidan bezala,

zutitu nauk, jaso diat ukabila berehala.

Oinez noak, bular xalook urratu beharrean,

eguzkia han baitago, malko hauen bestaldean.

Hire anaiengana noak nire sumina gehitzeko,

hire fusila hartuta, hik lasai lo egiteko.

Kantua arrebari
(zatiak)

Arreba,

nola abandonatu naun gauerdian

kriseilurik gabe

hire pauso desagertuen

arrastoen bila?

Hondora nazan neu ere

heure iluntasun berean

ez dezadan entzun

hire negarren durundia

ezin konta ahala hilobi zenbatzen.

Zartaraz itzan infinituan

nire begi-globoak

hartara ikus ez ditzadan

hire esku lotuak.

Harat-honat begiratzen dinat

eta heu baino ez haut ikusten.

Hire edertasun bihozberari

hots egiten zionat

ihintz tanta bat nitaz erruki dadin.

Baina inork ez zien erantzuten

herri bentzutuen

erreguei.

Arrosa ihartuen

hauts horailak

lorategiak zuritu ditin.

Ur-bazter barea

arrastirian bildu dun

eta loak hartu din Udaberria

bere argizko bisaia

eskuetan bildua duela.

Non dun orain isiltasuna

eta bere lozorro zuriok

estasi izoztuok

arrosa sorgorrok?

[...]

Arreba,

ez naun gehiago poeta

ez naun poeta izateko adina.

Inurri zauritu bat naun

bidea galduta

gau amaigabean.

Apiril kiskalien

errautsak astindu ditinat

eta ez dinat txinpartarik aurkitzen

berogailu zaharra pizteko.

Heuk haztatzen dun

mendeetako altxorra

heure esku finetan.

Heuk eraitsi ditun

poeten etzaleku ziren gailurrak.

Eta ni ez naun gehiago poeta.

Bazakinat

poetek

ez diten beren malkoez

kristalezko hiririk zikintzen.

Beilan egoten ditun

beren so berdin eta lausorik gabeaz

neurtzeko

argiaren hotzikarak

eta unibertsoaren taupadak.

Ni, ordea,

beilan egoten naun, arreba,

neurtzeko hire taupadak

eta hatsak.

Dorrea gauean bezala, indarberritu egiten naiten

trumoi gurutzatuen

orro zeharkaezinek

eta erne ukitzen dinat ezpata.

Hire betazalen azpian

erori ditun argizko gangak.

Beste ezerk ez din bizirik

hire begiek kreazioan irartzen duten

doluzko ziklotik kanpo.

Ez dinat nahi

garaipenaren danborrik

nire loriaren iragarle

udaberriko basoetan.

Aski dinat

hire irribarrea.

Hire begietako iturriak

nire egarria ase zezaken

eta nire bizia loretan zartaraz.

[...]

Tunika distiratsu bat neukan

orduak berotzen zizkidana.

Bertso-lerroen konpainia nuen

gauetan mintzo zitzaidana

kanpaina irabaziez.

Hemen eserita

isilik eta bakarrik

goiz higatuz janzten nuen

nire lasaitasunaren agertokia.

Amesten nituen

ongietorri zoriontsuak

ezagutu gabeko lagunek prestatuak,

eta egunsentian larretik begiratzen nuen

kanpandorreko teilatu berdatzen hasi

eta zikoina zuriz elurtua.

Haur ilehoriek

begietan mirespen fin bat dutela

irekiko dituzte nire kantuen

hil-ondoko testamentuak.

[...]

Arreba,

laino batek goibeltzen zitinan beti

hire betazalak.

Balkoian bermatuta

—artean ume—

itsasoari so hengoen

basamortu amaigabe horren

amets kiribildua askatzeko.

Udazkeneko orbelekin

bazkatzen huen hire bihotza.

Amak bere itzalaren enigma

ispilatzen zinan

hire begien sakonean.

Hire aurpegiaren distira leuna

herrestan, gure etxeko

zoruan barrena.

Ez hindugun sekula negarrez ikusi.

Hire kopetako

zain finok

arroka-zain urdin distiratsuen modukoak

bakar-bakarrik borrokatzen zitunan

hire ezpain itxien sukarraren kontra.

[...]

Hotzak nagon, arreba.

Aurrerantzean, nork ekarriko zigun eguzkia

eskuak bero ditzagun?

Isildu naun, eta adi nagon.

Inor ez dun pasatzen

gauean errepidetik.

Urperatu ditun izarrak

arrano lumatuaren

begi herdoilduetan, zeinak

harat-honat baitabiltza

itzaletako murailen ertzean.

Hire esku lotuek

irtetea zailtzen diten.

Hire ahotsak bakarrik zeharkatzen ditin

gaueko korridoreak

bere ezpata luzeaz urratuz

lauzen gainazalak.

Berandu dun.

Heriotzak ez nain hartu nahi

ezta biziak ere.

Nora joango naun?

[...]

Arreba,

hator, ohera gaitezen

haur eriak nola

gure baitan hondoratu den

lorategi gorpuzgabean,

hartara sumatzeko

usain hura

utzikeriaz pausatu dena

gure bihotzeko kantoi lausoren batean.

[...]

Zeinen hotz begiratzen nauten gaur

ahotsek eta koloreek.

Sartaldeak urrezko diosal bat darama herrestan

gauza guztien bizkarrean.

Zer nahi du argi arrosa honek?

Zergatik erakutsi horrela

solemnitate soraio hau?

Zergatik nire konturako probokazio hau?

Zuhaitzek eta isiltasunak

hizlarien kolore ponposoa soineratu dute,

berriketan baitihardute etengabe

estatua itsu hauen aurrean.

Udaberriko sinfonia

I

Alde egingo dut

gailur zuri elurtuotatik,

irribarre biluz batekin berotzen baitute

nire bakardade mugagabea.

Astinduko dut sorbaldatik

izarren hauts urrekara

enarek

elurra astintzen duten bezala

hegaletatik.

Pertsona xume eta zintzo bat nola

halaxe igaroko naiz

bozkarioz eta xalotasunez

zure laztanen

akazia loratuen azpitik

eta mokoarekin zartatuko dut

udaberriaren leiho distiratsua.

Ume zoriontsu bat izango naiz

irribarrez gauzei

eta bere buruari

lotsarik eta zalantzarik gabe.

Ezagutu ez banu bezala

neguko ilunabarren

kopeta zurbilik

etxe hutsetako lanpararik

eta paseatzaile bakartirik

abuztu beteko

ilargiaren azpian.

Haur bat.

III

Begira, maitea,

nola begiratzen zaituzten

nire esku saminduek.

Bi umezurtz dira

gauean negarrez

ogirik gabe

eta dardarka lo

elurraren gainean.

Hotzak, baina ez eskean.

Lore isil bat

zuten eskuetan

eta eztiki eta baldarki jolasten zuten harekin

kale zartatu haietan.

Maitea

begira nola dauden dudatan

nire esku gautuak.

Nola irekiko zait

argizko ate hau

errainu baten itzalik ere

ezagutu ez badut?

Kanpoan geratu naiz, koldar,

leiho handiei begira

arrosa argiztatuei

eta kristalei

eta beti diot banoala ihesean

gau ezagunean barna

eta beti diot banatorrela

eta beti geratzen naiz hor

atearen aurrean.

Ez niri hots egin oraindik.

Luza ditzagun

ordu lauso hauek

ordu bete hauek

non bi munduk

topo egiten duten

non bi boz sakon

orekan dauden

urrezko korda baten gainean

eta antzigar tanta bat dagoen

dardarka eta kulunkan

gaueko lorean.

Hemen geratuko da

han eroriko.

Maitea, zer prestatu duzu guretzat

argi honen bestaldeko

jainkoen begiradan?

XVI

Poza, poza.

Ez zaigu axola

zer utziko duen gure musuak

denboran eta kantuan.

Ukitu dugu

xederik nahi ez duen

alferrikakotasun handia.

Jainkoak

bere burua haragitzen du

gure musuan.

Harro betetzen dugu

infinituaren agindua.

Leiho txiki bat

zeruari so.

Txolarre batek dio

zerua.

Ixo.

Gure ezpainen zuloan

bizi da absolutua.

Gau zohardian

isilik entzuten dugu

itsasoaren arnasa

neskato zoriontsu baten bularrean bezala

zoriontasuna

ezin kabiturik.

Izar bat erori da.

Ikusi duzu?

Isilik.

Itxi begiak.

XX

…Udako iluntzea

sartzen zen leihotik

aitaren etxeko

ganbera zurian.

Umetako ohatzean

etzanda

betazalak erdi itxirik

adi nengoen, izarrak eta kilkerrak

txioka larreetan.

Lanpara adeitsuaren azpian

ama aingura bat brodatzen ari zen

zeta urdinezkoa

nire lihozko amantalean.

Haren esku finak joan-etorrian

argi-sortaren baitan

—txori zuriak

nire bihotzeko laku barean.

Nire aingura brodatua

hain fermuki lotzen zituena

txalupatxo txikiak

eta nire ametsak

gure uharteko portu txikian.

Heriotzak ukitu gabea zuen

gure lorategiko belarra

eta balkoi loratua

ez zaigu sekula haizeetan hegaldatu

partitzeetako zapiak bezala

itsaso infiniturantz.

Ezezaguna bezaturik

lo zegoen

amaren itzalaren bestaldean.

Eta halere nik

ez bainekien ezer

Jainko Ona ikusten nuen

niri irribarrez

leiho irekiaren sakonean

izarren urrezko sastraken atzetik.

Urrin bat zabaltzen zen aire samurrean

belar freskoa eta jasmina.

Eta pauso leun batek

Aingeru baten oin distiratsuak bezala

gure etxea zeharkatzen zuen.

Zure pausoa zen, edo Amore,

duela hainbeste urte

nirekin batu nahi zuena

udako ilargiaren azpian.

Eta ni lo ezinik

entzuten nola zure urratsek

kantuz betetzen zituzten

munduaren bihotza

eta neurea.

Gaur arratsean oraindik ere antzeman dut

gure etxetik kanpo

Aingeruaren itzal babeslea.

Maite, zeuk ekarri dizkidazu bueltan

amaren txori zuriak

eta aingura hura, laku isil hartan

lotzen dituena

txalupa zaurituak.

Nire edertasuna bildu egiten da

zure adatsaren apaingarri.

Eta gozo eta samur den oro

gertu izanagatik beti arrotz nuena

eta nitaz ahaztua zena

zure eskuetara itzuli da

epeltzeko

berpizteko

eta musu emateko zuri.

Doxologia

Kalearen beste muturrean zegoen

zuhaitz biluzi eta haustu baten antzera

eguzkiak erretako zuhaitz baten antzera

erre ezin den eguzkiari aintzan

Segida

Eguzkiak ez du onartzen zure zalantzarik...

Biluzik nahi zaitu, eta biluzik hartzen zaitu,

harik eta gaua datorren arte zu janztera.

Eguzkiaren ondoren, damua.

Damuaren ondoren, eguzkia berriro.

Haize etesiarrak

Barkuak, eta barkuak, eta barkuak...

Orgari bultzaka, saltzaile ibiltaria maldan behera so dago.

Pinuak itsaso aldera makurtzen dira.

Itsasoa mendian gora doa,

eta saltzaile ibiltaria, orgari bultzaka,

eguzkian zamalkatu da, apar zuriz zipriztindurik.

Biluzik

Hemen, logelako nahas-mahasean,

hautsez estalitako liburuen

eta antzinako erretratuen artean,

hainbeste itzalen baietzen eta ezetzen artean,

zutabe bat, argia geldirik,

hemen, aulki honetan,

biluzi zinen gau batez.

[kaia gauez]

Kaia gauez

argiak uretan itota

aurpegiak antzu, oroitzapenik gabe

urruneko itsasontzien izpi etenek argiturik

eta gero hondoraturik bidaiaren itzalean

barkuen belak trabeska, amets-lanparak zintzilik dituztela

aingeru bekatariaren hego zartatuak irudi

soldaduak kasko eta guzti

gauaren eta ikatzaren artean

esku zaurituak, berandu datorren barkamena bezalakoak.

Presoak aingurei lotuta

urka-bilur bat zerumugaren zintzurrean

eta kate guztiak hemen, haurren oinetan

eta bitxilore bat duten ilunabarraren eskuetan.

[itsasertzean genuen lorategia]

Itsasertzean genuen lorategia.

Zerua irristaka sartzen zen leihotik

eta amak

aulkitxo baxuan eserita

brodatzen zituen udaberriko larreak

eta atari irekiak etxe zurietan

eta zikoinen ametsak lastozko teilatuan,

zeina idatzia baitzegoen gardentasun urdinkaran.

Etorri gabea zinen oraindik.

Mendebaldera begiratu nuen, eta zu ikusi

— errainu arrosa bat zure begietan

— irribarre-itzal bat itsasoaren sakonean.

Gure amak eskuetan nindukan.

Baina nik

haren sorbaldaren atseginaren atzetik

haren adatsaren zurbilaren atzetik

emeki, pazientzia eta onberatasuna usainduz,

serio begiratzen nion itsasoari.

Kaio batek hots egin zidan

arratsaren sakonetik

hona, mendien lerro etzanera.

Gauerdia

Gau izartsu eskergak bere atzapar biluziak erakusten dizkigu;

pauso arrotzek loa osten dizute.

Zer da sabaian gora herrestatzen den itzal hau,

gela erdibitzen duena?

Pausoak, motozikleta bat, katuaren klaska-hotsa —

esku-argia leihoaren kristalean,

labezomorroak soldaduen bota eta kaskoetan.

Zertarako dugu orain ilargiaren errukia?

Batzuk gauaren kaxetan ezkutatu dira,

batzuk zerraldoan sartu dira bidaiatzera,

batzuek giltzak hartu dizkiote kutxazainari, eta beren lurrak errenditu.

Ahaztu gaituen zakur hau ilargiari zaunkaka ari da;

esnatu egin ditu zelata-dorre urrunetako zaindariak;

lehen eztandak zubia birrindu du.

Gero, ateak karranka egin du, eta izkinan dago eskuadroia;

kale-argiak muturrez aurrera erori dira, eta trenaren txistua aditu da

baionetek bost errepideak itxi dituzten honetan.

Romiosine*

I

Zuhaitzok ez dute ametitzen zeru txikiagorik,

ez eta harriok pauso arrotzen gerizperik.

Aurpegiok ez dute ametitzen eguzkia baizik,

ez eta bihotzok justizia besterik.

Lur hau latza da, isiltasuna bezala;

bere sabelean estutzen du harkaitzen goria,

argiaren kontra estutzen ditu haien olibondo eta mahasti umezurtzak,

hortzak estutzen ditu. Ez dago urik. Argia besterik ez.

Argitan urtzen da kalea, eta burdinazkoak dira hesien itzalak.

Marmol bihurtu dira zuhaitzak, ibaiak eta ahotsak

eguzkiaren kare-hautsaren pean.

Sustraiek irrist egiten dute marmolean. Soka hautseztatuak dira.

Mandoa eta arrosa. Arnasestuka. Ez dago urik.

Egarri dira denak. Aspaldi-aspalditik. Denek ahoratu dute zeru pusketaren bat,

nork bere atsekabeaz gain.

Loezinak begiak gorritu dizkie.

Zimur sakon bat dute bekainen artean iltzaturik,

nola zipres bat mendi biren arteko ilunabarrean.

Eskuak fusilei itsatsiak dituzte,

fusilak eskuen luzapenak dira,

eskuak arimaren luzapen.

Amorrua dute ezpainetan,

eta tristurak, haien begien sakonean,

izar bat dirudi putzu gazi batean.

Eskuak estutzen dituztenean, eguzkia egiazkoa da munduarentzat.

Irribarre egiten dutenean, enara txiki bat hegaldatzen zaie bizar kizkurretatik.

Lo daudenean, hamabi izar jausten zaizkie patrika hutsetatik.

Akabatzen dituztenean, maldan gora egiten du alde bizitzak,

banderak astinduz eta danbor-hotsez.

Urte asko dira denak direla gose, denak egarri, denak akabatzen dituztela

lur-itsasoen mende.

Sargoriak soroak jan dizkie, eta kresalak etxeak blaitu.

Haizeak ateak eraitsi dizkie, eta baita plazako lili urriak ere.

Jaken zuloetatik sartu-irtenean dabilkie herio.

Zipresaren fruituak bezain garratzak dira haien mihiak.

Zakurrak hil egin zaizkie, haien itzaletan uzkurturik.

Euriak hezurrak zafratzen dizkie.

Harri bilakaturik, zelatariak simaurra eta gaua ari dira erretzen

itsaso gupidagabeari so, han hondoratu baita

ilargiaren masta hautsia.

Ez da ogirik gehiago, ez da balarik gehiago,

orain bihotzak baino ez dituzte armak kargatzeko.

Hainbeste urte lur-itsasoen mende.

Denak dira goseak, eta inor ez da bere kasa hiltzen.

Zelatariek dizdizka dituzte begiak:

bandera handi bat, su handi bat, gori-goria,

eta, egunsenti bakoitzean, milaka usok alde egiten diete eskuetatik

zerumugaren lau ateetara bidean.

IV

Egunsentirantz alde egin zuten, zuzen, gizaki gosetuaren lainezaz.

Izar bat mamitu zen haien begirada geldian;

uda zauritua hil-hurren zeramaten sorbaldan.

Armada igaro zen hemendik, estandarteak larruazalean.

Udare heldugabe bat balitz bezala hozkatzen zuten beren setakeria;

ilargiaren hondarra zeramaten bota militarretan,

eta gauaren ikatz-hautsa sudur-zulo eta belarrietan itsatsia.

Zuhaitzez zuhaitz zeharkatu zuten mundua, harriz harri,

eta arantzaz jositako burkoekin zeharkatu zuten loa.

Bizitza bi esku lehorren artean zeramaten, ibai bat bezala.

Pauso bakoitzean, besoa bete zeru irabazten zuten —eta partekatzen.

Zelatariak harri bilakatzen ziren, garrak hartutako zuhaitzen antzera,

eta, plazan dantzan zebiltzalarik, dar-dar egiten zuten etxeen teilatuek

eta apalategietako kristalek.

Ai, zer kantak astindu ote zituen mendi-gainak! —

belaunetan eusten zioten ilargiaren goporrari, eta afari-legea egiten zuten;

arrangura erdibitzen zuten beren bihotzen sakonean,

arkakuso bat erdibituz bezala bi azazkal lodiren artean.

Nork eramango dizu orain ogi-kozkor berorik gauean, ametsak elika ditzazun?

Nor geratuko da orain txitxarrarekin olibondoaren gerizpean, kanturik itzal ez dakion?

Orain, eguerdiko kare-hautsak zerumugaren hesi biribila tindatu du,

eta haren gizon-izen handiak ezabatu.

Lur honek oilariteak perfumatzen zituen.

Haiena zen, eta gurea —haien odola—, nolako usaina lurrak,

eta nola itxi diren orain gure mahastietako atakak,

nola mehetu den teilatu eta zuhaitzetako argia.

Nork esan behar zuen erdiak lurpean aurkituko zituztela

eta beste erdiak kateatuta?

Eguzkiak diosal egin arren hainbeste hostorekin

eta zeruak distira hainbeste estandarterekin,

batzuk kateatuta daude, eta besteak, lurpean.

Ixo, berehala joko dituzte kanpaiak.

Lur hau haiena da, eta geurea.

Lurpean, esku gurutzatuen artean,

kanpaiaren sokari eusten diote. Ordua iritsi zain daude,

lorik egin gabe, hil gabe,

pizkundea jotzeko zain. Lur hau

haiena da, eta geurea. Inork ezin digu ostu.

V

Olibondoen azpian eseri ziren arratsaldean,

hatz lodiekin iragaztera errauts koloreko argia.

Kartutxo-uhalak erantzi zituzten, eta kalkulatu

zenbat neke eden zezakeen gaueko xendrak;

zenbat mingostasun malba zuriaren korapiloak;

zenbat adore bandera ortozik daraman haurraren begiek.

Azken enara gauean berandura arte geratu zen larreetan.

Airean orekatu zen, nola xingola beltz bat udazkenaren mahukan.

Ez zen beste ezer geratzen. Etxe erraustuek baino ez zuten jada kerik botatzen.

Besteek harrien azpian utzi gintuzten aspaldi;

haien alkandora hautsiak eta haien zina, ate abailduan idatzia.

Inork ez zuen negarrik egin. Ez genuen denborarik. Sosegua soilik hazten zen,

eta argia ur-ertzean uzkurtua zegoen, emakume erailaren nekea bezala.

Zer egin behar dute orain, euria lurperaino sartzean bananondo-hosto zimel eta guzti?

Zer egin behar dute eguzkia lehortzen denean hodeiaren estalpean

baserriko ohatzean zanpaturiko zimitz baten antzera,

eta ilunabarraren tximiniaren gainean pausatzen denean

elurrezko zikoina baltsamatu hura?

Atso zaharrek gatza botatzen diote suari, eta lurra beren adatsari.

Erauziak dituzte Monovasiako mahastiak,

mahats beltzak ez dezan etsaien ahorik goza;

zakura jaurti dituzte arbasoen hezurrak eta sukalde-tresnak,

eta noraezean dabiltza, aberriaren hormaren bestaldean,

gauean non errotu idoro nahirik.

Zaila izango da gereziondoaz beste mintzairarik aurkitzea,

ez hain indartsua, ez hain harrizkoa —

esku haiek soroetan geratu ziren,

mendi-gainetan edo itsaspean,

eta ez dute ahazten, ez dute inoiz ahazten —

nekez ahaztuko gara haien eskuez,

nekez eskatuko dute bitxilorerik katua sakatzeaz lazturiko eskuek,

nekez belaunikatuko dira eskerrak ematera, liburuaren gainera

edo izarren distiraren soinera.

Denbora beharko da. Eta hitz egin beharra dugu.

Haiek ogia eta justizia aurkitu arte.

Egunabarrean, bi arraun hondarrean iltzatuta denboralean.

Non da txalupa?

Golde bat lurrean sartua, eta haizea ufaka.

Lurra errea dago. Non da laboraria?

Hausterre dira oliba, olibondoa eta etxea.

Galtzerdiaren barruan, izarrez josiak daude gauaren adabakiak.

Lehorrak ereinotza eta oreganoa arasan. Ez ditu suak ukitu.

Eltze ketua sutan, eta ura borborka

etxe zarratuan. Ez zuten jateko denborarik.

Basoaren zainak ateko hosto errean —odola daramate.

Oin-hots ezagun bat. Nor da?

Oin-hots ezagunak aldaparako iltzeak dauzka.

Sustraia narras harriaren barnean. Baten bat gertu.

Pasahitza. Anaia. Arratsalde on.

Argiak aurkituko ditu, bada, bere zuhaitzak; zuhaitzak aurkituko du fruitua.

Hilaren kantinploran bada urik eta argirik oraindik.

Arratsalde on, anaia. Arratsalde on.

Sartalde zaharrak espeziak eta ehunak saltzen ditu zurezko etxolan.

Inork ez ditu erosten. Mendira joanak dira.

Nekez jaitsiko dira.

Nekez emango dizkiote neurriak.

Gau batez palikariek** afaldu zuteneko larrainean

ahaztuta geratu dira oliba-hezurrak eta ilargiaren odol lehorra,

bai eta armaz neurtutako hamabost silabako bertsoa ere.

Inguruan, ereinotzak eta zipresak geratzen dira.

Hurrengo egunean, enarek haien ogi-papurrak jan zituzten.

Haurrek jostailuak egin zituzten pospolo haiekin,

zeinak erabiliak baitzeuden zigarretak eta izarren arantzak pizteko.

Eta, bazkalostean, itsasoaren aurrean eseri ziren, olibondoen azpiko harri batean:

bihar, labean, kare izango da,

eta etzi, kare-hauts, etxerako eta Santa Salbatoraren petrilerako.

Etzidamu, hazia ereingo dugu loak hartu zituen lekuan,

eta alesagar-kapulu bat lehertuko da,

jaioberriaren lehen algara bezala eguzki-izpien magalean.

Gero, lurrean eseriko gara, haien bihotz guztiak leitzera,

hasieratik leituko bagenu bezala unibertsoaren historia.

VI

Itsasoak bularrean du eguzkia bete-betean, eta egunaren beste ur-ertza kareztatzen du.

Itxialdiak eta egarriaren nekaldiak bizpahiru bider aitortzen dira;

zauri zaharra hasieratik aitortzen da,

eta bihotza txigortu egiten da sargorian, guk atarian utzitako Ziterako tipulen antzera.

Haien eskuek gero eta antz handiagoa dute lurrarekin,

haien begiek gero eta antz handiagoa dute zeruarekin.

Olioz hustu da pegarra. Liga txiki bat hondoan. Sagua hilik.

Hustu da ama adorez, buztinezko pitxerra eta uharka bezala.

Bolboraren erruz, mingotsak dira desertuaren hortz-oiak.

Non da orain olioa Santa Barbararen kandelarako,

non mendafina, ilunabarraren urrezko ikonoa intsentsatzeko,

non ogi mokadurik gau eskalearentzat

trukean kopla izartsuren bat jo diezazun lirarekin.

Irlaren gaineko gazteluan, pikondoak eta asfodeloak mamu bilakatu dira.

Lurra harrotua dago kanoikaden eta hilobien erruz.

Agintarien gotorleku eraitsia aharrausika dago, eta zeru-adabakiz josirik.

Jada ez dago lekurik hil diren guztientzat.

Saminak ez du lekurik bertan geratu eta adatsa txirikordatzeko.

Etxe kiskaliek begi erauziekin ikusten dute marmol bilakatu den itsasoa,

eta balak teilatuetan hondoratuta daude,

zipresari loturiko santuak saihetsean dituen aiztoak bezala.

Egun guztian, hildakoak buruz gora etzaten dira eguzkitan,

eta, iluntzean baino ez, soldaduak tripaz behera herrestatzen dira

harri kiskalien gainean,

heriorik gabeko airearen usnan,

ilargiaren txapinen bila, zola puska bat mastekatu bitartean;

ukabilaz zafratzen dute arroka, ea ur tantarik isurtzen duen,

baina barnehutsa da pareta.

Eta berriz entzun dute kanoikadaren danbatekoa, itsasorantz jirabiraka,

eta berriz entzun dute zaurituen lantua atearen aurrean.

Norantz jo? Anaia deika duzu.

Gautu du bazter guztietan, itsasontzi atzerritarren itzalpean.

Hormekin bideak itxi dituzte.

Goitik baino ez da geratzen biderik.

Ontziak madarikatzen dituzte, eta mihiak hozkatzen,

artean hezur bilakatu gabeko mina aditzeko.

Goian, almenetan, gerrillari erailek zutik zaintzen dute gaztelua;

zatika erortzen zaie larruazala uniformeen azpian.

Aizu, anaia, atsedenik ez?

Bala bat loratu zaizu bihotzean,

eta bost hiazinto hazi dira arroka biluziaren besapetik.

Hatsik hats, usainak ipuin bat kontatzen du. Ez al zara akordatzen?

Hozkadarik hozkada, zauriak bizitza kontatzen dizu,

eta behatz lodiko azazkaleko zikinkerian hazitako kamamilak

mundua zein ederra den azaltzen dizu.

Eskua hartu duzu. Zeurea da. Kresalez blai.

Zeurea itsasoa. Isiltasunari burutik ile bat hartuko bazenio bezala,

pikondoko esnea mingots isurtzen da, tantaka. Nonahi egonda ere, zerua so duzu.

Goiztiriak hatzekin biltzen dizu arima, zigarreta bat balitz bezala,

buruz gora etzanda erre dezazun,

ezkerreko eskua gau izartsuan bustiz,

fusila eskuinekoan itsatsia, ezkongaia bezala,

oroit dezazun zeruak ez zaituela sekula ahaztu

noiz eta patrikatik eskutitz zaharra atera eta,

hatz erreekin ilargia destolestuz, indarra eta loria irakurriko baitituzu.

Gero, zure uharteko zelata-lekurik garaienera igoko zara,

eta, izar bat balatzat kargaturik, tiroa egingo diozu aireari

teilatuen eta masten gainetik,

mendien gainetik, zeinak soldadu zaurituen antzera makurtzen diren,

espirituak uxatzeko besterik ez bada, eta itzalen mantapera egozteko —

tiro bat egingo diozu zeruari bularrean, itu urdinaren bila,

alkandoraren gainetik aurkituko bazenu bezala

bihar zure haurra edoskiko duen emakumearen titiburua;

urteen akaberan aurkituko bazenu bezala

gurasoen etxeko atearen heldulekua.

VII

Etxea, kalea, pikondoa eta ekilore-azalak;

oiloak mokoka dabiltza eskortan.

Ezagutzen ditugu, ezagutzen gaituzte. Hemen behean, sasien artean,

sugeak bere atorra horia utzi du.

Hemen behean daude inurriaren etxola eta liztorraren dorrea

kanoi-zuloz josirik.

Olibondo berean, txitxarraren iazko azala eta aurtengo ahotsa.

Sastraken artetik, zure itzalak gertutik jarraitzen dizu,

zakur isil eta tormentatu baten antzera,

zakur fidela —eguerdian, zure lurrezko loaren aldamenean esertzen da

ereinotz mikatza usaintzera,

eta gauez oinetan uzkurtzen zaizu, izar bati begira.

Udareen isiltasuna da, eta orpoetan hazten zaio udari;

urezko logura bat, denbora galtzen duena algarrobo-sustraietan.

Udaberriak zazpi umezurtz ditu lo magalean,

eta arrano bat begietan, erdi hilik.

Eta han goian, pinudiaren atzean,

San Joan baraugilearen kapera idortu egin da,

nola txori-kaka zuri bat sargoriak iharturiko masustondo-hosto handi batean.

Zamar iletsu batean bildu da artzaina,

eta ibai lehor bat du gorputzeko bilo bakoitzean,

eta artadi bat txirularen zulo bakoitzean;

korapilo berak dituzte haren astamakilak

eta Helespontoko uren urdina lehen aldiz urratu zuen arraunak.

Ez duzu zertan oroitu. Bananaren zainak

zure odola darama, eta berdin irlako asfodeloak eta kaparrondoak.

Eguerdian, putzu isilaren barrenetik dator

ahots biribil bat, kristal beltz eta haize zurizkoa;

ahots biribil bat, tina zahar bat bezalakoa. Antzinako ahots bera.

Eta zeruak anilez ikuzten ditu harriak eta gure begiak.

Gau osoan, ilargiak hilak jiratzen ditu larreetan;

aurpegiak bilatzen dizkie bere hatz basa eta izoztuekin,

semea ezagutuko ote, kokotseko ebakiaren eta harrizko bekainen bila.

Patriketan bilatu du. Beti aurkitzen du zerbait. Beti dago zerbait.

Egur noblezko kutun bat. Zigarreta birrindu bat.

Giltza bat, gutun bat, zazpietan gelditutako erloju bat.

Berriz ere eragin diogu sokari. Orduak aurrera doaz.

Etzi, arropak desegiten zaizkienean

eta biluzik geratzen direnean botoi militarren artean,

zeru-txatalak udako izarren artean geratzen diren bezala,

ibaia heriotzorrien artean bezala,

limoiondoen arteko bidexka udaberriaren hasieran bezala,

orduan, agian, aurkituko ditugu haien izenak

eta “maite dut” oihukatuko.

Oraindik ez. Baina, nolabait, gauzak oso urrunekoak dira berriz ere,

eta oso gertukoak nolabait, ilunpean eskua luzatu eta “arratsalde on” esatea bezala

noiz eta erbesteratua itxaropen mingotsez etxera itzuli

eta etxekoek ez baitute ezagutzen.

Hark heriotza ezagutu baitu,

eta bizitza ezagutu baitu bizitza baino lehen, eta heriotzaren gainetik,

eta ezagutzen ditu. Ez da samintzen. Bihar, dio. Eta ziur dago

biderik luzeena dela laburrena jainkoaren bihotzean.

Eta hara, ilargiak musu eman dio belarri ondoan.

Algek, loreontziek, aulkitxoek, harrizko eskailerek

arratsalde on diote tristezia apur batekin,

eta arratsalde on diote mendiek eta itsasoek eta hiriek eta zeruek.

Orduan, zigarretaren errautsak balkoiko hesiaren artetik barreiatuz,

negar egiten ahal du bere segurtasunagatik,

negar, zuhaitzen segurtasunagatik.

Eta izarrengatik, eta anaiengatik.

* Romiosine: Greziako nazio-sentimendua adierazten duen hitza, berez kontraesankorra, etimologikoki gertuago baitago erromatar zibilizaziotik Helade greziarretik baino. Hain zuzen ere, IV. mendean, Ekialdeko Erromatar Inperioko greziarrek romaioi esaten zioten beren buruari, erromatar, alegia, heladetar paganoengandik bereizteko; hortik dator romiosine. Gure inguruko erdaretan grecidad eta grecité ere erabili izan dituzte ordain gisa, baina hitzaren etimologia alderantzikatzeak estali egiten ditu nazio-sentimendu horrek bere baitan dituen kontraesanak, berez dagozkionak Greziari, zeina harrapatua baitago Antzinako Greziaren iragan loriatsu baina urrunaren eta gainbeherazko historia berriaren bidegurutzean. Horretaz dihardu, hein batean, Ritsosek (Itzultzailearen oharra).

** Palikari: Greziaren Independentzia Gerran (1821-1830) Otomandar Inperioaren kontra borrokatutako gerrillaria (I. O).

Artista ahazkorra

Margolari batek tren bat margotu zuen arratsaldean.

Azken bagoia paperetik ebaki

eta bere kasa itzuli zen mihisera.

Bagoi horretan bertan zegoen eserita margolaria.

Identifikazioa

Bakarrik.

Gauaren gorputz zuri eta iluna

haren gorputzari itsatsia.

Ba al dago? Ez al dago? Etxearen barruan, aulkiek

lau hanka dituzte.

Hain sinplea da mundua.

Hain osatua.

Memoria

Usain epel bat geratzen zen haren berokiaren besapeetan.

Berokia korridoreko esekilekuan, errezel itxia irudi.

Orain edozer gerta ere, beste noizbait izan zen. Argiak aurpegiak aldatzen zituen,

oharkabean beti. Eta inork etxean sartzekoa egiten bazuen,

beroki huts honek astiro eta goibel jasoko zituen eskuak

eta atea itxiko ostera ere, isilik.

Bere lanarekin bakarrik

Gau osoa eman du bakarrik trostan, haserre bizian, errukirik gabe joz

zaldiaren saihetsak. Zain izango zituen —esaten zen—, hutsik gabe,

handia zen beharra. Egunsentian, iritsi zenean,

ez zuen inor zain, ez zegoen inor. Bazter guztietara begiratu zuen.

Etxe hutsak, zarratuak. Lo zeuden.

Ondoan, zaldia entzun zuen, arnasestuka —

aparra zuen ahoan, zauriak saihetsean,

bizkarra ere larrutua.

Zaldia lepotik besarkatu zuen, eta negarrez hasi zen.

Zaldiaren begiak, handi, ilun, hil-minetan,

bi dorre ziren, bere-bereak, urrunak, leku euritsuren batean.

Bertsoa

Azkenaren zapore sakona aitzinatzen zaio poemari. Hasiera.

Sonanbuloa eta bestea

Gau osoa eman zuen lorik egin gabe. Adi entzuten zituen

sonanbuloaren pausoak teilatuan. Pauso bakoitzak

oihartzun egiten zuen, mugarik gabe, bere baitako zulo

mardul eta hutsean. Leihoaren ondoan geratu zen, zain,

besoetan hartzeko, erortzen bazen. Baina hark

bera ere erakarriko balu erorikoan? Txori baten itzala

horman? Izar bat? Bera? Bere eskuak?

Kolpe bat aditu zen behean, harbidearen kontra. Egunsentia.

Leihoak ireki zituzten. Bizilagunak kanpora atera ziren. Sonanbuloa

arin jaitsi zen metalezko sute-eskaileran behera

ikusteko nor erori zen leihotik.

Antzoki zaharra

Eguerdi aldera, ohartu zelarik antzoki zaharraren erdian zegoela,

greziar gazteak, susmorik gabe, eta halere haiek bezain eder,

oihu bat egin zuen (ez mirespenez, mirespenik

ez baitzuen sentitzen, eta sentituko balu ere

ez zuen, noski, erakutsiko), oihu soil bat,

agian gaztetasunaren bozkario basaren indarrez,

edo leku haren akustika probatzeko. Bestaldean,

mendi piko haien gailurretik, oihartzunak erantzun zion,

oihartzun greziar batek, zeinak ez baitu imitatzen ez errepikatzen

ezpada goratzen, ezin neurtuzko moduan,

ditiranboaren* betiereko lantua.

* Ditiranbo: Antzinako Greziako konposizio lirikoa, batik bat Dioniso jainkoaren omenezko errituetan erabilia (I.O).

Gutxi gorabehera

Gauza solteak daramatza eskuetan —harri bat,

teila hautsi bat, bi pospolo erre,

bestaldeko hormako iltze herdoildua,

leihotik sartu den hostoa, tantak

loreontzi ureztatutik ihesi, lasto hura

haizeak zure adatseraino ekarria—. Hartu ditu,

eta han, patioan, zuhaitz bat osatu du, gutxi gorabehera.

“Gutxi gorabehera” horretan datza poesia. Ikusten?

Emakume menderakaitza

Urdina ez —dio—, gorria da zerua,

eta tanto horixkak ditu. Hala dio. Eskua jaso du;

apaletik plater gorria hartu, sagarra zatitu,

sagarra eta platera leihotik jaurti,

eta zutik geratu da bestaldean, ispiluan, eta orraztu egin da,

zapata gorri, adats berde, bular urdin,

labana hortzetan, brida irudi,

prest ispilura jauzi egiteko, zaldi gorri eta guzti.

Eta haren zurdak distira egin du ispiluaren sakoneko imintzioan.

Arratsaldea

Loreak ureztatzen ari zen. Ura entzuten zuen balkoitik tantaka.

Lauzak blai zeuden, eta zahartzen ari ziren. Etzi,

balkoia erortzen denean, bera airean geratuko da,

isilik, eder, eskuetan hartuta

haren bi loreontzi handiak: geranioak eta irribarrea.

Zeharka

Txoria so nuen. Erlojua geratu egin zen.

Harri bat daukat, neurea, itsasoaren bazterrean —dio—.

Teilatu bat dut neure parteko. Horregatik

da horrelakoa, gorria, eta ni ere gorritu egiten naiz.

Ez zintudan biluzten ikusi, ni hara begira nengoen,

zure orpoak baino pixka bat bazterrerago,

zure adatsa baino pixka bat gorago. Han

zerua bakarrik zegoen. Ez nuen ikusten.

Lehen plazera

Mendi harroak, Kalidromo, Ete, Otris,

arroka arranditsuak, mahatsondoak, gari-sailak, olibondoak.

Meatzeak ezarri dituzte hemen, eta itsasoak atzera egin du;

eguzkitan erretako mastika-zuhaitzen usain sarkorra

eta erretxina koagulutan tantaka. Handia zen

abailtzear zen gaua. Han, ur-ertzean, Akilesek,

oraindik nerabe ere ez, sandaliak lotzen,

urruneko plazer hura sentitu zuen orpoa heldu bitartean

eskuen artean. Lipar batez arreta galdu zuen,

eta hantxe geratu zen, uretako errainuei so. Gero,

errementerian sartu zen, eta ezkutua egiteko agindu zuen.

Orduan jakin zuen zer forma, zer eszena, zer neurri.

Emakume igarlea

Nahasiak beti haren tximak, hiletari bat irudi,

hildako ikusezinen baten gainean, edo

bere hildakoaren gainean. “Dohain itsusia da —dio—

zuzen asmatzea”. Komuneko

sareta ilun hura begien aurrean,

bere adatsa balitz bezala —ez bakarrik

heriotzaren sarea, are okerrago: doluaren sarea,

bekaitzarena eta lortu ezin den horrena. Eta bueltan dira

udaberriko ordu ederrak, hauskorrak

—haur batek oinak sartu ditu

ontzi handi hartan, xaboiarekin jolasean—,

eta bera, azazkalekin bi zulo saretuz

bere adats bakanduan

lira bat joz bezalaxe, sakonera so dago,

eta zuzen igartzen du, eta zuzen irribarre egiten.

Bigarren etorrera

Badatoz gauean, lerro urrun batean, erailak;

ingurura begiratu dute; giltzak probatu dituzte; atea ireki dute;

etxean sartu dira; itzalean bilatu dute; ez dute ezer aurkitu.

Ohe azpian zaude. Ohe hura

gainean etzateko zen, eta orain

bizkarrean daramazu. Eta errezelen atzean

altxatu da leihoaren itzal gurutziltzatua.

Hilek jada ez dakite, inondik ere, zergatik hil ziren.

Pireoko atxilotuak lekualdatze sailean

Manta erdia azpian, erdia gainean; sukarra, porlana, hezetasuna,

ile izerditua, horman hatzaz irarritako inskripzioak —

izenak, datak, zin txikiak; amesgaizto bera

zuzi berarekin zuloak irekitzen: “gaur gauean, gaur gauean”,

“bihar, eguna urratzean”. Nor geratuko ote da hemen gu oroitzeko

entzun ditzagunean giltza sarrailan eta kate luzea

arrastaka amaigabeko zurirantz, non, alde batean,

artean kea baitario bota dugun azken zigarretari.

Azken hitzak

Ez zuen norekin hitz egin. Indarrez ematen zion mailuari. Gaua zen.

Ez zuen ongi ikusten zer ari zen iltzatzen. Banku bat? Kutxa bat? Ate bat?

Mailuari ematen zion beti. Azken lagunak

galdetu zion, lasai: “Zer habil?”. Eta hark are lasaiago

erantzun: “Arbendolak txikitzen”. Eta bizpahiru bota zizkion

probatzeko. “Ederrak!” esan du besteak. Orduan,

mailua altxatu, eta ezkerreko eskua jo zuen,

etsai ikusezin bat balitz bezala. “Hauek hobeak”, esan zion.

Baliteke hala gertatu ez izana. Ilundua zen. Ez zen ezer ikusten.

Beherago, trenak txistu egin zuen. Bestea desagertu egin zen.

Oroitzapena

Etorri nintzen muinora; geratu nintzen, ingurura begiratu, eta deiadar egin nuen.

Behean, harriak harrien kontra amildu ziren.

12 poema Kavafisentzat

1. Poetaren tokia

Idazmahai beltz irarria, zilarrezko bi argimutilak,

haren pipa gorria. Besaulkian eserita dago, ia ikusezin,

leihoari bizkarra emanda beti. Betaurrekoen atzetik,

hizketan duenari so dago, handi eta serio;

argitan blai dago bestea, eta bera bere hitzetan ezkutaturik,

ezkutaturik historian, berak sorturiko aurpegi urrun eta ukiezinetan;

besteen arreta bereganatzen du atzamarrean daraman

zafiro baten distira leunarekin, eta, guztiz prest,

hazpegi guztiak dastatzen dizkie mutil gazte haiei, noiz eta efebo inozo horiek

mingainekin ezpainak bustitzen baitituzte mirespenez. Eta bera,

zuhur, goseti, larruzale, errugabe handia,

baietzaren eta ezetzaren artean dago, desiraren eta damuaren artean,

nola balantza bat jainkoaren eskuetan, beti zabuka. Bien bitartean,

haren atzeko leihoko argiek

barkaziozko eta santutasunezko uztai bat jartzen diote buru gainean.

“Poesia ez bada absoluzioa —xuxurlatu du bere kolkorako—,

ez dezagun inon espero errukirik”.

4. Lanpara itzaltzea

Badator neke handiaren ordua. Goiz liluragarria,

traidorea; gau guztien amaiera markatzen du, gaina hartzen dio

ispiluko damu distiratsuari, eta erresuminez lubakitzen ditu

aho-begien inguruko zimurrak. Orain,

alferrik dira lanpara xaloa eta erridau itxiak.

Amaiaz konturatze zurrun bat datza izaretan; han hozten da

udako gauaren hats epela, eta xerlo gutxi batzuk geratzen dira,

kizkur gazte batzuetatik eroriak —kate eten bat—

kate hori bera — nork forjatua da? Ez,

alferrik dira oroitzapena eta poesia. Hala ere,

azken-azkenean, loak hartu aurretik, lanpararen kristalera makurturik

garrari putz egiteko, hura ere itzal dadin behingoz, ohartu da ezen

eternitatearen kristalezko belarrian ari dela putz egiten,

hitz hilezkor bat, bere-berea, bere hatsa bera —materiaren hasperena.

Ederra, gero, nola lanpararen keak gela perfumatzen dion egunsentian.

6. Babeslekuak

“Adierazteak —dio— ez du esan nahi zerbait esatea,

baizik eta mintzatzea bakarrik; eta mintzatzeak

zeure burua erakustea esan nahi du —nola mintzatuko zara, bada?”

Gero, haren isiltasuna hain bihurtu zen gardena

ezen errezelaren atzean ezkutatu baitzen guztiz

leihotik begiratzeko plantak egitera.

Baina, gure soa bizkarrean sumatu zuelarik,

bira eman zuen, eta aurpegia errezeletik zertxobait atera,

tunika zuri luze bat jantzia balu bezala,

irrigarria nolabait, gure garaitik kanpokoa,

eta hori nahi (nahiago) zuen, beharbada pentsatuz

nolabait ere itzuri egiten ziola

gure susmoari, gure oldarrari, gure penari,

edo nolabaiteko aitzakia bat ematen ari zitzaigula

etorkizunean (espero zuen bezala) lilura gintzan.

8. Gaizki-ulertuak

Onartezinak dira haren anbiguotasunak; epaitu egiten gaituzte,

eta bera ere epaitzen dute; nabarmen geratuko dira

haren nahasmena, zalantzak, ezjakintasuna, herabetasuna,

printzipio sendoen falta. Bere konplexutasunean

katramilatu nahi gaitu, noski. Eta gugandik harago begiratzen zuen,

nolabait eskuzabala balitz bezala, edo ulerbera (besteek ulertzea behar duten horiek bezala),

alkandora zuri-zuria soinean, traje gris distiratsua,

botoi-zuloan krisantemo eta guzti. Hala ere,

alde egin zuenean, zera ikusi genuen lurrean, hura egon zen tokian:

laku txiki bat, gorri-gorria, forma ederrekoa,

Greziaren hala-holako mapa bat, munduko bolaren miniatura bat bezalakoa,

zuriune asko eta mugak arrunt zehaztugabeak

—ia ezabatuak kolorearen uniformetasunean—;

munduko bola bat eskola zuri eta giltzatu batean, uztail bete

eta ikaslez hustuan, zeinak joanak baitira itsasertzeko paisaia ikusgarrietara.

10. Azken ordua

Urrin bat geratu zen haren gelan; beharbada

oroitzapena bakarrik, beharbada leiho erdi irekia

udaberriko gauerdian. Aparte utzi zituen

aldean eramango zituen gauzak. Estali zuen

ispilu handia izara batekin. Eta artean hatzetan

sentipen hura, gorputzen oreka,

eta haren boligrafoaren sentipen bakartia —kontraesanik ez:

poesiaren bat-egite gorena. Ez zuen

inor engainatu nahi. Amaiera hurbil zuen. Berriz ere

galdetu zuen: “Esker ona, ala esker oneko

izan nahia?”. Ohe azpian, txapin

zahar eta higatuak ikusten ziren. Ez zuen gogorik

estaltzeko (o, beste noizbait, noski). Soilik

giltza txikia txalekoaren patrikan sartu zuelarik

eseri zen maletaren gainean, gelaren erdian,

bakar-bakarrik, eta negarrez hasi zen, lehen aldiz jakinik,

ziur jakin ere, zeinen inuzentea zen.

Talos

Errepikapenak —dio—, amaigabeko errepikapenak; ze nekea, ene!

Aldaketa oro ñabarduretan baino ez: Jason, Odiseo, Kolkida, Troia,

Minotauroa, Talos. Eta ñabardurotan bertan

iruzur guztia, eta edertasuna, aldi berean: gure lana.

                                                                             Oraindik

gordea dut brontzezko gizakien arrazako erraldoi haren irudia.

Zain bat zuen eztarritik orporaino; zain bat bakarrik,

brontzezko iltze batek eutsia mutur-muturrean. Iltzea erauzitakoan,

odola eta bizia galdu zituen handik.

                                                                               Eta orobat, diot,

gutako bakoitzak ere zain bakarra du, iltze batek itxia,

eta guztiok dugu izu bera.

                                      Bestaldean, zuriz garbitutako horma handian,

errenkadan daude iltzeak (zainetatik aske, agian?), handik zintzilikatzeko

berokiak, kapelak, aterkiak, galtzontzilloak eta maskarak.

Peneloperen etsipena

Kontua ez zen ez zuela haren aurpegia ezagutu, sutondoaren argitan; ez zen

haren eskale-jantzi zarpaildua, ezta mozorroa ere —ez, aztarnak argiak ziren;

haren belauneko orbaina, sendotasuna, begietako zuhurtzia. Bera, izuturik,

bizkarra horman bermatuta, aitzakia baten bila zebilen,

lipar bateko atzerapena oraindik, ez erantzuteko,

ez salatzeko bere burua. Harengatik xahutu zituen, hortaz, hogei urte,

hogei urte ametsetan eta zain, miserable horrengatik,

odolez bustitako bizarzuri horrengatik? Mutu erori zen aulkira,

astiro so eginez, lurrean, bere ezkongai erailei, orobat hilik ikusiko balitu bezala

bere desira guztiak. Eta “ongi etorri” esan zion,

eta urruna iruditu zitzaion bere ahotsa, arrotza. Izkinatik, ehungailuak

sare-formako itzalez betea zuen sabaia, eta txori guztiak,

hari gorriz ehunduak, diz-diz orbela berdearen gainean, bat-batean

errauts koloreko bilakatu ziren, eta beltz, itzuleraren gau hartan,

bere azken nekaldiaren zeru zapalean hegan.

Argos, Odiseoren zakurra

Nagusi, hainbeste urte falta zarela! Begira nola nagoen hemen, baztertuta,

larreetan pilatu den simaurraren gainean. Arantzaz eta akainez

josia dut larrua. Hainbeste urte, nagusi, eta ez dut izan

buztana norentzat astindu. Non dira gure goiz-pasak

basoko ihintzen freskuran, non iturriak, orbela, ehiza, luma koloretsuak

iluntzeko haizeetan? Hezur bihurtu zaizkit begiak, zain beti.

Ez zaizkit ixten. Makarrak ere harri bihurtu zaizkit.

Jarri eskua nire belarrien artean, lasai hiltzerik izan dezadan.

Nagusia pasatu da, ostikoa eman dio, eta gelan sartu da.

Berehala, gezien ziztua aditu da, horman iltzatu direnean.

Eta Argosek, han, buztana harri, begiak harri —ezin itxi—,

simaurraren gainean hilik, ikusten du oraindik.

Lehen aldiz ikusten.

Orfeori

Uda honetan, Liraren konstelazioaren azpian, pentsakor bizi gara.

Zertarako sorginduko ote zenituen kantuz

Hades eta Pertsefone, Euridize ostera ekar ziezazuten?

Zeuk, zeure ahalean sinetsi gabe, atzera begiratu zenuen, ziur egoteko,

eta makalen azpiko itzalen erreinuan desagertu zen berriz.

               Orduan, ezinezkoa saiatzeak makurturik, liraz aldarrikatu zenuen

bakardadea zela azken egia behin betikoa. Hori ez dizute barkatzen

jainkoek, ezta gizakiek ere. Menadeek gorputza zatikatu zizuten

Ebros ibaiaren ur-bazterrean. Zure lira eta burua soilik iritsi ziren Lesbosera,

korrontearen indarrez. Zertarako, bada, zure kantua?

Beharbada noizbait (eta orduan ere itxuraz) lotu zirelako argia eta iluna?

Edo Musek zure Lira zintzilikatu zutelako izarren artean?

Konstelazio honen azpian, uda honetan, pentsakor bizi gara.

Epilogo

Bizitza; zauri bat ezerezean.

Gaua

Eukalipto altua, ilargi zabala goian.

Izar bat uretan dardarka.

Zerua zuri, zilarrezko.

Harriak, goiko haitz biluzak bezalakoak.

Ur-azalean, arrainaren jauziak

entzuten dira: bi, hiru.

Umezurtz handi eta geldiak —zoriontasuna.

18 kopla aberri mingotsari

3. Zelata

Zelata honetan luzatu ziren gauak,

han errotu zen kantua, eta zuhaitza bezala hazi.

Eta batzuek burdin hesietan, besteek urrun, erbestean,

mingoski diote “ai”, makal-hostoaren gisan erne den intziria.

4. Herria

Herri txikia borrokan, ezpatarik gabe, balarik gabe,

mundu osoko ogiaren, argiaren eta kantuaren alde.

Mingainen azpian gordetzen dira intziriak eta pozak,

eta, kanturako orduan, haitzak pitzatzen dira.

6. Goiz-alba

Udaberriko goiz-alba, pozez eta bozkarioz betea,

non da begirik zu ikusteko, zuri ongi etorria emateko?

Bi ikatz intsentsu artean, eta bi intsentsu apur;

kezko gurutze bat aberriaren ateburuan.

10. Ura

Urria haitzetako ura, bedeinkatua isiltasunean,

txoriaren zelatan eta heriotzorriaren itzalean.

Ezkutuan du gerrillariak edaten, eta lepoa altxatzen,

txolarreen antzera, bedeinkatzeko Grezia, bere ama gaixoa.

12. Neska argalak

Neska argalak gatza biltzen ari dira itsasertzean,

uzkurtuta oso, mingostuta, itsasoa ikusi ere egin gabe.

Eta bela bat, bela zuri bat agurka dute zerutik,

eta, ez baitute ikusi, saminez belztu da.

14. Hilobiaren gainean

Palikaria burua tente zuela erori zen;

ez du estali lur hezeak, ez du ukitu ezein zizarek.

Hego bat bezala bizkarrean, gurutzea hegaldatu egin da,

bat egitera arranoekin eta aingeru urrezkoekin.

Egiazko eskuak

Arrasti batez, azalpenik eman gabe alde egin zuen (agian

eraman egin zuten), sukaldeko mahaian utzita

artilezko eskularruak, bi esku moztu bezalakoak,

odolik gabeak, kexarik gabeak, bareak, edo are,

haren eskuak bezalakoxeak, pixka bat puztuak, pazientzia

antzinako baten aire epelaz beteak. Han,

artilezko hatz laxoen artean,

ogi kozkorren bat jartzen zuen lantzean behin, loreren bat,

edo etxeko ardoaren basokada bat, lasai jakinik

eskularruak behintzat ezin direla bilurtu.

Artearen esanahia

Hubert Juinentzat

Orduak eman zituen estatuaren esku moztuari so —esku bat bakarrik,

keinu isil batean geldirik, gorputza osorik

berreraiki nahian. Beharbada argitzeko

hark ere argitu behar ez zukeen sekretua. Gainera,

nork argituko zuen, eta nola? Poesia —esan zuen—

beti hasten da hitzen aurretik, edo atzetik. Orduan

ikusi genuen txoria; esku moztutik atera zen, eta ogian eseri.

Bakarrik

Ezin dut gehiago plantarik egin —dio—;

aulkiak, jendea, nire umeak, nire zigarretak,

heriotza da, heriotza zarete, heriotza naiz.

Kafe-platertxoan erdibitu dut zotz zikina;

heriotza da, begira dut, begira nauka —heriotza bakarrik;

geranioak loreontzian, kanarioak kaiolan

—ezer entzun gabe—, korridorea, keroseno-lanpara,

argazki zaharrak paretan, aterki beltzak,

ur mutua zeruaren azpian. Badoa etxea,

maizterrekin eta diban beltzarekin batera;

badoa etxea, desagertzen, desagertua... nora doa?

Gautu du

Amaitu da arratseko festa ere.

Eta inola ere ez dakigu

zer deitoratzen zuten, zer ospatzen.

Halako batean, argiak piztu dira, eta itzali.

Leihotik ikusi ditugu musikariak;

isilik zeharkatu dute etorbidea,

bizkarrean harturik

brontzezko instrumentu eskergak.

Gera zaitez, beraz, hemen,

erre ezazu zigarreta

sosegu handi honetan,

ametsezko deus-ez honetan.

Gor-mutuak estatuak.

Gor-mutuak orobat poemak. Gautu du.

Gauza bera

Hustu dituzte etxeak eta zuhaitzak. Txoriek

ez dute non pausatu. Egun osoan

saltzaile ibiltariak igarotzen dira. Ezagutzen ditugu.

Sasi-ehunak, sasi-bitxiak.

Badoaz iluntzean. Ezer saldu gabe. Eta, halere,

kanpoan, hondartzara bidean, argiak pizten direnean,

kale-zakur basatien aldra handi bat

borrokan ari da oraindik hezur batengatik.

Kanpaiaren hotsa

Argiak piztuta harrapatu gaitu goiz-albak.

Okrea, zeru-urdin doi batekin nahasirik.

Beheko sua, eltzea, kafea,

denboraren usaina, karta barreiatuak,

eta zigarrokinez betetako hautsontziak.

Emakumeak, gizonak, lorategiak, liburuak

etorri dira, joan dira, galdu dira. Eta kanpai hura,

goizean aditu dena, ez zen postariarena,

baizik eta hiltegira daramaten antxume gaixoarena.

Azken denbora-pasa

Gortinaren dardarak bigarren aurpegia ezkutatu du.

Lurrean barreiaturik pistatxo-azalak,

eta hiru txapin zahar eta leun.

Aulkiaren gainean, jertse gorria. Egia,

zenbat eta zenbat maskara aldatu dituzun. Orain

banan-banan botatzen dituzu surtara, eta denbora-pasa zaude

garrei begira, nola argitzen dituzten zure esku hutsak.

Iltzeak

Alferrik dago hemengo hau, eta hura, eta bestea.

Hil da zakurra, hil da zaldia.

Balde hutsa eskaileren azpian.

Arrainketariak kaletik deika.

Etxea oihartzun huts bat da, eta ispiluan

gurutziltzatu zurbilak

zekenkeriaz estutzen ditu ukabiletan

bere bi iltzeak.

Epaia

Batzuk etorbidea zeharkatzen ari ziren

bitrinen aurrean geratu ere egin gabe. Besteak

nekatuta zetozen hiletatik,

ohi baino askoz ere beroki luzeagoekin.

Patrikan zuten oraindik ogi-kozkor erdia,

defuntuen oroigarri, jan gabe, zain,

inor begira ez zutenean jaurtitzeko

lehen kale-kantoi bakartian. Behean,

emakume dolutuak banaka jasotzen zituen, bereak balitu bezala,

bizirik geratu zirenen Azken Epairako.

Amaieran

Ordua baino lehen alde eginak ziren musikariak. Nota batzuk

dardarka zeuden oraindik ispilu handian. Bi otseinek

armiarma-zutargiak itzali zituzten. Etxeko nagusia

besaulkitik altxatu zen, isilik, damututa.

Banan-banan zenbatu zituen atrilak, behatzekin haztatuz,

ziurtatu beharko balu bezala

ez zela bat ere falta. Geratu egin zen pixka batez

suizidaren ganbera itxiaren atean. Gero

“Jack, Jack” hots egin zion zakurrari. Jack

sartu egin zen, iletsu eta erraldoi, lehoi bat bezalakoa.

Sokaz lotu, eta lorategira eraman zuen, libra zedin.

Gauerdia joana zen, eta oraindik ez ziren itzuli.

Andrea balkoira irten zen. Han zen ilargia.

Nekearen aldiak

Trenaren ke barea iluntze gorrikaran.

Emakume zaharra eserita dago atean, kanario-kaiola batekin;

Santa Barbararen eskaileretako itsuaren akordeoiari adi dago.

Ez genuen aitzakiarik gaurko,

ezta biharko ere. Izenak

ez zitzaizkien gauzei egokitzen gehiago.

Jaberik gabeko zakurrak alderrai dabiltza auzunean. Iluntzean

gizendu eta makurtu egiten dira etxeak eta zuhaitzak eta pertsonak

neke jasanezinen baten pean. Duela 50 urte, neke berak

sorbalda bakarrean altxa zezakeen

tximeleta txiki bat.

Euriaren orduan

Kometa zahar urratuak lokarrietatik zintzilik daude

zuhaitz biluzietan, eta telegrafoaren kordek

kirrinka egiten dute haizean. Bat-batean,

euria indartsu erori da, eta fruta saltzaile gazteak

aterki beltz handi bat ireki du fruta-gurdiaren gainean

laranjak babesteko. Lehia hori,

laranja urrekaren eta aterki beltzaren artekoa,

euriaren zaratari gehitu zaio, eta aberatsagoa da

munduaren edertasun ilun eta esplikaezina.

Uneak

Haur triste miopea eserita dago atarian

urrunean jolasean dabiltzan haurrei so. Haren betaurrekoak

bi leiho txiki eta biribil dira

itsasora irekita. Belaontzi zuri bat

bereizezin pasatzen da behe-lainotik. Begira moilan

pailazo txiki hori, sudurrean plastilinazko bola bat duela,

eta masailetan bi malko margotu. Ikusten?

Baina zergatik zaude negarrez? Barre egin zenezan esan dizut.

Poemak ere

Zein polito lerratzen diren zuhaitzak muino-gainetan.

Maiatzak berdez janzten du leku hura. Zuhaitzen gibelean

etxetxo zuriak berriketan ari dira

gauza zuri eta bareei buruz: itsasontzien arribadak,

udatiarren iritsierak, txorienak, maiteminduenak. “Ni ere —esan zuen—

banoa, banoa”. Eta poemak ere

itxi du ahoa klarionezko gurutze batekin.

Txalupa beltza

Zaharra eserita dago sarreran. Gaua. Bakarrik.

Sagar bat du eskuan. Besteek

izarren esku utzi dute haien bizitza.

Zer esango diezu? Gaua gau da.

Eta zerk segituko dion ere ez dakigu. Ilargiak

dibertitzeko plantak egiten ditu

etengabe txinpartaka itsasoari. Halere,

errainu-dantza honen erdian, klaru bereizten da

bi arrauneko ontzi beltza, eta txaluparia, urruntzen.