PATZIKU PERURENA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Patziku Perurena

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Gure literaturaren eguneratze prozesu luzean hainbat gurutzetak behartu gaituzte harat edo honat jotzera, aldian aldiko alderdikerian, Lizardiren behialako «Bide berriak? Bide guztiak!» zuhur hura ahantzita. Kaletartzeko premiak mendikoa generitzon ororen ukoa ekarri zuen, eta egungotze nahi hori «belar moztu berriaren usaina» ez zuela batere laket esanez formulatu zuen norbaitek. Irakurlea okitua zegoen garoz eta kresalez, gure literaturak lurrin urbanoak behar zituen. Kaletartu ginen noizbait, baina jakin gabe gelditu ginen nolakoa zen, zinez, belar moztu berriaren usaina. Izan ere, gure baserri-literatura guztian hitzaren zehaztasuna falta da, abstrakzio batean jardun zigun, mundu hura zoragarria izan behar zuela besterik ez genuen ikasi.

      Usainak, hotsak, dastak, koloreak... hau da, naturaren ñabardura guztiak izendatzeko ahalmena duena, «belar moztu eta ez moztu bakoitzaren usaina» zehazki nolakoa den dakiena, Patziku Perurena da. Halako jakinduriaz non esan bailiteke gure ruralismo guztiak deskubritu ezin izan zuen Naturaren kantore handi bat dugula bere obra. Ez ordea jarrera ideologiko edo aldeaurreko hautu baten ondorioz; ez dugu haren lanetan deus aurkituko elaborazio hutsez egina, dena ematen zaigu lehenagoko hausnartze —hitzaren adiera jatorrean— zuhur baten ostean, Perurena zentzumenen poeta delako lehenik, berezko dohain garesti horixe dauka. Bere obra ugarian paisaia ageri zaigu protagonista nagusi, eta ondorioz poetaren bakardadea nabarmentzen da. Honek ez darama, hala ere, Orixeren naturarekiko urtze mistikora edo sentimentalkeriara; Perurenak panteismoz bizi du ingurua, telurikotasun hurbilean, hizkeraren narotasun liluragarrian.

      Natura jaso duen bezalaxe baitirudi jaso duela hizkera Perurenak, neke gabe, kukuak esanda, haizeak ekarrita edo errekak bustita, maisutza teknikoa hitzaren eztiak estaltzen duela. Hitzak belarrirako aukeratzen dizkigu poetak, zehatz eta aberats, kanturako diren poemetan eta halaber soilik irakurtzeko direnetan. Herri xehearen euskara baliatuz, ondasun mesprezatu hori eskuratuz, hizkera poetiko jaso bat osatu du Patziku Perurenak. Belarrira egiten digu hitz, ez bakarrik ozentasunaren armoniagatik edo kadentziaren leunagatik, baita hartzen duen tonuagatik ere: belarri ertzera ari zaigula ematen du, apal, espanturik egiteke, ahapetik mintzo denaren gisan edo bere nitasuna mozorro baten atzean gordeko balu bezala, ahantzia genuen xirripa xume baten murmurioa bezain sarkor barneratzen zaigun edertasunean.

KOLDO IZAGIRRE

Patziku Perurena (Goizueta, 1959) maestria ikasketak egin zituen, baina idazteari emana dago. Poesia ez ezik nobela ere egin du (Emily), ikerketa filologikoa (Euskarak sorgindutako numeroak eta Koloreak euskal usarioan), saiakera (Marasmus femeninus eta Harripilatan ezkutatu zeneko apo tipiaren burutazioak) eta lan etnografiko erraldoi bat Leitzako historia xehea oinarri hartuta, Leitzako errege-erreginak. Iritzi pertsonaleko eta behako zorrotzeko artikulugilea da.

Goizuetan

Martxoko gau betea zen

oro oskarri argi ahulez estalia.

Azienda gobernatu ondoren

atarian aita, zohardiari so.

Hegaztien lokantuz hontza, aldizka

beheko ibar ilunetik hegialdera.

Oholtzaz inguratua, logelan ama

zura zaharrei begira ohantzean etzana.

Malkoak masailetan behera

oinazezko atsegin betean balakuka

seme sortu berria altzoan duela.

Han, oholtza eta abere artean

sortu zen argiaren dizdira

han gelditu ziren ene begiak

sabai azpiko armiarma sareetan

han eman zidan haizeak arnasa.

Han galdu nituen eskuak

odola, elurra eta beleen artean.

Geroragoan, haurtzaroan ere

han bete nuen armairua

miru luma eta hartzuriz

urkihosto eta muxika hezurrez.

Han hozkatu ninduten lehenbizikotz

laztantzen nituen erleek...

ihes egiten eskura nahi nituen

larratxori izukorrek.

Han ikasi, oro amoltsuki maitatuz

bakarrago izaten.

1984

Ur uherrei so

Ur haserre izuen garraioak

ezkutuan ohi ditu itsasoratzen

gaitzak, asturuak edo halabeharrak

ezpeldoi ilun edo makalen oinetan

uzten dituen abere galduak.

Mendietako bazkalekuetatik urrun

herio bildurrak gidatzen dituen

betizu lauso eta behor makal arreak.

Halaber, erroitzetan behera amiltzen diren

basahuntz eta orein izukorrak oro.

Gizarte ilunaren zubipetik itsasorat doazkigu

pertsonaia fidel urkatuak, mertzenari lotsatiak

eta ume anormal asesinatuen gorpu haziak.

Halabaina, ahalge gara uholde aroetan

ur uherrei so egiteaz.

1984

Bena ene soak

Gaufarolapeko argi emean

biraka ziren ximeletak

plazerki zorabiatzen.

Mandeuli udatiarrak

babeslekuaren xerka

abereen iztapeetarat jin ziren.

Eliztxori xalo xarmagarriek, berriz

korrazpi epelean zirauten.

Bena ene soak ondikotz

ezin pausalekurik eriden.

1984

Arratsalde bat besterik ez zen

Itsas gainean erdi murgildurik

ahuspezka ikusten ziren

baletzar eta arrain ttipien

sabelazpi zurista haizatuak.

Ozeano orotan sortu zen izurrite baten ondorioz

koroildutako kalatxori ahulduak

banan banan erortzen ziren

itsas bazterreko harkaitz garaietatik

beren buruak desesperatuki amilduz.

Palazio zahar baten itzalean

eseri nintzeneko arratsalde bera zen.

Urrun ortzemugan, hazitzenago zen

hodei ilun baten gorrotoa,

bere buruaren aurka bihurriagotzen

haserreagotzen eta gaiztoagotzen zihoan,

ekaitz unibertsal ikaragarri baten

eromena edo, ezin baretuz.

Noraezean zorabiaturik ziren

hegazti banaken intziri hilkor tristeak

izadiaren hilezkilak adierazten zituzten.

Arratsalde sargori bat zen...

Basamortu bilakatu ziren arboladi

eta larre antzuetako hondarra

haize zirimolatu bihurri batek astintzen zuen.

Basabere izutien begirada lotsatiak

neurrigabeki ohilkortzen ziren

beren itzurpiderik gabeko bakardaderuntz.

Arratsalderik arruntenetarikoa zen...

Los Angelesko karrika amaigabeak

Tokio eta Moskukoen antzera

burnizko kalaberaz, eta

plastikuzko sentimendu hilez

estaliak ageri ziren;

izadiaren berezko oinaze suspiriotsua

areagotzen ari bailiran.

Izakiak oro banan banan hiltzen ari zireneko

arratsalde zoragarria zen...

Edozein lekutan zeutzan

erdi ustelduriko gizagorpuen betazulo ilunetatik

ateratzen ziren eulibaltz aseen burrunba ikaragarriak

atseginago baizik egiten ez zuen

arratsalde gozo bat soil soilik

ez zen deus besterik.

1984

Udazken gorri honetan

Udazken gorri honetan

ene oroimena zure baitan pausatzen da

antzara eta basusoak harizti zaharretan bezala.

Zure hego haizearen labetan goritzen den suak

kizkaltzen ditu ene lurralde barnekoiak

eta zure ezpain uheletan pilatzen

ene erreka ilunak daramaten horbela.

Zure gorputza diren mendi biluziak

estalki zuriz janztera utziz

goi mendietatik ibarreruntz abiatu dira

ene behiak, artaldeak, eta behor amoltsuak oro...

Udazken gorri honetan

ilunabartzen hasia denean

zure begiak pizten dira ene sukalde lezean

eta ene labazomorro izuak

beren gordalekuetara aienatzen dira.

Ezen ene sentimenduak —labazomorro izuok—

lasaiago sentitzen baitira, segurrago

ilunbeetan edo etxe zahar hutsetan.

1984

Sentimenduz

Ene sentimenduak pilatzen

ariki, etxe zahar hustuan

haize hegoak uxarazi arte

datorren abuztuan.

Liliak ere xaloago dire

negu gazte izoztuan

nola papagorri xorinoak

ezpeldoi ilun ezkutuan.

Hiri beltzetan otzanki

hegatzen, hegazti maltzurra...

kale basituetan maitasun

bila dabila zakurra...

etorbideetan paseiatzen den

neska gazte baten agurra...

Oi! zoin hunkigarri zaidan

sentimen ero honen samurra.

Sentipenez bete nahi dut

betierekotz ene barrena,

gau leze hauen bideetan

hilkor bihurtzen ez dena.

Oi! kirioetan hedatzen den

itsaso gose gardena,

izadi zoragarri honen

gosetean, goserik ederrena.

1984

Piztien oroit minetan

Oihaneko urritzetan

han duzu urtxintxa.

Zuhaitzik zuhaitz

jauzika da mintza.

Larra soilen mugarri

bakardadean lizarra,

bere altzoan lozorro

betierekoan muxarra.

Elurte zurian barrena

utziz oinatz amaigabea

bazka surrian bildurti

ezkurdira doa basurdea.

Behe ibarretan bortitz

haritzaren bihotz geldoa.

Adarretan gora doakio

herio bildurrez hudoa.

Han, baso ilun urrunean

eriden nahiz gordelekua

izkilu hots krudel batek

irabiatzen du basakatua.

Gure amalur zoragarrian

menderik mende nafarroa

nola zakurren ahutzetan

amorratzen den azkanarroa.

Ehizakurren aurrean izu

noraezean doa oreina.

Harkaitzean behera erortzean

hartzek jan dute gehiena.

Saraitzuko mazeletan gora

eltzahorraz zituzten uxatzen otsoak,

gau beltzaren sabelean oihuka

mendi biluzietan zebiltzen arbasoak.

1984

Adio ene anaia mina

Erraiek, gudari gotor horiei aurrenik

eta konprenitu ez nauten orori gero.

Ilunabar oskorriaren isiltasunean

mugaz bestaldeko lurralde umoa

kontenplatzerat aienatu naizela,

non, hegazti eta basabereak oro

malerusen ahurretan pausatzen diren

eta izakiak oro etengabe mosukatzen.

Erraiek, neholako gupida gaberik

urki adarrotan zintzilik ediren naukala

ene azken irrifarre disekatua

amesturiko lurraldeetara gidaturik.

Erraiek, goiztiri goibel batetan

norberak hurbilagotik so egitean

hagitzez ederrago dela heriotza.

1984

Begiak

Bi aldiz elurretan

galdu nizkinan hireak

Bi aldiz elurretan

galdu, hireetan eneak

Bi apaburu eder

ur garbitan erneak

poza niri hireak

Bi sagar zuritan

bazkatzen bareak

zauria hiretzat eneak

Bi loreño horitan

malkotan erleak

eztia niretzat hireak

Bi leihoak itxirik

barrenutsik etxeak

tristura hiri eneak

Bi aldiz elurretan

galdu nizkinan hireak

Bi aldiz elurretan

galdu, hireetan eneak.

1987

Gure larrea ederra dun

Gure larrea ederra dun eta gailena

desioa baita espaziorik garbiena.

Erantzunik gabeko galderak

egiten zizkionagu elkarri

isiltasunaren hariak ditugularik

gure unibertsoaren lokarri.

Hezurren eta haragiaren artean

bide zuriak urratzen dizkin

gure tristura ilunak gauean.

Gure gorputzak isilik ziauden

elkarrengandik guziz urrun

beren itzal sakonei begira

amodioa lantzen gau eta egun.

Desioa baita espaziorik garbiena.

Gure larrea ederra dun eta gailena.

1987

Hire bidera atera naun

Gaur ilunabarrean hire bidera atera naun

baina ez haunat aurkitu inon

eta gure amodioa errepasatzera pausatu naun

miruaren antzera ostadarraren harietan.

Begiak atera zizkionat haizeari

denborari darion oinazea ongi behatzeko:

Hegazti amoltsu izuak iragan ditun

hik begiratzen hitunan hegi beltzetan

Apaburuskak jaio ditun, hik

oinak jarri hitunan istilean

Goroldioak estali dizkin

hik laztantzen hitunan harriak

eta, harri txintxarrez bete ditun

hik iturrian utzi hitunan urontziak.

Baina, guzi honek honetan iraun ez dezan

izkiriatzen dizkinat letra eri hauek:

Sare gardenak hedatuko dizkinat

hegazti mingarri horiek harrapatzeko

Apaburuskak, beren gisa aienatuko

hanken gainean jarri orduko

Goroldioa nik neuk kenduko zienat harriei

eta, hustu eginen dizkinat urontziak.

Hire gorputzak utzi zituen hutsuneak

haizeak eta nik bakarrik beteko dizkinagu.

Gaur ordea, ez zebilan haizerik, eta

ene oroimenez soilik beteko dizkinat

hik utzitako urontzi zilar birjinak.

1987

Negu minean

Negu minean

zuriz estaliren ditun bazterrak

hire soina, sabela eta izterrak

Negu minean

zuriz estaliren ditun herriak

hire ahoa eta ezpain gorriak

Negu minean

zuriz estaliren ditun haginen adarrak

eta busti eginen hire begi nabarrak

Negu minean

zuriz estaliren ditun sahatsak

haizeak orrazturen hire adatsak

Negu minean

hormatu eginen ditun inguruko ur latsak

eta hire ohoretan iraganen ditun arratsak

1987

Musika: Oskorri

Hire ahotsa sumatzen dinat

Hire urratsak sumatzen dizkinat

isilik doazen laino izu haietan

Hire eskuak sumatzen dizkinat

eguzkiak onduriko harri haien gainean

Hire zalantza sumatzen dinat

haizearen badaezpadako ibilera hartan.

Luzeak ditun oroimenik gabeko gauak

Zorrotzak, haurtzaroa ebaki zuten guraizeak

Hire begiak sumatzen dizkinat

munduaren konfineko sutegi haietan

Hire ahotsa sumatzen dinat

urrutiko erreka ilun haietan

Hagitzez ederragoak hitunan ur birjin haiek

inolako arrazoirik gabe mintzo zirenean.

1987

Ostadarraren canta

Diamantezco espazioan

Hodei goibel illuncara,

Eguzquiaren arguitasuna

Bilduaz bere baitara,

Arrastan dabil bere itzala

Lurrean harat honara.

Hodei beltzaren zulo tartetic

Argui izpien icara,

Euri tantequin gurutzatu da

Eguzquiaren dardara,

Ostadarrac zubia eguin du

Errecatic errecara.

Eguzqui printza coloredunac

Murguiltzen dira urpera,

Ibai ertzeco zumar hostoac

Ur axaleco urrera,

Harripetic irteten arraiñac

Ostadarra icustera.

Hegazti izuac yolas alaitan

Hegatu dira aidera,

Zuritic urdiñera lehenbici

Guero gorritic berdera,

Ostadarrean pocic dabiltza

Hari batetic bestera.

Pinpilinpauxac atera dira

Coloretaco arguira,

Chori ttipiac arcu azpian

Berriquetan ari dira,

Cucua cantura etorri da

Ostadarraren harira.

Euri tantoac gueldiro datoz

Larre zabalen erdira,

Lau hormachori pausatu dira

Zubi pintatu-berrira,

Bata baranda hori gaiñera

Beste hirurac gorrira.

Eguzqui printzen hecetasuna

Heltzen da ibai zocora,

Arrobioac atera dira

Bideco euri gozora,

Atseguiña zazpi coloretan

Sartzen da bihotzondora.

Ostadarraren hari leunec

Harpa dacarte gogora,

Musica yotzera etorri da

Haicea zubi ondora,

Basapiztiac lilluraturic

Dantzara irten sorora.

Alegrantzia colorezcoac

Hautsi du bere aingura,

Ceru goibelac eracusten du

Nostalgiaren mindura,

Cale bustian irristatzen da

Euri zaharraren lillura.

Ostadarraren hari leunei

Yoan eguin zaie pintura,

Hodei uhelen zuri larua

Grisasta hitsen hildura,

Melancolia dacarqui brisac

Laiño illunen tristura.

1988

Gauaren lillura gopla lucetan

Hautsi omen da anfora

Itsasperatu bafora...

Gizonac egunez ecin asmatu du

Bicitzaren metafora.

Illunpeko argui printzac

Cillarrez bustiac ihintzac...

Ixiltasunaren axala marrazten

Hauts bide zuritan sitsac.

Ceruaren urdiñ hutsa

Gauaren larru bilutsa...

Irudimenaren lurralde urruna

Hitzic gabeco hizcuntza.

Ur gaiñean hillarguia

Odolezco estalquia...

Argui erraiñuen lillura gorrizta

Arratsaren nostalgia.

Zumar itzalen illadac

Ibai ertzeco isladac...

Uraren cantuac neurtzen dittu gauez

Atseguiñaren silabac.

Gauaren argui-hacia

Izar zurien gracia...

Elurrezco letretan inprimatua

Ceru urdiñeco grafia.

Argui horizten irrica

Illun-larruan dirdirca...

Brisa leunac aidean zabaltzen du

Hillarguiaren lirica.

Ceru beltzarre goibela

Hodei illunen gaubela...

Milla quiribilletan dantzan dabilla

Chistuca hegan horbela.

Butzuetan ur gueldia

Lur beroen icerdia...

Baso beltzean cantatzen dute hontzec

Illunaren tragedia.

Hosto berdasca horiac

Ur gaiñera eroriac...

Udazquen aldean ahaztuta utziac

Haicearen memoriac.

Goiz arguien ironia

Illunaren agonia...

Errecondoetan musica zuria

Izotzaren sinfonia.

Argui ezquillen danbada

Ocena ta zabala da...

Ibar lucean galtzen da oihartzuna

Gau tristuraren balada.

1988

Nesca itsua leihoan

Gaulehenean yantzi zuritan

Nesca leihotic beguira:

Nola izarrac atera diren

Ceru azpico eztira.

Leiho zaharraren alde bietan

Izar arguitan cristalac:

Ispillutan lez icusten dira

Amodiozco itzalac.

Hillarguiaren argui epela

Gau illunaren erdira:

Maitasunaren ontzi beroan

Malco ixillen dirdira.

Zorion billa luzatu arren

Gauac bere escu zabala,

Sofrimenduac larrutzen dio

Bihotz gaiñeco azala.

Udatzeneco gau epelan

Laiño gorritan cerua,

Hillarguiari laguntza esque

Luzatzen dio escua.

Bihotza milla zatitan dauca

Oiñace minac hartua,

Ta leiho gaiñera igo zaio

Contsolatzera cattua.

Ceru urdiñetic leiho barnera

Izarren argui lehuna,

Bere gorputza eziñ gorde du

Seda fiñezco ehunac.

Equialdetic haice xuria

Dacarquio gau illunac,

Baiña gogoa ciquintzen dio

Hillargui laru lizunac.

Ille luceac chiricordatzen

Ari zaio haice hegoa,

Placerren billa noraecean

Dabilqui escu beroa.

Oroimenaren argui gorritan

Amodiotan gogoa,

Aide leunac billatzen dio

Atseguiñaren zocoa.

Cattua milicatzen hastean

Nescaren larru liraiña,

Desioaren larre garbian

Busti nahi luque mingaiña.

Maitasun lillura deseguin du

Ceruco hodei ezaiñac.

Iparraiceac laztan miñetan

Urtzen dizquio ezpaiñac.

Haize boladac eraguitean

Zabaldu zaio adatsa,

Argui ametsac direlacoan

Arras estutu arnasa!

Hillarguiaren zauri sacona:

Ceru goian odol latsa,

Tanto gorritan cipriztindua

Hiltzen ari da arratsa.

Canpora datorquio oiñacea

Bare mantsoen antzera,

Malco lodiac irten zaizquio

Begui biac hezatzera.

Nigar ixillez ichi leihoa

Ta sartu da ohantzera,

Etsipenaren arrats lucean

Illunbetan gozatzera.

1988

Atzen gaua

Irudimenen ispillua da

Ceru urdiñeco esfera,

Izar zuriac atera dira

Gau fantasien esquera,

Ene gogoa saltoca dabill

Amets batetic bestera.

Ohitura zaharrec zapaltzen dute

Amets zurien corola,

Urac darama alperricaco

Pentsamenduen odola,

Yoco ciquiña besteric ez da

Gure munduco tonbola.

Arrazoi zaharrec mugatzen dute

Gure bicitza astuna,

Guezurra guezur gaiñean yarriz

Yoan zaigu guizatasuna,

Sofrimenduen jiran bilduaz

Denboraren eraztuna.

Arrats illuna lutuz yantzi du

Negu beltzaren tronoac,

Agoniaren dizdira dacar

Itsas gaiñeco bromoac,

Atzen hostoac hegan dabiltza:

Heriotzaren cromoac.

1988

Ene gogoa zahartzen ari da

Bide gaiñean ezquia

Eultza barnean eztia,

Ene gogoa zahartzen ari da

Moral gaiztoac hecia.

Cecen haundiac balore

Biganch gazteac adore,

Ohe zurian hartu nahi nuque

Laztan gozotan amore.

Apirillean euria

Uztaillean eulia,

Negu beltzeco bacardadean

Hau sofrimena neuria!

Basoan garaztarroa

Larrean birigarroa,

Odola harri bihurtuz doa

Zaurion azal harroa.

Charac landare zalcorra

Harcaitz picoac malcorra,

Ihesi doan quehea dirudi

Ene zorion galcorrac.

Orri zabalac lastoac

Belarric haundi astoac,

Sofrimenduac leuntzen dizquit

Sentipen zacar bastoac.

Izar bacanac ortzean

Laiño gorrien brontzean,

Sendimenduac odoltzen zaizquit

Hillargui ixilla sortzean.

Ceruco larru gordiña

Gauaren zapi urdiña,

Nire penequin yostaca dabill

Aidean haice sorguiña.

Adar berriac musquilla

Hillac aurpegui zurbilla,

Izarren bueltan hodei illuna

Etsipenaren gurpilla.

Baso beltzean sasiac

Itsasoan ur gaciac,

Malco ixillac leun datozquit

Gau illunean haciac.

Suac egurra quizcali

Gauac eguna itzali,

Arrats lucean ene bihotzac

Tristura eciñ bidali.

Ibaiac urac ixuri

Pertsona beti minduri,

Ene bicitzac urtzen ari den

Elur zuria dirudi.

1988

Hillarguia bere oiñace ixillean

Hillarguia bere oiñace ixillean

Iltze sartzen ari da ene gogoan,

Gauero iltze berriac sartzen dizquit

Oroimenac aguintzen dion zocoan.

Hillarguia bere oiñace ixillean

Zulo bat eguitten ari da ceruan,

Ene erraietaco izua gordeaz

Iñorc harrapatuco ez duen lecuan.

Hillarguia bere oiñace ixillean

Munduari so triste doa arratsean,

Iñolatan ere eciñ baitu icusi

Cer gertatzen den munduaren atzean.

Hillarguia bere oiñace ixillean

Ur zabal haunditan yoan da itsasoan,

Eta bere urratsac urre bihurtuz

Galdu eguin dira illunaren altzoan.

Bai, hillarguia oiñace ixillean

Niri beguira iragan da gauerdian

Eta zuec bezala lo ez daguidan

Iltze bana sartu dit beguien ninian.

1988

Testamentua

                                  I

Bere esaldi zorrotzekin denbora harramazkatuz

Odolezko lumerotan kontatzen ditu penak.

Etsipenaren ardo zaharrez mozkortzean

Hitz berdeak botatzen ditu gonbitoka.

Gorde egiten du bere burua letra zahar artean

Eper gorriak gari onduen tartean bezala.

Eta bi antonimo aurkitzean, uztartu eginen ditu

Idi pareak bezala, bertsolurra goldez iraultzeko.

Ez du ikasi nahi izaten hitzen esanahi jakinik.

Hartara, bere bizitzak ez bailuke zentzurik.

Aditz guziak harri lakarra iruditzen zaizkio,

Eternidadearen kristala hautsi egiten dutelako.

Umore beltza, drama zuria eta giza tragedia janez

Gizentzen dira bere begi niniak barrurantz, eta

Urkatu eginen luke bere burua, urkatu

Hitzak ezpainetan soinua joko ez balu.

Hizkuntz enborra irudimen zorrotzez aizkolduz

Ezpal txiketea egiten du, hiztegi guziak egurtuz,

Eta ilunabarraren saskian ezpal txikiak bilduz,

Sutu eginen ditu gauez, bihotza ketan duela.

Baina, bizi guzia esaldi berri bila eman arren

Atzenean, bere guzizkorik aurki gabe isiltzen da.

                            II

Horbelak eta hegazti luma galduak bezala

Egiten du solasean, udatzen ilunabarretan.

Elurra eta izotza biltzen ditu neguan

Munduko sufrimen eta min guzien eskuan.

Galtzeko zorian iragaiten du udaberria

Herioaren lepoa zinta berdez apaintzen.

Ez dizu santa sekulan haintzat hartuko

Ez irainen ez laudorioen moral xikiñik.

Bere lagunik krudelenak eta zintzoenak:

Alegrantzia rubiak eta tristura morenak.

Eguzkitan begiratuko dio beti bere itzalari

Hilargitan bere burua zorrotz juzkatzeko.

Hortako eskuz biltzen du argi zikina egunez

Irudimenaren su gorritan garbitzeko gauez.

Hozkaka urratzen du historiaren haragi zaharra

Egia haundien tartean gezur ttikiak bilatzeko.

Eta odolbildu gisa hartzen ditu gogoan irudipenak

Biziaren estalbean taigabeko itotiak diruditenak.

Eta denboraren eta espazioaren arteko zauriak

Hitzez estaliz mozorrotzen ditu oinazearen urteak.

                         III

Aurreneko ametsa itsu jaio zela egin

Eta geroztik koloreak asmatuz bizi da:

Silabak zuriak dira; beltzak aditzak.

Urdinskak adjetiboak eta berdeak hitzak.

Haize finak baditu mila kolore

Hamazazpi gorri eta bost more.

Isiltasuna zuria da; atsegina grisa, eta

Tristura horia, sagar umoen gisan.

Esperantza marroia, desioa berdaska

Eta amodioa beltza, elurraren seaskan.

Gau suak urdinak dira, eta urak gorriak

Oroimenaren erreka ilunean etorriak.

Euskara ere horizta da, zeruko lizardian

Eta erdarak oro urdin, lurreko izardian.

Odola beltza dugu; poza hits zurizta

Eta oinazea, betiko aitzaki gorrizta.

Sinismena xuri beti, hots, beltx xikina.

Politika berriz, gorotz ustel urdina.

Gobernua betroia, eta iraultza nabarra.

Zuribeltza gure egia, eta bizitza negarra...

Negar gorri lehor, berdez heza beharra.

                           IV

Hagitz gogoko ditu iluna eta gauaren pesadunbreak

Gogoko, herio dantza zuriak eta martxa funebreak.

Ezagutzen ditu haize mehe leunaren mila sinfonia

Eta belar onduen artetiko kirkir hotsen polifonia.

Badaki zer den negu beltzeko elurraren ahots lodia

Eta hotzak bakardadeari labanaz egiten dion zauria.

Ez dauzka ahazteko, eper kanten konpas hirutarrak

Eta hontzek alaitzen dituzten udatzen ilunabarrak.

Memoria garbitu egiten dio ur nabarren tinbreak

Eta haizea hitzez larrutuz sortzen mundu libreak.

Egunero neurtzen ditu argi itzalen erritmoak

Eta mundu osoa oihartzun duten itsas himnoak.

Ez, musikaren forma abstraktuez ez daki asko.

Baina, beti beti beti

Unibertsoaren harmoniarekin egiten du topo.

Munduko hots guziak biltzen ditu, isiltasuna luzatzeko

Gauero, isiltasunaren soka zurian bere burua urkatzeko.

1990

Gauaren sabel zurian

Bare lizunak, zokorik zoko, goroldiozko larretan:

Izarren sua soro bustian disekatzen zilarretan,

Isiltasuna milikatuaz ilunaren bularretan.

Hats hats hats...

Hega nadin gau hutserantz!

Ur biluziak hotzikaretan ilunbetako dunduri.

Barne izua jiran dabilkit suzko eraztun iduri.

Gorputz guzitik biribilketan odola dantzan urduri.

Hats hats hats...

Izardia, minaren baratz!

Argi guzien gelditasuna; munduaren lo sorgorra.

Gau hegaztien hegal dardara; ur basatien borborra.

Amets urdinen kristala hautsiz doa erreka kozkorra.

Hats, hats, hats...

Hilargia atseginaren ardatz!

Sentimentuak murmurioka oroipenen isurian...

Gogoa sutan jiraka dabilt odolaren iturrian,

Tristurak poza ernaldu arte gauaren sabel zurian.

1990

Desioen herbestea

Harrimenaren alanbreetan

Gau izerdia tantoka.

  Zeru sapaian izu dardaraz

   Izar guziak saltoka.

    Amets urdinak aidean doaz

     Ezerezari txaloka.

Urkabeko hilotsa

Begi galduak urrun

Eskuan bihotza

Brisa lehuna jiraka dabil

Gauaren sabel beroan,

  Hilargia odolez asetzen

   Itsas gorrian enpoan.

    Milaka malko trabatzen dira

     Oinazearen zepoan.

Urkabeko hilotsa

Begiak urrun galduak

Eskuan bihotza.

Pena berdeen urrutimina

Desioen herbestea.

  Haize ustelduz betea dago

   Ibai antzuen hestea.

    Aidean josten dute miarmek

     Etsipenaren jertsea.

Urkabeko hilotsa

Urrun galduak begiak

Eskuan bihotza.

Uraren bizkar lehun horiztan

Irristu nahi du arratsak,

  Isiltasuna antsiz trentzatzen

   Zentzu nahasien adatsak,

    Infinitoan txistuka doaz

     Biziaren azken hatsak.

Urkabean hilotza

Begiak lurrean

Aidean bihotza.

1990

Arratsaren eltzeitsuan

Urrezko sokak bilduxe dittu

Udatzen arratsaldeak,

Ilun adatsen mototsak lotu

  Haizearen matxardeak.

Gau sorginduak hegan dabilzki

    Zoramenaren sardeak.

Gogoa, bere hutsean, zenbat eta gorago

               Gorputza orduan eta lorrago!

Milla izarren zilar soinua

Arratsaren eltzeitsuan.

Gogo hustuan, poz murmurio,

  Urak marmar berritsuan.

Jainko usaia dakar haizeak

    Oroipenen intzentsuan.

Gogoa, bere hutsean, zenbat eta gorago

               Gorputza orduan eta lorrago!

Goranahi honek non du sorrera

Batek ahal baleza jakin!

Atseginaren zurrunbiloan,

  Bihotzak nahi du irakin.

Zentzu guzien dardar izuan,

    Huts urdinera hegamin.

Gogoa, bere hutsean, zenbat eta gorago

               Gorputza orduan eta lorrago!

Irudipenen zorabioan,

Milla sugeren nahaspilla.

Biziontzian hilargia odol

  Gozamen zaharren aspilla.

Urdin hutsean galtzen da beti

    Giza bihotza arnas billa.

1990

Elurraren memoria

Begi izuak elkarren bila hitzik gabeko hizketan,

Irudipenen kristal urdinak bihotzez xehetuz printzetan,

Sentimentuak nahaspiltzen doaz begiz begiko liztetan,

Zentzu libreak trabatu arte maitasunaren krisketan. (bis)

Udatzeneko larre lehuna, amoranteen sehaska,

Gorputz zuriak etzaten dira hego haizetan besarka,

Esku ikarak zokorik zoko larru gainean presaka,

Aho batean bi mundu urtzen mingainak esamesaka, (bis)

Haragiaren ibai hazitan odol uholde gorriak,

Suzko zainetan tristura urtuz atseginez etorriak,

Itsas beroan irakin alen elurraren memoriak,

Mila arantzetan zabaldu nahi du plazerraren elorriak. (bis)

1990

Ez bazara nitaz akordatzen!

Gauerdian lehunki dabil brisara arina

Ur geldiaren axala kirimolatzen,

Hostoak espazioan, goiti eta behiti irristan

Isiltasunaren kristalean dostatzen,

Erreka zintzurrak behiti, bihurrika datoz urak

Gau lamien adatsak txirikordatzen...

Hutsetik zintzilik ari dira armiarma jostunak

Amodioaren sare finak brodatzen,

Baina, zer ajola dit niri, edertasun guzi horrek

Ez bazara nitaz inoiz akordatzen.

1990

Hilargiaren odolezko ardatzean

Gauberanduan, mendi hegi urrunetan

Plegatzen da etsipenaren zapi morea.

Larrabehi gorriztek, haizegerizan etzanik

Auzmarrean xehetuz irensten zure tristura.

Baina, denborak jiraka segitzen du

Hilargiaren odolezko ardatzean

Ibaiak kantu zakarrean doaz argiz mozkortuak,

Hartzuri zaharrak ziztaka zulatzen izar printzak,

Eta gau ilunaren bizkar zabalak, indarka

Zeru kontrara zanpatu nahi ditu munduminak.

Baina, denborak jiraka segitzen du

Hilargiaren odolezko ardatzean

Mila sugetan kiribiltzen da haize itsua

Arnasaren hariak infinitoan korapilduz,

Eta zuk munduko oinazea bildu nahi zenuke

Biziaren sua eskutan piztuz gaua berotzeko.

Baina, denborak jiraka segitzen du

Hilargiaren odolezko ardatzean.

1990

Tristuraren itsasoan

Poz zuriaren eskeletoa

Gau ilunaren altzoan,

  Sentsazioen apar berdaska

   Uhinen konpas mantsoan,

    Sentipen hitsak murgildu dira

     Tristuraren itsasoan.

      Bizitza, zumar hosto gabea:

       Haize urdinak soildua.

        Irudimena, zakar tartean:

         Burni zahar herdoildua.

          Bakardadea, harkaitz gainean:

          Kaio gaixo koroildua.

          Zentzu horiztak erdi arrastan

          Pena bustien larrean,

         Etsipen beltza hankutsik doa

        Ur ertzeko hondarrean,

       Desio grisak: aingira hilak

      Gogoaren otarrean.

     Esperantzaren ontzi berdea

    Galdu da uren marean

   Amets aingurak hondora doaz

  Itsaso zabal barean

Mila arrai beltz trabatu dira

Oroimenaren sarean.

1990

Uraren soinua gau isilean

Uraren soinua

gau isilean!

Ametsak garbitzen haizea

Zeruko putzu urdinean

Uraren soinua

gau isilean!

Irrist egin du tristurak

Hilargiaren odol istilean

Uraren soinua

gau isilean!

Atseginaren eraztun gorrian

Hamar milla suge kiribilean

Uraren soinua

gau isilean!

Belarrian dabilkit mundua jiran

Gogo bete hots, barne murgilean

Uraren soinua

gau isilean!

1990

Gauaren sabelean

Gauaren sabelean

Bakar bakarrik nago,

Ume jaio gabea

Amaren umatokian bezala.

Planeta guziak jiraka dabiltza

Ene gogoaren unibertsoan.

Ni argi edanez

Mozkortzen naiz.

Ez bainaiz ni, ene baitan bizi

Aldiro jendaki arrotzen bat

Mozkortzen baita ene baitan

Gauaren sabelean.

1990

Guztiaren ezereza

Haize itsuak kolpatzen ditu

ametsen ate gorriak

Hosto idorrak atalondoan

gau errondan etorriak

Argi azpitan mila xomorro

zoramenez eroriak. (bis)

Baso ertzetan etzanda daude

itzal beltzak auzmarrean,

Gezur likitsen pikea biltzen

argi bustiak larrean,

Hotzikaretan dihoa ura

ilunpeko negarrean. (bis)

Ezkil soinuak dardaraz dauka

poz horiaren bularra,

Aidean dabil ordu zurien

silueta zirkularra,

Menden mendean, hauts bihurtuaz

oroimeneko ur zarra. (bis)

Zentzu guzien gelditasuna,

soinu berdeen pereza,

Zeru-gangako urdintasuna,

argi xahartuen laineza,

Ilunbetako isiltasuna,

guztiaren ezereza.

1990

Harria

Harriak eusten dio bizitzari,

Harriak estaltzen heriotza.

Harriak iresten ditu itxura guziak

Eta harriak bereganatzen denbora.

Harrian disekatzen dira hitzak,

Baina, harriak ez du hitz egiten.

1990

Osoan irentsi dut gaua

Gauaren itzala oso osoan edan dut

Ilunontzia hondoraino zurrupatuz,

Oinpeko lurraren oinazea ziplatu dut

Haize guzia arnasaldi batean irentsiz.

Hozka urratu dut eguzkiaren argia

Nere bihotzera odolustu arte hilargia.

Gogoan disekatu ditut ur soinuak oro

Orain ia, isiltasunez enpo egina nago.

1990

Bibliografia

JOANNES D’IRAOLAREN POEMA BILDUMA. Caja de Ahorros Provincial de Guipuzcoa, 1985

EMILY. Elkar, 1987

IRAINGO APAIZ GAZTEAREN KANTUTEGI ZAHARRA. Pamiela, 1988

ISILEKO KANTAK. Pamiela, 1993

Diskografia

DATORRENA DATORRELA. Oskorri, 1989

Negu minean

EUSKAL KANTU TXAPELKETA. Finala (1992. Donibane Lohizune), 1992

Hamar kopla arturratzeko

BADOK HAMAHIRU. Oskorri, 1992

Alabatxoaren kantua

ALLAKUIDAOS. Txirri, Mirri eta Txiribiton, 1994

Gure motiko potoka

GAUARI DEIKA. Izugarri, 1994

Hamar kopla ilunabarreko / Alabaren ezkontza

GAUEKO ERRONDEA. Zabaleta eta Imanol, 1994

Udatzen laztan / Udazken gau bateko amodio koplak / Nafarroa gaindi  / Gaueko haur fantasiak / Uda kanta sargoriak / Nere aitortzak

LANDALAN. Oskorri, 1995

Alabaren ezkontza

ZURARTEAN. Artola, Txomin, 1995

Udatzeneko Odak / Primaderako baladak

APAIZ GAZTEA. Elizaga, Mikel, 1995

Hamar kopla arturratzeko / Gauaren lilura / Bi lumatxo xuri / Ikusten dut zuren anima / Oh gau eme, ene andere / Amoranteen ixtiluak / Apalondoko mozkorra

BAKARRIK NINDOALA. Urkizu, Imanol, 1996

Atzen zazpi chiquitoac

HORI BERA DA DENEN IXTORIOA. Imanol, 1996

Amasemeak oherakoan / Udazken laztanari sei zortziko

KANTU EROTIKOAK. Markez, Mikel, 1997

Neska ttikia atsegin minetan

ATARIAN. Euritan blai, 2000

Elurraren memoria