Saint-John Perse

itzulpena: SANTI LEONÉ

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Saint-John Perse

© itzulpenarena: Santi Leoné

© edizio honena: Susa

2021eko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

Antilletako bigarren poeta ekarri du kaieretara Santi Leonék. Lehenengoa bildumako hirugarrena izan zen, Aime Cesaire martinikarrarena, eta oraingoan Saint-John Perse guadalupearra dugu berrogeigarrenean. Biak antillarrak, biak frankofoniako herritar, baina jatorriz aski ezberdinak: Cesaire klase baxuko arrazializatua; Perse, berriz, klase altuko diplomatiko zuria. Alta, jatorriak jatorri, biek egin behar izan zuten Vichyko Gobernuarengandik ihes, eta biek besarkatu zuten, bakoitzak bere erara, garaiko abangoardia poetikoa. Cesairek surrealismorantz jotzen badu ere eta Persek, aldiz, (post)sinbolismorantz, interesgarria da lehenaren Sorterriratze baten kaiera eta bigarrenaren Haurtzaroa ospatzeko konparatzea. Bietan ageri baita jaioterriarekiko mira bezala haren naturaren zelebratzea.

1887an jaio zen Pointe-à-Pitre-n, eta Guadalupe irla inspirazio iturri oparoa izan zuen bizitza guztian. Izan ere, nerabezaroaren atarian irla utzi eta Frantziara joan zen bizitzera familiarekin, eta honenbestez, Guadalupeko haurtzaro galdua bikoitza izan zuen nolabait, denborazkoa zein espaziozkoa. Adituek diotenez, irla utzi izanak lorratz sakona utzi zion, eta haren poesian ageri diren zenbait pertsonaia (Umea, Printzea, Erbesteratua) horrekin loturik dago, tarteka eztanda egiten duten zenbait lerro borobil bezalaxe: “Haurtzaroa ez bada, zer zegoen orduan orain ez dagoena”. Giro hori gogora ekartzeko itsas lexiko eta lexiko botaniko joria erabiltzen du Persek, eta aparteko gaitasuna du mundu hura poetikoki berbizitzeko. Ez alferrik, 1960an Nobel saria eman ziotenean, epaimahaikoek “bere sormen poetikoaren irudimen-aberastasuna” nabarmendu zuten. Aberastasun horrek konplexutasuna esan nahi du, halaber, eta egiazki, irakurleari eskarmentu literarioa eta irakurketa zolia eskatzen dion poesia da berea. Horregatik lotu izan da Perse hermetismoarekin. Paul Valery ezagutu zuen eta nabaria da haren eragina; bestetik, lerro (post)sinbolista horretan, T.S. Eliot-ekin ere konparatu izan da, bereziki Anabasia poema, kaierean osorik duguna, The Waste Land (Lur eremua) poemarekin lotu izan delako. 1924an argitaratu zuen, Eliotena baino bi urte geroago, eta Perseren poema preziatuenetarikoa da. Itzultzaile apartak izan ditu, gainera; Eliot beraz aparte, Giuseppe Ungaretti eta Walter Benjamin, besteak beste. Itzultzaile zerrenda horrek arrasto ona ematen du Perseren poesiaren jite eta kalitatea sumatzeko.

Bere hastapen literarioetan Andre Gide eta Nouvelle Revue Française taldekoak ezagutu eta haiekin argitaratu zuen lehen liburua, Eloges (Gorazarreak) (bertakoa da Haurtzaroaren ospatzea). Sail edo zikloka argitaratzen zituen poemak, eta normalean, txatal edo bertsetak idazten zituen, prosa poetikoetara gerturatzen diren piezak. Txinan idatzi zuen Anabasia, hango enbaxadan lanean ari zela. Hogei urtez idazteke igaro eta gero, AEBetako erbestean ekin zion berriro Erbestea liburuarekin, 1945ean. 1975ean hil zen arte publikatzen jarraitu zuen, ordurako XX. mendeko poeta handienen artean lekua eginda.

Gisa honetako poesiaren itzulpenek edukitzen duten arrisku handienetakoa originala sinplifikatzekoa izan ohi da. Originala atxikitzeko zailtasunagatik, irekia dena ixtera jo dezake itzultzaileak. Ez da hori kaier honetan gertatzen dena. Santi Leonék bikainki menderatzen duen nafarreraren zirrikitu guztiak arakatu ditu Perseren adierazle eta adierazi festa gurera ekartzeko.

BEÑAT SARASOLA

Haurtzaroa ospatzeko

“King Light’s Settlements”

I

      Palmak...!

      Orduan hosto berdeen urean bainatzen zintuzten; eta artean eguzki berdea zen ura ere; eta zure amaren neskameek, neska distirantak baitziren, beren zango epelak mugitzen zituzten dardarka ari zinen horren ondoan...

      (Goi mailako egoera batez naiz mintzo, orduan, soinekoen artean, argitasun birakari haren erresuman.)

      Palmak! eta sustraien

      antzinakotasun gozoa...! Lurrak

      orduan soraioago izan gogo izan zuen, eta sakonago zeruak, zeinean arbola handiegiak, asmo ilun batez unatuak, paktu askaezina lotzen ari baitziren...

      (Amets hori egin dut, estimutan: babespeko egonaldia, oihal gogotsuen artean.)

      Eta sustrai

      altu eta makurrek ospatzen zituzten

      bide zoragarrien ihesbideak, nabe eta bobeden asmazioa,

      eta argiak orduan, akatsik gabeko balentrietan emankor, erresuma zuria inauguratu zuen, non agian ibilia naizen itzalik gabeko gorputz batean...

      (Goi mailako egoera batez naiz mintzo, aspaldian, horrelako hostoak mastekatzen zituzten gizonen eta haien alaben artean.)

      Orduan, gizonek aho

      seriosagoa zuten, beso geldoagoak zituzten emaztekiek;

      orduan, guk bezala sustraiak jaten baitzituzten, piztia isilkor handiak nobletu egiten ziren;

      eta luzeago itzartzen ziren betazalak itzal handiagoen gainean...

      (Amets hori egin dut, erlikiarik gabe ahitu gaituena.)

II

      Eta amaren neskameak, neska handi distirantak... Eta gure betazal miresgarriak... O,

      argiguneak! O, faboreak!

      Gauza guziak izendatuz, handiak zirela nuen errezitatzen, piztia guziak izendatuz, ederrak eta onak zirela.

      O, nire lore

      gosetiak, zuen hosto gorrietan irensteko prest nire intsektu berde

      ederrenak! Familiaren hilerriko usaina zerien jardineko lore sortei. Eta arreba txiki-txikia hila zen: nik izana nuen, hura bai urrin gozoa, haren kaobazko katabuta hiru geletako ispiluen artean. Eta ez zen kolibririk harrikada batez hil behar... Baina lurra makurtu egiten zen gure jolasetan, neskameak bezala,

      etxean gaudelarik aulki bat izateko eskubidea duten neskame haiek bezala.

      ...Miresmen begetalak, o, argiguneak, o, faboreak!

      Eta gero euli hauek, euli mota hauek, lorategiko sail gorenaren aldera, argia kantari ari izan balitz bezalakoak!

      ...Gogoan dut gatza, gogoan dut inude horailak begi ertzetan igurtzi behar izan zidan gatza.

      Azti beltzak honela ebatzi zuen ezkaratzean: “Mundua piragua bat bezalakoa da, jira eta bira ibiliz, ez dakiena haizeak zer egin nahi duen, irri ala negar...”.

      Eta berehala eginahalak egiten zituzten nire begiek

      mundu bat pintatzeko ur distiranten artean orekan, masta leuna ezagutzen zuten fusteetan, gabia hostoen azpian, botaberak eta bergak, lianazko abenkak,

      eta han, eskuraezinak, loreak

      zimeltzen ziren papagai emeen garrasian.

III

      ...Gero euli hauek, euli mota hauek, eta lorategiko sail gorena. Deika ari dira. Banator... Estimutan naiz mintzo.

      — Haurtzaroa ez bada, zer zegoen orduan orain ez dagoena?

      Zelaiak! Ezpondak! Bazen

      ordena handiagoa! Eta dena ez zen argitasun erresuma eta bazterrak baizik. Eta itzala eta argia artean gauza bakarra izatetik hurbilago ziren... Estimu batez ari naiz... Alor-bazterretan fruituak

      jalkita ere

      ez zen haatik usteltzen gure ezpain ertzetako bozkarioa.

      Eta gizonek itzal handiagoak inarrosten zituzten aho seriosagoekin, eta emaztekiek amets gehiago beso geldoagoekin.

      ...Handitu egin dira nire hazpegiak, eta pisuago bihurtu, adinez gizenduak! Ez dut berriz errota eta kanaberetako tokirik ezagutuko, ur bizi kantarien artean haurren ametserako banatua denik. Eskuinetik

      kafea sartzen genuen, ezkerretik manioka

      (o, biltzen ditugun olanak; o, gauza laudatzaileak!)

      Eta hemen izaten ziren ongi markaturiko zaldiak, ile motzeko mandoak, eta han idiak;

      hemen zartailuak, eta han Annaô txoriaren oihua — eta haratago errotak kanaberetan eragin duen zauria.

      Eta hodei bat,

      morea eta horia, indiaranen kolorekoa, bat-batean koroa bat iduri urrezko sumendiaren gainean gelditzen bazen,

      izenez deitzen zituen, etxoletarik,

      zerbitzariak!

      Haurtzaroa ez bada, zer zegoen orduan orain ez dagoena?

IV

      Eta dena ez zen argitasun erresuma eta bazterrak baizik. Mendira joaten ziren aziendak, eta behiek kanaberako ziroparen urrina zuten... Handitu egin dira nire hazpegiak

      eta pisuago bihurtu, adinez gizenduak! Gogoan dut egun ederregi bateko

      negarra, izituegi nintzela, izituegi! Zeru zuria dut gogoan, o isiltasuna!, sutan begi sukartuak bezala... Negar egiten dut, ari naiz

      negarrez, esku zahar goxoen ahurretan.

      O, kontsolatzerik eskatzen ez duten negar-hipa hutsak dira, hori besterik ez, eta nire kopeta ferekatzen dutenak goizeko izar handi baten antzera.

      ...Zure ama hain ederra baitzen, hain zurbila,

      handia eta nekatua, makurtu

      eta egokitzen zuenean zure lastozko edo eguzkiko zapel astuna, filodendro hosto bikoitz batez estalia,

      eta iluntasunari eskainitako ametsa zulatuz, muselinen dirdaiak arruntean betetzen zuenean zure loa.

      ...Mestizoa zen nire neskamea eta akain-belarraren usaina zerion; beti ikusia naiz kopetan izerdi distirantezko perlak zituela, begien inguruan — eta, hain epela, haren ahoak ugalde ondoko arrosa-udareen gustua zuen, eguerdia baino lehen.

      ...Baina horitzen ari zen amatxiz,

      eltxoen ziztadak sendatzen hain ongi zekien hartaz

      esanen dut ederra dela, galtzerdi zuriak jantzita,

      saretan zehar suzko lore zintzoa hurbiltzen delarik haren bolizko betazal luzeetara.

      ...Eta nik ez ditut Haien boz guziak ezagutu, ez ditut emazteki guziak ezagutu, ez ditut gizon guziak ezagutu zerbitzari ari zirenak zurezko egoitza

      garaian; baina oraindik denbora luzerako izanen ditut gogoan

      soinurik gabeko aurpegiak, papaia eta asperdura kolorekoak, gure aulkien gibelean gelditzen zirenak astro hilak iduri.

V

      ...O!, laudatzekoa da leku hau!

      Nire kopeta esku horikaren azpian,

      nire kopeta, oroitzen zara gaueko izerdiez?

      sukarrezko gauerdi hutsalaz eta uharkaren gustu hartaz?

      eta goiztiri urdineko loreez, goizeko badietan dantzan

      eta eltxo bat baino ozenagoa zen eguerdiko orduaz, eta itsaso koloretsuak jaurtikitako geziez?

      O, laudatzekoa da! O, laudatzekoa da leku hau.

      Baziren itsasontzi handi musikadunak kaian. Baziren kanpetaz estaliriko muinoak; lehertzen ziren basa-fruituak... Baina zer gertatu da kaian ziren itsasontzi handi musikadunekin?

      Palmak...! Orduan

      sinesberago eta abiatze ikusiezinez populatuagoa zen itsaso bat

      agertzen zen, baratzeen gainean mailakatutako zeru baten antzera,

      urrezko fruituz, arrain morez eta txoriz gainezka.

      Orduan, perfume gozoagoak, zorioneko gailurrak ferekatuz,

      beste garai bateko ufako hau zabaltzen zuten

      eta aitaren lorategiko kanela besterik ez zen behar — o, trikimailuak!

      bere oskol eta armaduretan loriatzen zen mundu hura asaldatzeko.

      (...O, laudatzekoa da leku hau! O, kontakizun naroa, o ikuskizun oparoa!)

VI

      Palmak!

      eta bizitoki karraskariaren gainean hainbeste lantza suzko.

      ....Haizebeko zarata argitsua ziren ahotsak... Aitaren txalupak arduratsu garraiatzen zituen figura handi eta zuriak: agian, ororen buruan, Aingeru orraztu gabeak; edo bestela, gizon osasuntsuak, oihal ederrez beztituak sabukazko kaskoa buruan (gure aita bezalakoak, noblea eta zintzoa izan zena).

      ...Zeren goizean, Ur biluziaren zelai zurbiletan, Mendebaldean, Printzeak eta haien Suhiak igarotzen ikusia bainaiz, goi mailako gizonak, ongi jantziak denak eta isilik, eguerdi aitzin itsasoa Igande bat baita, zeinean loa Jainko batengan gorpuztu den, zangoak bilduta.

      Eta zuziak goratzen ziren, eguerdian, nire ihesaldietarako.

      Eta sinetsita nago arratsaldero pizten zirela Arkak eta ebanozko eta latorrizko Aretoak sumendien ametsetan,

      apain jantziriko idoloaren aurrean eskuak biltzen genituen tenorean.

      Palmak! eta sustraien

      antzinakotasun gozoa...! Haize alisioek, pagausoek eta ihes egindako katuak

      hostaila garratza zulatzen zuten, zeinean, Uholdearen urrina duen arratsalde baten gordintasunean,

      ilargi arrosa eta berdeak zilintzan baitziren, mangoak iduri.

*

      Alta bada, Osabak ahapeka mintzatzen zitzaizkion amari. Atean lotu zuten zaldia. Eta Etxeak zutik zirauen, zuhaitz lumadunen azpian.

Anabasia

KANTUA

      Zaldikume bat sortzekotan zen brontzezko hostoen pean. Gizon batek baia mikatzak jarri zizkigun eskuetan. Arrotz batek. Bidean zihoanak. Eta hona hemen beste herrialde batzuetako asotsak aditzen direla nire pozerako... “Agur, ene alaba, urteko arbola handienaren azpian”.

*

      Zeren Eguzkia Leora ari da sartzen eta Arrotzak hildakoen ahoan paratu du bere behatza. Arrotzak. Irrika ari zenak. Eta belar batez hitz egin digu. A, hainbeste haize probintzietan! Erraza da gure bideetan ibiltzea! Eta hori gozamena tronpetarena, baita, hegalen gatazka bizian, luma jakintsuek ematen didatena ere!... “Arima, ene alaba handia, zure ohiturak zenituen zuk, gureak ez direnak”.

*

      Zaldikume bat sortu zen brontzezko hostoen azpian. Gizon batek baia mikatzok jarri zizkigun eskuetan. Arrotz batek. Bidean zihoanak. Eta hona hemen brontzezko arbola batetik asots handi bat heldu dela. Asfaltoa eta arrosak, abesteko dohaina! Ortotsak eta flautak ganberetan! A, hain da erraza gure bideetan ibiltzea, hainbeste istorio urtean, eta Arrotza bere gisara lur osoko bideetan!... “Agur, ene alaba, urteko soineko ederrenaren azpian”.

ANABASIA

I

      Hiru urtaroan ohorez jarria, seinale onak opa dizkiot legea eman diodan lurrari.

      Ederrak dira armak goizean, itsasoa bezain. Gure zaldiei emana, hazirik gabeko lurrak

      zeru ustelezin hau eman digu opari. Eta eguzkia ez da batere aipatua, baina haren indarra gure artean dago,

      eta itsasoa goizean, gogoaren susmo baten gisa.

      Kemena, gure gaueko bideetan kantari henbilen!... Goizeko idu aratzetan, zer dakigu guk ametsaz, gure alaba nagusia?

      Urte bat oraindik zuen artean! Laboreen jabea, gatzaren jabea, eta kontu publikoak neurri doietan!

      Ez dut errekaren beste aldeko jenderik deitu behar. Ez dut auzo handirik

      marraztuko maldetan koraletako azukrearekin. Baina zuen artean bizitzeko asmoa dut.

      Ospe guzia dendetako atarian! nire indarra zuen artean! Eta gatza bezain garbia den ideiak egun argiz egiten ditu bere audientziak.

*

      ...Eta horrela zuen ametsetako hirian ibili nintzen eta merkatu hutsetan ezarri nuen nire arimaren komertzio aratza, zuen artean

      ibili nintzen, ohiko eta ikusezin, elorri sua bezala haize mutiria dabilelarik.

      Kemena, kantari henbilen gure bide oparoetan!... “Gatzarekin bozkariatzen dira gogoaren lantza guziak... Gatzaz berpiztuko ditut desiraren aho hilak!

      Hari, egarriari gorazarre eginez hareetako ura kasko batean edan ez duenari,

      sinesgarritasun guti aitortuko diot arimaren komertzioan...”. (Eta eguzkia ez da batere aipatua, baina haren indarra gure artean dago.)

      Gizonak, hautsetako jendea eta mota guzietakoa, negozioko jendea eta plazerekoa, aldameneko eta urruneko jendea, o leku hauetako memorian pisu guti duen jendea; haran eta zelaietan bizi den jendea, gure muga-bazterretan dauden malda pikoenetan bizi dena; zeinu eta haziak usnatzen dituena, mendebalde aldera xaxatzen gaituena; arrastoei, urtaroei segitzen diena, egunsentiko haizepean kanpamenduak altxarazten dituena; o lur gaineko azalean ur iturrien bila dabilena, o beste norabait joateko arrazoiak bilatu eta aurkitzen dituena,

      ez zabiltzate gatz biziagorik salerosten, goizean, erresumen seinaleei eta kea darion munduaren gaineko ur hilen seinaleei iragartzen dieten erbesteko danborrek mugetan itzarririk,

      eternitateak aharrausi egiten duenean hareetan.

*

      Aratz jantzita zuen artean. Urte bat oraindik zuen artean. “Nire ospea itsasoan datza, nire indarra zuen artean dago!

      Gure patuari hitz emana beste ur-bazterretako haize hau eta, denboraren haziak harago eramanez, mende baten distira gorena haztagaren besoetan...”.

      Matematika gatzaren bankisetan zilintzan! Nire kopetaren gune sentiberan, poema finkatzen den tokian, herri oso baten kantu hau grabatzen dut, herri hordituena,

      gure ontzioletara karena hilezkorrak dakartzana!

II

      Maiz bisitaturiko herrialdeetan dira isiltasun handienak, eguerdian otiek bisitaturiko herrialdeetan.

      Garraiskaz beteriko ezponda garaiko herrialde batean nabil, zabiltzate, non Handien bokata idortzera hedatzen baita.

      Erreginaren soinekoaren gainetik pasatzen gara, parpailez egina bi zerrenda arrerekin (emaztekiaren gorputz garratzak bai baitaki soineko bat orbantzen besapearen tokian).

      Haren alabaren soinekoaren gainetik pasatzen gara, parpailez egina kolore biziko bi zerrendarekin (ezen muskerraren mingainak badaki inurriak biltzen besapearen tokian).

      Eta beharbada eguna ez da akitzen gizon berberak emazteki batengatik eta haren alabarengatik sua sentitu gabe.

      Hildakoen irri jakintsua, zuritu diezazkigutela fruitu hauek!... Eta zer, arrosa basaren azpian ez al dago grazia handiagoa munduan?

      Heldu da, munduaren alde honetatik, gaitz more bat uraren gainetik. Haizea hasi du. Itsas haizea. Eta bokata

      badoa! xehatutako apaiz bat bezala...

III

      Garagarraren uztarekin ateratzen da gizona. Ez dakit zein gizon boteretsu mintzatu den nire teilatuaren gainean. Eta hona hemen Errege hauek nire atean daudela jarrita. Eta Enbaxadorea Erregeen mahaian jaten ari da. (Nire aleekin elika ditzatela!). Pisu eta neurrien Egiaztatzailea ugalde enfatikoetan beheiti heldu da mota guzietako intsektu hondarrak

      eta lasto izpiak dituela bizarrean.

      Hara! Zutaz harrituak gaude, Eguzki! Hain gezur handiak esaten dizkiguzu!... Kalapita eta istiluen sortzailea! irainez eta eskandaluz elikatua, o Sediziogile! leherrarazi nire begiaren hazia! Nire bihotza bozkarioz hasi da txioka karearen arrandiaren azpian, txoria kantari dabil: “o, zahartzaroa...”, ugaldeak beren ohatzeetan emazteki baten oihuak bezalakoak dira eta mundua ederragoa da

      gorriz tindaturiko ahari larru bat baino!

      Hara! Luzeagoa gure paretetako hostoen istorioa, eta ura aratzagoa ametsetan baino, eskerrak, eskerrak eman diezazkiogun ametsa ez izateagatik! Nire arima gezurrez betea dago, itsaso bizi eta bizkorra bezala elokuentziaren bokazioaren pean. Usainak inguratzen nau, indartsu. Eta gauzen egiatasunaren gaineko zalantza sortu da. Baina gizon batek atsegin badu bere tristura, ekar dezatela argitara! eta, nire aburuz, hil dezatela, bestela

      sedizio bat gertatuko baita.

      Hobeki esana: gaztigatzen dizkizugu, o Hizlari, gure ezin konta ahaleko etekinak. Itsasarteetan huts egin duten itsasoek ez dute epaile zorrotzagorik ezagutu! Eta gizonak, ardoak horditurik, eta bihotza zakar eta euli beltzen pastel baten antzera burrunbaka daramala, honelako gauzak esateari ekin dio: “...Arrosak, gozamen purpura: lurra nire desirari zabaldua, eta nork jarriko dizkio mugak iluntze honetan?... bortizkeria jakintsuaren bihotzean, eta nork jarriko dizkio mugak iluntze honetan?...”. Eta halakok, halakoren semeak, gizon txiroak

      seinaleen eta ametsen boterea erdietsi du.

      “Marraztu itzazue arraza guzietako jendeak inguratzen dituen bideak, eta erakutsi zurrumaren kolore horia: printzeak, ministroak, eta boz amigdalarreko kapitainak; gauza handiak egin dituztenak, eta ametsetan hau edo hura ikusten dutenak... Apaizak bere legeak eman ditu emaztekiek piztiengatik duten irritsaren kontra. Gramatikariak bere eztabaidak egiteko toki bat hautatu du kanpoan. Dendariak zuhaitz zahar batean utzi du zilintzan jantzi berri bat, arras belus ederrekoa. Eta gonorreak jotako gizonak bere oihalak ikuzten ditu ur garbian. Erikorraren gorotza errearazi dugu; usaina tostan dagoen arraunlariarenganaino ailegatu da

      eta laketgarri zaio”.

      Garagarraren uztarekin ateratzen da gizona. Usainak inguratzen nau, indartsu, eta Jabalgoak baino ur garbiagoak beste garai bateko asotsa egiten du... Eta urte antzuko egunik luzeenean, belar azpiko lurrari gorazarre egiten diodalarik, ez dakit zer gizon boteretsu ibili den nire atzetik. Eta ahotzarekin, zeinaren alea txoriei emana izan baita, nola jokatu dugun, horrelaxe harearen azpiko hildakoekin eta lurreko gernu eta gatzarekin. Eta nire arimak, nire arimak zalapartatsu beilatzen du heriotzaren ateetan — Baina erraiok Printzeari isiltzeko: lantza baten puntan, gure artean,

      zaldi burezur hau!

IV

      Halakoa da munduaren martxa, eta horretaz gauza onak besterik ez dut esateko — Hiriaren sorrera. Harria eta brontzea. Egunsentian lahar suak

      agerian utzi zituen harri

      berdeak, likitsak, tenplu edo komun hondoetakoak balira bezala,

      eta, itsasoan, gure keek erdietsitako marinelak ikusi zuen lurraren irudia gailurreraino zela aldatua (urrundik ikusitako labakitze handiak, eta mendiko ura bideratzeko lanak).

      Horrela sortu zuten hiria eta goizean izendatu izen garbi baten ezpainkariekin. Kanpamenduak desegiten ari dira tontorretan! Eta guk, zurezko galerietan gauden hauek,

      burua hutsik eta oinak ere hutsik mundu hasi berrian,

      zer dela eta egin behar dugu, bada, irri, zer dela eta egin behar dugu irri, hemen eserita, neskatilak eta mandoak porturatzen ikusi bitartean?

      eta zer esan daiteke, egunsentiaz geroztik, belen azpiko jendetza honetaz? — Irinak zamaka!... Eta zeruaren pauma zuriaren azpian itsasontziak, Ilion baino garaiagoak, gelditzen ziren, barra gaindituta,

      ur hiletan asto hil bat flotatzen zen tokian (afera da nola gobernatu helmugarik gabeko ugalde zurbil hau, beren izerdi begetalean zanpaturiko matxinsaltoen kolorekoa).

      Beste ibaiertzeko burrunba garbian, arotzak beren suaren jabe dira! Zigorraren klaskek lehertu gabeko zoritxarrez beteriko iraulkiak deskargatzen dituzte kale berrietan. O mandoak, gure itzalak kobrezko ezpataren azpian! ukabilari loturiko lau buru mukerrek korinbo bizia osatu dute urdinaren gainean. Aterpeen sortzaileak arbola baten pean gelditu eta ideiak bururatu zaizkie lursailak hautatzeko. Eraikinen xede eta helburua erakutsi dizkidate: aitzineko alde ohoratua, gibeleko alde isila; lateritazko galeriak, harri beltzezko atariak, eta itzal argiko urmaelak liburutegietarako; eraikin hozkirriak botiketarako. Eta gero bankariak heldu dira, beren giltzekin txistuka. Eta ordurako gizon bat bakarrik zebilen kaleetan kantari, beren jainkoaren zeinua kopetan margotzen duten horietakoa. (Betiko ariko ahal dira pindarka intsektuak auzo zikin horretan!)... Eta ez da hau beste ibaiertzekoekin egindako paktuen berri emateko unea; zahagitan eskainitako ura, zalditeriaren laguntza portuko lanetan eta arrainetan ordainduriko printzeak. (Ume batek —edertasun handiko ahizpa nagusiak—, ziminoen heriotza bezain tristea zenak, galeper bat eskaini zigun satin arrosazko zapatilla batean).

      ...Bakardade! Itsas hegazti handi batek errun duen arrautza handia, eta badiak, goizean, urrezko limoiez mukuru! — Atzo izan zen! Hegaztia joana da!

      Bihar ospakizunak, oihuak, zuhaitz lekadunak etorbideetan, eta zabor-biltzaileak goiztirian palma hilen puska handiak eramaten, hegal erraldoien hondakinak... Bihar ospakizunak,

      portuko magistratuen hautaketa, bokalizazioak aldirietako auzoetan, eta ekaitzak inkubatzen dituen epeltasunean,

      hiri horia itzalezko kasko bat buruan, eta nesken galtxoinak leihoetan.

*

      ...Hirugarren ilargialdian, mendi tontorretan zirenek bildu zituzten beren olanak. Emazteki baten gorputza errearazi genuen hareetan. Eta gizon bat abiatu zen Basamortuko atarira — haren aitaren ogibidea: flasko saltzaile.

V

      Afera urrunetan murgilduriko nire arimari, hamaika hiritako suak hauspotu dizkiote zakurren saingek...

      Bakardade! gure jarraitzaile xelebreenek gorazarre egiten zieten gure ohiturei, baina ordurako gure pentsamenduak beste itsaso batzuetan zuen kanpaleku.

      “Nik ez diot inori itxoiteko esan... Goxoki gorroto zaituztet guziak... Eta zer esan guregandik jasotzen duzuen kantu honetaz?...”.

      Itsaso Hiletara eramatekoa den irudien herri baten buruzagi garen hauek, non aurkituko dugu begiak garbituko dizkigun gaueko ura?

      Bakardade!... Izarren konpainiak igarotzen ari dira mundu bazterretik, eta etxeko astro bat daramate sukaldeei lotua.

      Zeruko Errege Konfederatuak gerra egiten ari dira nire teilatuaren gainean eta, goiko eremuetako jaun eta jabe baitira, ortzian kanpatzen dute.

      Bakarrik joan nahi dut gaueko brisekin batera, Printze polemisten artetik, erortzen diren Bieliden artetik!...

      Isilpean Hildakoen asfaltoari loturiko arima! Josiak daude gure betazalak! goraipatua izan dadila betazalen azpiko itxaronaldia!

      Kontuz ibili: gauak bere esnea ematen du eta! eta eztizko behatz batek ukitu ditzala eskuzabalaren ezpainak:

      “Emaztearen fruitu, o Sabako alaba!...”. Arima naroenari traizio eginez eta gaueko araztasun kirasdunak xaxaturik,

      ametsaren jardunaren kontra matxinatuko naiz nire baitan; antzara basekin abiatuko naiz goizeko urrin zaharminduan!...

      — Hara! izarra gauez neskameen auzoan berandutzen zenean, ba al genekien ordurako hainbeste lantza berri

      Udako silikatoen atzetik zebiltzala basamortuan? “Goiztiri, zuk kontatzen zenuen...”. Ikuzketak Itsaso Hiletako bazterretan!

      Urtaro mugagabean biluzik etzan diren horiek trumilka zutitu dira lurrean — multzoka zutitu eta oihuka esan dute

      eromena dela mundu hau!... Agureak betazalak kliskatu ditu argi horiaren azpian; emaztekiak azazkaletaraino atera ditu nagiak;

      zoritxarreko zaldikumeak haurraren esku-ahurrean paratu du bere kokots iletsua, eta haurrak oraindik ez du hari begirik ateratzearekin ametsik egiten...

      “Bakardade! Nik ez diot inori itxoiteko esan... Nahi dudanean, handik joanen naiz...”. — Eta Arrotzak, bere pentsamendu berriez

      arruntean jantziak, zale gehiago egin ditu isiltasunaren bideetan: lerde batez betea dago haren begia,

      bere baitan ez dago giza substantziarik gehiago. Eta lurra bidaian dabil bere hazi hegaldunekin, poeta bat bere solasekin bezala...

VI

      Ahalguztidun gure gobernu militar handietan, ondoan ditugula oihalezko haize firfira batez beztitzen diren gure neska usain gozokoak,

      toki garaietan ezarri genizkion gure tranpak zorionari.

      Egote oparoa eta ederra, zoriona! Eta halaxe gure edalontziak, zeinetan hormak abesten baitzuen Memnonek bezala...

      Eta terrazetako zokoetara oinazturen nahaspila bat desbideratuz, neskameen eskuetan zeutzan urrezko erretilu handiek uxatu egiten zuten harearen asperdura munduaren mugan.

      Gero Mendebalde aldeko haizeen urtea izan zen eta, harri beltzez estaliriko gure teilatuetan, itsas zabalaren gozamenari emaniko oihal bizien burrunba. Lurmuturretan, zaldunek, argiz beteriko arranoak oldartzen zitzaizkiela eta lantza puntekin eguraldi ederreko katastrofe aratzak elikatzen zituztela, itsasoetan kronika kartsua publikatzen zuten:

      Egia! istorio bat gizonendako, bortizkeriazko kantu bat gizonendako, itsas zabalaren ikaraldi bat bezalakoa suzko zuhaitz batean!... beste ur-bazter batzuen gainean emandako legeak, emaztekien bidez herri gizagalduekin lorturiko aliantzak; herrialde handiak eguzkiaren inflaziopean enkantean salduak, bakea ezarria goi-ordokietan eta probintziei prezioa emana arrosen usain solemnean...

      Sortzean horrelako brasarik usnatu ez zutenak, zertan ari dira gure artean? Nola daiteke bizidunekin tratua izatea? “Zuen afera da absentzia gobernatzea, ez nirea...”. Guk, han izan ginen hauek, berebiziko balentriak egin ditugu mugetan, eta gure ekintzak gure indarraren muturreraino eramanez, bozkario handia izan zen zuen artean izan genuen bozkarioa:

      “Badakit zer den maldetan finkaturiko arraza hori: zaldirik gabeko zaldunak nekazaritzari emanak. Zoazte eta esaiezue: arrisku handian zaudete gurekin! ezin konta eta ezin neurtu ahaleko ekintzak, borondate indartsu eta hondatzaileak, eta gizonaren boterea mulkoa mahastian bezala ahitua... Zoazte eta esan argi: nolakoak diren gure usadio bortitzak; gure zaldiak, gartxu eta bizkorrak erreboltaren ernamuinen gainean, eta argiaren furiak susmatzen dituen gure kaskoak... Herrialde hondartuetan, zeinetan ohiturak berriz hartzekoak diren eta hainbeste familia, txori kantariak kaioletan bezala, osatzekoak, han ikusiko gaituzue gure jardunean, nazioen biltzaile estalgune handietan, ozenki bulden irakurle, eta hogei herri gure legeen menpe, zein bere hizkuntzan mintzo...

      Eta gaurgero ezagutzen duzue haien gogoko istorioa: kapitain pobreak hilezkortasunaren bideetan, jende gorena gu agurtzera elemeniaka etorria, urteko gizonezko guziak beren jainkoak makiletan daramatzatela, eta Printzeak iparraldeko hareetan eroriak, gure meneko haien alabak beren fideltasuna behin eta berriz berresten digutela, eta Buruzagia, honela mintzo dena: konfiantza dut nire menturan...

       Edo bestela bakearen gauzak kontatuko dizkiezue: ongizatez leporaino beteriko herrialdeetan, azokaren eta emazteki ezkongaien urrina, tinbre garbiko txanpon horiak, palmen azpian maneiatuak, eta herri osoak martxan espezia bizien bila — dotazio militarrak, influentzia-trafiko handia ugaldeen oharkabean, bere alaben itzalpean eserita dagoen auzotar boteretsu baten omenaldia, eta urrezko orrietan trukaturiko mezuak, adiskidetze eta zedarritze hitzarmenak, herrien arteko akordioak presak eraikitzeko, eta herrialde kartsuetan bilduriko zergak (uharkak, bihitegiak eta zalditeria biltzeko eraikinak — lauzadura urdin bizikoa, eta bideak adreilu arrosa kolorekoak — oihalkiak nahierara hedatuak, arrosa konfitura eztidunak eta armadaren fardelen artean sortu zaigun zaldikumea — oihalkiak nahierara hedatuak eta, gure ametsetako ispiluetan, ezpatak herdoiltzen dituen itsasoa eta gu jaisten, arratsalde batez, itsas aldeko probintzietan, aisialdi handiko gure herrietara eta gure neska

      lurrintsuengana, baretuko baikaituzte oihalezko haize firfira batez beztiturik...)”.

      — Zenbaitetan horrela zapaltzen ditu gure atariak patu berezi batek eta, presaka doan egunaren pausoetan, munduaren alde zabalena den honetan, non iluntzero bere deserria daukan botereak, alargun dira ereinotzak!

      Baina iluntzean, gure emazteen alaben eskuetan ekarririk, bioleten eta buztinaren usainak bisita egiten zigun finkatzeko eta fortuna biltzeko gure egitasmoetan,

      eta haize bareak golko bipilen hondoan aterpetzen ziren.

VII

      Ez dira lurralde hori hauek gure bizilekua betiko izanen, gure gozamena...

      Inperioa baino zabalago, Udak hainbat eguraldi geruza utzi du zilintzan lurreko ordokien gainean. Zabalera izugarriko lurra ari da birarazten, mukuruka, errautsen azpiko bere brasa ahulak. — Sufre kolorea, ezti kolorea, gauza hilezkorren kolorea, lur belardun guzia ari da argitzen joan den neguko lastoekin — eta arbola berde bakarti baten esponjatik ateratzen du zeruak bere zuku bioleta.

      Mikazko harrieta bat! Bihi garbirik ez haizearen bizarrean. Eta argia, olioa iduri. — Betazalen zirritutik mendi lerroei lotzen natzaielarik, ezagutzen ditut arnasbidez orbanduriko haitzak, isiltasunaren erlekumeak argiaren erlauntzetan; eta nire bihotza larrapoteen familia batez da arduratzen...

      Orbain malbez josiak dauden ile motzeko gamelu otzanen antzera, abiatu daitezela muinoak nekazarien zeruko osagaien azpitik — abiatu daitezela ordokiko goritasun ahularen gainetik; eta belaunika daitezela, azkenik, ametsen lainoan, lurreko hauts hiletan herriak deuseztatzen diren tokian.

      Lerro handi eta lasaiak dira, mahasti urdinkara eta zalantzagarrien aldera doazenak. Hainbat lekutan ari da lurra ekaitzaren bioletak ontzen; eta hareazko hodei horiek, ugalde hilen tokietan igaten direnak bidaian dabiltzan mende zatiak bezala.

      Ahapeka hildakoendako, ahapeka egunez. Gizonaren bihotzean hain gozotasun handiak ez du, beharbada, bere neurria aurkitzen jakinen?... “Zuri hitz egiten dizut, ene arima! — zaldi baten lurrinak goibeldua zauden ene arima!” Eta lehorreko txori handi batzuk, Mendebaldera bidean, gure itsasoko txorien imitazio ona dira.

      Eta hain zeru zurbilaren ekialdean, itsuaren oihalekin zigilaturiko leku saindua balitz bezala, hodei bareak kokatzen dira, kanfor eta adarraren minbiziak jiraka dabiltzan tokian... Haizea gurekin lehian kea dela eta! lurrean dena da itxarotea bere xomorro bizarretan, lurra gauza miresgarriez erditzen da!...

      Eta eguerdian, jujubondoak hilobien oinarriak leherrarazten dituelarik, gizonak betazalak jaitsi eta denbora-aroetan freskatzen du garondoa... Ametsaren zalditeriak hauts hilen tokian, o alferrikako bideak, haize batek guganaino ekartzen dituenak laxaturiko adats bat iduri! non aurkituko, non aurkituko ugaldeen ezteiak zainduko dituzten gerlariak?

      Lurrean barna dabiltzan ur handien asotsaren kariaz, ikara batean dago ametsetan lurreko gatz guzia. Eta bat-batean, a, bat-batean, zer nahi dute gugandik boz hauek? Jaso itzazue ezin konta ahala ispilu ugaldeetako hezurtegietan, jar dezatela helegitea menderik mende! Jaso harriak nire omenez, jaso harriak isiltasunari, eta leku hauek zaintzen brontze berdezko zalditeriak galtzada zabaletan!...

      (Aurpegi paretik igaro zait hegazti handi baten itzala.)

VIII

      Behorren salmentaren gaineko legeak. Noragabeko legeak. Eta gu guhaur. (Gizakien koloreak.)

      Erauntsi handi hauek ditugu bidaide, klepsidrak ibilian lurrean barna,

      eta zaparrada zeremoniatsuak, gai miresgarri batez osatuak, hautsez eta intsektuz ehunduak, hareetan gure jendeari jazartzen zitzaizkienak kapitazio-zerga bezala.

      (Gure bihotza nolako, horrelakoa izan zen obratu zen absentzia!)

*

      Ezin esan etapa antzua izan zenik: nahasketarik gabeko gure azienden martxan (arraza garbiko gure zaldiak, antzinako begi sakonekoak), gauza anitzi lotu gintzaizkion espirituaren ilunpean — gauza anitzi, nasaiki, espirituaren mugetan — seleukotarren istorio handiak habailak txistuka ari ziren bitartean, eta lurra azalpenei emana...

      Beste gauza bat: itzal hauek — zeruaren prebarikazioak lurraren kontra...

      Zaldunok, horrelako giza familien artean, zeinetan batzuetan herra kantari aritzen den kaskabeltzak bezala, azotea goratuko dugu zorionaren solas zikiratuen gainean? — Gizona, pisatu ezazu zure pisua garitan kalkulatua. Herrialde hau ez da nirea batere. Zer eman dit munduak, belarraren kulunkatze hau ez bada?...

*

      Zuhaitz Idor gisa ezaguna den lekuraino:

      eta oinaztura gosetiak probintzia hauek esleitu dizkit Mendebaldean.

      Baina harago aisialdi luzeak daude, eta herrialde handi bateko larre memoriarik gabeetan, urtea, lotura eta urteurrenetatik libre, suek eta goiztiriek goxatua. (Bildots beltz baten bihotzaren sakrifizioa goizean.)

*

      Munduko bideak, bada inguratzen zaituztenik. Lurreko seinale guzien gaineko autoritatea.

      O Bidaiaria haize horian, arimaren plazera!... eta, zure ahotik ikasi dugu anamirtaren bihiak, eho dezatela!, ezaugarri hordigarriak dituela.

*

      Bortizkeriarako joera handia zen nagusi gure usadioetan.

IX

      Mendebalde aldera goazela hain denbora luzea igaro ondotik, zer genekien guk gauza

      galkorrez?... eta bat-batean gure oinetara lehen ke-zutabeak.

      Emazteki gazteak! eta herrialde bateko natura haien lurrinez blai:

*

      “...Bero handiko garaia iragartzen dizut, eta alargunak garrasika hildakoen zarrastelkeriaren kariaz.

      Isilik egotera jarriak zahartzen direnek, leku altuan eserita preziatzen dituzte hareak

      eta egunaren ospea badietako azoketan:

      baina irritsa emaztekien sabelean eratzen da, eta badago gure eme gorputzetan mahats beltzaren legamia iduri duena, eta ezin geure buruarekin bakerik lortu.

      Grazia handiko garaia iragartzen dizut, eta hostailaren zoriona gure ametsetan.

      Iturburuak ezagutzen dituztenak gurekin daude deserri honetan; iturburuak ezagutzen dituztenek esanen al digute, iluntzean

      zein eskuk estutzen duten gure sabeletako mahastia

       gure gorputzak listu batez blaitu daitezen? (Eta emaztekia gizonarekin etzan da belar gainean; zutitu eta bere gorputzaren lerroak txukundu ditu, eta larrapotea aireratu da bere hegal urdinekin.)

      ...Bero handiko garaia iragartzen dizut, eta hala gauak ere, zakurrak saingaka ari direlarik, emaztekien sabelean hartzen du bere plazera.

      Baina Arrotza bere dendan bizi da, esneki eta fruituekin ohoratzen zaiola. Ur freskoa eramaten diote

      garbitu diezazkioten ahoa, aurpegia eta sexua.

      Gauez emazteki handi eta antzuak eramaten dizkiote (egunez gauekoago direnak!). Eta agian nirekin ere izanen du plazera (Ez dakit zein den haren jokabidea emaztekiekin.)

      ...Grazia handiko garaia iragartzen dizut, eta iturrien zoriona gure ametsetan.

      Ireki ezazu nire ahoa argipean, haitz arteko ezti-orraze bat bezala, eta akatsik aurkitzen badute, kanpora nazatela! bestela,

      joan nadila zure dendara, joan nadila biluzik, pegarraren ondora, zure dendara,

      eta hilobiaren zokoan lagun, luze begiratuko didazu nire zainen neskatila-arbolaren azpian isilik nagoela... Eskaka aritzeko ohatze bat olanaren azpian, izar berdea pegarrean, eta izan nadila ni zure agindu indartsuen esanetara! zerbitzaririk ez dendan, ur freskoko pegarra izan ezik! (Nik badakit eguna argitu aitzin isilik ateratzen, izar berdea, atariko larrapoteak eta lur guziko zakurren sainga itzarri gabe.)

      Grazia handiko garaia iragartzen dizut eta iluntzeko zoriona gure betazal galkorren azpian...

      baina eguna da oraingoz!”.

*

      — eta zutik egunaren zerrenda distirantean, heriotza baino kastoagoa den herrialde handi batean,

      neskek pixa egiten zuten beren arroparen oihal tindatua baztertuz.

X

      Hauta ezazu kapelu handi bat, zeinaren hegala xarmaz makurraraziko dugun. Begiak mende batez egin du atzera arimaren probintzietan. Kare biziko atetik lautadako gauzak ikusten ditugu: gauza biziak, o, gauza

      zoragarriak!

      zaldikumeen sakrifizioak haurren hilobien gainean, alargunen garbiketa-errituak arrosen artean, eta patioetan zaharren omenez biltzen diren hegazti berdeak; anitz gauza entzungarri eta ikusgarri lurrean, bizirik dauden anitz gauza gure artean!

      aire zabaleko ospakizunak zuhaitz zaharren urteurrenen karietara, eta urmael bat omentzeko zeremonia publikoak; oso-osoki borobilak diren harri beltzen kontsakrazioak, iturrien aurkikuntza leku ihartuetan, hagen puntetan zilintzan jarritako oihalen sagarapena mendi-mehaketatik hurbil, eta onespen txalo bortitzak, harresien ondoan, gizon helduen eguzkipeko mutilazioengatik, eztei-gaueko maindireen erakustaldi publikoengatik!

      eta beste gauza anitz gure lokien parean: abereen zauriak hiri-bazterretan artatzen, jendetza mugitzen ile-moztaile, putzuzain eta irentzaileen artetik; uztaroen airera espekulatzen eta belarrak sardeekin haizatzen teilatuetan; arrosa koloreko terrakotazko hesiak eraikitzen, bai eta haragirako idortegiak zabaltzetan, apaizendako galeriak, kapitaintzak ere; albaitariaren eskorta izugarriak; zamaltzainen bideak eta haitzen artetik sigi-saga doazen xendak entretenitzeko lanak; zahar-egoitzak sortzen leku zehaztugabeetan; karabanak ailegatzen direneko idazkiak eta eskolten kanporaketa diru-trukatzaileen auzoetan; handitzen ari den estalguneen ospea, elikagai frijituen upelen aurrean; zor-tituluen gaineko protestoak; abere albinoen suntsiketa, lur azpiko har zuriena, lahar eta elorri suak heriotzak lohituriko lekuetan, garagar eta sesamo ogi onaren ekoizpena; edo espeltarena; eta gizonen kea toki orotan...

      a!, mota guzietako gizonak, zein bere usadio eta moldeekin: intsektuak jaten dituztenak, edo ur-fruituak; enplastuak daramatzatenak, edo ondasunak! nekazaria eta noblea, akupuntura egiten duena eta gatza salerosten duena; bidesari-biltzailea, arotza, azukrearekin aritzen diren merkatariak, kanelarekin, metal zurizko kopekin, adarrez eginiko lanparekin; larruzko jantzi bat, zurezko sandaliak eta oliba formako botoiak egiten dituena; lurra iraultzen duena; eta ofiziorik gabeko gizona: belatz batekin dabilena, flauta batekin dabilena, erleekin dabilena; bere bozaren tinbrearekin laketzen dena, harri berde bati so egitea zeregin duena; gustuko duena bere teilatuan zuhaitz-azalekin sua egitea; hosto usaintsuekin ohatze bat lur gainean prestatu, eta gero han etzan eta atseden hartzen duena; zeramika berdeko diseinuak asmatzen dituena askako iturrietarako; bidaiak egin ondotik berriz abiatzearekin amets egiten duena; eurite handiko herrialde batean bizi izan dena; dadoetan, tortolosetan, godaletetan aritzen dena; edo lurrean bere kalkulu taulak zabaldu dituena; erabili nahi duena begiz joa duen kalabaza bat; bere atzetik arrano hil bat herrestan daramana, adar sorta bat bezala (eta saldu gabe opari ematen ditu lumak, geziak apaintzeko), zurezko ontzi batean lore-hautsa biltzen duena (eta nire atsegina, dio, kolore hori horretan dago); kauserak jaten dituena, palmondoko harrak, mugurdiak; suge-belarraren gustua gogoko duena; amets egiten duena pipermorro batekin; edo bestela goma fosil bat mastekatzen duena, oskol bat belarrira eramaten duena, eta jenioaren urrina zelatatzen duena harrietako zirritu ireki berrietan; emaztekien gorputza gogoan duena, gizon lizuna; bere arima ezpata baten ahoan islatua ikusten duena; zientzietan, onomastikan jantzia dagoen gizona; kontseiluetan begiko duten gizona, iturriak izendatzen dituena, arbolen itzalpean eserlekuak, artile tindatua jakintsuendako opari ematen dituena; eta bidegurutzeetan brontzezko goporrak zigilarazten dituena egarria asetzeko; oraindik hobeki, deus egiten ez duena, halako bat eta halako beste bat, zein bere manerakoa, eta hainbeste gehiago gero! galeperrak biltzen dituztenak lursailetako tolesturetan; sastraketan arrautza berde pinttokariak jasotzen dituztenak, zalditik jaisten direnak gauzak biltzeko, hala nola agatak, harri urdinkara bat, hiri-aldirietako sarreran lantzen dena (kutxatilak, tabako-ontziak eta krisketak egiteko, edo herbalen eskuetan higiarazteko pilotak); txistuka ari direla, kutxatxoak margotzen dituztenak aire zabalean, bolizko makila duen gizona, zumezko aulkia duen gizona, neska batenak bezalako eskuak dituen ermitaua, eta kaleratutako gerlaria, bere lantza atarian ezarri duena zimino bat lotzeko... a!, mota guzietako gizonak, zein bere usadio eta moldeekin, eta, bat-batean! gaueko janzkera soinean eta lehentasun kontu guziak banan-banan ebatzi dituela, Ipuinlaria, ahuntzadarraren ondoan jarri dena...

      O, plazako genealogista! familia eta seme-alabatasun zenbat istorio? — eta bizidunek hildakoen herentzia jaso dezatela, legegilearen taulek dioten bezala, gauza oro ikusi ez badut bere garaiko merezimendu eta itzalpean: liburu eta analen gordailuak, astronomoaren biltegiak eta hilobien leku baten edertasuna, bai eta palmondo azpiko arras tenplu zaharrena ere, zeinetan asto bat eta hiru oilo zuri bizi diren — eta nire begi ertzetik harago, martxan dauden ekintza sekretu anitz: jasotzen diren kanpamenduak ezagutzen ez ditudan berrien kariaz, mendi-tontorretako herrien lotsagabekeria, eta ugaldeak zahagien gainean igarotzeko eginahalak; aliantza-gutunak daramatzaten zaldunak, segada mahastietan, bidelapurren oldarrak arrokarteen hondoan eta zelaietan barnako mugimenduak emazteki bat bahitzeko, tratuak eta azpijokoak, animalien estaldura basoan, haurren begien aitzinean, eta profeten eriondoak iditegien barnean, bi gizonen arteko solasaldi mutuak arbola baten azpian...

      baina gizonek lur gainean egindakoaren gainetik, bidaian doazen seinale anitz, bidaian doazen hazi anitz, eta eguraldi onaren airisaren pean, lurraren hats handi baten pean, laboreen luma guzia!...

      harik eta iluntzeko tenorean, eme-izarra, berme aratza zeruetako altueran...

      Ametsaren lur emankorra! Nor mintzatu da eraikitzeaz? — Lurra ikusi dut eremu zabaletan banakatua, eta nire pentsamendua ez da sekulan nabigatzailearengandik urrun ibili.

KANTUA

      Usapalez beteriko arbolaren azpian geldirik nire zaldia, hain txistu aratza dut txistukatzen, ezen ez baita beren ertzei eginiko promesetatik bat bera ere beteko duen ugalderik. (Handitasunaren irudi dira goizeko hosto biziak)...

*

      Eta ez da gizon batek ez duela tristurarik sentitzen, baina, eguna urratu baino lehen jaikita eta arbola zahar batekiko tratuan zuhur jokatuz, kokotsa hondarreko izarrean bermatzen duela, plazer bilakatzen diren gauza aratz handiak ikusten ditu barau den zeruaren hondoan...

*

      Urrumaka ari den arbolaren azpian geldirik nire zaldia, txistu aratzagoa dut txistukatzen... Eta bakea izan dezatela, hil behar badute, egun hau ikusi ez dutenek. Baina izan dugu nire anaia poetaren berri. Berriz ere arrunt gauza gozoa idatzi du. Eta zenbaitek ezagutzen dute...

Erbestea

Archibald MacLeash-i

I

      Hareetara zabalduriko ateak, erbestera zabalduriko ateak,

      Giltzak itsasargiko jendearen esku, eta astroa bizirik hilduratua atariko harriaren gurpilean:

      Ene ostalari, utzidazu zure kristalezko etxea hareetan...

      Igeltsuzko Uda gure zaurietan ari da bere lantzen puntak zorrozten,

      Toki begi-bistako eta hutsala hautatzen dut, urtaroen hezurtegia bezalakoa,

      Eta, mundu honetako hondartza guzietan, bere amiantozko geruza abandonatu du jainkoaren espirituak, kea dariola.

      Tauricako printzeak liluratzeko dira oinazturaren zirrarak.

II

      Inongo ur-bazterri eskainia, inongo orriren abaroan utzia kantu honen hasmenta garbia...

      Beste batzuek aldareetako adar apainduak hartzen dituzte tenpluetan:

      Nire ospea hareetan datza! Nire ospea hareetan datza! Eta ez da inolaz ere huts egitea, o, Erromes,

      Aire biluziena desiratzea, ezerezetik sorturiko poema handi bat osatzeko erbesteko hondarpeetan, ezerezez eginiko poema handi bat.

      Txistuka ezazue, o, munduko habailak, kanta ezazue, o, ur gaineko maskorrak.

      Amildegiaren gainean paratu ditut nire oinarriak, apar zipriztinen eta lanbroaren gainean. Etzanen naiz uharketan eta itsasontzi hutsetan,

      Toki goibel eta hutsal guzietan, zeinetan baitatza handitasunaren zaporea.

      “...Haize gutiagok egiten zuten juliotarren familiaren alde, aliantza gutiago zuten lagun apaizen kasta handiek.

      Hareak kantari nora doazen, hara abiatzen dira erbesteko Printzeak,

      Belak zabalik eta tenk non izan ziren, hara abiatzen dira ontzi-hondarrak, luthier baten ametsa baino leunago,

      Gerra ekintza handiak izan ziren tokietan dagoeneko zuri dago astoaren matelezurra,

      Eta itsasoak inguruan kaskezurren asotsa inarrosten du hondartzetan,

      Eta axolagabe zaizkiola munduko gauza guziak, horixe kontatu ziguten, arratsalde batez, munduaren mugan,

      Haizearen miliziek erbesteko hareetan...”.

      Aparraren jakinduria, o, espirituaren kiratsa txinpartaka ari den gatzean eta kare biziaren esnean!

      Zientzia bat izan zait emana, arimaren krudelkerietan... Haizeak bere arpilatzeen berri ematen digu, haizeak bere makurren berri ematen digu!

      Zaldunak bezala, soka ukabilean, basamortuko sarreran,

      Horrela zelatatzen dut nik inguru zabalenean zorioneko seinaleen gorakada.

      Eta goizak guretako mugitzen du bere iragarle hatza idazki sainduen artean.

      Erbestea ez da inondik ere atzokoa! Erbestea ez da inondik ere atzokoa! “O, aztarnak, o, premisak”,

      Dio Arrotzak hareetan, “munduko gauza oro zait berria...”. Eta gauza oro bezain arrotza zaio bere kantuaren sorrera.

III

      “...Betidanik izan zen deiadar hau, betidanik izan zen dirdai hau,

      Eta munduan gertatzen ari den armazko balentria bat nola, exodoan dabiltzan herrien zerrendatze bat nola, inperioak sortzeko altxatzen diren pretorioak nola, a!, Liburu handien sorreren kariaz ezpainen hantura nola,

      Horrela isilpeko gauza hau munduan barna, bat-batean handitzen dena horditasun sentimenduaren antzera.

      ...Betidanik izan zen deiadar hau, betidanik izan zen handitasun hau,

      Munduan barna noraezean dabilen gauza hau, munduan barnako trantze hau, mundu honetako hondartza guzietan barna, hats bakarretik sortua, uhin bakarretik sortuz

      Etenik gabeko esaldi luze bakarra, betiko ulertezina...

      ...Betidanik izan zen deiadar hau, betidanik izan zen amorru hau

      Eta erresaka handi hau zoraldiaren gailurrean, beti, desiraren une gorenean, kaio bera hegaldan, kaio bera habian, hegalak inarrosiz erbesteko gelak elkartzen dituena, eta mundu honetako hondartza guzietan, hats bakarretik sortua, neurririk gabeko lantu berbera

      Hareetan nire arima numidiarraren bila dabilena...”.

      Ezagutzen zaitut, o, munstro! Hemen gara berriz ere parez pare. Utzi genuen lekutik hartu dugu berriz eztabaida luze hau.

      Eta zure argudioak astintzen ahal dituzu, animaliek muturra ur gainean bezala: nik ez dizut ez pausurik ez atsedenik emanen.

      Zapalduriko hondartza gehiegitan izan dira nire aztarnak ezabatuak eguna urratu baino lehen, abandonaturiko ohatze gehiegitan izan da nire arima isiltasunaren minbiziari emana.

      Zer nahi duzu orain nigandik, o jatorrizko hatsa? Ez zuk, zer espero duzu nire aho bizitik ateratzea,

      O, nire atariaren gaineko indar alderraia, o, Eskale, gure bideetan eta seme Galduaren bila zabiltzana?

      Haizeak bere zahartasunaren berri ematen digu, haizeak bere gaztetasunaren berri ematen digu. Ohora ezazu, o, Printze, zure erbestea!

      Eta bat-batean gauza oro zait indarra eta presentzia, ezerezaren gaiari kea darion artean.

      “Garaiago, gauero, deiadar mutu hau; garaiago, gauero, mendeen bilketa hau maskorraren azpian,

      Eta, mundu honetako hondartza guzietan, lerro janbiko zakar bat nire barrenetik elikatzekoa...

      Hainbesteko altuerak ez du zure atariko bazter malkartsua desagerraraziko, o zu, egunsentian ezpatak biltzen dituzun Hori, beren kakoetatik hartuta arranoak gobernatzen dituzun Hori, burdinazko lumen azpian neska garratzenak elikatzen dituzun Hori!

      Sortzekoa den gauza oro ikaratzen da munduko ekialdean, sortzen ari den gauza oro bozkariatzen da argiak urratzearekin batera!

      Eta hona hemen deiadar zabalagoa goratzen ari dela munduan barna, arimaren matxinada bat bezala...

      Ez zara isilduko, deiadar, hareetan gizakiarekiko fideltasun arrasto oro erantziko dudan arte. (Nork daki oraindik nire sorterriaren izena?)”.

IV

      Arrotza izan zen gaua, hainbeste haize basatu baitziren geletako bidegurutzean.

      Eta munduko bazterretan nor dabil alderrai, egunsentia baino lehen, niretako den oihu horrekin? Hastanduriko zein neska handi joan zen, hegal txistukariekin, beste atari batzuk bilatzera, arbuiaturiko zein neska handi,

      Orduan, erbesteko gizonendako eleak mudatzen dituzten konstelazio aldakorrak toki aratz baten bila hareetan murgiltzen diren tenorean?

      Bide-guzietan-alderraia izan zen haren gortesau izena apezen artean, Sibilen harpe berdeetan, eta gure atarian goizak jakin zuen oin biluzien aztarnak ezabatzen idazki sainduen artean...

      Zerbitzariak, zerbitzatzen zenbiltzaten, eta alferrik zuen oihal freskoak hedatzen, ausaz eror litekeen hitz aratza harrapa zezaten.

      Atalarraren negarrarekin joan zen goiztiri negartia, joan zen eurietako hiadea hitz aratzaren bila,

      Eta oso antzinako ur-bazterretan deitu zuten nire izena... Kea zerion jainkoaren espirituari intzestuaren errautsen artean.

      Eta egun hartako muin horaila hareetan idortutakoan

      Jitoan zebiltzan istorioetako pasarte ederrak, helizeetako besoetan, errorez eta erraturiko premisez beteriko zeruan, bueltaka hasi ziren eskoliastaren gozamenerako.

      Eta nor zegoen, bada, han, hegan joan zena? Eta gau hartan, nork hartu zuen nire desgogara nire ezpain arrotzetan kantu horren ardura?

      O, Eskriba, zure estiletearen atzeko muturrarekin barreia ezazu, hareetako taulan, alferrikako hitzak argizarian utzitako aztarna.

      Itsas zabaleko urak, gure tauletan itsas zabaleko urak ezabatuko ditu urteko zifra ederrenak.

      Eta ordua da, o, Eskale, kobazuloetan paraturiko harrizko ispilu handien alde hertsian,

      Liturgiaburuak, feltrozko zapatak oinetan eta zeta gordinezko eskularruak eskuetan, ezaba dezan, mahukak arranditsu mugituz, gaueko seinale debekatuen loraldia.

      Horrela joaten da haragi oro gatzaren ziliziora, gure bijilien errautsezko fruitua, zure hareetako arrosa ñimiñoa, eta gaueko emaztea egunsentia baino lehen igorria...

      A!, gauza hutsal guziak memoriaren galbahean, a!, gauza zoro guziak erbesteko xiruletan: ur zabaletako nautilo aratza, gure ametsetako zio garbia.

      Eta gaueko poemak egunsentia baino lehen hastanduak, hegal fosila anbar horizko bezpera handien tranpan harrapatua…

      A!, erre ditzatela, a!, erre ditzatela, hareetako mugan, hondakin hauek guziak: lumak, azazkalak, ile tindatuak eta oihal lohiak;

      Eta atzo sorturiko poemak, a!, oinaztura baten sardearen azpian sorturiko poemak arrasto ezdeusa bihurtu dira, emaztekien esnean errautsa iduri...

      Eta zertan erabili ez dituzuen gauza hegaldun guziekin ofiziorik gabeko hizkuntza bat osatuz, hona hemen ezabatzekoa den poema bat egin gogo dudala oraindik.

V

      “...Itsasoa ikustean arropa eranzten duen hura bezala, lur aldeko lehen haize gozoa omentzeko jaiki den hura bezala (eta hara kopeta nola handitu zaion kaskoaren azpian),

      Eskuak sortu nintzenean baino hutsagoak, eta libreagoak ezpainak, belarria beste garai bateko auhena entzunarazten duten koral hauei lotua,

      Hemen nauzue nire sorterriko hegira berriz eramana... Arimarena da historia bakarra, arimarena da ongizate bakarra.

      Akenioarekin eta anofele eltxoarekin, kizkiarekin eta hareekin, kontu ahulenekin, kontu hutsalenekin, kontu sinple hori, zera hori, zer eta hemen egote hutsa eguna badoan bitartean...

      Txori ñimiñoen hezurduren gainetik badoa egun honetako haurtzaroa, irletako janzkera soinean, eta haurtzaroa baino arinago sorgintzen du haizeak kaio eta itsas enaren hezur hutsetan irlen omenez ezkata soinekoz beztituriko ura...

      O, hareak, o, erretxinak! patuaren elitro purpura arras geldirik dagoen begian! Eta bortizkeriarik gabeko hondartzan, erbestea eta haren giltza garbiak, eguna hezur berde batek zeharkatua, irletako arrain bat bezala...

      Eguerdia kantari, o, tristura!... eta miraria oihu honek iragarri du: o, miraria! eta ez da aski irri egitea malkoen azpitik...

      Baina zer da hor, o, zer da gauza orotan, bat-batean mira egiten zaiguna?...”.

      Badakit. Ikusi dut. Inor ez dago ados! — Eta dagoeneko eguna loditzen ari da, esnea bezala.

      Asperdurak Arsazesen erresumetan bilatzen du bere itzala; eta noraezeko tristurak munduan barna darama bere esne-belarraren gustua, eta oinordeko falta ezohikoa da hegazti harrapakarien eremuan...

      Zelata dezala jakintsuak zismen sorrera!... Zerua Sahel bat da, karabana handi batek zeharkatzen duena gatzarri bila.

      Mende batek baino gehiagok ezkutatzen du bere burua historiak porrot egiten duen tokietan.

      Eta eguzkiak bere sestertzio ederrak hareetan ari da lurperatzen, ekaitzaren epaia dakarten itzalek goiti egiten duten bitartean.

      O, ur berdearen azpiko presondegiak! Itsas azpiko belar ospetsu batek hitz egin diezagula erbesteaz... eta Poeta mindu dute

      Hosto handi karedun hauek, amildegiko ertzean, zokalo gainean: parpailak heriotzaren maskaran.

VI

      “Harrizko korridoreetan dabilena, gauerdian, kometa eder baten eskriturak balioesteko; bi gerraren artean, kristalezko lente handien araztasuna zaintzen duena; eguna urratu aitzin iturriak garbitzeko jaiki dena, eta epidemia handien akabera izan baita; itsas zabalean, bere alaba eta errainekin lakatzen ari dena, aski zuten-eta lurreko errautsetatik...

      Klera urdinezko zahar-egoitza handietan erokeria lausengatzen duena, eta Igandea da zekale artean, itsutasun handiaren tenorean; organo bakartietara igotzen dena, armada sartzen ari den bitartean; egun batez harrobi bateko espetxe arrotzekin amets egiten duena, eta eguerdia baino geroxeago da, alarguntza handiaren tenorean; itsasoan, irla zelai batetik heldu den betibizi horail txiki baten urrin idorrak esnatzen duena; portuetan esna egoten dena beste arraza bateko emazteki baten besoetan, eta betiber gustua da ordu txikietako besapeen lurrinean, eta gauerdia igarotakoan da, iluntasun handienaren tenorean; arnasa, lotan, itsasoaren arnasari lotua duena, eta hara non itsasaldia aldatzearekin ohatzean iraultzen den itsasontzi batek amulak aldatzen dituen bezala...

      Lurmutur garaienen aurrean baliza margotzen duena, uharrien azalera gurutze zuri batez markatzen duena; semaforoen oinarrian dauden kasamata handiak kare-esne eskas batez zuritzen dituena, eta zinerarien eta hondakinen lekua da, jakintsuaren gozamenerako; eurien urtaroan, ostatu hartzen duena pilotutzako eta kabotajeko jendearekin — tenplu hil bateko zaindariaren etxean, penintsula baten muturrean (eta harri gris-urdinezko muin baten gainean da, edo hareharri gorrizko ordoki garai batean); zikloien ibilbide hetsiak mapen gainean katigatzen duena; neguko gauetan, izarren arteko bide handiak argi agertzen zaizkiona; ametsetan ikusi dituena transhumantziaren eta noraezeko mugimenduaren beste lege batzuk; zundaren muturrarekin hondo handietako buztin gorriaren bila dabilena bera ametsaren aurpegiari forma emateko; portuetan bere burua eskaintzen duena laketontzietako itsasorratzak konpontzeko.

      Lurrean barna belardi handietara doana; bidean doalarik aholkua ematen duena arras zuhaitz zahar bat artatzeko; ekaitza atertutakoan, burdinazko dorreetara igaten dena, basoko lahar kiskalien xingola gustu iluna haizatzera; toki antzuetan lerro telegrafiko handien patuaz arduratzen dena; itsaspeko kable nagusiak nondik doazen dakiena, eta kostaldera zein puntutan ailegatzen diren; hiriaren azpian, hezurtegi eta estolden lekuan (eta lurraren azal zuritua da leku hori) seismo puruak irakurtzeko tresnak zaintzen dituena...

      Inbasio baten garaian, uraren ardura duena, eta bisita egiten diena maiatz-eulien ezteiez unaturik dauden iragazteko ur-tanga handiei; matxinadatik babesten dituena, urre berdezko burdin hesien atzean, Lorategi Botanikoko negutegi handi kirasdunak; Txanpon Etxea, Neurrien Bulegoa eta Tabakoaren Monopolioa; eta Faroen Biltegia, zeinean fabulak eta linternak dautzan; setiopean bere erronda egiten duena areto handietan, non, kristalaren azpian, hauts bihurtzen diren fasmidoen eta pinpilinpauxen bildumak; eta bere lanpara darama lapis lazulizko oraska ederretara, non, hauskor, hezurrezko printzesa, urrezko iskilinbaz hartua, mendeetan beheiti heldu den bere sisalezko adatsaren azpian; Himalaiako arrosondo hibrido arraro bat armadetatik salbatzen duena; Estatuaren ekonomiak erreka jo duenean, bere denarioekin zaldi-haztegien luxu uherra entretenitzen duena, adreilu horizko haztegi zabalak hostoen azpian, ekaitz baten urrumen azpiko arrosa gorriko arrosadiak bezalakoak, ginezeo ederrak bezalakoak, printze basaz beteak, iluntasunez, intsentsuz eta arren substantziaz beteak...

      Krisi garaian, zigilupeko pakeboteen zaintza arautzen duena, iodo eta minda koloreko ugalde baten meandroan (eta, beirateen linboaren azpian, ahanzturaz estaliriko aretoetan, mendetako aloezko argi bat dago eta betiko bijilia itsasoan); munta gutiko gizonekin jendetzak abandonaturiko ontziola eta ontzitegietan ibiltzeari emana dena, hiru urteko barku handi bat uretaratu ondotik; itsasontziak aparailuz hornitzea lanbide duena; eta egun batez bere arimaren lurrina belaontzi berri baten barneko zurajean aurkitzen duena; bere gain hartzen duena ekinokzioko zaintza, kaietako harresien gainekoa, mendiko urtegi handietako orrazi soinudun eta ozeanoko esklusa handien gainekoa; bat-batean mundu honetako hats sendaezina sumatzen duena elikagai kolonialen silo eta biltegi handietako tekuan, han, non, hibernazioko ilargietan, espeziak eta ale berdeak puzten baitira kreazioa bere ohatze goibelean bezala; orografia eta klimatologia kongresu handietan azken mintzaldia irakurtzen duena, eta unea da Arboretuma eta Aquariuma bisitatzeko, eta prostituten auzoa, harribitxiak lantzen dituztenen tailerrak, eta konbultsio-egile ospetsuen plaza...

      Bankuan kontu bat irekitzen duena espirituaren ikerketetarako; bere obra berriaren plazan adore eta gogo biziz sartzen dena, eta, hiru egunetan, inork ezin dio haren isiltasunari erreparatu, amak izan ezik, inor ezin da haren gelara sartu, neskame zaharrena izan ezik; behorra iturrietaraino daramana, berak edaten ez badu ere; larruki-dendetan, argizariarena baino lurrin biziagoarekin amets egiten duena; gizonki egindako bi ekintza handiren artean, Baburrek bezala, poetaren mantua janzten duena terraza eder bat miresteko; nabe berri baten kontsakrazioan arreta beste norabait joaten zaiona, eta tinpanoan halako pegarrak daude, belarriak iduri, akustika dela eta harresituak; herentzian jaso duena, ondasun hileko lurraldean, hondarreko koartza errutokia, ehiza larri eta falkoneriaren gaineko obra ederrekin; hirian liburu handiak salerosten dabilena: almagestoak, portulanoak eta bestiarioak; fonetikaren gorabeherak axola zaizkiona, zeinuen aldaketa eta hizkuntzaren higadura handiak; semantikaren inguruko eztabaida handietan parte hartzen duena; ohiko matematikan autoritatea izan eta laket duena besta aldakorren egutegirako egunak kalkulatzea (urrezko zenbakia, indikzio erromatarra, epakta eta letra dominikalak); hizkuntzaren kargu handiei hierarkia ezartzen diena; toki goren batean, harri handiak erakusten zaizkiona, sugarraren eginahal setatsuaren bidez distirant bihurtuak...

      Horiek guziak erbesteko printzeak dira, eta ez dute nire kantuarekin zer eginik”.

      Arrotz, mundu honetako hondartza guzietan, entzulerik eta lekukorik gabe, eraman ezak Mendebaldeko belarrira memoriarik gabeko maskor bat.

      Badaezpadako apopiloa gure hirietako bazterretan, ez duzu inoiz Lloyds-eko ataria zeharkatuko, han ez baitu krediturik zure solasak eta zure urrea baliorik gabea baita...

      “Nire izena izanen dut bizitoki”, izan zen zure arrapostua portuko galdetegietan. Eta diru-trukatzailearen mahaietan, traba baizik ez duzu eginen,

      Oinazturak lurpetik ateratako burdinazko txanpon handi hauek bezala.

VII

      “...Oinazturaren sintaxia! o, erbesteko hizkuntza garbia! Urrun da beste ur-bazterra, non mezua argitzen baita:

      Bi emaztekiren kopetak errautsen azpian, biak erpuru berberak markatuak; bi emaztekiren hegalak pertsianen atzean, biak hats berberak suspertuak...

      Lotan zeunden gau hartan, fosforozko arbolaren azpian, o, munduaren gaineko bihotz otoizlari, o, Erbesteratuaren ama, haren aurpegia gelako ispiluetan inprimatua izan zenean?

      Eta zu, oinazturaren azpian prontoago, haren arimaren beste aldean dar-dar egiteko prontoago, haren indarraren lagun eta haren indarraren ahuldade, zu, zeinaren hatsa harenarekin betiko baitago nahasia,

      Jarriko zara oraindik abandonaturiko haren ohatzean, zure emazteki arima dardarka ari dela?

      Erbestea ez da inolaz ere atzokoa! Erbestea ez da inolaz ere atzokoa!... Gorroto ezazu, o, emazteki, Berberiako txoriaren kantua zure teilatupean...

      Ez duzu adituko ekaitz urruna gure pausoen bideak biderkatzen, zure emazteki oihuekin, gauez, asaldatu gabe zorionaren arrano anbiguoa bere habian!...”.

      ...Isil zaitez, ahuldade, eta zu, emaztearen gaueko lurrina, gauaren beraren esentzia bezalakoa.

      Hondartza orotan alderrai, itsaso orotan alderrai, isil zaitez, gozotasun hori, eta zu, presentzia hegalduna nire zelaren parean.

      Berriz hartuko dut nire bidea, numidiar baten gisara, itsaso besterenezineko bazterretan ibiltzeko... Berbena-belarrik ez ezpainetan, baina mingainean, oraindik, gatzaren antzera, mundu zaharreko legamia hau.

      Erbesteko gaiak dira nitratoa eta natrona. Gure pentsamenduak lasterka doaz ekintzetara hezurrezko xendetan barna. Oinazturak asmo zabalagoko ohatzea ireki dit. Ekaitza alferrik ari da absentziaren mugak higitzen.

      India atlantikoak aurkitzeko itsasoa zeharkatu zutenek, amildegitik heldu den hozkirrian ideia berriak usnatzen dituztenek, etorkizunaren ateetan adarrei haize ematen dietenek

      Badakite erbesteko hareetan txistuka ari direla oinazturaren zigorraren pean uzkurtzen diren grina handiak... O, Seme galdua, ekaineko gatz eta aparraren azpian! atxiki bizirik gure artean zure kantuaren indar ezkutua!

      Mandatariari zuzentzen zaiona bezala, haren mezua hauxe izanik: “Estali gure emaztekien aurpegia; goratu gure seme-alaben aurpegia; eta zuen atarietako harriak garbitzeko da agindua... Ahapeka esanen dizuet iturrien izena, zeinetan, bihar, gure kolera aratza murgilduko baitugu”.

*

      Eta ordua da, o, Poeta, zure izena, zure sorterria eta zure leinua adierazteko...”

Long Beach Island (New Jersey), 1941

Elurra

Françoise-Renée Saint-Leger Leger-i

I

      Eta elurra etorri zen orduan, absentziaren lehen elurra, ametsez eta errealitateaz ehunduriko oihaletan; eta atsekabe guzia memoriaren gizonei utzia, zapien freskura sumatu genuen lokietan. Eta goizean izan zen, egunsentiaren gatz grisaren pean, seigarren ordua baino lehentxeago, aterpe zoritsu batean bezala, grazia eta errukiaren leku batean, isiltasunaren oda handien saldoa kanporatzeko egokia.

      Eta gau osoan, gure oharkabean, lumaren balentria honen azpian, arimen aztarna eta arimen zama goraki eramanez, ipurtargiz zulaturiko pomiz harrizko hiri handiak, beren pisuaren ahanzkor, gelditu gabe aritu ziren gailentzeraino handitzen. Eta memoria fidagaitza eta kontakizun noragabea dituztenek baizik ez zuten horretaz zer edo zer jakin. Gauza noble hauetan espirituak noraino hartu zuen parte ez dakigu.

      Inork ez du atzeman, inork ez du jakin, harrizko fatxada garaienean, nola hasi den loratzen zetazko ordu hau, nola hasi den lurra hunkitzen gauza arrunt hauskor eta ezdeus hau, betileen igurtzi bat bezain. Brontzezko estalgarri eta altzairu kromatuzko irtenguneen gainean, portzelana higatuzko blokeen eta beira lodizko teilen gainean, marmol beltzezko orratzaren eta metal zurizko ezproiaren gainean, inork ez du atzeman, inork ez du lohitu

      sortzen ari zen hatsaren laino hau, ezpata biluztu berri baten lehen hotzikara bezalakoa... Elurra ari zuen, eta hona hemen guk zeinen ederra izan zen esanen dugula: egunsentia, bere lumetan isilik espirituak bulkaturiko alegiazko hontz handi baten antzera, bere gorputzaren dalia zuria hanpatzen ari zen. Eta alde guzietan dena zitzaigun mirestekoa eta poztekoa. Eta salbazioa izan dadila zabaltzetan, zeinetan, aurreko udan, Arkitektoak zataren arrautzak erakutsi baitzizkigun.

II

      Badakit ostren arraba-eremu argiantz honetan larri dabiltzan itsasontziak piztiak bezala orroka aritzen direla, sorgor, gizonen eta jainkoen itsutasunaren kontra; eta munduko zoritxar guzia deika ari zaio pilotuari estuarioetan barna. Badakit ugalde handien ur-jauzietan aliantza arrotzak sortzen direla, zeruaren eta uraren artekoak: gau-tximeleten eztei zuriak, trikopteroen ospakizun zuriak. Eta kristalpeko palmondo-sailen antza duten egunsentiko lurrunez beteriko tren-geltokietan mihuraren besta sortu du gau esnekarak.

      Eta orobat fabriketako sirena aditu zen, seigarren ordua eta goizeko txanda aldaketa baino lehentxeago, han goian, laku handien herrialde hartan, non gau osoan argituriko ontziolek izarrezko parra garai bat ezartzen duten besorako zeruan: mila lanpara, gauaren zetazko gauzek laztandurik. Hazten ari diren perla-ostra handiak, orbanik gabeko perla-ostra handiak, beren erantzuna ari ote dira hausnartzen ur sakonetan? O, berriz sortzekoak diren gauzak, o, zuek, erantzun huts! Eta azkenik hutsik eta akatsik gabeko ikuspegia!

      Elurra ari du burdinurtuzko jainkoen gainean eta liturgia bizkorrek forjaturiko altzairutegien gainean; zeparen eta zaborraren gainean eta lubetetako sasien gainean: elurra ari du gizonen sukarraren eta tresnen gainean — elur finagoa, basamortuko martorri-alea baino; elur freskoagoa, apirileko abere gazteen esnea baino... Elurra ari du han behean, Mendebalde aldera, silo eta arrantxoen gainean, eta paldoek zeharkatzen dituzten historiarik gabeko zelai neurrigabeen gainean; sortzekoak diren hirien trazaduraren gainean eta abandonaturiko kanpamenduetako errauts hilaren gainean;

      azidoz pozoituriko luberritu gabeko goi-lurren gainean, eta, gerrako trofeoak balira bezala, txarrantxazko arranoak katigaturik dituzten izei beltzen horden gainean... Zer zenioen, ehiztari, atseden emandako zure bi eskuez? Eta gau honetan zein samurtasun asaldagarrik paratu du masaila bide-urratzailearen aizkoraren gainean? Elurra ari du, kristandadetik harago, lahar gazteenen eta abere berrienen gainean. Munduaren emaztea, nire presentzia... Eta hor nonbait, munduan, isiltasunak laritz amets bat argitzen duen tokian, tristurak bere neskame maskara kendu du.

III

      Ez zen aski hainbeste itsasok, ez zen aski hainbeste lurraldek gure urteen bideak barreiatu izana. Gure pausoen sarea, gero eta astunago, zirgatzen dugun bazter berri honetan elurraren kantu hau besterik ez zen falta gure urratsen aztarnak ebasteko... Lur zabaleneko bideetan barna hedatzen ari zara gure urteen zentzua eta neurria, absentziaren elur emankor, esperatzen abailduriko emaztekien bihotzetako elur anker?

      Eta nire arrazako emazteki guzien artean gogoan dudan Horrek bere adin handiaren barne-barnetik goratzen du bere Jainkoarengana gozotasunez beteriko bisaia. Eta leinu aratza da, nire baitan bere graziari eusten diona. “Utz gaitzatela gu biok bakarrik zuk erabiltzen dakizun solasik gabeko hizkuntza honekin, o, zu, osorik presentzia zaren hori. Eta gure pausoen gaineko graziaren Ave bat bezala ahapeka dabil kantari gure arrazaren kantu ezin garbiagoa. Eta denbora luzea baita nigan itzarria dagoela agonia goxo hau.

      Jatorri goreneko Andrea izan zen zure arima, zure gurutzeen itzalpean mutu; baina adin handiko emazteki gajoaren haragia izan zen zure bihotz bizia, emazteki bakarrarena baina emazteki guziengan hilduratua. Gatibu hartutako herri ederraren bihotzean, elorria erreko dugun herrian, hori zoritxarra gizonen besoek huts egin dieten adin guzietako emaztekiena. Eta nork eramanen zaitu, bada, alarguntza handi honetan, lurpeko zure Elizetara, non argia eskasa baita eta erlea, jainkotiarra?

      ...Eta lurralde urrunetan isilik egon naizen denbora honetan guzian, zurbiltzen ikusi ditut zure begi higatuak laharretako arrosa zurbiletan. Eta zu baizik ez zinen libre gizonaren bihotzean harri beltz bat bezalakoa den isiltasun horretatik... Zeren jaberik ez duen lurralde feudala baitira gure urteak, baina gure pausoen gaineko graziaren Ave handi baten antzera, urrundik segika dabilkigu gure leinu garbiaren kantua; eta hain denbora luzea da gure baitan itzarria dagoela agonia goxo hau.

      Elurra ari zuen, gau hartan, eskuak batzen dituzun munduaren alde horretan?... Kateen burrunba aditzen da hemengo kaleetan, non gizonak lasterka doazen beren itzalaren atzetik. Eta guk ez genekien munduan hainbeste kate zegoenik, egunero ihesi doazen gurpilak hornitzeko. Eta palek ere zarata handia ateratzen dute gure ateetan, o bijiliak! Eta langile beltzak lurreko zarakarren gainean dabiltza gatzaren zerga-biltzaileak balira bezala. Lanpara batek

      bizirik segitzen du gauaren minbizian. Eta errauts arrosazko hegazti batek, uda osoan brasazkoa izan denak, neguko kriptak argitu ditu bat-batean, Milagarren Urteko Orduen liburuetako Faisaiak bezala... Munduaren emaztea, nire presentzia; munduaren emaztea, nire itxarotea! Xarma gaitzala oraindik gezurraren hats freskoak!... Eta gizonengan dago gizonen tristura, baina baita indar hau ere, eta grazia hau, tarteka naski irribarre eginarazten diena”.

IV

      Kontuak ateratzen, bakarrik, hemen, elur Ozeano batek inguratzen duen kantoiko gela garai honetan... Unearen badaezpadako apopilo, agiririk eta lekukorik gabeko gizon, nire ohatzea urruntzera utzi behar dut piragua bat bere badiatik aldentzen den bezala?... Kanpamendua sorterritik gero eta urrunago finkatzen dutenek, beren barkua egunero bazter ezberdin batera eramaten dutenek gero eta hobeki ezagutzen dute gauza irakurtezinen bidea; eta errekan goiti iturrirantz doazelarik, forma berdeen artean, argitasun latz batek harrapatzen ditu bat-batean, zeinean hizkuntza guziek beren armak galtzen baitituzte.

      Horrela, erdi biluzik elurraren Ozeanoaren erdian, zabu-zabuka ibiltzetik bat-batean libre, hitzen menpe ez dagoen asmo berezi batek bultzaturik dabil gizona. Munduaren emaztea, nire presentzia; munduaren emaztea, nire zuhurtzia!... Eta egunarekin batera jatorrizko uretara abiatuta, ilargi berriarekin doan bidaiaria bezala, zeinaren jarrera fidagaitza baita eta ibilera, noragabea, hona hemen hizkuntzaren geruza zaharrenetan ibiltzeko asmoa dudala, maila fonetiko garaienetan: arras hizkuntza urrunetara ailegatu arte, arras hizkuntza osatu eta patxadatsuetara,

      hizkuntza dravidiar haiek bezala, “atzo” eta “bihar” bereizteko hitz diferenterik ez zutenak. Etorri eta jarrai iezaguzue, esateko hitzik ez dugu eta: grafiarik gabeko gozamen huts honetan barna goaz goiti, gizakien antzinako esaldiaren ibilbidean; elisio argien artetik mugitzen gara, iniziala galdurik duten aurrizkien aztarnen artetik eta, hizkuntzalaritzaren lan ederrei aurrea hartuz, bide berriak urratzen ari gara aditu gabeko lokuzio hauetaraino, zeinetan hasperenak bokaletatik harago egin baitu atzera, eta hatsaren modulazioa, halako ezpainkari erdiahostunek lagunduta, bukaera bokaliko garbien bila hedatzen baita.

      ...Eta goizean izan zen, ele aratzenaren pean, herri eder bat herrarik eta zitalkeriarik gabea, grazia eta errukiaren leku bat, espirituaren hutsik gabeko iragarpenak igan daitezen; eta gure pausoen gaineko graziaren Ave handi bat bezala, elur guzien arrosadi zuri guzia gure inguruan... Unbelen eta korinboen freskura, babaren azpiko ariloaren freskura; a!, hainbeste otil oraindik alderraiaren ezpainetan!... Leku libreago batean, zein flora klase berrik absolbituko gaitu loretik eta fruitutik? Adin handiko emaztekien eskuetan, hezurrezko zein anezkak, adin gazteko emaztekien eskuetan, bolizko zein amandak

      ehunduko digu oihal freskoagorik, bizirik daudenen erremina arintzeko?... Munduaren emaztea, gure presentzia; munduaren emaztea, gure itxarotea... A!, ametsaren intsusa guzia gure aurpegian! Eta oraindik xarmatzen gaitu, o, mundu!, gezurra darion zure hats freskoak! Ugaldeak igarotzen ahal diren tokian, elurrak igarotzen ahal diren tokian, igaro ezin den arima bat zeharkatuko dugu gaur iluntzean... Eta harago ametsaren oihal handiak daude, eta ondasun galkor guzia, zeinari gizakiak bere patua lotzen baitio...

*

      Geroztik, orrialde hau, non ez den gehiago ezer izkiriatzen.

New York, 1944

[estuak dira ontziak...]

      ...Estuak dira ontziak, estua gure ohea.

      Mugagabea uraren hedadura, zabalagoa oraindik gure inperioa

      Desiraren ganbera hetsietan.

      Heldu da Uda, itsasotik datorrena. Itsasoari baizik ez diogu esanen

      Zeinen arrotzak izan ginen Hiriko ospakizunetan, eta ur azpiko ospakizunetatik zein astro igo

      Eta arratsalde batez etorri zen, gure ohean jainkotasunaren ohea usnatzera.

      Alferrik marrazten digu kostalde hurbilak bere muga. Munduan barnako olatu bakarra, Troiaz geroztiko olatu berbera

      Guganaino ari da bere hanka kulunkatzen. Antzina eman zitzaion, itsas zabal handian, gugandik urrun, abiada...

      Eta handi bilakatu zen harrabotsa, arratsalde batez, ganberetan: heriotzak berak, maskorrekin asots eginez ere, ez zukeen bere boza entzunaraziko!

      Maita itzazue, o bikoteak, ontziak; eta itsasgora ganberetan!

      Arratsalde batez negar egiten du lurrak bere jainkoengatik, eta gizona piztia gorrikaren ehizara abiatzen da; higatu egiten dira hiriak, emaztekiek amets egiten dute... Beti egon bedi gure atean

      Itsasoa izeneko goiztiri mugagabea — hegal hautakoak eta arma goratuak, ohe beraren amodioa eta itsasoa, ohe berean amodioa eta itsasoa —

      eta oraindik solasaldi hau ganberetan:

Gaueko

      Hona hemen, onduak, patu uzkur baten fruitu hauek. Gure ametsetik sortuak, gure odolaz elikatuak, eta gure gauetako purpura populatzen dutenak; grina luze baten fruituak dira, desira luze baten fruituak; gure konplize sekretuenak ziren izan eta, maiz, aitormenetik hurbil, herrestan eramaten gintuzten gure gauetako amildegitik beren asmoen mesedetan... Egunaren argitan graziaz beteak! hona hemen onduak eta purpuraren azpian patu larderiatsu baten fruitu hauek. — Gu ez gara haietan laketzen.

      Izatearen eguzkia, traizioa! Non izan zen iruzurra, non iraina? non izan zen akatsa, non mentsa, non egin genuen huts? Hasmentatik hartuko dugu berriz gaia? berriz bizi beharko ditugu sukarra eta oinazea?... Arrosaren dotorezia, ez gara zure zaleetarik: gure odola zenbat eta garratzagoa, orduan eta zorrotzagoa gure irrika, gure bideak ez dira oso seguruak, eta sakona da gaua, zeinean gure jainkoak desagertzen diren. Astoarrosek eta masusta beltzek betetzen dizkigute naufragioaren hegiak.

      Hona hemen, ontzen, beste ur-bazter bateko fruituak. “Izatearen eguzkia, babes nazazu!” — transfugaren solasak. Eta pasatzen ikusi izanen dutenek esanen dute: nor izan zen gizon hura, eta zein, haren etxea? Bakarrik joaten zen eguneroko gatazketara, bere gauetako purpura erakustera?... Izatearen eguzkia, Printze eta Jabea!, han-hemenkakoak dira gure lanak, ohorerik gabeak gure zereginak eta uztarik gabea gure garia: ilunabarrean dago esperoan espalak biltzeko makina. — Hona hemen, gure odolaz tindatuak, patu uzkur baten fruitu hauek.

      Espalak biltzeko makina baten abiadan, bizitza badoa, herrarik eta erreskaterik gabe.