AGUS PEREZ

Aititaren betaurrekoak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Agus Perez

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko apirila

Edizio hau: 2021eko apirila

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      GANBILA bilduma ildo edota estetika askotarikoa izateko bokazioarekin sortu zela azpimarratzera dator Agus Perez kritikariak sinatzen duen liburua. Argitalpen honek, antzerkiari buruzko hausnarketa eta memoria ariketa izanik, atea zabaltzen die antzerki-testuez gain teatroarekin lotura duten beste idazkera mota batzuei ere. GANBILAn arte eszenikoak mintzagai izan nahi ditugu, edozein euskarritan bideratzen direla ere, eta, horregatik, oraingo honetan, gogoeta eta kritika antologia eskaintzen dizkiogu irakurleari.

      Gauza ezaguna da, era egokian funtzionatzeko, kultur sistemek harrera eta hedapen arloak ondo garatuta izan behar dituztela. Kritikaren esparruan arte-lanari hurbiltzeko estrategien errepertorioa, eta horren gaineko ikerketa, nazioartekoan ohikoa da oso. Gurean, antzerkigintzari eta dantzari dagokienez, Agus Perezen lan kritikoa dugu, zalantzarik gabe, ezagutu, bildu eta ikertzeko bakarrenetakoa. Haren sinadurari pista jarraituz gero jakin daiteke, esaterako, azken hamarkadetan antzerki garaikidea ezagutzeko zenbateko eta nolako aukera izan duen euskal herritarrak, edo zeintzuk diren programatzeko garaian lehentasuna duten generoak. Hartara, Perezen idazlanak artxibo edota errepositorio gisa har ditzakegu, dokumentazio iturri gisa uler ditzakegun bezala.

      Orobat, kritikariak, interpretazio lanak egitearekin batera, beste ikusleen iritzia garatzen lagundu beharko lukeela uste dugu; baina, artelana epaitzeko abila izatearekin batera, hauskorra dena edota ernamuintzear dagoena babesteko ahalmena ere izan beharko luke, betiere komunitate artistikoaren garapenaren mesederako. Agus Perezen jarduera aurreko koordenatuetan bete-betean dago kokatuta; euskal antzerkiaren ibilbidea zein den marrazten digun heinean, kimu berrien kokapena erakutsi eta horiek zaintzeko ardura ekarri ohi digu gogora. Perezek ondo baino hobeto ezarri du oreka delikatu batean bere burua, kritikari gisa: antzerkia kultura industria izanda, sormen-bide abangoardista izanda, lekukotzaren zaindaria izaten saiatzen da, eta zubi-lanen eraikitzailea.

      Horregatik guztiagatik, GANBILAk Agus Perezen testuen lagin hautatua eskaini nahi du, arte eszenikoei buruzko euskal kritika balioan jartzeko ahaleginetan.

Bi maitasun

MIKEL LIZARRALDE

      Duela 29 urte sartu nintzen, aurrenekoz, Euskaldunon Egunkaria-k Lasarte-Orian zuen egoitza zahar baina ezinbestean maitagarrira. 22 urterekin, eta unibertsitateko aldizkarian nahiz herriko astekarian idatzitako artikulu eskas batzuetara mugatutako letrak elkartzeko eskarmentuarekin. Bekadun. Kulturarekiko oro har eta bereziki musikarekiko eta zinemarekiko zaletasunak berehala eramaten ninduen egunkariko azken orriak irakurtzera, nahiz eta bestelako lanak (Politika, Gizartea, Estatuak sailetan) egitea egokitu zitzaidan. Baina interesa, benetako interesa, Kulturako orriek pizten zidaten. 1992a zen, eta ordurako antzerkiaz idazten zuen orriotan Agus Perezek.

      2021a. Ia hiru hamarkada igaro dira erredakzio hartara sartu nintzen lehen alditik. 51 urte orain. Eta Berria-n segitzen dut lanean, Euskaldunon Egunkaria indarrez itxi haren lekukoa hartu zuen berripaperean. Denbora honetan guztian, ikusi ditut dozenaka lankide etortzen eta joaten; musikaz, arteaz, literaturaz idatzi duten hamarnaka kritikari igaro dira egunkaritik, eta nik neuk hainbat hilabetetako atsedena hartu behar izan nuen orain dela urte batzuk. Baina Agusek hor segitzen du. Tinko. Kritikariei ordaintzen zaien mixeriarekin ere, arte eszenikoen esparru zabalean egiten dena ikuspegi kritikoarekin zabaltzen Berria-ren bitartez.

      Askotan galdetu diot neure buruari. Zerk eramaten du pertsona bat —kasu honetan bi, Agusen izena aipatzeak beti dakarrelako segidan Lali Marimonen aipamena— asteburuero autoa hartu, kilometro mordoxka egin, batean Bilbotik Gasteizera, hurrengoan Donostiara, segidan Luhusora... joan, antzezlan bat ikusi, etxera itzuli, eta goizaldeko ordu txikietan egunkarirako kritika idaztera? Erantzunik ez daukat, baina pentsatzen dut oholtza gaineko arteak asko maitatu behar direla horretarako. Are gehiago. Antzerkia, dantza eta zirkua maitatzeaz gain, kazetaritza ere maitatu behar da, kazetaritza sortzaileen eta hartzaileen arteko zubi izan daitekeen neurrian. Agusek maite ditu arte eszenikoak,  maite du kazetaritza, eta esango nuke bi maitasun horien emaitza dela bere lana.

      Esku artean duzun liburua irakurri berri, iruditzen zait maitasun hori agerikoa dela orriotan. Ez maitasun idealizatu bat, baizik eta maitasun kritiko bat. Maite ditu hala arte eszenikoak nola kazetaritza Agusek, baina horrek ez du bihurtzen haien lausengari huts. Ez dago esan beharrik, baina, batzuetan, gustukoak ez direnak ikusi eta entzutean, maitasuna kolokan ere jartzen da, nahiz eta maitatzeko ahalmena eta gogoa ez galdu.

      Kritikak idazten daramatzan hiru hamarkadetan Agusek motxila handi bat bete du, zeinetan sartzen diren antzerkiari buruzko informazioa eta jakituria, arte eszenikoak irakurtzeko irizpideak, begirada propio bat, eta baita idazteko molde bat ere. Eta motxila horrekin ekiten dio bere jardunari, obrak, ikuskizunak, antzezlanak, lanak finean, ikusi, aztertu eta iruzkintzeari, jakinda hitz bakoitzak bere pisua eta lekua duela testu baten barruan, eta hitz bakarrarekin huts egiteak aldrebestu dezakeela kritika bat. Hitz bat nahikoa dela esan nahi zenuen hori gaizki ulertzeko. Horregatik, Agusek behin eta berriro berrirakurtzen ditu testuak, tonuarekin asmatzea ezinbestekoa baitzaio. Zenbat aldiz bidaliko zuen bigarren edo hirugarren bertsio bat erredakziora, zuzenketa txikiak eginda! Tonuarekin asmatu nahian beti, kritikariaren jarduna ez delako kritikatik salbu egoten.

      Liburu honen lehenengo parte osoan Agusek arte eszenikoei nola begiratzen dien jaso ahal izango du irakurleak, nola ulertzen dituen antzerkia eta dantza. Baina izango du kritikaria ere baden antzerkizalearen barne burutazio eta kezken berri ere, sortzaileen eta hartzaileen arteko bitartekari bilakatuta, kritikariak badakielako berea ez dela nolanahiko funtzioa. Epaitzea baino gehiago, heztea, dibulgatzea eta kultur diziplina jakinekiko maitasuna edo zaletasuna sustatzea izan beharko liratekeelako kritika on baten funtziorik behinenak, “kritika” hitzak berak adierazten duen kritika egiteari muzin egin gabe.

      Bigarren partean azken hiru hamarkada hauetan idatzitako 30 bat iruzkin hautatu ditu Agusek berak. Marka da, 2.000 inguru idatzi dituela kontuan izanda! Ziur naiz zaila, oso zaila egin zaiola hautaketa egitea, baina oinarrira joan behar horrek are eta adierazgarriago egin du hautaketa bera. Errazena litzatekeelako urte hauetan guztietan idatzitako 30 kritika positibo aukeratzea; gustuko izan dituen 30 obrari buruz idatzitakoak berreskuratzea. Baina irakurleak aurkituko ditu, laudoriozko testuekin batera, kritikoagoak ere orriotan.

      30 urte igaro dira Agusek Euskaldunon Egunkaria-n bere lehenengo kritikak idatzi zituenetik. Hiru hamarkada bete. Eta esango nuke asko garela antzerkiaz dakigun ia guztia harengandik ikasi dugunak. Oholtza gaineko jarduna maite duenak —dela antzerkia, dela dantza—, maitasuna transmititzen duelako. Agus horietakoa duzue.

Aureliano, betaurrekoak!!!

Kritikari baten auto-ikuspegia

      Amaren aldeko aitita —Aureliano izenez, Irungoa bera eta kazetaria lanbidez— La Gaceta del Norteko zuzendaria izan zen urte luzez. Berak eta biok bi hilabetez baino ez genuen elkar ezagutu, baina nik uste dut beragandik heredatu nuela kazetaritzarako afizioa.

      Familiakoek azaldu zidaten haren inguruko anekdota hau: askotan, lanera joan eta bertan zegoela konturatzen zen betaurrekoak etxean ahaztuta zituela. Hura bai desastrea! Etxerainoko joan-etorriko bidaian urrezko denbora galtzen zen erlojuaren kontrako edizioaren prestaketan. Baina amama Josefinak —Bergarakoa eta euskalduna— konponbide polita aurkitu zion, kazetako inprentan orri erdiko letreroa enkargatu eta etxeko ateko sarrailaren alboan lau txintxetarekin inkatuta.

      Aititak ezinbesteko zituen betaurrekoak artikuluak irakurri eta idazteko. Guk antzerkiaren betaurrekoak beharrezko ditugun bezala, gure mundua irakurri eta errealitate berriak idatzi ahal izateko.

JAKAREN PISUA

            Zeintzuk dira kritikaren mugak? Edo haren xedeak? Suposatzen da informatu egiten duela, konbentzitu eta erlazioak erakutsi nahi dituela, hots, lan baten ulermenaren gaineko begirada edo perspektiba bat iradokitzen duela. Baina, abiapuntuan jartzen badugu arteak hainbat interpretazio, begirada, irakurketa, sentimendu… eragiten eta estimulatzen dituela, kritikak ez liguke inoiz esan beharko zer ikusi edo zer ez ikusi edo zer interpretatu, eta are gutxiago aprobatu edo suspenditu. Oso erraza da boterea edukitzearen tentazioan jaustea, eta botereaz baliatzea, eta askoz zailagoa da katedrarik ezartzen ez duen eta interesa pizten duen diskurtsoa garatzea.

      Miresten ditut manikeismotik urruntzen diren kritikariak, miresten ditut bihotzez jarduten dutenak, isiltzen direnak ere miresten ditut.

ANA VALLES
Matarileren aldizkariko 1. zenbakiko pasartea

AITZIN-OHARRA

      Liburu honek bion sinadura eraman beharko luke, Agus Perezena eta Lali Marimonena, gauzak beren lekuan egongo balira.

      Gauzak beren lekuan egongo balira, aitortu beharko nuke mundu guztiak dakiena —eta nik neuk inork baino hobeto—, hots, bera barik hau guztiau ez zatekeela inoiz ere posible izango. Zelan azaldu, ordea, zein izan den Lali Marimonen rola liburu honetan? Autoretza morala? Inspirazio iturria askotan? Kontraste aberasgarria gehienetan? Erabateko babesa beti?

      Zauri Bolodia-ren protagonista bezala sentitzen naiz kontu honetan: harentzat zaila zen pertsona, aktorea eta pertsonaia bereiztea, eta labirinto horretan zebilen etengabe, korapiloa ezin deslotuz. Bueltaka arazoaren inguruan, baina aurrera egiten hala ere.

      Neuri ere gertatzen zait gauza bera, baina beste plano batean, pertsona, kritikaria eta bizitzan bikote aukeratu ninduena banatu ezinik.

      Askotan, profesio liberalen irudia datorkigu burura kritikariaren figuraren errepresentazioan: gizon burutsu bat —gizona beti, zer esanik ez— bere bakardadean gauza burutsuak pentsatzen eta idazten, burutsuen Olinpoan beti, handik inoiz jausi barik, munduko mortalekin kutsatzearen beldur. Uste dut, ordea, gaurko kritikagintzan askoz horizontalagoak direla gauzak, eta horizontaltasun horren parte nagusia izan dela hasieratik eta denak emanda Lali Marimonen jarduna, bai arlo emozionalean bai logistikoan: artxiboen antolamenduan, datu-basearen sorreran eta garapenean, kontaktuen kudeaketan… eta Euskal Herrian zehar egin ditugun milaka kilometroetan.

      Zakilixuten zinta batean agertu zen aspaldi intimitate publiko-aren kontzeptua. Ohartarazpen hura kontuan hartuta, ez dut bion arteko kontuez gauza gehiagorik publiko egin behar, baina irakurleak jakin behar zuen zer dela-eta erabili dudan pluraleko lehen pertsona behin baino gehiagotan liburu honetako artikuluetan.

      Horraino azalpena, irakurle, eta jakin ezazu artikulu hau era klandestinoan idatzi dudala, Laliri ezer esan gabe, pertsona, kritikaria eta bikotea ez direlako kontu horretan ados jarri.

ANTZERKIRAKO ZALETASUNA

      Zaila egiten zait zehaztea nondik ote datorkidan antzerkirako zaletasuna. Beharbada, ume nintzela Oñatin ematen nituen udek dute errua. Haietariko batean ikastaro moduko bat egin nuen garai haietan Hegoaldean posible zen era bakarrean: amama itxurako Visi andereñoaren etxera bidaltzen ninduten arratsalde batzuetan antzerki-mota berezi baterako prestakuntza jaso nezan —katixima ikastera, alegia—, eta egun batean herriko antzokirik handienean jokatu nuen egokitu zitzaidan rola, meza-mutilarena hain zuzen. Antzokia San Migel parrokia izan zen, eta antzezlana, igandeko meza nagusia, aspaldiko antzezkizun ezaguna baina arrakasta handikoa garai haietan. Hain arrakastatsua, non emanaldia beti berbera izan arren, astero-astero errepikatzen zen. Publiko aldetik, gainera, azken lerroraino beteta zegoen beti antzokia —barkatu, parrokia—, agian sarrera doan izateagatik, agian beste ikuskizun oro debekatua izateagatik. Hala ere, inork ez zuen nire antzezpena txalotu, baina kontsolamendu daukat pentsatzea interprete nagusiak ere ez zuela batere txalorik jaso.

      Ez iezadazue esan, gero, meza santuak eta antzerkiak ez dutela antzekotasun nabarmenik. Gainera, ekitaldi mota biek izan dituzte antzeko bilakaerak: gauza arranditsuak eta errespetu handikoak izatetik askoz izaera funtzionalagoa eta parte-hartzaileagoa bilatu dute azken mendearen amaieran eta honen hasieran, eta —azken konparazioa, baina onena— biak ala biak egon dira desagertzeko zorian.

      Oñatin jarraituta baina atzean utzita meza-mutil emandako berunezko urte haiek, behin Arantzazura joan ginen Lali eta biok astegun batean, eta basilika barruan bakar-bakarrik eta haren handitasunaz gozatzen geundela gure semeak bere lau urteko xalotasunarekin “noiz aterako dira txotxongiloak?” galdetu zigun. Umeek eta zoroek egia esaten dute.

      Baina anekdota horretaz aparte, nik argi daukat nire antzerki-zaletasunerako mugarria izan zela hamazazpi urterekin-edo ikusi nuen Esperando a Godot (Godoten esperoan) gogoangarri hura. Bilbon ezer ere ez zegoen frankismo beteko hartan bazen Instituto Vascongado de Cultura Hispánica delako erakunde bat, eta eldarniozko izen horrekin —Francoren garaian dena zen eldarniozkoa, egia esan— antzerki emanaldi batzuk antolatu zituzten. Kontua da antzezleak bi izan zirela, Samuel Becketten testuak eskatu bezala: bat Roberto Negro handia (fisikoki ere handia zen), eta bestearen izena ez dut gogoratzen, tamalez, hura ere antzezle bikaina zelako. Antzezleak bi ziren, beraz, baina ikusleak ere bi izan ginen, lehen aldian behintzat, bigarren aldirako joana zelako bestea, atsedenaldia aprobetxatuz. Beti eskertuko diet emanaldia bukatu arte niretzat bakarrik antzeztu izana.

      Haiek bai jaso zituzten nire txalorik beroenak.

ANTZINAKO ANTZOKIAK

(Berrian argitaratua, 2005eko urriaren 7an)

      Antzinatasun klasikoko zenbait leku bisitatu ditut uda honetako oporretan. Kasu gehienetan harri solte batzuk baino ez dira geratzen hiri eta zibilizazio mitiko haietatik eta, gainera, tokirik interesgarrienetan harrien ahotsa baino gehiago turista talde handiena nagusitzen da. Baina zertxobait ahaleginduz gero, posible da oraindik ere aztarna bakartiak aurkitzea eta historiaren lezio isila aditzea.

       Neuri ere kezkagarria iruditzen zait nire jarrera, baina urte guztian zehar aretotik aretora ibili ostean, uda ere antzoki klasikoak ikusten eman dut. Bene-benetan ezin dugu jakin nolakoak ziren Sofokles, Plauto edota Euripidesen garaiko emanaldiak, baina hondar haien tamaina eta ugaritasuna ikusita, argi dago teatroaren artea —théatron grezieraz— guztiz pisutsua zela antzinako gizarteetan.

      Estetikaren ikuspegitik, gogoeta egiteko modukoa da eraikin haien perfekzio arkitektonikoa: lerro klasikoen dotorezia, neurri erraldoiak eta dimentsioen proportzio ederrak, maskara adierazgarriekin egindako dekorazioak... Ni, baina, beste kontu batek harritu nau gehien, zeren eta garai urrun haietatik ezin izan da gainditu orduko arkitektoek lortutako funtzionaltasuna akustika eta ikuspenari dagokienez. Pentsa dezagun, ordea, zelako zailtasunak ditugun gaur egun aurreko besaulkikoaren burua saihesteko eta zein puntu zentzugabetaraino zabaldu den mikrofonoak erabiltzeko ohitura. Urrunegi joan barik, egunotan Bilboko Arriaga antzokian Mario Gasek zuzendutako Orestiada ikusi dugu, eta hor ere haririk gabeko mikroak izan dira akustikaren jaun eta jabe, benetako ahotsen ñabardurak desitxuratuz eta nahasmenak sortuz, ahotsak eszenako zein puntutatik ote zetozen ez jakitean.

      Jakina, antzinako antzokietako abantailen ordaina harrizko jesarlekuen gogortasuna zen, baina ni seguru nago saltzaileak egongo zirela sarreretan kuxinak alokatzen, edo bestela, ikusleek beraiek ekartzen zituztela etxetik.

ARGIAK ETA MUSIKA

      Argiak eta musika dira emanaldi bat portu onera eramateko funtsezko osagaiak. Askotan ez diegu behar den besteko garrantzirik ematen, zuzendari batzuek ere ez, baina ezinbestekoak dira egoerak sortzeko eta emozioak bideratzeko.

      Esan berri dudana bereziki garrantzitsua da dantza eta zirku ikuskizunetan, batez ere musikaren arloan. Begira diezaiegun, bestela, Cirque du Soleilek urraturiko bidetik dabiltzan zirku-konpainia handien espektakuluei. Haietariko bakoitzean soinu-banda oso bat sortzen da, eta, ahal dela, zuzenean jotzen dute pistaren alboko musikariek eta abeslari solistek. Hain izaten dira landuak soinu-banda horiek non irteeran CDa eta guzti eros dezakegun, etxean gutxienez musika hartaz noizean behin gozatu ahal izateko.

      Dantza emanaldietan ere oso rol intentsua jokatzen du musikak, eta niretzat misterio handia da zenbat ordu ematen duten koreografoek beren piezetarako musika-zatiak aukeratzen. Eta ez bakarrik zenbat ordu, baizik eta zenbat artxibo dituzten beren buruan gordeta, sortze prozesuko une batean edo bestean “hauxe nahi dut” edo “beste hura bahi dut” esan ahal izateko. Gurean, argi daukat Igor Calonge dela musika-hautaketa zorrotzena eta esanguratsuena egiten duena.

      Askotan musika-apailatzailea daukate alboan, eta hura arduratzen da lan horretaz, baina aldi berean, horrek koordinazio handia eskatzen du bi sortzaileen artean. Beste askotan beren-beregi konposatzen da soinu-banda dantza-sorkuntzarako, eta arlo horretan Arvo Pärt eta Henryk Gorecki dira nire konpositorerik kuttunenak, eta arlo sinfoniko formaletik kanpo, Portishead, Radiohead eta Jonsi/Sigur Ros. Horiek dira dantza sakoneko musika hobekien egiten dutenak, eta koreografoak beren musikak ondo erabiltzen baditu, segurua da emanaldiak aztarna sakona utziko duela ikusleengan.

      Antzerkian eta performanceetan ez da hain erraza musika-zatiak txertatzea. Badirudi ekintza eszenikoa eteten dutela, eta, solasaldiekin batera agertuz gero, antzezleen deklamazioa oztopatuko lukete. Ordea, sortzaile onek badakite musika era egokian erabiltzen, dela greziar erako korua abesten jartzeko dela pasarte dantzatu laburrak tartekatzeko, baina ohikoena da musika-zatiak eszenen arteko trantsizioetarako baliatzea. Haiekin lor daiteke emozioak bideratzea, baina askotan betegarri hutsak dira, besterik gabe. Performanceetan, ordea, askoz rol esanguratsuagoa jokatzen du musikaren erabilerak, askotan kaos itxura duten ekintza eszenikoekin batera. Izan ere, performanceetan ez dago argumentu linealik, interpreteak edo interpreteek beren barne-egiatik edo egietatik jarduten dute, eta musika izaten da egiazkotasun horren errotiko elementu bazterrezina.

      Argien diseinuak are misterio handiagoa dakar berarekin, eta orain arte esandako lau arlo eszenikoetan —antzerkia, dantza, zirkua, performancea— jokatzen du rol erabakigarria. Zaila da argiekin neurriz jokatzea, hain da subliminala eta emozionala haien eragina. Nire kasuan, behintzat, garbi daukat emanaldi bat zenbat eta aspergarriagoa izan, orduan eta foku gehiago erabiliko direla. Eskarmentuz diot, zeren eta horrelako emanaldi lo-eragileetan nire denbora-pasa faboritoa da fokuak zenbatzea. Batzuetan berrehunetik gora ere zenbatu ditut!

DANTZAREKIN NOLA JOKATU

      Dantzarekin nola jokatu? Hasiera batean uste izan nuen ez zegoela alde handirik dantza emanaldi baten eta antzezlan batean artean. Han gauzak azalduko zizkigutela, hitzik gabe izan arren baina nolabaiteko argumentu batekin, eta dantzarien mugimenduen bidez ulertuko nuela eszena gainean gertatuko zena.

      Horrela uste izan zen denbora askoan ere ballet klasikoaren aroan, eta Beltxargen aintzira dugu XIX. mendeko ideia horren adibiderik ezagunena. Laster konturatu nintzen, ordea, dantza eta antzerkia oso alor diferenteak direla, eta dantzarik onena batere argumenturik ez daukana dela. Gaur egun argumentu baten gainean eraikitako dantza lanei dantza programatikoa deitzen zaie, eta haietan mugimendua, jantziak eta musika kontakizun baten zerbitzura daude. Zilegi da —zelan ez— horrelako ikuskizunak plazaratzea, eta nolabaiteko zaletasuna sortzen dute, baina —berriz diot— argumenturik gabeko dantza izaten da ene uste apalean onena.

      Hala ere, azken dantza mota horretan badaude ikusle arruntarentzat nagusi diren bi adar: alde batetik, dantzaren planteamenduan oso ideia abstraktua jorratu nahi dutenak, eta bestetik, dantzaren bidez giza gai, kontu edo auziren bat aztertu nahi dutenak.

      Lehenak, normalean, dantzarien gaitasun teknikoaren erakustaldiaren antza izaten dute, mugimendu-estudio hutsak izatetik gertu egoten dira, eta haietan edertasun hutsaren gozamen estetikoa da nagusi, ia gozamen intelektuala izaten dena. Merce Cunningham izango litzateke paradigma horren ordezkari nagusia.

      Bigarrenetan, aldiz, koreografoak zerbait mugiarazi nahi du ikuslearen izpirituan. Arlo horretan, bereziki gogoratzen dut orain dela hogei urte ikusitako Maria Rovira koreografo katalanaren Mandala lana (Transit konpainia), non dantzaren joko errepikatu eta aldakorren bidez, ikuslearen arima meditazio egoera batera eramatea lortzen zen. Niretzat, horixe da dantzak duen ahalmen izugarria, hau da, ikusle trebatuaren arima mundu honetatik kanpoko egoera batera eroatea. Bide batez esanda, zirku emanaldi onenetan ere bizitzen dut emozioen horrelako igoera. Normalean, ez da emanaldiaren denbora osoan lortzen, baina bai une eta tarte batzuetan, eta horrelakorik gertatuz gero benetako esperientzia mistikotzat jo dezakegu dantza emanaldi hori ikusi izana. Seguru nago koreografo handiek horrelako bidaia proposatzen digutela, eta beren jakituria osoa jartzen dutela ikusle trebatuek harekin partekatu dezaten gozamen paregabe hori. Frantsesek la petite mort deitzen diote orgasmoaren osteko loari, eta horren pareko zerbait da dantza emanaldi on batean lor daitekeena, are hobeagoa ere esango nuke nik.

      Eta gero, badira gai edo auzi konkretuak aztertzen dituzten dantza lanak, dela Kolonbiako biolentzia-egoera, dela protagonistaren bidaia iniziatiko bat, dela egia-osteak eta joko politiko ziztrinek eragindako miseria morala… Harrigarria da, zinez, dantzak giza arimaren misterioak argitzeko duen ahalmena, eta, bitxia bada ere, gaiak dantzaren bidez tratatzeko era zenbat eta sotilagoa izan orduan eta efikazagoa da dantzaren bidez igorritako mezua.

      Ni behintzat harritu egiten nau Itzik Galili, Benjamin Preljocaj edota Pina Bausch bezalako koreografo handi batzuen gaitasun horrek, eta oso eskertuta nagokie beren bizitza osoa dantzaren aldarean sakrifikatzen duten dantzariei, haiek gabe ez litzatekeelako posible izango ni petite mort horiekin mundu honetatik desagertzea, une batzuetatik baino ez izan arren.

DRAMATURGIA BERRIAK

      Orain edozer gauzari deitzen zaio dramaturgia berri. Edozein produkturi dramaturgia berria etiketa erantsita, badirudi beste balio bat gehitzen zaiola, interesa irabazten duela, ikusleak erakarriko dituela.

      Arlo konbentzionalean jarduten duten konpainia askok erabiltzen dute ditxosozko izendapen hori, modernoagoak-edo izan nahian, eta, askotan, beren ideia falta edo maila eskasa zuritzeko edo mozorrotzeko, muturreko kasu hau adibide: aspaldiko enpresa batek (lehen konpainiak deitzen ziren, baina aspaldi enpresa izaera hartu zuten) gaztelaniazko antzezlan bat estreinatu du lehen, eta orain euskarazko bertsioa ikustera joan naiz. Dena izan da desastre hutsa —gaiaren tratamendua, argumentua, antzezpenak…—, baina eremu eszenikoan ez zegoen betiko sofa hura, eta dekorazioak ez zuen betiko naturalismo zamatua erakusten, ez zuen irudikatzen etxe bateko egongela klasikoa.

      Horren ordez, hiru kaxoi luze izan dira elementu eszenikoak, eta haiekin batera atzeko pantailan proiektatu diren irudiak. Ai, irudien proiekzioa! Ze praktikoa den aurkikuntza hori gure sorkuntzaren eta antzezleen gabeziak disimulatzeko. Zer esanik ez proiekzioak atzeko oihal bakarrean ez ezik noizean behin jaisten diren beste pantaila txikiago batzuetan proiektatzen badira! Tori dramaturgia berria!

      Benetan dramaturgia berrien arloan dihardutenek, ordea, ez dute horrelako etiketarik aldarrikatzen. Ez dute behar. Benetan dramaturgia berrietan ari bazara, ez duzu dekorazioaren beharrik, ez dekorazio klasikorik ez eskematikorik. Eszenan azaltzen dena ez da leku jakin batean gertatuko, horrek ez dio inolako ekarpenik egingo emanaldiaren garapenari, eta dekorazio jakin batek plano zehatz batera mugatuko luke gure pertzepzioa. Dekorazio kontzeptua berez dago lotuta argumentu logikoaren ideiari, benetako gizakiak imitatzen dituzten pertsonaia eta rolei, hau da, aspaldiko antzerki eredu burgesari, oraindik bizirik jarraitzen duena. Beraz, ez erabili dramaturgia berriak etiketa zure antzezlana fikzio argumentalaren eremuan egonez gero.

      Fikzio argumentalaren arloan ez dagoelako ezer berririk, aldaketa kosmetikoak baizik. Egile baten argumentu jakin bati zaude lotuta, eta argumentuaren egoerak jasoko duen leku fisiko bat edo batzuk irudikatuko ditu eremu eszenikoak, era naturalistan —altzariak, ateak eta paisaiak imitatuz— edo eskematikoan —hasierako adibidean bezala—, hondartzako arrokak edo parke bateko eserlekuak kaxoi errektangularrekin irudikatuz.

      Egia esan, fikzio argumentalaren arloan —horrela deitzen diot performancearen artetik nolabait desberdintzeko— lan asko sortu dira azken urteotan euskarazko antzerkigintzan, eta eskerrak, haien bidez atzean utzi dugulako behingoz XIX. mendetik zetorkigun eredu hegemonikoa. Ordea, dramaturgia berriak —benetan berria bada— beste era batean erabiliko ditu baliabide eszenikoak. Desagertu egingo da edozein elementu figuratibo, edo haren figuratibotasuna ahalik eta txikiena izango da, esangura sinboliko edo alegorikoa izango dute elementuok, eta baliteke emankizunak kutsu poetiko nabarmena hartzea.

      Dramaturgia zaharretan era piramidalean egiten dira gauzak: zuzendaria goian eta beste guztiak azpian. Zuzendariaren gainetik egilea omen dago, baina erlijioaren paradigman bezala, izaki ukiezina izaten da, hilda dago honezkero edo linbo batean bizi da eta zuzendariak bakarrik dauka harekin kontaktatzeko edo haren hitzak interpretatzeko gaitasuna. XXI. mendeko dramaturgietan, aldiz, askoz horizontalagoak dira kontuak, eta elkarren interakzioan sortzen dira emaitza eszenikoak, ez era asanbleario hutsean, bakoitzak hobekien menperatzen duen arlotik baizik —testua aktoreen zuzendaritza, arlo eszenikoak…— elkarren eraginak onartuz eta haiekin elkar aberastuz.

      Lagun estimatu batek esan dit ez dudala oso argi dramaturgia berriak zer ote diren, eta nik arrapostu, konpentsazioan oso argi daukadala zer ez diren.

EZKUTUKO MAMU-SATORRAK

      Konplikatua da hurbileko kritikari batentzat iruzkinak egiteko ahalmena gordetzea eta inor ez haserretzea. Batzuetan tonu-kontuetan ez dut asmatu, argi dago, eta beste batzuetan hitz desegokiren bat agertu da testuan, mingarria suertatu dena kritikaren jasotzailearentzat.

      Munduko arreta guztiaz ibili arren, beti-beti ezin da erabat asmatu horrelako kontuetan, eta horretan zenbait faktore tartekatzen dira, presa eta nekea haietariko nagusiak izanik. Eta gero, badago ezkutuko eragile bat, beti sator eran dabilena, beti hor itxaroten dagoena, ea sastakada noiz sartuko dizun, eta labankada beti dator inolaz ere espero ez duzun une horretan.

      Gerizpean dabilen traidore horrek bere ezkutalekua dauka idazte prozesuan, hau da, buruan sortzen ditugun ideietan hasi eta irakurleen buruan sortzen diren ideietan amaitzen den prozesuan. Telepatia oraindik oso gutxi garatu dugun fenomenoa izanik, tarteko pauso batzuk behar ditugu buru batetik beste batera doan bidea gauzatu ahal izateko, eta honako hauek izan daitezke:

— Kritikariak emanaldia ikusi eta bere buruan jaso dituen informazioak, irudiak eta sentsazioak gordetzen ditu.

— Behin etxera ailegatuta, esandako hori mentalki ordenatu, informazio osagarriak bilatu, nolabaiteko zentzu logikoa eman eta testu bihurtzen du.

— Hurrengo egunean, bart gauean idatzitakoa berrikusi, ea zer demontre sortu zuen haserre edota pozaren ostean, Euskal Herriko edozein puntutatik etxerainoko bidaiaren ostean, edozein errepide-kontrol ondo edo ez hain ondo igaro ostean, gaueko ordu txikietan eta cava neurrigabe edan ostean (idazte prozesuan, ez errepidean).

— Egunkariaren erredakziora bidali eta, zorte apur batekin, aurretiaz hitz emandako datan agertuko delako esperantzaz geratzen da gure kritikari sufritua.

— Balizko irakurleak kritika aurkitu eta irakurriko du, bere buruan jasoz kritikariak igorritako informazioa, irudiak eta sentsazioak.

      Ondo bidean, prozesuaren katea egoki bete da, eta denok pozik. Baina batzuetan, hortxe agertuko da ezkutuko mamu-satorra, eta hara non paperean agertzen denak —nahiz eta kritikariak bidalitakoaren berdin-berdina izan— oso inpresio diferentea eragiten duen, kritikariak berak pantailan ikusten zuenarekin alderatuta. Tonuan asmatu ez izana izan daiteke, hitz edo adjektibo baten interpretazio subjektiboa…

      Halako kasuetan badirudi zerbait ezkutuan esan nahi nuela —eta batzuetan egia da, baina beste batzuetan ez—, edo hitz batek oso karga gogorra hartzen du jasotzailearen interpretazioan, batez ere erdalduna baldin bada eta sasi-itzultzaile lotsagabe batek euskaratu badio. Beste batzuetan, kritikaren jasotzailea (artista edo konpainia) deseroso sentitzen da iritzi baten inguruan, nik nahi gabe bere punturik ahulena ukitu dudalakoan.

      Batzuetan oso erreakzio gogorrak jasan ditut nire iruzkinen ondorioz. Hala ere, urte hauetan guztietan gutxi izan dira eta lasai nago alde horretatik: denborak dena jartzen du bere lekuan, nire iruzkin desegokiak barne. Ordea, beste aldean pertsona zintzoak egotekotan, hau da, jende jatorra, nahiko ondo argitzen edo konpontzen dira ika-mikak, zintzotasunetik hitz eginez. Eta are hobeago konpontzen dira trago baten bueltan egonez gero.

GUSTATU EGIN ZAIDALA IGARRI OMEN DA

      Durangoko DA! egunetan aspaldiko lagun askorekin topo egiten duzu, eta urte batean bizpahiruk komentatu didate antzezlan jakin bati buruzko kritika irakurtzean igarri omen zutela ez zitzaidala hainbeste gustatu.

      Ni, ordea, baiezkoan nagoela esan diet. Momentuz, bitan ere ikusi dudala eta seguruenik hirutan ere ikusiko dudala. Baina pentsakor utzi nau lagunen edo ezagunen gogoetak, eta neure baitarako pentsatu dut: “Hainbeste igartzen da gustatu ala ez gustatu izanaren kontu hori?”.

      Neure burua desenkusatu nahian edo, azaldu egin diet neke kontua izan litekeela nahi gabe emandako sentsazio arraro horren atzean dagoena. Bereziki komeni ez zaizun udagoieneko arratsalde-gau batean Bilbotik Luhusoraino joan, errepidearen nekea (gidatzea asko gustatzen zait hala ere), bertan zaudela hainbeste giza harremani kasu egitea (gustatzen zait hala ere), emanaldia ahalik eta baldintza onenetan ikustea, emanaldiaren osteko iritzi-trukaketa aberasgarriak (niretzat behintzat oso garrantzitsuak izaten dira), bueltako bidaia (kontrol finkoak eta ezustekoak saihestuz), etxera heldu (denboratxo bat behar duzu gorputzak eta izpirituak bat egin dezaten), ordu txikietan idatzi (nahiago dut beti-beti gau horretan bertan idatzi), ikuskizunak emandako informazio intelektuala eta emozionala deskodetu eta haiei forma idatzi ulergarria eman (irakurlearentzat erakargarria ere bai, ahal bada), idatzitakoa hurrengo egunean errepasatu eta erredakziora bidali, eta bitartean komunetik igaro eta gosaldu egin behar duzu (gosaltzea asko gustatzen zait)…

      Adi, lagunok! Ez nabil kexaka, e? Bakarrik ari naiz gustuko —oso gustuko— dudan lan-prozesu bat aletzen. Baina, beharbada, hor zehar zerbait galdu da eta ez dit tarterik utzi antzezlana zenbat gustatu zaidan erakusteko.

      Baina, dena den, zertan igarri dute Durangon ikusitako lagunek emanaldia ez zaidala hainbeste gustatu? Beharbada ez zait nik uste nuen bezainbeste gustatu? Zer jarri dut, zer ez dut jarri, zeintzuk hitz edo esamolde baliatu ditut edo beste baterako utzi? Misterio handia da, zinez, eta neure buruari esaten diot beste behin irakurri behar dudala orduan idatzitakoa, baina beste baterako utzi dut orain arte. Beldurrez, ea nik idatzitakoan zer aurkituko ote dudan.

HAUR-ANTZERKIA

      Haur-antzerkia ikustera noan bakoitzean arraroa sentitzen naiz. Iruditzen zait umeak niri begira daudela. Eta umeak baino gehiago, haien gurasoak.

      Agian, hobe zitekeen karteltxo bat lepotik eskegita eramatea, ANTZERKI KRITIKARIA letra handitan idatzita.

      Gaizki-ulertuak saiheste aldera, diot.

HIZKUNTZ TRATAERAK

(Berrian argitaratua, 2006ko otsailaren 3an)

      Gurean ematen den diglosia egoerak antzerkiaren arloan ere jotzen du, zelan ez, batez ere kontuan izanda testua dela antzerki emanaldi baten osagai garrantzizkoenetariko bat. Hegoaldean behintzat, urte asko daroate euskal antzerki taldeek gaztelaniazko eta euskarazko bertsioak prestatzen eta ematen, eta esandako ordenan aipatu ditut hizkuntza biak, gaztelaniazkoari ematen zaiolako gehienetan lehentasuna.

      Horrek, jakina, lan gehitua eskatzen die aktore eta zuzendariei testua ikasi eta interpretatzerakoan eta, ikusle kritikoa naizen aldetik, argi dago asko makaltzen dela antzezpenaren beste alderdi sakonagoetan behar den indarra. Egoeraren aurrean konpainiarik ahaltsuenek antzezle batzuk euskarazko produktura eta beste batzuk erdarazkora bideratzen dituzte, arestian esan dudan arazoa konpontze aldera, nahiz eta horrek kostu bikoitza dakarren ekoizpenaren aldetik.

      Errua nori bota, itsusia izateaz gain, ez da batere erraza, kontuan eragile asko sartzen direlako, naturaltasunik gabeko euskarazko itzulpen edo bertsioetatik hasi eta euskaraz inoiz edo ia inoiz programatzen ez dutenengan amaitzeko. Baina gauzak ez dira diruditen bezain sinpleak, programatzaile konprometituek ere kultur zinegotziak dituztelako gainean, emaitzak eskatzen ekonomia eta ikusle kopuruen aldetik. Eta hor agertzen zaigu euskaldun gehienen nagikeria edo antzerkira joateko ohitura falta, bakarrik epe luzerako heziketarekin konpontzen dena.

      Azken udagoienean, baina, Iparraldean sortu dira egoerari aurre egiteko proposamen bi. Lehenak (Kaukasiar kreazko borobila) aldibereko itzulpenak jartzen ditu ikusleen aurreko pantailetan, eta horrela euskaraz aritzen dira Euskal Herritik kanpo ere. Besteak (Batek mila) euskaraz eta erdarazko esaldiak tartekatzen ditu, ikusle erdaldunak euskararen mundura erakarri guran. Nik ez dakit, baina, benetako konponbidea hortik etorriko ote den.

IDEIAK LURRUNDU EGITEN DIRA

      Kritika baten idazte prozesuan, bitxia da ideien jarioa. Zelan ildo mental batetik zabiltzala, besteren bat, edo batzuk, bururatzen zaizkizun.

      Kontua da idazten duzun bitartean ezin duzula burura etorritako hurrengo bidetik ibili, hau da, piztu berri zaizun argi horri kasu egin. Une horretan oso ona iruditu arren, esku artean daukazunari heldu behar diozu, gutxieneko koherentzia eman eta idatzita utzi. Orduan egon zaitezke ziur ideia finkatu egin duzula, betiere ordenagailuak ez badizu hutsik egiten.

      Bitartean, baina, bizirik mantendu behar duzu buruan agertu zaizun hurrengo ideia hori, testuari gatza eta piperra gehituko dizkiolakoan. Agian ordura arte bide onetik zihoan dena, baina ordura arte beste munduko ezer ez zen testua, gauza diziplinatu, onbera eta edonon aurkezgarria baino ez. Agian itzalpeko ideia miresgarri horrek dena astinduko du, eta horrela irakurlearen interesa berpiztuko.

      Seguruenik neurologoek eginak dituzte honezkero fenomeno horri buruzko azalpen mamitsuak eta neurketa egokiak, baina nik uste dut, demagun, hogei segundotan ez badiozu goranzko bidean datorkizun ideia horri kasu egiten, desagertu egingo dela, ur azpitik datozen burbuilen antzera, ur-azalera heldu eta, plop, betiko desagertu.

      Hala eta guztiz ere, burmuinak ba omen dauka sistemaren bat horrela lausotutako ideiak berreskuratzeko. Askotan gertatzen zait deskuiduan lurrundutako ideia bat, hau da, zer aipatu nahi nuen ikusitakoaren kontura edo zein zehaztasun ez nukeen ahaztu nahi, burura berriz ekartzeko ezinean ibiltzea, baina beste batzuetan berriz dator burura kontzentrazio-erlaxazio une batzuen ostean. Baliteke ere bide horretatik ez etortzea eta eskuz arakatu behar izatea gaiari dagozkion artxiboen artean, banan-banan zerrendatuz —mentalki— ea haien artean aurkitzen dudan une batzuk lehenago hain emankorra zirudiena. Baliteke aurkitzea eta baliteke sistema horrek ere huts egitea. Dena den, batzuetan, hainbesteko nekez berreskuratutako ideiak ez du gero ezertarako balio. Usteak erdi ustel, orduan.

      Eta bitartean, hemen nago, iraganean kritikak idaztean izandako buru-esperientzia batzuen gaineko gogoetak deskribatzen eta haien inguruan idazten… Zer gauza miresgarria eta konplexua gure burua!

IZENBURUAK GUSTATZEN ZAIZKIT

      Izenburuak asko gustatzen zaizkit. Tira, gustatu baino gehiago interesgarriak iruditzen zaizkit. Izenburua testu baten aurkezpen-txartela da, berari dagokio testu barruan irakurleak aurkituko duena iragartzea, eta horrexegatik du erakargarri izatearen obligazioa.

      Beste baldintza batzuk ere bete behar ditu, eta laburra izatea da haien artean behinena. Nik, kontu horretan hierarkia moduko bat ezarriko nuke, piramide baten antzekoa. Goiko erpinean hitz bakarreko izenburuak egongo lirateke: haiek dute indar handiena, hitz edo esapide egokia aurkituz gero. Baina zaila da hitz bakarrean emanaldi batek eman dizuna transmititzea, helaraztea.

      Beraz, bi hitzeko edo, gehien jota, hiru hitzeko izenburuetara jo beharko dugu gehienetan. Esan bezala, ez dute hitz bakarrekoek bezainbesteko indarra, baina efikazak izaten dira hala ere, eraginkorrak. Pentsa dezagun zer den iltze bat mailukada bakar batez egurrean sartzea. Lortuz gero, bikaina da lorpena. Gehienetan, ordea, bizpahiru mailukada beharko ditugu, bizpahiru hitz, baina iltze bat kolpe biz edo hiruz sartuz gero, hori ere ez da marka makala!

      Nik behintzat asko gozatzen dut izenburuen joko horrekin. Beharbada ariketa horixe da testuak idaztetik gehien gustatzen zaidana. Harrigarria bada ere, askotan gai naiz aspaldiko antzezlan bati buruz hizketan egotea eta atoan gogoratzea egin nion kritikaren izenburua. Gure buruaren funtzionamenduak misterio handi bat izaten jarraitzen du. Gaitz erdi, seguruenik bera izango delako gure azken babeslekua.

      Hitz bakarrekoa izateak ez du, ordea, ziurtatzen izenburu borobila edo ondo asmatua denik. Gogoratzen dut nire lehen kritiketako bati Bikain! jarri niola, eta argi dago esapide harekin ez niola emanaldiaren benetako muinari heldu. Izenburu txarra, beraz, hitz bakarrekoa izan arren. Beste batean, aldiz, Beranduegi jarri nion, eta sinetsita nago oso ondo etorri zitzaiola antzezlan haren funtsari eta ikusleek sentitu zuten frustrazioari. Beste batean, ostera, Agamemnonen bainuontziari odola dario deitu zen kritika, eta ez nago batere harro haren emaitzaz: lau hitzekoa izateaz gain, hitz zail pare bat batzen zituen, hau da, lautik bi, eta, nago izenburuak segituan gonbidatu behar duela irakurlea testuan sartzera. Maila intelektualeko irakurleari ez zaio horrekin oztoporik planteatzen, baina irakurle arruntari heldu nahi badiogu, lexikoaren naturaltasuna zaindu behar dugu. Bost hitzeko izenbururik ere atera zait oso noizean behin, eta haien artean Ameriketan goitik sartzen da Ilargia gogoratzen dut, adibidez. Kasu hartan, ordea, nahiko justifikatuta zegoen, desastre eszeniko hartan ilargi handi bat zegoelako bi haga metalikotatik eskegita, eta eguna bazetorrela irudikatzeko, gorantz tiraka desagerrarazi zuten bistatik, astronomiako lege guztiak kolpetik ezabatuz.

      Kontua da, bestalde, izenburuak loturaren bat eduki behar duela testuarekin, eta horrek esan nahi du irakurleak Eulia ikuzgailuan edota Tarzan eta Kleopatra goiburuan irakurtzen badu, eskubide osoa daukala testu barruan horren aipamena edo justifikazioa aurkitzeko. Ez dut horrekin esaten azalpen didaktikoa eman behar zaionik horren inguruan, hobe da-eta era ia subliminalean lotzea izenburuaren amua eta testua. Batzuetan nahikoa da izenburuko hitz berberak esaldi batean berriz agertzea, eta azken esaldian baldin bada, hobeto, horrela nolabaiteko oparitxoa, sorpresa txiki bat, jasoko duelako irakurleak. Baina ezin izanez gero, testuko argumentazioaren une batean edo bestean erabiltzen baditugu, ondo dago hori ere. Dena dela, ez dira beti-beti izenburuko hitzak testu barruan errepikatu behar. Askotan, kritika osoaren ideia nagusia laburbiltzen da goiburuan, eta irakurle finak ondo asmatuko du testua eta goiko elementua elkartzen.

      Emanaldian zehar, beti saiatzen naiz kritikarako goiburu egokia aurkitzen, eta ez badut topatzen, malo. Etxera bueltan ere bila dezaket, baina hobe da lan hori aurretiaz egina ekartzea. Beste batzuetan, ordea, izenburu ustez egokia aurkitu, eta testua idazten dudan bitartean beste bat etortzen zait burura, testuak berak iradokita, dela esaldi baten idazkeragatik dela hasierako ideia orokorretik aldentzen joan naizelako, informazio osagarriak eta elementuen azterketak aginduta.

      Okerrena da batzuetan izenburu irudimentsua aurkitu, mundiala, errepikaezina, mendeetan gogoratuko dena, datozen belaunaldiek ere goraipatuko dutena, eta gero testua beste bide batzuetatik joan eta azken emaitzak batere zerikusirik ez edukitzea ustezko aurkikuntza harekin. Orduan bai zapuztea eta nekeak! Kritika erredakziora bidaltzeko zorian egon eta une horretan konturatu ohi naiz detaile txiki horretaz. Zer egin, orduan? Di-da batean beste aurkikuntza kosmiko bat bilatu? Testuan zehar esaldi artifizial bat txertatu jatorrizko testuari justifikazioa emateko? Kasuan kasu, konponbide bat ala bestea ematen diot, baina onena da —ahal dela— kontua bere horretan uztea, irakurle trebatuak jakin izango baitu elementu bien harreman kriptikoa, misteriotsua, azpikontzientea aurkitzen. Nik lan gutxiago egin eta berak gehiago gozatuko du!

KONPROMISO HUTSA

      Batzuetan —gehiegitan nire gusturako— konpromiso hutsa da lan eszeniko batera joatea. Iparraldean engaiamendu esaten diote kausa batekin konprometitua —engaiatua— egoteari, frantsesetik hartutako engager aditzetik eratorrita, baina kasu honetarako konpromiso dut nahiago. Izan ere, gurean konpromiso hitzak bi adiera ditu. Bata engaiamendu-ren parekoa da eta bestearen esangura hauxe izango litzateke: zure burua nahi izango ez zenukeen egoera batean aurkitzea. Harira: niretzat batzuetan konpromiso hutsa da lan eszeniko batera joatea.

      Ez dakit zein artista, zer konpainia, zure atzetik dabil aspalditik, esanez ondo legokeela beren lanari buruzko zure kritika agertzea… Edo, beharbada, ez datoz zure atzetik, baina oihartzuna ari dira hartzen, eta zuk badakizu oraindik ez daudela helduta, eta hasiberri guztiek bezala —kontuz, denok izan gara hasiberriak— bat-bateko arrakasta bilatzen dutela… Eta hara goaz, askotan kilometro asko eginda eta beste batzuetan gure bizilekutik —Bilbo— irten barik, eta hara non hor aurkitzen dugunak eskasiaren marka guztiak gainditzen dituen. Batzuetan, gainera, triunfalismo handiz aurkeztu dute beren produktua hedabideen aurrean.

      Zer egin orduan? Halako emanaldietan ni beti nabil pentsatzen zer salba nezakeen proposamenetik, nola esan esan beharrekoa inor mindu gabe, eta batzuetan zaila da, benetan, oso zaila. Hain da zaila batzuetan, non erabakitzen baitut ezer ere ez esatea, isilik geratzea, moldeko letrak min handia egin dezakeelako, batez ere intentzio oneko gazte hasiberriengan.

      Halakoetan ere sentitzen dut nire presentzia soilarekin nolabaiteko zilegitasuna ematen diodala produktu kaxkar horri. Nahigabeko efektu hori inoiz bilatu ez badut ere, baten batek pentsa lezake: “Begiratu, hori agertu bada, gaurko hau interesgarria izatearen seinale”. Eta bereziki, konpainiek badakite beren emanaldira bertaratu naizela. Horrek espektatiba bat sortzen die, eta gero oso zaila da esatea ez duzula beren lanari buruz idatziko, gai ez zarela sentitzen, salbatzeko moduko ezer ez duzula aurkitu…

      Gaur horrelako emanaldi bat zegoen Arriaga antzokian, eta erabaki dut nahiago nuela ez joan, lerrootan azaldutako guztia saihestearren. Batzuetan lan bera bitan ere ikusten dut, ea beste begi batzuekin so egiten diodan. Baina gehienetan, kea! Alferrik galdu ditut denbora eta bidaia ostera ere, eta proposamenak jaiotzatikako malformazio berberekin jarraitzen du. Ahal dela, horrelako kasuetan artistekin edo sortzaileekin hitz egiten saiatzen naiz, ahozko hitzak letra idatziak baino samurragoak izaten direlako, eta, dena esan behar bada, gehienetan gogo onez eskertu didate ekarpena.

KRITIKA ON BAT IDAZTEKO

      Kritika on bat idazteko zer behar ote dugu? Galdera zaila, zinez, are gehiago ni bezalako autodidakta batentzat. Baina nik esango nuke kritika on batek osagai asko behar dituela.

      Printzipioz, kritikariak emanaldian ikusitakoa jaso eta irakurleei eman behar die, bere iritzi pertsonalarekin batera. Hots, ez du balio ikusitakoaren kronika hutsa egiteak, nahiz eta hori ere nahiko baliagarria izan daitekeen irakurleentzat, horrela aurretiaz jakingo luketelako emanaldi horretan gutxi gorabehera zer gertatuko den eta beren interesekoa ote den antzokirainoko bidaia egitea —bai, ikusle batzuek kilometroak egiten dituzte beren dantza edo antzezlan kuttuna ikusteko— eta sarrerak ordaintzea. Ulertu behar dugu jendeak ahalegin ekonomiko eta pertsonala egiten duela arte eszenikoak ikusteko, are gehiago umeak edo jende nagusia beren zaintzapean baldin badituzte, eta horrelako kasuetan kritika fidagarri bat garaiz irakurri izana lagungarria izan dakieke.

      Desengaina gaitezen, ordea. Hori izango litzateke egoerarik desiragarriena, baina gure herri malapartatu honetan antzezlanak edo dantza lanak egun bakarrerako programatzen dira leku gehienetan, telebistako aktoreak kartelean agertu ezean. Orduan bai, orduan egunetan eta asteetan egon daitezke programatuta, beren taula gainerako prestakuntza askotan ez bikaina lau haizeetara oihartzundua.

      Baina buelta gaitezen hasierako kontura. Nik aspaldi atera nuen konklusioa da kritikariak taula gainean ikusitakoa bere buruan gorde —buruan eta erraietan baldin bada, hobeto—, informazio intelektual eta sentsorial hori guztia deskodetu, desegin, aletu, bere buruan dauzkan datu, prestakuntza eta bizipenekin erkatu eta berriz ere eratu, berreraiki, testu bihurtu irakurlearengana helarazteko xedez.

      Kritika bat idazten dudan bakoitzean nire ezkutuko asmoa da —ezkutua, neure buruari ere ez diodalako aitortzen— irakurleak proposamen eszenikoaren muina eta izpiritua jaso ditzala, eta idazten amaitutakoan, nahi gabe izanik ere, neure buruari galdetzen diot ea produktu biak —emaitza eszenikoa eta kritikaren testua— konparagarriak ote diren. Hobeto esanda, ea maila berean ote dauden, ea jaso ote ditudan lanaren ezaugarri fisikoak eta haien atzean dena lotzen zegoen inpultsua, izpiritua, nahia, proiektua, élan delakoa frantsesez. Ea, azkenik, irakurleak testua irakurtzean emanaldia ikustean jaso zuen sentsazio konparagarri bat sentituko ote duen nire testua leitzean. Auzi hori funtsezkoa iruditzen zait kritika on baterako. Kontu horiek guztiak bereziki gertatzen zaizkit dantzaren alorrean.

      Eta gero, jakina, bi irakurle mota daude, gutxienez: emanaldian egon direnak eta hura inoiz ikusiko ez dutenak. Ikusi dutenei, nik uste dut kritika irakurtzeak kontraste moduko bat eman diezaiekeela: agian nirekin ados daude eta agian ez, agian kontu batzuetan bai eta beste batzuetan ez. Horrek kontraste dialektiko osasungarria sortzen du, antzokitik irtendakoan eta lagunartean egin ohi ditugun forum horien antzekoa.

      Kritikak, gainera, beste osagarri bat eman behar dio irakurleari, plus bat (edo batzuk): normalean haren esku ez dagoen informazio osagarria eskaintzea, eta hor sartzen da kritikariaren beraren bagaje kulturala eta balizko barne-dentsitatea, dosifikatuta eman behar dena, jasotzailea ito nahi ez badugu behintzat. Onena da kritikariaren barnetik ateratzea bizipenei eta datu kulturalei lotutako informazio osagarri hori, baina askotan kritikaria ez da hain orojakilea —eskerrak!— eta konpainiek bidalitako txostenetan, haien web-orrietan, Wikipedian eta paperezko entziklopedia eta liburuetan bilatu ahal du. Gezurra badirudi ere, nik oraindik kontsultatzen dut paperezko entziklopedia on bat noizean behin, Wikipediako informazioa apur bat susmagarria (ideologikoki oso lerratua) edo oso unean unekoa iruditzen zaidanean. Baten batek pentsa lezake ez duela meritu handirik informazioa bide horietatik ateratzea, eta nik arrapostu emango nioke informazioa denon eskura dagoela, baina kontua dela erabiltzen jakitea eta era pertinentean txertatzea kritikaren testua osatu eta aberasteko.

      Kritika on baten ostean irakurleak sentitu behar du orain sistema baten barruan kokatu ahal dituela bere burutazioak eta sentipenak, edo behintzat baten batek sistema bat eskaini diola, gero berari komeni ez zaion arren. Hobeto horrela, egia esan. Eraiki dezala berak bere sistema, edo kontura dadila bere sistemak orain ez duela erabat funtzionatzen, gauza batzuk, elementu batzuk ezin dituela orain arteko tiraderetan sartu. Horrek esango luke proposamen eszenikoak zerbait irauli diola barrenean, eta kritikariaren lanak beste paradigma bat aurkitzen lagundu diola.

KRITIKARI HASI NINTZENEAN

      Kritikari hasi nintzenean uste nuen pagotxa bat izango zela: antzerki-emanaldietara gonbidatuta joango nintzen eta hurbiletik ezagutuko nuen hainbeste liluratzen ninduen arte eszenikoen mundua. Egia borobilak biak ala biak.

      Hala ere, hasieratik bertatik izan nuen oso argi nire testuak, nire estiloa, oso urrun ibiliko zirela ordura arte gaztelaniaz irakurriak nituen antigoaleko kritika zaharmindu haietatik. Esatera nindoan “garai haietan argitaratzen ziren” kritika haietatik, baina zoritxarrez badakit gaur egun ere publikatzen direla horrelako testu arranditsuak gaztelaniazko hedabideetan, bai antzerkian bai dantzaren arloan. Eredu horren arabera, kritikariak bere gabeziak estaltzen ditu hitz potolo ugarirekin; gustuko izaten ditu muntaia guztiz konbentzionalak eta atzerakoiak, eta hitzik gabe edo desorientazio handiz tratatzen ditu benetako lan aurrerakoiak. Aurrerakoiak alde estetikoetan eta aurrerakoiak gizakien arima eta gatazkak koherentziaz eta sakontasunez aztertzeagatik. Aurrerakoiak, azkenik, alde formalak eta sakoneko ideia era esanguratsuan txirikordatuta plazaratzeagatik.

      Gazte izateak ematen dizun atrebentzia horretaz armatuta ekin nion, beraz, nire testutxoak idazteari. Dena zen posible Euskaldunon Egunkariaren hasierako garai haietan, hain zen apala arte eszenikoen kritikaren maila non ni bezalako don inorrez bat ere onartu zuten zeregin horretarako. Oso eskertuta nagokie oraindik ere, haiei eta nire izena proposatu zien Mikel Martinezi.

      Euskaraz aritzea, gainera, bat zetorren nire buruari markatutako diseinuarekin, soiltasuna eta artifiziorik eza bilatzen zituena, arreta gauza funtsezkoetan zentratzeko eta sitsek jandako gaztelaniazko ereduaren kontra borrokatzeko. Tira!, azken finean ez da nire estiloa ezeren kontra aurrez aurre borrokatzea, seguruenik koldarkeria ere badelako nire izaeraren parte. Nahiago izan dut betidanik eredu berriak sortu eta eraiki, poliki-poliki baina determinazio osoz, eredu zaharkituak berez eroriko direlako esperantzan. Bizitzak esan dit, ordea, ez Aste Santuko terrore-prozesioak ez krudelkeriaren paradigma diren zezenketak ez direla berez desagertuko, patetiko geratu arte ahitu bai, baina zeharo desagertu ez: azken bultzadatxo bat behar dute historiaren zabortegira joateko, eta hori berori beharko lukete XIX. mendeko ereduari oraindik jarraitzen dioten testuek.

      Zoritxarrez, euskaraz ere existitzen dira horrelako produktuak baina ahalegin bat eginez gero, ez zara ia konturatu ere egiten haien existentziaz. Hala ere, gai toxikoek hor jarraitzen dute, nahiz eta zuk —guk— produktu guztiz biologiko, solidario eta antimatxistak etengabe sortu eta haietaz elikatu.

      Gogoz baztertzen dudan eredu zaharkitu horren bidetik, kritikariak zutabe joniko baten gainean kokatzen du bere burua, ikusleengandik oso urrun, altuera nahikoan haien eta errealitate sozialen eraginetatik salbu egoteko. Hain zuzen ere, eredu horren kontra jardun ahal izatea izan zen nire motibaziorik handiena kritikari hasteko. Izan ere, nik uste dut muturreko posizioak beharrezkoak direla, baina utopia moduan, haietarantz etengabe hurbiltzeko. Latinoamerikako kanta batean —Eduardo Galeanoren hitzak— entzuten zen bezala: “Zertarako balio du utopiak? Horretarako balio du, ibiltzen jarraitzeko”.

      Hala ere, kritikaria ezin da itsasargi iritsi ezinarenaren rolean gotortu, horrela segurua baita galdu egingo duela ikusleekin behar duen harremana. Hor tentsio etengabea egon behar da —tentsio osasungarriaz ari naiz—, bai kritikaria bai irakurlea beren konfort eremutik zertxobait aterako dituena, baina betiere ikusle-irakurleekin etengabeko kontaktua mantenduz, hau da, haiengandik urrunegi ez joanez ustezko jakinduriaren edo loria merkearen izenean.

      Horiexek izan dira nire jarduna gidatu duten printzipioak. Ez dakit noraino lortu dudan haiek betetzea, noraino izan naizen argigarri publiko zabalerako eta noraino gogaikarri benetako adituentzat.

KRITIKARIA, BITARTEKARIA

      Kritikaria bitartekaria ote da? Zein da kritikariaren rola arte eszenikoetan? Askotan egiten diot itaun hori neure buruari, eta erantzunak egoerak bezain bariatuak izaten dira.

      Kritikariari buruzko pertzepzioa oso desberdina da beste aldean nor dagoen. Eta beste alde horrek bi atal ditu ezinbestean. Batetik, sortzaileen gunea dago —antzezleak, zuzendariak, koreografoak, egileak, gidoilariak…— eta bestetik, ikusleak, ikusleria, publikoa. Arte eszenikoen joko-mahaian denek arriskatzen dute zerbait, asko sarritan. Artistek, konpainiek eta batez ere proiektu horretan dirua, denbora eta ilusioa jarri dutenek hori berori arriskatzen dute: dirua, denbora eta ilusioa. Askotan iruditzen zaigu haiek bakarrik arriskatzen dutela zerbait, baina egiatan, ikusleek ere asko arriskatzen dute arte eszenikoen emanaldi batera hurbiltzen direnean: dirua, denbora, bidaia, beren pentsura bizi direnak norbaitekin uzteko ardura… Egia da arte eszenikoen munduan bizi direnek ordaindu barik ere egingo zutela egiten dutena, baina egia da aldi berean dentistaren fakturak ordaindu behar dituztela.

      Ez gaitezen engainatu: kalitatezko antzerkiak eta dantzak ordu asko eskatzen dituzte, ahalegin pertsonal etengabea, jende askoren partehartzea bakarrizketa soil baterako izan arren, eta horrek guztiak ordaindua izatea eskatzen du. Argi izan dezagun. Beste aldean ere, onar dezagun ikusleek beren ahalegina eta beren dirua jartzen dituztela gurean oso prestigio txikia duten arte eszenikoetara joateko, eta batzuetan erdi zapuztuta irteten direla emanalditik, haren kalitate eskasa dela medio.

      Bitartekari kontzeptua aipatu dut hasieran, eta nik uste dut horixe izan daitekeela kritikariaren zereginik behinena: esandako bi gune horiek elkarrekin konektatzea eta elkar hobeto ulertzera bultzatzea. Irakaslea izan naiz nire jardun profesionalean —inork ez dezala pentsa kritikak idaztetik bizi daitekeenik— eta nahiko argi daukat kritikariaren rola hezitzailea izan behar dela. Konstruktibismoaren jarraitzailea naizen aldetik, uste dut ebaluazioa hezitzailea izan behar dela, azken epai batekin dena esanda dagoela uste izatetik urrun. Zeren eta, eredu zaharraren arabera, kritikariak epailearen rola hartzen du, eta niri behintzat ez zait hori oso hezitzailea iruditzen. Nahiago dut sortzaileengandik ahalik eta informazio gehien jaso, ikusleen iritziak emanaldiaren ostean entzun, artistekin eta konpainiekin harreman adeitsu eta aberasgarria mantendu eta prozesu eszenikoaren parte izan. Prozesu eszenikoa aipatzen dudanean ez dut esaten aurretiazko prestaketetan edo agertokian bertan egotea, noski. Horrekin esan nahi dut nire rola prozesu horren parte balitz bezala ikusten dudala, ez estralurtar baten esku-hartze bezala.

      Alde horretatik, kritikariaren rola ispiluarena izan beharko litzateke sortzaile eta konpainientzat, beraiek jakiteko beren lanak, beren proposamenak nola doazen bai alde estetikoetatik bai ikusleenganako konexioaren aldetik. Eta kontrastearena ere bai, uste dudalako ispilu izatea eta kontrastea ematea ez direla gauza bera. Bakoitzak bila ditzala bien arteko aldeak, baina bitartean nik esango nuke ispilu izatea dela sortzaileei eta irakurleei taula gainean egon dena esatea, eta kontrastea ematea dela beste erreferente, egile, talde, edo eszenaratze batzuk aipatzea, irakurleek eta sortzaileek beren ondorio onak ala txarrak atera ditzaten.

      Betebehar horretan bakardade handia sentitzen da, zinez, eta are handiagoa konpainia eta sortzaile batzuek gogo txarrez hartzen dituztenean nire hitzak. Kasu bakar batzuetan “pena sentitu dut, eta lotsa, zure hitzak irakurtzean”, “oso mingarria egin zait zure kritika” eta horrelakoak esan dizkidate behin edo behin. Eta nik uste izanda, zinez, laudoriozko hitzak dedikatzen nizkiela! Jakin izan balute zenbat neke izan nuen haien lan diskutigarrietatik zerbait salbatzeko! Beste behin eraso fisikotik hurbil egon nintzen, haritik ez ninduten jo —edo hankak apurtu, batek daki— haiekin leku euskaldun publiko batean geratua nintzelako beren eta nire irizpideen arteko diferentziak leundu nahian. Inork ez dezala pentsa arriskurik gabeko lanbidea dela besteen gaineko analisiak edukazioz egitea.

      Zorionez, horrelako kasu larriak bakanak izan dira zeregin honetan daramatzadan hiru hamarkadetan. Beste batzuekin desadostasunak izan ditut, normala denez, baina gehienetan garagardo baten bueltan konpondu ditugu, eta argi daukat gehienetan neure trebezia faltagatik gertatu direla, esan beharrekorako tonu egokia aurkitzen asmatu ez izanagatik. Garrantzi handikoa da tonuarena, eta horretan asmatzea ez da beti erraza. Moldeko letrak min handia egin ahal du, eta batzuetan idazten duena ez da horren kontziente izaten.

      Baina zertara nindoan ni? A, bai. Irakurleari zor diodana falta zait. “Kritikaria, bitartekaria” aipatu dut hasieran, eta bitartekaritza horren muinean dago kritikaria emanaldira doan unetik kritika egunkarira bidaltzen duen arteko denbora. Prozesu horretan, kritikariak ikusi egiten du lan eszenikoa, alderatu egiten du aurretiaz ikusitakoekin, kokatu egiten du egile edo koreografo edo sortzaile edo konpainiaren aurretiazko beste lan batzuen artean, sartu egiten du gure mendebaldar kultura garaikidearen parametroetan, deskodetu egiten du taula gainean gertatu dena eta testu bihurtzen du hori guztia, emanaldian egon denak argibide osagarriak jaso ditzan, eta, bide batez, ustezko aditu baten balorazioa jaso dezan, hau da, arestian aipatzen genuen ebaluazioa. Testua, gainera, erakargarria izan behar da, irakurterraza eta dohain batzuez hornitua —erritmo ona, tonu egokia, entretenigarria ahal dela, umore txinparta batzuekin ahal dela…— eta, garrantzitsuena dena, emanaldira joan ez denari ere ideia bat eman behar dio taula gainean gertatutakoaz, edo, dantzaren kasuan bereziki, testua irakurtzeak kritikariarengan sortutako emozio paraleloak eta konparagarriak sortu behar dizkio.

LAN, OBRA, IKUSKIZUN, PROPOSAMEN…

      Lan, obra, ikuskizun, proposamen… Hainbat izen ditugu arte eszenikoetan taula gaineko produktuak izendatzeko.

      Lan hitza izango zen niretzat ohikoena, orokorrena. Denetarako balio du. Dena izendatzen du, edozein gauza. Berdin esan ahal dugu “antzezlan bat” edo “dantza lan” bat, eta bide batez, ez dut inoiz jakin zergatik ezin dugun “dantzalan” idatzi, hitz biak kontzeptu berean elkartuta. Agian, kontu horietaz dakitenek auzia ebatzi zutenean bazegoen antzezlanik —jakina—, baina dantza beste era batean kontsideratzen zen, dantza herrikoietatik hurbilago, batek daki, eta ez zitzaien bururatu paralelismo asko ezar zitezkeela taula gainera eramaten den antzerki lan baten eta dantza lan baten artean. Kontua da horrela jarraitzen dugula: “antzezlan” batetik eta “dantza lan” bestetik. Ezkondu ezinik.

      Lan hitzak, ordea, badauka berarekin orokortasunak dakarren arazoa: dena esatearena, baina zehaztasun gutxiz. Ez dakit zergatik, beharbada gaztelaniazko eraginagatik izango zen, baina badirudi obra hobeto egokitzen zaiola antzerki eremuko lan bati, batez ere testu idatzitik abiatutako muntaia batean. Esan genezake idazle handiek idatzi dituztela obrak. Iruditzen zaigu ia-ia letra larriz idatzi beharko genukeela obra, eta gero testu horren gainean eraikitako muntaia eszenikoari obra ere deitu behar diogula.

      Eta hor agertu zaizkigu testu eta muntaia hitzak. Testua zer den argi dago, normalean klasikoak izaten dira, duela lau, bost mende idatzitakoak batzuk, XIX. mendekoak beste batzuk… II. Mundu Gerraren ostean konkistatu zituen antzerki-literaturak bere gailur handi batzuk, Miller, Beckett eta beste batzuen testuekin, eta, hala ere, ez da emakumeen izenik guganaino ailegatu. Gurean, Katalina Eleizegi ibili zen obra kostunbristak egiten 36ko gerraren aurretik, eta gerraosteko frankismo betean beste ildo batzuk jorratu nahi izan zituenean, badirudi galdu egin zuela garai hartako ikusleen arreta.

      Muntaia, ordea, gehiago dagokie lan bat eszenaratzeak berarekin dakartzan arloei, zereginei, jardun kosmikoari. Badirudi muntaia esatean zerbait muntatu, armatu, eraiki egin dugula, eta atoan datorkigu gogora taula gainean ikusiko ditugun tramankuluak, egiturak, fokuak, gauzen disposizio eszenikoa. Horrek guztiak osatzen du muntaia, eta horregatik maite dut hitza, idazle, antzezle eta dantzarien atzean beste langile asko egoten direlako horren guztiaren arduradun: antzokiko garbiketaz arduratzen diren emakumeak —eurena bai lanbide feminizatua—, leihatilan hartuko gaituena —hura ere emakumea gehienetan—, konpainia handien kasuan kamioietatik deskargatu eta alderantzizko lana egin duten beharginak —gizonak gehienetan eta desorduetan ia beti—, fokuak instalatu, dekoratuak muntatu, proba teknikoak egin eta, zer esanik ez, makillajeaz eta jantziez arduratu diren guztiak, diseinutik egikeraraino. Zenbat lan, benetan, muntaia baten atzean! Eta ez ditugu aipatu publizitateaz, programazioaz eta kontu burokratikoez —kontratuak, aseguruak…— arduratzen diren langile sufrituak. Omenaldi bat, mesedez, haientzat guztientzat. Muntaketa hitza ere agertu zait aspaldion, eta horretan argiago geratzen da kamioietatik eszenaraino eta bueltan egiten diren lan fisikoen pilaketa, muntaketa. Horregatik nahiago dut muntaia, emaitza eszenikoan zentratuago dagoelako, hau da, muntaketaren eta desmuntaketaren arteko tarteari dagokiolako.

      Orduan, zertarako gorde ikuskizun hitza? Edozein arte eszenikok dakar berarekin ikusia izatearen beharra. Adibidez, Iparraldean ikusgarri erabiltzen dute, eta horrela beste ñabardura bat ematen diote kontzeptuari. Dena dela, lan batzuetan gehiago nabarmentzen da sakoneko mezua, arlo estetiko/plastikoak neurtuagoak dira, eutsiagoak, nahita bilatzen dute nolabaiteko aszetismoa, espartar itxura hartzeraino ia-ia, eta kasu horietan, nik uste, desegokia izango lirateke ikuskizun edo ikusgarri hitzak. Nago adjektibo horiek hobeto datozkiela ikusgarritasunean ahalegin handia egiten duten produktuetarako, eta arlo horietan kokatuko nituzke musikalak eta zirkua, zalantzarik gabe. Emanaldi horiei ez dut batere arazorik ikusgarri deitzeko, gainontzeko arte eszenikoekin alderatuta askoz bisualagoak direlako, eta ikusmenak rol nagusia izaten duelako haien osotasunaren pertzepzioan.

      Emanaldi etorri zaigu azken lerroetan. Nik, behintzat, nahiago dut emanaldi eta ez hainbeste funtzio. Jatorragoa iruditzen zait, bere etimologiak dakarren esangura dela eta.

      Dantza emanaldi batzuk komentatzeko, ikuskizun baliatzen dut, alde efektistak sakoneko mamia baino nabarmenagoak izan direnean, baina dantza lanak izendatzeko, askotan esaten diet pieza, ez dakit zergatik, intuitiboki edo. Euskaltzaindiaren hiztegira jo eta hona hemen 2. eta 5. adieretan dakarrena: 2.ean, “Musika-lan laburra, beste baten zatia ez dena”. Eta 5.ean “Gai baten zatia, osotasun bat eratzen duena”. Tira, ez zaizkit oso argigarri suertatu bi definizio horiek, baina horrela gertatzen da oso gauza orokorrekin. Esate baterako, nork definituko luke ganoraz gauza terminoa?

      Kontua da pieza egokia egiten zaidala dantza lanetarako, eta, kasu berezietan, proposamen askoz interesgarriagoa iruditzen zait. Hitz hori burura datorkidanean, badirudi koreografoak edo sortzaileak zerbait proposatu nahi izan digula, hau da, intentzio bat eduki duela lan hori plazaratzean eta gu-guztiok emanaldira konbokatzean. Proposamen hitza askoz iradokitzaileagoa da, nolabaiteko sotiltasuna dakar berarekin eta, performanceen kasuan ia saihetsezina da hura erabiltzea, performanceak, ezinbestean, ikuslearen erraietara zuzentzen direlako, haren arima interpelatu eta zerbait proposatzen diote, normalean barne-bidaia bat, artistak iradokitzen dizkion bide edo eremuetatik.

      Azken ohartxo bat eskena-ri buruz. Euskara batuaz eszena da hitz egokia —eszena, eszenatokia (agertokia eta taula ere asko gustatzen zaizkit), eremu eszenikoa…—, eta eskena kultismotzat hartu behar dugu, jatorrizko hitza greziera klasikotik etorri arren, gaur egun ez duelako inork erabiltzen, egunean ez dagoen despistaturen batek salbu.

MALETAK, EURITAKOAK, BIZIKLETAK

      Banoa emanaldi batera, eta maletak dira nagusi. Taula gaineko jendea leku batetik bestera doa maletak gora eta maletak behera. Behegainean uzten ditu noizean behin. Beste batzuetan, eskuan hartu eta segi aurrera.

      Banoa beste batera, eta euritakoak dira nagusi. Itxita daude batzuetan, baina noizean behin, inolako justifikazio logikorik gabe, antzezleek zabaldu eta ikusleei begira jartzen dituzte biraka, jolas ustez estetikoak, ustez politak eginez.

      Banoa hirugarren emanaldi batera eta bizikletak dira nagusi. Aktoreren batek —neska ahal delarik— txirrindula gainean jarri eta buelta batzuk ematen ditu agertokiaren eremutik, eta ni urduri jartzen naiz ea neska eta bizikleta aho eszenikotik behera jausiko ote diren. Eskerrak hamargarren lerroan nagoela oraingo honetan. Eskerrak lehen lerroan esertzeko dudan mania hori behingoagatik alboratu dudan. Gainontzeko antzezleek, bitartean, oinez eta heldulekutik daramatzate beren bizikletak, paseo atseginean ibiliko balira bezala, eta beste batzuetan estatiko bihurtu dira berez ibiltzekoak diren gailuak, eta astun bihurtu berez arintasunaren ikur behar zirenak, libertatearen esentzia paregabea sinbolizatzen zutenak, mundu honetan ia musu-truk lor daitekeen askatasunik onenaren ikur zirenak. Lurrera lotuta egotera kondenatuta baleude bezala.

      Maletak, euritakoak, bizikletak… Objektu metaforikoak beste ororen gainetik. Zein emankorrak izan daitezke neurrian baliatuta eta zein lurtar geratzen dira dramaturgo batzuen esku traketsen eskuetan!

MOTXILA TEATRALA

      Behin, Donostiako Antzerki Ferian motxila txiki bana oparitu ziguten gonbidatu edo parte-hartzaile gisa izena eman genuenoi. Bandoleran eramateko moduko horietako bat, alegia. Garai onak ziren oraindik, eta ez zegoen txarto ikusita horrelako oparitxoak marketin bezala egitea.

      Harrezkeroztik motxila teatrala deitu diogu etxean, eta ikuskizun guztietara eramaten dut. Bere sabelean edozein emanalditik bizirik irteteko behar diren lehen sorospenetarako gaiak eta tresneria daude. Hona hemen haien zerrenda:

— Abaniko bat (antzoki batzuetan, Miarritzeko Coliséen eta Bilboko La Fundiciónen bereziki, bero izugarria egiten du uda partean). Behin edo behin alboko ikusleren bati ere utzi diogu, haren bizitza salbatzearren. Gure samaritanismo konpultsiboak ez du gelditzerik.

— Ur botilatxo bat (edo botilatxo bat ur?). Izan ere, etxetik irten garenean botilatxo bat ur izaten da, eta bueltako bidaian, ur botilatxo bat. Orain gutxi irakurri dut plastikozko ur botilak ez direla askotan berrerabili behar. Gureak mila eta bostehun erabilera egingo zituen honezkero. Askotan pentsatu dugu komeni izango zela petaka bat ere eramatea, Havana 7 ronarekin, baina orain arte ez dut proiektu hori gauzatu.

— Hurbiletik irakurtzeko betaurrekoak. Supermerkatu batean erosi nituen eta ez dira nik behar ditudan dioptrietakoak, baina erostean ez nuen ondo kalkulatu… Dena den, ez dut testu luzerik haiekin irakurtzen, bakarrik fitxa teknikoa eta zuzendariak edo bekarioren batek antzezlanari buruz idatzitakoa, laster zeharkatuko nauen erabateko desorientazioan nolabaiteko euskarriren bat aurkitu nahian. Dantza emanaldietan musikaren egilea interesatzen zait bereziki, haren bidez pasagarriagoa edo jasangaitzagoa egingo zaidalako denbora. Dantzari buruzko testuak zeharo kriptikoak izaten dira, eta uste dut horregatik hasi nintzela dantza-kritikak egiten: ikusleari egiptoar hieroglifikoak baino ulergarriagoak izango ziren testuak eskaintzeko. Testu horiek ikusita, uste dut oso lan erraza jarri niola neure buruari.

— Libretatxo bat eta bolaluma bi, notak hartzeko. Antzerkian ez dut ia inoiz notarik hartzen, baina dantzan beti, ideiak eta sentsazioak nonbait finkatzeko, eta zirku-emanaldietan ere bai, batez ere ekitaldiei izena eman eta haietaz banan-banan gogoratzeko. Behin edo behin gertatu zait emanaldia hastekotan egon eta une horretan konturatzea zorioneko libretatxoan ez zegoela jada orri librerik. Orduan hasi dira komeriak: esku-programan idazten hasi, sarrerako tiketean bertan… Ai amaaa!!! A! eta bolaluma bi, badaezpada ere, tinta lehortu edo agortu daitekeelako. Unerik desegokienean betiere, jakina. Azken efektu horiek motxilatxoak sabeleko aurrealdean daukan poltsiko batean doaz, gauza mundanoetatik ondo bereizita.

— Motxilatxoak sarezko bi poltsiko txiki dauzka albo bakoitzean. Batean mukizapiak doaz, eta bestea hutsik egoten da, mukizapi erabiliek leku bat behar dutelako. Izan ere ez dago ondo ikusia mukizapi zikinak edonon botatzea, eta are gutxiago alkate anderea edo jauna palkotik zuri begira dagoenean.

— Azkenik, motxilatxoak poltsiko berezi bat dauka bandolerako tirantean josita. Jatorrizko diseinuan eskuko telefonoa eramatekoa zen —mesedez, hemendik egiten dut dei desesperatua telefono mugikor esapidea behin betiko baztertzeko. Nolatan izan daiteke mugikor telefono bat? Zein erdaldun petori otu zitzaion izendapen memelo hori?—, baina orduko telefonoak ez ziren oraingoak bezain zapalak, eta ez dira poltsiko horretan sartzen. Karameluak gordetzeko baliatzen dut hasieratik bertatik. Behin edo behin aldarrikatu dut kritikarion lan-hitzarmenean jasota dagoela emanaldian zeharreko siestarako eskubidea, baina batzuetan ez naiz konkista sozial horretaz baliatzen, emanaldia zinez interesgarria delako. Arranopola! Kasu horietan nola borrokatu logura, ordea? Alde horretatik, esan beharra daukat teknika ia mistikoa garatu dudala gozokiak batere hotsik gabe zuritzeko, eta bildukia mukizapi zikinen poltsiko berberera doala beti. Arazoa da, ordea, karameluak poltsiko hartan aspaldi ahaztuta geratzen direnean. Emanaldi ez lo-eragile asko ikusi izanaren seinale, egia, baina inurrien erakargarri batzuetan, eta, behin baino gehiagotan, azukrezko ore likitsaren eragile. Kasu horietan ikuzgailura doa motxilatxo maitea. Eskerrak Lalik eta biok motxila bana eskuratu genuela, horrela beti daukagulako beste bat ordezko moduan.

— Azken oharra: gorri kolorekoak dira, oso politak eta, behaketa sistematiko baten ondorioz, esan ahal dut gurea dela Euskal Herri osoan oraindik dabilen motxilatxo bakarra.

NOTARIO LANA

      Notario lana ere bada kritikariarena. Norentzat idazten dut? Zertarako? Baten batek irakurtzen al ditu lerro hauek? Folio zuriaren aurrean jartzen zarenean —orain pantaila batek ordezkatzen du folio mitiko hura, eta folio formatua aspaldi desagertu zen A4 orriak ordezkatuta—, beti duzu hor nonbait sakoneko zalantza hori.

      “Gustatuko litzaidake testu hau programatzaileek irakurtzea, ea emanaldian egon garenok baino jende gehiagok ikusten duen datorren astean, hilean, denboraldian… Gustatuko litzaidake irakurleak hemen diodanaz jabetu eta antzezlan hau beren herritik igarotzen denean jendea trumilka joatea antzokira sarrerak erostera, futbola eta erosketa konpultsiboak atzean utzita, leihatilaren aurreko ilara luzeak kalean sortzea, tokian tokiko kultur zinegotziari telefono dei sukoiak egitea, emanaldiaren aldeko paskinak —zer ote dira paskinak?, zelako hitz antigoalekoa…— herriko zuhaitzen enborretan eta kaleko seinaleetan agertzea…”. Hori berori pentsatzen du gazte izan eta kritikari jarduten duen batek. Eta gero datorrenak erakusten dio hainbeste lan eskatu dion kritika horrek, hainbesteko arrakasta mereziko lukeen proposamen eszeniko hark ez duela batere oihartzunik jaso, oharkabean igaro direla haziak basamortuan bezala, inork ez duela ureztatu, zaindu, mimatu, bertan jaio eta bertan hil direla eta nik ezin izan dudala haien alde ezertxo ere egin, haien hiltzea baieztatzeaz aparte.

      Askotan, lasaigarri bezala idazten ditut kritikak, gutxienez konpainiek eta artistek, existitu direlako konstantzia eduki dezaten. Neuretzako eta haientzako azken kontsolamendu gisa. Notario lana ere bada nirea. Hileta lana. Nonbait jasotzea lore horiek, kreatura haiek, oso politak bai, baina ezin izan zirela estreinako emanalditik harago bizi. Kritikariaren lanagatik ez balitz, nor gogoratuko zen haien existentzia galkorraz? Eta zentze-akta ere jasota, zer geratzen da urteak, hamarkadak igaro ahala hainbeste ilusio, ahalegin, sormen, neke batu zuen lan hartaz?

      Sortu eta hil zirenetik hogei, hogeita hamar urte pasa direlarik, itzuliko ote dira bizitzara notario ilun batek pasa den mendean egindako aktarengatik? Argi dago ezetz, baina haien distiraren, ausardiaren, kemenaren gogorapena piztu daiteke berriz ere gugan, joan zitzaigun lagun baten argazkiak, objektuak edo gutunak esku artean ditugunean gertatzen zaigun bezala.

OKAZTAGARRI

      Aitortzen dut: batzuetan “sitsek jandako dekoratu hipernaturalista” eta “marko okaztagarri horretan” bezalako adierazpenak bururatzen zaizkit kritika bat idazten dudan bitartean, baina gero “okaztagarri” ezabatu eta “marko konbentzional horretan” besterik ez dut idazten, inor ez mintzearren eta neure benetako gogoari traizio eginez.

PROTOI IRAKASLEA ETA FOLIOAK

      Noizean behin, Protoi irakaslea sentitzen naiz konpainia gazteetako kideen artean. Protoi irakaslea The Big Bang Theory telesaileko atal batzuetan agertzen zen, Sheldon eta Leonarden gozamenerako, hura izan zelako txikitan telebistan miresten zuten zientzialaria. Oraindik ere, interneten aroan, bizirik dagoela deskubritu dute eta haien etxera gonbidatu. Irakasle zaharra arraro sentitzen da frikie haien artean, baina zaharberrituta aldi berean. Jakina, ni ez naiz Protoi irakaslea bezain zaharra eta konpainia gazteetako kideak ez dira telesaileko protagonistak bezain frikie-ak —bueeeeno, batzuetan…—, baina burura etorri zitzaidan konparazioa bart gauean loak hartu ezinik nengoela.

      Askotan esaten da antzerkia desagertzeko zorian dagoela, baina gero badirudi oraindik gure artean dabilela, jende askorentzat mamu baten antzera ibili arren. Badirudi Protoi irakaslearen garaikoa dela, biniloak, folioak eta luma estilografikoa bezala —nork idazten du lumaz gaur egun?—, baina hortxe dago, eta halako batean, zast!, gurera etorri da bere zahar itxurarekin, gazteak baino biziago. Biniloak ez dira iragarri bezala desagertu, baina folioak bai, aspaldi gainera, beste garai batekoak dira, aro digitalaren aurrekoak. Protoi irakasleak folioak erabiliko zituen bere jardun profesionalean, eta nik ere bai: kritikak egiten hasi nintzenean folioak erabiltzen ziren eta nik boligrafoz edo lapitzez idazten nituen. Ugariak ziren folio haietan tatxadurak, eskemak, marjinetan idatzitako ideiak, perpaus barruko ordena-aldaketak irudikatzeko trazu bihurriak… Adibidez, maketazio eta zuzenketa lan profesionaletan notazio moduko bat zegoen definituta, eta praktikoa zen eskuz egindako testu haiei geroko moldeko forma emateko.

      Informatikarekin asko aldatu ziren gauzak: idazmakina pantailaduna —Olivetti Top 100 markakoa, 8 olivetti poetiko hura baino hamar urte lehenago agertu zen—, Amipro programa maitagarri hura —zelako ikono politak zituen—, Word madarikatua eta TextEdit hipersinglea… Euskaldunon Egunkarian ere oso programa errudimentario bat erabiltzen zuten hasierako denboretan —MS-DOSen antzeko zerbait, zeharo biluzia—, eta haren erabileran prestatzeko Bilbora etorri zen teknikariak zera esan zigun: “Gorde teklari era obsesiboan eman, beldurrik gabe, denbora guztian”. Egunkari batean ezin duzu hiru ordu kostatu zaizun testua halako batean galdu, dena erlojupean egiten da eta. Gomendio hari fideltasun osoz jarraitu diot harrezkeroztik eta seguru nago disgustu handi batzuetatik salbatu nauela. Protoi jaunaren hitza: lauda dezagun Protoi irakaslea.

SUPERFLUOA OMEN DEN HORI

      Martxoaren 13a zen, nik uste; 2020koa, hori seguru. Orain denok dakigu zergatik gogoratzen garen urte zehatzaz. “Emaiozue gizon bati bizirauteko doi-doi behar duena, eta munduko izakirik miserableena bihurtuko duzue”, mintzo zen Lear erregea, eta esaldia iltzatuta geratu zitzaidan haren esangura sakonagatik. Beste bertsio batean honela nuen irakurria pasarte hori, baina funtsean biek diote gauza bera: “[Gizakiaren] naturari behar duena baino ez badiozue ematen, haren bizitzak abere batenak baino gutxiago balioko du”.

      Rey Lear ikusten geunden Eibarko Coliseo antzokian, eta konpainia Atalaya zen. Ricardo Iniestak Sevillatik zuzentzen duen talde ezkertiar militanteak —eta Euskal Herriaren lagun irmoa, bide batez esanda— aurreko urteko dFerian aurkeztu zuen gurean bere enegarren lana, urte luzez gure eszenatokietatik erabat baztertuta egon ostean, batek daki zergatik. Kalitate faltagatik ez, seguru, haien nazioarteko sari zerrenda amaigabea ikusi ostean.

      Izan ere, urte hartako dFerian geundela erabaki genuen Rey Lear berriro ikustea merezi zuela, eta Donostiako azken emanaldi gatzgabeari iskin eginez, autoa hartu eta Eibarrerako joan-etorriko bidaia egin genuen. Bueltako bidaian zer edo zer arraroa susmatzen zen giroan, oso zirkulazio urria agian errepidean, edo bai Donostian bai Eibarren gero eta hedatuagoak ziren konfinamendu aurreko zurrumurruak.

      Asteburu hartan bertan ezarri zen Espainian eta Hegoaldean etxealdi/itxialdia, hasiera batean hamabost egunetarako baino ez zena. Baionako antzokian oraindik izan zen posible asteburuan antzezlan bat ikustea —Andando. Lorca, 1936 izan zen, La Compagnie des Petits Champs-ek emana—, emanaldiari izaera pribatua emanda, eta harrezkeroztik hasi ginen bizitzen George Orwellen 1984 eleberriko distopia beltzean, non bakarrik zen posible lanera joan eta erosketak egitea, denok beldurrez, denok shock egoeran, elkarren zelatari, polizia ororen zaintzapean, edozein botere autoritariok ametsik likitsenetan desiratuko lukeen bezala.

      “Eskalerik pobreenak ere dauka soberako zerbait”, zioen Lear errege erbesteratuak beste une batean. Eta egun hits haietan, behin eta berriro zetorkidan burura Voltairek bere ironia paregabearekin sortutako epigrama, hilabete batzuk aurrerago ausaz trukatzeko gune bateko liburu baten aurkezpen orrian aurkitu nuena. Honela zioen: “Superfluoa, hain ezinbestekoa den hori”. Ezin hobea iruditu zitzaidan orduan irakurritakoa kulturarik gabeko, hau da, bizirauteko doi-doi behar genuenarekin kondenatuta egon ginen hilabeteetako egoera deskribatzeko.

      Kasualitatez —edo profetikoki, batek daki —aurreko hilabete edo asteetan ere berrirakurri nuen Bernardo Atxagaren Gizona bere bakardadean eleberri gaindiezina, eta konfinamenduaren aroan bere esangura betea hartzen joan zen Danuta itzultzaile poloniarrak arrakada soil batzuei emandako garrantzia, geroan erabakigarria izango zena istorioaren garapenean eta protagonistaren korapiloaren azken deslotzean.

      Esandako kontuarekin lotuta, egileak ere behin baino gehiagotan hausnartzen du Neolito aroko gizakiek edertasun soila eskuratzeagatik izandako nekeez eta gorputza edertzeko hartutako beharrez. Eta hausnarketa horiek guztiek kontu berberera eramaten ninduten behin eta berriro. Nola espero dugu doi-doi bizirauteko behar denarekin bizirik irautea? Zer izango da gutaz? Kultura da gizatiar, hau da, animalia soilak baino gehiago egiten gaituena. Nola biziko gara hura gabe?

      Antzerkia, dantza, performanceak, zirkua —arte eszenikoak— gogoan.

TUTERAN

      Behin bakarrik egon naiz Tuteran. Ikuskizun bat ikusten esan nahi dut, zeren eta Tuteran bitan egona naiz egia esan. Lehena gazte ginenean, bidaia desastre baten ondorioz. Handik igaro, ordea, mila aldiz baino gehiago, seguruenik, garai batean hiria bera gurutzatuz, Erdi Aroko zubi zaharra zeharkatuta, gauez beti, Bilbotik Bartzelonara eta bueltako bidaiak ordu txikietan egiten genituelako, errepideetako trafikoa askoz arinagoa baitzen. Gazte ginen, gazte.

      Iruñeko Jaso Ikastolak urtero prestatzen duen maila profesionaleko musikalak eman zigun hiria ezagutzeko aukera paregabea, eta harrituta geratu ginen ikustean bertaratutakoek polito betetzen zituztela besaulkiak. Antzokitik ehun bat metrora aurkitu genuen ostatuak sukalde komunitario bat zeukan, erabat hornitua, eta logelatik terraza komunitario eder batera irteten zen. Handik eta zeruko izarrak ikusten egon ginen etxetik ekarritako cava edaten eta emanaldiari buruzko kritika idazten.

      Noizean behin, Kantauri itsasoa eta Mediterraneoa lotzen dituzten trenen zaratotsa entzuten zen, egoerari nolabaiteko kutsu planetarioa ematen. Interneterako konexioa, ordea, tren prehistoriko haien abiadura berekoa zen, eta horrek asko zaildu zuen hurrengo goizean kritika bidali ahal izatea.

      Ez galdu gero Tutera zaharreko poteoa eta hango enparantza monumentalaren ikuspegia. Ni, behintzat, hurrengo emanaldi euskaldunaren zain nago, hotel berean ostatu hartu eta esandako kontu bi horietaz berriro gozatzeko.

      Handik urte bat edo bira Erriberrin egon gara, hango jaialdira etorri direlako Euskal Herritik kanpoko gure konpainia kuttunetariko bi: Galiziako Matarile eta Andaluziako Atalaya. Tarteko egun edo orduetan hango erromanikoaren edertasunaz gozatzeko parada izan dugu, eta Uxueko eliza-gotorlekuko kapiteletan lau apostoluen irudi paregabeak aurkitzeaz gain, atentzioa eman digu zelako presentzia neurrigabea daukaten mahatsek —haien mordoek, haien hostoek— hango eta inguruetako monumentu erromaniko eta gotikoetan.

      Noizean behin, antzerkiak aukera politak ematen dizkigu gure herria ezagutzeko. Erriberritik igaroz gero, ez galdu gero Prebostearen etxea eta bertan aurkituko duzuen jatekoa, prefosta.

URTE HASIERAKO EGUNAK

(Berrian argitaratua, 2006ko urriaren 6an)

      Urte hasierako egunak aprobetxatu ditut hainbat kontu zahar mahai gainetik kentzeko. Hor agertu dira, besteak beste, uda partean egindako ikastaro bateko apunteak, eta beherago, Miarritzeko lagun batek bidalitako gutuna: epelegia izan omen nintzen kritika batean, eta zuzen dagoela uste dut. Elkar ikus dezagunean luze hitz egingo dugu horretaz. Azkenik, iaztik euskaratik itzuli gabe ditudan Kataluniako Semola eta Argentinako Krapp taldeen kritikak azaleratu dira. Galiziako Matarile taldeari, ez dakit zergatik, azaroan bertan bidali nien kritika itzulia.

      Aspaldiko kontua da kritiken itzulpenarena nigan. Alde batetik, garbi dago betebehar gehitua dela kritika lanean, baina bestetik oso argi daukat talde edo konpainia batzuentzat garrantzi handikoa dela kritika argitaratua izatea, eta gainera, beraientzat garrantzizkoa bada, zer esanik ez niretzat, munta handikotzat jotzen baitut kanpoko konpainia batzuek jakitea Euskal Herrian euskarazko kazeta bat existitzen dela, euren lan artistikoaz, ideologikoaz edo biez arduratzen dena. Are gehiago kontuan izanda askotan —gehien-gehienetan ez esatearren— ni neu naizela beraien lana prezatzera bertaratu den kritikari bakarra.

      Nik uste dut horrelako kasuetan apalen edo zapalduen arteko elkartasun moduko bat sortzen dela, eta niretzat sorpresa polita da euren gisako konpainiak eta lanak temati, sasi guztien artetik, zailtasun guztien kontra sortzen direla ikustea, baina beraiek ere poz handia hartzen dute euren ahalegina jasotzen duen egunkari bat existitzen dela jakitean.

      Oraindik gogoratzen dut duela urte batzuk kanpoko konpainia baten emanaldia amaitutakoan trenera lagundu niela, trasteak nire furgonetan eramateko. Bidean, Egunkaria itxi berriaren izaeraz galdetu zidaten, jakinguraz. Zera esan nien: “Hemen nauzue, ni neu nintzen zarratu berri duten egunkariko kritikaria. Etorri al da beste kritikariren bat zuen lana ikustera?”.

ZALDI URDINA NON IKUSI

      Zaldi urdina non ikusi? Pandemiaren aroaren aurreko denboretan gaude, gainera datorkiguna susmatu gabe, eta egon gara arte eszenikoek urrirako emango dutena ikusten. Hamasei ikuskizun ditugu aurrean. Eskerrak gehienak Bilbo aldean izango direla, horrek esan nahi baitu kilometro eta ordu gutxiago emango ditugula zeregin honetan. Badira batzuk Barakaldon, beste batzuk Gasteizen… Eskerrak urri honetako emanaldi gehienak Bilbotik hurbil izango direla.

      Baina tartean, badakigu Zaldi urdina estreinatuko dela udagoien honetan. Ez da marka makala, gero, Artedrama, Dejabu eta Axut! konpainien artean laugarren antzezlana munduratu behar izatea, eta ez dugu estreinaldi eguna galdu nahi. Normalean Luhuson gertatzen da, azken hiruretan hala izan da , eta Bilbotik haraino joateak badu bere xarma, duda barik: muga politikoa existituko ez balitz bezala zeharkatu, erlojuan ordutegi berberak jarraitzea, euroari esker diru bera alde bietan erabiltzea… Gustatuko litzaiguke autoaren matrikulan ere ez nabaritzea Hegoaldekoak garela. Baina horrek ere badu bere puntua, hara ailegatzean aparkalekua bilatu eta alde honetako beste auto batzuk ere ikusten ditugunean.

      Kontua da, ordea, urriaren 11n izango dela estreinaldia eta aurreko egunean Galiziako Matarile konpainia datorrela Bilboko Azkuna Zentrora —guretzat partikularki eta bilbotar garenontzat beti izango da Alondegia, bere ardo ozpinduaren usain sarkorra eta guzti— beren azken proposamenarekin. Nahi gabe edo, edo nahita seguruenik, parte izan gara euren ekoizpen prozesuan, aspaldi garelako haien zale porrokatuak eta iruditzen zaigulako “edertasuna dela mendeku posible bakarra”. Ez da harritzekoa, beraz, hain paralelismo argiak ezarri ahal izatea haien eta gure Metrokoadroka kolektiboak sortzen dituen ederlanen artean. Bilaketa artistiko erosezinak batzen ditu urrutitik, ia subliminalki, konpainia biak.

      Orduan, zer? 10ean Matarileren Daimon Bilbon ikusi, konpainiako kideak agurtu, etxera joan, kritika idatzi, hurrengo egunean errepasatu eta bidali, errepidera irten eta Luhusoraino joango gara ia-ia prozesu berbera jarraian errepikatzeko? Garai batean egingo genukeen, seguru, baina emozioak ez dira gauza mekaniko bat. Beren denbora behar dute gure hondoraino joan eta handik beren toxina bizigarriak gorputz osora hedatzeko. Antzezlan biak elkarren segidan ikusiz gero, Toxikologia Instituturako kasu interesgarria izango ginateke.

      Orduan, zer? (Berriro). Non izango da Zaldi urdina-ren hurrengo emanaldia? Angeluko Quintaou aretoan, hilaren 15etik 19ra. Ondo da, hara joango gara. Bide batez, zein ondo kokatu diren neska-mutil hauek, pentsatzen du batek bere baitan, bazen garaia. Baina, 15ean Shakespeareren Measure for measure dakar Londresko Shakespeare konpainiak Gasteizko Antzerki Jaialdira, eta aukera paregabea da horrelako lan bat jatorrizko bertsioan eta baldintza onenetan ikusteko…

      Orduan, zer? (Hirugarrenez). Gazteszenan 23tik 27ra emango dute… Non ikusi, ordea? Quintaou aretoari lehentasuna emanda, Iparraldeari ematen diogu presentzia bat Berria-ko orrietan: Hegoaldeko irakurleek ikusten dute Iparraldean euskarazko antzerki garaikidea leku ofizialetan ere ari dela bere lekua —aspalditik merezi zuen lekua— konkistatzen, eta Iparraldeko irakurleak ikusten dute euskarazko egunkari bakarrak Lapurdiraino desplazatu duela bere arreta-gunea. Jakina, hau ez da lehen aldia —arreta nahikoa ematen dio Iparraldean gertatzen denari— baina harri koxkor bakoitza da kontuan hartzekoa euskararen etxe komuna eraiki nahi dugunontzat.

      Kilometroak eta denbora ere hartu behar ditugu kontuan, eta antzoki bakoitzak berarekin dakarren egokitasuna ere bai. Seguruenik, oso bizigarria izango da Angeluko eta BAM osoko euskaltzaleen erantzuna bertatik bertara ikusi ahal izatea, baina hor sumatzen dut ez naizela gai izango hango ikusleen erreakzioa bere neurrian antzemateko. Hain dira diferenteak alde bietako ikusleak, euren nahiak, oinarri estetikoak… Uste dut hori ere antzemango dela nonbait antzezleen jardunean, eta beldur naiz ez ote dudan behar den beste gozatuko proposamenaren ausardiarekin, kalitatearekin, koherentziarekin, aurrerapen estetikoekin.

      Azkenean, Gazteszenan ikusiko dugu. Askoz kilometro gutxiago dira, lasterrago itzuliko gara etxera, freskoago egongo naiz ganorazko zerbait idazteko, eta jakin badakigu aretoak hamarkadak daramatzala publikoak trebatzen. Horiexek dira baldintzarik onenak bai antzezleentzat bai guretzat.

KRITIKA HAUTATUAK

Irakurle maitea:

      Liburu honetako bultzatzaileetako batek esan zidan behin, nire kritiken hautaketa neuk egin beharko nuela, bestela ez lukeelako beste inork egingo. Arrazoi!

      Bi mila bat kritika eta artikulu idatzi ditut dagoeneko, eta ezin izan dut inor konbentzitu haiek guztiak irakurri eta hautaketa egin dezan. Bizitza laburregia da zeregin aspergarri horretan denbora emateko, eta lagunak ez dira inoiz aski haietariko inori horrelako proposamen indezentea egiteko.

      Beraz, neu izan naiz kritiken hautatzailea.

      Hautatze-prozesuan hirurehun bat geratu zitzaizkidan aurrena. Dena salbatu nahi nuen, euskarazko arte eszenikoen panorama osotu, Euskal Herria bisitatu duten munduko konpainiak aipatu, talde eta lan barietate ahalik eta handiena liburuan batu eta irakurleari eskaini…

      Hogeita hamar geratu ziren azkenean.

      Aurreko atalean, ordena alfabetikoan agertuko zaizkizu artikuluak, horrela erabaki zuelako ordenagailuaren artxibo-sistemak. Egia esan, gustatu egin zitzaidan algoritmoaren proposamena, horrela zoriz-edo agertu direlako gaiak, anabasa osasungarrian, bizitzan bezala. Kritikak —eta analisi pare bat—, aldiz, ordena kronologikoan aurkituko dituzu, era horretan nolabaiteko eboluzioa igarriko duzulakoan (onerako, espero dut).

      Gainera, ordena kronologikoak gaien arteko nolabaiteko alternantzia bermatzen du, irizpide bat izan delako antzerkiaz gain beste arte eszenikoez egindako kritikak ere ahanzturatik erreskatatzea.

      Printzipioz, testuak argitaratu ziren bezala geratu dira. Ez ditut nire oraingo iritzien arabera makillatu, baina zuzendu egin dut han-hemenka akats ortotipografikoren bat Euskaldunon Egunkaria-ko eta Berria-ko zuzentzaileen gainbegiratze zorrotzak saihestu zituena. Era berean, xehetasun bat edo beste gehitu dut testuren batean: antzezleren baten izena zehaztu, esaldi ilunen bat hobeto antolatu… Bestetik, testu bakoitzari sarreratxo bat jarri diot, elementu osagarriren batekin hornituz edo emanaldiaren gaineko bitxikeriaren bat aipatuz, horrela zure interesa piztuko dudalako esperantzan.

      Ez leitu denak jarraian, amante: ez dut hurrengo eguneko egunkarian irakurri nahi baten bat intoxikatu dela Agus Perezen hogeita hamar kritika bata bestearen atzean irentsi ostean.

Peter Weiss-en Marat-Sade lan mitikoak izenburu askoz luzeagoa dauka berez, eta beti da mugarri bat haren taularatze bat ikustea. Kritikan aipatzen dudan Kataluniako emanaldia barne, hirutan izan dut obra ikusteko aukera.

Mito bat taularen gainean

1994ko ekainaren 15a

—ANTZERKIA—

PERSECUCIÓN Y ASESINATO DE JUAN PABLO MARAT

Egilea: Peter Weiss. Itzulpena: Miguel Saenz. Zuzendaria: Miguel Narros. Eszenografia: Andrea D’Odorico. Jantziak: Miguel Narros. Argiztatzea: Francisco Leal. Musika: Hans Martin Majewski. Aktoreak: Jose Luis Pellicena, Jose Pedro Carrion, Enriqueta Carballeira, Nuria Gallardo, Gabriel Garbisu, Chema Muñoz, Fernando Sansegundo. Kantariak: Paz Marquina, Denise Perdikidis, Pablo Abraira, Jose Maria Amerise.

      1789. urtea, Frantziako Iraultza. 1793. urtea, Maraten hilketa. 1808. urtea: Charentongo eroetxean barneratuta dagoen Sade markesak, ohitura daukan legez, antzerki emanaldi bat antolatu du zoroen laguntzaz. Bertan, Maraten bizitzaren momenturik esanguratsuenak islatuko dira bere pentsamendu iraultzaileak aztertuz. Egia esan, Sadek bazeukan antzezlanak taularatzeko horrelako ohitura, baina aipatutako obra berak ez zuen inoiz idatzi, Peter Weiss-ek baizik, 1963-64. urteetan. Marat-Sade antzezlana laster izan zen ezaguna Europan zehar bere indar dramatiko, originaltasun estetiko eta planteamendu polemikoengatik. Francoren garaian, Madrilen estreinatzen saiatu ziren, baina zentsura zela medio, emanaldiak eten egin ziren. 1982. urtean, Peter Weissen heriotzarekin batera, obraren beste muntaia aparta bat ikusi ahal izan genuen Bartzelonako Romea antzokian, Feliu Formosak itzulita eta Pere Planellak zuzenduta. Oraingo hau dugu, beraz, Estatu espainolean ematen den hirugarren taularatzea.

      Edukiaren aldetik aurkako plano anitzak igartzen dira hala testuan nola muntaian: iraultza ala kontrairaultza, Sade eta Marat, erokeria senaren aurka, aldaketak etorriko diren itxaropena edo etsipena egiturak mantentzearen aurrean, teoria eta ekintza, norberaren soluzioa ala irtenbide kolektiboa. Ikusle-antzezleen arteko dialektika eta errealitatea-antzeztuaren artekoa ederki esplotatzen ditu Weissek gainera, Brecht haren maisuaren bide espresionistari jarraituz, gerra, desenkantu, botere, erlijio, sufrimendu eta beste hainbat gairi buruz mintzatzeko. Testua bera hiru plano desberdinetan dago egituratuta, prosa zatiak pasarte errimatuekin eta abestiekin erraztasun osoz tartekatzen direlarik. Musikari dagokionez, aipatzekoa ere bada zuzenean jotzen dutela Charentongo bost musikari eta lau kantari zorok. Weissen obrarentzat espresuki konposatu zen partitura errespetatu izan da bestaldetik, taldeko bi instrumentu gaur egungo posibilitateetara moldatu diren arren.

      Eszenatoki itzela, jantzi erakoak, argiztatze aproposa, antzezleen lekualdatze kolektibo nabariak, ia koreografikoak, eta antzezpen sorta ikusgarriak, Sade, Marat, Pregonaria eta Charlotterenak bezalakoak besteak beste. Komentario honi amaiera emateko gogoratu nahi dut Sade markesak antzezlanean esaten dituen hitz batzuk: “Pertsonen arteko harremanak dira aldatu behar direnak; alferrikakoak izango lirateke bestela egin genitzakeen beste aldaketa guztiak”.

Alfred Jarryren Ubu Roi ikonoklasta taularatzera ausartu ziren Irungo Legaleon-T taldekoak, eta emaitza eszenikoa bikaina izan zen, haiengandik espero genuen bezala. Batzuek oraindik gogoratzen dute Espe Lopezek bere pertsona soilarekin poloniar armada osoa ordezkatu zuenekoa.

Merdre!

1996ko azaroaren 2a

—ANTZERKIA—

¡UBU!

Taldea: Legaleon-T. Obra: Ubu. Zuzendaria: Oscar Gomez Mata. Koreografia: Delphine Rosay. Eremu eszenikoa: Carlos Perez Donado. Jantziak: Titare. Argiztaketa: Javier Molina. Antzezleak: Patxi Perez, Ana Perez, Miguelon Olmedo, Ignacio Fdez de Jauregi, Esperanza Lopez. Lekua: Amaia Antzokia. Eguna: Urriaren 25a.

      Merdre!, dagoen moduan, “r” bat soberan, Ubu Roi testuaren lehen hitza da, eta beraz, hitz zatar eta gordin hori, txarto ahoskatua gainera, izan zen obraren estreinaldian esandako lehena. Lehendabiziko emanaldi hura orain dela ehun urte izan zen, Parisko Nouveau Théâtren hain zuzen ere, eta zorioneko hitza entzun bezain laster publikoaren erdia altxatu zen besaulkitik eta beste erdia aldekoen eta kontrakoen artean erdibitu zen. Garai hartako kronikek diotenez, hamabost minutu behar izan ziren irainak eta liskar fisikoak baretzeko eta obraren bi emanaldi besterik ez ziren egin, baina Alfred Jarry egilea antzerki-kontzeptu berri baten asmatzaile bezala geratu zen betiko, ordura arte ezagutzen zen guztia hautsiz. Eta zelan, gainera!

      Merdre!, berriro ere hitz zatar eta gordin hori, gaizki ahoskatua gainera, izan zen Irungo Amaia antzokian esandako lehen hitza, pasa den asteburuan. Legaleon taldearen hamar urteak betetzen ziren bertan eta jendez gainezka zegoen aretoa Ubu izeneko antzezlanaren estreinaldia ikusteko. Guztiz egokia iruditzen zait Irungo taldeak egindako hautaketa bere urtemuga ospatzeko, Legaleonen eta Alfred Jarryren arteko parekotasun harrigarria dela eta. Eta norbaitek esandakoa sinesten ez badu, irakur ditzala Jarryk berak duela ehun urte adierazitako asmoak, taldearen estilokoak bete-betean. Ikus dezagun bat hasteko: “…jantziak ahalik eta egokien izatea, hobe modernoak eta zekenak badira, drama miserableagoa eta zatarragoa gerta dadin”. Mundiala deritzot, bestetik, Jarryk asmatutako patafisika edo fantasia eta salbuespen zientzia berria, eta deigarriak suertatzen dira Jarryren beste ideiak ere, esate baterako keinu unibertsala bilatzen duenean edota pertsonaia nagusirako ahots berezi bat eskatzean, zeren ahotsaren eta keinuaren modulazioa dira batik bat konpainia honen berezitasuna; ahotsa eta keinua desitxuratu egiten dira groteskotasuna lortu arte, nahita desegituratzen dira testuaren ahalmen suntsitzailea indartzeko, eta sortzen den efektua Jarryk berak ere ez zukeen imajinatuko.

      Baina denboraz gaindiko sinbiosi hau ez da hemen amaitzen, egileak beste xehetasun bat garbi eman baitzuen: “…jende mordoak eszenatokitik ezabatzea, txarto geratzen direlako eta ulertzeari trabak ipintzen dizkiotelako; beraz, soldadu bakar bat egongo da desfilearen eszenan eta beste bakar bat matxinadetan”. Argibide hau oztopotzat jo beharrean, muntaiaren probetxurako erabili du Legaleon taldeak, hamasei pertsonaia edo gehiago gorpuztuz bost antzezleren artean, eta mirakulu hau posible da Legaleonekoak diren moduan direlako bereziki, eta baita karakterizazio arinari eta guztien gaitasun histrionikoari esker ere. Bestalde, testuaren moldaketa trebeak eta musika-nahasketa sinetsezinak gaurkotasun eta etorkizun esanahi nabaria ematen diote Ubu honi. Eta hau guztia bota ostean, bakarrik geratzen zait honako hau esatea: luzaro bizi dadila Ubu gure bihotzetan! Eta urte luzez iraun dezan Legaleon taldeak gure eszenatokietan!

Kritika honen urtean helduaro betean zegoen Euskaldunon Egunkaria, hasierako hastapen zailak atzean utzita. Neure kritikak ere luzeagoak eta mamitsuagoak izaten hasiak ziren, eta kasu honetan sakoneko gai bat azaleratzen da: testu klasikoen egokitzapenak nola egin, sakralizazio bidez —fosil bihurtuta— ala ganorazko eguneraketak eginez.

Valle-Inclan santu bihurtuta

1997ko urriaren 28a

LUCES DE BOHEMIA

Izenburua: Luces de bohemia. Konpainia: Lope de Vega. Zuzendaria: Jose Tamayo Literatur aholkularitza eta dramaturgia: Enrique Llovet. Eszenografia eta jantziak: Pere Francesch. Non eta noiz: Bilboko Arriaga antzokian. Urriaren 22tik 27ra.

      Valle-Inclanek dioenez, “eguneroko heroiek ‘esperpentoa’ sorrarazten dute, ispilu konkortu batean islatuta izanez gero”. Jakin-mina ase nahian entziklopedia batean begiratu eta honako hau irakurri dut: “Berak sortutako ‘esperpentoan’ errealitatea desitxuratu egiten da karikatura bihurtuta, egoerak eta pertsonaiak ispilu kurbatu batean islatuko balira bezala, ezaugarri erridikuluak agerraraziz eta existentziari buruzko bertsio ironiko, satiriko eta tragikomikoa emanez”. Ezin hobeto adierazita dago nire ustez eta, beraz, ez dut zertan saiatu neure hitzekin deskribatzen Valle-Inclanen estiloa. Zer uste zenuten bada? Kritikariok ere erabiltzen dugu besteek idatzitakoa eta bereziki kritika hau sinatzen duenak, ziur nagoelako ez dudala sekula ere nire burua ikusiko entziklopediak idazten dituzten jakintsuen artean.

      Baina sar gaitezen behingoz aztertu beharreko gaian zeren, osterantzean, orri osoa beteko nuke neuri eskainitako burutazioekin eta hori, jakina, ez litzateke batere bidezkoa izango. Bada, antzerako zerbait gertatzen zaio ikusi dugun Luces de bohemia lanari. Larregi esajeratu barik esan dezakegu Espainia eta espainiarren izaerari buruzko gogoeta dela, eta, horrela hartuta, norbaiti bere buruaz hitz egiten entzutea bezalakoa da. Hizlariarentzat atsegina izan daiteke hizketaldia, berarentzat munduko gauzarik interesgarriena delako, baina kanpotar bati guztiz aspergarria suerta dakioke. Hemendik ikusita, soberan dakigu zeintzuk diren Espainiaren gaixotasunak eta bikaina deritzot mende hasieran Valle-Inclan moduko librepentsalari bat existitzeari zorioneko gaixo horiek argi eta zorrotz diagnostikatzeko. Baina gutxienez kezkagarria da Espainiako intelektualek ia mende bete geroago gauza berberak aldarrikatzen jarraitzea, tartean politikoki eta estetikoki ezer gertatu izan ez balitz bezala.

      Valle-Inclan (eta ez Don Ramon, antzezlanaren zuzendariak dioenez elkarren lagunak balira legez) inkonformista hutsa izan zen, eta horrexetan datza bere handitasuna. Luces de bohemia honi, ostera, konformismoa dario alde guztietatik. Hasteko eta behin erabat konformista da testuarekiko errespetu tamalgarria. Aurkezpen orrietan, esaterako, “literatura unibertsalaren obra gorenetariko bat” dela saltzen digute. Eta sentitzen dut, baina ezin dugu esan horrelakoa denik. Denok dakigu egile beraren beste titulu batzuk direla askoz unibertsalagoak, eta testu honetan behintzat garbi dago garai hartako politikariei eskainitako komentario ugariak azaldu, moldatu edota —hobeto— kendu egin behar direla lokalista eta desfasatuta gera ez dadin. Baina sakralizatu egin digute nor eta heterodoxo bat, eta bere testuak ukiezinak bihurtu, nahiz eta denbora pasatu ahala hainbat pasarte baliorik gabe geratu. Labur esanda, berbaren testualtasuna salbatu egin da, mezua bera galdu den arren.

      Baina Valle-Inclanen berebizikotasuna ez datza bakarrik ideia ikonoklastetan. Galego unibertsalak antzerkiaren egiturak ere ipini zituen hankaz gora, eta alde horretatik Brechten parean ipin genezake inolako beldurrik gabe, baina ostera ere nagusitu da konformismoa taularatze honetan, eta horrela, eszena mordoan antolatu da ikuskizuna koadro guztiek egitura berbera dutela, haietariko bakoitzaren atzealdean oihal marraztu batek adierazten digulako ze lekutan gauden. Antolaketa errepikatzaile horrek, interpretatzeko era akademikoak, eta izugarrizko luzerak (bi ordu eta erdi pasatxo) gogaikarri samar bihurtu dute probokatzaile eta ausarta izan zen obra hura. Emanaldia amaitu arte gerarazi gintuzten gauza bakarrak Manuel de Blas eta Walter Vidarteren interpretazioak izan ziren Max Estrella eta Latino de Hispalisen roletan hurrenez hurren, eta Valle-Inclanen testuari geratzen zaion balio ukaezina, zelan ez.

Quebeceko Cirque du Soleil konpainiak zabaldutako bidetik etorri ziren gero mundu mailako beste ikuskizun batzuk. Oraingo honetan Txinako Zirku Nazional Handia etorri zen Gasteizera, eta Mendebalde-Ekialde ardatzaz gain, sistema kapitalistak eta komunistak nork bere gizartean ezarritako eskemak antzeman zitezkeen zirku mota biak konparatzean.

Barne oreka

2005eko otsailaren 23a

—ZIRKUA—

YIN YANG

Konpainia: Txinako Zirku Nazional Handia. Zuzendaria: Liang Zhongyi. Zuzendaritza artistikoa: Li Xining. Zuzendaritza teknikoa: Ai Bing. Koreografiak: Liu Yongzhong. Lekua: Gasteizko Mendizabala. Eguna: Otsailak 19.

      Gauza jakina da Cirque du Soleil gurera etorri zenetik erabat suspertu dela zirkuarekiko zaletasuna, ia-ia masa fenomeno bihurtu arte. Eta pozteko modukoa da, zirkua arte eszeniko zaharrenetarikoa delako eta berriztatzearen behar gorria zeukalako, batez ere gure Hegoaldean, non frankismoak ekarritako isolamenduak zirkuaren gainbehera penagarria eragin zuen, beste gauza askoz larriagoen artean.

      Anartean, Europako beste muturrean —hala mutur fisikoan nola politikoan— zirkuaren loraldia gertatzen zen, eta ez bakarrik sistema komunistek kultur sistematizatuari emandako garrantziarengatik, baizik eta zirku-trebetasunak herri haien kulturaren zati pisutsua direlako. Gauza bera esan daiteke Txinaren kasuan, bai alde kulturalei buruz bai sistemak zirkuari emandako lehentasunaz.

      Baina herri haietako zirkuak ere nolabaiteko berriztapena behar zuen, Mendebaldean arrakasta lortu nahi izatekotan, eta hor sartzen da jokoan Li Xining-en karisma. Haren curriculuma ikusita eta Cirque du Soleilen egindako ekarpen artistikoak kontuan hartuta, ezinbesteko elementutzat jo dezakegu emakume hori Txinako Zirku Nazional Handiak izandako bilakaera ulertzeko. Gauzak horrela, nabaria da gaurko estetikara hurbiltzeko ahalegina, betiere Ekialde Urruneko erroetatik abiatuta. Orain emanaldia ez da saio edo ekinaldi akrobatiko batuketa hutsa, osotasunean hartu beharreko produktua baizik. Jantziek, makillajeak, koreografiek eta argiek kohesio sendoa sortzen dute ekinaldi guztien artean, eta osotasun hartatik emozionalki biziberrituta irtengo da ikuslea.

      Quebeceko konpetentziari erreparatuta, txinatar zirkua ez da hain teatrala izaten, zirkuagoa da, eta agian horregatik gustatzen zait gehiago, puruago-edo ikusten dudalako. Kasu honetan, baina, garrantzia eman diete saioen arteko koreografiei eta horrek denbora apur bat kendu die akrobazia saioei. Alde horretatik, nik luzapen gehiago eskertuko nukeen haga bertikaletan edota diaboloetan, badirudielako ikuslea nekatzearen beldur ibili direla eta, hori dela kausa, ez dietela zuku guzti-guztia atera trebetasun batzuei.

      Dena den, ez pentsa inolaz ere kemen gutxiko emanaldia izan denik, kontrakoa baizik. Saio guztiak izan dira maila gorenekoak eta haien artean bi gogoratuko ditut bereziki: orain arte ikusi dudan trapezio ariketarik ausartenak eta airetik zintzilikatuta doan bikotearen edertasun poetikoa. Ikuskizunaren sortzaileek diotenez, artistek behar den beste dedikazioa ematen diote egunero barne orekari eta nik esango nuke Yin Yangen printzipio hori ezinbestekoa dela ezinezkoa dirudiena lasaitasun osoz egin ahal izateko.

Luze-luzea da Santiagoko (Galizia) Matarile konpainiak mundu osoan lortutako sarien zerrenda, baina horrek ez zion eragotzi Bilboko BAD jaialdian baldintza guztiz penagarrietan antzeztea. Ana Valles eta Baltasar Patiño dira haren sortzaileak, eta beren sorkuntzetan trantze moduko batera eramaten dituzte ikusleak, emanaldi bakoitza ospakizun intimo eta pribilegiatu bihurtuta.

Bizitzari kantuka

2005eko urriaren 30a

—ANTZERKIA—

HISTORIA NATURAL (ELOXIO DO ENTUSIASMO)

Konpainia: Matarile. Sorkuntza eta zuzendaritza: Ana Valles. Argiztapena eta eszenografia: Baltasar Patiño. Antzezleak: Daniel Abreu, Manu del Amo, Helen Bertels, Roberto Leal, Emma Silva, Guillermo Weickert, Sergio Zearreta, Andre Cebrian, Anton Coucheiro, Pablo Emilio, Eliseo Penin. Lekua: Bilboko Karpaespazioa. Eguna: Urriak 28.

      BAD jaialdiaren harrira izan dugu Matarile konpainia berriz ere ikusteko aukera. Berriz ere gertatu da miraria, berriz ere sentitu gara gertakizun berezi eta bakan bateko partaide. Berriz ere bizi izan dugu taldearen barne energiak sortutako zirrara errepikaezin hori.

      Taula gainean zer ikusi ote dugun galdetzen badigute, hona hemen erantzuna: tronboia, saxoa, tronpeta, zenbait flauta eta bateria jotzen dituen herri-orkestra ibiltari txiki bat, zeharo biluzik doazen emakume ederrak, noizean behin hiltzeko zorian dagoen aktore hipokondriako bat, ospakizun baterako prestatutako mahai tentagarriak, benetan itsua den neskatila maitagarri bat eta arlo garaikidean bikainak diren dantzariak igaro dira gure aurrean, era erdi kaotiko erdi antolatuan, bizitza bera nahiko kaotikoa delako, gu —gaixook— nolabaiteko antolamendua ematen saiatzen garen arren.

      Zurezko aulki tolesgarriez gain, otordu-mahaiak, mahai gaineko oihal zuria eta krema koloreko itzalkin bat izan dira eremu eszenikoko elementu bakarrak. Jantziek koloretasuna ematen diote festari eta aktoreen zintzotasun sofistikatutik entzun ditugu Ana Vallesek idatzitako testuak, itxura batean ardura gutxikoak baina egiatan zama handikoak direnak. Testu liluragarri horiekin batera dantza pasarte zoragarriak eta prezisio suitzarrarekin diseinaturiko mugimenduak etorri dira, talde-eboluzioetan hasi eta keinu txikienetan amaitu arte. Dramaturgia aberats horren baitan lagunarteko festa giroa nagusitu da: jendeak jan, edan, besteak kritikatu, zuzenean jotako musikaz gozatu, filosofatu, bortizki diskutitu edo dantzan egin du, eta gauza horiek guztiak bata bestearen atzean gertatu dira, edo denak batera, Bakoren estiloko eta Homeroren neurriko ospakizun baten antzera.

      Nik benetan ez dut ulertzen zelan gertatu den miraria, baina nahiz eta Karpaespazioaren baldintzak ezin kaskarragoak izan, emanaldia hasi eta ordu erdi batera ikusle guztiok egon gara Matarilek sortutako giroan harrapatuta. Erlojuak aurrera joateari utzi dio, plastikozko jesarleku penagarriak eta inguratzen gintuzten zarata guztiak ahaztu ditugu, eta denbora eta espaziotik kanpo dagoen leku batean aurkitu gara, bizitzari kantuka zeuden antzezle zoro haien moduan, heriotzaz eta bizitzaz, besteen aurrean ematen dugun irudiaz, naturaren gaineko arduraz, norberaren herriminaz eta gisa horretako gai etilikoez gogoeta egiten. Miresgarriak dira gero antzerkiaren eta dantzaren ahalmen hipnotikoak!

Batzuetan oso leku apartatuetan ematen dira antzezlanak, eta joan-etorriko bidaietan zeresan handia dute eguraldi-baldintzek. Baina bere xarma dauka horrek guztiak ere, eta nik uste dut bai Kandido Urangak bai guk geuk akorduan izango dugula negu gorriko gau hartako emanaldia.

Galdetu non, noiz edo nola

2005eko abenduaren 21a

—ANTZERKIA—

HENRY BENGOA INVENTARIUM

Egilea: Bernardo Atxaga. Sorkuntza eta interpretazioa: Kandido Uranga. Eszenografia: Joxean Jaramago. Argiztapena: Julen Zaballa. Lekua: Zeberioko Udal Ludoteka. Eguna: Abenduak 17.

      “Galde egidazue non, noiz edo nola, baina ez galdetu zergatik” esaten die Henry Bengoak Hamburgeko urruntasunetik atzean utzitako lagunei.

      Galdetu neuri ere non, noiz eta nola, baina ez galdetu zergatik, neuk ere ez dakidalako zergatik irten naizen etxeko berotasunetik larunbat arratsalde euritsuaren erdian, errepidea hartu eta Zeberioraino joateko ez bada, han eman behar duelako Kandido Urangak Henry Bengoa inventarium. Arratiatik doan errepidea atzean utzi eta mendi arteko bihurguneak argitzen dituzte furgonetako fokuek. Alboan dudan betiko lagunak “kamikazeak gara, gero!” dio, berak ere non, noiz eta nola ezagutzen dituelako baina zergatia, ordea, ez.

      Zeberio herri zoragarria da, mendi-auzo ugariz osatua, eta erdigunea ez da beste auzoetatik lar bereizten. Udaletxean farmazia eta kutxazain automatikoa dagoz eta aurreko ermita batean udal ludoteka atondu dute. Bertan dago antzezlea, bakardade handian, eta guri bihotzean krak bat sortu zaigu, ulertzen dugulako berak ere badakiela non, noiz eta nola gauzatu behar duen emanaldia, baina antzerkiarekiko grina horren zergatia ezin diolako bere buruari azaldu. Geuri gertatzen zaigun moduan.

      Ikusleak datozen bitartean, gogoan dut orain hamar urte ikusitako emanaldi bikain hura. Hika taldearen eszenaratzea zen, eta antzezleak Joseba Aierbe, Mikel Laskurain eta Miren Gojenola izan ziren. Egia esan, zail ikusten dut orduko mailari eustea, baina Kandidok ondotxo daki zeri egin behar dion aurre eta oso dramaturgia aberatsa prestatu du bere bakarrizketarako.

      Agertokiko albo batean atril bat jarri du, baina egiatan handik ez du ia berbarik egingo, eszenaren erditik eta beste edozein puntutatik baizik, bere gizon-ahots lakarrarekin apainduz Atxagaren kontakizunaren inflexio puntuak, nahiz eta nik zehaztasun gehiago eskatuko niokeen ahoskatzerakoan. Soinu-bandaren girotze ahalmenari behar den beste garrantzia eman dio eta plano desberdinak sortzeko Henryren orri idatziak, lagunek bidalitako postalak eta irudi proiektatuak tartekatzen ditu, batez ere inbentarioaren zerrendak erakusteko, baina baita ere beste gauza batzuk irudikatzeko, hala nola poliziak egindako erretratu robota edota Hamburgeko portuan su emandako itsasontzia.

      Gauzak horrela, di-da batean pasatu zaizkigu minutuak, eta denbora batez Europa zeharkatzen duen trenean, Hamburgeko portu eta kaleetan eta ipuinetako Bagdad miresgarrian egon gara aulkitik mugitu barik. Ikusleek txalo beroekin eskertu dute bidaia eta, dena amaituta, zirimiri azpiko errepide ilunera bueltatu gara ostera ere.

Uste zabala da dantzaren arteak dibagazio estetiko hutsetan jarduten duela beti, baina batzuetan kontu politiko eta sozial gogorretan sartzen da, eta horrekin batera, haiek jende arruntarengan sortzen dituzten sufrimenduetan. Horrelako kasuetan ondo iltzatuta geratzen da gure baitan, eta emanaldi hartan, gainera, bazirudien Miarritzeko kaleetan jotzen zuen enbatak bat egiten zuela taula gainean gertatzen ari zenarekin.

Tiro hotsak Kolonbian

2006ko irailaren 17a

—DANTZA—

LA MIRADA DEL AVESTRUZ

Konpainia: L’Explose. Koreografia eta zuzendaritza: Tino Fernandez. Dramaturgia: Juiana Reyes. Eszenografia: Victor Sanchez. Argiak: Humberto Hernandez. Jantziak: Eunice Garcia. Lekua: Miarritzeko Kasinoa. Data: Irailak 15.

      Agertokiko barrualdetik gugana datorren emakumeak tiro egiten du eskuan daraman pistolarekin. Eta tiroarekin batera, iluna dator. Argia itzultzean hamar aulki ikusten ditugu eszenako atzealdean lerrokatuta, eta aulkietatik bost emakume eta bost gizon hurbiltzen dira gugana, pausatuki, bakoitzak lehen lerroan bere zapatak utzi arte. Lur geruza lodi batek estaltzen du behegaina eta kanpotik jotzen duen enbataren haize bortitza osagarri perfektua da aretoan nagusi den isiltasunerako.

      Tino Fernandez asturiar-frantziar koreografoa errotuta dago Kolonbian eta La mirada del avestruz honekin herri hartan bizi den biolentzia egoera aurkeztu digu, jendearen ahots isilaraziak erakutsiz, gizonen jarrera bortitzak eta emakumeen min isila aztertuz, jendearen une gozoek zein gutxi irauten duten irudikatuz. Nik esango nuke Tinoren gogoeta honekin oso argi geratzen zaigula biolentziaren nagusitasunak lagun bakoitzaren alderik sakonenak ere hunkitzen dituela eta haren eraginetik ihes egiteko saio orok porrot egiten duela ezinbestean, horrek dakarren sufrimendu izugarriarekin.

      Esandako xedea lortze aldera, lurrarekin eta jende apalarekin lotutako elementu xume-xumeak baliatu ditu koreografoak: behegaineko lur geruza, nekazari giroko janzkera eta aulkiak, dantzariak oinutsik joatea… Soinu-bandak, bestetik, ahalmen handiko pasarte bizkorrak, afrikar kulturako oihartzunak eta kanta ederren bat hartzen ditu bere baitan, baina zirrara gehien sortzen duena emakume baten negar-zotinak eta intziriak batzen dituena da.

      Mugimenduaren diseinuak pertsonen bizipen gogorrak eta gizabanakoen baitako suntsipena irudikatzen ditu, bizirik irauteko gogoa eta bizitzaren aldeko borroka ahantzi gabe hala ere. Horrela izanik, ugariak dira koreografian zehar aulkietan eta nork bere sabelean emandako kolpe erritmikoak, eta behin eta berriro ikusten dugu nola dantzari batzuek besteen gorputzak astintzen dituzten, nola lurrera botatzen dituzten, nola batzuk besteengandik ihes egiten saiatu eta berriz ere harrapatuak izaten diren.

      Eta koreografiaren jite dramatikoarekin batera konpainia osoak oparitzen digun energia erakustaldi itzela jasotzen dugu, bete-betean jaso ere, dantzari guztien erabateko inplikazioak gaiaren engaiamenduak bezainbesteko zirrara sortzen digulako. Zenbat gauza dute mundu honetako hegoaldekoek esateko eta zein gauza azalekoak esan ohi ditugu Lehen Mundukook!

Bost lagun baino ez ginen izan Lesakako pilotalekuan Fernando Arrabalen harribitxi honen eszenaratze eredugarria ikusten, eta Donostian ere ia oharkabean igaro zen gero. Nik, ordea, pribilegiotzat daukat maiatzeko gau hotz hartako esperientzia ia mistikoan ikusle egon izana.

Zuhaitza zutik da

2008ko maiatzaren 20a

—ANTZERKIA—

GERNIKA

Egilea: Fernando Arrabal. Euskaratzea: Allande Etxart, Margarita Rekalt. Zuzendaritza: Ramon Albistur. Eszenografia: Gonzalo Etxebarria. Perkusioa: Pierre Thibaud. Argiztapena: Zigor Gorostiola. Antzezleak: Ramon Albistur, Ane Zabala, Pierre Vissler, Renate Dregger. Lekua: Lesakako pilotalekua. Eguna: Maiatzak 17.

      Egunkari orri zimurtuek estaltzen dute eszenako behegaina, eta haien artean zumezko saski bat eta antzinako irrati handi bat ikusten dira, biak ala biak buruz behera, inguruko bonben eztandek iraulita. Esandako gauza xumeek ezin hobeto irudikatzen dute Gernikako bonbardaketaren eguna, eta balio sinboliko handikoak dira, frankisten prentsako gezurrek urte luzez estali zutelako beraiek egindako triskantza.

      Egunkari zimurtuen artetik, ordea, gizonezko bat agertuko da eta berari esker ezagutuko dugu han gertatutakoa. Bera bizirik irten da, baina emazteak zori okerragoa izan du, harrapatua geratu baita harrien artean. Planteamendu gordin horretatik abiatuta, balio unibertsaleko antzezlan bat idatzi zuen Fernando Arrabalek bere Parisko erbestealdi intelektualetik, eta behingoz benetako zentzua eman zion berak hainbatetan jorratutako absurdoaren antzerkiari, bi protagonistek bizi duten egoera absurdoa benetako gertakizunetan oinarrituz. Bestetik, jakin beharra dago euskarazko bertsio hau iaz sortu zela, zubereraz, eta oso fidela dela frantsesezko originalarekiko.

      Egileak berak idatzitakoari jarraiki, publikoak ahotsaren bidez ezagutuko du Liraren pertsonaia, eta Pantxorekin dituen solas arruntek kontrapuntu erdi irrigarria jartzen diote inguruko tragediari. Panorama osatzeko, Arrabal bera izan zitekeen idazle edo kazetari bat agertzen da behin edo behin, egun hartako gertaerekin liburu, film edo antzezlan bat idatzi nahian. Eta idazlearen figuraz gain, hitz egiten ez duten beste bi pertsonaia esanguratsuk zeharkatzen dute noizean behin eremua: presaka doan emakumeak ederki irudikatzen du herritar arrunten erresistentzia adoretsua; ofizial frankistak, aldiz, harropuzkeria erakutsi eta izua ekarriko dio Pantxori. Azkenik, eszenan dagoen beste elementu garrantzitsua bateria jolea dugu, haren lanaren bidez sortzen baitira suntsipenaren soinu ikaragarriak.

      Eta testuaren interesarekin batera txalotzekoa da antzezpen guztien maila bikaina, batez ere Pierre Vissler eta Ane Zabalari dagokienez. Izan ere, bien artean osatzen duten bikote eszenikoak gizatasun hunkigarria erakusten du tragediaren erdian. Gainera, beren arteko hitz samurren azpian beste sakontasun bat gordetzen da gehienetan eta horrek ere ikuslearen zirrara areagotzen du. Emazteak, adibidez, aldiro-aldiro galdegiten dio senarrari kanpoan so egin dezan, ea zuhaitza ere bota duten, eta senarrak beti esaten dio: “Ene muñu, zuhaitza xutik dun oraino”.

Sarritan, badirudi jendea hil egin behar dela, gu haren balioaz kontura gaitezen. Horrela gertatu zitzaidan Merce Cunningham estatubatuar koreografoaren kasuan: jakin banekien existitzen zela, baina artikulurako datuak, izenak eta gertaeren segidak bildu ahala jabetu nintzen haren garrantziaz eta rol fundazionalaz geroko eta gaur egungo dantzaren alorrean.

Ezustean harrapatuta

2009ko uztailaren 29a

      Ezustean harrapatu gaitu Merce Cunninghamen heriotzak. Ezustean, uda betean gaudelako eta eszenatokietatik urrunduta gabiltzalako, egunez gerizpearen freskura bilatzen eta gauez izarrei begira. Ezusteko ezustean esango nuke, zilegi balitz, zeren eta 90 urterekin hiltzea espero izateko modukoa baita, nahiz eta haren bizi gogoa ikusita, Cunningham benetan hilezkorra iruditzen zitzaigun.

      Beste artista batzuen kontrako erara, bizirik zegoela onarpen handia eta mota guztietako sariak eta dominak jaso zituen. Baina heriotzaren balio nagusia, eta agian bakarra, kontuak betiko argitzearena izaten da, eta horrexegatik da orain inoiz baino egokiagoa geure buruari galdetzea Cunningham zergatik gogoratu beharko ote dugun.

      Egunotan asko idazten ari da, eta idatziko da, artistaren ibilbideari buruz: haren hastapenak Martha Grahamen konpainian, esperimentaziorako zeukan joera indartsua, haren ingurukoekin —eta bereziki John Cagerekin— izandako elkarlan emankorra, ondoko belaunaldietan utzi duen aztarna... Egia nagusiak dira haiek guztiak, baina haietan bat nabarmentzekotan, nik azpimarratuko nuke Cunninghamekin hasi zela dantza benetan dantza izaten, eta berarekin aurkitu zuela dantzak bere alor espezifikoa, gainontzeko arteetatik guztiz bereizia dena.

      Esan daiteke Isadora Duncan, Balanchine eta Martha Grahamen bide-urratze ausart eta ezinbestekoen ostean, lurra prest zegoela urrats definitiborako, eta zoriak edo patuak —edo biek batera— artista estatubatuarra aukeratu zutela dantzaren artea soberako elementuetatik askatzeko eta benetan funtsezkoak diren kontuetarantz bideratzeko. Gero etorriko ziren Pina Bauschen espresionismoa eta azken hamarkadetan ezagutu ditugun joera eta bilaketen eztanda miresgarria. Baina, azken finean, esandako guztia posible izan zen pasa den mendeko erdialdean Cunningham delako batek eszenatokiak erabat hustu, jantzi figuratiboak bazter utzi, narratibotasuna abandonatu eta, musikaren joera berritzaileekin bat eginik, dantzaren muinera jo zuelako.

      Artista handiekin askotan gertatzen den bezala, bere proposamen askoren laztasunak eta muturreko saio abangoardistek asko zaildu zuten publiko zabalekiko komunikazioa, baina dudarik gabe, soinuak eta isiluneak, denbora eta espazioa, inprobisazioak eta mugimendu prestatuak nahierara erabiltzeko zeukan estiloak ikuslearen espiritua ezustean harrapatuta geratzea lortu zuen.

Aizkorakada baten moduan jausi zen antzezlan hau Euskal Herriko antzerki etxekotuaren panoraman. Aro baten hasiera izan zen, eta hiru konpainia aurreratuen lankidetzan aldiro-aldiro plazaratu dituzten lanek arrakasta handia izan eta adin guztietako ikusleak konkistatu dituzte.

Aizkorakadak

2010eko azaroaren 9a

—ANTZERKIA—

ERRAUTSAK

Konpainiak: Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain, Dejabu. Zuzendaritza: Ximun Fuchs. Antzezleak: Ximun Fuchs, Ander Lipus, Manex Fuchs, Miren Gaztañaga, Ainara Gurrutxaga, Urko Redondo. Lekua: Donostiako Gazteszena aretoa. Eguna: Azaroak 6.

      Aizkorakada indartsu batekin hasten da Errautsak, baina kolpe gogor hori ez da ezer gero etorriko denarekin konparatuta. Laster batean, Odeiren heriotzaren berri izango dute haren lagunek, telefonoz, eta horrek gauza asko mugiaraziko ditu haietariko bakoitzaren baitan, hildakoa gogoratzean garai bateko laguntasuna, gazte-urteak eta ilusio galduak azaleratuko direlako.

      Hegoaldeko Artedrama eta Dejabu eta Iparraldeko Le Petit Théâtre de Pain konpainien arteko elkarlana aspaldiko aberasgarriena izaten ari da arte eszenikoen panoraman, eta horren adierazle bikaina Errautsak hau dugu. Nik, behintzat, miraritzat jotzen dut talde bien sorrera eta biek elkar ezagutu izana, baina kontuan izan behar dugu mirariak ez direla zerutik jausten, eta haien atzetik beti daudela gutxi batzuen borondate adoretsua eta urte askoan landutako prestakuntza pertsonal itzela.

      Talde bien estilo garaikide eta aurreratuaren ildotik, agertokian ikusitakoak ez du zerikusirik izan ohiko lanetan ikusten denarekin eta, mozkorraldi arteko agur-jai basati hura irudikatzeko, trebezia handiz uztartu dira aitorpen kuttunak, borroka pasarteak, amorruzko eztanda kolektiboak eta lagunarteko kantaldiak. Izan ere, kantak dira lan honen osagai nagusietako bat, eta haien artean naturaltasun berberarekin entzun ditugu eremu industrialetan loratutako punk abestiak eta Zuberoako larre idilikoetara garamatzaten doinu ederrak.

      Taula gainean, bestetik, ezer gutxi egon da aizkora eta hilkutxaz aparte, baina biluztasun eszeniko horrek lehen planora ekarri ditu antzezpenen indarra eta taldearen barne kohesioa, eta zeharo aproposa suertatu da ospakizun neurrigabe horretan izandako poz edo tristura uneak irudikatzeko.

      Nolanahi ere, nik bereziki eskertu dut emankizuna erreberentzia gutxiko giroan bilduta etorri izana, ortodoxiari batere jaramonik egin gabe, Sabino Arana, Etxahun Iruri eta Fraga Iribarneren hilobiak ikusleen artean deskubrituz, eta orgasmoaz, Iparraldeko etxalde hustuez edota batek daki zertaz berba eginez. Antzezle bakoitza bere herriko euskalkian aritu da, kontzesiorik gabe, eta, han-hemenka gaztelaniazko zein frantsesezko esaldi batzuk ere tartekatu dira. Azken finean, lagun baten errauste zeremonian egon gara, eta horrela hitz egiten dugu barneko amorrazio guztiak aizkorakadaka kanporatu behar ditugunean.

Lan honekin estreinatu zen Xentimorik Gabe konpainia, formatu eta estetika alprojaren aldarrikapena eginez, eta aretoaren abandonu egoerak ere ezin hobeto ezkondu zen emanaldiaren eta artisten planteamenduarekin.

Honorio Albanian dago

2011ko maiatzaren 23a

—ANTZERKIA—

XENTIMORIK GABE

Konpainia: Xentimorik Gabe. Zuzendaria: Asier Sota. Antzezle-musikariak: Ramon Agirre, Inazio Tolosa. Lekua: Antxon Aiestaran kultur gunea (Añorga - Donostia). Eguna: Maiatzak 21.

      Añorgako kultur gunearen itxura zeharo berezia da. Auzuneko zinema, antzoki eta ekitaldi-areto zaharrak garai bateko handitasun zimeldua gordetzen du oraindik ere, baina bere horma arrakalatuak eta behegain hondatua edozein ekintza libretarako gordelekua izan litezke. Horrexegatik iruditu zait hain aproposa Ramon Agirre eta Inazio Tolosaren emanaldia bertan ikustea, kanpoko bildukia guztiz bat zetorrelako istorioko pertsonaien handitasun kolpatuarekin.

      Ray eta Nick dira Xentimorik gabe-ko protagonistak, eta musikari ibiltariak balira bezala sartu dira aretoan, batek gitarra eta besteak tronpeta joz, Balkanetako kale-musikarien antzera, eta beraiekin batera munduko lekurik exotikoenetaraino joan gara, denboran atzera eta aurrera eginez, desordenarik miresgarrienean, beraien burutazio bihurgunetsuen arabera. Oroitzapenen bidaia zoragarri horretan era guztietako pertsonaiak ezagutu ditugu, frantses eta italiar abesti ezagunen nahasketa zaporetsua dastatu dugu, zorabiatzeko moduko emakume eder bat maite dugu, giro iluneko musika-klubeko ugazaba mafioso baten menpe ibili gara, Elvis Presleyren eta Migel Strogoffen telegrama bitxiak jaso ditugu eta Honorio delako baten zain egon gara, irudimenaren mapetako Albania ezinezko hartan aurkitu dugun arte, ezustean.

      Bitartean, musikari eta antzezle, kontu-kontalari eta jausitako heroi ibili dira Agirre eta Tolosa, zein baino zein gizatiarrago, samurrago, biziago, beraien handitasun zimeldua lau haizeetara aldarrikatuz. Zalantzarik gabe, biek eratu duten bikote eszenikoa bikaintasunera heldu da, apaltasunaren eta zintzotasunaren balioak beren lanaren oinarri sendoenak izanik. Eta ikusleok artistekin batera gozatu dugu, larunbat gauaren hasieran, beraien gorputz eta arimak erabiliz prestatu diguten koktel bizigarriarekin.

Eako Poesia Egunetan hainbat harribitxi eszeniko ikusi ditugu ekimenak iraun zuen hamabost urteetan, eta udako arratsalde hartako emanaldiak erabateko osotasun artistikoaren ahalmena erakutsi zigun.

Poesiaz birjabetuta

2012ko uztailaren 17a

—ANTZERKIA—

MUNDUAN BESTE

Antolatzailea: Eako poesia egunak. Konpainia: Labea laborategia. Testua: Iñigo Aranbarri. Parte hartzaileak: Ainhoa Alberdi, Idoia Beratarbide, Corine Cella, Amaia Corral, Iraia Elias, Imanol Epelde, Ander Fernandez, Oier Guillan, Iñigo Ortega, Joseba Roldan, Asier Sarasola, Noemi Viana. Lekua: Eako Eguzki-jaia etxea. Eguna: Uztailak 14.

      Eako Eguzki-jaia etxeaz birjabetzera etorriak omen ziren ametsetako tropa hartako kide sailkaezinak. Garai bateko aristokraziaren itxura zaharkitu osoarekin zetozen, idazkari, bankari, militar eta abadearen segizioak lagunduta, ezinbestean. Baina Adan de Yarza bizkaitar leinu zaharreko ondorengoen etxeak ez zien pasatzen utzi izan, haren ustezko jabe onartuek euren titulu, giltza, bedeinkapen eta mehatxu guztiak eraikinaren lau aldeetatik baliatu arren.

      Etxea bera izan zen, ordea, bertaratuta geundenoi aldez eta moldez hitz egin ziguna, eta barregarri utzi zituen ustezko jabe dirudunen ekinaldi guztiak. Hango leiho eta balkoiak bata bestearen atzetik ireki ziren, maiestate handiz, eta haietatik agertu ziren musika inguratzailea eta berbaldi esanguratsuak igorri zituzten lagunak. Etxe barruko pertsonaiak batere protagonismorik gabe aritu ziren, ordea, denen artean osatzen zutelako eraikinaren izpiritu bakarra, eta denak agertu ziren gorriz jantzita, leihoetatik eskegi zituzten oihal luzeen antzera. Bide batez esanda, karga metaforiko handikoa izan zen etxearen irekidurei aho itxura ematea, oihal gorriak mingainak balira bezala erabiliz edo, agian, boteretsuen kontura isuritako hainbeste jenderen odola sinbolizatuz.

      Anartean, Iñigo Aranbarrik sortutako testuek hainbat kontu aletu zituzten Euskal Herriaren historia eta nortasunaren inguruan, eta, batzuk aipatzearren, indar handikoak izan ziren burdinaren gainean eratutako goi burgesiari buruzkoak, Hego Amerikan sortutako euskal izeneko diktadore odoltsuen aipamena, etxearen —edozein etxeren— barne funtsaren analisia, lehenagoko eta oraingo immigrazioaren azterketa eta, zelan ez, Gabriel Arestiren eta beste zenbaiten aipu mamitsuak.

      Emankizunaren erritmo lasaiak, espazioaren erabilera ezin egokiagoak, zuzenean jotako musikak, airetiko akrobazia leunek eta testu mamitsuen deklamazio perfektuak are aberasgarriago bihurtu zuten berez bakana zen esperientzia. Pribilegio hutsa izan zen etxalde miresgarri hartan egotea, eta sentipen berezi hura areagotu egin zen gu guztiok konturatzean poesiaz birjabetuta irtengo ginela Eatik.

Performanceetan ez da argumentu zehatzen beharrik, haietan zenbait arte-mota elkartzen dira, eta nagusiki artisten barne-esperientziek eratzen dute emanaldia. Beharbada, horregatik egiten dira gutxitan performance kolektiboak. Horrek, eta euskaraz jatorriz sortzeak, egiten ditu berezi Oreretako taldearen proposamenak.

Jupiter ikusi

2013ko martxoaren 17a

—PERFORMANCEA—

POZA: ZERGATIK DANTZATZEN DUTE BOSNIARREK?

Konpainia: Metrokoadroka. Parte hartzaileak: Javi Barandiaran, Idoia Beratarbide, Ander Fernandez, Oier Guillan, Asier Sarasola. Lekua: Donostiako Lugaritz aretoa. Eguna: Martxoak 15.

      Jupiter ikusi teleskopiotik. Bere xalotasunean, horixe izan daiteke mundu honetan bizi ahal dugun unerik berezienetariko bat. Baina baita ere cava tapoia botilatik askatu eta airetik bidaiatzen libre uztea, edota... puzkerra igogailuan botatzea. Giza ekintza laburren zerrenda horretan, denetariko gauzak aipatu dituzte Metrokoadroka kolektiboko lagunek beren azken lanaren hasieran: batzuek edertasuna, beste batzuek bizipoza adierazi dute, baina haien guztien atzean bizirik irautearen ideia egon liteke, are gehiago hasierako hitzetan Bosniako gerrako izugarrikeriak zerrendatu ostean.

      Hain zuzen ere, herri hartako jendea ezagutu ostean sortu zen ariketa honen abiapuntua, bere izenburu esanguratsuan hain ondo jasotzen denez. Beraz, bizipen lazgarri haiek eta bizirik irten zirenen mina eta poza jarri dira etengabeko kontrastean esaldi, kantu, irudi eta ekintza eszeniko bakoitzean. Eta, horren ondorioz, gu geu ere jarri gara antzezleek bizi izandako ataka berean, beraiek bezala bizitzan sor daitezkeen edertasun apurrak harrapatu nahian, eta bizitzako une beltzek sortutako izua ezabatu nahian.

      Soiltasun handiko eremu eszenikoa paratu dute kolektiboko kideek, gauza materialei ematen dieten garrantzi txikia agerian utziz eta ezer gutxirekin asko egin daitekeela aldarrikatuz. Metrokoadroka kolektiboan zenbait arlotako lagunak biltzen dira eta haietariko bakoitzak bere jatorrizko arlotik —poesia, musika, arte plastikoak, antzerkia...— egin dio ekarpena elkarlan zoragarri honi. Horrela izanik, konplexutasun handia hartu du proposamenak, are gehiago kontuan izanda euren benetako bizipenak txertatu dituztela diskurtsoan, bilaketa kolektiboari partaide bakoitzaren zintzotasuna gehituz.

      Bide horretatik, Oier Guillanen testu kementsuak, Asier Sarasolaren deklamazio gihartsua, Javi Barandiaranen rol artegagarria, Idoia Beratarbideren argi-proiekzio esanguratsuak eta Ander Fernandezen gitarra delikatua elkarren osagarri eta osotasun baten parte izan dira. Gainera, emanaldian zehar hainbat ekintza poetiko gauzatu dira, eta, bitxia bada ere, behin baino gehiagotan gertatu da barregura eta izua bata bestearen ondotik etortzea edo elkarri lotuta agertzea. Izan ere, hori berori izan da kolektiboaren azken xedea, eta argi dago bete-betean asmatu dutela. Hala ere, eta beste edozeren gainetik, edertasunaren bilaketa trinkoa izango da lan honetatik hobekien gogoratu eta sakonen gordeko duguna.

Nacho Monterok performancearen eta dantzaren bertuteak uztartu zituen lan aurreratu bezain dibertigarri honetan. Uste dut hirutan ikusi nuela, hain izan nuen gustukoa bere proposamena.

Lugorritik

2014ko ekainaren 17a

—DANTZA—

BARBECHO

Zuzendaritza artistikoa: Natxo Montero. Zuzendari laguntzailea: Pako Revueltas. Sorkuntza eta interpretazioa: Natxo Montero, Laia Cabrera. Argiztapena: Gabo Punzo. Lekua: Bilboko La Fundición aretoa. Data: Ekainak 14.

      Lugorri utzitako lurra emankorragoa izaten da geroan, eta kontzeptu hori berori baliatu du Natxo Montero bilbotarrak bere ibilbide artistikoaz hausnartu eta hurrengo proposamena plazaratzerakoan. Jatorrizko ideiari jarraiki, ahoz behera etzanda agertu da dantzaria, burua lur meta baten azpian zuela. Haren inguruan bueltaka, hondartzan balego bezala, Laia Cabrera performer katalana ibili da, jostailuzko palatxo batekin baldeak betetzen eta behegain zuritik lurrezko dorretxoak egiten.

      Natxo bere lugorritik irten ostean, buru osoa txerri maskaraz estalita agertu dira biak ala biak eta orduan hasi da lehen ataleko zoramena: hasiera batean dantzari biek lerro zuzeneko ibilbideak deskribatu dituzte, baina anabasak gero eta leku handiagoa hartu du, eszenan agertu diren objektuen eta haietatik atera diren etekin absurdoen eraginez. Jolas kaotiko horretan dantzariek ahal izan duten moduan egin diote aurre egoerari, batzuetan beren ibilbide errarietan murgilduta eta beste batzuetan keinu eta pauso handiusteak burutuz, batez ere Pioggia di lagrime ariako zati bat eta bere pizzicatoa zori hutsez agertzen ziren bakoitzean.

      Ekintza zentzugabeak eta dantza pauso dotoreak elkartzeko dema horretan desorientaturik agertu zaizkigu gizaki-txerriak, beren ahalmena gainditzen duen zerbaitekin konplitu nahian baleude bezala, eta, gizakion bizitzan bezala, barregarria eta guzti suertatu da euren ahalegin patetikoa.

      Bigarren atalean aldaketa etorri da: alboko ate batetik agertu dira interpreteak, agertokiko anabasa Natxo Montero delako artista handi baten instalazioa balitz bezala, Natxo bera bisitaria izanik eta Laia erakusketaren komisarioa. Horren kontura, satira gupidagabea egin dute arte garaikidearen gainean, beraiekiko ironia ahaztu gabe, eta guk asko eskertu dugu sasijakintsuen harrokeria eta ikusle apalen jarrera otzanak agerian utzi izana.

      Halako batean, berriz, entsegu bateko xehetasunetan murgildu dira interprete biak, eta naturaltasun osoz itzuli gara dantzaren eremura. Hortik aurrera Natxok bere ahalmen guztia erakutsi digu, heldutasunak gorputzean utzitako arrastoak zintzoki onartuta eta euskal dantzako pauso batzuk lengoaia zeharo garaikidean txertatuta. Eta amaierako metafora zoragarrian norberaren ibilbideak irudikatu dituzte, beren oinekin lur gaineko tapiz eder bat marraztuz eta bertan adieraziz bideak ez direla betiko elkartzen, elkarrekin askotan gurutzatu arren.

Artedrama, Dejabu eta Le Petit Théâtre de Pain konpainien arteko bigarren elkarlan honek hautsak harrotu zituen ohiko eszenaratzea espero zutenengan. Egia esan, ni neu ere geratu nintzen jokoz kanpo lehen aldiz ikusi nuenean, eta gogoratzen dut Arriaga antzokitik irtendakoan “kabroiak!” bota niola Ximun Fuchsi —barre artean eta era lagunkoian betiere—, etxera ailegatu orduko eginkizun nuen kritika lan zailean pentsatuz.

Hamlet, gaur eta hemen

2014ko ekainaren 15a

—ANTZERKIA—

HAMLET

Konpainiak: Artedrama, Dejabu eta Le Petit Théâtre de Pain. Jatorrizko egilea: William Shakespeare. Adaptazioa: Xabier Mendiguren. Zuzendaritza: Ximun Fuchs. Aktoreak: Ander Lipus, Ainara Gurrutxaga, Manex Fuchs, Maika Etxekopar, Iñaki Ziarrusta, Miren Tirapu, Urko Redondo. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Eguna: Azaroak 3. 

      Non eta Euskal Herriko hiriburuan izan da, maiatzaren amaieran, euskarazko Hamlet-en azken emanaldia. Nafarroako Antzerki Eskolako aretoa ia beteta zegoen, eta nik behintzat bertan egon nahi nuen, agur esateko euskararen lurraldea mutur batetik bestera zeharkatu duen antzezlanari.

      Euskal Herri osoko hogeita hamabost bat herritan antzeztu, Bilboko Arriaga ere bete, era guztietako ikusleak erakarri... Artedrama, Dejabu eta Le Petit Théâtre de Pain konpainien elkarlanak Errautsak mitiko harekin sortutako olatu erraldoia errepikatu du oraingo honetan ere, eta nik esango nuke ez duela ikuslerik axolagabe utzi. Arriagako, Gazteszenako eta NAEko txaloak ikusita, argi dago entusiasmoa piztu duela askorengan —neugan ere bai, bistan denez— baina badakit beste ikusle batzuek —haietariko batzuk adituak— ez dutela hain gustuko izan, erdi zapuztuta irten direla antzokitik, euskarazko Hamlet-en emanaldira joan eta beste gauza bat ikusi izanaren sentsazioarekin.

      Kasualitatez edo, badirudi egunotan ari direla Publikoari gorroto-ren akabuko emanaldiak ematen, eta, badaezpada, Gernikako Trinkete Antitxokora joan naiz hau ere agurtzera, Donostiako Gazteszenan eta Victoria Eugenian ikusi ostean —Donostia Antzerki Saria eskuratu zuen 2013an—. Oraingo Hamlet-en bezala, Xabier Mendiguren da testuaren egilea —Hamlet-en kasuan itzulpena eta moldaketa egin du, jakina— eta eszenaratzean ere beste izen batzuk errepikatzen dira: zuzendaritzan Manex Fuchs —aktore Hamlet-en— eta taula gainean Ander Lipus, Miren Tirapu eta Iñaki Ziarrusta. Baina kasualitate emankorra izan da, Publikoari gorroto-ren testuan argitasun ikaragarriz salatzen eta aldarrikatzen baitira, hurrenez hurren, XIX. mendeko teatro burgesaren ajeak eta antzerkiak gizartearen osasunerako dituen betebeharrak. Alde horretatik, nik esango nuke ideia haietariko asko gauzatu egin direla oraingo Hamlet eszenaratzean.

      Beste kontu bat da gero zer ulertu ote dugun Ximun Fuchsek zuzendutako muntaian, zeren eta, hasiera batean eta jatorrizko testua buruz jakin ezean, irudiko luke antzezle txoropito batzuek pertsonaia klasikoa aitzakiatzat hartu eta bufoien pare ibili direla, ikusleak era kaotikoan asaldatzen. Eta hori ere gertatu da Hamlet honetan, askotan badirudi proposamenak eskuetatik ihes egin diela, hain da dena dibergentea, hain da, nola esan, libertimendu erakoa... Bizitza arruntean, ordea, eguneroko errealitate gordinak asaldatzen ditu ikusleak, eta ez antzezleek. Antzezleek, aldiz, ederki baliatu dute fartsa giroa errealitatearen esperpentoa iraultzeko, eta testu klasikoan aurkitu dituzte anabasa horri forma fisikoa emateko gakoak, Hamleten garaian bezala, antzerki aurreratuenaren estiloan eta jatorrizko pasarterik esanguratsuenak XXI. mendeko dramaturgia eredugarrian txertatuta.

      Agian, ikusle despistatu batzuk engainatuta sentitu dira muntaia betiko Hamlet alboratu eta ohiko bideetatik irteten hasi orduko. Haiei esango nieke ez dezatela ahaztu engainua dela teatroaren zutabe nagusietariko bat. Eta gainera, hiru konpainien ibilbide eta izaera iraultzailea ezagututa, nork uste zuen benetan betiko Hamlet-en bertsio gaurkotua baina azken finean konformista —burgesa ez esatearren— ikusiko genuela? Beharbada euskararen prestigioak halako eszenaratze handinahi bat behar zuen —ez dut uste—, baina seguru nago antzerkiaren arteak ez duela horren beharrik, eta gaur eta hemen Hamlet hau sortu zaigu: kementsua, sormentsua, egiaz betea, ezin euskaldunagoa. Egin ditzala nahi duenak klasikoen eszenaratze estandarragoak, gogoa eta borondatea izanez gero, eta bitartean harro egon gaitezen antzerkiaren funtsezko garra bizirik dagoelako geure benetako sortzaileen altzoan!

Baionako Translatines jaialdi eredugarriak Latinoamerikako talde militanteen antzezlanak ekartzen zituen nagusiki, eta kasu honetan Hego Amerikako Mi muñequita antzezlan ikurra berriz ere ikusteko parada izan genuen.

Panpinaren ametsa

2014ko urriaren 12a

—ANTZERKIA—

MI MUÑEQUITA

Konpainia: La Mala Nueva. Egilea: Gabriel Calderon. Zuzendaritza: Adel Hakim. Eszenografia, jantziak eta grafismoa: Victor Lopez. Argiak, musika-moldaketa eta zuzendari laguntzailea: Felipe Grandon. Lekua: Baionako antzokia. Eguna: Urriak 10.

      Oroimen luzeko ikusleek gogoratuko zutenez, orain dela bost urte etorri zen dFeriara Mi muñequita antzezlana. Gertakizun eszeniko hura ia oharkabean igaro zen gurean, baina bere jatorrizko herrian —Uruguai— fenomeno sozial bihurtu zen, burgesia kriolloaren bizimoduari egindako disekzio gupidagabeagatik. Orduko hura, gainera, Gabriel Calderon egileak sorturiko konpainiak berak taularatu zuen —Complot izen adierazgarria hartu zuten—, eta horrek balio gehitua eman zion muntaiari.

      Harrezkeroztik, Calderonek hemezortzi urterekin idatzitako lana Latinoamerikako antzerki garaikide eta militantearen ikur bihurtu da, eta horrexegatik hautatu dute Translatines jaialdiaren antolatzaileek aurtengo edizio laburtuaren ekitaldi nagusian emateko.

      Oraingo bertsioa Txileko La Mala Nueva konpainiaren eskutik etorri da —izen adierazgarria berau ere— eta jakin beharra dago antzezleek beraiek finantzatu dutela muntaia, beren sakeletatik dirua jarriz. Taula-zuzendariaren ibilbidea ere esangura handikoa da: Adel Hakim egiptoarra bere herrian eta Libanon bizi izan da Frantzian errotu aitzin, eta bere lanen artean aipatzekoa da Palestinako Antzerki Nazionalarekin egindako Sofokles-en muntaia.

      Izan ere, Hakimek greziar tragediaren balioak aipatu ditu emanaldiaren ostean izandako solasaldian, berak uste baitu Mi muñequita-n Antzinaro klasikoaren elementuak agertzen direla eta haietariko bat dela antzerkiaren izaera politikoa, agian hiritarra greziar etimologian, hau da, botereaz eta gizakien arteko harremanez aritzen dena, ikusleak epailearen rolean daudelarik. Alde horretatik, argi dago testuaren egitura zirkularrak patuaren ezinbestekotasuna gogoratzen digula, eta, tragedia klasikoen antzera, printzipioz garrantzi gutxikoak ziruditen gauzek ondorio larriak ekarriko dituztela argumentuaren makineria aurrera joan ahala. Hala ere, badirudi Hakimek nolabaiteko ihesaldia egin nahi izan duela, jatorrizko testuaren izaera blindatuan umore ukitu sormentsuak txertatuz.

      Patu ahalguztidunaren ikuspegitik, ordea, antzua da ihes egiteko saialdi oro, eta tragediaren atal guztiak berdin gertatu dira, krudelkeria handiagoarekin ere, umorean bilduta etorri arren. Horrela izanik, trebezia handiz txertatu dira jatorrizko testuan pasarte dantzatuak, italierazko atalen izenburuak eta garai bateko kanta ezagunak. Antzezleek, berriz, pantomima kutsua eman diete gertakizun gordinei, eta bikain maneiatu dituzte melodramaren keinu patetikoak, obrako aztergaiak merezi zuen bezala. Era horretan itxi da desio ezkutuen eta mendekuen zirkulua eta bide beretik bete da panpina bihozgabe eta hilezinaren amesgaiztoa.

Antzerki dokumental arloko lan honetan Argentinako diktadura militarrak kulturaren kontra burututako ekintza basatietariko bat ekarri zuen taula gainera El reportaje lanak. Gainera, orduko hartan Federico Luppi handia ikusteko azken aukera izan genuen.

Antzokiak erretzen

2015eko martxoaren 13a

—ANTZERKIA—

EL REPORTAJE

Egilea: Santiago Varela. Zuzendaritza: Hugo Urquijo. Aktoreak: Federico Luppi, Susana Hornos, Juanjo Andreu. Lekua: Donostiako Antzoki Zaharra. Eguna: Martxoak 11.

      1981eko abuztuaren 6ko gauean, Buenos Aireseko Picadero antzokia erre zuten militarrek, bonba sukoiak eszenatoki azpian jarrita. Egun batzuk lehenago, antzoki haren inguruan biltzen ziren intelektualek Teatro abierto izeneko ziklo bat hasia zuten, diktaduraren kontrako erresistentziaren ikur gisa. Eraikina erre zuten, baina 2012an inauguratu zen Picadero berria, eta Argentinako Kultur Idazkaritzak antzerki lehiaketa bat antolatu zuen diktadurako biktima hura omentzeko. El reportaje izan zen lehiaketaren irabazleetako bat, eta horrela izan dugu antzoki historiko haren berri.

      XX. mendeko gertakarien gaineko pasarte bat berreskuratzea gutxi balitz bezala, nor eta Federico Luppi handiak (Buenos Aires, 1936) hartu du atentatuaren egilearen rola. Argumentuaren fikzioaren arabera, Luppik gorpuzten duen jenerala preso dago, epaiketaren zain. Nik dakidala, ordea, ez zen inoiz aurkitu benetako erruduna, militarren arteko isiltasunaren ondorioz. Baina, tira!, gogoratu dezagun behintzat Videla bera kartzelan hil zela, berak sustaturiko terrorearen kondena betetzen zegoela, eta Argentinatik ere etortzen ari dela frankismoaren krimenen ikerketa, Espainiaren hermetismoaren kontra bada ere.

      Santiago Varela egileak, aldiz, fikzioarekin jokatu behar izan du, eta ikerketa-kazetaritzaren aitzakia prestatu dio jeneralaren pertsonaiari, berak nahi duena azaldu diezaiela telebistako ikusleei. Bide horretatik, agerian geratu dira diktadurako buruzagien ideologia ustela eta zinismo mugagabea, eta bide batez, beste gai batzuk ukitu dira, albotik izan arren, hala nola militar gehienen ustelkeria eta katolizismo fundamentalistaren esku beltza.

      Grabaziorako kamera, kazetariaren jesarleku soila, mahaitxo bat eta besaulki arranditsu bat izan dira eszenako elementu bakarrak. Polizia batek zaindu du denbora guztian militarra —ederki bete du bere rol diskretua— eta jenerala uniformez jantzita agertu da. Jakina zen Luppik sendotasun osoz eraikiko zuela bere pertsonaia, baina kazetaria ere —Susana Hornos— fin-fin ibili da, ibilbide luzeko ikerlari baten antzera, segurtasunez, harira beti eta manera onak mantenduz, aurrean duen genozidaren figura nola edo hala eramanez.

      Luppik, noski, ezin hobeto eman du bere azken rola izan daitekeena, bere zahar ahoskera gorabehera, eta luxu bat izan da bere isilune esanguratsuak eta eskuen keinu agintedunak behatu ahal izatea. Umore txinpartak ere sortu dira, jenerala bere kultur faltak ezarritako tranpetan erortzean, baina umore tristea izan da azken finean, tanta batzuk baino ez kolpistek sortutako basakeriaren infernuan.

Rock Radical Vasco-aren garaietan, Portugaleteko punk talde batek Flying Rebollos hartu zuen izentzat, hango jende jatorrak rebollos deitzen zietelako kaleko galtzada-harri laukizuzenei. Miarritzen izandako dantza-lan honetan urrutitik adreiluak ere botatzen zizkioten elkarri dantzariek beste balentria askoren artean, eta ikusle batzuk haserre joan ziren aretotik.

Adreilu hegalariak

2015eko irailaren 22a

—DANTZA—

WHAT THE BODY DOES NOT REMEMBER

Konpainia: Ultima vez. Koreografia, zuzendaritza eta eszenografia: Wim Vandekeybus. Musika: Thierry De Mey, Peter Vermeersch. Estilismoa: Isabelle Lhoas, Isabelle de Canniere. Argiak: Francis Gahide. Data: Irailak 20. Lekua: Miarritzeko Gare du Midi antzokia. Data: Irailak 20.

      Urrezko amaiera eduki du Miarritzeko Maitaldiaren 25. edizioak Wim Vandekeybusen lehendabiziko koreografiaren berreskurapenarekin. Bere sormen mugagabeak bultzatuta, koreografo belgikarrak zero ia absolututik abiatu zuen dantzaren kontzeptua goitik behera irauliko zuen obra, bazterrean utzita ordura arte nagusiak ziren molde hiperteknizistak eta ustezko mistizismo sakonak.

      What the Body does not Remember hark (Gorputzak gogoratu ezin duena) zer esan jakin gabe utzi omen zituen garai hartako ikusleak eta kritikariak, eta gaur egun ere atzo goizean sortua balitz bezala heltzen zaigu, bere energia kontrolagaitzari esker neurri batean, baina batez ere bere izaera apurtzaile, ausart eta erabat askearengatik, inori ere ezer zor ez diona. Eduardo Torroja entseguen zuzendaria eta garai hartako dantzariak hala dio: “Zerbait egin nahi genuen, baina ez genekien zer izango zen”. Jatorrizko definiziorik ezaren ondorioz, lan monumental hau zatika sortua izan balitz bezala agertzen zaigu, baina horrek are nabarmenago uzten du atal guztiak elkartzen dituen asmo sakona, hau da, molde zaharkitu bezain idorrak atzean uzteko gogoa eta piezako partaide guztien engaiamendu sakona.

      Thierry de Mey eta Peter Vermeersch-en soinu-banda erritmiko abstraktua lagun egokia izan da proiektuaren garapenerako, eta agertokiaren diseinu hutsa oso adierazgarria egin zaigu: albo bietan jarritako fokuek zorutik bertatik markatu dituzte argi-lerro garbiak, eta alboetan jarritako arropa-esekitokiek asko erraztu dute lanaren dinamika.

      Zalantzarik gabe, pieza honetako pasarterik aztoragarriena adreilu hegalariena da, zementuzko bloke txiki, ertain eta handiekin jostatu direlako dantzariak denbora luzez, haien gainetik ibiliz, oreka zailak bilatuz, eskultura ezegonkorrak eraikiz eta, agertokiko mutur batetik bestera jaurtiz. Beste kide baten kontra bota dituzte beti, edo norberaren bertikalean, azken unean eta ezustean hirugarren dantzari batek jaso zezan, balizko biktimaren osotasuna txiripaz salbatuz. Konpainia osoa ibili da jolas arriskatu horretan, eta, jaurtigailuei muzin eginez, batzuk korrika zebiltzan eszenatokitik bueltaka, beste batzuek arropak erantzi eta jantzi dituzte, besteren batek jarrera ezinezkoetan egin du lo adreiluen gainetik eta askok probabilitate gutxiko orekak probatu dituzte bizpahiru adreiluzko dorretxoen gainetik.

      Ezin da lerro gutxitan deskribatu maisulan honen aberastasuna: adreiluen jokoaren ostean beste pasarte asko etorri dira, haietariko asko umore handikoak izanik —xukaderekin egindako jolas politak, lumak putz eginez airean mantentzeko saialdiak, aulkian beti oker jesartzen zen gizona...—, baina egilearen gaitasun psikologikoa agerian geratu da eszena berezi batean, gizonek emakumeak gogaitu eta haiek aurre egin dietenean. Eszena esanguratsu horrek garapen konplexua dauka, eta bikain aztertzen ditu ezkutuko indarkeria, dominazioa eta desioa bezalako kontzeptu korapilatsuak. Amaierako tartean ere amorruz dantzatu dute guztiek, saltoka eta indartsu zapalduz dantzarien gorputz etzanak, azken haiek trebezia handiz saihesten zituztela erasoak.

      Gezurra badirudi ere, nolabaiteko polemika sortu du piezak gaur egun ere: ikusleren batek protestaka utzi du aretoa, eta txaloen artean gaitzespen oihu batzuk entzun dira, baina zorionez ikusle gehien-gehienek entusiasmoz eskertu dute proposamenaren ausardia eta konpainia osoaren balentria.

Zalantzarik gabe, nafarrak euskaldun izatearen harrotasun-ekitaldi historikoa izan zen Joxemiel Bidadorren omenez egindako pastoral garaikide hau. Maila artistiko gaindiezina erdietsi zuen, eta bertan egon ginenok oraindik daramagu bihotzean.

Ez zen gugandik joan

2015eko urriaren 13a

—PASTORALA—

JOXEMIEL BIDADOR, IRUÑEKO EUSKALDUNAK

Antolatzaileak: Duguna, Karrikiri, Euskaldunen Biltoki, Zaldiko Maldiko. Idazlea: Jon Alonso. Errejentak: Ihitz Iriart, Aritz Ibañez. Kantugileak: Mixel Etxekopar, Jean Louis Davant, Fernando Rey Escalera, Enrike Diez de Ultzurrun. Aurkezlea: Jose Angel Irigarai. Jantziak: Oier Zuñiga. Oholtza-apaindura: Asisko Urmeneta, Gerardo Murgia. Dramaturgia: Maika Etxekopar. Talde gonbidatuak: San Lorentzoko dantzanteak, Tuterako erraldoien konpartsa, Tuterako gaiteroak. Lekua: Iruñeko Burguen plaza. Eguna: Urriak 10.

      Arratsaldeko bostak kanpaietan jo eta istant batzuetara esan zituen Jose Angel Irigaraik Bidador pastorala aurkezteko hitzak, bere estilo literario jasoan. Ez zuten gutxiago merezi Bidadorrek berak eta Iruñeko euskaldunek, eta plazako harmailak betetzen zituzten ikusleak —adin guztietakoak eta Iruñetik zein urrundik ere etorriak— zerbait berezi baten parte sentitzen ziren, eguraldi ederra lagun, non eta Euskal Herriko hiriburuaren bihotzean ohorea eta duintasuna partekatuz, jende eta elkarte askoren elkarlan eredugarriaren ondorioz.

      Elkarlan, mugarri eta sentikari kontzeptuak aipatu zituen Irigaraik, eta hirurak bete ziren, ederki bete ere, bertsetak, kantua, dantza eta beste hainbeste elementu eduki zuen pastoral berritu honetan. Arizaleen hasierako sarrera bertatik bertara ikusteko aukera izan nuen, eta beren begietan garbi antzematen zen zirrarak eragindako distira. Gaurko denboretako jantziek tankera dotorea ematen zieten denei eta bereziki turkoen bandokoei, haien janzkera bariatuak eta guztietan brodaturiko zerrendak zirela medio.

      Adore handiz sartu ziren guztiak joko-eremura, “hemen gara gu” esango balute bezala, urdinak zein gorriak izan, eta horrek garbi adierazi zigun entsegu askoren fruitua zela ikuskizuna eta antzezleak dena ematera etorriak zirela, abaguneak eskatzen zuen bezala. Aritz Ibañez errejent erdia lehen harmailan zegoen, testua badaezpada errezitatzen, baina arizale bakar batek ere ez zuen haren laguntzaren beharrik izan, denen baitan zegoen segurtasunaren seinale. Beste errejent erdia —Ihitz Iriart zuberotarra eta Amaren Alabak taldekoa— antzezleen artean aritu zen kantari, bere ahots preziatuarekin abesbatza osoko kantuak edertuz.

      Ohiko pastoralen ildotik at, protagonista bera ez zen fisikoki irudikatu, eta haren rola kontalari batek bete zuen, Bidadorren merituak aldarrikatuz eta haren poema batzuk errezitatuz, Hutseaniko hazkurria liburua eskuan zeukala. Hagiografiaren bide horretatik, ikertzaile eta ekintzailearen hurbileko batzuek hartu zuten hitza, hunkiturik, gogora ekartzeko harekin izandako pasarte esanguratsuak, eta Juan Sainzek aipatutakoak ederki laburbildu zuen Joxemielen sanotasun itzela. Bestetik, Joxemielek, San Lorentzoko dantzanteak taldearen sortzaileetariko bat izateaz gain, erro sakonak ezarri zituen Tuteran, eta horrek guztiak ahalbidetu du bai dantzariak bai Tuterako erraldoien konpartsa eta gaiteroak emanaldiaren erdian agertzea, ikuskizunari bizitasuna emanez eta Nafarroako aniztasuna ezin hobeto islatuz.

      Bidador, ordea, sinbolikoki agertu zen Makagorri iratxoaren pertsonaian, turkoen taldeari adorea oparituz eta erregimeneko ordezkari urdinei egiak esanez. Hain zuzen ere, hautu horrexetan datza eszenaratze eredugarri honen balio nagusia, boteretsu gezurtien kontrako zirikatze lanean alegia, eta balio mespretxatuen aldarrikapenean, Bidadorrek nahi izan zuen bezalaxe.

Igor Calonge gure koreografo handienetariko bat da, handiena ez esatearren, baina gurean dantzak duen proiekzio eskasak eragozten dio europar sortzaile ezagunen artean —gutxienez maila ertainean— egotea. Zer egin ahalko luke handienen dirua eta babesa lortuz gero?

Emozioen mundu hauskorrean

2015eko urriaren 27a

—DANTZA—

TORMENTA

Konpainia: Cielo Raso. Zuzendaria: Igor Calonge. Dantzariak: Beñat Urretabizkaia, Nekane Mendizabal, Gorka Gurrutxaga. Lekua: Bilboko La Merced ikastetxeko aretoa. Data: Urriak 25.

      BAD jaialdia ekoizle kidea dela aurkeztu du Igor Calongek bere azken sorkuntza, Tormenta izenekoa. Nik ez dakit bera ere konturatu ote den —baiezkoan nago—, baina latinez pentsatuz gero tormentuak da izenburuaren euskarazko ordaina, eta argi dago emozioen ekaitzek tormentu ugari ekartzen dizkigutela, pieza eredugarri honetan irudikatu den bezala.

      Aspaldian hartutako bideari espero zen jarraipena emanez, maila goreneko pieza bat eskaini digu Calongek eta, berrikuntza moduan, ez da bera egon taula gainean, onestasun osoz onartuta ahalegin itzela eskatzen duela joko gogor honetako alde bietan egoteak, bere prestakuntza fisikoak horretarako eta askoz gehiagorako eman arren.

      Donostiar koreografoaren unibertsoan beti elkartzen dira era aberasgarrian elementu eszenikoen erabilera, soinu-banda, mugimenduaren diseinua eta sakoneko planteamendua, eta kasu honetan ere ildo horretatik ibili da proposamena. Ikusleak aretora sartu direnean bi dantzari ikusi dituzte argi-ilunean eta jarrera estatikoan. Ezinbestean, behegainetik barreiatuta zortziehun inguru edalontzi zeudelako. Hasierako atalean edalontzien artean ibili da neska dantzaria, oinetan baso bana zeramala takoi zapatak balira bezala. Noraezeko ibilera horretan edalontzi bat irabazi du urrats bakoitzean, eta goraka joan da eszenak sortutako tentsioa, dantzari ibiltariak pauso bakoitzean altuera hartu, baso batzuetako urak zipriztin ikusgarriak sortu eta oreka zailtzen zen bitartean.

      Hortik aurrera, emozioen mundu hauskorra irudikatu dute hiru dantzariek Johan Paul von Westhoffen musika zati ederrek lagunduta, eta balizko narratibotasun antzua gero eta urrunago geratu da, dantzaren purutasunaren izenean eta ikusleek proposamenaren hari eroalea galtzeko arriskua gorabehera.

      Baina halako batean bat egin dute ordura arte sakabanatuta zeuden pieza guztiek, eta emozioen gorakada geldiezina izan da. Calongeren aurreko lanetatik ezagutzen genuen Beñat Urretabizkaiaren gaitasun fisiko itzela, oraingo honetan Gorka Gurrutxagarekin konpartitu duena. Batak zein besteak eratu dute Nekane Mendizabalen kontrapuntua, eta dantzaren diseinua ez da inoiz sartu bikote edo hirukoteen kontu merkeetan, une oro geratu baita dantzaren arteari dagokion iradokitze eremuan.

      Nekane Mendizabalek, aldiz, kemen eta gihar-tonu sinesgaitza erakutsi digu, eta edertasun goreneko eszena batzuen protagonista izan da, gizon baten besoetatik bestearen besoetara airetik igaro denean, duo pasionatu estrainioak batekin zein bestearekin dantzatu dituenean, gizon bakoitzaren pisuari bere gorpuzkera txikiarekin eutsi dionean eta, piezako punturik gorenean, Beñaten gorputz estatikoa hirutan eskalatu duenean, haren besoetan abiadura geldoan jausteko eta berarekin amodiozko duo ezin ederrago batean amaitzeko.

Esaten denez, itzultzaileen lana zenbat eta ikusezinagoa orduan eta hobea. Hau da, testu itzuli bat irakurtzean ez dugu ezer arrarorik susmatu behar. Jatorrizko hizkuntzatik xede-hizkuntzara (geure hizkuntzara) ekarritako testua leitu eta listo. Seguruenik, horregatik dira hain ikusezinak itzultzaile onak. Itzultzaile txarra, ordea, laster nabarmentzen da, eta Finzi Pascaren zirku eszeniko honetan jasanezin bihurtu zen egoera: planteamendu eszenikoa testuan oinarritzen zen gehienbat eta gaztelaniazko itzulpena antzezle baten borondate onaren esku geratu zen.

Itzultzaile bat, mesedez

2015eko azaroaren 11

—ZIRKUA—

BIANCO SU BIANCO

Konpainia: Finzi Pasca. Egilea eta zuzendaria: Daniele Finzi Pasca. Musika: Maria Bonzanigo. Jantziak: Giovanna Buzzi. Argiak: Daniele Finzi Pasca, Hugo Gargiulo, Alexis Bowles, Roberto Vitalini, Marzio Picchetti. Eszenografia eta gauzakiak: Hugo Gargiulo. Interpreteak: Helena Bitttencourt, Goos Meeuwsen. Lekua: Donostiako Victoria Eugenia antzokia. Eguna: Azaroak 8.

      Daniele Finzi Pasca suitzarrarekin erlazionatuta, zirku eszenikoaren arloko obra batzuk ikusi ditugu Euskal Herrian azken urteotan —Donka, Rain, Nebbia...—, sinadura desberdinekin etorri diren arren. Hasiera batean Cirque Eloizeren sorrera ospatu genuen, Cirque du Soleilen finezia eta maila bikaina italiar erako antzokietara ekarrita. Beranduago ezagutu genuen Teatro Sunil delako proiektua, Laztanaren Antzerki ezizenaren pean, eta ikusi berri dugun Bianco su bianco honetan Finzi Pascak berak eman dio izena konpainia osoari.

      Taula gainean, aldiz, antzezle pare bat baino ez dugu ikusi konpainia oso baten lekuan: Helena Bittencourt brasildarra eta Goos Meeuwsen herbeheretarra. Baina ikusi, gutxi ikusi ditugu, zientoka bonbillak osaturiko baso batean galduta ibili direlako, proposamenaren ahuldadea ezkutatu nahian baleude bezala. Izan ere, hitzezko narrazio batek bete du denboraren ehuneko laurogeita hamarra, orain arteko estilotik aldentzeko asmoa agerian utzita, eta istorioaren balizko interesa izan da ikusleok esna irauteko eduki dugun amu bakarra.

      Kontua da testua gaztelaniaz emateko ardura aktore brasildarraren —Helena Bittencourt— borondate onaren esku geratu dela gehienbat. Ordea, ahoskatzeari begira benetako amildegi bat dago hizkuntza bien artean, eta eskerrak Brasilen galdu egin zela Portugalgo filipismoa —Espainiako Felipe II.aren arotik omen datorren ebakera itxia, Gaztelako funtzionarioei iskin egiteko sortua—, zeren eta orduan ez genukeen piperrik ere ulertuko. Hala ere, ez da ahoskera arazoa izan, itzulpenarena baizik. Zeren eta ni Portotik ibili ahal bainaiz —demagun— eta kalean, dendetan, autobusetan jendearekin hitz egin nire hala-moduzko portugesarekin. Beraiek erraz barkatuko dizkidate nire hanka-sartzeak, eta batez ere erruz eskertuko lukete beraiekiko begirune eta interesa. Baina horrek ez du zilegi egiten emanaldi oso bat nire portuges kaxkarrean herri lusofonoetan ematea. Are gutxiago kontuan izanda ugariak direla hizkuntza bien arteko tranpa semantikoak edo lagun faltsuak. Horrela deitzen omen dira itzulpengintzan, argi dagoelako ez direla gauza bera frantsesezko exprimer (adierazi) eta gaztelaniazko exprimir (zukutu). Horiexek dira itzulpenetako lagun faltsuak, eta lotsarik gabe agertu dira emanaldian zehar, jatorrizko testua desitxuratu, zapaldu, birrindu, suntsitu eta guztiz ulertezin bihurtu arte.

      Egia da eremu eszenikoa ikusgarria izan dela hasiera batean, goitik zein behetik ereindako bonbillekin, baina diseinu korapilatsu horrek zeharo zaildu du edozein ekintza eszeniko, eta aurpegien aurrean jarritako filamentu goriak gogaikarriak dira edozein begitarako, mundu guztiak dakien bezala, Firefly Forest izen hanpatuko argiztapen hori sinatu duten bost lagunek izan ezik. Gauzak horrela, emanaldian zehar izandako bizpahiru ahalegin poetiko apalak ezerezean geratu dira, baina, ordainean, bertan egon garen guztiok ondo ulertu dugu itzultzaile profesional batek ekarriko zigukeen onura.

Camille Claudelen figura bidegabeki ahaztua dantza-lan honen bidez ezagutu genuen, eta hori izan zen emanaldiaren balio nagusia, koreografoa ageriko narratibotasunean zentratu baitzen, dantza era figuratiboan planteatu eta haren iradokitze-gaitasuna ezerezean utzita. Baina merezi izan zuen, Rodin eskultorearen alboan jardun zuen emakumearen berri hari esker izan genuelako.

Camille Claudel

2016ko martxoaren 22a

—DANTZA—

RODIN

Konpainia: Eifman. Koreografia: Boris Eifman. Dantzari nagusiak: Oleg Gabyshev, Lyubov Andreyeva, Natalia Povoroznyuk. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Data: Martxoak 18.

Rodin eskultorearen figura ekarri du eszenara San Petersburgoko Eifman ballet konpainiak, baina haren bizitza baino gehiago Camille Claudel-ena ezagutu dugu “ballet psikologiko” izen arranditsu pean etorritako pieza honetan.

      Arlo guztietan gertatu den bezala, Rodinen itzalpean geratu zen Camille Claudel emakume izateagatik, argi dagoen arren bien arteko harreman artistiko eta emozionaletik sortu zirela eskulturaren kontzeptua irauli zuten artelanak. Izan ere, Claudel Rodinen laguntzailea baino askoz gehiago izan zen eta batera sortu omen zuten estilo berritzaile hura, Claudelen lanetan ezaugarri delikatuagoak hartu zituena. Ostera, garai hartako gizarte puritanoak nahiago izan zuen emakumea bazterrean utzi, are gehiago bien arteko amodio gatazkatsuak eztanda egin ostean, eta kontuan hartuta Rodinen eta Rose Beuret-en arteko ezkontza.

       Horrek guztiak nahasmen handia ekarri zion Camille Claudeli, eta zoroetxe batean bidegabeki giltzapetuta eman zituen bere bizitzaren azken hogeita hamar urteak, sendiaren eta gizartearen oniritziarekin eta bere hilobi zein gorpuzkien arrasto oro ere mundu honetatik ezabatuta.

      Boris Eifmanek Euskal Herrira ekarritako azken obran bezala (Onegin, Gasteiz, 2010), dantzarien gaitasun tekniko itzelaren erakustaldian zentratu da koreografoa, eta aurrekoan baino nabarmenagoa izan da narratibotasunaren pisua. Horrela izanik, Claudelen bizitzaz jakin beharreko gehiena dantzatik bertatik atera zitekeen, izen eta gertaera batzuk esku-programan kontrastatu ostean.

      Erabateko figurazioan murgilduta, konplexurik gabe ekin dio Eifmanek melodrama gordinari, jakitun izanik horrek ikusleen gogoa beteko zuela. Ravel, Saint-Saëns eta Jules Masseneten konposizioekin osatu da soinu-banda, abilezia handiz osatu ere kontakizunak eskatu ahala, eta elementu eszenikoek —gorputzekin egindako txinatar itzalek, dekorazio-oihalek eta tailerra irudikatzeko tresneriak— are gehiago sakondu dute begi-bistako narratibotasunean. Bide horretatik, aurkikuntza politak egin ditu Eifmanek sortzaileen barne-prozesua irudikatzeko, eta pasarte batzuei —Parisko gau-giroari eta Claudelen buru-nahasmenari— aterabide ona eman die, betiere errusiar teknika izoztua beste ezeren gainetik ipinita.

      Jakin dezagun, azkenik, honako hau Arriagako aurreko zuzendari artistikoak utzi zigula herentzian, bere hautu estetikoen erakusgarri. Ongi etorria izan dadila datozen urteetarako zuzendari berria.

Donostia 2016ko ekitaldien artean Xabier Leteren antzezlan hau eszenaratu zen, erabateko kostunbrismoan goxo eta ikuspegi zeharo akritikoa baliatuta. Arazo teknikoak eskandaluzkoak izan ziren emanaldi osoan zehar, baina txaloen txandan, aulkien lehen lerroan zeuden kultura ofizialeko ordezkari batzuk erresorte batekin bezala altxatu ziren beren entusiasmoa zutik adieraztera.

Elizatik urrun, tabernatik gertu

2016ko irailaren 13a

—ANTZERKIA—

GABON, TXIRRITA

Egilea: Xabier Lete. Zuzendaritza: Miren Gojenola, Mikel Laskurain. Musika-zuzendaritza: Joxan Goikoetxea. Argien diseinua: Carlos Solano. Eszenografia: Peio Villalba, Josean Perez. Jantziak: Enkarni Cuesta. Lekua: Donostiako Trinitate plaza. Eguna: Irailak 10.

Donostia 2016ren ekimenez eta Urnietako herritar askoren ezinbesteko kolaborazioarekin igo da oholtzara berriz ere Gabon, Txirrita antzezlana, herri-bertsolariaren heriotzatik 80 urte bete direla eta Donostiako Euskal Jaiekin bat eginda.

      Antzezlana berriz ere igo da oholtzara, 1982an Urnietako Buruntza taldeak Xabier Leteren obra hau antzeztu zuelako beraren zuzendaritzapean, orduko hartan garai haietako baldintzetan baina hiru emanaldirekin. Oraingo hau, ordea, emanaldi bakarrekoa izan da Donostian eta beste bat emango da Urnietan, sarrera guztiak aspaldian saldu ziren arren: Kulturaren Europar Hiriburua izatearen misterioak.

      Emanaldian bertan erosi dugun liburuxkari kasu eginez gero, ordena desberdinean etorri dira obrako eszenak, seguru asko Letek proposatutako eskema ulergarriagoa egin nahian, baina jatorrizko testutik beste ezer aldatu gabe. Eta, beharbada, aldaketak testuan bertan egin behar ziratekeen, Lete poeta sublimeari diogun miresmena gorabehera. Izan ere, bere testua Txirritaren garaiko Toribio Altzagaren antzerki kostunbristaren zordun zuzentzat jo daiteke, Leteren kutsu ideologiko aurrerakoiak aztarna ugariak utzi zituen arren bai pertsonaia atzerakoien parodian —On Tiburtzio apaiza buru— bai Txirritaren aldeko testigantzetan, haren kasua langileen egoeraren deskribapenean txertatzen duelako.

      Beste gauza askotan, ordea, sitsek janda agertzen zaigu testua, adibidez Espainiako etorkinen gaiaren tratamenduan eta emakumeenganako komentario lizun eta baimendu gabeko zirrien kontuan. Auzi mingarriak gero, kontrasterik gabe emateko eta duela mende bateko bertsolari baten figura erreskatatzearen aitzakian!

      Baina Leteren lanak baditu bere bertuteak, eta haien artean nabarmenduko nuke Iparraldeko antzerki-tradizioari ere jarraitu izana, protagonista polemikoaren figura balizko auzitegi baten esku jarri baitzuen, haren aldekoak zein kontrakoak ate desberdinetatik agerrarazita, turkoen eta giristinoen erara, eta Juezaren pertsonaia errejent baten lekuan jarriz.

      Taularatzeari erreparatuz gero, argi dago kemen handiko lana egin dutela zuzendariek, herriko antzezleak profesional mailara igoaraziz, presentzia eszenikoan eta deklamazio arloetan batez ere, eta erritmo sostengatua lortu dutela eszenen segidan eta eszena bakoitzaren garapenean. Era berean, aipatzekoak dira alboko orkestra txikiaren lana eta eszenografia aldakorra zein jantzien diseinua, naturalismo betekoak izan arren, hau da, inolako berrikuntza estetikorik egin ez duten arren.

      Soinuarekin izandako arazo teknikoak, ordea, eskandaluzkoak izan dira. ABS izeneko zer batek hartu du horren ardura —ondo gogoratu izen hori—, eta emanaldia bertan behera uzteko modukoak izan dira lehen eszenetako soinu zatarrak, mikrofonoen konexio txarren ondorioz. Puzkerraldi elektronikoek behin baino gehiagotan zapuztu dute solasaldien mamia, eta gainera, dekoratuaren atzeko solasaldi pribatuak askotan nahastu dira taula gaineko dialogoekin, eta soinuaren bolumenak olinpiar marka guztiak hautsi ditu, ikusleen tinpanoak eta inguruko etxeetako kristalak arriskuan jarri arte. Azken finean, zertarako behar genituen mikrofonoak? Diruarekin zer egin ez genekielako? Behar ote zituen Txirritak bere garaian jendetza handien aurrean bertsotan aritzeko?

Kasu batzuetan kritikaria eta ikusleria ez datoz bat: hain urrun daude elkarren posizioak, non ezinezkoa egiten baitzait bion arteko zubiak eraikitzea. Nik behintzat bitan ikusi nuen Lu eta Le, aratza eta aurreratua iruditu zitzaidalako, eta nerabezaroan Areetako antzoki txikian (gaur egun, Getxoko Andres Isasi udal musika eskola) ikusi nuen Lourdes Iriondoren kantaldi hura gogoan.

Kita bat Heriorekin

2016ko abenduaren 6a

—ANTZERKIA—

LU ETA LE

Egilea: Bernardo Atxaga. Zuzendaria: Garbi Losada. Musika: Juan Carlos Perez. Abeslaria: Klara Mendizabal. Antzezleak: Ramon Agirre, Joseba Apaolaza. Lekua: Donostiako Victoria Eugenia antzokia. Eguna: Abenduak 4.

      Aitor dezadan: Gabon, Txirrita-ren emanaldian jaso genuen antigoaleko naturalismo zaparradaren ostean, beldur nintzen Donostia 2016ren hurrengo ikur-proiektua —Atxagaren Lu eta Le antzezlana— esperimentaziorako joerarik ezagutzen ez zaion Ados konpainiaren esku zegoela jakin nuenetik.

      Hortaz, espero apalekin sartu naiz aretora, eta horrela adierazi diot, adeitsu, beti adeitsu den Atxagari berari. Baina emanaldia hasi orduko aldatu zait pertzepzioa, komenientziatik kanpo, modatik kanpo, maldan beheratik kontrako emanaldi baten aurrean geundela konturatu orduko. Hasi naiz arnasa hartzen, ordura arte beldur nintzelako —tontoa ni— usadiozko panegiriko, elegia, gorazarre bati aurre egin beharko geniola, edo bestela Laboaren ondaretzat hainbestek aurkeztu zizkiguten produktu edulkoratu bat zerbitzatuko zigutela, hipergluzemia sortzeko moduko produktu haietariko bat alegia, orain Espainiako Gobernuak zergapetuko dituen sailekoa.

      Atxagak, ordea, jakin izan du desafioari eusten, enkarguzko lan batek dakarren sedimentazio falta gorabehera. Alde horretatik, nik esango nuke antzerki-testu bat idatzi beharrean nahiago izan duela bere eremu kuttuna den prosa poetikoaren lurraldean babestu, posizio seguru horretatik ekiteko Lourdes Iriondok eta Xabier Letek osatu zuten bikote-paradigmaren hagiografiari. Nago, bestalde, Lete bihotzean daramaten ikusleek eta Lourdesen nobio platoniko izan zirenek —ni neu barne, 764. zenbakiarekin— nolabaiteko zapuztua hartu dutela, ikustean obran ez dugula Leteren edo Lourdesen kantagintzaren berririk ia jaso. Har bezate kontsolamendutzat egileak artista bien alde intimoenean egin duen murgiltze delikatua, bizitzaren alderik behinenak kontuan hartu dituena, hala nola, gauza guztien gainetik defenditzen den amodioaren sugar hauskorra edota heriotzaren aurrean daramagun borroka desesperatua.

      Garbi Losadaren zuzendaritzapean, Ramon Agirrek eta Joseba Apaolazak hartu dute Herioren morroi rola, zein baino zein ganorazkoago, deklamazio eta ahoskera perfektua lagun eta egileak emandako karga sinbolikoaren jabe izanik. Haiekin batera ibili da Klara Mendizabal abeslaria Juan Carlos Perezen konposizio abstraktuei men eginez eta Leteren Nafarroa arragoa bezalako kanta ezagunak muturreraino itxuraldatuz. Egia da irudi proiektatuen pisua gehiegizkoa izan dela eta ekarpen eskasa egin diotela lanaren planteamenduari, batzuen izaera naturalista dela medio, baina eremu eszenikoaren eta jantzien zuritasunak estetika irreal bat sortu dute —espektrala, egilearen hitzetan— eta elkarlanean aritu dira mugimenduen diseinu zehatzarekin eta testuaren esangura metaforikoarekin.

      Ezin dut lerrootan testuak eta muntaiak bilatutako kontraste guztien berri eman, baina lan honen izaera hobeto ulertzeko hona hemen egileak bere garaian Anaitasuna aldizkarian idatzitakoa: “Inork ez beza gure berrizaletasuna arrazoinezkoa ez denik pentsa; zeren naturalismoarekin jokatzen duenak pentsatzerik ez baitauka inguruko gizartean eragintzarik lortzea, naturalismo hori ez baita izanen aski boteretsu gizartea transformatzeko edota iraultzeko”.

Rouge Elea konpainiaren lan honetan performancea eta antzerki dokumentala uztartu ziren, dantza, musika eta zirkuarekin konbinatuta. Horrelako kasuetan benetan zaila egiten zait proposamena arlo jakin batean kokatzea, edozein egunkariren maketazioak eskatzen duen bezala, baina horrelakoak izaten dira gehien gustatzen zaizkidan gauzak: sailkatzen zailak.

Oroitzapen zatiak

2017ko martxoaren 24a

—DANTZA / ZIRKUA—

HAU DA NIRE AMETSEN KOLOREA

Zuzendaritza koreografikoa: Fanny Soriano. Dramaturgia: Oier Guillan. Eszenografia: Laurent Gauthier, Marine Dubois. Musika eta argiak: Ander Fernandez. Idazketan laguntzailea: Paola Rizza. Antzezleak: Corine Cella, Marine Dubois, Javi Barandiaran, Ander Fernandez. Lekua: Miarritzeko Colisée aretoa. Eguna: Martxoak 22.

      Orain dela bi urte inguru ibili zen Euskal Herrian Rouge Elea konpainiaren Zuek izeneko ikuskizuna. Orduko hartan, zirku-karpa txiki bateko ikusleak Corine Cellaren haurtzaroaren lekuko bihurtu ziren, Ander Fernandezen zuzeneko musika emozional samurra lagun eta haren artisau-tramankulu eszenikoen lilura pean.

      Niri behintzat zirrara berezia eragiten dit belaunaldi gazteek beren jatorriaren bila abiatzeko duten grina horrek, eta jakingura bera agertu zen pasa den astean Donostiako Tabakaleran, Arrastoak antzezlanaren liburuaren aurkezpenean, entzule kualifikatu batek iradoki zuenean ia fenomeno sozial bilakatzen ari dela erroetara joateko beharrizan deigarri hori. Garai likidoetan —likitsetan ez esatearren— helduleku sendoak behar izatearen seinale? Zerbait eraikitzeko oinarri finkoetatik abiatu beharraren zantzu? Une hauetan jakin ezinean gabiltza: segurutik dakiguna da edertasuna dela mendeku posible bakarra.

      Miarritzeko Bi Harriz Lau Xori festibaleko lehen emanaldian ikusi dugun bezala, bide horretatik ibili dira orain ere Rouge Elea konpainiako kideak Hau da nire ametsen kolorea izeneko piezan. Zuek haren garapen miresgarria den lan honetan, aspaldiko Super-8 film xarmagarri haiek izan dira berriz ere proposamenaren abiapuntua, baina oraingo honetan protagonistaren oroitzapen zatikatuek hartu dute protagonismoa off-eko ahotsetan —ederrak, benetan, Ainara Gurrutxagaren tinbrea, intonazioa eta ahoskera garbia—, eta haien artean gauzatu dira Corineren agerraldi eszenikoak. Batzuetan dantzan aritu da, bere arintasun fisikoan eta akrobaziarako gaitasunetan bermatuta, eta beste batzuetan ariketa bertikaletan daukan trebetasuna izan da kontakizunaren oinarri bisuala, musika intimista eta argien diseinu tenebrista une oro zeudela gure artean.

      Esan bezala, oraingo hau ez da orduko hura, haren oinordeko garatua baizik, eta nik uste dut prozesu artistiko horretan ezin hobeto gauzatu dela oinordekotzaren kontzeptua, agian nahi gabe gauzatu den arren. Hobeto azalduta, arbasoek esku artean zeuzkaten kartak jokatu zituzten, onerako zein txarrerako, eta guk gureak ditugu eta guri dagokigu orain jokoa, baina beti da komeni aurrekoek egin zutena jakitea. Betiere planteamendu horren zerbitzura, dotorezia handiz trazatu da eremu eszenikoaren eta koloreen erabilera sinbolikoa, keinu eta jarrera delikatuak nagusitu dira interpretazio mota guztietan —dantza, pertsonifikazioa, efektu bereziak…—, ganoraz baliatu dituzte objektu eszeniko esanguratsuak —paraxut bertikalarekin egindako soineko erraldoia, josteko makinari irudiak proiektatzeko emandako ahalmena…— eta, arriskatuena zena, sinesgarri egin dituzte gure mundu fisikoan ez daudenen presentziak.

      Emanaldiarekin batera instalazio moduko bat paratu dute bideo-irudiekin, soinu-testigantzekin, agertokiaren maketarekin eta beste objektu batzuekin, eta haien artean, emanaldiaren story-board delakoa ere aurkituko du ikusleak, liburu ezinago eder bihurtuta. Arlo artistikoan ezin da, benetan, gehiago eskatu.

Bost ordu eta erdiko emanaldi hau laburra eta guzti egin zitzaigun, hiesaren lehen denboretako gorputz eta arimen suntsipena zorrotz agertzeagatik eta muntaiaren zein antzezpenen edertasun itzelarengatik.

Izurrite garaikidea

2017ko urtarrilaren 17a

—ANTZERKIA—

ENGEL IN AMERIKA

Konpainia: Theater Basel. Egilea: Tony Kushner. Zuzendaria: Simon Stone. Eszenografia: Ralph Myers. Dramaturgia: Almut Wagner. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Eguna: Urtarrilak 14.

      Beldurrez sartu gara Engel in Amerika ikustera, jakitun ginelako aurretik genuen emanaldiak bost ordu eta erdiko iraupena izango zuela, hiru atsedenaldiak barne. Paseak ginen aurreko batean ere antzeko esperientzia batetik —Roberto Bolaño txiletarraren 2666 izenekoa (2008)—, baina orduko hura laburragoa izan zen —bost ordu hala ere— eta jatorrizko hizkuntza ulertzeko ez genuen arazorik izan. Basileako (Suitza) konpainiak ekarritako bertsioa, ordea, alemanez etorri da euskara txukunezko zein gaztelaniazko itzulpen proiektatuekin. Horrek eta atsedenaldien gehiegizko luzerak —hogei minutukoak haietariko bi eta berrogeita bost minutukoa erdikoa— burdinazko militantzia eskatu du ikusleen aldetik.

      Jatorrizko bertsioan Angels in America deitu zena antzezlan bezala jaio zen zazpi orduko iraupenarekin, eta mundu-fama hartu zuen telesail bihurtu zenean, hiesaren hedapen izugarria oinarrizko gaia zelarik eta Ronald Reagan presidentearen oldarraldi atzerakoia sano kritikatuta. Ordea, eta AEBetan beren zilborrari begiratzeko ohiturari jarraituz, aipatu gabe geratu ziren infernuko ateak zabaldu zituzten Hirutasun Santuaren beste bien izenak, hau da, Margaret Thatcher lehen ministro britainiarra eta Karol Wojtyla poloniarra, aita santu baino gehiago antikomunista erraietakoa eta, beste biek bezala, atzerakoi lotsagabea izan zena. Haiekin zabaldu zen kapitalismo basatiaren izurrite garaikidea.

      Ikusten denez, oso hizkera markatua ari naiz erabiltzen —beraiek bezala, dena esan behar bada—, baina uste dut horrela hobeto transmitituko dudala Tony Kushner egileak testuari eman zion tonu adoretsua, beldurrik gabea, ezer ere galtzeko ez duenaren parekoa eta orduko tsunami atzerakoiak eskatzen zuenaren araberakoa. Nik uste dut pentsamendu argiaren eta erabakimenez blaitutako hizkera hori izan direla emanaldiaren luzera neurrigabea hain gozo jasan izanaren zio nagusia. Gogora dezagun alde horretatik SESBko azken boltxebikearen diskurtso miresgarria, perestroikaren aurrean bere zalantza filosofikoak agertzen zituena bizitza duinak eta sobietar iraultzak emandako bitalismo menperaezinean bilduta.

      Ez pentsa, ordea, agerraldi politikoen artean eman ditugula gaualdiko bost orduak, bizitzaren aldeko aldarria izan baita emanaldiaren funts eta mamia. Egia da garbiak eta gupidarik gabeak izan direla gizarte hipokritaren analisia eta kristau erlijioen fundamentalismoak larru gorritan uzteko lana, baina nago testuaren balio nagusia hiesak jotako Prior Walkerren eldarnioetan datzala eta baita ere Jainkoaren desagerpenean, iraganeko ni-ek gugan duten pisu ilunean eta aingeruek mundu espektralarekin —Lu eta Le gogoan— egiten duten zubi-lan kriptikoan.

      Zalantzarik gabe, pertsonaia guztien diseinu landua da obra honetako balio nabarmenetako bat, dentsitate ikaragarria hartzen baitute haiek guztiek gauzak aurrera joan ahala, lehen planoan zein bigarrenean egon, eta haietariko bakoitzaren soslaian sakontzeak tesina baterako material oparoa eskainiko luke. Dramaturgiak ere fintasunaren parametro guztiak gainditu ditu, ia antzemanezina izan arren erabakigarria suertatu delako antzezpenen eta testuaren ezkontza ederra portu onera eramateko.

      Azkenik, eremu eszenikoaren bikaintasuna azpimarratu behar dugu. Hasierako ikuspegi txundigarria gainditu ostean, zalantzati ibili gara ea bitarteko teknikoen erabilera ikusgarri hura ez ote zitekeen zurrunegia izango argumentuaren garapenerako. Aurreikuspen ezkorrak, ordea, birrinduta geratu dira antzezlanak izan dituen bost zatietan, argiztapena eta soinu-eremua lagun, eta inoiz ikusi gabeko mailara heldu gara azken atalean aingeruen eta bestelako espektroen mundua irudikatu denean, dekoratuaren gainaldea zoru mailara jaitsiz, antzokiko ehundegiaren handitasuna agerian utziz eta eszena osoari balio metaforiko ikaragarria emanez.

Madrilgo gorteko bufoiak Els Joglars taldea utzi ostean areagotu egin da bigarren frankismoan aurreratua zirudien konpainiaren erorialdi librea, baina hemengo batzuk oraindik ez dira haren norabide patetikoaz konturatu. Testua hobeto kokatzeko, gogoratu behar da 2017ko abendu hartan Bruselan izandako manifestazio erraldoia, erbesteratu katalanei babesa emateko.

Nork ekarri digu hau?

2017ko abenduaren 26a

—ANTZERKIA—

ZENIT

Konpainia: Els Joglars. Dramaturgia: Ramon Fontsere, Martina Cabanas. Zuzendaritza: Ramon Fontsere. Eremu eszenikoa eta zuzendari laguntzailea: Martina Cabanas. Antzezleak: Ramon Fontsere, Pilar Saenz, Dolors Tuneu, Xevi Vila, Julian Ortega, Juan Pablo Mazorra. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Eguna: Abenduak 23.

      Bilboko umeek Olentzerori gutunak ematen zizkioten bitartean joan naiz Els Joglars taldearen Zenit antzezlana ikustera, kostata, eta ez bakarrik guraso eta ume pilaketagatik. Oraingo honetan hedabideen rolaz aritu dira, eta azpi-izenburuak La realidad a su medida dio. Errealitatea beren neurrira ote? Ez. Horrela interpretatu nahi izan dut, agian katalanak bezain abduzituta nagoelako, baina egiazko esangura zeure neurrira da, itxura guztien arabera.

      Abenduaren zazpian Bruselan egon eta Madrilgo progre-en egunkarian “Independentistek Espainiari dioten gorrotoa paseatu dute Bruselako kaleetatik” azal-orrian irakurri ostean, batek uste izango luke horrelakoak direla errealitatea neurrira moldatzeko ahalegin lotsagarriak. Puigdemontek berak, “Unidad de Destino en lo Editorial” deitu dio joera horri, Francoren “Unidad de Destino en lo Universal” ezin ponposoagoa parafraseatuz, baina Zenit honetan ez da Francoren tamainako purrustadarik entzun —bai, ordea, katalanak Puig-dementeak direla, kar, kar, kar, mesedez…—, eta emanaldia “kafea guztientzat” ideiaren eremu zozoan geratu da, barran hondartutako batel baten antzera.

      Fitxa teknikoari erreparatuz gero, endogamia nabarmena agertzen da izenetan, eta Ramon Fontsere Els Joglars taldeko beteranoak hartu ditu ardura nagusiak bere gain, horietako gehienetarako mailarik ez duen arren. Tristea izan behar da, gero, erretirorako adinera heldu, garai bateko taula-kide guztiak bilobak parkera eramaten edo gorteko bufoi rolean ikusi eta zu taula gainean oraindik, pirueta patetikoak egiten eta inperioaren morroi izatera kondenatuta. Batu zaitez errepublikara, lagun, ondo hartuko zaituzte eta!

      Denak pozik utzi eta inor ez haserretu nahi horretan, gai asko aipatu dituzte Victoria Pregoren estiloko kazetaritza miserablea munduko gauzarik pasionagarriena balitz bezala eta, benetako kontakizunik ezean, ekintza fisiko apalekin apaindu dituzte gatzik eta piperrik gabeko eszena solteak. Fontserek berak gidatu ditu esketxen arteko hari makala, ideia falta eskandalagarria Fernando Savaterren ildoko filosofia merkean bilduta, barraskiloek ere gaindituko luketen erritmo aspergarrian murgilduta eta kanposantuak baino mortuagoa suertatu den eszenografia lagun. Merezidun batzuen prestakuntza fisikoaz apaindu dira eszena lo-eragile asko eta asko, eta Txaikovskiren Intxaur-kraskagailu-ko atalik ezagunenak monotoniaren eredu bihurtu zaizkigu.

      Esandako filosofia interesatuaren adibide, “Iritziak libre dira, baina egitateak sakratuak dira” bezalako esaldi eternalak aditu ditugu. Horren kontrastean esku-programan irakurri dugu esker bereziak ematen dizkiotela Albert Boadellari. Hona hemen haren esaldi zerutar batzuk: “Kataluniako arazoa TV3 itxita konponduko da” (El Mundo, urriak 4), “Katalunian esku-hartze militar bat oso pedagogikoa izango zen” (Antena 3, irailean esana). Egia: urriaren 1eko esku-hartze armatuan asko ikusi genuen, oso pedagogikoa izan zen.

Alfredo Sanzolen antzezlan honek Espainiako Max sarietako bat eta guzti lortu zuen. Horrela daude gauzak gure Hegoaldeari dagokion hiriburu nagusian.

Emozioa nagusi

2018ko urtarrilaren 14a

—ANTZERKIA—

LA TERNURA

Testua eta zuzendaritza: Alfredo Sanzol. Eszenografia eta jantziak: Alejandro Andujar. Argiak: Pedro Yagüe. Musika: Fernando Velazquez. Antzezleak: Paco Deniz, Elena Gonzalez, Natalia Hernandez, Javier Lara, Juan Antonio Lumbreras, Eva Trancon. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Eguna: Urtarrilak 12.

      Eremu eszeniko penagarria ikusi orduko konturatu gara ekoizpen triste baten aurrean geundela, atzean Madrilgo Teatro de la Ciudad eta Teatro de la Abadia egon arren. Agertokiaren atzealdean zeuden more koloreko gortina itxuragabeek eliza gotikoetako albo-kaperak gogoratu dizkigute eta emanaldi osoan zehar ezin izan diet muntaiaren balizko planteamenduarekin batere zerikusirik antzeman. Era berean, ezin izan dut argitu zertara zetorren haien kolore urdinxka-morexka eta are nahasgarriagoa egin zait haien disposizio erdi diagonala. Bizpahiru enbor zatik, aizkora batek eta hori koloreko oihal handi batek osatu dute panorama miserablea, edozein ikasturte amaierako eskola-emanaldik paperezko dekoratuekin gaindituko lukeena.

      Mundu zoragarri hori eskaini digu gure bizitzetako bi ordu eta laurden lapurtu dizkigun antzezlanak. Hori bai, narraskeria estetiko horren koherentzian etorri dira han-hemenka emanaldia are gehiago edertu duten kanta sublimeak: Beber, beber, beber es un gran placer, Calderete eta —denetan onena— Vamos a contar mentiras, tralarà.

      Jaiotzetiko optimista naizen aldetik, ez nau erabat desmoralizatu lehen eszenan agertutako amateurismo bortitzak: deklamazio mekanikoa, batere intonaziorik gabea, testua presaka esanda… Egia esan, hobeto. Zeren eta hasieratik baieztatu da lan hau Shakespeareren Ekaitza-ren kopiatze lotsagabea izango zela, Felipe II.aren garaiko Espainiaren loria inperialak eta Armada Garaiezinaren historia manipulatua tarteko. Hortaz, hara non Ingalaterrako noble banarekin ezkondu behar diren bi neskatxa eta haien ama irla misteriotsu batera ailegatu diren hondoratze masiboaren ondoren, eta hara non biztanlerik gabeko uharte hartan beste izaki misteriotsu batzuk bizi diren… Ai amaaa! Bermeon esaten den lez, “luxu eta banidadieeee!”, Sanzol maitea, aurkez zaitez Nobel sarietarako, egile eta zuzendari kategorietan, mesedez.

      A! Suedian ematen dituztela? Berdin da! Beste bat asmatuko dugu Espainiarako, Puigdemonten Belgika matxinotik igaro behar ez izateko. Ez al ziren bada Herbehereak —gaurko Belgikaren erdia barne— gure inperioaren parte izan?

      Buelta gaitezen, ordea, besaulki patiora, kritikarien lan-hitzarmenean jasota dagoen lo-kuluxkaren ostean. Antza denez, denak jarraitzen du berdin. Ez dirudi ezer funtsezkorik galdu dudanik, nahiz eta oraindik ordubete pasatxo geratzen zaidan. Bertan segitzen dute amak eta alaba biek alde batetik eta aitak eta seme biek bestetik, oraingoan jarrera fisiko lizunak irudikatuz eta esapide zantarrak elkarri botaka. Ezin asmatu, beraz, zer amaiera emango dion Sanzolek endredo inoiz ikusi gabeko honi. Emozioa nagusi!

Dantzak daukan ahalmen nagusietariko bat da gure izpiritua geure baitatik askatzea. Ikusle bezala entrenamendu nahikoa izanik, gorputzetik liberatuta sentitzen dugu arima, eta Akram Khanen lan honekin bete-betean sentitu ginen egoera goren horretan.

Arimaren nahiak

2018ko martxoaren 4a

—DANTZA—

UNTIL THE LIONS

Zuzendaria eta koreografoa: Akram Khan. Narrazio-kontzeptua eta idazketa: Karthika Nair. Dramaturgia: Ruth Little. Musika: Vicenzo Lamagna. Argiak: Michael Hulls. Diseinu bisuala: Tim Yip. Dantzariak: Ching-Ying Chien, Joy Alpuerto Ritter, Rianto. Lekua: Bilboko Arriaga antzokia. Eguna: Martxoak 2.

      Hiru argi-eraztun zentrokidek bete dute eszenatokiaren goiko aldea, eta behegainean tamaina bereko plataforma zirkular bat izan da zeremoniarako agerleku aproposa. Bertan nekazari giro exotikoa irudikatu dute banbu-kanabera batzuek, dotore bezain apal, eta bitartean foku zenital urdin batek gizaki baten maskara argiztatu du.

      Ur-jauzi handien orroa izan zitekeenak eta naturaren soinu txikiek girotu dituzte emanaldiaren lehen minutuak, eta Ching-Ying Chien dantzari gaztea felidoen arintasunarekin eszenan agertu denean —Erresuma Batuko Dantza saria lortu du pieza honetan egindako lanagatik— ulertu dugu atzean utzi behar genuela gure mendebaldar erritmo estresatua, beste dimentsio batean sartzeko baimena lortuko bagenuen. Zirkulu handiaren inguruan lau musikarik hartu dute gidari espiritualen rola eta zurmailuekin zein ukabilekin markatu dituzte kontakizun sakratuaren erritmoak.

      Aurrera jarraitu baino lehen, komeni da jakitea lan honen izenburuaren bigarren zatia Echoes from the Mahabharata dela. Beraz, Antzinaroko olerki handi bateko zati baten egokitzapena ikusi dugu Until the Lions honetan. Akram Khan, berez, Londresen jaioa da, baina seguruenik bere erro kulturalen omenez egin digu opari hau, Indiako kathakali antzerkia —berez, dantzaren bidezko antzerkia— parametro garaikideetara ekarrita.

      Pieza honetarako hautatu den pasartean Anba printzesak bere ohorea galtzen du ezkontzaren egunean eta, mendeku bila, jainkoei eskatzen die laguntza. Esandako elementuak kontuan izanik, narratibotasun sinbolikoaren arloan sartu gara eta mundu hartako adierazpide enigmatikoak ezin hobeto uztartu dira XXI. mendeko estetika aurreratuan. Bide horretatik, hatz eta behatzen posizioetaraino ailegatu da jarrera bakoitzaren garrantzia, eta dantzarien arintasunaren muinean gorputz sinbolizatuak egon dira. Izan ere, gorputzak sinbolo bihurtuta —totem, txotxongilo—, haiekiko distantzia hartu eta arima barruko gatazkak hobeto ulertzen ei ditugu.

      Emanaldi miresgarri honen gidaria argien diseinu poetikoa izan da, eta harekin batera, ahalmen handiko soinu-banda, era askotako perkusioek, ahots xuxurlatuek, kantuek eta hari-instrumentuek elkar hartuta. Gainera, David Azurza tolosarraren ekimenez, euskarazko esaldiak eta abesti eder batzuk integratu dira soinu-paisaia aberasgarri horretan. Baina, zer esanik ez, hiru dantzariak izan dira benetako protagonistak: gaitasun, prestakuntza eta zehaztasun bikaina erakutsi dute hirurek solo harrigarrietan, maitaleen arteko duo pasionatuetan, dantza akrobatikoetan, hiru metroko banbu-hagekin egindako koreografia kementsuan… Esan liteke emanaldian zehar beste esfera batean egon garela, eta ez da harritzekoa: azken finean, dantzariak gorputzaren mugimenduak bainoago arimaren nahiak eta kezkak ari ziren interpretatzen.

Sidi Larbi Cherkaoui dantzari eta koreografoa “Noam Chomskyren analisi garbiak nahiz George Orwellen profezia ikaragarriak” hartu zituen oinarritzat dantza-lan harrigarri honetarako. Eta COVID-19ak zabaldutako Pandoraren kutxak indar handiagoz berretsi du emanaldi hartan esan zigutena.

Pentsamenduaren kontrola

2018ko irailaren 14a

—DANTZA—

FRACTUS V

Konpainia: Eastman. Koreografoa: Sidi Larbi Cherkaoui. Musika-sorkuntza: Shogo Yoshii, Woojae Park, Sidi Larbi Cherkaoui, Johnny Lloyd, Soumik Datta. Dramaturgia: Antonio Cuenca Ruiz. Eremu eszenikoa: Herman Sorgeloos, Sidi Larbi Cherkaoui. Lekua: Miarritzeko Gare du Midi antzokia. Eguna: Irailak 12.

      Zalantzarik gabe, Fractus V dantza-lana luzaro geratuko da iltzatuta gure gogoan, eta aurtengo Dantza Maitaldiaren pieza nagusietariko bat izango da, erabat nagusia ez esatearren.

      Sidi Larbi Cherkaoui Anberesen jaio zen (Flandria) eta hiri berean fundatu zuen Eastman konpainia. Hegoaldeko ikusleok Donostiako Victoria Eugenia antzokian ezagutu genuen Noetic lanarekin, 2016an. Orduko hartan Göteborgeko (Suedia) balletarentzat aritu zen, filosofia noetikoa izan zen lanaren ardatz nagusia eta emaitza estetikoa gutxienez diskutigarria izan zen. Oraingo honetan, aldiz, bere konpainiarekin etorri da —bera ere dantzari— eta Noam Chomskyren analisi garbiak nahiz George Orwellen profezia ikaragarriak hartu ditu lanaren abiapuntutzat.

      Izan ere, lan honen oinarrian egon dira gaurko gizartean ustez egiazkoa den informazio-uholdea eta fenomeno horri aurre egiteko egin behar dugun ahalegin izugarria. Alde horretatik, egokia izan da eremu eszenikoaren disposizio desplazatua agertokiaren lerrokatzetik ikusita, askotan desplazatuak sentitzen garelako hedabide nagusien korrontean eroso sentitzen ez garenok. Kaxoi moduko horren barruan garrantzi handia hartu du musikak, albo banatan kokatutako instrumentuak ikusita —pianoa, harpa handi bat eta beste txikiago bat, hari-instrumentu korear tradizionalak, era guztietako perkusioak, jatorri afrikarreko hari-instrumentu batzuk…— eta atzeko lerro diagonalean sei aulki egon dira.

      Haietatik altxatu dira dantzariak —denak gizonak, denak jeans estiloko praka eta alkandorak jantzita— eta Cherkaoui lehen lerroan zegoen mikrofonoari hurbildu eta kolpe batez bota du, sinbolismoz betetako keinu batean. Hortik aurrera, denetarik gertatu da eta ezerk ez du zerikusirik izan orain arte ikusitako ezerekin. Informazioaren manipulazioaz eta pentsamenduaren kontrol-mekanismoez hitz egin digute, besoekin egindako keinuekin hitzen kontraste dantzatua sortuz; hiruki formako pieza handiekin eraiki eta deseraiki dituzte zoru gaineko formak eta eremuak; gizaki arrunta harresiek inguratuta geratu da boteredunek haren kontra tiro egiten zutelarik, eta telebista-ikuslea domino-efektuz geratu da kolpatuta; jaka grisez jantzitako gizonak ukabilez eta ostikoka jipoitu ditu hiru errugabe —oso eszena gogorra, benetan, figuratua eta abiadura geldoan egina izan arren—; besoen keinu ezin zehatzagoekin kaleidoskopio-irudiak, anagramak eta zeinuak deskribatu dituzte; foto-kazetaritzak ere bere agerpena egin du eta bai dantzak bai musikak rol eredugarria jokatu dute ekintza horietan guztietan.

      Besteak beste flamenkotik, mimoaren artetik, Ekialde Urruneko adierazpenetatik eta kale-dantzatik edan du koreografoak, eta batzuen ustez manipulazioaren kontrako mezua argiegia izan arren, nik behintzat txaloen lehen momentutik sentitu dut zutik jartzearen beharrizana. Antza denez, beste askok jaso dute bulkada bera, Gare du Midiko ikusle guztiak zutik jarri direlako aldi berean, entusiasmoz beteriko txalo zaparrada hasi orduko.

Biografia

Agus Perez (Bilbo, 1954)

      DBHko irakaslea lanbidez eta bokazioz, orain urte batzuk hartu zuen erretiroa arlo horretan. Urte luzez parte hartu du hezkuntza-proiektu nabarmen batzuetan: Sukarrietako Hezkuntza-Saiakuntzarako Zentroan eta Ezagutu Barakaldo proiektuan, besteak beste. Sukarrieta izeneko ikerketa taldearen parte izan da. Kolektibo horrek zenbait liburu eta ponentzia plazaratu ditu arlo hauetan: Ikasleen aurretiazko ideiak, Ebaluazio hezitzailea eta Ingurumen-hezkuntza.

      EIZIEko kide da (Euskal Itzultzaile Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea). Bere itzulpen arloak irakaskuntza, teknologiak, ingurumen-gaiak eta arte eszenikoak dira. Esandako arloetan liburu eta material askoren egile-kide, zuzentzaile edota itzultzailea izan da.

      Kritikari jardun du arte eszenikoetan azken hogeita hamar urteotan (Euskaldunon Egunkaria, Egunero eta Berria egunkariak, Hika aldizkaria, Bilbo Hiria eta Radio Euskadi irratiak…), eta artikuluak eta elkarrizketak publikatu ditu hezkuntza, itzulpengintza eta arte eszenikoen aldizkari espezializatuetan nahiz orokorragoetan (Emakunde, Eskola, Cuadernos de Pedagogía, Arbela, Senez, Primer acto, Erlea…).