SALBATORE MITXELENA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Salbatore Mitxelena

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Jainkoaren beldurrean bizi zen herri zintzoa ginen Euskal Herria: aberria zerurako, euskarak biraorik ez, literatura garbi bat. Eta 1936an Jainko horren izenean altxa zirenek Euskal Herria suntsitu zuten, Jainkozalea izanak kupitu gabe. Hondamendi hori profanatzaileen garaipena bezala bizi behar zuen noski apaiz abertzale eta euskaltzale batek, Elizak berak bedeinkatzen zuenez zanpaketa. Barne urradura horrek sorrarazi zuen Salbatore Mitxelena poeta, ilunpetako sortzailea, oinazearen interpretea, herri honen agoniaren kantaria. Egia da gurea «badoan herri bat» delako horrek XIX. mendean duela iturburua —horixe zen Élisée Réclus geografoaren ustea mendearen hondarrean, 1801ean bertan Wilhelm Humboldt-ek eman iritziari jarraiki—, baina nahiz eta sekularismo baten arrastoak ageri diren Mitxelenarenean, 1936ko gerrak markatu zuen gogorkien bere lana. Gerraondoko gure lehen idazlea da, baina are gehiago dugu gerra horren ondorio eta emaitza. Ezin du sortu heriopsikosian baino, bizi nahi duen hiltzera kondenaturiko herriarekin bat eginik.

      Joxe Azurmendik sakon aztertu du Mitxelenaren poesia. Haren arabera, gai bakar bat egin zen bere inspirazioaren jabe, bestelako lirika baterako ageri zituen dohain nabarmenei bide eman ezinik: Euskal Herriaren agonia, sentimendu tragikoa bere egin duen espiritu minberaren eskutik. Agoniak, Unamunorenean, borroka esan nahi du: Euskal Herriak bizi egin nahi du. Hor gauzatzen da Mitxelenaren poesiaren tentsioa, fedearen eta fatalismoaren arteko tira-biran: oinazea, penitentzia, gurutzea, kalbarioa... Kristoren pasioan oinarritutako iruditeria eta kontzeptuak darabiltza bere herriaren egoera adierazteko, baina herri horrek ez du hil nahi, erromes doa salbazioaren bila, horixe baitu esperantza bakarra, Semearen hildura Amak eztituko du. Azurmendiren beraren hitzetan esatearren, «Euskal Herriaren interpretazio teologiko-liturgiko bat» egiten du Salbatore Mitxelenak.

      Gizon langile eta ausarta omen zen, eta aiurri horretako hizkera du, bizia, zorrotza, zenbait pasarte trinko samarrak sortzen zaizkion arren. Gerraondoan idatzi bazuen ere bere obra nagusia, gerraurreko gizona zen, horrek adierazten duen guztiarekin euskarari buruzko iritzietan eta erabil zitzakeen baliabideez. Inoizko iluntasun horri, ordea, gain hartzen dio estiloaren sarkorrak, ahozkotasunetik hurbil dauden molde garratzetan. Gartsuki idatzi zuen, presaka, bizi izan zen bezala. Ez da, beraz, tankera landuko poeta, «inperfekzioaren zauria» dakar. Baina gisa honetako poeta askok bezala, dariona, zirraragarria du.

KOLDO IZAGIRRE

Salbatore Mitxelena (Zarautz, 1919 - Suitza, 1965), fraile frantziskotarra izan zen. Misio lanetan ibili zen Euskal Herrian, Ertamerikan eta Suitzan. Poema ugari utzi zuen argitaratu gabe, eta asko galdu egin dira. Saiakera ere landu zuen (Unamuno eta Abendats).

Bibliografia

Azurmendi, Joxe. SALBATORE MITXELENA. BERE LEKURATZEKO. In Salbatore Mitxelena, Idazlan Guztiak I eta II. E.F.A., 1977 eta 1984.

Agirretxe, E. / Azurmendi, J / Etxaniz, N. / Lekuona, M. / San Martin, J. / Schwob, L. / Torrealday, J.M. / Txillardegi / Villasante, L. SALBATORE MITXELENA. Jakin Sorta 2, 1970

Amodioa zer dan

Amodioa zer dan

galde ala alabak,

kolkoan darantzuio

—oi danez!— karnabak:

Arrosa bat bezela

duzu amodio:

eder zorakorrena,

ez ukitze ezkero.

Goiz ta arrats, oxkirriaz

dantza eta musu,

usai gozoz baratza

txoratuko dizu.

Baña iñork itxumenez

atzitu nai balu,

ez margo ta ez atxon

oi da ostokatu.

Orriak soilduz gero,

ez duzu besterik:

arantzak txortenean,

suminki, zorrotzik...

Amodio ori dala

konta ala karnabak,

ez ordea siñesten

—oi danez!— alabak.

1935

Zurekin, ama!

                                        Noan... amatxo il zaidan leku ta

                                        jaio nintzan alderdira;

                                        otoitz egiñaz an bizi nai det

                                        zeruetara begira.

                                                           Emeterio Arrese

Aste oso bat eman dut aurten

etxean senideekin;

aspaldiz elkar ikusi ez ta,

orduko poz eta atsegin!

Aita ta amona ta anai-arrebak

astebetez elkarrekin...

Baña Amatxo ments! Igaz joana,

ura an goien aitonakin.

Bizi zanean gaxoa jardun

oi zaneko baratzetan

alperrik nitun josten begiak,

bere aztarnik ote zan...

Aztuta zeuken zelaiek ere

tamalgarrizko ixilkuntzan.

Ta baso-ibarrak mar-mar zegiten

adiraziz: Ura jun zan!

Lotarakoan, lenaren oroiz,

arenganatuz biotza

«Ama! —nesaion gela illunetik—

zein min dugun zure mentsa!

Jun ziñanetik zure eske dago

negar biziz Etxebeltza.

Baña gugana zu itzultzerik ez,

guk jun bear zuganuntza».

Kanposantura jo nun urrena

munka miñez illobia.

Gurutze batek babes zegion;

—Gurutz santu pozgarria!—

ta barrenean izki banakak:

beti maitezko oparia.

Gurutz azpiko illobi artan

bat zan, etenge, sendia!

«Ez negarrik, —zesaidan gurutzak—

Ura an Goien duk zuen zai.

Itxaron... Baña ortarako, orde,

Zeru bidez bear jarrai».

Beñola, arren bat zeruratu nun

izarrei begira ernai:

—Jauna: Aberri ortan sendia

Amakin —nion— bildu nai...

Atzo goizean seme ura bera

lekaide beltzez jantzirik

bakarrik gelan, eskutan Aren

oroigarria zularik...

Otoizka ari zan: sendia Amakin

betiko nai zun baturik!

—«Ama zai dagon Zerura, Jesu,

garamaitzazu zuzenik!».

1935

Ondapen eta berpizte

Egundo batez, basetxe xarra

biok geundela begira,

mintza nintzaiñan:

—«Orrenak egin din;

ez din ematen kupira?»

T’erantzun idan:

—«Aski izango duk

gure bion lokarria

berpizteko baserria».

1936

Arraun ta amets

Kulunketa urdurian

ugiñetan bakar,

ontziska arriskatu bat

gaituk bizi zear.

Batela bakoitzeko

mariñel bat zoak

(Gorputzeko lemazain

tankera gogoak).

Ñirñirka argi, Izkainetik,

Arkanu sorgiñak...

Araxe jo ta an murgil

nai giza aseeziñak!

***

Oskorriren ederrak

damaion indarrez

arraun ta amets doala

bertara bearrez,

uginkada geldien

musu limurkoiak

ezin itzali zizkak

joran ortzikoiak;

irri bitsez kantari

izlamiñen deiak

ezin losortu ere

aren aruntz leiak.

***

Urrun ur axalean

ara an txuri-txuri,

oskorriratu nai dun

kaioa iduri.

Oskorriren ederrak

damaion indarrez

arraun ta amets doala

bertara bearrez,

zein zoro ta zein eder

gezal urdurian

ontziska iñoiz estali,

iñoiz agirian!

***

Baña, itxas irakiña,

zemai eta orro,

txalupa irentsi guraz

asaldatze ezkero,

ta Oskorri itzaliko

ekaitzak balio,

ene! ondabearra

ez al letorkio?

Zirimolak liraulkek;

ta itxas amillak ar;

ta gaur lagunak aztu

lezatekek biar...

***

Arantzazu mendiko

izar Andra Mari,

euskal itxasgizonen

zerutar zaindari:

zaindu txalupa illauna,

zure eskutik ez ken.

Arraun ta amets doana

etzazu utzi galtzen.

Ta sar dedilla, txango-

mugara eltzean,

Oskorri dagoneko

atseden kaiean!

1938

Gorputz dago gudaria

Gorputz dago gudaria

Urkiolako maldan;

bekoki ameslariak

dizdiz eguzki galdan.

Bizkai guda izan zanetik

nolaz gorputz au eze?

Esaidazu artzai orrek

ikusi dezun eze.

—Bart arrastiriz lau lamin

ega ziran onaño;

gudaria ortxe zegon

aldegin zuteneko...

Gorputz dago gudaria

Urkiolako maldan;

Maitagarriak agurtzen

dabilzkio egaldan.

—Ta gaur goi andere batek

—ederra bai ta argia!—

burestuna jarri dio

urrebitxiz josia.

«Olerkari ta abertzale,

—ziotsan Andereak—

seme zaitut Olermenak,

ziñopa Euskereak!»

Gorputz dago gudaria

Urkiolako maldan.

Esaidazu artzai orrek

Lauaxeta ez al dan.

—Ara an berriz lau lamiñak

dizdiz eguzkitara;

gorputza eramatera

bide datoz maldara.

Gipuzko, Napar, Bizkaian

barna an badaramate;

ta giputz, napar, bizkaitar

danak agurtzen dute!

Gorputz dago gudaria

Gazteiztik lapurtua

ta euskotarrak agurtu

ondoren biurtua!

1939

Maritxo!

Irten adi leiora

Maritxo! lenbaillen;

gudariak gudara,

gudariak gudara

bertan baigoazten.

Lareun gudari, lareun

abertzale lerden

mendira abiatzeko

gertu ona emen;

Españiko ikurriña

Bizkargiren gallen

etsaiak jarria andik

bear diñagu ken.

Giputz oldartsuakin

ez badegu kentzen,

Joxe Mari bizirik

ez den ikusiren...

Jantzi ezan jaieko

soñeko ederren

ta irten adi leiora,

irten adi leiora

Maritxo! lenbaillen.

Españi ikurriñakin

gurearen orpoz,

lareun gudari aiek,

lareun gudari aiek

garaille badatoz.

—Lareunak bai?— Maritxok

galdetzean du poz!—

—Lareunak, bai enetxo,

lareunak an datoz:

biziak aurren, illak

dakazkite ondoz:

Joxe Mari ta bai bost...

(Maritxo: non den poz!)

Zoaz eleizara ta

Maritxo! otoi gogoz;

garaitu duten arren,

garaitu duten arren

anitz gorputz datoz.

1940

«Abe Marikoa»

Lander tajua ar berri artan

ezin poztuz betartea,

igaz Bizkaian ondutako

gudari abertzalea

Bidasoz arontz doa jakin min

nun darkikean pakea;

nun arki, etxa-lurrak galtzean

galdu zun bizibidea.

Zori oberik euskal Aberri

gaixoak iritxi zezan,

Solluben, Lemonan naiz Artxandan

odol beroz jokatu zan,

Aro berri bat gerra ondoren

elduko zalako pozan.

Ala bearrez, orra non doan

atzerri bide nekezan.

Gazte gajoa: sendi gaberik,

erbesteko kale zakur...

nora oake?, non topa orain

erruki izpi baten ezur?

Piztientzako ez duk falta oi

nunbait ezur edo ezkur.

Bentzutuentzat, etsi zak beingoz,

ez arrazoi ta ez agur.

Begi lausoak ezker-ezkubi

zabaldu ala iñoizka,

basetxe ederrik patxada osoz

noranai nabari zaizka,

baso artetik arpegi txuriz

poz ta zorion gañezka...

Aren paketsu nai zituzkean

Bizkai baserri ta irixka!

Ogibiderik idoroko ote

aietakotxen batean,

begiluzeka bear min ortan

zijoala iñularrean,

neska gazte bat artaldeakin

dakus etxera bidean.

Arenganatuz urrats orronak,

urbildu zitzaionean,

—«Arratsaldeon deizula Jaunak,

(agurra zion zuzendu),

Auñamendiko alaba ori,

arrotz ontaz biotzmindu.

Baserri lanik morroi batentzat

lurron jakingo bazendu,

eskar obean agian biar

elkar oroituko gendu».

Beste gerrate sorberri baten

nasteborraste ituna

adiraz zion topa-lagunak:

—«Zeuk antz damakezu, Jauna,

artzain nabillen alaba onek

norbaiten utsa dudana.

Anai bakarra Frantzian gora

gudara dut eramana.

«Aberriaren alde gudari

anaia an dudan bitarte,

arko zinduzket artzaintzarako

gurean aretxen orde.

Laztan nindula juterakoan

«arrebatxo, aurki arte»

esanda alde zan baña. Gaurgero

luzarogabe datorke».

Gudariak:

—«Entzun deizula Jainko onak! Baño

bildur dizut okerrena.

Zurea letxe gudaritzara

jun iatan anai zarrena,

etxea ta ama nire zainpean

utzirik, Bizkai barrena.

Zai gengozkion noiz itzuliko...

Gero jakin genuena:

illa zala ura. Ta aren ordean

neu dei ninduten urrena.

Alde egitean amari bai nik:

«laister natzaizu itzuliko».

Baña gajoak, bizirik badut,

eman bide du bost malko,

biotzak gauez dasaionetan

ni ere ez naula ikusiko.

Ene Bizkaiko egun ederrak,

berriz zakuskedaneko!»...

Izu ikarak kukildu nunbait

nexka. Oargabekiro

bizkaitarraren beso sorbaldan

buru etzan zun aunaro;

ta itzokin, noizbait, ixilla eten:

-«Anai bakarra iltze ezkero,

nortxok zainduko enei! ginduzke

ni ta «Intzagarai» gero?»...

«Intzagarai»-ri beira sor ta lor

gel ziran neska-mutillak.

Illunak zeukan. Ez ote ere

zorigaitzaren urbillak?...

Laborripean bi momi zuti

zirauten gazte zurbillak.

Arrats illuna jabetu zala

dei zun artan gau ezkillak.

Gudariak:

—«Ezbearren bat badakarkigu

gauak bere magalean.

Jesurengana begiak jasoz

itxaroz egon gaitean.

Izarñoren bat ez da faltako

fededunon zerupean...

Zorioneko, otoitz egiten

dakiana atsekabean!».

«Ai Marikoa» dulunka ari zun

elizatxo urrutiak.

Barruratuta zitun orduko

arratsak bordan argia.

Ta asierako larrean tinko,

oi diran Agur Mariak

otoitz esaten, itzaldu ziran

naigabe gaupean biak...

1940

Itxasora dei

                                        Egun batez ari nintzelarik

                                        sala batean bordatzen,

                                        itxasotik aditu nuen

                                        mariñel bat kantatzen,

                                        mariñel bat kantatzen eta

                                        bertso auek ematen:

Zabal neurgean gora kaioa egazka;

goi ta be, ur eta lur oinpe darabilzka.

Aren labain ta ariñik doakit ontziska

urrun miñez itxasoz arunzka ta arunzka.

Oskorri lor eziñak dei dagit gozoro:

arako leiaz nai dut itxasoz igaro...

Askatasuna atsartuz nai bezin oparo,

biotz esi gabeak ibillian giro!

Kantuz noa itxas zear urruntzen, urruntzen...

O, bai, «Libertadea zoinen ederra den!»

kantuz noa, arraun ta amets erabat egiten.

Ontziskaren aurretik gidari Irudimen.

Legorrean dagonak egonean tinko,

eztaki itxastarraren jorana nolako.

Ez ninduke bestela errukarri joko.

Ez nago iñorenakin zoria aldatzeko!

Iñork gura baleza bizi gezalean,

sar dedilla nerekin amets batelean.

Poz betea arki baietz emen urdiñean,

ugiñak lez urteak ontziz garaitzean!

Zori oberen baten atzetikan goazen,

biotz Eder goseak non dezan atseden.

Lur ezaguna atzean utzi ezkutatzen;

ugarte berriren bat nonbait arkituren...

...ta an doa batela txikia, Oskorriari buruz, gero ta urrunagotzen, neskatxa bordariak legorretik begiz galtzeraño.

Nork atzitu, bere osoan, lagunurkoaren izkutapena? Al dakigu norgere anima barruarena bera!, al jakin norgere kutiziak eta ase eziñak, zer nai duten, nolakoxeak diran, noruntz dijoazen!

Iñularreko eguzki igeskorrak, urez bestaldera oeratzekoan, urregorriz dirdaizka daukakizu itxasgain sorgiña, mirari bat lez, bri-bri zorotan; ta aretxen lillurak limurtuta, mariñel bertsolaria, poesi ontziz, izkutatzen dijoazu, arago ta arago, noranaita.

Nora, ordea?: neskatxa bordariak alperrik galdetzen du, ez baidakus dagoneko ia ezer. Nora? Zeren billa? Al daki mariñelak berak!

Betiere, jakiteak baiño geiago balio digu miñak, jakin eta senti miñak. Ase eziñak!

1942

Udazkenez igartzean

                                        Arrosa eder maiatzean

                                        Loratzen da baratzean;

                                        Amodiorik ez duenak

                                        Ez du miñik biotzean.

                                                Orixe, Euskaldunak

UDAZKENEZ IGARTZEAN

LORATXOAK BARATZEAN,

AMODIORIK EZ DUENAK

EZ DU MIÑIK BIOTZEAN.

Aberriak zetzan iltzer...

Batzuk zesaten: guri zer?

ta ajolagabe lekutu ziran

Ama utzita, biotz anker.

GAUR ARROSA BAT-BATEAN

BERRITZEN ASI DENEAN,

AMODIORIK EZ DUENAK

EZ DU MIÑIK BIOTZEAN.

Min orain eta miña len

Aberriak sorrarazten...

Atzo oñarez ta orain lei berriz

ezin ezertan atseden.

Biotz orrek ez atseden

Euskalerria jasotzen.

Aberrimiñez izor dagonak

eztu askirik izaten.

Zenbaitzuk diote: gaur jai!,

jolaserako txit alai.

Abertzaleak Erri oindian

ziñitza: Ama, agindu, zer nai?

Euskotarrak: ez atseden

Euskalerria jasotzen.

Aberri miñez izor dagonak

ez du naikorik egiñen...

EDERREN DANEN ARTEAN

ABERRIA AMESTEAN,

AMODIORIK EZ DUENAK

EZ DU MIÑIK BIOTZEAN.

1943

Zer diodan?

Ta pianoz dabesadan

euskal kantan zer diodan

oraindik galdetzen didan?

***

Ire atera letorken

eskale soñularia

bere zorigaitz aria

diardunean ariltzen,

ez mintzearren etzaion

galde ausardiz nor ta non

il, edo zer gerta zaion.

Agian, atzerriz orron

bultza duten abertzale

dun bera; agian, gaizkille

izan damua zerion...

Naikoa dun jakiteaz

oñazean dunala anai;

eta maite ezan, maite, bai...!

***

Ta pianoz dabesadan

euskal kantan zer diodan

oraindik galdetzen didan !

1943

Zein ederra dan!

Zein ederra dan

olerkaritza

bihotzak min duanean!

Zein ederra dan

somatu nuen,

ama, zu hil zinanean.

          Zeruainoxe

          kanta jaso nahi

nizuke, otoitz antzean;

          berez ezinda,

          bidaltzen dizut

otoitzarekin batean.

          Zein ederra dan

          olerkaritza

otoi bihurtzen danean!

1948

Eztai-kanta

        Erdoi bedi egonean

        goldea, uztarri zaiean.

Soroan baño girogo duk bai,

        itzai gazte, ezkon maiean.

        Erretenean barrea

        zijoak ura ariñena.

Ur onez, pozez bete dezagun

        bizitzaren erretena.

        Gaur arteko neke lanak

        ta etorriko diranak

uxa ditzala bazkalkideon

        eztaitako jan-edanak.

        Bijoa leioz landara

        kantarien deiadara;

bizi geraño luza dedilla

        gaurko aiurruntz algara.

        Nasaiki poztu gaitezen,

        ez kezkarik, ar atseden.

Errekak ez dik gezaldu bear

        itxasoratu baño len.

        Lei zoroaren deiera

        abia ibaian bera,

atsegiñaren txalupa argian

        eldu arte itxas ertzera...

        (Tamala! An egon artean

        goldea esaten larrean:

—«Bearko nauk bai, bearko nauk bai,

        itzai, egunen batean!»)

1948

Maitasunezko gau hartan

Maitasunezko gau hartan

errainuz zegon aintziran,

ortzen hanbat izarño

uretan islatzen ziran...

Ez duzu gogoan nola

izarñok islatzen ziran

errainuz zegon aintziran?

Halaxe nerau gau hartan

zure begien distiran

liluraz zendun begiran!

Bakar-bakarrik sarritan

nihoakio ordudanik;

Baina goibeldu zanetik,

aintzirak ez du izarñorik...

Zeru goibeldu zanetik

aintziran ez da izarñorik.

Aintziran ez da besterik:

orbel oroimingarriak

urlo geldian lo soilik...!

1950

Izarrari solasean

                                                Laudato si, mi Signore,

                                                per sora luna et stelle...

                                                        Cantico del fratre sole

                                                Bertso bida bear ditut kantatu

                                                izarrei: zer zaidan gertatu

                                                korputzak ar dezan deskantsu.

                                                                             Errikoia

Arratsik arrats zeru urrutian ñirñari,

maite kupiraz zagerkidan izar argi:

beste iñoizetan legez natortzu gaur ere

ixilmixil bat izan nairik zurekintxe.

Aski izaten dut leiotik tinka zuri so,

biotz axanpak jaulkiz izketan jartzeko.

Ordu onean zindudan bai aukeran jo,

nire izkutuak azaltzeko aboz-abo.

Zuk ez bait duzu, lurtarrok lez, iñor saltzen;

aditu ala ixillik duzu gordetzen.

Deitzen dizudan bakoitzean: «nere izarra!»,

darantzuidazu: «emen nauk, seme lurtarra»,

ta arin zatozkit ainbeste luzeko bidez

lagun gaixo oni «gabon» ematera maitez.

Maitasunezko zure errukiaren izpiz

goza didazu bekoki ituna amaika aldiz,

biotz kezkaen sarigarritzat, il ondoz,

zaudeneko ortan Zeru bat dala adirazoz.

On ta otxana zaitut, zerutar zuzia,

on ta otxana ta ixilla ta maitatia...

***

...Gaur, baña, Izarño begiko orrek bazeneki

zein beste dudan atzotik gaurko ikuspegi!

Gogamenaren ortzeak odeirik ez dit;

bat batez, samin danak poz biurtu zaizkit.

Pake bat sor zait..., oskarbi orren pakea,

Jaungoiko onaren zolitasunez betea.

Nire baitako laiotzean azterkari,

goi leñurutan ez dizut, bada, nabari.

Samariko osin ura?, Sikarko iturria

eguzkitan, ta Jesu bertan exeria

antuxiñetik bere Ur bizia eskeñiz

«Edan —esaten—, ez aiz egarriko berriz».

Eskale antzo urbil natzaio albetan;

edan dut, edan, Jainko onaren eskutikan.

Ta bertan, mundu guzia arki dizut berri;

oro garden, bai, oro iztun, maitagarri!

Ez nuen uste, ez onen zoragarria

zitekeanik sor zaidan egunsentia.

Beste begiz dakusat orain izadia!

Bestelako biotzez maite du bizia!

Atzo miñarren negarrik ezin zeridan;

ta gaur pozarren malkoa dut begietan.

Zure susmurra berbera gaur zoliago

aditzen dizut, ta ulertzen gardenkiago.

***

Millaka izarño zaudete betiraunean

giza gogoak zuenganatu naiean.

Biotzak diraust, Zeru eder orren pean

nola gizona onen gaizto ditekean.

Millaka izarño Jainko geznari or ernai.

Baña satorrak lur zuloa baizik ez nai.

Ez ote griñaz lañotuta datzalako?

Ez ote entzungor zuen mintzaira aditzeko?

Ezin ulertu: Zeru eder orren pean

nola gizona onen gaizto ditekean...

***

Zuk beintzat jarrai niri izketan, txingar maite.

Gaurkoz, alare, agur; baña biar arte.

Emen itxoingo dizut, gau ontan bezala.

Ta gaur baño re obea arki nazazula;

zure irudira nakusazula: argia,

on ta otxana, ta ixilla, ta maitatia...

1950

Itsasora dei

Nausikiro zeruan kaioa hegazka;

goi ta behe, hur eta lur mendekotzat dauzka.

haren labain ta arinik doakit ontziska

urrun minez itsasoz harunzka ta harunzka.

Oskorri lor ezinak dei dagit gozoro:

harako lehiaz nahi dut itsasoa igaro...

Askatasuna hatsartuz nahi bezin oparo,

bihotz hesi gabeak ibilian giro!

kantuz noa itsas-zehar urruntzen, urruntzen...

O bai «Libertatia zoinen ederra den!»

Kantuz noa, arraun ta amets erabat egiten.

Ontziskaren aurretik betire Irudimen.

Lehorretan dagonak egonean tinko

ez daki itsastarraren zoria nolako.

Ez ninduke bestela errukarri joko.

Ez nago inorenakin bizitza aldatzeko!

Inork gogo baleza bizi gezalean,

sar dedila txalupan nerekin batean.

Poz betea arki baietz hemen urdinean,

uhinak lez urteak ontziz garaitzean!

Zori hoberen baten atzetikan goazen,

bihotz Eder goseak non dezan atseden.

Lur ezaguna atzean utzi ezkutatzen;

Uharte berriren bat aurki agerturen...

1951

J.E.L.

                                                Uso zuria, errazu

                                                nora joaten zeran zu.

                                                Españiak portuak oro

                                                elurretan daduzkazu.

                                                Gaur gauerako ostatu

                                                nere etxean baduzu.

Nunai iraitzia,

bertakoena izan arren,

iltzen doakun enda zarraren

zotiña naiz eta asperen.

Eskale arrotz,

nunaiko bai ta iñungo ez,

munduz munduko judu landerra

baiño re noa iges ta iges.

—«Zaude gurean»:

erregu zenbait anaiek.

Zer besterik nai luteke nire

billa dabiltzan etsaiek!

Esku ongillek

ogi eskeintzen didate.

Aurrera joaz diñet: « Millesker,

nire gosea txit beste...»

Atzetik, luze,

niri so gelditzen dira,

miñ ozka dute barne muñetan,

malkoa zaie begira...

***

Nora juten dan?

Non bizi dan? Nor daiteken?

Izenik, etxerik, aztarrenik

Jel-ek ez dizu emanen...

Batzuk maitea

anbat bestek nardetsia,

gobernutarrek aopean zin:

labur ken baietz bizia...

Eguratsaren

gorputzik eza ta ariña

bear, gutxinaz, alderazteko

eize zakurren agiña.

Kaleak, aier,

erdal birao ta parre;

joputu gaitun ikurriñaren

gezur batzar ta akelarre.

Zergatik ez dun

karrikan jotzen doñurik?

Non koka gabe ez baidu usoak

gezal neurgera aidatzerik!

Enparantzetan

Euskadiren eriotza

aldarrikatzen asi ezkero...,

basamortuko abotsa.

«Uso zuriak

portuak —elurrez ditu»;

euskaldun onen etxe barnetan

baño ostaturik ez baidu.

Santa Kutz dama,

izkuta agertuz, an-emen.

Atzo Otxandion, gaur Aian, biar...

Biar Jainkoak esanen.

Etxahun berri,

jo Erromara erromes;

ate ertsietan uste ez-eneko

«Vae victis!»..., barkapen ordez.

Alare, munka

antzi dunaren itzala.

Gladiatzaillek erio aurrez

ala Kaiser-en aztala.

***

Presondegiko

bazter batean arkia

du ereskiña, iltzerakoan

gudarin batek utzia;

Euskal ziñopek

Aberriaren ibaian

ixuritako odol berberaz

ezoztua are Bizkaian.

Illobitako

untzadun gurutz arritan

zarren goi arnas eske aospez

gau eman oi du sarritan;

T’Aitor-en atsak

mintzo izu omen dagio:

«Euskadi Jesukin guruztua

iltzen zijoak»... —dasaio.

«Belaunez belaun

eunkitan oñorde genun

berdingabeko leñargi ura

ia eten duk gaur egun.

«Izotzik zegok,

Aberri izotzez, larrea;

Aberriaren eguzki ezak

suondo zeukak jendea.

«Suondo zeudek

gutarrak, antziñatiko

argidiriak noiz sukaldetik

gaurko illuna aienduko.

«Asaba zarren

enborra itzaltzen balua,

berandugabe gogaiak piztuz,

piztu abertzale sua».

***

Ta artan dabiltzu,

izkutuka ta urduri,

txadonetako laratzak pizten,

bibotedunen itzuri.

Zear-zearka

saiest orduko atea,

sartu ta Aberri soñuz betetzen,

dardarazten etxapea.

T’obi lurrunez

kutxa gordean otzepel

errauspe zetzan beingo didarra

txinpartetan ler: Gora JEL!

Leiotatik at

landara galda goria,

Jel-ek bere eskuz ta jaupal atsez

zirraraz irazekia.

Abioitikan

bai eder gauez uria;

bri-bri, bai eder!,

sendi bana ardai,

Euskalerri martiria!

Arku-ko Jone

baño re, etsaiek errea,

or, zendorrean Erri oso bat,

ura bezin errugea,

lotsaz gorrituz

kondairaren zerupea...!

Geroak beio, gaur uka zaion

Erri santuen ospea!

***

Izotzetan su!

Jel-i zor zaion mirari.

Merezi ote, munduz munduko

judu landerraren zori?

1940-55

Bizi nai

Junak jun.

Jadanik ez aien zai egon.

Illak il...

auskalo noiz nola eta non.

Galduak galdu...

Alabearrak irentsi ditu

bazterren baten,

ez aintza, ez illeta, ez omen...

gure onenak!

beti gurekin bear zutenak.

Junak jun: illak il:

galduak galdu.

Atarramentu onik

geroz ez dugu.

Ai alarguna,

bai beltza zure etorkizuna!:

ukullua uts...

ume txikiak txit gose ta zurtz...

Goldea, berriz,

erdoiak jaten, itzai gaberik...

Illak il. Okerrena Bergarakoa.

Irabazi ustetan galdu gudua.

Ai Euskalerri,

salkeri aundienen martiri:

zertan ixuri

                   Zumalakarregin odol ori,

                   gaur gertatzeko

                   Espartero batek salduta preso...?

                   Illak il.

                   Dagoneko oro alperrik.

                   Jun zan Eguzkiari

                   ezin austerik.

                   Illuna dugu...

                   Etxe-barrura, enetxook, bildu

                   Itxi ateak;

                   sar ez ditezen sakamanteak.

                   ...Or atarian

                   «beltzak» pasako lapurkerian...

                                                                    «un peuple qui s’en va»

Adio baten tristura somatzen zaio Euskalerriari, bere errita-sunaren udazkeneon. Amaika gauza eder bait-badoazkio billuzten, erabat suntsitzen!

Mundu arrotzean arrotz, bere burua aldeztu eziñik, espetxe batean bezela topatzen duzu gaixoa, katigu ta ilzori; urkamendikoaren antzo daukazu, bizia zintzilika duela zenbaitzuen eskutik..., Jaungoikoaren borondateari belauniko.

                        Atsekabearen berri

                        iñork ongi ote daki?

                        Ni emen nago, gaixo au!

                        probaturik ongi,

                        emanaz milla gorantzi

                        gazte denborari...

                        ADIO

                        Euskalerriak dario.

                        Igesi

                        zenbat gauz eder doazi,

Ezaren

illobi beltzera zuzen,

egundo

geiago ez biurtzeko,

sekula

il bear ez lutekela...

Antziña!:

—gure iñular sorgiña,

iraun-arazi eziña...—

bazuaz

zure printzak itzalduaz...

Zergatik

ez edan zure argitik,

bizi gaitezen lengotik?

Zergatik

ez ibilli zure eskutik

bein-beti,

eten ez dedin leiñargi?...

Adio

Euskalerriak dario,

Zugana

luzatuz bere yorana.

Bai, arren,

utzi Adio esaten.

Adio!

Adio bai sekulako!

Mendien apaingarri

ok ziran zugaitzak:

lizar, pago ta intxaur,

gaztain ta aritzak.

Sartu ziran beingoan

piñu beltz arrotzak.

Arrezkero mendiak

erderaz zebiltzak.

Intxaurraren zura zan

oiak egiteko:

lizarrarena, berriz,

katedraletako.

Piñuena, ordea,

esan zertarako?

—Baitipat, ildakoen

zerraldotarako...

Aritz, lizar, pagoak:

agur sekulako!

Elezar eta ipui,

kopla naiz kanta-zar:

aiton-amonen autan

ziran zeru-izpar,

ta illoben gogoetan

ametsezko izar...

Laratzak berak ere

aiekin ze sugar!

Bestelako ederra

orduan bizitza

kantuz zijoanean

zerura otoitza

Bestelako gozoa

sukaldean poza

aiekin piztutzean

otordu bakoitza!

Adio, kanta-zarrak

ta ipui aspaldiko:

agur sekulako!

Eliz-arlosapean

eortzitako illak;

galtzara-ertzetako

ermita ixillak;

Batzarretako lege

zabal ta gurpillak;

jolas tolesgabeak;

oitura sotillak...

Ta Gabonzar’etako

gure Olentzaro;

ta pelotari txuri’

’en «Abe-Mariko»;

ta gaillur bakoitzeko

gurutze zurezko;

eta burruxa beltxak,

ta gonantx gorrixko...

Gure erritasunaren

ezaugarri oro:

agur sekulako!

Zuek, ai!, batezere,

mendi-gurutz deunak,

babeseko errien

zaindari onenak,

asaben sinismenak

jarri zinduztenak

eta orain bakantzen,

jausten zoaztenak!:

Ai Errien adua

bai zoritxarreko,

zuek gabe beiñola

baditezke tinko!

Dongeki erortzen dan

gurutz bakoitzeko,

jausten bait-dira ere

birtuterik pranko!

Mendi-gurutzetxoak:

agur sekulako!

Antziña!

—gure iñular sorgiña—.

Adio

Euskalerriak dario,

zugana

luzatuz bere yorana...

***

Adio orretxen tristura dizu

Euskal-doiñuen barrenak.

Gorde eziñezko ituntasuna

baitare kanta alaienak.

«Babiloniko ibai ertzetan

nola ixildu arrotz-penak?»

Iltzera doan abenda baten

zotiñak dituzu denak.

Pestaburua. Dantzan gazteak

jantzi gorri-zurietan.

Plaza betea bri-bri zoratzen

eguzki-izpi alaietan.

Danen gainetik danboliña ari

doiñurik bizkorrenetan...

Entzun zaiozu. Ze esaten dizu?

Alaitasuna?, benetan?

Aitzitik, Eusko-Negarrak negar

txistuaren ezpaiñetan:

—«Ortzetan dizut irria baiña

nigarra bi begietan».

Dantza lotuan urrengo txanda

moda berrien arira.

Neska-mutillak artan leiatsu

mozkorki jira ta bira.

Buka orduko, gero illunez

bina-binaka mendira...

Txistuak negar azken-saioan,

doazen aiei begira,

gogoa miñez luza ala luzez

lengo antziña garbira...

...Ta Anjelus’eko dardarepean

izarñoen intzirira,

oitura zarren ondrautasunak

negar arekin batera:

«Bazterretik bazterrera

au mundu ala-bearra!

Eztakienak esan lezake

ni alegera naizala.

Ortzetan dizut irria eta

bi begietan nigarra».

***

Adio

euskal-ertiak dario

Lenera

luzatuz bere jaiera...

1948

Abendats

No, mi buen amigo, no! Muchas de estas ocurrencias de mi espíritu que te confío ni yo sé lo que quieren decir, o, por lo menos, soy yo quien no las sé. Hay alguien dentro de mí que me las dicta, que me las dice. Le obedezco y no me adentro a verle la cara ni a preguntarle por su nombre. Solo sé que si le viese la cara y si me dijese su nombre, me moriría yo para que viviese él.

Unamuno. II, 70. Vida de Don Quijote y Sancho

Abendats.

Eusko abendaren arnats.

Gizaldiaren muñorik muñoz

gure iraupenaren alatz.

Eusko bular bakoitzeko su ta laratz.

Arnats, alatz eta laratz.

Abendats.

Ikuseziña aizen arren

Aitoren

belaunekuok amak aurra lez somatzen

augu sabelaren sabel,

barren barren,

zain ta mami tauparazten.

Uka nai autenek ere

odolean aramate.

Gorrota auteken arren, etzegok

iri egiterik alde.

Joran urrunak baño arago

ta muin barrunak baño bertago,

gurekin augu, noranaibidez,

geu geran baño geurekinago:

eusko gogoaren gogo!

Unamunogan irritsa,

Uzkudunetan bortitza,

Xabiergan asekaitza,

Loyolagan etsikaitza,

ik garabilzkik t’ernaltzen gaituk

gizon ta eme,

euskotar seme

bakoitza.

Gizaldiz gizaldi zalko,

eusko lortze bakoitzeko

Abendats,

izadiaren sortze garbitik

atorkun azi aberats:

Bizkai menditan baño ’re geure

erraietan augu meatz.

Aitonen aitonen baratz;

amonen amonen ardatz.

Mariagora mariabera,

betirako ipar orratz.

Orratz, ardatz, baratz, meatz.

Abendats.

Kanpotarrek

etzekitek

ire berri.

—«Euskoterri

nork eusten ote edo zerk?»

—laborriz galdetzen ditek.

«Abendatsek! Abendatsek!»

Orreagatik Oriamendi ta Artxandaraño

gudurik gudu

mundua mundu

dediño

Basojaunaren irrintzi bera zebillek:

«Abendatsek! Abendatsek!»

Ez jakin ori Rolandek!...

Espiritu uts aiz, ez soñik,

Ez noizdanik, ez jauregi, ez izenik...

Izkutuago ta illezkorrago,

eztare etsaiek i iltzerik,

jazarka ala azi baizik.

Auñamendiko errege,

errege bezain iñude!

I bizi aizen bitarte,

biziko zaiguk enda re!

Au iltzekotan, lendanik

eu il bearko induteke!

Abendats,

Ats, Ats, Ats:

nork baña il tiroz egurats?

Aberri zuri gorri berdea

emazte duk, ire guna

arduru beti etzuna

ta azkenik gabe belaunik belaun

damaizkik seme trebeak,

batzuk jun ala besteak...

ta Sortaldetik Sarkalderako

ostadarrean Bakaldun,

ire erreñuak ezin etzanik ezagun.

Mendez mendeko maratonean

Olinpiade txapeldun

bakar bait ator ta oa. Bakar. Bak-aldun.

Abendats.

Eusko abendaren arnats.

Arnats, alatz, ardatz, laratz,

baratz, meatz, Ats. Ats. Ats.

Abendats. Abendats.

1955

Bibliografia

ARANTZAZU, EUSKAL POEMA. Editorial Aranzazu. Oñate, 1949

ARRAUN TA AMETS. Itxaropena Argitaldaria. Zarautzen, 1955

IDAZLAN GUZTIAK I eta II. E.F.A. Oñati, 1977

Diskografia

ARANZAZU 1. Capilla Musical de los Franciscanos del Santuario de Aranzazu, 1965

Zuk zer dezu Arantzazu / Zazpi aizpatxo

ARANZAZU 2. Capilla Musical de los Franciscanos del Santuario de Aranzazu, 1965

Alargunarena / Uso mandataria / Lore ta izar

ERROMESAREN POEMA 1. ARANTZAZU, 1991

Errodrigotxo / Ardi txuriak / Egunsentia / Uso mandataria

ARANTZAZU: AMESKABI, OTOIZLEKU, 1997

Zuk zer duzu, Arantzazu? / Herriarena / Inularreko / Aida txuri, aida gorri / Lurrean lore zinen / Itsasoak urak handi / Zure errukizko / Arantzan zu?