OLATZ MITXELENA

Etxe arrotz hau

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

https://susa-literatura.eus/ebook

© 2026 Olatz Mitxelena

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2026ko maiatza

Edizio hau: 2026ko maiatza

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Mundua etxetzen didazuenei

Otea erre

Sunormal aurpegia, horixe geratu zait kotxean sartzen ikusi zaitudanean, ze pentsatu dut badoa, joan egingo da, ikusi zaitut alde egitera doanaren moduan sartzen kotxean. Eta joan egin zara. Zer izango ziren, ba, hamar minutu gehiago?, hamabost igual, berdin dit, hogei? Noiz egongo gara berriz paraje eder honetan? Biok esan dugu bua ze ederra, bua, gelditu, gelditu hor. Eta kaxko-kaxkoan ikusi dugun aparkalekuan baztertu duzu kotxea, bestearen ondoan. Abandonatutako aterpetxe zahar bat: naturaren ederra eta giza hondamendia; gustatu egin zaigu, biok geratu nahi izan dugu; selfie bat, zuk eskatu didazu. Gero jarraitu egin dut, argazki bat honi eta beste bat hari, Pirinioak aurrez aurre, Orhi zurituta, eta belardi zabalak, hain bakarrik, hain isilik, hain argazkitarako, baina benga, hasi zara zu kotxera hurbilduta, goazen, eta esan dizut itxoin, itxoin e, entzun didazu, ze hau lasaitasuna, hau arnasa, hau elurtutako mendietako haizearen hotza. Eta gero gazte hauek, doinuera berezi horretan. Bista bakarrik ez, pentsatu dut, belarriak ere goxatu behar dira. Ez nuen ezer jakin beharrik baina galdetu egin diet, entzutearen plazer hutsagatik, “xiberoatarrak gütüzü, bai, altzaiarrak. Züek nonkoak zidee?”. Eta bortuez galdetu diet, neguaz, bakeaz.

      Sunormal aurpegia, eta negar egiteko gogoa. Derrepente joan zait haize hotza kotxea martxan jartzen eta alde egiten ikusi zaitudanean. Errepidean nola urruntzen zinen begira ni, eta niri begira xiberotarrak. Sunormala goitik behera. “Eramango nauzue zuek?”; baieztapena izan da. Eta sua etorri zait eztarrian gora, hesteak hartu eta tripatik erauzteko gogoa, zuri lepoan korapilatzekoa. Nolatan egin didazu hau. Nolatan utzi nauzu horrela.

      Xiberotarrei galdezka segitzeko gogoa joan zait. Argazki-kamera hartu dut berriz, disimulatzeko, eskuak eta gogoa okupatzeko, baina zurrunbiloan sartu zait burua hala ere, broma izango da, oraintxe etorriko da atzeraka lau argiei emanda, ze gazte hauek eramaten ez banaute, zer? Neure burua imajinatu dut aterpetxe izandakoan babes bila, goseak eta hotzak; egunkarietako lerroburua etorri zait: emakume baten gorpua aurkitu dute Ahuzki mendian. Amorratuta, umiliatuta, puskatuta, abandonatuta: lau aldiz hil naiz.

      Xiberotarren ondoan joan naiz kotxerantz, egurtutako zakurra, burua makur, isatsa hankapean. Atzeko eserlekuan hondoratu naiz, eta pikutara joan zait gurea. Ez du atzera bueltarik, ez esplikazio posiblerik, ez barkamenik.

      Kiskali egin zaigu geure buruarentzako opari zen asteburua. Atzo Bostmendietara abiatu, eta, lehenengo bidegurutzera iritsi orduko, hemendik da, ez hortik da, ez ginen ados jarri, eta erdi muturtuta hasi genuen bidea; gero artzain jator hura topatu genuen eta, harekin hizketan luzatu nintzela-eta, purrustaka egin zenuen goiza. Gaur Santa Grazira bueltaxka egitekotan ginen, baina zuk Atharratzeko ostatuan pasatu nahi izan duzu goiza; joan lasai, hemen itxoingo dizut. Joan naiz, baina lasai ez.

      Eta orain hau.

      Pixka batean ez didate ezer esan, isilik joan dira haiek ere; ulertu dute nonbait egoeraren makurra, lasai utzi didate puskaka-puskaka erortzen. Ni leihotik begira joan naiz. Lehen eder zen bezain basati bihurtu da paisaia: errepide estua, alde batean amildegia, bestean malkarra gora, haizeak zakartutako lurra, zuhaixkaren bat han-hemen, mendi harkaiztsuak, zerua hotz; gizakiaren arrastorik ez errepideaz beste. Pentsatzen hasi naiz ze mundu mota ote den lur puska hau, ze harreman egingo ote liratekeen harkaizpe honetan, basatiagoak ote liratekeen, basatiagorik posible ote den, ez ote diren geure baitakoak haizea, hotza eta malkarra, gizakirik ez balego ba ote legokeen abandonatutako bazterrik, ez ote genbilzkeen hobeto mendiarte honekin mimetizatuta, isiltasun eta bakardade honetan.

      Ia ametsetan bezala nindoan, eta ez naiz konturatu zer ari ziren esaten. “Hor aitzinean süa badüzü”. “Sua” entzun, eta esnatzea bezala izan da. Sutan dago mendia. Ke iluna ikusten da hor aurrean, “artzainek sü emaiten diezüe larreer otearen xahatzeko, ez dizü üdüri indar handian dagoenik, bena ikusiko”. Belztuta daude errepidearen goiko eta beheko aldeak, uneren batean errepidea bera ere sutan egona da. Beste larritasun bat sartu zait gorputzean. Tonu serioa hartu dute haiek ere.

      Kurba eta kurba artean ez dugu garbi ikusi, baina zuzenean joan gara erretzen ari den alderantz. Errepide bazter-bazterrean ikusi dugu, amildegiaren aldera, sugar handirik ez, baina zabal, mendia bezain. Eta pentsatu dut ez ote genukeen atzera egin behar. “Zer diozüe, jarraik dezakegüa?”, bota du gidariak ere. Nire ondokoak aurpegia okertu du, “ez jakin ze bide hartüko düan süak”; “gibel ützültzea agian hobe e”, proposatu du kopilotuak. Tonu arrea du zeruak, ke-laino marroixkak, eta, aurreraxeago, sua gori errepidearen bi aldeetan.

      Isilik joan gara, erabakirik hartu gabe baina aurrera. Aurrera jarraitu duzu zuk ere nonbait; ez da autorik pasatu kontrako norantzan. Lekua ere justua du errepideak inorekin gurutzatzeko. Buelta ematerik ba ote dago, ba? Larritu egin naiz. Behera begiratu dut, kotxerik ikusten ote den amilduta, kiskalita.

      Amildegiak baino bertigo handiagoa eman dit sutan den mendiak.

      Tarte batean kezko pasabidean joan gara, suaren altzoan, ni arnasari eutsita momenturen batean, honaino iristea erabaki ona izan ote den zalantzan.

      Keaz bestaldera, behor batzuk ikusi ditut pareko hegalean. Ez du ematen sua mehatxu zaienik; pauso mantsoan doaz. Nora egingo lukete ihes, ordea, garrek alde horretara egingo balute?

      Itolarria handiegia bihurtu aurretik, pasatu da. Pasatu dugu. Atzean utzi ditugu kezka, larritasuna, izua.

      “Heben dena eder dela pentsatzen düzüe züek”, hasi zait ondokoa, “dena berde eta ejer dela, ardi zonbait hor, olhatto bat heben, hiru herri ttipi ibar batetan eta beste lau ondokoan, bena hau ez düzü lilitegi bat, heben bizitü behar dizü, eta larre hauek xahatü behar ditizü noiztenka; geroago eta üsüago, geroago eta kabale apürrago dabilelako”.

      “Eta non dira artzainak?”, atera zait, ez baitut inor ikusten; “nork kontrolatzen du sua, nork itzaliko du?”.

      Sorbaldei gora egin die. “Zorte ixtoria düzü: zonbait aldiz uste beno haboro hedatzen düzü, haizea harrotzen delako bat-batetan; bena, ontsalaz, bizpahiru egün iraüten dizü sütan: otea erre, zikina jan, eta bera ehaiten düzü”.

      Ahaztuxeago dut lehengo haserrea, sutan kiskali ez izanaren poztxoa sentitzen dut orain, eta, konpartitutako sufrimenduak elkarrengana lotzeko duen indarragatik-edo, halako konplizitate bat sumatzen dut. Ni salbatu nauen hirukotearekin nindoan lehen; elkarrekin salbatu gara orain. Ondokoari eskertu diot erlatibizatu izana: zer da, ba, bizitza, zorte kontua ez bada?; suak piztu eta itzali egiten dira; otea sortzen du mendiak, eta ederra da hala ere.

      Kopilotuak bolumena igo dio musikari. “Ezagützen düzü hau? Garaztarrak dütüzü, gure lagünak”. Buruan halako eskaner bat pasatu dut iparraldeko musika-talderen baten bila. Eperrak, Maitiak galdegin zautan, Benito Lertxundi xiberotarren ahoskera imitatzen, eta Mikel Laboaren Bereterretxeren kanthoria. Ezetz egin diot buruarekin. Niko Etxart da ezagutzen dudan iparraldeko musikaririk gazteena; hori ez diot esan. “Agur, Zuberoa eta horrelakoak kantatzen ditugu guk kantu-bazkarietan”. Esan orduko damutu zait.

      “Gü folklorikoak girela erraiten düzüe züek, hegoaldekoek, bena ez dakit ez ote gitaüzüen züek folklorizatürik”, bota dit burlaizez.

      “Eta, züek, zertara jinik zidee honarat?”, galdetu dit ondokoak; “hegoaldeko apür jiten zidee honarat, maskaraden ikustera ez bada”.

      “Asteburu-pasa etorri gara mutil-laguna eta biok, baina, ikusi duzue, haserretu egin gara, eta alde egin dit”.

      Ez du inork jarraitu hizketan.

      Ez dakit ez ote gabiltzan gu ere harremana folklorizatuta, hutsuneak tapatu nahian urteurrenak ospatzen.

      Leihotik begira joan naiz berriz. Kea atzean utzita, garbi ikusten da orain amildegia: zulo bat.

      Gazteak beren kontuetan ari dira. Beorlegira doaz, urtebetetze-festa batera. Haietako baten lehengusua bizi da han, etxalde batean; gaua elkarrekin igaroko dute, eta bihar eguerdian bueltatu.

      “Bide hau dena egin behar al duzue festa batera joateko?”.

      “Soizü nora artino jin zideen haserretzera”, bota dit kopilotuak.

      “Müsika-taldea ere badizügü, eta bihar goiza baliatüko dizügü trebatzeko. Gustatüko zaizü balinba”, erantzun dit gidariak, tonua goxatuta. “Eta, zü, norat bazoaza?”, galdetu dit ispilutik begira.

      Nora noa. Jakingo banu. Bi sute zeharkatu ditut denbora gutxian.

      “Zuekin noa”, atera zait.

      “A, bom, besta eginen dügüa ordüan?”, esan dit ondokoak.

      Telefonoa joka hasi zait. Bolumena kendu diot: tonua ez dator ongi paisaiarekin, garaztarren musikarekin. Pantailaren argitan, mutu, alarma itxura hartu du zure izenak. Horrelaxe utzi zaitut, kotxearen larrialdietarako argiak piztuta bezala, atzera egin nahian edo. Orain ez dut errautsetan zikintzeko gogorik.

      “Soizü, hor düzü Behorlegi, berehala heltüko gütüzü”, seinalatu du mendiaren beheko aldera kopilotuak.

Itzultzea

Zerrenda batean idatzi genituen bataren eta bestearen alde onak: prezioa, metro karratuak, balkoia, komunak, argitasuna, garajea, lorategia.

      Banekien Andonik lorategia nahi zuela berez, lorategi txiki bat, ezagutzen nuen hainbeste. Beti nahi izan zuen sagarrondo koxkor bat eta hortentsiaren bat landatzeko lursaila. Baina garajea behar zuela esaten tematu zen. Bizikletak gorde behar zituela, gimnasioa jarriko zuela, arrabola. Ez dakit zer sartu zitzaion buruan, nor sartu zitzaion mingainean; iruditzen zitzaidan haren kuadrillakoen elkarrizketak ari nintzela entzuten. Bera ez zen inoiz hain kirolzalea izan; kirolak ez zituen haren bizitzan 20.000 € balio izan sekula. Loreekin disfrutatzen zuen berak, egongelako leihoaren parean genituen bonsaiekin. Ziur nengoen lorategi txiki bat oso gustura hartuko lukeela, arnasa emango ziola.

      Bazen, ordea, hitzetan jartzen ez genuen beste zerbait.

      Niri berdintsu zitzaidan berez lorategia edo garajea, nik etxe argitsuago bat nahi nuen, txikixeagoa, lanerako leku goxo bat, bista politak. Garajedunak lanerako leku egokia zuen, lorategidunak baino ilunxeagoa, hotzagoa, baina zabala. Banekien ongi moldatuko nintzela; bista polita zuen, gainera. Lorategiaren alde egin nuen, ordea; ez lorategiagatik beragatik, argitsuagoa zelako baizik, beirate zabal bat zuelako egongelan eta beste bat, txikixeagoa, lanerako erabil nezakeen gelan.

      Lorategia-ala-garajea horretara mugatu ginen, baina dikotomiak mugatuegiak izan ohi dira; bidegurutze bakarrean itsutzen gara, eta gainerako bidezidor guztiak tapatzen ditugu. Beharbada, aukeren artean mantendu behar genuen gure etxean bizitzen jarraitzea. Ez dakit. Aspalditik genuen aldatzeko gogoa. Adostuta genuen: seme-alabak haztean beste etxe batera aldatuko ginen. Bi logelarekin aski genuen, bata lotarako eta bestea lanerako. Neurri txikiagoan hobeto kabituko ginen.

      Amore eman nuen. Garajeduna hartu genuen.

      Ez dakit zer izan zen: etxe berriari helburu ezberdinak genizkion jarriak, edo etxe-aldaketari bestelako aldaketa batzuk eskatzen genizkion, edo etxetik etxerako traste, altzari eta kaxa mugimenduan zerbait galdu zitzaigun, edo lerro artean beste desio batzuk esan genituen. Garajedun etxera joan ginenez geroztik leku diferenteetan bizi ginen.

      Andoni bigarren nerabezaro batean sartu zen. Arrabolean ibiltzen hasi zen astean behin, asteburuetan bizikletan ibiltzera joaten zen kuadrillako bi lagunekin, kiloak apuntatzen zituen sukaldeko egutegian, astez aste. Bonsaiak ihartu egin ziren. Garai txarrean aldatu genituela esaten zuen, argia ere ezberdina zutela orain, aldaketa gehiegi beharbada. Nik uste dut ez ziela behar beste kasu egiten; ez lehen adina, behintzat. Bere tripotxari eta hanketako azal beltzarana omen zenari begiratzen hasi zen. “Begira, begira zer diferentzia”, esaten zidan harro, kulotak izter meharretan egina zion marra lausoa seinalatuz. Niri marra finek baino atentzio handiagoa ematen zidaten izter depilatuek, ileen faltan sekula baino eskasago.

      Hasieran pentsatu nuen “ikusten, arrazoi nuen” esateko modu bat zela arrabolarena. Aukera egokia egin genuela adierazteko modu bat. Oker nengoen. Hilabeteak joan hilabeteak etorri, gero eta denbora gehiago pasatzen zuen garajean. Arrabolean aritzen zela esaten zidan, asteburuan kuadrillakoei jarraitzeko entrenatu beharra zuela, baina izerdi gutxixko iruditzen zitzaidan ordubetean pedalei ematen aritua izateko.

      Zerbaiten bila joan nintzen batean ikusi nuen, aurreko etxetik ekarritako kaxak garajean zabalduta, traste artean. Bizikletarentzako pieza baten bila ari zela-edo esan zidan. Ez nion kasu handirik egin. Falta zuena aurkitu ote zuen galdetu nion afalorduan, eta urduritu egin zela nabaritu nion begietan. Ezetz esan zidan.

      Etxea aldatzeak lana aldatzea esan nahi zuen niretzat, neurri batean. Itzultzaile ariko nintzen erabat, nire kasa. Horregatik behar nuen lanerako leku egokia. Pozik nengoen, egia esan, jarri genuen bulegoarekin. Gustu handia du Andonik. Besaulkia eta lanpara polit parea jarri genituen, koadro batzuk paretan. Idazmahaiaren alde batean nuen leihoa; bista ederra zuen.

      Hasieran hotz sentsazioa emana zidan gelak, huts-hutsik ikusita, baina goxoa zen. Gustura nengoen lanleku berrian. Ezinean nenbilen, ordea, itzulpenarekin, Samanta Schweblinen Siete casas vacías ipuin-liburuarekin, tonua ezin hartuta.

      Ohituta nengoen. Hala ibiltzen nintzen literatura-lanei heltzen nien aldiro. Oraingoa, ordea, ezberdina zen. Literatura-itzultzaile izateko helburua nion jarria neure buruari; merezi nuen hainbeste. 55 urte egin nituenean erabaki nuen: seme-alabak hazita, beti nahi izan nuen horri helduko nion. Kapritxo bat zen kasik. Opari bat. Nik aukeratutako lanak, nik aukeratutako bulegotik.

      Eta halaxe nengoen garai hartan, ametsa lokatz-putzu bihurtuta. Testuan bizi nintzen munduan baino gehiago. Aditzak eta komak nituen buruan; esaldiak ordena batean lehenengo, eta kontrakoan gero. Baso bat ur edatera jaikitzen nintzen adjektibo egokia ezin topatuta ari nintzenean. Bazkalorduan batera ibiltzen nituen ahoan, ezin murtxikatuta, xerra zatia eta esaldi bateko hitzen ordena.

      Egia da, lanlekuaz gain, terrazako egunsentiak eta ilunabarrak imajinatzen nizkiola etxe berriari; horregatik ere izan nuela nahiago lorategiduna; mahai bat imajinatu nuela han kanpoan, kafesnea eta tostadak gosaltzeko, hara-hona zebiltzan enarei begira afaltzeko ilunbistan, ardoren bat hartzeko tarteka kopa finetan.

      Balkoi koxkor bat bagenuen: jarri nituen mahai txiki bat eta aulki parea, Andonik lore ederrak buelta guztian; polita geratu zitzaigun. Baina loreekin eta mahaiarekin apenas geratzen zen lekurik atzera-aurrera lasai ibiltzeko; txorien kantua baino gehiago entzuten zen beheko errepidea.

      Ordura arte bezala sukaldean afaltzen jarraitu genuen. Andonik inoiz baino gehiago begiratzen zion janari, eta ez zuen alkoholik edaten egun bereziren bat ez bazen. Nekatuta iristen zen lanetik, edo ahituta uzten zuen bizikleta saioak, eta sofan etzateko gogoa izaten zuen.

      Uztaileko arratsalde batean, emakume baten deia jaso nuen. Nirekin geratu nahi zuela. Ez nuen ezagutzen, eta lan-kontuak izango zirela imajinatu nuen. Presa zuen. Hurrengo eguneko arratsalderako jarri genuen hitzordua.

      Bero handia zegoen, hezetasun handia, euliak nazkagarri zebiltzan, hozka hasten diren une gogaikarri horretan. Euliak gogoratzen ditut, eta deseroso egon nintzela, elkar agurtu eta etxera iritsi nintzenean ere ez nuelako lortu zer nahi zuen ulertzea; euliak bezala nerabiltzalako buruan bueltaka Anak nahasian esandakoak: gurea izandako etxean bizi ziren orain bera eta senarra, herrira etorri berriak ziren, ezagutu egin nahi ninduen.

      Andoniri kontatu nion afaritan. Kontatzen hasi orduko etorri zitzaidan gogora garajean kaxak zabalduta topatu nuenekoa, orduko keinu bera egin zuelako. Urduritasun bera antzeman nion. Zer zuen galdetuta, “Ezer ez” esan zidan, zerbait duenak esaten duen eran. Ez nion berriz galdetu. Ez nion garrantzi handirik eman nahi izan.

      Hurrengo astean berriz deitu zidan Anak. Taberna berean elkartu ginen. Oraingoan argiagoa izan zen. Barkamena eskatu zidan aurrekoan hain zehaztugabe aritzeagatik. Urduri zegoela esan zidan, ez zekiela nola esan. Aurrekoan baino harrituago nengoen ni. Euliak sumatu nituen faltan, deserosotasunari beste gorputz bat emateko.

      Andoni zer moduz zegoen galdetu zidan, gauza arraro batzuk sumatu zizkiola. Ez nuen espero senarraz hizketan hastea. Ezberdin samar nik sumatzen nuen bizikletaren eta janaren kontu haiekin, baina berak? Aurpegiko larritasuna-edo ikusiko zidan; lasai egoteko esan zidan, ez zeudela haserre, ez zigutela salaketarik jarriko. Laguntzeko asmoz elkartu zela nirekin.

      Kosta egin zitzaidan barneratzea hizkuntza berean ari ginela, pertsona berari buruz.

      Etxera joaten zitzaien Andoni, galdezka, eskean. Tarteka izan zen hasieran, baina gero eta maizago azkenaldian, egunero kasik. Bizikletaren piezak izan ziren lehenengo, denetarik gero. Onartzen zuen akatsa: konfiantza eman zien lehen aldian, garrantzitsua ematen zuen berarentzat, nola ez zioten ba berarena izandako trastelekuan begiratzen utziko? Koldo ere, Anaren senarra, txirrindularia zen; hitz egin zuten lehenengo momentuan egin ziren lagun. Horren beharrean zegoen; herrira iritsi berriak ziren, ez zuten inor ezagutzen; izugarri poztu zen Andonik bizikletan ibiltzera elkarrekin joateko proposamena egin zionean. Azkeneko hilabetean asteburuero ziren joanak.

      Uztaila zen, baina hotza sentitu nuen. Eta bero kolpea berriz, eta hotza; noiz zer ezin bereizita azkenean.

      Anak espero zuena baino larriagoa zen kontua. Aurreko astean ikusi zuen ez nuela beren berririk, Andonik ez zidala ezer esana beren etxera egindako bisitez, Koldorekin egindako bizikleta-bueltez. Horregatik geratu zen zer esan ez zekiela. Koldok eskatu zion berriz hitz egiteko nirekin; bide hobea iruditzen zitzaiela hori, haiek ez zirela salaketa eta epaiketa zaleak-eta.

      Ez zekiten kontua nola moztu, baina ezin zuten gehiago. Aurreko astean etxean sartu zitzaien, dena hankaz gora topatu zuten beren trastelekuan, esne-kaxak, garbigailurako xaboia, senarraren bizikleta eta erremintak, oraindik etxean jartzeko zituzten trasteak. Giltzaz sartu zen. Giltza zuen.

      Oso momentu txarrean etorri zitzaidan Andoniren kontu hori. Itzulpena ezin bukatuta nenbilen. Neure buruari jartzen ari nintzen presioa-edo, ez dakit, bazen argitasuna kentzen zidan zerbait. Lanlekuan gotortu nintzen Anarekin bigarren aldiz egon ondoren, zer nola egin pentsatu beharra nuelako, entrega-dataz galdezka nuelako editorea.

      Badut lan honetan eskarmentua, ezagutzen ditut nekeak eta ezinak, badakit jatorrizko testutik itzulitakora beti galtzen dela zerbait, edalontzi batetik bestera pasatzean ur tantaren bat galtzen den bezala. Tonuari eutsi beharra nion, ordea.

      Andoniri ezer ez esatea erabaki nuen. Beharbada batera etorriko zitzaizkidan argitasun guztiak: itzulpena eta Andonirena ebazteko behar nituenak.

      Handik bi egunera-edo, goiza ipuin batekin atzera-aurrera ibili ondoren, bazkalondoan bi testuak irakurtzen jarri nintzen beste behin, jatorrizkotik nik itzulitakora zer alde zegoen ikusi nahian. Ezin nuen.

      Garajera joan nintzen. Garajera eraman ninduen gorputzak. Gehiago izan zen inpultso bat, erabakitako zerbait baino.

      Hantxe zegoen Andoni, etxez aldatu ginenez geroztik pixkanaka bere mundu bihurtu zuen zulo hartan. Han-hemen zabalduta zituen kaxak, trasteak lurrean barrena, eskuetan argazki bat, aurreko etxeko egongelan telebistaren aldamenean edukitzen genuena: Aitor, Leire, Andoni eta laurok Urbian izan ginen batekoa. Aitorrek zortzi bat urte izango zituen; Leirek, bost. Ez genuen jarri etxe berrian; bagenituen beste argazki batzuk, politagoak.

      — Zertara joaten zara Anaren eta Koldoren etxera? —galdera baino gehiago izan zen epai bat.

      Isilik geratu zen tarte batean, urduri.

      — Behin eta berriz begiratu dut kaxa hauetan, eta falta da.

      — Falta da, zer?

      — Argazki honen ondoan edukitzen genuen mendizalearen figuratxoa.

      — Ze mendizale, ze? —ez nekien zeri buruz ari zen, eta berdin zitzaidan—. Bota egingo genuen.

      — Ez, ez genuen bota —Andonik galduta zituen urduritasun zantzuak. Serio ari zen. Oso serio—. Nola botako genuen, ba.

      Orain ni ari nintzen urduri jartzen. Ez nuen gogoratzen mendizalearen figuratxorik, baina bistakoa zen oso inportantea zela. Pena eman zidan.

      — Begiratuko dugu berriz kaxetan, lagunduko dizut —harrituta geratu zen Andoni; ni ere bai: ez nuen halakorik esatea espero.

      Arratsalde hartan bertan hasi, eta asteburuan ere goiz eta arratsalde aritu ginen. Ahaztuta nuen gordeta zer genuen ere. Argazki bat azaltzen zitzaigun halako batean, eta egun hari buruz hizketan hasten ginen; sukaldeko mahai-zapi bat agertzen zen hurrena, arrunt itsusia, eta gogoratzen genuen Andoniren gurasoek oparitu zigutela eta huraxe erabiltzen genuela lehenengo urteetan, Aitorrek mamuarena egiten zuela burutik behera hartuta. Barre egin genuen.

      Elkarrekin aritu ginen aspaldiko partez. Elkarrekin gogoratu genituen haurrak txikiak zireneko kontuak, oporraldiak, han eta hemen pasatutakoak.

      Etxea husterakoan presaka ibili ginen, hau bai, hori ez, hau hona, hori hara. Oraingoan lasai hartu genuen. Batean eta bestean ari ginen miatzen. Gustura ari ginen. Mendizalearen figuratxorik ez zen ageri, ordea.

      — Esan nizun. Ez dago hemen —eta arrabolaren ondoan zuen koadernoan apuntatu zuen, zerrenda batean.

      Garajeko iluntasunak itzulpenari falta zitzaiona ikusteko argia eman zidan. Astelehenean lanera bueltatu nintzen. Erritmoa moldatu behar nuen pasarte batzuetan, esaldi batzuk moztu, hitzak kendu. Jatorrizkotik itzulitakora galera ahalik eta txikiena izateko, hain justu, elipsi batzuk egin beharra nuen.

      Astebetean jo eta ke aritu nintzen testua orrazten, goizez. Arratsaldez, Andonirekin joaten nintzen garajera. Kutxetan begiratzen genuen, gogoratzen ginen sukaldean izaten genuen gatzontziaz edo San Joan bezpera batez bizilagunekin egin genuen festaz, eta elkarrekin osatzen genuen falta genituen gauzen zerrenda.

Piztiak

Gure aitak esaten zuen lotu adina banantzen gintuela errepideak, egiten hasi baina bukatu gabe utzitako zera bat ematen zuela, definitu gabea, munstro bat. Umetan ez nion ulertzen, mundua zen guretzat errepidea.

      Bestela ikusten dut orain.

Tarteka jendea agertzen da errepide bazterrean paseatzen, paseatzeko itxurarik gabe. Ez joan, ez etorri, bide bazterretik pasatu, ordubetetik behin-edo igaroko den kotxe horretatik apartatuta.

      Ganbarako leihotik apuntatzen ditut nik denak, alde batera zein bestera igarotzen direnak. Aitari hartu nion erreleboa, eta hark bereari, eta bereari hark ere.

      Nik dakidala, ni naiz horretan ari den lehen emakumea; bestela ezer gutxi aldatu da egitekoa, teknika.

      Gurea beti izan da pasoko etxea. Garai batean bazuen taberna, ardo pixka bat, eltzea sutan. Urteak dira, ordea, bazter-etxe bihurtu zela. Hiru kilometrora zegoen hurrengo etxea, orain harri pila bihurtua. Han elkartzen ginen auzoko umeak, sei bat; huraxe izan genuen eskola. Errepideak jan zuen, ordea.

      Niri loa jan dit. Gure aitari ere bai. Etengabe esna egotetik etengabe lo egotera igaro zen gau batean. Loa galduta hil zen.

Orro egiten du errepideak gauez. Badirudi egunean zehar jasotako hotsak itzultzen dituela, desordenan, edo oihartzun egiten diela kamioa gurutzatzen duten animaliei. Basoaren parte bihurtzen da orduan. Piztia bat.

      Haizea sumatzen da zuhaitzen adarrak eta hostoak mugitzen. Hontzak. Saguzarrak. Entzun ez baina imajinatu egiten ditut gure teilatutik gertu-gertu hegaldatzen. Basurdeak, orkatzak, erbinudeak, azeriak, oilagorrak, satitsuak, kakalardoak, zizareak; noranahi ibiltzen dira, ibiliko dira. Egunez kamioan jendea igarotzen den bezala, batera eta bestera, ez joan eta ez etorri horiek ere; ehizan, paseoan, mundua ezagutzen.

      Errepidea ere imajinatzen dut sigi-saga giharrak luzatzen; zizare beltz erraldoia, bidean bidea egiten. Zerk egiten du, bestela, zarata hori? Ziur nago pixka bat mugitzen dela gauero, etxetik gero eta urrunago. Nola ez du hotsik egingo gorputz astun horrek?

      Kamioaren eta basoko piztia horien irudietan galtzen zait burua, eta ez zait loarentzako lekurik geratzen. Egunez, berriz, bestondoarekin bezala ibiltzen naiz, biharamun pisuan, gogoratu beharrekoak erdizka gogoratuz, ilunpean.

Eguna hastearekin batera agertzen dira lehen pasatzaileak, bakarka beti, ezezagunak beti. Basoak botatzen ditu, edo errepideak berak, nork daki. Ordua eta janzkera dira inportanteak: hori apuntatu behar da.

      Atzo gure etxeari begira geratu zen bat. Gizon heldua iruditu zitzaidan, kaskazuria, baina ez nuen ondo ikusi. Ateraino etorri eta tinbreari joka aritu zen. Uste dut ate ondoko leihotik begira ere aritu zela; denboratxo bat egin zuen inguruan. Garai bateko taberna ezagutu zuen nostalgikoren bat izango zen. Berdin-berdin ikusiko luke, egia esan: mostradore luzearen gainean kafe-ontzia, paretako azulejuak, ardo botila hutsak txoko batean, fluoreszentea dardarka.

      Umetako oroitzapena etorri zitzaidan: aitarengana joaten ginen korrika anaia eta biok norbait atarira inguratzen ikusi orduko. Aita tabernara jaisten zen orduan etorri berria zerbitzatzera, eta, anaiak edo nik, bietako batek hartzen zuen haren lekukoa; lehenengo iristen zenak, anaiak gehienetan. Horixe izaten genuen eguneko liskar nagusia: biok hartu nahi izaten genuen aitaren tokia, eta letra ederrez haren koadernoan apuntatzen jarraitu kamiotik pasatzen ikusten genituenak. Inportantea zen letra dotorea egitea; ikasten duzue hori eskolan?, galdetzen zigun.

      Beraz, azkenean, hirurok egoten ginen leihotik begira: aita ganbarakotik, anaia sukaldekotik eta ni logelakotik.

      Noizik eta behin, lo topatzen genuen ganbarako besaulkian. Espantuka egiten zuen orduan tabernarako bidea. Anaiak eta biok adi begiratzen genion koadernoari, ez genekielako zenbat denbora zeraman lo, zenbat pasatzaile utzi zituen apuntatu gabe. Elkarrekin errepasatzen genuen halakoetan zerrenda, jertseen edo berokien koloreak gogoan. Ez genuen jakiten nola egiten zuen, baina oso gutxitan uzten zuen aitak inor apuntatu gabe.

      Gerora ulertu nuen: amaren zain zegoelako, horregatik egongo zen hain adi.

Ilunduz gero, halako eten bat gertatzen zen basoaren eta gure artean.

      Basoari gauez lasai utzi behar zaiola errepikatzen zigun aitak umetan. Egunean zehar ibiltzeko hara eta hona nahi bagenuen, baina iluntzean erretiratzeko etxera. Arriskutsua da gauez, esaten zigun. “Basora noa” esan zuen gau batez amak, eta ez zen bueltatu.

      Batzuetan pentsatzen dut hobe nukeela nik ere basora alde egitea, iluntze batean, maleta berdea hartuta; etxe-piztia honetan uztea koaderno zikin hau.

      Pixka batean eusten diot pentsamenduari, baina gero joan egiten zait.

Aita hil zenean erabaki genuen anaiak eta biok taberna ixtea. Hilabeteak ziren inor gure etxearen parean geratzen ez zela, arrotzen modura pasatzen zirela denak, barrura begiratu ere egin gabe.

      Anaia herrira joan zen bizitzera, han hasi zen lanean. Arnasa behar dut, esan zuen, nik arnasa behar dut; ez du zentzurik tabernak, ez du zentzurik pasatzaileak apuntatzeak, zer suma bizitzeak.

      Ez dakit zer arnasa klasez ari zen. Kamio bazterrekoak gara gu, pasatzaileak apuntatzen ditugu.

      Garaitsu hartan hasi nintzen loa galtzen.

Umetan iruditzen zitzaidan basamortu bat zela gure etxe aurreko bide hau, jendea pasatzeko baino gehiago zela pasatzen ez uzteko zera bat, hesi bat. Orain txindurrien modura ikusten dut jendea, txindurriak baino aparteago elkarrengandik baina elkarren segidan denak, mantso baina etenik gabe. Pasatzailez pasatzaile egiten du aurrera egunak.

      Gaur ohi baino erneago nago, esna egon nahi dudalako berriz ere atzoko hori gerturatzen bada.

      Galtza ilunak eta kamixeta gorria, goizeko hamaika eta erdiak.

Anaiaren eta bion jolasetako bat izaten zen txindurrien ilarari begira jarri eta ilara haustea, desbideratzea. Kontuz egin behar izaten zen, poliki, ahalik eta handiena izan zedin haustura, ez zedin momentuko despistea soilik izan, ez zitezen elkartu bi segundoren buruan. Halakoxea izaten genuen asperdura.

      Kamio eta trenbide bazterrean bizi garenok denboraren bestelako pertzepzioa izaten dugula entzun nuen behin; denboraren joanaren bestelako neurri bat, igarotzen diren jendearen eta trenen araberakoa. Pasatzen ez den jendearen araberakoa, pentsatu nuen. Trenbide bazterretakoak metodikoagoak izan ohi direla ere esan zuten: puntualagoak, ordenatuagoak. Ez nago ados: gu oso metodikoak gara. Edonola ere bazterrekoak batzuk eta besteak; ertzean egoten zailduak, leihoetatik gertu egon zaleak. Bai, zera. Nik ezingo nuke trenbide ondoan bizi, trenen zarata hori jasan.

      Bestelakoa da errepideak egiten duena.

Anaia herrira joan zenean basoak jan zuela iruditu zitzaidan. Gogoa eman zidan aitak hainbestetan errepikatutako hura leporatzeko: ikusten, arrazoi zuen, kontuz ibili behar zenuen. Ze joan zen, eta akabo. Ez zait bisitan behin ere etorri. Errepideak gu ere betiko bereizi izan bagintu bezala azkenean.

      Hilabete batzuk igarota, telefonoz deitzen hasi zitzaidan, tarteka. Galdetzen zidan zer moduz zu, zer moduz koadernoa, zer berri basoan. Ondo, aste honetan hirurogeita hamabi pasatzaile, laurogeita zazpi, berrogei bakarrik. Okerreko aldean zaude, esaten zidan; tailer batean hasi naiz lanean, edo okindegian ari naiz, eta niri aspergarria iruditzen zitzaidan eta agur esaten nion. Itzuli behar ez baduzu, agur.

      Batzuetan iruditzen zitzaidan aitaren ahotsez erantzuten niola.

Orain deitzen didanetan, batzuetan nahiago izaten dut ez hartu. Gauza bat pentsatu eta bestea esan, hitzak galdu egiten zaizkidalako buruan edo ahoan. Ze esango nioke, noiz etorriko zara, elkarrekin begiratuko diegu pasatzaileei. Baina ezkutatu egiten zaizkit hitzak, eten egiten zaizkit esaldiak. Nahiago biharamuna-moteltasuna-iluna agerian ez jarri, telefonorik ez hartu. Beste egun bat inorekin hitz egin gabe. Ze axola dio.

      Azkenaldian gero eta gehiagotan deitzen dit. Koadernoaz galdetzen dit, jarraitzen ote dudan jendea letra ederrez apuntatzen, mugitu ote den kamioa bart, entzun ote dudan saguzarrik. Noski. Jarraituko ez dut, ba; mugituko ez zen, ba; entzungo ez nituen, ba.

Gaur ere deitu dit. Galdetu dit haren etxera joan nahi ote dudan bizitzera; zaharregiak garela bakarrik bizitzeko; konpainia egingo diogula berriz elkarri. Kezkatuta dagoela. Bakardadea piztia bat dela. Atzo bisitan etorri zitzaidala hamaika eta erdiak aldera, eta ez niola aterik ireki. Haren etxe aurretik ere pasatzen dela jendea, lasai egoteko horregatik, han ere edukiko dudala koadernoan jendea apuntatzeko aukera, leihotik begira egotekoa, berak ere baduela besaulki eder bat gure aitak eta haren aitak eta harenak eduki zuten bezala.

      Eten egin diot. Ezin naiz hola eta hola despistatu, esan diot, ez dago jakiterik noiz pasatuko den hurrengoa.

Kumuloninboak

Asteburu osorako zegoen emana beroa. Igande arratsalderako, bero-hodeiak eta ekaitza. Kumuloninboak, esan zuen telebistakoak. Merengezko hodei horiek, esan zidan amak, ni gozatu nahian-edo. Ahal nuen nazka aurpegi handienarekin begiratu nion. Plana kaka zahar bat zen. Bazekien. Aitona-amonak, lehengusuak eta izeba-osabak, denok asteburu-pasa. Liher, Liher, Liher, entzuten nuen nik.

      Gehiegi okupatzen baitu Liherrek. Ez handia delako. Mugimenduak ditu handiak, eta hitzak; globoak bezala puzten zaizkio esaldiak eta masailak.

      Eta, noski, okupatu zuen Oihanen toalla, Maddiren bizikleta, okupatu zuen lekua orokorrean, igerilekuan egonda ere zipriztinak toalletaraino iristen zirelako, mugikorra zapaldu zidan lau aldiz, bere toallatik bost toallatara, mugikor berria pantaila zartatuta, ze lau aldietan hankapean jarri zitzaion, bere bidearen pare-parean, barkatu. Beti barkatu bat airean, badaezpada, globoak bezala.

      Eskerrak igerilekua dugun, errepikatu zuen izeba Karmelek behin eta berriz, eskerrak. Toallatik uretara eta uretatik toallara pasatu zuen asteburua. Tarteka eguzkitako kremaz laztantzen zituen beso eta hankak, tripa, titiak, distiratsu-distiratsu, urrezko estatuatxo bat eguzkitan zabal etzanda; toallan gurutziltzatua, entzun nion amonari. Beroa aguantaezina zitzaionean, altxatu eta putzutan sartzen zen, burua urpean, belarriak urpean, eta, orduan ere, amona entzungo zuen, seguru nago, distortsionatuta bezala, Liherren aita hori duzu zuk kondena, noiz separatuko zarete.

      Ni txora-txora eginda nauka izeba Karmelek. Liherren ama ez balitz, berarekin biziko nintzateke. Amona ez. Edo igual bai. Kontra egiten jarraitu ahal izateko. Umetatik egin omen dio gogor, hala esan izan dit aitak. Umetan, bihurrikeriak ziren, bateko edo besteko erantzunak; gaztetxotan, janzkera, lagunak, ikasketak; gero, parrandak eta manifestazioak; osaba Pellorekin ateratzen hasi zenetik, osaba, osaba eta osaba; amonaren hitzetan: gizon hori, Liherren aita, beste hori.

      Ez du ematen izebari askorik inporta zaionik, oskol antzeko bat du amonaren hitzetatik babesteko. Horregatik ematen du igual hainbeste krema: kapa gogortzen laguntzeko.

      Uretatik atera eta toallan etzaten zen, amonaren aldamenean, eta eguzkitako kremaz igurzten zuen gorputza, uste dut esan dudala. Iruditzen zitzaidan batzuetan krask-krask entzun behar nuela amonaren hitzen azpian oskola puskatzen. Iruditu zitzaidan igual amonak horixe nahi zuela, krask-krask entzun.

      Liherrek gehiegi okupatzen duelako, horregatik ez da kabitzen mahai azpian. Oihan eta Maddi ederki zeuden, nik hasieratik ikusi nuen, heldurik enteratu gabe eman zituzten bost minutu, hamar igual, baina Liher elkartu zitzaien, eta lehertu egin zen dena. Eskuetan bilduta ekarri zuen sugandila sartu nahi izan ziolako poltsikoan Maddi txikiari. Garrasika hasi zen ero-ero; Oihan ere bai, handik alde egin nahian. Osaba Aritzek besoetan hartu zuen Maddi, negar zotinka, Lihe, Lihe…k, su, sugan, pol, silabak eta malkoak eta mukiak, denak nahasian. Kontua argituta zegoen Maddik esaldia osorik esatea lortu zuenerako, eta helduak lasaituta, zerbait larriagoa gertatu zelakoan baitziren hasieran. Debekatu egin zieten berriro mahai azpian ibiltzea.

      Hori larunbat ilunabarrean gertatu zen, terrazako mahaian afaltzen ari ginela.

      Igande goizean, sofan erdi etzanda TikToki begira nengoen bitartean, sukaldean hizketan entzun nituen amona, izeba Maider eta osaba Aritz. Hobeto esanda, amona entzun genuen izebak, osabak eta hirurok. Ze, hasten denean, amonak ez du frenorik. Karmelek ez diola mugarik jartzen Liherri, orain tira baina hemendik urte batzuetara ikusiko duela, nahi duena egiten duela semeak, senarrak egiten duen bezala, aita horrekin zer nahi duzue ba, normal-normala irudituko zaio berari, beraren antza du eta nola ez ba, aita horrekin ezinbestean behar zuen askea, basatia, bere kasara beti, non dago ba orain ere, zer zuen oraingoan, zer kongresu, zer bilera, zer urgentziazko kontu, zer familia guztia elkartzea baino garrantzitsuago.

      Amonak gorroto du osaba Pello, eta gorroto du batez ere bere alabak hura maitatzea, harekin seme bat eduki izana. Odolbildu bat da ume hori, entzun nion behin.

      Izeba Maider saiatu zen tarteka ahizpa defendatzen, nork bere erara moldatzen dituela harremanak, Karmele eta Pello gustura ikusten dituela elkarrekin, Liher mugitua dela baina ume ona, hemendik urte batzuetara denek izango dituztela lanak, haurrak heztea ez dela kontu erraza inorentzat. Igual zuk izan nahi zenukeen eta izan ezin duzun horren antz pixka bat hartzen diozu Karmeleri, ama? Marmarka alde egin zuen amonak, eta izeba-osabek jarraitu zuten sukaldean paella prestatzen.

      Egia esan, baldar hutsa da Liher, esan zion orduan izebak osabari. Jasangaitza, erantzun zion osabak.

      Elkarrizketa hura entzun gabe ere, oso ongi nekien zer pentsatzen zuen amonak osaba Pelloz eta izeba Karmelez. Eta, batez ere, oso ongi nekien zer pentsatzen zuten denek Liherrez: egia.

      Hori igande goizean izan zen, uste dut esan dudala. Lehengusuak igerilekuan zeuden; nire gurasoak, aitona eta izeba Karmele bueltatxo bat ematera joanak ziren herrira. Bazkaria prestatzeko eta haurrak zaintzeko aitzakian geratu ziren etxean amona, izeba Maider eta osaba Aritz.

      Eskerrak igerilekua dugun, hala pentsatu nuen nik ere. Goiz-goizetik izugarrizko beroa zegoen; arratsaldean lehertuko omen zuen ekaitza. Igerilekura joan, eta Liherren kontrako aldean sartu nintzen uretan, sakonera handiena zuen lekuan.

      Oihanek ez daki ongi igerian, baina ez zaio gustatzen flotagailua erabiltzea, flotagailua ume txikiek erabiltzen dutelako, Maddik, arrebak. Horregatik zebilen sakonera txikiko aldean. Eta harekin jolasean, Liher. Maddi ere han, batetik bestera, bera baino mangito handiagoak jantzita, Oihanen atzetik beti, eta Oihan harengandik ihesean. Berak Liher bezain handia izan nahi duelako, Liher bezain indartsua, Liher bezain bakarra. Eta horretarako traba egiten dio Maddik. Hala ari zitzaion esaten behin eta berriz, fuera hemendik, Maddi. Liher ere bai, ohiko ahots handiarekin: joan toalletara, Maddi; neskak beste aldean zarete, Maddi.

      Niri Oihanek eta Liherrek egiten zidaten traba, haien oihuek eta haien jolas-eremutik nirera erortzen zitzaien baloi puzgarriak, Liherren ahots beti puztuak.

      Maddi negarrez hasi zen. Liher inguratu zitzaion, gozo-gozo, gozoan ere handia delako, eta bi hitz eta hiru txorakeria eginda, segituan lasaitu zuen. Besoetan hartu zuen gero, ahuspez, eta hegazkin forman ur gainean ibili zuen puska batean; hegazkin mangitodun bat, pozarren. Oihan muturra okertuta geratu zen, berari ere gustatuko zitzaiokeelako Liherrek besoetan hartzea, izorratu egin zuelako Maddi hartu izanak, arrebak kendu ziolako bere Liher. Zapuztuta geratu zen: laino gris bat hegazkinaren bueltan.

      Ni Liherrek amorrarazi ninduen berriro, berdin ziolako egoerak, berdin ziolako ume edo heldu, bera beti zegoelako gustura, bera beti zelako garaile, txora-txora eginda zituelako Oihan eta Maddi.

      Beste laino gris bat agertu zen igerilekuan. Toallara joan nintzen argazki batzuk ateratzera. Titirik erakutsi gabe baina bikinia kenduta nuela ikusteko moduan egin nituen batzuk. Lehortutakoan, izeba Karmelek bezala eman nuen krema, suabe.

      Etxe barruan bazkaldu genuen. Itzaletan ere ezin da aguantatu beroa, kexatu zen ama. Sagardoa edan eta edan ari ziren helduak, eta, ohi bezala, gehiegi ari zen luzatzen bazkaria. Umeak aspertzen ari ziren: igerilekuan sartu nahi zuten. Debekatuta zuten, ordea, bazkaltzen bukatu arte mahaitik altxatzea, eta uretan sartzen ere ez zieten uzten, bazkaldu berriak zirelako; kanpoan bero handiegia dago, gainera, esan zieten, argumentu bat ematen ariko balira bezala. Horregatik nahi zuten ba uretan sartu.

      Debekuak leuntzen hasten dira helduak, ezinezkoa egiten zaienean aguantatzea mahaian zain eta geldirik aguantatzen ez duten umeak. Kanpora atera eta deituko dizuegu izozkia jatera etortzeko; atera, baina itzaletan egon eta eguzkitako krema ongi eman; uretan sartu, baina poliki-poliki; Maddi, ez kendu mangitorik toallan jartzeko ere; Oihan, zaindu arreba.

      Eurek hartu nahi ez zuten ardura eman zidaten niri, ez ume ez heldu ez den honi: bijilatu lehengusuak.

      Nik mugikorrari begira egon nahi nuen, igerian ibili, toallan etzanda egon izeba Karmele bezala titi-bistan, eguzkitako kremaz laztandu gorputza; ez lehengusuak bijilatu.

      Kanpora atera ginenean, gertatu behar zuena gertatu zen, helduek ere espero zuten hura: ez krema, ez itzal, ez poliki: salto batean sartu ziren lehengusuak uretan. Ni ur ertzean geratu nintzen hasieran, igerian aritu nintzen gero pixka batean, eta freskatutakoan toallan etzan nintzen, arduraren pisuak ez zidalako uzten uretan erabat lasai egoten. Mugikorra hartu nuen, eta amorruz begiratu nion Liherri, zartatuta ikusten nituelako irudiak Instagramen sartzen nintzen aldiro. Tarteka uretara jiratzen nuen burua, lehengusuak zertan ari ziren ikusteko baino gehiago, helduren bat etorriko balitz agindua ongi betetzen ari nintzela ikus zezan. Beroa bezala nuen pegatuta esanekoa izan beharra.

      Putzutik atera gabe zebiltzan bi mutilak: Liher, eta Liher izan nahi zuen Oihan; harroa bata, harrotuta bestea. Maddik hegazkinarena egin nahi zuen berriz, baina Liherrek ez zion kasurik egiten, Liherrek gogoak ematen dionean egiten dituelako gauzak, gogoak ematen dion bezala.

      Lehengusuaren aurrean indartsu agertzeko aukera ikusi zuen orduan Oihanek, eta hegazkin gidari izateko gogoa sartu zitzaion bat-batean, arreba jostailutzat hartzekoa, handiago egingo zuelako horrek. Besoetan hartu zuen, ahuspez, eta mangitoak kendu zizkion, Oihanen beso iharretarako bulto handiegia zirelako arreba eta mangitoak.

      Maddi poz-pozik zegoen; tarteka urari tragoren bat egiten bazion ere, irribarre zabala aurpegian, algara betean. Oihanek, arrebaren pozak puztuta, trofeoa jaso zuen.

      Liher atera egin zen uretatik, eta toallan etzan, topatu zuen handienean. Besoak zabalduta eguzkiari eman zion gorputza: urrezko eskultura bat bera ere, distiratsu. Belarrietan aurikularrak jarri, eta atera egin zen mundutik.

      Uretan, Oihanen harrokeria itzaltzen ari zen, Liherrik gabe ez zekielako bere trofeoa nori erakutsi, sakonera handiagoko uretan sartuta ez zelako hain trofeo, gehiago ematen zuelako besoetatik irrist egiten zuen blandiblu puska bat, ez zuelako asmatzen hegazkinari lur harrarazten.

      Igande arratsaldea zen, uste dut esan dudala. Etxe barruan, barrez sumatzen ziren helduak; izeba Karmele, algaraka.

      Merengezko hodeien artetik lehenengo trumoiak entzun ziren.

Sehaska kanta

Zuk ez dakizu ezer. Zer jakingo duzu zuk.

      Zuk ez dakizu batzuetan errepide bazterreko seinaleak nahi nituzkeela nire inguruan, kontuz gidatu trafiko motela trafiko astuna kontuz obrak bihurgune askoko errepidea errepide arriskutsua istripu askoko bide zatia sarrera debekatuta, inguruko jendeak jakin dezan, azalpenik eman beharrik gabe, zer egoeratan nagoen, hurbiltzea komeni den edo nire ondotik alde egitea den onena. Eskertuko nuke nik, eta eskertuko luke errepidean hara-hona dabilen basapiztia jende horrek.

      Ez dakizu zulo handi bat naizela lur gainean, zulo handiago baterantz daramatzadala neure burua eta ingurukoak.

      Zuk ez dakizu egunez listua botatzen dudala errepide bazterrera, plastiko zatiak, galdutako txankletak, zigarrokin suharberak, belar txarren haziak. Ez dakizu, gauez, ureztatu egiten ditudala bide ertzeko amapola eta margaritak, hautsa eta inguruko belar txarrak kentzen dizkiedala, matte-matte egiten diedala.

      Ez dakizu ezer.

* * *

Zuk ez dakizu urtebetetzeetarako bizkotxorik egiten. Ez dakizu bizkotxo bat egiteko irina behar dela, arrautzak, azukrea. Osagaiak eta errezeta bazenitu ere, zuk ez zenuke jakingo. Esku txiki eta trakets horiekin, zer jakingo duzu. Ez zenuke asmatuko hondartzan gaztelu bat egiten ere, miko-miko bat, sokasaltoari eragiten.

      Ez dakizu jogurta jateko koilarari eusten, ez dakizu azenario egosia eskuarekin hartzen, ahuakatea mahaiaren kontra igurzten lehenbizi, zure aurpegian zabaltzen gero, begi eta bekainetan, ahuakatez margotutako Porrotx izaten, zuk ez dakizu.

      Zuk ez duzu ikasiko inoiz edalontziari bi eskuez heltzen, edalontzitik ura edaten; txakurrek bezala, nahi baduzu, mingaina uretan sartuta.

* * *

Zuk ez dakizu logela prestatzen, sehaska aukeratzen, pardelak aldatzeko tokia pentsatzen, jaioberrientzako arropa erosten. Zuk ez dakizu bildutako arropa garbitu, zabaldu, jaso, doblatu eta antolatu egiten dela armairuan, 0-3, 3-6, 6-9, ez dakizu hiru hilabeteka antolatzen direla haurren tallak.

      Zuk ez dakizu mesanotxea galtzen dela sehaska oheari pegatuta jartzeko, mesanotxearekin batera galtzen direla lanpara, ordularia, liburuak, egunerokoa, belarritakoak. Ez dakizu jaio aurretik ere lekua okupatzen duzula, gajo horrek.

      Ez dakizu jaio aurretik ere zuretzako opariak jasotzen direla: txupeteak, zure izena bordatutako baberoak eta mantatxoak, kakorratzez egindako olagarro txiki bat, zintzarriduna.

      Zuk ez dakizu olagarroek hiru bihotz dituztela. Ez dakizu ezer.

* * *

Zuk ez dakizu haur bat jaio daitekeela alutik, tripatik, jaio daitekeela burutik ere, Atenea Zeusenetik sortu zen bezala.

      Zuk ez dakizu amets bakarrean bi aldiz, lau aldiz, zazpi aldiz erditzen naizela zutaz; ez dakizu amesgaiztoa dirudien edozein egunetan ere zutaz erditzen naizela; burutik, alutik eta tripatik sortzen zarela. Zuk ez dakizu, batzuetan, koloretako arrainak, labezomorroak, gorpuzkiak sortzen zaizkidala, alutik eta tripatik horiek ere, burutik. Ez dakizu plastikozko poltsa batean sartzen ditudala haragi zatiak, korapiloa egiten diodala poltsari, etxe ondoko errekara botatzen dudala, ur gainean urruntzen ikusten dudala, herria zeharkatzen duela alderik alde, flotatu egiten duela arrain hilek bezala.

* * *

Zuk ez dakizu haur jaioberri bat besoetan hartzen, burua eta besoak eta hankak irristan; zuri erori egingo litzaizuke, lurraren kontra lehertu, isil-isilik, hezur txiki horiek gomazkoak direlako, ez dutelako soinurik ateratzen, ez diotelako beren buruari ere eusten, ozta-ozta eusten diotelako bizitzari.

      Zer jakingo duzu zuk.

      Zuk hiltzen bakarrik dakizu. Hori egin zenuen jaio zinen egun berean; hori egiten duzu alutik, tripatik, burutik jaiotzen zaren aldiro. Sortu eta hil, sortu eta hil. Bizitzaren pertsonifikazioa zara, aldiro. Bizitzarik gabea, aldiro.

* * *

Zuk ez dakizu merkurio gustua sentitzen dela ahoan kirofanoko ohatilan etzanda, goitika egiteko gogoa ematen duela; goitika ari deneko mugimendu hori egiten duela tripak, zabal-zabalik, hesteak eta gibela eta behazuna bota beharrean.

      Zuk ez dakizu mediku batzuek ez dakitela haur batzuek ez dutela sekula atera nahi amaren barrutik, umetokian bizitzen jarraitu nahi dutela hazi eta hazi, amaren eranskin bihurtuta, moldatuko direla, kiribilduko direla batera edo bestera, zilbor-hestea bera jango dutela asko gosetuz gero, badutela bizi osorako adina likido amniotiko, egarriz ez direla itoko. Ez direla itoko.

      Zuk ez dakizu, epiduralak epidural, nabaritu egiten dela bisturia sabelpean ebakia egiten, azala kartoi lodi bat balitz bezala urratzen, indarrez banatzen bi aldeak, lau aldeak, alde guztietara luzatzen.

      Minak ere hala luzatzen gaituela batzuetan. Alde guztietatik egiten digula tira. Zuk ez dakizu.

      Zuk ez dakizu mediku batek goxo xuxurlatzen dituela belarrira kirofanoko mugimendu guztiak, ez nauela abandonatzen, hitza jartzen diola etengabe gertatzen ari denari; halako xuxurlatzaile profesionalak beharko genituzkeela munduaren gela hotz honetan, sekula abandonatuko ez gaituztenak, gertatzen ari dena hitza jarriz leunduko dutenak.

* * *

Zuk ez dakizu batzuetan nahiago nukeela olagarro bat atera izan balidate barrutik. Bizitzari fuerteago helduko liokeen zer bat. Huts egiten duen bihotzaren ordez beste bat duena, eta beste bat, badaezpada.

* * *

Zuk ez dakizu bizitzen ikasten ari garenok ere egiten ditugula hanka sartzeak. Zuk ez dakizu inork ez digula erakusten bizitzen; hanka sartzen ere ez, hori bakarrik ikasten da. Zuk ez dakizu bizitzea bizitzen ikastea dela eta konturatzea ez dakigula, ez dakigula zer egin bizitzera behartzen gaituzten egunekin eta orduekin; denboraren pisuaren kontra bizi garela, luzatzea nahi genukeela batzuetan, ahitzea behar genukeela beste batzuetan; bizitzea denborari aurre egitea dela.

      Zuk ez dakizu bizitzen ikasten ari garenok ere hiltzen garela, baina beranduago.

* * *

Zuk ez dakizu hutsuneak matrioxken modukoak direla: hutsune handiago baten barruan beste bat kabitzen dela, eta beste bat, eta beste bat. Bizi oso bat bizi litekeela hutsunez hutsune.

      Zuk ez dakizu matrioxken matrioxka bihurtu zarela; orain zure hutsunearen baitan kabitzen zaizkidala gainerako guztiak. Umetokian hasi eta kanporantz zabaldu zaizkit zuloak eta galerak: familiaz espero nuena, amatasunak biltzen duena, bikote-harremanean sortu duguna, emakume izateari egin diodana, umetokian dudan hau.

* * *

Zuk ez dakizu hitzek leundu egiten dutela bizitza. Bizitza gogorregia dela batzuetan, handiegia, eta ez dela ez hitzetan ez inon kabitzen; lehertu egiten dituela hitz guztiak, lehertu egiten duela gorputza.

      Zuk ez dakizu errealitateari hitza jartzea errealitate hori hiltzea dela, hilarri astun bat jartzea, baina hitza baino askoz biziagoa dela errealitatea, askoz handiagoa beti, horregatik lehertzen dituela hitz guztiak azkenean.

      Zuk ez dakizu ez dagoela min hau tapatuko duen hitzik. Eta ez dakizu hitzekin baino ezin diogula begiratu errealitateari hala ere, xuxurlari profesionalak behar ditugula horregatik, hitzekin egiten diogula aurre denborari.

      Zuk ez. Zu isilik geratu zara; isil-isilik egongo zara. Zuk ez duzu izendatuko mundurik. Denboraren beste aldean zaudelako, horregatik da hain errepikakorra zure isiltasuna, horregatik erditzen nauzu behin eta berriz, horregatik jartzen nauzu denboraren alde estuan aldiro, bizitzak gainezka egiten duen alde honetan, hitzetatik kanpora geratzen diren mundu puska hauen artean.

      Plastikozko poltsa batean sartu ahal banitu hauek ere, plastikozko poltsa batean sartu ahal banu neure burua ere, falta zaizkidan hitz guztiekin batera, eta korapiloa egin kanpotik, erreka gainean joan flotatzen hildako arrainen aldamenean.

* * *

Eta hala ere. Nahiz eta. Dena dela.

      Zuk ez dakizu batzuetan ongi kabitzen naizela zure isiltasun horretan, batzuetan eskertu egiten dizudala hutsune hau sortu izana niretzat, munduan leku bat egin izana, hotza baina neure-neurea, geure-geurea, hitzik gabea.

* * *

Eta hala ere hitz egin egiten dizut, horregatik hitz egiten dizut, behingoz hizketan ikas dezazun, mundua goxatu diezadazun, nire xuxurlari partikular izan zaitezen eta belarri ondora esan diezadazun ama ama ama; behar dudan aldiro, ama.

Jaio aurretik eta jaio orduko hiltzen diren haurren amei eta aitei

Termitak

Notizia onak ere katastrofe aurpegiz ematen zituen Edurnek, badaezpada. Orain ongi zegoen, baina laster behar zuen okerren batek. “Nork daki. Bi aurpegi ditugu denok, gutxienez; bizitzak ere bai”. Nik bakarra ezagutzen nion berari: hondamendia, larritasuna, ezina.

      Izebaren etxea herentzian jaso zuela ere halaxe esan zidan, zorionak ala doluminak eman behar ote nizkion ezin asmatuta.

      Geroxeago azaldu zidanez, izeba ez zuen hurbilekoa; umetan urtean behin-edo ikusten zuten elkar, Gabonetan edo tarteka egiten zituzten familia-bazkarietan; azkenaldian hori ere ez. Izeba hil izanak ez zion ondoez handirik eragiten. Betarte iluna ez zuen izebaren galeragatik, etxea jaso izanak poztu bai baina kezkatu ere egiten zuelako baizik. Zaharra zen etxea, egurrezkoa, termitek jana egongo zen beharbada, izeba bera bezala. Umetatik entzun izan zuen izebak hezur ahulak zituela, ebakuntza pare bat ere izanak zituen. Hil ere ez ote zuten hezur txarrek hil; bizilagunek topatu zuten eskaileretan erorita, aldaka puskatuta. Iluna gogoratzen zuen, gainera, etxea.

      Ordura arte alokairuan bizi zen, eta beti sumatu nuen prezioa zela-eta kexaka. Aukera ona zuela esan nion: berarentzat nahi ez bazuen saldu egin zezakeen, diru harekin beste bat erosi, edo alokairuan bizitzen segitu, diru-arazoez ahaztuta.

      Ez zirudien oso konbentzituta.

      Argazkiak erakutsi zizkidan. Argitsua zen etxea, leiho ederrak zituen, balkoi koxkor bat ere bai. Obra egin beharra zuen, baina etxeak berak ez zuen aitzakiarik. Horixe erabaki zuen azkenean: konpondu eta berarentzat hartzea; aurrerago ere bazuen saltzeko aukera, egokitzen ez bazen. Auzunea ez zitzaion asko gustatzen, herrigunetik aparteago zegoen, ohituta zegoen dendak eta farmazia esku-eskura edukitzen, edozer gertatuta ere botikak beti gertu, ziurtasuna ematen zion horrek. Baina proba egin zezakeen; aparkatzeko arazo gutxiago izango zuen; lasaitasunak on egingo zion beharbada.

      Polit geratu zitzaion etxea. Egur ederrak utzi zituen pareten artean bistan, ehun bat urteko gaztaina-enbor sendoak. Arotzak ziurtatu zionez, termiten arrastorik ez. Hilabete txarrak izan omen ziren, ordea. Lanez lepo zebiltzan lantokian, eta obraren kontuak gainez egin zion. Elektrikariak lana bukatu arte ezin berriz etorri igeltseroa, eta hura etorri arte ezin neurriak egoki hartu sukaldea jarri behar ziotenek. Erotzekoa, eguna telefonotik zintzilik, deika ez bazen deiaren zain. Bukatu zuten, ordea, halako batean. Polita zegoen, bai, baina lurra ez zioten behar bezala nibelatuta jarri, aldapa txiki bat sumatzen zen egongelan.

      Neketsua ez zenetan aspergarria zen Edurneri entzutea. Tragediaren beste kapitulu bat beti, hasperenka beti, ezin iritsita, kezkatuta. Itolarria ematen zuen. Umetako laguna nuen; ikastolan elkarrekin ikasi genuen. Gero urte batzuetan ez genuen elkarren berririk izan, baina herrira bueltatu zenetik maiz egiten genuen topo, kiroldegian ez bazen okindegiko ilaran, bidegorrian, liburutegian, kalean. Edukazioaren eta eskuzabaltasunaren mugan kolokan eusten nien elkarrizketei. Inoiz ez ikusiarena ere egin nion, aitortzen dut.

      Arazoak zituen ondoko bizilagunarekin; hori kontatu zidan hurrena. Egurrezko egitura zuen etxeak, eta bizilagunaren kolpeak eta pauso-hotsak, denak entzuten zituen. Hasieran pentsatu zuen oinetako takoidunak jantzita ibiliko zela etxean; ez zen posible bestela halako kolpe hotsik. Mesedez oinetakoak sarreran utzita ibili ote zitekeen eskatzera joan zitzaion, lotsatuta, baina egin beharra zuen; lurra hondatuko zuela, berarentzat ere mesede izango zela. Harrituta geratu zitzaion. Ez omen zuen berak oinetako takoidunik, eta etxean txapinekin ibiltzen omen zen beti; zaharra zela etxea, egurrezkoa, hori izango zela. Zapuztuta zegoen: zaratak berdin-berdin entzuten zituen, ez zekien zer egin.

      Ez zen posible: loarekin lehendik zuen arazoa areagotu egin zitzaion etxe berrira joan zenetik. Bizilagunaren pauso-hotsak zeuden batetik, gero eta gutxiago, hori ere egia zen, baina izan behar zuen beste zerbait. Soinu etengabe batek maiz esnatzen zuen gauean: burrunba txiki bat. Aparaturen bat, halako dardarizo bat sortzen zuena, egurrak etxe batetik bestera garraiatzen zuena; garbigailua jartzen zuen gauez, agian.

      Berriz joan zen bizilagunarengana oso gau txarrak zeramatzan aste batean, begizuloak ezin beltzago, gorputza nekeak janda. Zaharra ote zuen frigorifikoa. Frigorifikoa ez bazen, beste aparaturen bat; arrainontzi sofistikaturen bat agian, burbuilak eta argia egiten dituen horietakoren bat. Sumatu zuen bizilaguna pazientziari eusten aritu zela: jator erantzun zion hasieran; amaiera aldera, lehorrago. Etxera sartzeko baimena eskatu zion; inporta ote zion barruan begiratzea, entzutea. Ez zuen imajinatzen ukatuko zionik, berak ez zukeen arazorik izango norbait halako beharrez joan izan balitzaio. Baina bizilagunak, bultzakada batez ia, aztoratuta, ezetz ezetz, eta atea itxi zion. Zerbait ezkutatzen zion.

      Gero eta mundu makurragoan, esaten zituen hitzetan bizi zen Edurne. Sintaxiari adina estutzen zion arnasa bizitzari; ideien desordena berean hautematen zuen mundua.

      Bizilagunari sinesteko halako bulkada itsu batean, murmurio hura termitena izan zitekeela hasi zen pentsatzen berriz. Etxe zaharra zen hura, egurrezkoa, izeba ere hezur txarrek hil zuten, ez zatekeen harritzekoa etxearen hezurdura ere sits eginda egotea.

      Oraingoan enpresa espezializatu bati deitu zion, izurrietan aditua zen bati. Ordubete pasatu zuten termita bila, zulatu zituzten han-hemen zoruak eta sabaiak, hartu zituzten mostrak, miatu zituzten egurrezko zutabeak. Bizilagunaren etxean ere aritu ziren; aurpegia okertuta, baina langileei utzi zien etxera sartzen. Bilaketak bilaketa, ez zuten termiten arrastorik topatu: egitura sendoa zuen etxeak.

      Bizilaguna zur eta lur geratu zen faktura erakutsi zionean. Bi etxeen arteko pareta zen gehien miatu zutena, eta ez al zen ba arrazoizkoena bi bizilagunen artean ordaintzea gastua? Gastuaren zati bat, bederen. Horrek ez zuela berarekin zerikusirik, bizilagunak; nahikoa eskuzabala izana omen zen langileei bere etxera sartzen utzita. Garbi zegoen ez zuela etxean inor sartzerik nahi, zerbait bazuela pareta haien artean. Ikustekoak izan omen ziren egin zizkion marmarra eta ataritik bidaltzeko modua, berriz.

      Orain seguru zegoen: zerbait ezkutatzen zion. Murmurio hark bizilagunaren etxean behar zuen jatorria: frigorifikoa, garbigailua, arrainontzia, zerbait, zarata jasanezin hura sortzen zuena. Gauza susmagarri gehiago ere ikusi zizkion, gainera; sumatu, usainak, arraroak, txar-txarrak ez baina onak ere ez, fuerteak, kimikoak. Balkoia ere, zer zen hura, trasteak pilatzen zituen erabateko desordenan: egurrezko kaxak, kaiola zahar bat, eltzeak, eskoba-giderra, bizikleta, marmita bat. Dena nahasian. Zerritoki bat.

      Hurrengoan liburutegian egin genuen topo. Bazter batera eraman ninduen, fantasiazko eta zientzia fikziozko liburuen apalategien artera Ahapeka hasi zitzaidan; liburutegian geundelako, hala pentsatu nuen hasieran. Gero zalantza egin nuen, ordea, kalean topatu izan banindu kontatuko ote zidakeen pasarte hura, kontatu ote zitekeen hura ahapeka ez zen beste moduren batean: entzun duzuna benetan entzun ote duzun zalantzan.

      Bizilagunarekin ezkaratzean topatu eta hark agurtu ez zuelako erabaki zuen. Ukatutako keinuaren pisua gorputzean zuela etxera sartu, eta zuzenean joan zen balkoira. Bizilagunak irekita utzia zuen oraingoan ere bere balkoiko leihoa. Askotan egiten zuen. Zurikeria ariketa bat behar zuen, inondik ere: munduari erakustea ezkutatzeko ezer ez zuela; umiltasun-keinu faltsu bat, aldamenekoari atea irekitzen ez zionak munduari leihoak irekitzea.

      Bi aldiz pentsatu gabe egin zuen: bere balkoitik bizilagunarenera pasatu. Tarte txikia zegoen bien artean, ez zion bertigorik eman; traste pila hark pixka bat zaildu zion kontua, baina arazorik gabe egin zuen bestela. Seguru zegoen egin beharrekoa ari zela egiten; halako konfiantza-dosi bat sentitzen zuen. Azkenaldiko lo faltak zituen gogoan, etxe berrira ezin egokitua, begizulo beltzak, inongo makillajek eta hautsek ezkutatzen ez zizkiotenak, aurpegi txarra zuela-eta jendeari azalpenak eman behar izatea, eta zer esan behar zien ba, termitak frigorifikoa arrainontzia garbigailua faktura, zer.

      Uste zuenaren kontrara, txukun-txukun topatu zuen etxea. Detaile txiki batzuek ukitu polita ematen zioten; gustu ona zuen bizilagunak. Balkoiko trasteei orduan hartu zien zentzua: zaharberrituta etxean jartzen zituen, kafetera bat lore lehor batzuk zituela, pintatutako egurrezko kaxa batean aldizkariak, berak moldatua zirudien lanpara berezi bat. Tailertxo bat zuen egongelaren alde batean: erreminta batzuk, iltzeak, mailu bat, zerra txiki bat, pintura-poteak, pintzelak. Egongelan ez zuen beste ezer deigarririk ikusi; logelan eta sukaldean ere ez. Frigorifikora inguratu zen: ez zen berri-berria, baina ez zuen halako zaratarik egiten; belarria adi hurbilduta, motor soinu goxo bat.

      Pasilloan hartu zuen ezustekoa. Oinetako batzuk ikusi zituen, zoragarriak, bota berde luzexka batzuk, takoidunak, eta bizilagunaren erantzuna gogoratu zuen, lehenengo aldiz atea jo zionekoa, serio-serio ziurtatuz berak ez zuela oinetako takoidunik, ez zuela halakorik erabiltzen. Hantxe zituen, begien aurrean, eskuetan, berak ametsetan ere irudikatuko ez lituzkeen bota ederrak, bizilagunak gezur bat behintzat esan ziolako froga.

      Jantzi egin zituen, entzun egin nahi zuelako zer soinu ateratzen zuten egurrezko zoruaren gainean eta, ez zion ukatuko, zer moduz geratzen zitzaizkion ikusi nahi zuelako. Liluratuta utzi zuten. Handi samarrak aukeran, baina gozo-gozo sartu zitzaizkion oinak. Eskuetan hartu orduko igarri zien onak zirela; ez zuen berak halako oinetakorik.

      Horretan ari zela entzun zituen giltzak. Bizilaguna atean, eta bera, han, bizilagunaren etxeko pasilloan bota berde takoidunak jantzita; lehenengo aldi hartan bezala, baina alderantziz, kokapenak aldatuta, estatusak ere bai neurri batean, berak oinetan zituelako bota takoidunak, esku-eskuan zuelako gezurra esan ziola lehenengo aldi hartan, eta bizilaguna parean, lekuz kanpo bezala, bere onetik irtenda erabat, zertan ari zara zu ez zaude kanpora nire etxetik oihuka erotu beharrean alde nire begien bistatik salaketa ertzainak nondik lehenago ere auskalo ez duzu ez zara erotuta nola posible burutik jota lotsarik burua ekarri botak fuera ekarri fuera.

      “Fuera” izan zen Edurneri azkena entzun nion hitza; hori gogoan hartu nion. Ordulariari begiratu eta, presazko keinu bat eginda, joan egin zen. Ni sorgortuta geratu nintzen, bizkarra liburuen apalategian bermatuta, arnasa pixka baten beharrean. Kalera atera nintzen.

      Denbora puska bat pasatu nuen berriro Edurne ikusi gabe. Tartean jakin nuen, alokairuko etxe bila ari zen ezagun baten bidez, libre geratua zela bota berdedunaren etxea. Hurrena topatutakoan berri onaz galdetzeko moduan nintzela pentsatu nuen.

      Hilabete pare batera-edo izan zen. Aldameneko etxea hutsik azkenean, aipatu nion. Poz aurpegia jarri zidan, erdizka, begizuloetatik behera. Hustu zen etxea, bai. Baina garestia zen. Ez nion ulertu. Hurrengo bizilagunarekin zorte hobea izango zuela esan nion. Ezezka ari zitzaidan. Ezetz, ez zela beste bizilagunik izango. Ongi aritu zela pentsatzen, luze, insomnio gauetan izan zuela nahikoa denbora; bizilagunak alde egina zuela, kolpe hotsek ere bai, baina gauetako murmurio hark ez, bere etxeko kontua zela.

      Orain garbi ikusten zuen: etxeak jan zuen izeba, etxeak usteldu zuen barru-barruraino, hezurretaraino; ez zuen berak ere berdin bukatu nahi. Berak hartu zuen aldameneko etxea, alokairuan. Ezin zen arriskatu. Ez zuen nahi ez beste bizilagunik, ez beste zaratarik. Kalkuluak eginak zituen, lehenago ere ohituta zegoen hilero alokairua ordaintzen; ordu gehiago sartuko zituen lanean, behar bazuen.

      Bere etxea eta aldamenekoa, biak mantentzea zen Edurneren asmoa. Osasunak gehiago balio zuen.

      Hasia zen loa berreskuratzen. Baina ez zion gezurrik esan nahi: kezkatuta ere bazegoen. Halako buruko min bat hasi zen sentitzen arratsaldeetan. Pintura usaina zuten itsatsita beharbada horma haiek, txar-txarra ez baina ona ere ez, kimikoa.

Haragi gisatua

Baratxuria, tipula, azenarioa eta piper berdea. Barazkiak egin behar dira lehenbizi. Txiki-txiki. Inportantea da labana zorrotz izatea, ia gurina balitz bezala ebakitzea tipula. Hor hasten da sukaldearen magia. Erdibitu, ebaki batzuk egin luzean, tipula jiratu, eta zabalean egin hurrena, estu-estu, hiru bat milimetroko tartean, erritmo konstantean. Bi ebakitan lauki perfektuak. Eguna ordenatzen dizu horrek. Bizkarra tente, begirada zuzen, eta musika: labanak tipula zeharkatzean egiten duena; egurrezko taulari kolpea, eta hurrengo ebakia.

      Barazkiak olio berotan erregosi; hori inportantea da, olioa ongi berotuta egotea. Arriskuaren ertzetan egoten da perfekzioa. Deskuidu txiki bat, eta muga pasatzen duzu.

      Hala egin nuen nik umetan. Aitari arrautza frijitzen ari nintzaiola eskugainera erori zitzaidan olioa. Sutara ongi iristeko bankutxo batera igota nengoelako, irrist txiki bat egin nuelako, eskuarekin zartaginaren kiderrari jo niolako. Puntillarik gabe geratu zitzaidan arrautza. Egun hartan galdu nuen perfekzioa.

      Ordukoa dut orban hau. Ikusten? Betiko markatu ninduen deskuidu hark. Aitak egindako mespretxuak batez ere. Arrautza frijitzen ere ez dakin, nora joan behar dun horrela, Axun. Txerri-janetara bota zuen arrautza. Isilik geratu nintzen ni. Nola esango nion eskua erre nuela?

      Inori esan nahi izan ez niolako gaiztotu zitzaidan zauria.

      Inori erakutsi nahi izan ez niolako daukat harrezkero orban itsusi hau denen bistan.

      Gaztetan tapatu egiten nuen. Nork begiratu behar zidan niri, eskuan arrasto hau edukita? Zer gizonek eskatu behar zidan esku txar hau? Konturatuta nengoen: besteen begietan orbanak ordezkatzen ninduen. Berdin zion jatorra, umoretsua, ile ederra, irribarrea. Orbanduna nintzen.

      Bitxia da: gauza asko ikasi ditut orbanari esker. Orain, zer esango dizut ba, orain eskertuta nago. Ederrago egin nau. Begiak irekiarazi dizkit.

      Aterako dizut jatekoren bat, edateko zerbait? Luzatu egingo gara igual.

      Berehala ikasi nuen zerbait ezberdina izateak markatu egiten zaituela: herrena izango zara, begiokerra, maingua, marimutila. Markadunok esfortzu handiagoa egin behar izaten dugu besteen onespena izateko. Igogailuaren minus zenbakietatik hasten gara gu: minus bi, minus lau, hor ere graduak daude.

      Ea, baina gisatuarekin ari nintzen.

      Haragia prestatu behar da hurrena. Zankarra. Gizenak eta giak kontu handiz kendu, laukitan moztu, eltzea su bizian jarri, eta han erregosi. Bizi-bizi, hori inportantea da.

      Tira. Ba, haragia, zankarra, laukitan moztu eta eltzean jarri, su bizian. Aurretik erregositako barazkiak gehitu gero. Buelta batzuk eman gustuak nahastu daitezen; gehiegi ere ez, janaririk ez da lardaskatu behar; gatza bota, eta ura, haragia tapatu arte.

      Gaztetan tapatu egiten nuen marka. Uste dut esan dizudala. Zapiak jartzen nituen, eder-ederrak. Ahizpak laguntzen zidan aukeratzen. Gustu handia du. Beti izan du. Berak lagundu zidan ezkontzarako soinekoa aukeratzen ere. Eder-eder nengoen. Begira, hor dago koadroa, sofaren ondoan, ikusten? Soinekoa zoragarria zen, eta, begiratu, begiratu eskularruei. Dotoreenak aukeratu genituen. Puntilladunak. Gordeta ditut oraindik. Zoriontsu izan nintzen.

      Orain baditut beste orban batzuk ere. Aurpegian, eskuetan. Baina ez naiz hain orbanduna. Zaharren eskuak ditut orain, alde-alde.

      Zaharrak ere minus zenbakietan ibiltzen gara. Berdin dio ikasketaduna zaren, bidaiatu zalea, kirolaria, rockeroa. Zaharrak horixe gara: zaharrak. Eta zaharren eskuak ditugu. Ematen du gure gorputzak garrantzia galtzen duela. Galdu eta hartu, aldi berean. Ez da hitz egiten zaharren gorputzez, ez dira ukitzen. Beste inorenak baino presenteago daude, ordea. Zahartutako gorputza gara, inoiz baino gorputzago.

      Ukatzen diguten horixe gara.

      Borrokak ez ditugu guk aukeratzen; borrokek aukeratzen gaituzte gu: gure hutsuneek eta ezinek. Minusekoa izateak eraman nau ni minusekoen alde egotera.

      Hau da hau erretolika. Hobe haragi honekin baino haragi gisatuarekin jarraitzea, ez? Damutu behar zaizu galderak egiten hasi izana. Senarrari galdetuko bazenio, hark kontatuko lizkizuke hango eta hemengo kontuak; fundizioan lanean aritua da hura, grebak-eta egiten zituzten han, piketeak… Horko trofeo horiek ere, ikusten?, korrika ibiltzen zen, afizionatuetan.

      Hau ez grabatu, e?

      Asko pozten nau zuek horrela ikusteak. Kamera eta traste horiekin.

      Urte asko egin ditut nik etxean. Etxea ezberdina da etxekoandrearentzat, edo, besterik gabe, bertan bizi denarentzat. Ahitu egiten du etxeak, txikitu, ito. Hautsa kendu, porru-patatak prestatu, haurrak hazi. Minuseko lanak dira horiek, lurpekoak, ikusezinak. Ikusezin egiten zaitu zu ere. Haurren neurrira ekartzen dituzu helburuak, otorduak bihurtzen zaizkizu egunaren mugarri: bazkaria ordu bata eta erdietan, afaria zortzi eta erdietan. Pixkanaka, hautsak hartuta geratzen zaizkizu anbizioak eta ametsak.

      Horko gardenia hori, begira. 70 urte egin nituenean oparitu zidaten seme-alabek. Ura falta zaio; erdi ximelduta dago. Halatsu nago ni ere.

      Ez naiz oso lorezalea izan inoiz, baina beti izan dut loreren bat edo beste inguruan. Etxekoandreek loreak izaten dituzte, ez? Etxea, familia, loreak. Laster txakurra oparituko didate, ikusiko duzu. Konpleto.

      Orain barre egiten dut, baina urte askoan ernegatuta egon izan naiz. Ustez motiborik gabe, erretxinduta. Egongo ez nintzen, ba. Gerora ulertu dut. Zer ilusio sortzen du goizero sesioan aritzeak alabarekin, gosaltzeko, eta semearekin, janzteko, janzteko behingoz Jon, Jon bagoaz, arreba zain duzu.

      Eskerrak tipulari.

      Orain yoga egiten du jendeak. Antzekoa da efektua: arnasa hartzeko tarte bat. Hankak lurrean jartzekoa. Arnasaldi sakon batek eguneko arnasestua ordezkatzerik ez duen arren. Eta, arnasa emanda ere, zertan aberasten zaitu albondiga goxo-goxoak prestatzeak? Norantz hazten zaitu eltzekada babarrun egiteak?

      Eta horrek denak atera egin behar du handik edo hemendik. Baditut astero medikuarenera joaten diren lagunak, ondoeza non duten asmatu ezinik, aldiro beste min bat asmatzen dutenak, aldiro beste pastilla baten egarriz. Baditut lurpetik lurpera bizi diren lagunak, sator bihurtuak, igogailua lurperago jaisteko baino hartzen ez dutenak. Lurra jo behar genukeela esaten diet nik, lurrazala zulatu, lurpeko pasabide eta mundu guztiak agerian utzi. Normala dela esaten diet, igogailuekin eta tankerako tramankuluekin ez asmatzea satorrek, beherago jaisteko botoiari ematea beti. Sator-zuloen iraultza, esaten diet, lurrazala desegin. Ez didate ulertzen. Pastillak eskatzen dizkiote medikuari, eta lurpera sartzen dira atzera, manta hartuta lo-kuluxka bat egitera.

      Hori ere orbanari esker dakit. Orbanak erakutsi dizkit pixkanaka lurpeko mundu horiek denak.

      Laster igogailua jarriko digute etxean. Bosgarrenekoak tematu ziren. Guri nagia ematen digu obrekin hasteak, baina seme-alabek esaten digute inportantea dela, oraindik ez dugula behar baina edozein momentutan geratuko garela eskailerak igo ezinda. Bizilagunak ere ados daude. Inbertsioa dela, gainera, etxearentzat: saldu nahi izatera hobeto salduko luketela, hartara. Niri beldurra ematen dit, zer esango dizut ba. Beldurra ematen dit botoiekin nahasteak eta beherago jaisteko baino balio ez izateak.

      Joan egin zait berriz.

      Patatak azkena.

      Patatena inportantea da: klask egin behar du puska kentzean, ez da ebaki behar. Labanarekin lagundu, eta klask-klask, puskak kendu. Nik prest izaten ditut aurretik, uretan sartuta, ilundu ez daitezen. Eltzea irakiten hastean, orduan bota behar zaizkio, ez lehenago; hori da sekretua patata deseginda bezala geratzeko. Eta irakin dezala denak, bor-bor, gozo-gozo.

      A, ia ahaztu egin zait: bost minutu falta zaizkionean ilar txikiak gehitzen dizkiot. Hala ikasi nuen, eta hala egiten dut.

      Eltzeari patatak botatzen dizkiodanean gure amaz gogoratzen naiz, sukaldean patata zuritzen. Asko ginen. Erdi marmar erdi errezo batean gogoratzen dut. Esaten zidan bere buruarekin hizketan aritzen zela. Nik uste dut patatei hitz egiten ziela. Ez al da logikoena lurpeko kontuak lurpekoei kontatzea? Satorrak patatei. Ze kontuok norbere buruari kontatzea norbere buruari harrika aritzea litzateke, pisu gehiago jartzea. Hobe beste norbaiti esatea. Pixka bat hustea. Horregatik jango genuen hainbeste patata.

Norvegia

Harro geunden geure buruaz: auzotarrentzako gune bihurtu genuen auzoko parkea, lehen lorategia zirudiena. Erdi jolas erdi erronka moduan hasi ginen: umeen urtebetetzeen aitzakian afari-merienda; iganderen batean piknika; uda iritsi zenerako, eguzkia hartzeko ere geratzen ginen Nagore eta biok, toallak belarretan zabalduta.

      Kontua da auzotarrek jarraitu egin zigutela, pixkanaka gero eta jende gehiago etortzen zela egun-pasa, bazkaltzera, bakarka ere bai, irakurtzen lasai egotera, siesta egitera.

      Igorrek eta biok Argentinako hirietako parkeak genituen buruan, La Platakoak edo Cordobakoak; Oinatzek eta Nagorek, Oslokoak, Kopenhagekoak. Ados geunden: batean eta bestean, hiriaren parte ziren berdeguneak: zapaltzeko, bizitzeko. Gure hirietakoek, berriz, erakusleihoak ziruditen, hormigoi eta asfalto arteko oasi hauskorrak; justu-justu ematen zioten arnasa pixka bat bistari. Ez zitzaion inori bururatzen eguzkia hartzen jartzea han, are gutxiago bazkaritarako elkartzea.

      Ez dakit Igorri eta bioi zerk ematen digun arnasa gehiago: atzerrietako parkeek ala oporraldiak berak. Ekainean baino samurrago egon ohi gara irailean.

      Uda hartan, ordea, bidaia exotikoagorik ezean, parkearekin tematu nintzen.

      Nagore eta Oinatzekin plana egitea etxean geratzea baino errazagoa zen. Hiru gara gu, haiek bost, eta, hala ere, ematen zuen denak hobeto funtzionatzen zuela haiekin elkartutakoan. Irati txoratzen ibiltzen zen Lur, Ekhi eta Maulerekin; Nagorek eta Oinatzek eskura izaten zuten beti behar genuena. Gu ez ginen gogoratzen Iratiren meriendaz, edo ur-botila ahazten zitzaigun, eguzkitako krema, txankletak, kolpeentzako ukendua, jertse bat badaezpada. Haiek, gehiegikeriarik gabe, baina ez zuten ia ezer falta izaten: jolasteko pilotaren bat, edo soka, kremak, meriendatzeko fruta: meloia tuper batean, moztuta; gereziak, garbituta.

      Europa iparraldekoen soiltasuna eta eraginkortasuna dute; nordikoak, hala deitzen diegu. Gu deskuidatuagoak gara haien aldean. Intentzioa izaten dugu, eramango dugu poltsa handi bat ustez denetarik hartuta. Berdin dio; ia beti faltako zaigu zerbait. Onartuta dugu: ez dugu inoiz lortuko maila hori.

      Tortillarik goxoenak gureak dira, hori bai. Igorrek eta biok esku ona dugu sukaldean. Parkea auzotartzeari ekin genionean, jatekoaz gu arduratu ginen; haiek gainerakoaz: parkean elkartzeko aitzakiak pentsatzeaz, itzalik onena aukeratzeaz, lagunei eta ezagunei Lurren urtebetetze-festarena kontatzeaz, sare sozialetan argazkiren bat edo beste jartzeaz. Zirimiria bezala zabaldu zuten: poliki baina etenik gabe. Konturatzerako, oharkabean ia, parkea auzotarrez betetzen hasi zen. Piknik-mantarik egokienak non saltzen ziren bihurtu zen hizketagai; slackline egiteko zuhaitzik onenak zein ziren.

      Harro geunden geure buruaz.

      Lehenago ere egiten genuen tarteka planen bat edo beste, baina gure iraultza txikiak gehiago elkartu gintuen. Hala bizi nuen nik. Elkarrizketa interesgarriak ateratzen zitzaizkigun, konturatu gabe joaten zitzaigun denbora; terapia moduko bat zen kasik, erlaxagarria eta iradokitzailea aldi berean. Haurrak ere ezin pozago zebiltzan. Parkeak mundua zabaldu zien: espedizioak egiten zituzten, zoologia-ikerketak, txabolak, lasterketak. Edo farmazia bihurtzen zuten zuhaizpe bat.

Whatsappeko taldean oso lehor erantzuten hasi zen Igor. Zer zuen galdetu nion, zerbait gertatu ote zen. Aldatuta sumatzen zuela alaba; Nagore eta Oinatzen seme-alabak basati samarrak zirela eta Irati aldrebesten ari zirela. Ez nion garrantzirik eman. Haurrak ziren. Jolasean ari ziren, esploratzen. Pozik nengoen, egia esan: gure alaba txikia zizare eta lokatz artean, naturarekin kontaktuan, zuhaitzetara igotzen, ume.

      Halako nostalgia edo baso-min batek jota bezala geunden helduok, eta seguruenik umetan guk geuk izan genuena baino natura-dosi handiagoa ari gintzaizkien ematen haurrei. Oinatzek txabolak egiteko teknikak azaltzen zizkien: zein adar zen egokiena teilatutarako, zein paretatarako. Nagorek land art egitea proposatzen zien: adaxkak, harriak, zuhaitz-azalak bildu eta eskultura txikiak sortzea. Haurrei zuhaitz eta txori hitzak kentzen tematu zen Igor, bakoitzari izenez dei ziezaioten: haritza, lizarra, haltza, hurritza, gaztaina; txepetxa, txantxangorria, zozoa, birigarroa, pagausoa, mika, enara. Nik baso-eskola bat irudikatu nuen: lurrean topatu banu bezala eginarazten nien eragiketa bat; ipuin bat kontatzen nien arbola-ipurdi batean eserita.

      Serio ari zen Igor. Gauza arraroak ikusten zizkiela Nagoreren eta Oinatzen seme-alabei, egiten zituztenak ez zirela normal-normalak, ez zitzaiola gustatzen Irati haiekin hainbeste ibiltzea.

      — Haurrak dira. Zer ikusten diezu arraro?

      — Libreegi ibiltzen dira parkean. Zizare bana jan zuten aurrekoan.

      — Tira. Deskuidatu egin ginen. Esan genien berriz ez egiteko.

      — Ez zenion entzun Oinatzi? Asian ere jaten omen dituzte zomorroak.

      — Hiru haur dituzte haiek; derrigorrean dira malguago, erotzeko ere.

      — Ez naiz diziplinaz ari. Su eman zioten hildako sagua, zer?

      — Metxeroa hartu ziguten. Geure huts egitea izan zen.

      — Eta ume hura lizar bati lotuta utzi zutenekoa? Joder.

      Egindakoek beste itxura bat hartzen zuten horrela, elkarren segidan jarrita, baina ez ninduen konbentzitu hala ere.

      — Zergatik ez duzu haiekin egon nahi?

      — Ez dut nahi gure alaba zomorro bat bihurtzerik. Ume horiena ez da normala. Aber, ezinezkoa da gurasoak hain antolatuak izan eta haurrak hain “libre” ibiltzea —tonua aldatuta ahoskatu zuen bukaera.

      Damutzen hasia nintzen. Neuk nahi izan nuen uda hartan etxe inguruan geratu. Igorrek proposatu zizkidan Maroko, Kroazia, Italia. Nik lasaiago ibiltzeko gogoa nuen, ordea; deskantsua eskatzen zidan gorputzak. Nagia ematen zidaten hegaldiek eta maleta handiek. Azken urteetan Igorren temagatik ginen batera eta bestera joanak; bi-hiru uda baziren oporrak zirela-eta ados jartzen ez ginela.

      Nagorerekin behin baino gehiagotan nuen horretaz hitz egina, bikote barruko distantziaz: urteak pasatu ahala ez garela norabide bererantz hazten; nola ez garen erritmo berean aldatzen norbera eta bikotea.

      — Gu umeei lotuta gaude aspaldian —aitortu zidan—. Baina batzuetan pentsatzen dut: umeak hazten direnean eta Oinatz eta biok elkarri begira jartzen garenean, ez dakit leku berean egongo ote garen.

      Onarpen keinu bat egin nion. Bati baino gehiagori nion entzuna kontu hori.

      — Igualeko gaude gu, eguzkitan. Erretzekotan batera erreko gaitu!

      Halaxe zen. Ni gustura nengoen parkean etzanda, arratsalde-pasa, edo astebetez kanpinean, bestela. Igorrek haurrak seinalatzen zituen, zomorroak, parkea, baina uste dut beste zerbaitek egiten ziola traba.

      Azken egunetan hipotesia aldatuta zebilen, dena den: haurrak estuegi hartzen zituzten normalean Oinatzek eta Nagorek, lotuegi zituzten; parkean, askatzen hasita, ukatutako eta gordetako guztia ari zitzaien ateratzen.

Abuztua zen. Bero handia zegoen emana. Ilargi betea. Nagorek proposatu zuen plana: parkean elkartuko ginen afaltzeko, ilargi-argitan jolastuko ziren haurrak.

      Marmarka hasi zen Igor. Beste garai batean, haurrei ilgoraz eta ilbeheraz hitz egingo zien, mareez, ilargiaren eraginaz. Baina oraingoan sorginkeriak aipatzen hasi zen brometan bezala; zapoak eta sugandilak, gizotsoak. Haserrearazi egin ninduen.

      Hummusa eta tzatzikia hasteko; entsalada greziarra eta falafelak. Horrexek animatu zuen. Gustatu egiten zitzaion menuak pentsatzea, erosketak egitea, kozinatzea. Bion artean egiten genuen normalean, baina oraingoan berari utzi nion osorik; behar zuen planera lotuko zuen zerbait. Menuaren aitzakian adeitsuago ari zen Whatsappean. Ekialdeko afaria izango genuela, erdi europar erdi arabiarra. “Noiz egingo diguzue gure Europako afari bat?”, jarri zion Oinatzek. “Stockholmera gonbidatzen gaituzuenean!”, erantzun zion Igorrek, eta billeteen eta izokinen irudi batzuk.

      Oinatzek eta Nagorek denetarik ekarri zuten: garagardoak fresko-fresko, zuku naturala haurrentzat, platerak eta mahai-tresnak, izozkiak, unibertsoari buruzko karta-jolas bat. Ez ginen bakarrak parkean. Han ziren gazte-talde batzuk ere, beste familiaren bat, bikoteren bat edo beste.

      Eltxoen ordua nahiko ongi pasatu genuen. Irati ongi ikasita zegoen: Nagorerengana joan zen flix-flix eske lehenengoa sumatu orduko. Giro ederrean geunden. Igorrengatik ez balitz, bainarik gabea zatekeen arratsa.

      Ze, ikusten nion: ez zegoen lasai, behin eta berriz begiratzen zuen Irati non eta zertan zebilen, gure elkarrizketari baino arreta handiagoa ari zen jartzen umeenari.

      Uste dut guri garagardoak eragin zigula: gora egin zigun aparrak, elkarrizketaren gustuak. Ilargi bete-betea zegoen: farola goxo bat ingurua argitzen. Norvegiako ilunabar luzeak etorri zitzaizkien gogora Nagoreri eta Oinatzi, erabat gautzen ez diren egunak, eta han hasi ginen elkarrekin joan behar genuelaka: fiordoak eta haitz izugarri haiek, ura bazter guztietan, puskaka-puskaka txikitzen ari diren glaziarrak… Azalean itsatsitako hezetasuna eta beroa astintzeko gogoa sentitu genuen. Halako freskura egarri bat.

      Gero, Nagorek jolas hura proposatu zuen: film bat antzeztu behar genuen mimikaz, txandaka. Bera hasi zen. Bravehearteko azken bataila. Grazia du berez, eta, giro hartan, mundial egin zuen. Oinatzek asmatu zuen algara artean, eta berak jarraitu. Besoa luzatuta, gorputza oker, hatz erakusleaz ilargi handia seinalatu zuen; batera egin genuen oihu: E.T.! Oinatzek Igorri egin zion segitzeko keinua, baina Igorrek ezetz, ez zela jolastuko bera. “Ez da batere zinezalea”, esan nien.

      Gu euforian gero eta gorago gindoazen. Okre kolorekoa genuen azala; festa gogoz irribarrea. Igor pelikula noiz bukatuko zain zegoen, besaulkian eserita bezala, kopetilun.

      Eszena eta pertsonaietan sartuta, ia ahaztuta genituen haurrak, baina han zebiltzan, erabat aztoratuta. Ez zuten berorik, nonbait; oihuka eta korrika ari ziren batetik bestera, saltoka, tarteka gure piknik-manta zeharkatzen zuten, garagardo-botila hutsak ostikoz jo, hummusaren tuperra irauli. Edo, beharbada, bai, beroa sumatzen hasiak ziren, bero handia, ze, Lur lehenengo eta atzetik gainerakoak, arropak eranzten hasi ziren, kamisetak alde batera eta galtzak bestera, kulero eta galtzontzilloak hegan, algara eta oihu betean.

      Oinatzi eta Nagoreri begiratu nien eta barre egin genuen guk ere.

      — Halakoxea da Norvegia —esan zuen Nagorek.

      Janzteko esan zien umeei Igorrek. Ze itxura zen hura. Herrian geundela. Mesedez.

      Umeek, noski, ez zioten kasurik egin.

      Gure bueltan hasi ziren orduan korroan, egoera berezia zela konturatuta-edo are harrotuago. Ez nion Igorri begiratu nahi izan. Goian jarraitu nahi nuen. Nahiago nuen ikusi nahi ez nuena ezkutuan utzi.

      Bibaka eta txaloka hasi zitzaizkien Oinatz eta Nagore, iujuka eta irrintzi txikika, eta, Nagore lehenengo eta Oinatz ondoren, zutitu eta haurren korroan sartu ziren, iji eta aja.

      Parkearen beste aldetik oihuren bat entzun nuen; harantz begiratu nuen, baina ez nuen ikusi arreta emateko moduko ezer; ordurako lausotuta ikusten nituen urrutiko figurak. Berriz Nagoreri eta Oinatzi begiratu nienean, biluzten ari ziren, kamisetak eta galtzak lurrean, kuleroak eta galtzontzilloak hegan.

      Begira izango genituen parkean zeuden gainerako kuadrilla eta familiak; oihuek erakarrita, inguruko auzotarren batzuk ere zer gertatzen zen ikustera etorriak izango ziren beharbada. Horretan arrazoi izango du Igorrek. Ez dakit.

      Ilargi betearen argitan, mareak gora eta gora jarraitzen zuen, eta ni ere harrapatu egin ninduen olatuak, aparrak, eta korroan sartu nintzen, eta erantzi egin nituen nik ere arropak, eta itsaso baten indarra genuela sentitu nuen, okre koloreko haragiak, eta oihuak eta irrintziak, Norvegiatik entzuteko modukoak.

      Eta zurrunbiloaren begian bezala, bere baitara bilduta Igor, gero eta hondoratuago: naufragatutako gorputz bat, abuztuko sargorian izoztuta.

      Iceberg bat itsasoaren erdian, puskaka-puskaka desegiten.

Hau dugu etxean

Iruñeko tren geltokia pasatzerako sumatu genien lehen liskarra. Azkar eten genien: Beñat Liberekin jarri zen; ni, Aiurrekin. Negarrez hasi zen Aiur. Kasketa izango zuela pentsatu nuen, baina ez zen lasaitzen. Libe errietaka zuen: komuneko txorrota irekita utzi zuela eta bere kulpagatik urez beteko zitzaigula etxea, dena hondatuko zela. Lasai egoteko esan nion, aita atera zela azkena etxetik, eta, hala balitz, konturatuko zela, itxiko zuela. Musu eman nion buruan, malkoak lehortu nizkion.

      Semea lasaitu orduko kezkatu nintzen ni, ordea. Komuneko txorrota irekita imajinatu nuen, hodia buxatuta, eta ura etxe osora zabaltzen. Beñati galdetu nion begiratu ote zituen leiho eta txorrota guztiak, itxita ote zeuden, komunekoa ere bai. Baietz esan zidan, baiezko orokor bat, dena itxita egongo zela baina komuneko txorrota justu ba ez zekiela. Beti berdin, pentsatu nuen, orokortasun lauso hori, ez al duzu esan zuk begiratuko zenuela dena. Ura beheko pisura pasatzen imajinatu nuen; baziren bi ordu etxetik atera ginenetik. Ni larrituta ikusita, Libe berriz hasi zitzaion Aiurri errietaka, bere kulpagatik etxea hondatuko zitzaigulaka. Eta Aiur negar batean. Isiltzeko esan genion Liberi, nahikoa zuela.

      Urduri, ahizpari deitu nion, joan ote zitekeen begiratzera, kezkatuta geundela.

      Handik pixka batera bidali zidan mezua, lasai egoteko, dena ongi zegoela. “Noiztik duzue katua? Kriston sustoa eman dit”, jarri zidan. “Ez dugu katurik” idaztera nindoan, normal, baina Beñati kontatu nion aurrena. “Ze izango zen katu bat!”, erantzun zidan, nazka aurpegiz kasik; jertseren bat ikusiko zuela, peluxeren bat. Libe eta Aiur harro-harro builaka hasi ziren, “Aupa! Katu bat!”, “Katu bat dugu etxean!”, “Izena jarri behar diogu! Pox!”, “Txuri! Txuria da, ama?”, “Katu!”, “Sophie!”, “Mattin!”, “Chase!”, “Hori txakur izena da, Aiur!”. “Bidali argazki bat”, idatzi nion azkenean.

      Lanera bidean zihoan; gauera arte ezin izango zuen berriro joan.

      Libe eta Aiur aztoratuta zebiltzan katuarekin jolastu nahi zutela eta. Nik pixaz zikinduta imajinatu nituen sofa, alfonbra, kuxinak; harramazkaz, paretak eta ateak.

      Katakume goxo baten irudia etorri zitzaidan, ordea, handik pixka batera: eskura gerturatu zitzaidan laztan eske; nire oinetan etzanda ikusi nuen, lo, tripa txikia puzten eta husten, amultsu. Haurrak treneko pasilloan hara-hona zebiltzan batean, galdetu egin nion Beñati, igual izango zela katakume txiki bat, eduki genezakeela beharbada maskotatxo bat, Liberi eta Aiurri ilusio handia egingo ziela. Harrituta begiratu zidan: ez zara serio ari, ez dugu hartuko animaliarik etxean, eta, batez ere, ez dago katurik etxean. Hala zen: nik ere ez nuen inoiz nahi izan maskotarik; ezinezkoa zen etxera katurik sartu izana.

      Iritsi ginen halako batean Bartzelonako tren geltokira. Gracian genuen lotarako lekua: logela bat eta komun txiki bat laurontzat; sukalde handi bat eta hainbat egongela gainerako bidaiariekin partekatzeko. Libe eta Aiur harrotuta zebiltzan, ze polita eta ze handia, korrika alde batetik bestera, egiten zuten aurkikuntza bakoitzaren berri builaka ematen. Gu ere pozik geunden. Dekorazio polita zuen lekuak. Egongela bateko koadroei begira ari zen Beñat, lanparak gustatu zitzaizkidan niri. Besarkada eman genion elkarri.

      Libe saltoka etorri zen lagun bat egin zuela eta. June zen, bere adintsukoa. Hirugarren esaldirako poz-pozik kontatu zion katua genuela etxean. Beñatek zorrotz moztu zion, ezetz, ez genuela katurik.

      Ondoko egongelatik begira sumatu genituen Juneren gurasoak. Agurtu egin gintuzten. Iruñekoak ziren, iritsi berriak haiek ere. Pozik ikusi zuten alaba lagunak egiten. Ongi etorri zitzaigun guri ere Libe eta Aiur Junerekin jolasean hastea: lasaitasun momentu bat, puskak logelan uzteko. Ohean eseri nintzen, gelari begira. “Ikusi al duzu?”, esan nion Beñati, barrez, armairu gaineko katu doratu txinatarra seinalatuz. Besoa gora eta behera, agur egiten ari zitzaigun. Ez zion graziarik egin. Nik berriz irudikatu nuen katakumea haurrekin jolasten.

      “Ze esango diogu ahizpari?”.

      Beñatek hasperen egin zuen. “Disekatzeko. Aber, Garazi”.

      “Egiatan katu bat baldin badugu, zerbait pentsatu behar dugu”.

      Berriak izanagatik, fosildutako eztabaidak izaten dira batzuk. Katuarena, inondik ere, haietako bat zen. Ez zegoen elkarrizketa posiblerik.

      June eta gurasoak agurtu, eta kanpora atera ginen; haize pixka bat behar genuen.

      Ahizpari beste mezu bat bidali nion. Joateko berriz mesedez ahal zuenean, jartzeko esne pixka bat eta ogi puskaren bat-edo.

      Auzoan paseatu, eta goiz afaldu genuen. Nekatuta geunden.

      Ahizpak ez zidan erantzuten. Ostatura bueltatzen ari ginela bidali zidan mezua azkenean, argazki eta guzti. Katu gris bat. Irudian ez zitzaion ongi antzematen, baina ez zuen kumea ematen. Zalantza egin nuen Beñati erakutsi ala ez. Biharamunean igual.

Hurrengo eguna hara eta hona eman genuen, eta leher eginda iritsi ginen Graciako pisura. Afaria prestatu, eta mahaian jarri ginen. Ondokoan bikote bat ari zen afaltzen; sukaldean ari ziren pare bat bidaiari.

      Gaia saihestu nahi izan nuen egunean zehar, baina argitu beharra genuen kontua. Lehenago bueltatzea ere pentsatzen aritua nintzen; ez aukera erreal moduan, egia esan.

      Guk afaltzen bukatzerako iritsi zen June, eta korrika altxatu ziren haurrak. Ahizpak bezperan bidalitako argazkia erakutsi nion orduan Beñati.

      “Hau dugu etxean”, esan nion arazo-bat-dugu ahotsez.

      “Ba ez badu lehenago alde egiten, bidaliko dugu iristen garenean”. Haserre puntu bat sumatu nion.

      “Ze nahi duzu nik egitea?”.

      “Esan zeniezaiokeen ahizpari kanpoan uzteko”.

      “Ez da ahizparen kontua”.

      “Ezta gurea ere”.

      “Guri sartu zaigu”.

      Ez dakit zein momentutan jarri nintzen katuaren alde, ala Beñatek jarri ninduen katuaren aldean, baina gutartzat nuen jada. Egongelan irudikatu nion txoko goxo bat, balkoian jar geniezaiokeen hondarrezko komun horietako bat, Libek eta Aiurrek gustura zainduko zuten.

      Haiek ere etxekotzat zuten, nonbait, dagoeneko. Jolasean ari ziren: Libe katua zen, eta Aiur eta June zaintzaileak; gero, txandaka; azkenerako, hirurak ziren katu, eta gure inguruan bueltaka genituen isatsarekin belauna laztanduz.

      Egongelan zeuden Juneren gurasoak. Korapiloa handitzen ari zitzaigun, eta haiengana gerturatu ginen. Zubia aprobetxatuta, asteburu-pasa etorriak ziren haiek ere. Ni erraz sartu nintzen Larraitzekin eta Oihanarekin elkarrizketan; Beñat traketsago zebilen. Ezezagunen bat agertu orduko, hurbiltzeko gogoa sartzen zitzaidan niri; Beñati, urruntzekoa. Normalean saiatzen nintzen Beñati giroan sartzeko bidea errazten, baina oraingoan ez nuen gogorik; joan zedila lotara nahi bazuen.

      Oso atseginak ziren, egia esan. Oihanak hasieratik eman zidan ingurua goxatzeko gaitasuna zuelako inpresioa, keinuz, hitzez. Manta-jende horietako bat. Beñatek lekurik ezin topatuta segitzen zuen. Umeengana inguratu zen tarteka, logelara joan zen zerbaiten bila, gurekin eserita egon zen pixka batean. Aukera izan nuen batean bota nion elkarrizketan sartzeko hariren bat. Heldu zion, baina mataza egin zitzaion; handik gutxira, umeengana altxatu zen berriz.

      Lotarako ordua genuela-eta elkar agurtu genuen. Haurrek protesta egin zuten. Momentuari eusteko duten indarrez esan ziguten ezetz, ez zutela lorik egin nahi, elkarrekin jolasten jarraitu nahi zutela. Nik ere nahiago nuen, egia esan, giro epel hartan jarraitu.

      Eskutik helduta, erdi arrastaka eraman nituen azkenean Aiur eta neure burua.

Biharamunean akuariora joan ginen. Hala genuen adostuta: kaleetan hara-hona ibiltzearen eta museoren batera joatearen truke, marrazoak eta ezpata-arrainak.

      Katuarena noiz eta nola atera ezin asmatuta nenbilen, eta zer eta Beñatek atera zidan gaia, han, arrain tartean, haurrak itsas zaldiekin liluratuta zeuden bitartean. Zooak eta akuarioak gorroto zituen motibo beragatik, ez zuen animaliarik nahi etxean; etxea ez zen animalientzako lekua; zikina iruditzen zitzaion; ez zitzaizkion katuak gustatzen; ez zuen inondik ere nahi.

      “Beste egoera eta beste momentu batean nik ere berdin pentsatuko nukeen, igual, baina hau diferentea da; hau etorri egin zaigu”.

      “Eta ez dakigu nondik etorri den; bizilagunen batena da igual”.

      Egia zen; izan zitekeen hori. Pena sentitu nuen. “Baliteke, eta baliteke inorena ez izatea. Kontua ez da maskota bat hartu edo ez. Hau diferentea da. Akuarioak ere gorroto dituzu, eta hemen zaude”.

      “Umeengatik”.

      “Ba hori. Umeengatik, nigatik, katu hau ere izan liteke salbuespen”.

      Zalantza puntu bat egin zuela iruditu zitzaidan. Ez genuen jarraitu. Umeengana abiatu ginen. Ez zeuden lehengo lekuan, ordea, eta larritu egin ginen.

      Hurrengo aretoan topatu genituen, marrazoei begira-begira. Hozkada sentitu nuen tripan.

      Irteeran, denda osorik erosi nahi zuten Libek eta Aiurrek: itsas zaldi baten imana eta peluxezko marrazoa eta globo-arraina Junerentzat eta sardina fosforito itxurako bat Sophierentzat. “Zein da Sophie?”, galdetu zien Beñatek. Listua tragatu nuen. Despistatua zen, gero, batzuetan. “Gure katua!”, erantzun zion Aiurrek. Dortoka-burudun arkatz bana hartuta atera ginen.

      Barcelonetan bazkaldu genuen, eta hondartza inguruan ibili ginen gero. Iluntzerako ostatura bidean ginen; Libe eta Aiur, Juneri hau eta bestea kontatu behar ziotela errepasatzen; ni ere Larraitz eta Oihanarekin elkartzeko gogoz.

      Hantxe zeuden, garagardo banarekin sofan eserita. Egina zuten afari-merienda. Ni haiekin jarri nintzen, eta beste garagardorik ba ote zuten galdetu nien lotsagabe. Beñat afaria prestatzera joan zen sukaldera. Haurrak puzzle batekin entretenitu ziren.

      Eguna non pasatu genuen kontatu genion elkarri. Larraitz eta Oihana penatuta zeuden asteburua motz geratu zitzaiela eta. Ikusteko geratu zitzaizkien leku asko; biziko ziren hilabete pare batez bertan.

      Ederragoa iruditu zitzaidan haien Bartzelona.

      Eta zorigaitzeko pentsamendu hori etorri zitzaidan beste behin: gu baino zoriontsuago zirela haiek, puzzle batean bezala enkajatzen zitzaizkiela piezak, joan-etorrikoak zituztela elkarrizketa guztiak. Eta, faltan sumatu nuen zoriontasunaren piezagatik agian, katua etorri zitzaidan berriz gogora. Eskuarekin buru iletsu epel hura laztantzeko gogoa nuen.

      Gosetuta irudikatu nuen, eta kezkatu egin nintzen. Ahizpari idatzi nion berriz, joateko mesedez etxera, eramateko katuarentzako janari pixka bat, bueltatuko niola mesedea, esplikatuko niola, bidaltzeko beste argazki bat.

      Banekien: tranpa egiten ari nintzen. Katuari etxean geratzeko motiboak ari nintzen ematen. Oraindik ere bazuen ateratzeko aukera, dena den; sartu zen bezalaxe joan zitekeen. Zoria ere elikatu egiten da, azken batean.

      Marmar egingo zuen seguruenik ahizpak; aurpegi itsusi batzuk bidali zizkidan bueltan.

      Handik pixka batera jaso nuen argazkia: ontzi batetik jaten ari zen Sophie. Gaixoa, goseak zegoen.

      Afaria prest genuela abisatu zigun Beñatek.

Hurrengo goizean genuen bueltarako trena. Umoretsu zegoen Beñat; bezperan ez bezalako arintasun bat sumatu nion.

      “Pozik etxera goazelako?”.

      “Gustura hartuko dugu hori ere”.

      Katuaren aipamenik ez. Umeek ere ahaztuta zutela ematen zuen.

      Atzerako kontaketa luzea izan zen treneko bidaia. Etxera iritsitakoan hartuko genuen sustoa edo sorpresa; itxaron besterik ezin genuen egin. Bartzelonara noiz bueltatuko ginen galdezka genuen Aiur, Junerekin egon nahi zuela-eta. June ere etxera joatekoa zela azaldu genion, gertu bizi zela, joango ginela haien etxera, edo gonbidatuko genituela haiek gurera.

      “Ze ondo! Sophie erakutsiko diogu orduan!”.

      Zeharka begiratu nion Beñati. Ez zuen ematen komentarioari garrantzirik eman zionik.

      Joanekoa baino puskaz lasaiago egin genuen bueltako bidaia. Aiurrek lo hartu zuen Beñaten magalean; Libe eta biok jolasean aritu ginen pixka batean; goizean prestatutako ogitartekoak jan genituen gosetutakoan. Trenean hara-hona ibili ziren gero haurrak. Normal sumatzen nuen Beñat.

      Ezbehar bat espero duenaren aldartez igo nituen atariko eskailerak. Eskuak izerditan nabaritu nituen giltzarekin atea ireki nuenean. Libe eta Aiur bultzaka sartu ziren kasik, “Sophie!”, “Sophie!” builaka. Halako antsia batez begiratu nuen nik ere sukaldean eta egongelan, logeletan, komunean. Ogi papur batzuk zeuden sukaldean; jan arrastoz zikindutako katilu bat lurrean. Katurik ez.

      Hotz zegoen etxea, baina, gainerakoan, berdin-berdin. Hotz geunden gu ere, diferente.

      Irekita zegoen balkoiko atea. Kanpoan begiratu nuen, etsipenez ia. Atzetik segika nituen Libe eta Aiur.

      Ez zegoen han ere.

      “Zure kulpagatik egin du ihes”, esan nion Beñati.

Landare bizitza

Arauak argi daude. Orri bat sinarazi dizuete. Sinatu egin duzu. Hilabeteko garbialdi bat. Behar zenuen. Meditatu, egon, iraun. Landareen bizimodu hori: zainekin lurrari heldu, gorantz adina hazi barrurantz, haizearekin mugitu.

      Banaka hartu zaituztete arduradunek, basoan. Arbolape batean zaude, harriz egindako borobil batean. Cromlech inprobisatu bat; hurrengo egunetan elkargune izango dena, pentsatu duzu. Motxila begiratu dizute. Koaderno txikia eta boligrafoa kendu dizkizu tunika moduko bat jantzita daraman gizonezkoak. Zeure buruarekin bat egitea da helburua, esan dizu irribarre samurrez, eta eskuin eskua hartu dizu bere esku epelen artean. Finegiak iruditu zaizkizu.

      Zalantzarik ba ote duzun galdetu dizu ondokoak, tonu metodikoago batean. Irribarre egin diozu, eta ezetz, buruarekin.

      Aterako zaizu ahotsa aurrerago.

      Udaleku sentsazioa duzu; lehen eguneko gogo eta beldur nahasketa. Gogoari heldu diozu.

      Iluntzero elkartuko zarete harrespilean, suaren bueltan. Jatekoa izango duzue, elkarri entzuteko eta kontatzeko aukera, meditazio gidatua, azaldu dizu tunikadunak, Beleak. Zu Satitsua zara. Izena ez da izana; bata galtzeak lagunduko dizu bestea aurkitzen, esan dizu metodikoak. Hontza da. Berak lagundu dizu zure tipira joaten.

      Aldaparen goialdean zaude, gustatu zaizu, ez zenuke nahi erreka-zokoan. Erreka-zokoa entzun izan duzu etxean, ez erreka-bazterra, erreka-zintzurra; ezustean handitzen da erreka euri asko egiten duenean; zauritutako abereak hiltzen dira mendian behera erori eta errekan itota.

      Haritzak ikusi dituzu inguruan, gaztainondoak; asko gosetuz gero ezkurrak eta gaztainak jan ahal izango dituzula pentsatu duzu. Hozkia sentitu duzu.

      Ez dakizu zer den gosea, zer den nazka.

      Seinaleren bat eginez gero elkar ikusteko moduan banatu zaituztete. Konbentzituta zatoz. Baina. Atzera-bueltarik ez duen momentu hori. Beharrezkoa al zen? Izango duzu pentsatzeko eta erantzuteko denbora. Damutzekoa. Berriz konbentzitzekoa.

Goseak amorratuta iritsi zara harrespilera lehen egunean. Jan ondoren begiratu duzu ingurura: hamabi lagun zarete. Begiradak bilatu dituzu, konplizitatea. Parean topatu duzu: zu baino zaharragoa den emakumezko bat.

      Iluntze batean negarrez hasiko da, antsika; negargura emango dizu zuri ere, baina hustuta zaude ordurako. Besarkada bat ematera altxatu zara; besoetan bildu duzu fuerte. Indarrez banandu zaitu Hontzak, bultzaka, utziozu bere baitara sartzen, esan dizu. Lurrera erorita, belauna eta ukalondoa urratu dituzu; ahul zaude. Betertzetik begiratu dizu emakumeak, Oreinak, esker onez. Tristuraz harago, indarra ikusi diozu begiradan, eta zeu ere kabitzeko moduko magal bat.

      Gau horretan zure tipian agertuko da Oreina. Beldurtu egingo zara: Hontzak dena ikusten du, atezuan pasatzen du gaua, hurrengo iluntzean aterarazten ditu bekatuak eta damuak, seinalatzen du zikindua, jartzen dio lepoan larruzko zintzilikarioa. Ezer esan gabe etzango da Oreina zure ondoan, emango dizu iluntzean etendako besarkada. Bularra bizkarraren kontra, orein-beso finek inguratuta hartuko zaitu loak.

      Esnatu zarenerako joana da. Hori izan da lehen aldia.

Arnasa da harrespila lehen egunetan. Poliki edaten duzu salda, arroz pixka bat gero; zeure burua entrenatu behar duzu gutxirekin iraun dezazun. Poema bat irakurtzen dizue gauero Beleak. Lasai zaude, une batez ez duzulako uste / ezinezkoa denik zeru-lurrek eta garenaren / formaren batek betiko irautea. Irautea, / izartegiko lautadaren batean, argiak eta / itzalak ere betiko iraungo duten bezalaxe. / Berdatu da zelaia, eta arratsaldeko argitan / are ederragoa da. Esan: Dena dago ondo. / Esan: Eskerrik asko. Hauxe da momentua.

      Lehen egunetan ez zara entzuteko gai; ondorengoetan, gogotsu itxoiten duzu hitz segida hori: barrua arintzen dizu. Ez dakizu kea den, Belearen ahotsa, salda hori; halako euforia batek mozkortzen zaitu.

Gogorra da gosea. Gogorragoa da ezer egin gabe egotea, geldirik, begira. Lo egiten duzu ahal duzun gehienetan, yoga, baina momenturen batean azkura sentitzen duzu, sua, zeure gorputzetik salto egiteko gogoa. Zaila da norbere buruarekin bakarrik egotea. Zalantza duzu hori ote den bidea, ez ote litzatekeen kontrakoa hobe: ihes egitea. Dagoeneko ongi dakizu, ordea, ihesa laburra dela beti, behin-behinekoa. Horregatik zaude hemen, zeure buruarengana lotzen ikasteko, behingoz.

Esaten dizuete burua husteko, izate soilera iritsi behar duzuela, basoarekin bat egitera. Nahi duzu eta ez duzu nahi. Indar batek egiten dizu tira; erresistentzia, esaten dio Hontzak; zuk ere bai, beste zentzu batean. Hustu nahi duzu, baina ez erabat; garbitu egin nahi duzu; desagertu, ez.

      Agindutakoaren kontra, oroitzapenen kate bati heltzen diozu. Arrosario baten moduan kontatzen dizkiozu zeure buruari; disimuluz hasieran, erritual bihurtuta azkenerako. Hartxintxarrak dituzu pilatuta tipiaren txoko batean, puntadunak, leunagoak, bizipen bakoitzeko bat; leuntasunaren arabera gogoratzen dituzu lagundu dizutenak eta min eman dizutenak, denak. Mingarriak ere ez dituzu ahaztu nahi; neurria bilatu behar diezu; ez dezatela asko okupatu.

      Ahaztea zeure buruari uko egitea litzateke. Bizitzari baietz esatera etorri zara zu.

Basoa ez da itzaltzen inoiz. Zaratarik gabe baina etengabe dabiltza hara-hona zozoak, txantxangorriak, mugimenduan dabil lurrazpia, hazten ari dira haritzak eta gaztainondoak. Erreka sumatzen da behean; hostoak eta adarrak astintzen haizea; orkatzen bat ikusten duzu tarteka, behiren bat edo beste.

Ahuldadea baino handiagoa duzu gosea. Tripako min handia eman izan dizute gaztainek. Harri batekin lurra harrotzen hasi zara ohartzerako, atzaparrekin jarraitu duzu, dozena bat zizare jan dituzu harrapazka. Garrasi egin duzu ahora sartu duzun bakoitzeko, nazkaz. Goitika hasi zarenean utzi diozu jateari.

      Hontza etorri zaizu handik gutxira. Zer pasatu den galdetu dizu, errukior. Ez zara begietara begiratzera ausartu. Bi eskuak hartu dizkizu; gorde egin nahi izan dituzu lurrez betetako azkazalak. Lasai, Satitsua, esan dizu. Oso ongi ari zara, normala da lurpera jotzea, ari zara zure izatearekin bat egiten. Esan dizu.

      Begiratu diozu azkenerako: burlaizez ari zaizu. Ura eskaini dizu, baina ez diozu hartu. Amorruz etzan zara tipian, eta lo egin duzu.

      Ez duzu ezer esan iluntzean.

Gauak beldurtzen zaitu hasieran, piztiek; leku arrotza da basoa zuretzat. Zeure buruak beldurtzen zaitu gero, ez dakizulako iraungo duzun, ez dakizulako zorroztuta duzun harria ez ote duzun zeure buruaren kontra erabiliko. Antzinako ehiztariak imajinatu izan dituzu, harrika hiltzen basurde bat, orkatz bat, katagorri bat. Ez zara gauza hil hurren dagoen sagu bati tripa lehertzeko ere, ordea. Debekua duzu, beldurra, ezina.

      Zigortu dute Oreina katagorri bat jateagatik; Bareak salatu zuen iluntze bateko su-bueltan. Zintzilikarioa jarri zion Hontzak, bigarrenez. Zure tipitik bueltan harrapatu zuelako izan zen lehenengoa. Irrist egin, eta mendian behera erori zen. Ez zen erreka-zokoan ito. Orkatila bihurritu zuen eta erdi arrastaka saiatu zen bere tipira iristen. Laguntza eskatu behar izan zuen, ordea. Iluntze hartan aitorrarazi zion Hontzak gertatutakoa. Ehizean zebilela esan zuen. Ez zintuen aipatu. Ukendu batekin sendatu zion zauria Beleak.

Sendagarria zaizu iluntzea. Egunaren gogorrak are ederrago egiten du momentua. Jatea, elkartzea, kontatzea. Laguntzen dizu meditazio gidatuak, zeure burutik kanpoko ahots bat entzuteak, pixka bat aldentzeak. Talde baten parte sentitzeak salbatzen zaitu. Beleak poema irakurtzen du eta kideek hartzen duzue ondoren hitza. Ez dago egin beharrik baina komeni da, esaten dizue, Hitza da / gauero bere burua / josi behar duen / animalia mantso bat.

      Trikuak beti hitz egiten du, lehenago edo geroago. Katagorriak ere bai, beti bigarren. Elegantea da, goxoa. Kontu gehien Erbinudeak izaten ditu esateko; ez du beti hitz egiten, baina egiten duenean hitz askorekin egiten du. Ematen du esaldiak biltzen pasatzen duela eguna eta goitika egiten duela, hor, denen bistan. Ez dago kaka-pila hori entzuterik. Zuk bukaera aldera hitz egiten duzu, ez beti. “Edo” esaten duzu askotan, “igual”; hori azpimarratzen dizu Beleak. Oreinak grazia du, barre eginarazten dizu.

Euria erruz egin duen gau baten ondoren, birigarroen kantuak esnatu zaitu. Heze zaude. Tipitik atera zara hego haizeak lehortu zaitzan. Argitzen ari du, epel dator eguna. Laino mehe bat du itsatsita mendiak. Gora begira jarri zara. Hostoen artetik ikusi dituzu zeru puskak, gorri. Irribarre egin duzu. Txikia iruditu zaizu mundua.

      Horrelaxe geratu nahi zenukeela pentsatu duzu, haizetan lehortzen, zeru horren pean.

Iluntze batean, biharamunean opari bat ekartzeko eskatu dizuete. Adi entzun dituzu egitekoaren xehetasunak, urduritasuna sumatu duzu tripan. Basoan topatutakoa izan behar du, soila, landu gabea. Ausaz banatuko dizuete papertxo bana, oparia nori egin behar diozuen idatzita, eta zergatia azaldu beharko duzue objektua ematearekin batera. Zuk Oreina tokatzea nahi duzu; erreka-harri leun bat oparitu diezaiokezu, lore bat, gaztaina handi bat. Ez zenuke nahi Erbinudea edo Hontza tokatzea. Urduri ireki duzu papertxoa: Katagorria. Zirrara sentitu duzu.

      Hurrengo egunean diferente begiratu diozu inguruari. Ongi aukeratu nahi duzu oparia. Haserretu egin zara hasieran, ez zaizulako iruditzen Katagorriari emateko moduko ezer topatuko duzunik. Badakizu basoaren alde berean bizi zaretela; harrespiletik bueltan, norabide berean abiatzen zarete. Beherantz segitzen du gero berak; gora egiten duzu zuk. Oreinak jakingo du igual non duen Katagorriak tipia; gauza asko dakizki; esango zenuke ez duela lehenengo aldia leku honetan. Pentsatu duzu opariaren aitzakian pixka bat mugitzeko libertatea izango duzuela igual. Ikusi nahi zenuke zertan ematen duen denbora Katagorriak; gehiago ezagutu gabe zaila da opari bat egitea. Ezetz esan diozu zeure buruari azkenean, ez duela merezi arriskatzea: ez duzu zintzilikarioa jartzea nahi. Gero eta gutxiago zarete behin ere eraman ez duzuenak; ohore kontua ere bada honezkero.

      Izan liteke makila bat, beharbada, hitz polit batzuk aukeratzea litzateke kontua. Hitzak ere soila beharko du akaso? Lausoa, beharbada. Gaztainondo baten azal puska bat, erabaki duzu azkenean; hauskorra eta indartsua aldi berean: enborrari eusten dio lehertu ez dadin; barrura sartzen uzten du. Beste puska bat hartu duzu zuretzat.

      Ohi baino luzeagoa egin zaizu eguna; bestetan baino gogo handiagoa duzu iluntzea iristeko, suaren argitan ikusteko lagunen keinuak, jakiteko nori tokatu zaion zure izena, zer eramango duen Oreinak, zer esango duen Katagorriak.

      Beti bezala, Hontzak gidatu du meditazioa, Beleak irakurri du poema: Irten lurreko lorategira. / Ez duzu agian lokatza besterik / behar. Eta adarrak biluzik, / eta ipar-haizea aurpegian hozka, / eta urki zuriak hildakoak gogoratuz. / Ez duzu pikondoan lorerik nahi, / poz isilagoa baizik: fruituaren / esnea zaurian. Atsedena. / Landare-bizitza garaiezina eta / goizeko izarra bere leku zehatzean.

      Trikua hasi da. Handia da isiltasuna. Erbinudeari eman dio gaztaina morkots handi bat, hutsik: babesleku seguru bat. Erbinudeak harri zapal-zapal bat Azkonarrari, isiltasuna bezain leuna, esan dio. Hontzak eman dizu zuri, luma eder bat, hegan egin dezazun. Ez dakizu desioa zintzoa den, edo zapelatz baten atzaparretan imajinatu zaituen. Zure txanda. Nahi zenuke Katagorriari zure oparia gustatzea, eta urduri zaude. Berezia da zuretzat. Eskuetan jarri diozu gaztainondo-azala; erdi hunkituta eman diozu azalpena. Hunkitu egin da bera ere, hitzengatik igual, azalagatik, begiradagatik. Irribarre egin diozue elkarri.

      Katagorriak Orkatzari eman dio, hark Bareari. Oreinak itxi du zirkulua. Hontzari makila handi bat eman dio, mendian behera ez erortzeko, esan dio serio. Disimuluz egin duzu barre.

      Berotuta duzu barrua, inarrosita. Altxatu zaretenean, Katagorriarengana gerturatu eta gerritik heldu diozu. Musu eman dizu kopetan. Begira duzue Belea. Ez dizue ezer esan.

Gau batean, zerbait sumatu duzu zure tipi inguruan. Pausoak iruditu zaizkizu. Adi zaude. Behi bat da, beharbada; mantsoa du pausajea, pisua. Oreina izatea nahi zenuke; beste arintasun bat du, ordea, berak; ezagutzen duzu honezkero. Beste norbait da. Tipian sartu zaizu. Izutu egin zara. Usainagatik igarri diozu: Belea da. Lasai, esan dizu, isilik; Oreinari uzten diozu. Esan dizu. Ondoan etzan zaizu. Harrizkoa duzu gorputza, kristalezkoa, lehertu egingo zaizula pentsatu duzu. Esku fin batzuk sumatu dituzu bularretan, bizkarrean, arropak erantzi dizkizu, mihi heze bat belarrian, lepoan, begiak itxi dituzu fuerte, gorputz osoa fuerte, barrurantz ari zara indarrez, kristal gogorragoa nahi zenuke, baina sumatu duzu puskatzen, zartatu zaitu, ebaki dizu haragia, pitzadura bat zara. Lurraren kontra kraskatu zaitu. Barrurantz egin duzu garrasi.

      Ez duzu negar egiteko indarrik.

Egun-argiz da, baina bazoaz. Oreina bere tipian egotea espero duzu; ez dakizu zer pentsatu ja; zu zara arauak betetzen ari den inutil bakarra. Itsu-itsuan egin duzu aurrera; ez dakizu seguru non duen tipia, baina topatuko duzu, topatu beharra duzu.

      Izutu egin da ikusi zaituenean. Zuk ez duzu beldurrik. Etzan, eta negarrez hasi zara. Goxo heldu zaitu berak, kontuz. Tarte luze batean egon zarete horrela. Gero, kristal puska txikiak kendu dizkizu, bere arropak erantzi eta goxo tapatu zaitu. Loak hartu zaitu. Esnatu zarenean ondoan duzu, elkarri begira egon zarete pixka batean. Ze izen duzu?, galdetu diozu.

      Iluntzean ez zara joan harrespilera.

Basoaren luzapen bat zara. Ondoko haritzaren hostoak erortzen zaizkizu gainera, euri tanta lodiak. Zuhaizpeak balio du aterpe modura zirimiria ari duenean, baina zaparrada handiagoa hasten duenean tanta lodika erortzen da euria, hostoak ere sarriago, pisuago. Oraingoan ez zara, ordea, tipian babestu. Nahi duzu euriak busti zaitzan, sar dakizula zainetaraino, garbitu zaitzala erabat. Ahoa zabaldu duzu.

      Txantxangorri bat gerturatu da, ohi baino gehiago. Esku gainean pausatu zaizu. Arintasun bat sumatu duzu azal bustiaren gainean. Hunkitu egin zara.

Ez dakizu zenbat denbora eman duzun erdi lo erdi esna, zenbat iluntze pasatu diren. Sutan sentitu duzu kopeta; hotzikarak.

      Egunsenti batean, orkazkume bat etorri zaizu tipiaren parera, aurrean geratu zaizu. Burua jiratu du gero, zerbait esan diozu. Tarte batean elkarri begira egon zarete. Saltoka, basoan gora joan da.

Biharamunekoa azkena izango dela esan dizuete iluntze batean, bukatu dela garbialdia. Harridura soinu batzuk entzun dira, hasperen bat edo beste, beldurtutakoren bat.

      Motxilan bildu dituzu traste apurrak. Hartxintxarrak ere sartu dituzu, leunak, puntadunak. Pisu zoaz harrespilera. Sua handiagoa da gaur, edo ilargi beteagatik da agian; argiago dago dena. Oreinaren eta Katagorriaren artean eseri zara. Gustura hartu dituzue salda eta arroza. Urduri zaude, indartsu eta hauskor aldi berean. Bukatu da: beste zerbait hasiko da gaurtik aurrera.

      Hizketan ari da Belea, baina zuk ez diozu entzuten. Zure aldera begira sumatu duzu halako batean, ondora. Oreina, esan du, eta isiltasun lodi bat egin da. Izu aurpegiak eta hasperen itoak, Oreinari begira denak. Zu ere bai. Lurrera begira dago bera, mutu. Zintzilikarioa ikusi diozu, dilindan. Dardara egin diote hanka finek. Belea gerturatu zaio, botilatxo batekin. Burua jiratu du fuerte Oreinak, ezpainak estutu. Lepotik heldu dio Beleak, indarrez ireki dio ahoa, botilakoa edanarazi.

      Bazenekiten, bazenekien. Baina. Atzera-bueltarik ez duen momentu hori.

      Konbultsio batzuk egin dizkio gorputz txikiak, lepoa okertu zaio; begiek beste zerbait ikusten dute ezer ikusten badute. Hontzaren eta Belearen artean hartuta, aulki batean eserarazi dute, sokaz lotu: badaramate. Iruditu zaizu azken momentuan begiratu egin dizula; sugarren distiragatik, beharbada.

      Orro egin duzu, altxatzeko keinua. Katagorriak heldu dizu besotik, lurrera itzularazi. Indarrez estutu dizu eskua.

      Negarrez ari dira batzuk. Suari begira-begira zaude zu. Hizketan ari zara.

      Orkazkumeaz gogoratu zara, basoan gora saltoka urruntzen.

Poemak: Ane Zubeldia Magriñáren Kontra
eta Jon Gerediagaren Zeru-lurren liburua.

Eskerrak:

Getariako Udalari eta Katu Kale apartamentukoei, liburu honi etxe bat emateagatik.

Titikari eta Arantxari, xibereraren doinua ekartzeagatik.

Uxueri eta Nereari, boligrafoa zorrotzarazteagatik, eskuzabaltasunagatik.

Iñigori, azalean sakontasuna ikusteagatik, ipuinak hazteagatik.

Ainarari eta Marijori, gertu eta irakurtzeko gogoz egoteagatik.

Xabiri, koaderno hutsak oparitzeagatik, ondoan esertzeagatik, denboragatik.