JON MIRANDE

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Jon Mirande

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Zuberoa maiteari egin zion azken bisitan, gose greban zeuden «kristau-marxistez» betea ikusi zuen Sohütako eliza, eta horren ondorioz idatzi omen: «Asperturik nago Euskal Herriaz». Deserrietan bizi izan zen beti Jon Mirande. Paristarra izaki, gorroto zuen Frantzia; erdaldun hazia, euskal mundu bat asmatu zuen; Zuberoa ukanik Arkadia, bertan nardatu zen... Idazle anitzek bezala, Mirandek ez zion atxikimendurik bizitzea egokitu zitzaion gizarteari. Hastio zuen langilea, hastio zuen burgesa, hastio euskaldunon zintzokeria. Deserrien aitzi, gure kondaira zaharrean hartu zuen sustrai, zaldunekin abiatzeko («ni, eusko aitor-semea!») Ortziren gudari, basoihaneko jainkoari sakrifizioak eskaintzeko prest... Paganismoaren aldeko gerla deklarazio moduko bat dugu bere poesia, gauak, ilunpeak, itzalek girotzen dituzten eszena erdi-gotikoetan eta baladen doinu gozoan emana. Sistema eta doktrina ororen aurkako gerla dugu Miranderena, handiaren handiz ezinezkoa: legeez aurretiko paradisua du helburu. Nihilismoan tinkaturik (itxaropena «zital-lilia» du), euskal nazionalismo motzari hiper-nazionalismo suhar bat oposatzen dio, jauzi gaitz bat eginik historiaren eta errealitatearen gainetik. Lilurazko mundu batean bizi zen Mirande poeta, ametsen unibertso inmaterialean, bitalismo gerlari teoriko batean, sortzeko zegoen elite argitu baten ordezkari. Honek guztiak deklarazio xenofoboetara eta jarrera faxistetara lerrarazi zuen, baina, poesian behintzat, bere faxismoa aurre-politikoa dela esan genezake.

      Gaizkiaren poetika bat garatu zuen Jon Mirandek, eta kurtsileria moralaren aurka balio artistikoa ematen saiatu zen garaiko zenbait euskal ez-baliori, hala nola putak edo sorginak, hitzaren jazar-ahalmena berreskuratuz. Gaizkia goratzeko ukazioa erabili zuen, berdin demokraziari edo ohiko sexuari, eta beste euskaltasun bat bilatu zuen mitologia propioa eraikiz, kritikatzen zuen euskaldun hipokritena bezain historia konbentzionala sortuz. Hirian bezala bulegoan ere arrotz, misogino handi, iraultza inposiblez gainditu nahi izan zituen frustrazioak, ez lagunik ez maitasunik ageri ez duen erotismoz, sinboloz eta erreferentzia kultuz beteriko poesia landu eta nabarmen falokratan. Baztertuan gozo, Arestiren figura publikoa iragarri zuen nolabait. Hau bezain probokatzailea eta gaietan berritzailea, bilbotarrak ez bezala molde erregularretan, metrika baten barruan sartu zituen bere eduki ausartak. Berritzailea eta klasikozalea da batean, eta halakoetan gertatzen ohi denez, poema batzuetan ofizialeak gain hartzen dio poetari.

      Bitxia bada ere, nardatu zuten «kristau-marxista» haiek, alegia, bere jarrera ideologikotik urrunen zeuden euskaltzaleak eta intelektualak izan ziren Jon Miranderen obra argitaratu eta euskal literaturaren historian merezia duen leku goran paratu zutenak. Gure kulturaren heldutasuna erakusten ere lagundu zuen, Pigalle-ko txolarreak.

KOLDO IZAGIRRE

Jon Mirande (Paris, 1925-1972) zuberotarra zen jatorriz, baina hogei urte zituela ikasi zuen euskaraz. Hamabost hizkuntza zekizkien, eta Finantza Ministerioan egin zuen lan. Txomin Peillenekin batera Igela sortu zuen Parisen, «euskal heterodoxoen aldizkaria». Poemez eta artikuluez gainera, nobela bat idatzi zuen, Haur besoetakoa, eta hainbat poeta moderno itzuli zituen, Keats eta Poe besteak beste.

Bibliografia

Azurmendi, Joxe. JON MIRANDE ETA KRISTAUTASUNA. Caja de Ahorros Provincial de Guipuzcoa. Donostia, 1978

Azurmendi, Joxe. SCHOPENHAUER, NIETZSCHE, SPENGLER MIRANDEREN PENTSAMENDUAN. Susa, 1989

Mujika, Luis Mari. MIRANDEREN POESIGINTZA (2 ale). Haranburu Editor, 1984

Ilunabarrez

Gelatto zuri garbian

   Neska dago

Ile gorrien orrazten,

Ileak ilunabarrez

   Gorriago...

Gela isil-isilean

   Zerk derauko

Begi zoharrak beltzitu

Atean jo du norbaitek,

   Hor dirausko

(mintzo apal, ahopetik):

   «Neska gazte,

Ni naun berriz etorria,

arren, ideki iezadan

   Baihaut maite.

Ni naun, zaldiz etorria,

   Nire kutun,

Urrundikan, hain urrundik!...»

Haren bihotzak ordea

   Ez du entzun.

Gau betearen erdian

   Bera dago,

Gau-itzalaren beldurrez

Haren begi zabalegik

   Zabalago...

1950

Musika: Bixente Martinez

Igelak

Aintziko urerat

ilargi laurden bat erori zen,

zuri, jori,

gauko zitu zori:

igelek jan dute, igeltto igeldariek.

Orain, aldiz,

intzirika daude igel-igelttoak,

igel-igeltto zoroak...

Gau minean

aintziko igelek dute, ai! ei!

ilargi-min.

1950

Musika:         Bixente Martinez (1987)

                    Beñar Achiary (1988)

Neskatxak

Neskatxak, maite zaituztet

hamabortz urteko neska

—haur segailok, gazi-gezok.

Zuen begi-aintziretan

ezinbertzez gainbeteak

hondatzen naiz, itotzen naiz.

Neskatxak, zuek zarete

ezti gozo, esne, gari

ene gosete handian.

        * * *

Bazabiltzan

ahizpa gazte bi dantzan

(zein eremutan, ahantz dut...)

Haien beso luze-luzeek

niri eresiz ziostaten

ziraun-poema samin bat.

Ur ezpondan biak zeuden

elkarri laztanka, maitez

bular zuriak ikara,

iztar guriak ihesi.

Sortu orduko urtzen zan

ene gogorapen oro.

Han, palmadoi orlegian

gogoan nerabiltzanak

ezin erranak dirade.

Han, palmadoi ferde hartan

erori ziran neskatxak

elkarren besoetara.

        * * *

Non zan hori? Zer egun zan?

Ala dena gau-amets bat

izan ote da bakarrik?

Herriminez, ezin-minez

erdiratzen zait bihotza

arrats luzetik goizera,

lo-gabean.

1950

Oroituz

Zaldi beltzak irrintzika zeuden;

sutan ziran inguruko zelai

gorak. Hartzen genduen atseden,

alargunen intziriez alai.

So ziraden, bekaitz, saiak oro

giza-hiroz ok egin beharrez.

Garoetan neska sabel naro

zaurituen odola nigarrez...

Gau joriak zital hotz zerion:

geure bihotz-min-gai 'ta zorion

oroitua gizaldiz gizaldi.

Lagun! Hilkar-lore-baratzetan

genbiltzanok, ilargi zuritan,

noiz dukegu, diztirant, Eguerdi?

1950

Musika: Imanol

Akelarre

Kanpoan gauerdi

horstoen firfira

—auhen bat dirudi.

Izarrak non dira?

Kanpoan iluna:

nehon ez argirik,

ikara, iluna,

zuziena baizik.

Aker hil bat datza

bere odolean.

Sorginak dabiltza

leize hozpeletan.

Datorkeieneko

urrezko tronu bat

su-aurrean dago

Aingeruarentzat.

Sorginen leizean,

lizun, biluts-gorri,

biloak haizean,

neska bat dantzari...

Oi zu neska lerden

oin-beso arinak,

zugan du atseden

Satan nagosi onak!

Jo 'zazute txistu

eta danbolinak,

egizute kantu

gauazko Reginak:

«Argi-Ekarlea,

goresten zaitugu.

Geure zaintzailea,

gaur hel zakizkigu!»

Emeki, poliki,

sugarrak dira hil,

gau beltzak baitaki

dela goiza hurbil.

Sorginak itzali,

dantzak amaituta.

Oilarren azali

ezagun... Goiza da.

1950

Jauregi hotzean

Jauregi hotzean

aitoren-alabak

nigar dagi.

Goizetik joana da

zalduna gudurat.

—Noiz datorke?

Mendietan elur,

haizeak urduri,

zeru goibel...

Egunen luzea

bakar-bakarrikan

otoitzetan!...

Elurte zurian

zeinbat odol-istil,

odol urdin...

Nasaiki jan dute

ilbeltzeko zakur

gosetuek.

Nafar jauregian

andere gazte bat

beltzez jantzi.

1950

Paris-Beuret

Parisko kale batean

etxe zikinen artean

bat dago zikinagoa,

iluntzen baidit gogoa

haren aipatzeak berak,

han bertan dut lan egiten

axotez beztuz paperak.

Seiak jo arte ezin erten

aspertzen naiz, lor betean,

büro zikintsu batean.

Nire lankide bikainak

ditut adixkide minak;

goizero agurtzen naute

isilik, bainaute maite

nola deabruak Jainkoa.

Ari dira, bele antzo

—koa, koa, koa, koa—

bestengatik gaizki mintzo:

bizkor dituzte mingainak

nere lankide bikainak.

Goizian goizik jaikita

lanera noa... herresta...

bihotza jartzen zait makal

salan sartzean aldikal

entzuten ditudanean

atso txar guziak oro

besteen jorratzen lanean,

ahotik izuriz hiro;

ez dute uzten hizketa

goizean goizik hasita.

Büroko emakumeak

lodiak, orobat meak,

danak dirade itsusi.

Nornahi joan leike ihesi

haiengandikan, ahal balu...

Nik haiekin egon behar

—horrek dit egiten dolu

horko ordu luzeak zehar—

nik, eusko aitor-semeak!

Oi, debru emakumeak!!

Maiz zeruari so nago

naiz harek mindutzenago

nauan, konturatu ahala

hor egon behar dudala.

Bainan, minak uxatzeko,

hasten naiz idazten neurtitz,

euskal neurtitz eder asko,

—neuk dudan bezela gogo—:

seiak arte hortan nago.

Horrela, büro batean

atso hiztunen artean,

pasatzen ditut orenak,

pasatzen ditut egunak,

iluntzen baidit gogoa

haien aipatzeak berak.

Gero ta zoroagoa,

axotez beztuz paperak

Beuret-ko büro maitean

Parisko kale batean...

1951

Musika: Fran Lasuen / Natxo de Felipe

Harrizko Jainko bati (Sukellu Kantalon)

Hunat gaur berriz gatozen Heure ganat

Basoihaneko Jaungoiko harrizkoa.

Heure loaldi luzetik atzarri haiz,

Mailu-baheak daduzkak esku banan.

Baina gizaldi huntako gizattoak

Heure zuzentzaz ez dituk gogoratzen...

Lehen, lurraren gaztaro-egunetan,

Itsasgorrira ekia zihoala,

Hilgai otzanak, aiztoaz hil-erhanak

Hire hituen harrizko aldaretan.

Ikusak! Jauna: hartzara, aiztodunik,

Hor gaituk, lehen ginenak Hire seme.

Basoihanean ginenaz oroit gaituk;

Hilgai berririk badukek aldarean,

Esku aratzez hiretzat guk erhanik.

Eki zaharrek inguru egin die,

Goizalde gazte hunetan jaiki hadi!

Heure bahean gizonak baha itzak,

Heure mailuaz jo ezak etsai oro;

Guri, Aita On, emaguk indar eta

Gure kastari Sirats on betirako.

1951

Eresi

Aineza gal bizia goiz batez

Iskiludun, isil eta zutik

Guduan, lur zahar hunen maitez,

Mendietan, etsaien eskutik.

Ainendi hil gaztaroan, nihaur,

Ikurrinik et' ikurrik gabe,

Ezpainetan otoitzik ez, burrau

Itzalik ez, baikor, ez herabe.

Ainitza gal hats, arima, odol,

Hiretako, nire jainko-eidol

Zaharra, Lur!, mendi-gudu baten,

Iguzkiek, inguruz inguru

Ene soin haur, berriz sor aiduru

Hiretan lo, garrez jo lezaten.

1951

Musika:  Bixente Martinez (1979)

        Niko Etxart (1983)

Behin batez, Zuberoan...

Udaroan,

eguzki beroz,

behin batez zurekin nintzan Zuberoan...

Zeure ezpainetik

euskal hitzak hegalez nola erleak hegoan

belarri-goxo ziraden —eta mingarri batean.

Zuberoan,

lurreko egun batean,

zurekin nintzan zuri entzuki et' entzukor.

Badu horrek

urte bat... urte bi... eta beste hainbeste...

Hainbeste urte: ez nuen uste hainbat ziranik...

Hainbat eguzki harrezkero:

Hainbat hitz bero

ta gezur hotz, zu galduz geroz... Zuberoan...

Nun zaitut gaur, neure txikia, ta norekilan?

—Ala bakarrik, gauari so begi ñabarrak,

zure gelan,

Zuberoan?

1951

Pigalle

Raymonderi

Zohardi zan,

Pigalle-zeruan izarrak

piztu ziran

—puten sabelean arno beltza botz-kantuz.

Nihaur kaleetan

aitzina, horditu ezina

puten arno kantariaz...

...egarri

zure bila, Raymonde,

gabats ederra barez bar.

Raymonde, soin umoa, mahats umel!

Pigalle-ko mahastietan,

arno indazu nire ahorako

zazpigarren goian izarrak

dakuszkidan!

1951

Ohiko Jainkoari

        Eli, Eli

                                        lamma-sabakthani?

Josu bar-Joseph, Nazaret-en zinaudelarik

Tenplu-heipean itzal eta hitz emaiten,

oi zergatikan hor ez zaitu judu zahar batek,

Judako zuhain gazte hori, jo 'ta moztu!

Josu bar-Joseph, ebili naiz zure elizetan

ezkoen suan bihotz sor haur sutu nahiz.

Nuen orduan, Rabbi, zure baitan sinesten

(Eta ondikotz! aingeruen baitan ere...)

Josu bar-Joseph, ikasleak zurekin ziren

zuk ereitean nola gari goi-eleak

ni ere izan nauzu mintzo nire anaiei;

bainan anaiok erran dute hitz haur: «Ertzo».

Josu bar-Joseph, badut otoi egin gauerdiz,

argizagia begi makur so zan etoi

eta zuk aldiz utzi nauzu... Zergatik arren?

Zergatik arren, on hotsezko Jainko Josu?

Josu bar-Joseph, badut burrau 'in zuri aitzi:

bihotzean osk bainituen zazpi ziraun

zeure munduon soilik nago edozein zakur

zoriontsurik bizi da ni bainoago.

Josu bar-Joseph, deitu zaitut haizeen artetik

ilbeltz erdiko gauhil hartan zurtz eta zut,

—Argizagia ezpain hertsi parrez zegoen—

zeure zerutik deus ez duzu ihardetsi.

Josu bar-Joseph gaztaroan maite zindudan.

Maitakeri hark noradino nau iroan...

Gaur, Judu-seme, gutartera itzul bazinde,

gurutzifika zindezaket nik ostera!

1951

Zergatik

Zergatik ikasi

ahanztekotz gero

ikasiak oro?

Zergatik ikusi

hainbertze lurralde,

hainbat, hainbat jende?

Ezer ezin eutsi...

Zergatik laztandu?

Zergatik higuindu?

Bihar edo etzi

ni non naiz izango?

(Ai, ez naiz ordongo,

Nigar dagit asko

soin 'ta bihotz-minez,

irazeki minez)

Zergatik, zertako

—nork erranen eni?

hemen ... hor ... han ... ni... (ni?)

1951

Musika:  Georges Moustaki

Zakur hil bati

Zakur zahar bat errekan

—nehork ez jakin nondik jinik—,

zakur bat zoan errekan

uretan gaindi, arin, hilik.

Ur luminos, hotz, gardenek

laztantzen zuten berrilkia;

sorgin-orratz botz, lerdenek

miresten zuten sarraskia.

Goizean goiz urera jin

arrantzaleek agurtzen zuten.

Noizean noiz, arrantzaleen

amu tzarrek ziztatzen zuten.

Naosiak atzo ito zun

zabar egin baitzan zahartuz:

landaretan etzaten zan

landan behiak ezin zainduz.

Norat, erradak, errekan

uraren hotzez konkorturik,

norat bahoa itsurat,

hilaren hotzez gogorturik?

Geldit' ezina —nevermore—

behar dukeka joan aitzina?

geldit' ezina, gaixo hor

Azken Eguneranokoan?

Azken Eguna urrun da;

hartara gabe hor lirina

hirotan ezeztatu zan...

...Haizeak darama urrina.

Ur luminos, hotz, gardenek

ahantzi zuten sarraskia;

sorgin-orratz botz, lerdenek

etzuten oroit berrilkia. ..

Nik soilik, arima baitan

usnatu nizun hil-usaina.

Nik soilik nire Ekklesian

dut ohoratu hil anaia.

1952

Orziren ttunttuna

Orziren ttunttuna dabil soinutan

Ezerezaz gaindi ritmua heda.

Huna! ttunttunaren dantza-hotsetan

Ezereza uhin bilakatu da.

Soinu uhinetan agertu-eta

Biraldatuz doa izaiki oro

Ttunttunak jo arte dantzaren beta:

Jaio 'ta hor-izan eta igaro.

Hotsaren uhinek darabiltzate

Izaiki guztiak goiti behera

Lehen goizetik gaua hel arte:

Beti berdin dira, nehoiz ez dira.

Orzi dantzariak ttunttun-hotsetik

Ixuri daroaz suzko uhinak;

Izaiki bakoitza iragaitetik

Ikuz bitza suon bere orbanak.

Jainkoaren esku ezkerretikan

Sua itzali da eskumaldera,

Izaikiak oro suzko errekan

Iragaiten dira, beheiti gora.

Betikotz sortzen du ttunttunak uhin

Iragaitza hunek betikotz dirau;

Halatan hor izan den oro, behin

Hor date berriro, lehen zen arau.

Bainan ttunttun-hotsak urrena duke:

Gaua horra dator, sua erhanda.

Izanen da berriz betiko bake,

Uhinen lilura amaituren da.

1952

Musika: Niko Etxart

«Nil igitur mors est...»

Oi uda-egun azkendu haur!

Kirolez, haurrek zahar-amets...

Ateetan, haatik, maitaleak...

...egia dela ustez. Ala

nik duta uste, arratsetan?

Maitez gor, gautar maitaleok:

gizenden landa-baratzetan

beleak dagoz, hitz-egile.

Karrikan haurrok, zaharregi:

alhan da harra zituetan.

Itzalak gelan izigarri,

hots eta hitzak, areago.

Despotes, hel! Hel! Sineslegai

egun bainago bildur handiz!

—Deiok ordea alferretan.

              * * *

Bakea jin da. Nondikoa?

Niago utzi ahal naute

bi jainko-bele ahantziek

—mirariz hitzak, zergarri txar

zirenak, itzalarazirik?

Jai eder neure jauregian

liburu benak hertsi-eta,

zuhur izanak gutietsiz;

mintzo dut ezen niagoan

—ez hemen, ez gaur— ez-jainko bat.

Gizendak eri zirelarik

Bizi-min deitu minbiziaz,

mintzo zan, isil, ez-jainkoa;

«Deus ez da» zion «Herioa:

EZ dena EZin daiteke hil.»

Et' EZak oro zituen jo:

hiria, haurrak, maitaleak

—eta botz neukan bihotzean,

hil-bildur deitu gezur-minaz

gizendak eri ziradela.

1952

Lili bat

Loretan dago aspaldi huntan

gure begien eder delarik,

gure bihotzen gorotzak baitu

ongarriztatu et' ernarazi.

Eder da... Haren hatsak, ordea,

zitala badu, herio-hazi:

iluntzen ditu gogo argiak,

ilauntzen ditu argiak oro.

Hilerri-lili horren zitalak,

hezur zaharren hautsak hazirik,

erhanik ditu aiten leinuak

eta zainiltzen gaitu semeok...

Lili haur ene landetan ere

aspaldi huntan ezin hila dut,

nahiz Iparrak astintzen duen,

nahiz kiskailtzen duen Hegoiak...

Ai! goragotik etorri-haizeek

ailezate jo ene landetan

et' eiharraraz «itxaropena»

izena duen zital-lili haur!

1953

Musika: Imanol

Itsasuntzi zaharra

Zeiharka zetorren untzia

bide zehaztuak utzia

baleran zebilen uretan.

Zurbil marinelak zubitik

so ziren, joan zoan urari

bela beltz zabalak haizeak

goizaldebako lui hezeak

joiten ez zituen haboro

eta arraunak oro geldirik

aurrera badarik zihoan

oihal beltz hiruki zabalak

arratseko haize jabalak

hunki ez arren, zerk zeroan

untzi hori arin aurrera?

Marinel isilok dakite.

Lurralde adeitsu jatorren

albotiko bidez zetorren

arbatu gabean untzia.

Lur on irritsuak izanak

gatik, ez ziraden gelditu.

Izaro soinudun ozenak,

aitzinako jainko zuzenak

heietan baitziran jauresten

marmorezko etxe goretan,

gelditu ordea ez ziran.

Mendi, lur, elurtza guritan

dizdir argizari zuritan,

zahartu zuhurren egoitzak

bele iragarleen elaide,

han ere geratu ez ziran.

Izaro heietan neskatxak

eki-urrezko soin eskasak

hondartzan zautzanak irrikiz,

marinelen solas-gai bakan,

eta han geratu ez ziran.

Ez irlak ekitan, ez lurrak

jaunzten zituenak elurrak,

zekusten guztitik deus ere

gogarako ukan ez zuten

aitzina joan ziran untzian.

Untziak zekartzan hil soak;

hartaratu itsas-usoak

begira bat eman ondoren

heganatzen ziran urruti

untziko gizonak urruinduz.

Uraren lankaden azantzaz,

ez iguzkiaren erlantzaz

axoltzen ez ziran batere

hoik untzilariok: alpertu

baitziran bideko asperraz.

Untzia ber-ogüz utzirik,

bihotz-minak oro hezirik

hondamen aiduru zegozen

nahi enduregiz ez ausart

untzia sutautsez jauzaraz.

1953

Oianone

                Munduian ezta gauzarik

                hain eder ez plazentik,

                nola emaztia gizonaren

                petik buluzkorririk.

(Mosen Bernat Etxapare Apezak)

Gelan sartu ginenean

gauerditan, ilunean,

mundua egin zan mutu...

Zuten izarrek kantatu

biok etzan ginenean.

Oianone! Oianone!

Gau hunetan zaitut ene;

larru legun eta zuri,

bular samur, sabel guri,

nire neska Oianone.

Ezti bakanez betea

zure matxantto maitea

urtzen zan ene ahora,

zabalik lore antzora

eta gozokiz betea.

Zure baratzeko bortan

arrotz batek jo du. Bertan

sarbidea emaiozu

zama bat baitakar pisu,

ez dezazula utz bortan!

Gauko oihanetan lasterka

zure gainean zaldizka,

behor zalu eta bizkor,

gau-bideetan gaindi, mozkor

banaramazu lasterka.

Ezpain likits, esku lizun,

atseginetan jakintsun

bularretik belaunera

haragi biok ikara,

jauzten zaitut, neska lizun!

Hiltzen naizela dirudi:

batetan mila su-ziri

ene burmuinetan sartu...

Botz-uhinak uzten gaitu

hilik garela irudi.

Egin du irri Ilargiak;

hesten zaizkiola begiak

neskatilak erraiten dau

esker onean otoitz haur,

dantzularik ilargiak:

«Gora izan hadi, Suge,

hi haizenik ene Rege,

hi haizenik ene Jainko

gau huntan eta betiko,

urre-buztaneko Suge!

Hatorkit berriz laztanik;

janari gozo badut nik

ene baratzean are

ezti gehiagorik Hire,

bil ezak berriz laztanik.»

Suge laztana nekatu

zan, ordea... loak hartu...

ezti-loreetan etzanda

atseden hartzen ari da,

gaixoa baita nekatu.

Ene maitea, moxu bat

has dezantzat bertze hainbat!

Sugea baitatza lotan,

indarren bihurtzekotan

oi!, emaiozu moxu bat...

1953

Musika:         Imanol (1985)

        Mikel Markez (1997)

Otso

Bortz izar gori ortze-goian

Eta basoan ez argirik

Aztiak dagoz ikaratan

Aztiaturik ikur hori

Izar gorion pentagraman

Lo-hasman dautza bertz' izarrak

Baso-gerizan atzar dira

Otsoak eta gizotsoak

Oihan-bidean ergelen bat

Oihuz dihoa berantean

Gizon soilari so zitaizkon

otso isilak giza-begiz

Otso ar eta eme latzak

Giza-blasfema bihotzean

Gauazko bide-joilearen

Aiduru ziran geldituak

Oihan beltzeko bidesketan

Ezin helduan zihoala

Esku eiharrez zuhain hilek

Bahitu dute galtzerako

Bortz oihuk eta bortz ausikik

Gizeraiteka egin dute

Bainan ortze-goi beltzagoan

izar goriak itzal dira

1953

Undina

Itsaso urrunen harmonietan

uhinen alaba jaio zinaden.

Geroztik zabiltza zure oroitzan

izaro gardenak ezin eriden,

Eguerdi handiko iguzki-sapak

erre izaroak. Hegoialderantz

itsasneskek dantzan —zure ahizpak—

dihardute hantxe, bainan zuk ahantz...

Eta, dela hantxe zohardi tipil

uhin geldituen gainen, gauetan,

itsasneskak oro elkar maitez bil

daitez leihorrerat argizaritan.

Zuk ahizpen dantzak utzi dituzu,

irrikaz jin zara izotz-aldera;

elur, ipar-haize, gaupe hodeitsu

hor dituzu... Gure ganat jin zara.

Geroztik zabiltza gure ipartar

itsaso hotzetan. Noizetik behin

beha zagozkigu, bihotzean har;

eta guk so 'ginda bazoaz arin,

Ontzitan jarraikiz gizon-ametsa...

...bainan alperretan: ihes joan zoaz

et' itsaslariak, beldur itxesa,

itzuli behar du arraun-indarraz.

Minetan daukazu giza-gogoa,

ainigma zaitugu adimenentzat.

Nor zara? Ala beti gezurrezkoa?

Gogorapen, ala irudi soil bat?

1953

Larunbat-arrats

Ostatu-terrazetan

(giro da gaur),

haur legunak lagun, senar-emazteak

erdi lo, erdi so

—hiri handitarzunez gainezka soak—

iragailei ongi-nahian;

botoiletan

tu margodunak dizdir ederkiro.

Herri-baratzetan

neskatxa txukunak solas zintzo

dute herri-baratzetan!

Bainan ai! uda-zaiak urratzen zaizkie,

agure lizun, begi zorrotzen behatzeetara...

Gautar poeta batek, urkamendi bila,

neurtotsetan kantatzen dio gauari;

hordi bat dela ustea izaiteko da.

Gautzenago delarik

itzal-zokoetan

garatzen,

loratzen

dira

paiderasten maitarzun minkorrak.

Nonbait

markisa xahar bat mahain-ingurarazlea

iratxo lotsatuak bil eta hil

ari da, atso zatarra!

Hoteletako

hirur ehun frankotako geletan

atsegin-neska nekatuak

mokoka zekenekin,

mokoka zikinekin,

belaunetako minez auhenka,

zer bizitza...

Larunbat arratsa da,

beharra zan;

astegunetako langile bizkorrak

kinemataratzen dira taka-taka

edo oheetara, ikuzi ondoren

bihar igandeko

oinak, soina eta oro

ur zirripen burbul zolietan;

ongi da! Jainkoak benedika ta begira ditzala

bihar arteo beren oheetan

lo-zurrungan eta —nahiz ez goseak—

ezkur-amets bat dutela.

Larunbat arratsa da:

Paris, puta zahar, lotara doa

...ni ere bai.

1953

Paranoia

Zurrun gor bat kateetan dilindan

Arimako urkabe goratik:

Euli beltzek botzezko firrindan

Jan arren, hor dago beti zutik.

Haur ilortu baten hezurtxoak

Neska-lehen-odolaz nahasiz

Egiten du sorgin den atsoak

Maitagailu bat, on dena guziz.

Guk ordea zer dagigu hemen

Kantatuz goiz-arrats Miserere,

Minak oroit gure zahar amen

Eta zainduz, ez jakinik ere,

—gure symbol eta gure itzal—

Urkatu haur urkabean martzal!

1955

Larrazken gau batez (edo «the mad pride of intellectuality»)

Magdalenae dilectissimae meae

Larrazken gau bat zen izar gabea,

jarria nintzan sutondoan, hotz,

arrotz bat antzo jendartean motz

ezin garaituz gogo-herabea;

ez alegera eta goibel ez,

goganbeharrez, egin zirelako

geiak, gizonak, hil-iruditako

joiterik landa Gauak hegalez.

Ez zen izarrik, bainan begi zohar

lehen haur zena zegokidan so;

goganbeharrak egon ziran lo

emazte zela nendinean ohar,

hil zen pindarra zezanean pitz

ene sutoian haren soin zintzoak

—haren mihiaz (ustez) sormintzoak,

arimarenak, zegidala hitz.

Odolak berez gaduzka hargati

nahiz odolez biok garen bat,

emazte-haurra ez da niretzat

nahiz den nire izanaren zati.

Ene jorana zilegi ez zait,

amets alperra ezin aipa dirot,

bizi-nahian ez dakidan hirot

Naski ahanzten dakiket noizbait?

Arima-gauan argi zen ezkoa

hil du jelosez ene jakintzak,

dakialarik ene arimak

ez dugula alde otezko Jainkoa.

Bainan ahoa ezti zuen, doi

zen haren soina goi-ametsotara...

Zer nazka dudan ariz jakin-ara!

Zer hotza dudan, banaiz bihoztoi!

1956

Amsterdameko oroitzapen bat

                Là, tout n'est qu'orde et beauté,

                luxe, calme et volupté

Baudelaire, L'Invitation au voyage

Atzerri hontan nola ez laite

ene gogoa enoa?

Nepenthes ordez beharrik badut

jaunen garagar arnoa:

jasan ahala hurrupaturik

Paristik urrun banoa.

Lainoak oro mozkor horailak

barreiaturik ni baitan

barneko soaz berriz dakusat

sekul' ahantzi ez zaitan

Amstel-ondoko hiri maitea

zeinen lilura derraitan.

Amsterdameko kaletan gaindi

berriz narama oroitzak

etxe naroak ikusten ditut

botz isilaren egoitzak;

beta litzake arima batek,

han, bere aiho bakoitzak

Itsasontziek, lur guztiaren

egin ondoren inguru

zekarten portu Iparrekorat

Sortaldearen leinuru

urbidetako ura, ordea,

berde zen, eta ekuru.

Baldin parketan bazen atseden

lore goiztarren artean,

lantegi eta bankuetarat

jende ariok joaitean

zuten antz zintzo 'ta zentzatua,

kalvindarrena zatean...

Kalvinismurik ote zen aldiz

nengienean paseiu

«karrika bero» hersietarik,

ostatu eta bar teiu

hetan maitarzun ez-ohituek

bazutelarik entseiu...?

Utzirik gibel eme bero 'ta

gizon mozkorren multzoak,

Nindabilano parketan, hurran

haur goiz-loratu gozoak,

ene zentzuak oi! ez ziraden

kalvindar eta zintzoak...

Lore heietan, Bessie, gaur zutzaz

bertzerik oroit duta nik?

Ez... zu bakarrik, irriño batez

ene altzoan etzanik,

blue-jean gorritan gorputxo bera

fereku-gose jadanik...

Guztia balitz ere gezur bat

garagar arnoz sortua,

zure oroitzak daut populkatzen

gaur Pariseko mortua,

amets duela nire bihotzak

Amsterdameko portua

Zuri eskerrak, Amsterdam (edo

jainko-edari onari)

esperantza bat bihotzondoan

atea joka zait ari:

erdiz jostaka, benetan erdiz,

bainan eztiki kantari!

Esperantza bat oraino denik

ur berdearen kolore

edo haur-eme baten soaren...

ukan dezala ondore

nik baratzetan, behin, hartzara

biltzeko zenbait goiz-lore...!

Iparraldeko Amsterdam hori,

zor derauzkizut eskerrak

utzi dautazun amets-ondoko

esperantza so ederrak

dauzkidalakotz are zohartzen

gaur Pariseko bazterrak

1959

Txoriontasun

Egun batez nuelarik

Bihotza txit gaixoa

Edanikan gehiegitxo

Eusko ardo goxoa,

Entzun nuen oihanean

Kantuz eusko xoxoa.

Pino baten adar puntan,

Pino sendo, jasoa,

Jarria zen, ta nik hara

Eman nuen pausoa

Hurbildikan entzutekotz

Kantan eusko xoxoa.

Euskaraz zuen kantatzen

Bere txori bertsoa,

Goraipatuz Lege Zarrak

Ta jainkoa, zintzoa

Baitzen pino hartan kantuz

Zegon eusko zozoa. ..

Esan nion: «Ulertzen dut

Nekez zure mintzoa,

Hain delakotz jori, landu,

Sakon eta jasoa,

Bainan eder duzu botza,

Goitar eusko zozoa!

Txoritxoa, gaua da ta

Iluna da basoa,

Ez al duzu beldurrikan?

Oi! baletor otsoa?»

—«Jaunaz beste, deusen beldur

Ez da eusko zozoa.»

Esan nion: «Nor da ote

Zure jabe, xoxoa?»

Hark: «Euskotar andrauren bat

—Ez zatar ez atsoa—

Eder, gazte... Izena du

Euskolastikatxoa.

Esan nion: «Bihotza dut

Eroria, lazoa...

Zure kantak al baleza

Berriz ezar jasoa!

Nahi zaitut bai musuz bete.

Zatoz eusko-zozoa.

Estu nuen eni kontra

Txori polit gaixoa,

Eman nion hegatxetan

musu bero gozoa

Eta nere poz negarrez

Busti nuen xoxoa.

Esan nion: «Entzutekotz

Zure kanta gozoa

Beste pino baten ondo

Zai da nere auzoa,

Harengana orain zoaz

Arin, eusko zozoa!»

Hegatu zuen pinoz pino

Poztuz oihan osoa,

Zeruraino jaikia zen

Eusko-pino-basoa...

Eta pino bakoitzean

Egondu zen xoxoa.

1961

Musika: Luis Martin

Sanguis martyrum

Europar sinesmenagatik

bizia eman duten Euskaldun sorgin,

azti eta belagileen oroitzapenetan.

Ene herri on bakezalea,

eliza zuriz betea,

Goizerritiko Jaungoikoaren

herri hautetsi maitea,

Hire zerua garbi duk, keak

hegoak ditik ohildu;

oihartzun gabe hire oroitzan

auhenak dituk isildu...

Zuen auhenak, ene arreba

plazetan errauts eginak,

gizon beltz heiek erre zaituzten

Euskal Herriko sorginak!

Sekula zuen martyrioa

ez da kantatu euskaraz.

Niketz oroit naiz: dietzadala

bertso berriak sortaraz.

Zinez alperrik hil zaretea?

Galdu zarete orozbat?

Ezin da... ezen zuen odola

date pagano-hazi bat.

Zuen odolaz erein 'tutzue

Europako laur hegalak,

zuhauiek eta zuen ahizpek,

oi! apez-eme apalak.

Belaunik belaun zueri esker

da begiratu azkarra

geure leinuak asmaturiko

teologia zaharra.

Zuen arima Gazte-Lurrean

kontsolaturik daudenei,

arartekotzat harturik eta,

egiten diet egun dei.

Zuen bitartez hunki ailitza

zorioneko egoitzak

Ortzi-Thor edo Akher Beltzari

nik dagiodan otoitzak:

Zu, eta bertze jainkoak ere

hor zinetenak aspaldi,

gure arrazak adoratuak

gizaldirikan gizaldi,

Mari Munduko, basajaun-jainko

oker jakitun osoa,

jainkosa zaintzen zenituztenak

ibaia eta basoa,

hil ez zaituzte gizon beltz hauiek,

lotan zaudete bakarrik;

gure bihotzak adi 'tzazue,

jaiki zaitezte, atzarrik!

Baal arrotza ukatzen dugu,

zuentzat berriz sagara

eginen dugu aldareetan

zatozte, arren!, zain gara.

1966

Musika: Antton Valverde