KATTALIN MINER

Turista klasea

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Kattalin Miner

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2020ko azaroa

Edizio hau: 2020ko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Ekhiri, bidaia eta bide berriak zabaltzeagatik.

Bide horietan ibili zareten guztioi.

I

Iratzargailuak jo aurretik begi-zabalik darama ordu erdi inguru. Halako egunetan, inoiz gutxitan lortzen du sakon lo egitea. Azkenean, mugikorraren kantua 04:45ean hasi da eta salto batez jaiki da ohetik. Ez dio garrantzi handirik eman giharretan nabari duen nekeari, “halako gauetan inork gutxik deskantsatzen du ondo” batekin arindu du betazaletako pisua. Egun luzea du aurretik eta, oraindik gaua dela adierazten dion iluntasunari leihotik begira, sinesgaitza egiten zaio eguna bukatzen denerako, 1.600 kilometro egin ostean, berriro izara artean egongo dela pentsatzea.

      Eraman beharrekoak errepasatzeari ekin dio kafea egiten ari den bitartean: motxila, liburuak, musika, NANa, eta arropak daramatzan poltsa. Dena duela frogatzen du, bezperan sei aldiz egin badu ere.

      Sukaldera berriro inguratu denerako kafea prest du. Frigorifikoaren txanda da orain. Tuper batean entsalada, bestean pikatzeko zerbait; eta azken momentuan atun tortilla egingo du, biderako. Lagunarentzat urdaiazpiko pixka bat eta txokolate apur bat hartuko ditu, baina beste poltsatxo batean.

      Gelara itzuli eta armairuari begira geratu da. Bidaia luzerako zerbait erosoa jantzi nahi luke, baina aldi berean ondo geratuko zaiona, hala ikustea nahi baitu, “ondo”. Normalean ez da hain presumitua, baina egoera hauetan esplizitatu egiten da bestearentzat “guapa” jarri zarela, nahita jarri ere, eta inportantea dela, batarentzat zein bestearentzat. Eguraldia begiratu du mugikorrean, Parisen ere fresko egingo du, urteko garaiak eskatzen duen bezala. Nahiago du uda partean joan, argia ederragoa da, eta arropa gutxirekin bidaiatzea erosoagoa. Gaur, ordea, bakero zabalak eta kamiseta estua. Gainetik koadrodun alkandora, ohitura den bezala. Orain arte horrela egin baitute, alkandora bertan utzi, barruan luzi dezan, eta hurrengo bisitan bueltan hartu. Ez daki noiz hasi zuten jolasa, baina urte pare bat daramate jada alkandora trukean eta, gorputz erabat desberdina izanagatik ere, izugarri ondo ematen die biei ala biei.

      Gainetik txamarra lodia hartu du. Agian ez du hainbesteko hotzik egingo, baina trenean almohada gisa balioko dio, eta eskertu egiten du, batez ere itzuleran. Joatean, oso goiz izanda ere, ez du inola lorik egitea lortzen.

      Duda egin du etxeko atean, hiru segundoz errepasatu du dena: motxila, paketea eta NANa (berriro). Harrigarria egiten zaio egoera honek bere buruarengan sortzen dion segurtasun falta. Baita lau urteren ostean ere. Baita hau ziurrenik azken bidaia badu ere. “Azken bidaia” pentsatu duen unean, burua astinduz ideia uxatzen saiatu da. Ez du gafatu nahi. Ezin da inoiz konfiatu, hobe txarrena espero izatea; gainontzekoa, ospatzeko motibo. Edo halako zerbait.

      Danba jo du atea eta, soilik oporretara doanean egiten duen moduan, giltzaz itxi du atzetik. Gaur gauean hemen egongo bada ere, egingo duen distantziak kanpoan pasatuko duen denbora luzatuko balu bezala. Txamarra potoloa eta daraman karga dela eta, izerditan iritsi da autora. Kaleak hutsik daude, 05:20. Urteko garai honetan, lanera doanean ere, artean ilun izaten da, baina oraingoa ez da neguko iluna, goizaldeko orduen iluna da. Triste jartzen du horrek, ezinegon bat sortzen dio, beldur arraro bat, bertatik ziztu bizian alde egin nahi balu bezala, korrika ihes egiteak eguna lehenago argitzea ekarriko balu bezala.

      Bidea mila alditan egin badu ere, Google Maps jarri du Hendaiara iristeko. Ezin du ezertan despistatu. Erlojua zehatza da, eta ez barkabera. Are gutxiago halako bidaietan, ondo ikasi du urte hauetan denetan edozein akats garesti ordaintzen dela.

      Irunera sartu denean, eta denboraz ondo doanez, Ficoba ondoko gasolindegiko aparkaleku modukoan autoa uzteko tentaldia eduki du. Lehen hala egiten zuen, eta ondoren zubia oinez igaro gareraino. Baina bide hori, metro gutxikoa izanda ere, izugarri luzea egiten zitzaion. Mugak oinez eta trasteak gainean igarotzeak halako estualdi bat eragiten zion. Edozein muga igarotzeak egun eragiten dion estualdi hori. Ez du inoiz ondo jakin zergatik. Gerora ikasiko zuen ibaia autoz gurutzatzen, ikasiko zuen garearen alboan dagoen etxe-arte batean aparkatzen, eta muga gurutzatzearen hori azkar batean, gehiegi pentsatu gabe egiten.

      Gaurkoan ere, Bidasoa ibaia zubitik gurutzatu ostean, absurdoa den lasaitu bat sentitu du. Sentimendu benetan inozoa muga hori pasatzeko inongo arazorik ez duen hiritarra izaki, baina arnasari eusten dio beti, noranzkoa dena delakoa izanda ere, France edo España ikusten duen arte. Mugek halako zirrara bat sortzen diote: une berean inon ez egon, bi aldeetan egon, edota alde bakarrean egon ahal izatearen zirrara. Horregatik akaso, ikusi ez arren, irudikatu egiten du eskuinetara geratzen zaion Faisaien uhartea, urte hauetan, muga gurutzatu behar duen bakoitzean, ezin baitu burutik kendu leku horren berezi eta absurdoa. “Munduko kondominio txikiena” irakurriko zuen behin; Frantziak eta Espainiak, eskuz esku eta inongo arazorik gabe, sei hilabetean behin trukatzen duten lur zatia.

      Zortea izan du, etxe txuri-gorrien artean utzi du autoa. Hiru aldiz frogatu du ea ondo aparkatu duen, eta erabat seguru egon gabe jo du trenerantz. “Orain berdin dio, inportanteena heltzea da” mantra errepikatu dio bere buruari. Itzuleran multa badago, ordainduko du. Kotxea eraman badute, konponduko du. Bidaia hauek aspalditik erlatibizatzen dituzte lehentasunak.

      Tren bakarra abiatzen da 06:38an, berea, eta hortxe dago panelean. Orain 06:04ak dira. Goizegi da eguneko lehen zigarroa erretzeko, bueno, goizegi da ezertarako, baina hau ez da egun bat, hau bata bestearen atzetik datozen ordu eta minutuen kontaketa milimetriko bat da, denak koadratu arte lasaiturik hartzen ez den horietakoa. Beraz, atearen alboan dagoen mahaitxo batean eseri da poltsan arakatuz.

      Dena garaiz doa, eta hala ere, ez daki zergatik, badu dena gaizki atera daitekeen sentsazio ezagun bat. Dena garaiz doa eta, hala ere, ezin NANa hor duela konprobatzeari utzi. Dena garaiz doala dirudi, guztia berandu datorrela sentitzen badu ere.

II

Trena martxan hasi denean, arnasa hartu du berriro ere. Bere lekuan dago, behar den lekuan eta behar den orduan. Automatizatutako mugimenduz, trasteak modu ordenatuan antolatzeari ekin dio: motxila, janaria eta paketearekin, gora; behean liburuak eta musika. Tetris lanetan ari dela, hor iritsi zaio gizon bat, oraindik ere erabat ulergaitza egiten zaion frantsesez zerbait esanez. Keinuengatik intuitu du gizonak leku hori berea dela esan nahi diola, billetea erakusten baitio. Badaki gizona oker dagoela, bagoiz erratu dela, baina ez dauka hori bera hitzez transmititzeko gaitasunik, ezta intentziorik ere. Itxaron egin du, ea errebisorea heldu eta hark azaltzen dion, edo, akaso, milagroa gertatu, eta gizona bera bakarrik konturatzen den. Tonto jartzen ari da ordea, oso tonto, eta inpotentzia gailentzen zaion bezala, gizon astunari “zazpi” esan nahi dio, hau “zazpi” bagoia dela eta bere paperean “zortzi” jartzen duela. Baina ohartu da zenbakiak ere ez dakizkiela frantsesez. Horrek lotsa ematen dio beti, gutxiago sentiarazi. Eta ez dago ohituta gutxiago dela sentitzera.

      Hizkuntzarena traba handia du bidaiotan, eta ez daki zergatik, zeren ingelesarekin ondo moldatzen da eta italieraz ere gaizki ez, baina frantsesarena… Hizkuntza horren kontrako lobotomia bat egin baliote bezala da, ez dago modurik. Hasieran, bisita hauei zuku apur bat ateratzearren edo, saiatu zen hizkuntza ikasten, baita ikastaro batean izen eman ere. Baina halako bi pasarte izan zituen Parisen, zeinetan ez ulertuarena egin zion batek, eta barre egin zioten beste batzuek. Barre, nork eta azal iluneko bi neskak, zer eta kartzela atarian, eta pentsatu zuen Frantziako Estatuak lortua zuela, bai, hizkuntzaren bidezko normalizazioa eta asimilazioa. Gerora kontatuko zioten zein garrantzitsua zen enegarren belaunaldi izendatutako horientzat frantsesez behar bezala egitea, diferentzia markatzea, (beste) azenturik gabe, beraiek etorkinak ez zirela argi uztea. Horregatik egin zioten barre bi neska haiek, ziurrenik; edo ez, hori berak asmatu zuen pelikula zen eta, besterik gabe, zuen lekuz kanpoko aurpegiari egin zioten barre, batek daki.

      Dela barre egin ziotelako, dela kafe bat hartzeko jarri zizkioten trabengatik, akaso kalean helbide bat galdetzeko ezintasunarengatik, edota nonbait afaltzeko montatu behar zituen periplo linguistikoengatik, hizkuntzarekiko zuen amorrua handitu, eta bertan behera utzi zituen ikasketa saiakerak. Hortik gorrotatzera ez dago asko, eta hortik erabat inkapaz izatera are gutxiago. Beti pentsatzen du gauza bera: “Hau guztia amaitzen denean, ez naiz sekula Frantziara itzuliko”.

      Baina orain frantses hiztunen territorioan dago, dudarik gabe, eta horrek, ezinbestean, atzerritar sentiarazten du etxetik 20 kilometrora. Eta atzerritar den heinean, ezin erantzun billetearen jaunari. Berdin zaio ordea, urteekin ondo entrenatu baitu frantsesen aurreko indiferentzia, horregatik begiratzen du leihotik ero batek bezala, tipoari entzungor egiten. Denbora batera, gizona, bere billetearekin tematzeaz nazkatuta, marmarrean joan da, eta ez da itzuli. “Bakea”, pentsatu du.

      Trenek hegazkinek baino beldur handiagoa ematen diote. TGVa gainera hain doa azkar, ezen ezin baitio makinistaren despiste batek denak airean nola aterako dituen pentsatzeari utzi. Dar-dar bakoitzarekin bihotzak buelta ematen dio. Eta hemen ez dago distintzio ez lehentasun erlatiborik noranzkoari dagokionez.

      Orain ere nahiago luke hegazkina hartu, lehen hala egiten zuen, eta zeinen ederki joaten zen. Baina ordutegi onak eta prezio merkeak zituen konpainiak aldatu egin zituen ordutegiak, eta prezioak. Ez zaio besterik geratzen, baina zenbat botatzen duen faltan abioia. Ikustekoa da hura zapaldu, eserlekua hartu eta gerrikoa jartzen duen unetik sentitzen duen lasaitua. Eta, ondoren, jasangaitza zaion logura batek egiten dio atakea, hainbeste, inoiz gutxi oroitzen baita aireratzeekin; eta hurrena, lurreratze uneko astinaldiekin esnatu.

      Biarritzeko lauburuz jositako aireportuan hartu ohi zuen Pariserako hegaldia. Gustatzen zitzaion aireportu hura, txikiak direnak gustatzen zaizkio, Loiu ere bai. Abioiak hartzea munduko gauzarik normalena dela ematen du halakoetan. Segurtasun kontrolak ere minimoak dira, bueno, ziren. Bere muturren aurrean ikusiko baitzuen gauetik egunera dena aldatzen. Izan ere, Charlie Hebdo-ren aurkako atentatua hegazkinez joaten zen garai hartan izan zen. Zehazki, atentatua gertatu eta bi egunera hartu behar izan zuen hegaldi bat. Oroitzen du familia bateko aita (berak arabiar bezala sailkatu zuena) arakatzen hasi zela Polizia eta lurrera bota zuten bitartean isilpean aurrera egin izana. Ordura arte jostailuzkoa zirudien Biarritzeko aireportu txiki hartan gertatu zen. Ordura arte gainontzekoen begietara hain susmagarriak ez ziren bidaideei egin zieten. Ordura arte, akaso, inolaz onartuko ez lukeena egin zuten bere muturren aurrean, denen isiltasuna konplize. Joko-arauak aldatu ziren inor ohartarazi gabe, eta inork azaldu ez bazituen ere, azkar ikasi zituzten denek. Ordutik aurrera, berak ere, ideia horren kontra gogor borrokatu arren, mesfidati begiratuko zien zapi eta bizardun bidaiari haiei. Nahiz eta, noski, ez zuen sekula inoren aurrean halakorik onartuko.

      Egun hartan hasi zitzaion amorrua eta mesfidantza nahasten dituen sentimendu hori, gizona lurraren kontra denen isiltasunaren aurrean bota eta kolpatu zutenean. Gizonak laguntza oihuak egiten zituen artean. Bost poliziak arrastaka gelaxka batera eraman zutenean. Ez zuen inork harrabotsik egin, inork ez zuen kontsolamenduzko hitzik izan eskuetatik helduta negar isilez bidaia egin zuten ama eta bi haurrekin. Bere burua zuritzeko edo, sentimendu zekena izan zuen egun hartan, pentsatu zuen “hau ez da gure partida”. Atzetik, gerrikoa lotu zuen estu, logurak gainditu aurretik.

      Batzuetan kriterioak argi izaten zituen, esaterako, ez zuen inoiz “Je suis Charlie” zioen argazki hipokrita eta horterarik jarriko bere sare sozialetako profiletan, edo artikulu ustez mamitsuak irakurriko zituen Europari muturren aurrean lehertu berri zitzaiona urteetako islamofobia eta arrazakeriaren ondorio zela ziotenak. Baina muga ditxosozkoa gurutzatzeaz bat, etxeko ordenagailuan teoria eta irakurketa zirenek gorputza hartzen zuten. Eta beste gauza batzuek, berriz, gorputza hartzen zioten.

      Behin, lotsaren lotsaz inor gutxiri kontatuko ziona gertatu zitzaion bidaia batean. Trenean zihoala, bi bagoiren artean txilabadun gizon bat ikusi zuen alfonbratxo baten gainean errezoan eta, segidan, “nireak egin du” bat sententziatu zuen lehen aldiz. Pentsatu nahi zuen, hotz; esan nahi zion bere buruari ez zela errezoan ari zen gizon bat besterik. Esan nahi zion, hain zuzen, lehergailu bat zeraman inork ez lukeela atentzioa hala deituko. Esan nahi zion bere buruari ez izateko arrazista histerikoa, ez uzteko komunikabideen matrakak beragan partida irabaz zezan. Baina alferrik. Beldurra, beldurra da, mon amie. Eta bere buruan “nireak egin du, nireak egin du” jarraitu bat bakarrik entzun zezakeen. Bagoia pasatu, eserlekua hartu, eta bereak egin arte itxaron zuen. Noski, ez zuen bereak egin, ez behintzat literalki, baina, figuratuki, akabatuta zegoen.

      Gerora, erabat lotsatuta lagunari bisitan kontatu zionean, barre egin zion aurpegira. Bestearen barrea entzunda, bat-bateko erridikulu sentsazioari aurre egin nahian, esaldia apur bat antzeztuz esan zion: “Hara: ni prest nagon gure borrokagatik hiltzeko, baina egiatan, jende honen atentatu batean, gurea ez den herri baten kontrako atentatu batean hiltzen banaiz, zer eta hi ikustera etortzeagatik, ez dinat berehalakoan barkatuko!”. Barre egin zuten. Bazuten umore hori. Baina barrea lasaitu ahala, lagunak serio eta kezkatuta esan zion: “Hemen hainbat zauden terrorismo jihadistaz edo akusatuta. Ez ditun ia inorekin harremantzen, haien artean ere justu antzera. Baina hemen zauden, gero eta gehiago, eta hori bera dun susmagarriena, gero eta gehiago izatea. Errezeloa dinat masan atxilotzen dituztela, askok ez dakitela ondo zergatik dauden hemen ere, zer marroi jango duten… Akaso, gure borrokak ez ditun alderagarriak izango, baina errepresio-sistemak bai. Errepresioa beti izango dun errepresio, eta hori dun susmagarria, ez errezoan ari den gizona”.

      Giltzariak atea jo zuen bisita amaitu zela gogorarazteko.

III

Agustin eta Agustina urte batzuk lehenago ezagutu zituen, Marseillan. Mundu mailako LGTBIQ topaketa bat zen, eta norbere uzkiarekin harreman sanoa garatzeko tailer batean entzun zituen lehen aldiz bi Agus-ak. Grazia egin zion tailerrak, baina are grazia handiagoa biek izen ia berdina edukitzeak. Hala kontatu zioten haiek: biak txiletarrak izan arren, Parisen ezagutu zutela elkar, kasualitatez. Segituan konturatu ziren, izen bera ez ezik, abizena ere konpartitzen zutela, Rojas, eta gorriak baino gorriagoak zirela, gainera. Agustina eta Agustin Rojas. Ordutik banaezin bilakatu ziren, senar-emazte maritxu-bolleroak.

      Hain ziren alaiak, lasaiak eta politak, berari ere gertukoak egin zitzaizkiola berehala. Jende ona zen, hori sentitzen zuen, eta ez daki ongi zergatik, baina harreman berezia egin zuten berehala hirurek. Horregatik, asko ezagutu ez arren, dudarik egin gabe deitu zien Parisera joan zen lehen aldi hartan, zer eta, berarentzako lotarako lekuren bat izango ote zuten galdetzeko. Gogoratzen zuen bezain atsegin erantzun zion Agustinek, “noski, lagun”, eta gehitu zion berak egun hartan lan egin behar zuela taberna batean, baina ez bazitzaion oso berandu iruditzen, bertako helbidea emango ziola, eta han elkartuko zirela Agustina eta beste lagun txiletar batzuekin. Ondoren, esan zion lasai egoteko, jabeak ikusi gabe zerbezatara gonbidatuko zuela, zeren Parisen dena oso garestia omen zen. Eta hala zen. Lana amaitzean, biek egingo zutela etxerakoa. Kartzelara egindako bisita bati halako plan bat gehitzea dibertigarria egin zitzaion.

      Mapari jarraituz eta inori galdetu gabe segituan aurkitu zuen arren, harritu egin zen taberna ikustean. Halako pabiloi erreformatu bat zen, oso modernoa, paristar-gazte-pijo-zuri-artistez betea. Barnealdeak Googleko bulego antzeko bat ematen zuen, pertsona helduak eternalki ume eta nostalgiko mantentzearekin tematuta baleude bezala: pinballak, pin-pon mahaia, Pac-Man makina bat, txikle bola handien makinak… Kanpoaldea, ordea, izugarria zen, terraza eder bat Sena ibaiaren adarkatze artifizialek sortutako kanal baten alboan. Bere trasteak arrastaka leku hartan sartu bezain pronto bereizi zuen Agustin, ilaje berde eta tatuajez josita, egiten ari zena utzi eta zuzenean berarengana zetorrela. Estu besarkatu ziren berehala. “Lagun”, errepikatu zioten elkarri, denbora luzez elkar ikusi ez duten betidaniko adiskideak bailiran. Bere izenez gordeta zuen mahai baterantz keinua luzatu, eta hala esan zion: “Hartu lekua terrazan eta eramango dizut edatekoa, hauek laster etorriko dira, berandu, erritmo latinoak galdu gabe”, eta algara egin zuen barrarantz urrundu ahala. Barre lotsati batekin erantzun zion berak, ez baitaki ondo zapalduak bere zapalkuntzari buruzko txisteak egitean zenbateraino egin behar duen barre zapaltzaileak.

      Ordu erdi eta bi zerbezaren ostean, Agustinak gidatzen zuen taldetxoa ikusi zuen beragana inguratzen. Gogoz besarkatu ziren biak, eta oroitzapen gozoak ekarri zizkion kolpean. Ondoren, harekin zetozen txiletar berriak aurkeztu zizkion, eta gau hartan, ongi etorriak ez zirela zirudien taberna batean ezagutu zituen gerora lagun bilakatuko ziren Marce eta Mateo. Beraien zerbeza eskuratu bezain laster, Parisera zerk ekarri ote zuen galdetu zioten, eta, Agustinari begiratu eta haren buruaren baiezkoa jaso ondoren, zuzen esan zien: “Kartzelara nator, lagun bat bisitatzera”. Ez zuten gehiegi galdetu lagunaz, baina segituan konturatu zen, euskal gatazka politiko armatuaz agian ez, baina kartzelaz zertxobait bazekitela mahai hartako lagunek. Erosoa izan zen, eta elkartasun handia erakutsi zuten egoerarekin, elkartasun sinple bat, hitz gehiegirik gabea, baina gehiagorik behar ez, eta bene-benetakoa sentitzen dena.

      Mahaiaren buelta hartan isilik geratu zen lagun berriei begira. Agustina oroitzen zuen bezala zegoen, azal iluna, orezta batzuk masailetan, eta hitz egiteko estilo sutsu horrekin. Mateo argala zen, ile eta kopeta ilunekoa, baina irribarre zabal eta atseginarekin. Luma sotila zuen, mugimendu lasaikoa, baina gerora hainbatetan entzungo zion bezala: “Niri lotan nagoela ere nabari zait zein maritxua naizen!”. Marcerekin duda egin zuen, ez zekien zein generotan zuzendu behar zitzaion. Izan ere, ileordea jantzita zuen, eta hizketaldi dibertigarri eta amaigabeetan bere burua femeninoz zein maskulinoz izendatzen zuen. Gerora jakingo zuen bizitzako une berezian ezagutu zuela, kanpo eta barne genero adierazpideekin borrokan. Mahai haren bueltan, hiru trans-mari-bollo haiei begira, otu zitzaion ez zutela, inola, berak buruan zituen “hamaika herri, borroka bat” elkartasun sareen itxurarik eta, hala ere, iruditu zitzaion kartzelarako bisita baten inguruan izan zezakeen babesik onena zirela.

      Agustin atera zenean, inork ez zuen erretiratzeko gogorik, eta hala, pub batean xahutzeko dirurik ez zutela jakinda, Mateoren etxerakoa hartu zuten ordu txikietan zabalik dauden milaka denda horietako batean zerbezak erosita. Gau hartatik aurrera, etxekotu egin zuten segituan, eta bera ere etxean sentitu zen haien cachai, güeon, eta argentinarren monopolioa ez zela erakutsi zioten mate artean. Laguna kartzelan bisitatzeko bidaia bakoitza, beste lagunak bisitatzeko aitzakia ere bilakatu zen.

      Behin, inozoki galdetu zien zergatik ote zeuden denak Parisen, 40 metro karratuko etxeak konpartitzen, legez kanpoko lanetan, prekarizazio totalean, hiri hain klasista eta arrazistan. Akorduan du Agustinak nola erantzun zion, tonua pixkatxo bat altxatuta: “Galdera hori non bizi nahi duen eta herrialde horretan izango duen ongizatea zein izango den aukeratzeko ahalmena duenak bakarrik egingo luke”. “Touchée” besterik ezin izan zuen esan.

      Ondoren, eta Marcek, egoera lasaitzeko zuen kapazitate harekin, hala esan zuen: “Galdera hau Illapuren kantu batek hobe erantzungo dizulakoan nago”. Ordenagailua ireki eta flauta doinu batzuk entzuten hasi ziren. Lau lagunak kolpez altxatu ziren lehen notekin eta, birikak ondo beteta, kantuari ekin zioten: “¡Me preguntaron cómo vivía, me preguntarooon! Sobreviviendo dije, sobrevivieeendooo…”. Marcek eskuetatik tira egin eta sukaldean haiekin dantzan jartzera gonbidatu zuen. Soinu andino haiekin, bat-batean lagunak beste era batera ikusi zituen, haien arropa modernoen azpian, inoiz lehenago ikusi ez zizkien hazpegiak atzeman zituen, baita azal tonu berri batzuk ere. Unean bertan nabaritu zuen haien bizi-abiapuntuen artean zegoen amildegia. Eta, aldi berean, haien haurtzaroetatik jasotako kantuaren “sooobreviviendo” hori hiru ahotsetara kantatzen zuten artean eta “aiii” eta “auuu” oihu altuen bueltan, gertu baino gertuago sentitu zituen.

      Akordatzen da, beste behin, hantxe zeudela bostak, mahai baten inguruan, bakoitza bere lanetan. Halako batean, bista altxatu, eta algara batean lehertu zen Agustin: “Begiraiozue elkarri, mesedez, begiraiozue! Mahai honetan baino ilegalitate handiagorik, non?”. Ingurura begiratu eta denek frogatu ahal izan zuten Agustinen barrearen arrazoia: Agustina bizileku baimena luzatzeko paper batzuk faltsifikatzen ari zen. Marce, agerikoa zuen depresioarentzat errezetatutako pastillak banatzen, dosia zenbateraino jaitsi ote zezakeen kalkulatuz, eragina mantendu bai, baina sobran zituen pastilla horiek saldu eta sos batzuk irabazteko. Mateo komunetik iritsi berria zen, bezero batekin zuen zitarako labatiba pare bat jartzetik, eta kobratuko ziona kalkulatzen ari zen, ea hilabetea amaitzeko nahikoa izango ote zen. Agustin marihuana apurrak dosifikatzen ari zen, hurrengo astean kobratu arte iraungo ote zion edo ez kabalak egiten eta, txarrenera, tabernako umemoko pijoei zerbait birsaldu beharko ote zien. Eta azkenik, bera, jasotako instrukzio detailatuak jarraituz, lagunari barruko bizitza zerbait arintzeko lagungarria izango zen opariren bat prestatzen ari zen.

      Oheratu zenean, pentsatu zuen beren ilegalitateek bazutela diferentzia nabarmen bat: haiek bizirauteko ilegalitateak egiten zituzten, paperik eta dirurik gabeko errealitate bati aurre egiteko ilegalitateak. Bere ilegalitateak, ordea, beste zerbait ziren, ez zekien ondo zein eskalatan jarri zer, baina ez ziren berdinak, eta hori buruan zebilkiola lokartu zen.

IV

Trenak bere martxa hartu duenean, ohartu da ondoko lauko mahaian familia bat doala; ama, aita, semea eta alaba. Behar den moduan. Gaztelaniaz ari dira, eta horrek, segundo batez, frantsesarekiko duen segurtasun faltaren aurrean konfiantza halako bat eman badio ere, segituan uxatu du ideia. Hori kanpoan zaudeneko Stockholm sindromearen antzekoa da. Adibidez, Erasmusa egiten ari zara Holandan eta zeure hizkuntzetako bat dakiten bakarrak espainiar batzuk dira. Berez, zeure eguneroko bizitzan ez zenuke ezertarako haiekin harremanik edukiko, ez espainiarrak direlako bakarrik, baizik eta zurekin zerikusirik ez duten espainiarrak direlako. Hala ere, momentu horretan, tragatzen ez dituzula kontziente bazara ere, babesa babesa da, etxetik at zaude, eta behar dituzu. Eta, ez dakizu nola, talde baten parte bilakatzen zara, inoiz izango ez zenituzkeen elkarrizketak eduki, inoiz joango ez zinatekeen tabernetara joan eta inoiz liatuko ez zinatekeen horrekin larrutan amaitzen duzu. Gerora, hori guztia gaztaroari atxikiko badiozu ere, badakizu okerrena ez dela superbibentzia ariketa hori egitea, baizik eta dependente bihurtzea eta, hilabete batzuez, haiek gabe biziraun dezakezula ahanztea.

      Alaba nerabea haserre dago. Gustatu egiten zaizkio nerabeak eta numeritoak montatzeko haien lotsa falta. Betiere urrun, betiere numeritoa ez diotenean berari montatzen, noski. Neskaren jarrerari begiratuta, izugarria egitera doala usaintzen da pasilloaren beste aldetik, nabari zaio amorru adoleszente hori, injustiziak gorputza hartzen duenekoa, eta zart ekin dio: “Esto lo habéis decidido vosotros, sin consultarlo, ¡y es una puta mierda! ¡Francia es una puta mierda! Yo nunca seré francesa, putos gabachos, ¡me dan puto asco! ¡Cuando cumpla dieciocho años, volveré a Madrid!”. Esaldi bakoitza aurrekoa baino hobea iruditu zaio. Sublimea. Gurasoek ez entzunarena egin diote, kabroiak. Soilik, bekain bat altxatuta zentsuratu nahi izan dizkio aitak hiru hitzetik behin aho betez bota dituen “puta” horiek. Alabak ez ikusiarena egin du ordainetan. Ondo.

      Seme nerabea miserable bat da. Arreba saldu du, zer eta gurasoen aprobazio merke hori eskuratu nahian edo. Positiboa izan behar dela dio, eta esfortzua eskatzen duela aldaketa honek, baina “Hendaya no está tan mal”, eta gurasoak inpresionatzen saiatzeko edo, jada ikasiak dituen frantsesezko hitzak errepikatzen hasi da, eta galdetu die ea berak eska dezakeen treneko kafetegian jatekoa. Nazka eman dio ume pedante perfektuak, baina ondo begiratuta, segituan errukitu da. Esfortzu horren guztiaren azpian, agerikoa da kalbario bat pasatzen ari dela, ez duela gurasoen aprobazioa inoiz lortuko, eta ez dela inoiz frantsesa natural hitz egitera iritsiko. Saiatuko dela lagunak egiten, baina hori ere baldar, urrunetik ikusten da ez dela bere adineko beste mutil batzuek laguntzat nahi duten umea, ezta Francian ere. Baina bera mutil saiatua da, ondo orraztua, eta luma apur bat ere baduena. Mutil saiatua da, arrakasta handirik gabea, baina esfortzua egingo duena egoerara ohitzeko, frantsesteko, lagunak egiteko. Egunen batean, ordea, ez du jakingo nondarra den, ez du ulertuko zergatik pasatu zaion hori dena berari, eta ez du jakingo nondik eta norekin haserretzen hasi. Neskak kaskoak jarri eta anaiari begiratu gabe airera bota du: “Qué puto asco me das, lamebotas”. Sententzia.

      Ez du inoiz oso ondo ulertu madrildarrak Hendaiara joatearen hori. Lagunen bati galdetu behar lioke. Familia honen arrazoia, ama alabari azaltzen saiatu denean entzun duenez, aitaren lana da. Horregatik egin dute aldaketa. Zer lan den ez du entzun, baina oso inportantea dela azpimarratu du amak. “Y tú por detrás como un perrito faldero”, errematatu du alabak. Gero eta gehiago gustatzen zaio nerabe hori. Baina aitak horrekin jada ezin izan du gehiago. Ez zaio gustatu egia dena gogoraraztea eta berak betetzen duen lekua agerian uztea. Asaldatu egin da apur bat eta ordena jarri nahian esan dio: “¡Ya está bien, Marina! Eso ya sí que no, pídele perdón a tu madre y cambia esa actitud para cuando lleguemos a París, que estamos de vacaciones, leñe”. Bai, leñe. Alabak azken esaldiarekin irribarre egin du, jarrera aldaketa fortzatu eta ironiko bat antzeztuz, eta, atzetik, “perdona, mamá” bat bota dio zuzenean begietara begiratzeko gai ez den amari. Eta, segidan, aitari begira: “¿Ves?, no es tan difícil”. Eta kaskoak jantzi atzera ere.

      Ikasiko du alabak ere barkamena eskatzea zein zaila den. Eta ondoren, akaso, ikasiko du barkamena eskatzea zein garesti ordaintzen den. Zer esan barkamenik ez eskatzeak dakarren guztiaz.

      Behin, lagunarekin aritu zen barkamena eskatze horri buruz. Behin bakarrik eta ez luzeegi, egia esan. Finean, nahikoa ados zeuden esaten bazuten, batetik, kontu kristaua zela, eta, bestetik, gauza nahikoa pertsonala. “Puntu honetara iritsita”, gehitu zuen, “esango niken, errelatoen borroka ematen ari den modua ikusita, barkamenak hautu pertsonalarena ere transzenditzen duela”. Buruko baieztapen irmo batekin ematen zieten amaiera ados zeuden gaiei, eta behin itxita inoiz gutxi itzultzen ziren hitz egin nahi ez zuten kontu horietara. Diskurtsotik harago, deserosoak ziren lurzoru horiek bientzat, eta nahiago zuten beste edozertaz aritu.

      Harremana, hala ere, ez zuten oso ados hasi. Gehiago izan zen ados-desados negoziazio bat, azkenik “nahikoa ados” batekin amaitzeko. Orduko hartatik baziren hamar urte gutxienez eta, denbora pasatu den arren, ederki oroitzen dute biek. Bilboko Aste Nagusi batean ezagutu zuten elkar, komun batean zain, berak eskuetan rotulki bat zeramala, lagun batekin “GORA E.T.A.” bati “T” bat gehitu eta titiari gorazarre egingo zion pintaketa bat atontzen. “Barregarria egingo zaizue, ezta?”, bota zien bi neska gazteei serio. Berak erantzun egin zion akusazioaren seriotasun tonu berarekin: “Borroka honetan titi pare bat aldarrikatzea ez da barregarria, beharrezkoa baizik”. Isilik geratu ziren une batez, eta azkenean barra ertzean bukatu zuten eztabaida sutsu baina gozoan, egunak argitu eta bakoitzak bere herrirako bidea hartu zuen arte.

      Ez dago esaterik une horretan bertan lagun egin zirenik, baina telefonoak trukatuta “eztabaidan jarraitzekotan” geratu ziren, biek ala biek sumatzen zuten arren eztabaida baino beste zerbait gehiago ere piztu zela. Ez zen ordea egun hura berehalakoan iritsiko. Handik gutxira ikusiko zuen eztabaida-lagunaren aurpegia egunkarietan bilatu eta atxilotzeko aginduaren ondoan, eta barrena estutuko zitzaion. Ez zekien ondo berez halako operazioek sortzen zioten amorru eta beldurragatik izan zen, edota taberna hartako neska harekiko sortu zitzaion atxikimenduagatik, baina, ordutik, tarteka burura etorriko zitzaion lagun-ezaguna, eta pentsatuko zuen zertan ari ote zen, zeinekin, ondo ote zegoen, noiz ikusiko zuten elkar berriz.

V

Ordu batzuk pasatu ditu musikan eta irakurketan murgilduta eta, zorionez, uste baino arinagoa egiten ari zaio bidaia. Kalkulatu du bi ordu barru Parisen izango dela, Montparnasseko estazioan. Leku horrek urduri jartzen du; bai joatean, bai itzultzean. 2015ean atentatu ditxosozkoek Frantzia eta, zehatzago, Paris kolpatu zutenetik dena aldatu da. Mezua argia zen: inor ez dago salbu. Zu, hiritar xehe hori, arriskuan bizi zara.

      Montparnasseko estazio izugarria beti iruditu zitzaion jo-puntu estrategikoa. Bueno, hori ere gezurra da. Jo-puntu iruditu zitzaion, behin, bueltarako trenaren zain zegoela, militar andana iritsi eta halako erakustaldi bat egin zutenetik; erasorako fusilak altuan, modu oso ordenatu eta neurtuan, gune bat zintaz hesitu, eta jendea kanpora bidaltzeari ekin zioten. Histeria kolektibo eta indibiduala zer ziren frogatu ahal izan zuen egun hartan. Histeria eta superbibentzia instintuek elkartasuna pikutara bidali zuten egun hartan. Salvesequienpueda. Korrika egin zuen, gainontzeko hiritarrekin batera korrika, eta gogoan du alboko andre baten izu aurpegia begi-zabalik noraezean lasterka ari zirela, elkar lagunduz baino gehiago, pixka bat elkar kolpatuz. Azkenean, kanpora heldu ziren eta ordu laurden geroago, ezer ez zela eta, berriz sartzen utzi zieten. Beranduegi zen baina, ezer gertatu ez zela antzezteko. Izua gorputzera sartzen dizutenean, zirujauaren bisturiaren prezisioarekin antolatutako jokaldi batean, ez da berehalakoan ateratzen.

      Orduan indartu zitzaion dispertsioaren erruz berea ez den gerra hartan hiltzeko izua. Orduan, arabiar itxura hartzen zien guztiei paranoiaz begiratzekoa. Orduan, bizitzari gogoz heltzeko instintuaren berpiztea. “Horrela ez”, errepikatzen zion bere buruari, “hemen ez, hau ez da gure gerra”. Zein ote zen beren gerra, hori jakin behar baina.

      Hurrengo hilabeteetan oso izuturik egin zituen Pariserakoak. Montparnasse lehen pausoa zen, baina hiria bera egiten zitzaion arriskutsu. Esaterako, behin, gaur egingo duen bezala, metroa hartu zuen Porte d’Orleansera. Aldi hartan, musika entzuten zihoan, eta geltoki batean bi tipo igo ziren. Bere begirada zuri izutitik, arabiarrak eta beraz islamiarrak iruditu zitzaizkion, eta beraz horren atzetik erator daitezkeen atzizki guztiak, noski. Baina dena ez zen bere buruan gertatu. Aurrean eseri zitzaion morroiari segituan nabaritu zion jakaren azpian zerbait zeramala, gorputzari lotutako txaleko bat, eta lepoaldean kable bat ikusi zion. Momentu horretan, panikoa eta aurreiritzirik eduki nahi eza jarri ziren talkan eta, talka horretan, zaila da aurreiritzirik ezak irabaztea. Hori gutxi ez, eta izerdi hotzak eta “horrela ez, horrela ez naiz hilko” errepikakorrak bere senetik ateratzen zutelarik, non ikusi zuen aurreko tipoak smartphonea poltsiko batean gorde eta beste mugikor ia analogiko horietako bat atera zuela. “Nireak egin du” esaldia azaldu zitzaion bigarrenez. Orduko hartan, ordea, agerikoa iruditu zitzaion gertatzera zihoana, beraz, eskuak estutu, begiak itxi, eta zain geratu zen. Noski, ez zen ezer ere pasatu. Begiak ireki zituenean, han jarraitzen zuen, bizirik. Hala ere, tokatzen zitzaiona baino hiru geltoki lehenago jaitsi zen, eta korrika atera ezagutzen ez zuen kale artera. Gogoratzen du, motxila bizkarrean, metro atarian eskua bularrari eusten arnasa hartu zuela berriro ere.

      Haserretu egin zen ondoren, haserretu heste loditik gora igo zitzaion sugar batekin. Haserretu zen Europarekin eta Frantziarekin, haserretu zen bere buruarekin, aurreiritzi arrazista haiek tragatu izanagatik, haserretu zen lagunarekin eta borroka armatuan sartzeko bere hautuarekin, haserretu zen dispertsioarekin, haserretu zen munduarekin, eta, traste guztiak lurrera bota ostean, gorputza ere atzetik joan zitzaion behera. Mende erdiko pisua bizkar gainetik kendu zuela nabaritu zuen, eta negar egin zuen Denfert-Rochereau estazio aurrean, akituta.

      Ez du ondo oroitzen nola heldu zen kartzelara. Badaki, serenitatea bildu, burua altxatu eta aurrera eginez iritsiko zela ziurrenik, egoerak hala eskatzen duenean, bai baitauka aurrera egiteko gaitasun hori. Ondo gogoratzen du, ordea, histeria eta krisiaren larritasuna arindu nahian, nola kontatu zion lagunari bizi berri zuena. Lagunak aguantatu ezin izan zuen barre algararekin erantzun zion: “Ez al dun pentsatu, akaso, kalez jantzitako polizia izan zitekeenik?”. Tonto aurpegia biderkatu egin zitzaion momentu hartan bertan. Besoa lepotik pasatu eta bere gorputzera inguratu zuen lagunak, eta, buruan musu emanez, ahots lasaiz esan zion: “Mundu honetan, polizia gehiago zagon terroristak baino; egidan kasu”.

VI

Inoiz ez zion galdetu lagunari zergatik hartu zuen hartutako erabakia. Ez zion galdetu zenbateraino izan ote zen erabaki, edo zer. Noiz eta nola. Ez zion sekula galdetu, zeren galdera horiek guztiek atzean mamu bat daramate. Damuaren mamua, galdetzen ari zarena ez baita arrazoia, baizik eta arrazoi horrek merezi izan ote duen. Lagunari egin nahi lizkiokeen galdera horiek guztiak badira, nolabait, errelatoa beste batzuek irabazi izanaren ondorio ere, edo galderak etortzen zaizkion bakoitzean hala pentsatzen du behintzat. Berak ez du lagunaren erabakirik auzitan jarri nahi. Jakin nahi du zer iruditzen zaion dena. Baina ez da atrebitzen. Laguna bisitatzen hor egote hutsak erabakiarekin bat egiten duela esan nahi duela iruditzen zaio. Ez du inporta zer egin duen sasian igaro dituen urte horietan denetan. Ez du inporta zer egiteko gai izan den. Eta horregatik daude galdera batzuk sobran. Edo hori esaten dio bere buruari behintzat.

      Atxilotu zuten egunean, ez zuen negarrik egin. Urte batzuk igaroak ziren egunkarietan bilatze eta atxilotze agindua irakurri zuenetik, eta bazekien denbora kontua besterik ez zela izango. Ihes egin behar izan zuen unean bertan hasi zen ondoren zetorrenaren asimilazioa. Horregatik akaso, egun hartan, albistegiari begira, ez zuen galderarik egiteko beharrik sentitu. Eginda zeuden egin beharreko guztiak. Kirolen tartea iritsi zenerako, bazkaltzen bukatu zuen eta, atzetik, paper eta boligrafoa hartuta, lehen eskutitza izan zena idazteari ekin zion, besterik gabe.

      Txiletarrek bai, txiletarrek galderak egin zizkioten bisita bakoitzean. Berak azalpenak ematen zituen, beti oso luze, beti bide erretoriko oso bihurritu baten amaieran erantzun zabal batekin sententziatzeko. Ezin baitira gauza batzuk testuinguru politiko eta historikorik gabe, hala, zapla bota. Ohituta zegoen tokatu eta erabaki zuen aldetik eztabaidatu eta defendatzen, baina aurrean zeudenak ez ziren kontrako bandokoak, ez ziren bando batekoak ere, eta, paradoxikoki, are lekuz kanporago sentiarazten zuen ohiko bi bandoetako terminologietatik at eztabaidatzeak.

      Behin, Agustina haserretu egin zen. Gerora pentsatuta, akaso arrazoiz haserretu ere. Kontua da auzitan jarri zuela, une batean, bide armatuaren estrategia, ez armatua izateagatik, baizik eta estrategiak ez zuelako konbentzitzen, edo halako zerbait bota zuen. Berotu egin zen elkarrizketa, berak erromantikoegia zela esan zion Agustinari, Europan zeudela, eta ea nola uste zuen, ba, egin zitekeela iraultza armatua, hala ez bazen. Agustinak bere iritzia zela eta autokritika pixka bat gaizki ez zitzaiola etorriko bota zionean, erantzun posible bakarra geratu zitzaion: “Isil zaitez! Hau ez da atzo gauean hasitako borroka, bere historia ulertu gabe ezin duzu gaur egunetik horrela epaitu! Asko hitz egiten duzu zuk, baina ez daukazu ideia putarik!”. Agustinak harridurazko aurpegi antzeztua jarri zuen eta, segundo baten ostean, kopetan zuen zaina puztuta eztabaida amaitutzat eman zuen: “Ez daukadala ideia putarik? Zuk nondik uste duzu atera naizela ni? Uste al duzu ez dakidala zer den diktadura bat? Non uste duzu jaio naizela? Ikusten duzu nire azala? Begiratu ondo! Ikusten duzu? Zuk bai ez dakizula ezer ere nitaz! Umiltasun pixka bat, hori falta zaizu zuri, umiltasun pixka bat!”.

      Atea danbateko batez itxi zuen horren ostean, eta isiltasuna egin zen mahaiaren bueltan. Agustinek eskua sorbaldan jarri zion gozo: “Pasatuko zaio, baina hurrengorako zure hitzak neurtu behar zenituzke, eta begirada apur bat zabaldu, ez gara atzo jaioak”. Bakarrik geratu zen egongelan.

      Hurrengo egunean, bisitatik txiletarrenera heldu zenean, barkamen diskurtsoa prestatua zuen. Atea gurutzatu zuenean, ordea, Agustina bertan zegoen, mate bat eskutan, zain. “Eser gaitezen”. Bera azkar batean hasi zen “formak” galtzeagatik eta isiltzera bidaltzeko moduagatik barkazio eske. Agustinak barre egin zion: “Benetan uste duzu formengatik haserretu nintzela? Ez daukat arazorik gogor mintzatzeko, egon ziur”. Mateari zurrupa egin eta segi egin zuen patxadaz: “Begira, konta diezazuket nondik natorren eta zer bizi izan dudan, eta agian, horrek, zure begiradatik zilegitasun apur bat itzuliko dit gai hauen bueltan mintzatzeko, baina ez, nik ez dut galoirik atera behar zuk solaskide zilegitzat har nazazun, cachai?”. Cachai.

      Gau hartan batera egin zuten lo. Izan ere, Agustinak hala nahi zuenean, batera egiten zuten lo. Batzuetan hori besterik ez zuten egiten, beste batzuetan zertxobait gehiago ere bai. Oheratu zirenean, berriro betiko moduan zeudela iruditu zitzaion, eta ohatzean etzanda hizketaldi arruntari ekin zioten: “Eta, zer berri kontatzen du lagunak?”.

      Berak ez zuen gogorik gai sakonetan sartzeko, horregatik atera zion lagunarekin izaten zuen elkarrizketa gai errekurrenteena: “Gaur ere matraka ederra sartu diot, Faisaien uhartearekin”. “Zein uharte da hori, ba?”, galdetu zion Agustinak. Kontatu zion kondominioarena, Pirinioetako Bake Hitzarmena bertan sinatu zela, baina egun inor gutxiri interesatzen zitzaiola. “Eta oso handia al da?”, galdetu zion Agustinak, interes apur bat antzeztuz. “Ez oso handia, baina, diotenez, Pirinioetako urtzaroan urtero bertatik jaisten diren ur izoztuek gero eta gehiago higatzen dute. Akaso desagertu egingo da laster”, erantzun zion. “Zer pena” bota zuen serio, eta oraindik bezperako hizketaldiarekin minduta zegoela adierazten zion keinua egin zuen atzetik: buelta erdi eman eta argia itzali.

      Hurrengo goizean, esnatu zenerako Agustinak ohea utzita zuen, eta sukaldera sartzean, gosaria prest ikusi zuen mahai gainean. Alboan, paper batean bildutako liburu bat: Actas Tupamaras: Una experiencia de guerrilla urbana. Alboan ohar bat: “Guk ere badakigu zerbait geurearen alde borrokatzeaz, jarrai dezagun ikasten”.

VII

Ahoa lehor samar nabari du Parisera iristeko ordubete falta denean, eta konturatu da etxetik ekarri duen ur guztia edan duela dagoeneko. Bi eurotik gora kobratuko diotela dakien arren, treneko kafetegira jo du ur botila baten bila. Hitz-trukea nahiko erraza izan da, “o” ahoskatuta ulertzeko modukoa behintzat, eta trago batez irentsi du ia botila erdia.

      Eserlekura iritsi denean, Marcek behin utzitako liburua zabaldu du berriro, Pedro Lemebelen Poco hombre. Aspaldi da jada liburua utzi zionetik, ia urte eta erdi bai. Egun hartan gainontzeko lagunak lanean ziren eta biak bakarrik zeuden etxean. Bazekien Marce ez zebilela bere onenean, Agustinek esan baitzion: “Gaur eguna kanpoan pasatu behar dugu, zainduko duzu tarte batez?”. Inoiz ez zion inork ongi azaldu zer zen Marceri gertatzen zitzaiona, zer zen zaindu beharreko hori. Bazekien depresio diagnostikoarena, bazekien “bere onenean” ez zebilela, baina oso zaila egiten zitzaion ahots fineko lagun kantari alaia zuloan imajinatzea. Bestalde, inork ez zion ondo esplikatu bere genero identitatearena, eta bera ere ez zen galdetzera ausartu. Behin barre artean, aspaldiko lagun batek “Marcelo” deitu ziola eta, hala esan zuen: “Güeon! Marcelo aspaldi hil zen!”. Baina hortik aurrera ezer gutxi zekien.

      Etxetik ateratzera zihoala, Agustinek egitekoak zerrendatu zizkion: “Eguerdirako jaikitzen ez bada, anima ezazu, dutxa dadila eta jan dezala zerbait. Har ditzala botikak, eta paseatzera ateratzea lortzen baduzu, azken hilabetean erdietsi ez duguna lortuko duzu, lagun”. Haiek oso normalizatuta zeukaten zaintza eta errutina iruditu zitzaizkion, berak ordea ez zuen inoiz halakorik egin.

      Hamabiak eta laurdenetan, lotsa apur batekin, haren ateari kox-kox egin zion. Ez zuen erantzunik jaso lehenengoan. Bigarrenez, indar apur bat gehiagorekin kolpatu zuenean, orro moduko bat aditu zuen. “Sartu egingo naiz, Marce” abisatu zion. Marce beti izan da presumitua, ileorde perfektuez jantzia, lore usain freskoko lurrinekin, eta ibilera finekoa. Atea zabaldu zuenean, ordea, ezagutzen ez zuen bestelako zerbait bistaratu zuen. Gela erabat ilunean egun askotako kirats pilatua zegoen, zigarroen, izerdien eta identifika ezin zituen beste usainez kargatuta. Pertsiana apur bat zabalduko zuela esan zion eta inoiz lehenago entzun gabeko ahots tonu grabeaz egin zion garrasi: “Alde hemendik! Utzi bakean!”. Ohituago zegoen berak hori oihukatzera entzutera baino. Izutu egin zen une batez, ez zekien ongi zer egin, baina egoeraren zailaz kontziente, atsegin erantzun zion: “Haize fresko pixka bat eskatzen du gela honek, lagun, eta baita zeuk ere”. Mar-mar egin zuen. Leihotik lehen argia sartu ahala, izara artean zegoen gorputz uzkurtuari begiratu zion, ez zen han berak ezagututako lagunaren izpirik. Inoiz lehenago ikusi ez zion bizarra ageri zitzaion ezpainen bueltan eta kokots aldean, baita ileordeen azpiko ile labur zikina ere. Inguratu ahala, negarrez ari zela sumatu zuen.

      Ez zuen lehenago ezagutu ohetik jaikitzeko adorerik batu ezin zuen inor; ez behintzat berak zekiela. Gauza horiek etxe barruan mantentzera ohituta zegoen, ahal dela odoleko familia barruan eta ahalik eta isilen. Une horretan, ordea, gehiegi ezagutzen ez zuen lagunaren gelan zegoen, oso ongi zer egin jakin gabe.

      Burura etorri zitzaion bisita batean lagunak kontatu ziola gizonen moduluko kide batekin zuten kezka, ezin zutela patiora atera zedin ere lortu. Ez zekitela zer egin, eta egoerak hala jarraituz gero, okerrena bakarrik espero zezaketela. Lagunak inpotentziaz hitz egin zion, ezin ezer eginaz, “ez zakinat nola lagundu, ulertzen didan? Ezin dinagu ezer ere egin!”, bota zion amorruz. Berak kartzelaren ezinarekin, ezin fisikoarekin lotu zuen kidea laguntzeko gaitasun falta. Baina egun hartan, Marce eta bere artean murru bat bera ez bazegoen ere, metro eskasera zuen gorputz horri begira ulertu zuen berak ere ezer gutxi egin zezakeela.

      Ohe ertzean eseri eta burua laztandu zion gozo. Zerbeza latak eta beste alkohol batzuk ikusi zituen ohe alboko mahaitxoan eta lurrean. Berriz begiratu zionean, Marcek haur txiki bat gogorarazi zion. Negar zotin primitiboak egiten zituen, eta tartean “ezin dut, ezin dut” batzuk errepikatu. “Ez da ezer gertatzen” erantzun zion, “ez dugu ezer egin behar”. Eta egia zen, ez zuten ezer egin behar. Beraz, lagunaren alboan etzan zen, bizkarretik besarkatuta, zer gerta zain. Denbora bat igaro zuten horrela eta leihotik pixkanaka sartzen zihoan haize freskoak lagunduta edo, negarra eta arnasa lasaitu zitzaizkion. Atzetik, apur bat biziberritu zen, aurpegia igurtzi, ohe ertzean eseri eta “dutxatu egin behar nuke”, esan zuen. Hari begira geratu zen isilik, zer egin ez zekiela, eta egoeraren arraroari tentsio apur bat kentzeko edo, berezkoa zuen umorea errekuperatuz hala bota zion Marcek: “Lasai, bollerita, ez dizkidazu barrabilak garbitu beharko, moldatuko naiz neu bakarrik”, eta barre tonto eta nekatu bat atera zitzaien biei.

      Komunetik itzuli zenean, betiko Marceren antz handiagoa zuen, eta irribarre batez eskertu zion mahaiko elikagai sorta. Zer edo zer irenstea lortu zuenean, plateretik bista altxatu eta esan zion: “Ni ez naiz sekula indartsua izan, ezta ausarta ere. Eta ez dut uste inoiz izango naizenik. Nekatuta nago”. Ulertu zion sentimendu hura, berak ere bazuen neke bat, indartsu mantentzearekiko akidura bat; baina oraindik ere ez zion egunero jaikitzea eragozten.

      Sofan eseri ziren eta, bazkalostean hartutako pilulen ondorioz, Marce pixkana etzaten joan zen burua bere magalean jarri arte. Aurrean zuten paretari begira esan zion: “Nik ez dut iraultzarako balio. Nire borroka kalea zapaltzen dudan unean hasi eta etxera berriz itzultzen naizen bakoitzean amaitzen da. Ez dago liburu potoloetan. Iraultzak ez nau inoiz nik bera beste maite izan”. Negar malkoez blai nabari zuen izter aldea, baina ez zen mugitu, eskua pasatu zion buruan barrena behin eta berriz, zer esan ezin asmatu.

      Begiak itxi zituen orduan, eta hala esan zion: “Lemebel, Lemebelek bakarrik ulertzen nau”, eta, ondoren, berak ezagutzen ez zituen estrofa batzuk buruz errezitatzen hasi zen: “No soy Pasolini pidiendo explicaciones. No soy Ginsberg expulsado de Cuba. No soy un marica disfrazado de poeta…”.

      Apenas ulertzen zuen lagunaren xuxurla, baina esaldien artean, halakoak antzeman zizkion: “Pero no me hable del proletariado, porque ser pobre y maricón es peor”. Pixkanaka jarioa eten eta, gehiago entzun nahi bazizkion ere, magalean zuela lo egin zezan utzi zion.

      Trenean doala, esku artean du egun hartan Marcek buruz errezitatu zion “Hablo por mi diferencia” manifestua. 1986ko irailean Pedro Lemebelek Txileko ezkerrak antolatutako ekitaldi politiko batean irakurri zuela kontatuko zioten geroago, eta Parisera heltzeko gutxi geratzen zaion honetan, Marce buruan duela, barru-barruan geratu zaizkion estrofak irakurri ditu: “Ser cobarde es mucho más duro, yo no pongo la otra mejilla, pongo el culo compañero, y esa es mi venganza... Yo no voy a cambiar por el marxismo, que me rechazó tantas veces… No voy a cambiar solamente porque los pobres y los ricos. A otro perro con ese hueso...”.

VIII

Treneko bozgorailuetatik iristera doazela dioen mezua intuitu du eta gauzak jasotzeari ekin dio. Bidaian lortu du apur bat distraitzea, baina mezuaren ahots metalizatuak gogorarazi dio zergatik eta zertarako dagoen tren horretan. Garaiz doa dena, eta horrek kontrol sentsazio apur bat itzuli dio.

      Motxilan gauzak jasotzen hasi da. Liburua, musika kaskoak eta janari arrastoak. Ondoren, NANa eskura duela ziurtatu du ia automatikoki. Kartera motxilako zorroan gordetzen ari dela, ideia katastrofiko bat etorri zaio burura: “Ez da, ba, iraungita egongo?”. Ez du oroitzen noiz berritu zuen azkenekoz, eta izerdi hotza eta barruko beroa nahastu zaizkio gorputzean, esku dardartiz kartera berriz atera eta dokumentua egunean duela ziurtatu duen arte. Ez luke berriz funtzionarioekin liskarrik izan nahi.

      Fleuryko kartzelatik Fresnesera aldatu zutenean, laguna ez zen gehiegi poztu. Fleuryn, hasteko, konpainia zuen, kideak zirenak, bai, baina baita lagunak ere. Haiek uztea bereziki gogorra egin zitzaiola nabaritu zion, nahiz berak beti eusten zion edozein egoerari. Bestetik, Fresneseko kartzela zaharragoa omen zen, prestazio gutxi eta preso gehiegi. Bisitariei, ordea, apur bat arindu zitzaien bidea. Errazagoa zen heltzea, maizago zeuden autobusak. Gainera, bisitak ere gehiagotan egin zitezkeen, eta segurtasun neurriak erlaxatuagoak iruditu zitzaizkion Fresnesera duela hiru urte egindako lehen bisita hartan.

      Kartzela barrutik edo bisitan ezagutu ez duenarentzat, zaila da azaltzen kartzelatik kartzelara dagoen aldea. Pertsona horrek pelikula edo dokumentaletako errelatoekin eraikitzen du kartzela bere baitan, eta denak berdintsu irudikatzen ditu. Baina kartzela guztiak, helburu antzekoak izanda ere, ez dira berdinak.

      Fleury, esaterako, Europako kartzela handiena da, ofizialki 2.855 presorentzako gaitasuna duen espetxea, baina okupazio datu errealak, iturriaren arabera aldakorrak badira ere, 4.000 eta 6.000 preso ingurukoak dira. 60ko hamarkadan eraiki zuten eta, egun, Europan “erradikalizazio islamiarra” akusaziopean dauden preso gehien biltzen dituena da. Handitasunak gauza on asko ditu ordea, espazioa eta baliabideak batik bat. Eraikinaren berritasun erlatiboak, bestalde, agerikoak diren abantailak ditu, oinarrian, azpiegituren egoerari dagozkionak. Bisitari bezala, aldiz, Fleuryra sartzeak hotzikarak eragiten ditu. Ez zara zuzenean espetxera heltzen, baizik gazte, gizon eta emakume banatzen dituen kartzela resort ilun batera. Horri gehitu jendarme eta zaindarientzat dauden barrakoi luzeak, esparru militar zabal bat bailitzan. Autobusean isiltasuna egiten da inguratu ahala. Lehenengo, gizonak eta gazteak daude; azken muturraren muturrean, emakumeak.

      Kartzela-gunera lehendabizikoz iritsi zenean beldurra sentitu zuen, gizarte batek halako hiri fantasma bat eraiki izanaren beldurra, hain zuzen. Askatasuna lapurtu dieten milaka bizitza hor daudela pentsatzeak sortzen duen izua zen. Azken geltokira iritsi zenean, etxola prefabrikatu bat zegoen, kafe makina eta trasteentzako zaindegi batekin. Azaldu ziotenez, han utzi behar zituen motxila eta abarrak, presoari eraman beharreko paketea izan ezik. Joan zen lehen aldi hartan ez zuen euskaldunekin topo egin, eta nahikoa galduta nabaritu zuen bere burua. Galduta eta txiki, ingurura begiratuta kartzela kartzelaren atzetik besterik ez baitzuen ikusten. Beste gauza batez ohartu zen berehala: ingurura begiratuta, bera zen bisitarien artean zegoen zuri bakarra. Sisteman akats bat bailitzan.

      Ezin zuen ingurukoei begiratzea ekidin. Bakoitzak bere istorioa izango zuen, bakoitzak bere paketea, motxila. Baina argi geratu zitzaion bere bisitak eta haienek ez zutela erro bera, arrazoi bera. Ez preso “sozial” edo “politiko” baten laguna izateak suposatzen duen desberdintasunagatik bakarrik, baizik eta pentsatu zuelako bere presentzia zuriaren salbuespenak haien jaiotzetiko kondena ikusarazten zuela. Lagunarekin egoteko 1.600 kilometro egin beharrak herri-zapalkuntzaren ardatz bat ematen bazion ere, ezinezkoa zitzaion hangoak, gertuagotik joan arren, bera baino pribilegiatuago ikustea.

      Andre bat inguratu zitzaion, goitik behera beltzez jantzita. Segituan jakin zuen ijitoa zela, hark esan baitzion argi eta ozen “gitan” zela. Andreak halako frantses itxi batean eman zizkion aginduak, hara eta hona eraman zuen, keinu bidez “hemen hau utzi behar duzu, hemen hau hartu” eta halakoak esanez. Ez zen andre atsegina, baina bai praktikoa, eta lasaitua eman zion atso kopetilun haren joan-etorri ziurrak.

      Gauza ia denak barrakoi prefabrikatuan utzita, bisitatuari eraman beharreko paketea eskuan, jarraitzeko keinua egin zion. Ordura arte ez zen ohartu eskutik sei bat urteko neskato bat zeramala, poltsak eta trasteak mugitzen zituen keinu berdinez mugitzen zuena. Keinu jolastia egin zion umeari baina umeak ez zion kasurik egin. Prefabrikatutik irten eta hogei bat metrora zegoen kartzelako atera joan ziren orduan. Bertan, denak egon arte itxaron behar izan zuten ilaran. Bitartean, funtzionarioek txanda aldaketa egin zuten. Harrituta geratu zen emakumezko haiek guztiak kartzelatik alai eta barrezka ateratzen ikusi zituenean, haien egunerokoaz solasean, takilla batetik mugikorrak atera eta piztuz, eta jaso zituzten mezuak elkarrekin konpartituz. Barre xalo eta ia adoleszentea iruditu zitzaion emakume haiena. Akaso hori besterik ez baitziren, neska gazte batzuk. Une batez, uniformerik gabe imajinatu zituen, Parisko taberna batean, gazte eta eder, edari bat eskuetan. Izan zitekeen. Zaila da, baina, uniformedunak hain erraz humanizatzea, haiek haien burua humanizatuko zuten arren. Pentsatuko zuten, agian, zortzi orduz mundu amaiera hartan egiten zutena lana besterik ez zela. Errematea haietako bati ortzadar koloreko pultsera bat ikusi zionean etorri zen. Ezin zuen kontzebitu nola, neska, gazte, arrazializatu eta lesbiana batek, bestela ere hainbeste zapalkuntza gainean zituen gorputz batek, beste edonor zapaltzeko hautua egin izana. Zapaltzen ari zela ba ote zekien, ordea.

      Buruan hori guztia zebilkiola, megafoniatik zerbait esan zuten, eta ilara mugitzen hasi zen. Andreak besotik heldu eta keinu artean esan zion NANa aurkeztu beharko zuela barruko lehen leihatilan. Ulertu zionez, barruan erakutsi, eta kartulina bat emango zioten ordainetan. Bere txanda iritsi zenean, lehen ate blindatua pasatu, metal kontrola igaro eta nortasun agiria erakutsiaz bat, kartulina berdea eman zioten; eta atzetik, NANa kendu. Une batez, pentsatu zuen hiritartasunean maila bat jaitsarazi berri zutela. Kartzelan ez dira hiritar osoak sartzen, ezta bisitan ere. Esku artean zuen dokumentazio berriari begira, inpresioa egin zion bere argazkia kartulina berdean itsatsita ikusteak. Ondoan, “amie” jartzen zuen. Bisitari-kategoria hori eman zioten, antza, “laguna”. Alboan, bisitariaren datuak eta bisitatuarenak zeuden, eta beste laukitxo batean, bisita bakoitzaren ostean, erregistroa idatziko zuten handik aurrera: noiz etorri zen, zer ekarri zuen eta zer eraman zuen bueltan. Kartulina zati bat oso gauza errudimentarioa iruditu zitzaion segurtasun neurri gisa. Ez zuela gehiegi ere inporta pentsatu zuen lehen metal kontrola kontuan hartuta, baita bigarren ate blindatua ikusita ere.

      Behin barruan zeudela, andreak tira egin zion berriz ere besotik eta lagunari eraman beharreko paketea mahai baten aurrean jartzeko esan zion. Funtzionarioa etorri, poltsan arakatu eta jaso egin zuen, poltsari presoaren izena zeraman pegatina bat jarriz. Atzetik, kartulinan, “galtzak, jertsea, liburua” idatzi zuen. Orduan, gorantz jo zuten, eskailera batzuetatik. Andrearen pausoa nekatua zen eta besoa eskaini zion eskailerak igotzen laguntzeko asmoz. Jenio bizian errefusatu zion. Bere amonarekin oroitu zen, “ez eskaini niri, gero, behar ez dudan laguntzarik!”. Eskaileren buruan itxaron zion ordurako amona eta biloba zirela ondorioztatu zuen bikoteari. “Allez, allez” egin zion keinu pasilloan aurrera egin zezan. Hor hirugarren ilara. Aurreratu ahala, beste metal kontrol bat ikusi zuen. Aurrekoa baino sensibleagoa zela zirudien, izan ere, aurretik arazorik gabe sartu zirenak erdi biluzten ari ziren orduan. Aireportuetako itxura zuen ilara hark; zapatak, gerrikoak eta abar askatzen hasi ziren atzekoak ere. Eta pentsatu zuen akaso ez zela bidaia bat, baina urrutira joan zitezkeela barruan ere.

      Orduan, bigarren metal kontrola igarota, gelaxka batean itxaron behar izan zuten guztiek. Kontuak aterata, kartzela-gunera heldu zenetik 40 bat minutu igaroak ziren ordurako, eta bisita ez zen hasi ere egin. Iruditu zitzaion denbora eta espazioen kudeaketa pausoz pausoko eta luze horrekin bisitariak ere bezatzen ez ote ziren ari, non zeuden gogoraraziz, zertara etorri ziren, eta nork agintzen zuen argi utziz.

      Behin denak gela hartan sartuta, nork bere kartulina eskuetan, atetxo bat ireki zen eta funtzionarioak, gogo eskasez, presoen abizenak esaten hasi ziren banaka. Andreak adierazi zion lagunaren abizena entzutean altxatu eta jarraitzeko funtzionarioari. Hamabost bat minutu zeramatzaten banan-banan deika. Azkenean, andrea eta bilobaren abizena esan zuten eta, ate txikirantz zihoala, amonak “bonne chance” edo halako zerbait bota zion aurpegira gehiegi begiratu gabe. “Berdin” ahul bat egin zion bueltan.

      Bi pertsona geratzen zirenean, azkenik entzun zuen deszifratzea apur bat kosta zitzaion lagunaren abizena. Altxatu, eta funtzionarioari jarraitu zion. Orduan, halako zarata enlatatu bat entzuten hasi zen, eta ohartu zen hamarnaka gelatxo zeudela toki hartan. Ate batetik bisitariak sartzen ziren, bestetik presoak, eta biek zuten kristalezko leiho bat, funtzionarioek lasai zelatatzeko. Barneko gelan, biak banatzen zituen murru bat zegoen. Murru sinboliko bat, elkar ukitzea ez baitzuen eragozten, baina murru sinboliko bat, bi aldeak zein ziren argi uzten baitzuen. Funtzionarioak kabinaz kabina eraman zuen, behingoz tokatzen zitzaion gelaxkaren atea zabaldu zion arte. “Allez” esan zion kartulina berdea eskuetatik kendu eta kanpoaldetik atea giltzaz itxiz. Dokumenturik gabe, plastikozko aulkitxo batean zain geratu zen.

      Minutu gutxi barru, beste atearen kristaletik laguna ikusi zuen irribarretsu, eta gelaxkan sartu bezain pronto bota zion: “Alde ederrean egon gintunan azkeneko hartan!”. Bilboko gaua buruan, irribarre batekin erantzun eta besarkatu egin ziren bizitzan lehenengo aldiz.

IX

Egun batetik bestera, txiletarrenera bisitan joatea konplikatu egin zen, zer eta, uda aurreko bidaia bat prestatzen ari zela, Agustinek honako mezua idatzi zionetik: “Lagun, gauzak asko aldatu dira oso denbora gutxian. Marcek okerrera egin du. Berriz kalera ateratzea lortu genuenean, gau batean egurtu egin zuten bi gizon zurik. Hori gutxi ez, eta lanetik bota dute. Gauzak horrela zeudela, alokairua bikoiztu nahi izan zigun jabeak, eta egun batetik bestera kale gorrian gaude hirurok. Marce Mateoren etxean dago orain, Agustina maitalearenean, eta nik oraintxe lortu dut gela bat Parisko periferiaren periferian, lau heterorekin. Hala ere, nire gela zure gela da, comadre. Hori bai, ez nuke bidea zuk bakarrik egin dezazun nahi, ez behintzat gauez eta lehenengo aldiz etorrita. Auzo hau gogorra da. Beraz, zure bila joango naiz estaziora. Hartu besarkadarik beroena, gogotsu egongo naiz zain. Zure ahizpa, Agus”.

      Sabela estutu zitzaion lagunaren hitzak irakurtzearekin, ez ziren hiru hilabete Sena ertzean ardo botila bat alai hustu zutenetik, eta orain goibel nabari zuen, lur jota. Bere lagun txiletarrak beti irudikatu izan zituen halako superbibentzia garaiezin batekin, beti pobre, baina beti aurrera, beti egurtuta, baina beti batera. Ikusi berri zuen, ordea, haiek ere jotzen zutela behea. Hunkitu egin zen, egoera hartan ere etxea emateko agertutako prestutasunagatik, eta trabarik ez egiteko beste nonbait ostatu hartzea ere pentsatu zuen, edo euskaldun guztiak joaten ziren mojetara joatea, baina iruditu zitzaion lagunari bisita egitea ere bazela hura zaintzeko modua. Oparitxo bat eman, ardo bat konpartitu eta besarkatuta egingo zuten lo.

      Harrituta galdetu zion behin lagunak: “Ni bisitatu aurretik gizon batekin egiten dun besarkatuta lo?”. Barrez erantzun zion: “Agus ez dun gizona, neska, Agus gurea dun, ez zakinat nola azaldu”. Bisitaren ondoren, asko pentsatu zuen horretan, ea zenbat gizonekin izan ote zuen halako harremanik. Arraroena ordea ez zen hori, baizik eta ez zuela inoiz halako irakurketarik egin behar izan, ez zuen inoiz Agustin gizontzat hartu, bizar eta tatuaje haien guztien gainetik, ahizpatzat izan zuen hasieratik, eta halaxe ziren. Ez zuten genero-mugez asko hitz egin inoiz, horren guztiaren gainetik ezagutu balira bezala. Beharbada, uzkiari buruzko tailer hartan elkar ezagutu izanak izango zuen zerikusirik. Hala hitz egiten gogoratzen du: “Denok dugu uzki bat eta, uste orokorraren aurka, gizon eta emakume ez gaituzte gainontzeko genitalek egiten, baizik eta uzki horrekiko dugun harremanak. Generoa uzkiarekiko dugun harremanak markatzen du eta, aldi berean, generoa uzkiarekiko dugun harremanaren bitartez hautsi dezakegu”. Zein listoa iruditu zitzaion.

      Agustinen auzo berria ezagutu zuen bisita hartan Paris zapaldu zuenerako iluntzen hasia zen. Jende artean bila aritu eta han ikusi zuen, lagun bizarduna. Irribarre zabala egiten saiatu bazen ere, aurpegi txarra ikusi zion estazioko argi zurien azpian. Besarkatu egin ziren: “Lagun, zein ona zu hemen izatea”, “isildu zaitez, güeon, zein ona zuk ni beti bezain ondo hartzea”. Besotik helduta hasi zuten periploa. Orduan ulertu zion auzo arriskutsuarena. Ez du sekula memorian gorde auzo haren izena, baina bai bertan sentitu zuen izua. Metroa eta bi autobus hartuta, ilunduta heldu ziren azken geltokira. Handik, bi kilometro luze izango zen kale zabal batean bide egin behar zuten etxera heldu aurretik. Kaleak ia hutsik zeuden, bertako denda, bizartegi edo kale bazterretan zeuden gizonak kenduta, ez zen beste inor. Etorbidea ilun, eta, alde bietara, mozkor eta droga giroa antzematen zitzaien gizonak besterik ez zegoen; haien uzkiarekiko zuten harremana zutela ere, gizonak. Anomalia bat ziren beraiek biak bide hartan. Segituan aitortu zion Agusek: “Lanetik berandu iritsiko naizela dakidanetan, desberdin janzten naiz, ahalik eta maskulinoen. Ibili ere, hala. Marceri pasatu zitzaiona eta gero, beldurra gorputzetik ezin kenduta nabil. Beldurra eta amorrua. Oso sentsazio itsusia da, güeona”. Inpresioa egiten zion laguna, beti hain alai ezagutu zuen hura, hain triste eta etsita ikusteak.

      Handik aurrera, birritan egin zion bisita auzo hartara, eta guztietan, etxetik ateratzerako orduan, berak ere arropa ahalik eta maskulinoenak jantziko zituen, mutiko itxura lortzerainokoak. Ondoren, lagunaren etxearen egoera aldatzen ez zela ikusita, Parisera egun berean joan-etorriak egiten hasi zen, eta baita txiletarrengandik apur bat urruntzen ere.

      Lagunaren auzo hura bakarrik bisitatu zuen bigarren aldian ere, txandal zabala jantzi zuen, eta negua zenez, txamarra handi bat gainetik. Hala iritsi zen ditxosozko etorbidera. Ibilera maskulinoa mantentzea ere ez zitzaion gehiegi kosta, bera berez nahikoa maskulinoa baitzen, eta bi kilometroko luzerako hiribideari ekin zion motxila bizkarrean. Duda egin zuen estrategia ondo aukeratu ote zuen edo ez, izan ere, maskulinitate antzeztu horrek ikusezin bilakatu zuen gau ilunean, gizonez beteriko kale hartan, baina, aldi berean, bere mozorroaz jabetuko ziren beldurrak jan zion gorputza. Maskulinitateak neutro egiten zaitu une batez, baina maskulinitatea ez dago denen esku, eta garesti ordaintzen da inpostura. Aurreko bisitan, haxixa eta kokaina eskaini zizkioten bi tipok, eta musikarik gabeko kaskoak jantzita, ez entzunarena egin zien biei, ezaxola; bide hori, gizon gisa, egunero egingo balu bezala.

      Azken hartan, ordea, norbaitek zerbait galdetu zion eta, ulertzen ez ziola eta, insistentziaz ekin zion besotik tiraka. Aurrera egin zuen firme, baina besotik are gogorrago heldu zion, eta aurpegira begiratuta “c’est une femme!” oihukatu zuen bertako denda baten aurrean zeuden bere lagunei begira. Halako batean, ohartu zen “putain de gouine!” oihuka atzetik jarraika bost bat tipo zituela eta korrika ekin zion ihesaldiari, harik eta, ozta-ozta, Agusen etxeko atea irekitzea lortu zuen arte. Huraxe izan zen auzora joan zen azken eguna.

      Handik hilabete gutxira aldatu zen etxez Agus ere, eta hala idatzi zion mezu batean: “Kontraesanez beteta nago, lagun. Batetik, migrantea eta langile klasekoa naizenez, berez, auzo honetan topatu beharko nuke neure burua, hau da neure lekua, zerbaitek hori esaten dit. Kontrara, leku honek ez dit ematen nire beste nolakotasun batzuk lasai bizitzeko aukerarik. Horregatik noa nire klasekoa ez den auzo batera, marika bizi nahi dut. Baina atzetik nire lagun Leninek oihukatzen dit ‘klasea saltzen ari haiz, güeon, zer eta ageriko zakiljale bat izateko’. Ez dut nire tokirik aurkitzen, ahizpa, ez hiri honetan behintzat”. Asko pentsatu zuen horren inguruan, zein ote diren genero disidenteentzat leku seguruenak, edo leku bizigarrienak. Laguna ulertzen zuen, eta hala erantzun zion: “Leninek bere uzkiarekin duen harremana birpentsatzen ez duen artean, joan lasai pijo artera, bizi ere bizi behar dugu eta”.

      Hurrengo bidaia batean, ordea, irauli egin zitzaion bizigarritasunaren kontu hori. Nahiz eta dagoeneko ez zuen gurutzatu behar bi kilometroko hiribidea, jada ohituta zegoen janzkera maskulinoen babesarekin bidaiatzera, hiria eskuragarriago egiten zitzaion. Baina ez dira bazterreko auzoak gurutzatu beharreko hiribide mugatzaile bakarrak, eta hori ez zuen ongi kalkulatu. Askotan errazagoa da arriskua eta zapalkuntza bazterrean ikustea, bizi dugun erdigunea zalantzan jartzea baino.

      Hegazkinak Charles de Gaulle aireportuan utzi zuen eguerdian. Hirira iristeko, RER trenez ia berrogei minutuko bidaia zuen, beraz, pikatzeko zerbait erosi eta komunera joan zen trena hartu aurretik. Komunetara iritsi, eta herrialde kolonial eta klasistenek oraindik mantentzen duten figura hori zegoen bi komunen artean, alegia, propinaren ordainetan, paper pixka bat eman, eta tartean behin besteen zerrikeriak garbitzen ibiltzen den andrearena. Euro bat eman zion eta zuzenean eskuinetara jo zuen, emakumezkoen komunera. Ispilu aurrean haien burua atontzen zeuden bi neska ilehoriren aurretik igaro eta komunera sartu zen. Bere kubikuloan zegoela, zalaparta sumatu zuen kanpoan, histeria moduko bat. Ahots grabe bat entzun zuen lasaitasuna eskatzen. Bere baitan pentsatu zuen gizon bat sartu zela erratuta (edo nahita) emakumezkoen komunera, eta hura botatzen zebiltzala. Kuleroak eta galtza zabalak igotzen ari zela, atea kolpatzen hasi ziren bortizki eta, oihuen artean, “monsieur” zen ulertu zuen gauza bakarra. Orduan konturatu zen ustez komunez erratu zen gizona bera zela.

      Izutu egin zen, baina segituan ireki zuen atea. Parez pare, segurtasun zaindari bat topatu zuen, aurretik entzun zuen gizonaren ahotsa zuena, eta hitzik egin gabe, besoa hartu, bizkarrera bihurritu, eta atxilotu nahi balu bezala atera zuen bortizki komunetatik. Gizonak belarrira ulertzen ez zizkion oihuak botatzen zizkion artean, bi ilehoriak ikusi zituen eskandalu aurpegia antzeztuz elkarri besotik helduta. Ondo nola ez badaki ere, lau hitz atera ziren bere eztarritik: “Je suis une femme! Je suis une femme!”. Ordurako, komunen aurreko sarreran ikusmira sortua zen, maletadun jendea inguruan zebilen begira eta txutxu-mutxuan. Bere akats larriaz ohartuta edo, kolpetik askatu zuen seguratak, eta eskuak igo zituen desarmatuta zegoela erakutsi nahi balu bezala. Bere arma arriskutsuenak, aldiz, ez ziren eskuekin hartzen direnak. Besoa minbera, lurretik motxila hartzen hasi zen, amorrua begi gorrietan. Gizonak ordea ez zuen bakean uzten, oraingoan barkamena eskatzen jo eta su. Gaztelania prosaikoan bidali zituen guztiak haizea hartzera, eta ez zion utzi irteteko borrokan zebilen malkoari bide egiten. Trenera jo zuen. Trenak martxa hartu eta leihotik begira zegoela, min bat sumatu zuen sabel aldean. Ez zegoen ohituta indarkeriaren jo-mugan egoten, ez zegoen ohituta bere presentzia hutsa besteentzako mehatxuzkoa izan zitekeela pentsatzen. Eta ez zuen ohitu nahi.

X

Trena gelditu aurretik zain dago jada atearen aurrean. Alboan ditu madrildarrak. Alaba baretuago dagoela dirudi, akaso, suerte apur batekin, Eiffel dorrean selfieak ateratzen disfrutatzea lortuko du. Edo ez, sentitzen duen min eta amorruak familia osoaren bidaia izorratzea lortuko du. Ikasiko du hori ere, zein garesti ateratzen den mina argudio gisa erabiltzea. Zein garesti minaren izenean besteei min eragin nahi izatea. Eta min guztiak ez direla berdinak, hori ere ikasiko du.

      Maleta hartu eta ateak ireki bezain pronto, azkar batean atera da estaziotik. Denboraz ondo badabil ere, metroa lehenbailehen hartu nahiko luke. Urteekin konturatu da baretu zaizkiola izuak, eta gustuz begiratzen ditu paristarren janzkera eta estiloak. Aurreko bidaiatik gordetzen dituen txartelekin nahikoa du metroa eta ondoren autobusa hartzeko, beraz segituan dago barruan. Sei geltoki besterik ez dira Porte d’Orleanseraino eta ziztuan pasatu zaizkio.

      Plaza handira heldu denean, ordea, urduri antzera jarri da. Berriz etorri zaio pentsamendu bera: baliteke hau azkeneko bisita izatea. Ez du gafatu nahi, baina halaxe sentitzen du, eta nahiko luke zerbait berezia izan dadin. Norberaren askatasuna beste batzuen esku dagoenean ez da ameskeria handiegirik egin nahi izaten, baina, aldi berean, ezin du ekidin laguna etxeratzean elkarrekin egingo dituztenak zerrendatzea.

      Batzuetan iduri du barruan dagoenak hobe daramala itxialdia kanpoan daudenek baino. Kalean dagoenarentzat hori bera da bizitza, kalea, askatasuna, eta espetxealdia bizitzan izan dezakezun parentesi bat bezala ulertzen da, etete bat. Barruan, ordea, bizitzak bere erara egiten du aurrera.

      Behin, hala esan zion lagunak: “Espetxean egon arren, nire bizitzak aurrera egiten duela sentitu nahi dinat, ez geldi, ez atzera. Ez dinat gogoratzen pasatu nahi itxialdia, baizik eta ezagutzen, sortzen. Kartzelak ez zidan kenduko bizitzen jarraitzeko aukera”. Eta akaso horregatik hasi zuten hala haien harremana, ez behin taberna baten ertzean pendiente utzi zuten elkarrizketa berrartuz, baizik eta berriro zerotik ekinez. Kartzelarekin zerikusi handirik ez zuten gaiez mintzatzen ziren, pelikulez, liburuez, ametsez. Elkarri galderak egiten igarotzen zuten bisita, aurrean zutena nor zen asmatu nahian.

      Horregatik esan zion behin batzuetan fribolo samarra egiten zitzaiola haien arteko harremana, urrun sentitzen zela gainontzeko presoen bisitariek zituzten bizipen eta elkarrizketetatik. Segituan bota zion: “Nahiago badun hitz egingo dinagu politikaz, euskal preso politiko bezala bizi dugun egoeraz, badatorrela dirudien armagabetzeaz, mugimendu sozialen egoeraz, ezker abertzaleaz edo hik nahi dunan gauzez, baina gure munduaren gainbeheraren erdian, nahiago niken hirekin beste edozertaz jardun, baita hainbeste gustatzen zain ditxosozko irla horri buruz ere”.

      Noski, beste edozertaz jarduten zuten azkenean, baina akaso horregatik sentitzen zen apur bat lekuz kanpo lagunaren bisita-zirkuluan. Ez zen inoiz enteratzen bere sumarioa nola zihoan, zein ziren akusazio eta aukerak, norekin batera zuen epaiketa. Ez zitzaizkion gainontzekoei bezain natural ateratzen talegoa bezalako hitzak. Hala ere, ingurukoek ondo baino hobeto zaindu zuten hasieratik. Lan handia hartu zuten bisiten ordutegiak, eraman beharrekoak, kartzelara iristeko argibideak, bertan pasatu beharreko kontrol bakoitzean egin beharrekoak, eta halakoak azaltzen. Hala ezagutu zuen barrukoa zaintzeak kanpoan dagoenari sortzen dion lana. Nola baldintzatzen duen egunerokoa, nola eskatzen duen dedikazio logistikoa ez ezik, emozionala ere.

      Bidaiak oso estresagarriak dira, norberaren esku ez dauden faktore asko kontuan hartu behar dira bidea hasi eta etxera itzuli arte. Gogoratzen du behin, Frantziako tren sarearen greba bat zela eta, guztia atzeratu zela. Korrika egin zituen tren, metro, autobus eta gainontzeko bideak eta, izerditan blai, bost minutuko atzerapenarekin iritsi zen espetxera. Leihatilara joan zen zuzenean eta, NANa eta lagunaren abizena esan ostean, kristal beltzaren atzean zegoen ahotsak ezezko irmoa egin zion megafoniatik. Kristala kolpatu zuen, “s’il vous plaît” baldar batzuk bota zituen, eta hala moduz saiatu zen azaltzen oso urrutitik zetorrela, “s’il vous plaît”, har zezala kontuan. Ez zion inork erantzuten. Etsitzera zihoala, bere adin bertsuko neska bat inguratu zitzaion. “Basque?”, galdetu zion serio. Berak buruaz baietz. Harekin joateko keinua egin zion. Bi anaia gazteago aurkeztu zizkion, bata 20 urte ingurukoa, bestea 10 bat urtekoa. Frantsesez tutik ez zekiela ikusita, Italian bizitzen izana zela kontatu zion, eta agian hobe ulertuko zirela gaztelania-italieraz.

      Eskua sorbaldan jarrita hala esan zion argi eta garbi: “Voi entrerai, non ti preoccupare”. Une horretan, sartu sartuko zela hain seguru ahoskatu zion neska harengan esperantza ez ezik, bizia ere jarriko zukeela otu zitzaion. “Essere qui” esan zion, eta anaiaren alboan eseri zen. Zaharrenak, hip hop estiloko mutilak, eskua luzatu zion, “Abdel” esan zion eta atzetik zigarro bat eskaini. Hartu egin zuen. Mutiko gazteena begira-begira zuen, eta galdera egin zion lotsagabe: “Garçon ou fille?”, anaia zaharrenak kokoteko bat eman zion, hori ez dela galdetzen esanez, eta barkatzeko eskatuz. Lasai egoteko keinua egin zion anaiari, ez zuen galderak deseroso sentiarazi, eta mutikoari begira “fille” erantzun zion. Mutikoak sorbaldak altxatu, eta bere jolasetan jarraitu zuen. Arrebak Karima izena zuela esan zion, eta lasai egoteko, beti lortzen zuela nahi zuena. Orduan ere, horretan ari zen, kristalaren atzeko funtzionarioarekin borrokan. Irmo bota zizkion ulertu ez zituen hainbat gauza eta minutu gutxira, itzuli zenean, ordu erdian barruan egongo zela esan zion, ez arduratzeko. Baina berarekin itxarongo zutela, “cochon” horiekin ez zegoela fidatzerik.

      Kartzelako kodeak halakoak direnez, ez zioten elkarri galdera gehiegirik egin, ez nor bisitatzera zetozen, ez zergatik. Soilik zigarroak erre zituzten bata bestearen atzetik, funtzionarioen edozein mugimenduren zain. Hirukote horren elkartasun eta babesak erabat hipnotizatuta zeukaten, eta eskerrak eman zizkien behin eta berriz. Hala esan zien: hizkuntza ez zuela hitz egiten, oso zaila egiten zitzaiola frantsesa eta, haiengatik izan ez balitz, etxera bueltan egongo zela jada. Karimak lasai egoteko esan zion, ulertzen zuela, berak ere bazekiela zer zen hizkuntza ongi ez hitz egitea. Berak, Parisen jaioa izan arren, askotan hitz egiten omen zuen berez zuena baino azentu arabiar handiagoarekin, izorratzearren. Gustatu egin zitzaion Karima.

      Halako batean, ume kozkorra bere jolasekin nekatu eta zerabilten hitz-aspertura hurbildu zitzaien. Galderak egiten hasi zen, non zegoen Pays Basque, nola joan zen haraino, ea nor bisitatzera zihoan… Eta, azkenik, irribarre bihurriarekin galdetu zion bisitatzera zetorrena “amie” edo “petite amie” ote zen. Bigarren kokotekoa irabazi zuen galdera harekin, oraingoan arreba zaharraren eskutik. Barkatzeko esan zion hark ere, eta gehitu, berari oso ondo iruditzen zitzaiola bisita “petite amie”ri egitera bazihoan. Gogoratu behar izan zuen “petite amie” horren esanahia “neska-laguna” zela, eta barrea atera zitzaion. Karimari italieraz esan zion “più o meno”, eta hark, erantzun moduan, begia kliskatu zion. Barre egin zuten hiru helduek.

      Enegarren zigarroa piztu zuten, harik eta, behingoz, itxaron gelako atea ireki, eta funtzionarioak lagun presoaren izena esan eta pasatzeko agindu zion arte. Besarkatu egin zuen Karima, eta eskua eman zien bi mutilei. Atea zeharkatzeaz bat, oihu irmoa entzun zuen atzetik: “Au revoir, basque!”.

      Gerora jakin zuen nor ziren egun hartan lagundu zuten haiek eta, batez ere, nor zen haien ama. Kartzelan Digne izenez ezagutzen zuten. Dudarik gabe, alabak ere duintasun hori herentzian jasoa zuen.

      Lagunak kontatu zion kartzela barruan errespetu handia ziotela andreari eta euskaldunekin harreman berezia zuela. “Zergatik, baina?”, galdetu zion, eta lagunak hala erantzun: “Ez zakinat, baina beti esaten din gauza bera: ‘Ni Aljeriako Independentzia Gerra betean jaio nintzen’”.

XI

Baliteke hau azken bisita izatea, eta bere buruari horretan esperantza jartzea debekatzen badio ere, denek diote epaiketa ondo joango dela, Frantziak beste jarrera bat duela garai berriotan. Lagunak ere hala esan zion azkenekoan: “Beste jarrera bat, eta beste marroi bat. Herenegun arte, epaile antiterroristek gu bezalako lau zitiztenan jo-puntuan, eta hor esplaiatzen zitunan. Orain beste marroi bat zaukaten, beraien marroi propioa. Arabiar jatorriko izenez bete zaizkien bulegoetako txostenak. Gu ez gaitun problema, eta gu ez gaitun errentagarri jada. Onerako eta txarrerako”. Sinistu egin nahi zion.

      Porte d’Orleanseko markesinan zain jarri da eta berehala iritsi da kartzelara eramango duen 187 autobusa. Nahiago du 187a lehen Fleuryra joateko hartu behar zuen 109a baino. Honetan, sikiera, kartzelara ez doazen hiritarrekin konpartitzen du bidaia, espetxekoaz gain, beste hamarnaka geldialdi ere egiten baititu. 109a, ordea, deprimentea zen. Autobus haren ibilbide bakarra Paris – Fleury-Mérogis Maison d’Arrêt des Femmes zen, eta nabaritu egiten zen bertako isiltasunagatik eta bisitatuarentzako arropa eta abarrez beteriko Carrefourreko poltsa berrerabilgarriengatik.

      Laguna kartzelaz aldatu zutenean, izenez ezaguna egiten bazitzaion ere, ezer gutxi zekien Fresnesi buruz. Gerora jakingo zuen espetxeaz zerbait gehiago, batez ere, Agustinak behin igorri zion artikulu bat zela eta. Bertan irakurriko zuen lehenengo aldiz zer suposatu duen Fresnesek Frantziako ez ezik, Europako espetxe eta bestelako egitura zigortzaileentzat. Hala jartzen zuen: “1889an inauguratua, egungo kartzela modernoen aita da. François Henri Poussin arkitektoak garaian nagusi zen zelatatze eta behatze egitura radiala hautsi, eta ‘arrain arantza’ edo ‘orrazi’ sistema egituratu zuen, ondorengo espetxe, ospitale psikiatriko eta diziplina esparruek eredu izango zutena”. Atzetik egungo egoerari erreferentzia egiten zion paragrafoa irakurri zuen: “Fresnes kartzela gogorra da, arau eta diziplina zorrotzek, zein bertan egiten diren esperimentu mediko nahiz sozialek eman baitiote duen fama. Baina, batez ere, bereziki gogorra egiten du kartzeletako funtzionarioen hastapen gunea izateak. Hor ikasten dute ofizioa, eta buru-belarri saiatzen dira ordena mantentzen”.

      Lagunari entzundakoen arabera, ezagun egin zitzaion bertan irakurritakoa. Bazuen biluzte, arakatze eta zigorren berri, baita horien osteko planto eta protestena ere. Behin lagunak hala kontatu zion: “Araua arauaren atzetik zaukaten hemen eta, batzuetan, zaila izaten dun zentzua hartzea ere. Esaterako, ezin dinagu kamisetarik kendu patioan eguzkia hartzeko, janzteko eta tapatzeko agintzen ziguten behin eta berriz, eta, aldiz, musulmanek ezin diten burua estali erlijioak hala eskatuz gero, eta zapiak kentzeko eta kentzeko esaten ibiltzen ditun. Protesta egitekotan gauden haiekin batera, burua estalita eta titi bistan, zoratuko ditun zer jarri eta zer kendu erabakitzen!”.

      Agustinari asko gustatu zitzaion protesta hura irudikatzea. Beti eskatzen zion Fresneseko kontuak kontatzeko, baina harekin asko gogoratzen bada ere, ezin du ekidin gaizki sentitzea. Denbora gehiegi pasatu da azkenekoz hitz egin zutenetik. Lotsa moduko batek jaten du, esaterako, baten bati mezu bat idaztea pentsatzen duen bakoitzean.

      Bere buruari beti esango dio harremana Parisera eguneko joan-etorriak egiten hasi zenean hoztu zela. Arrazoi du akaso, baina zerbait gehiago ere gertatu zen. Egun batean, bostek elkarbanatzen zuten WhatsApp taldean, Agustinak arrazakeriaren aurkako artikulu bat bidali zuen. Ohikoa zen elkarren artean testuak partekatzea, baina estekaren izenburuan “Zuri aliatu fake-a” irakurri zuenean aldatu egin zitzaion gorputza eta erabat deseroso sentitu zen. Azkura sortu zion, bai, baina batez ere lekuz kanpo sentiarazi zuen. Artikulua irakurriz, bere burua ikusi zuen haien bizitzetan klase eta arraza turismoa egiten. Mundu exotiko haietan egun batzuez murgiltzen, eta gero bere etxera anekdota eta istorio mamitsuekin bueltatzen, eta jasangaitza egin zitzaion. Intseguritatea luzatzen joan eta imajinatu egin zituen berari buruz barrez, bere pribilegioen zerrendak egiten, egun batetik bestera etsai bilakatzen. Eta haiek sekula halakorik aurpegiratu ez bazioten ere, berak ezin izan zion bueltarik eman.

      Sare sozialei esker hala ere, bazekien gutxi gorabehera nolako bizitza zeramaten lagun txiletarrek. Jakin zuen, esaterako, Mateo Txilera itzulia zela. Ikusi zuen Marce egun Marcela izendatzen zela (bere Instagrameko ezizenaren arabera behintzat) eta Berlinen bizi zela. Agustin Toulousera joan zen iaz eta gustura zebilela zirudien kamisetak serigrafiatzen. Eta, hala, berak zekiela, Agustina zen Parisen geratzen zitzaion lagun bakarra.

      Autobuseko paneltxoan “Prochain arrêt: FRESNES” irakurri bezain pronto zutitu da eta, atearen aurrean zain dagoela, Agustinari idatziko diola erabaki du irmo. Geltokian jaitsi, errepidea gurutzatu eta argazki bat atera dio kartzelako sarrerari. Atzetik, “Agustina” bilatu du WhatsApp elkarrizketen artean, argazkia txertatu eta bidali egin dio. Mezu labur bat gehitu dio buelta gehiegirik eman gabe: “Baliteke azkena izatea. Zer moduz zu?”.

      Leihatilako funtzionarioak itxaroteko esan dio NANa eskatu ondoren. Hamar bat minutu tardatuko dute atea zabaldu aurretik eta, denbora egiteko, zigarro bat erretzera atera da. Horretan ari dela, mugikorrak dar-dar egin dio. Mezua ireki eta argazki bat ikusi du: maleta batzuk ageri dira, eta atzean, hegaldi bat iragartzen duen pantailan, “Santiago de Chile” irakur daiteke. Hitz batzuk idatzi dizkio argazkiaren azpian: “Zer diren gauzak, lagun. Zure azken bisita kartzelara, eta nire azken orduak kartzela bilakatu zaidan Parisen. Ongi izan, ahizpa”. Mezua irakurri bezala, atea zabaldu da eta funtzionarioaren presentziak denak korrika takillan gauzak uztera eraman ditu.

XII

“Zer moduz hago?”, besarkada eta musu estuen ondorengo esaldia izan ohi da, baina gaur ez da ohiko galdera bakarrik, atzean “zer moduz hago epaiketaren kontuarekin” eta “zer moduz daraman, ilusio gehiegirik egin gabe askatasuna usaintzearen hori” bat dakarte. Segituan erantzun dio: “Urduri, oso urduri, ezinegon bat zaukanat… Txaboloan ere ez naun kabitzen. Kideak asko ari ditun laguntzen, lasai hartzen laguntzen, baina aldi berean funtzionarioek ez zidaten treguarik ematen. Egoera hau gehiegi dun”. Gogor besarkatu du laguna baina, segundo gutxiren bueltan, leun errefusatu du besarkada, eta bere printzipioen kontra ariko balitz bezala, begi-makur gehitu dio: “Gaur, mesedez, ez nazan gehiegi ukitu eta ez ezan janaririk atera, ez dinat arriskatu nahi. Gogotsu zauden, eta ez zienat izorratzeko aitzakia txikienik ere eman nahi”. Eskua pasatu dio lagunari iletik: “Ondo zagon, maite, lasai-lasai egongo gaitun”, eta ateetako kristaletatik giltzaririk ageri ez dela ziurtatu ondoren, musu azkar bat eman diote elkarri.

      Ulertu egin dio, ez du tontakeriarik egin nahi, ez die arrazoirik eman nahi. Baina begi-bistakoak dira horrek berak lagunari sortzen dizkion amorrua eta tentsioa. Laguna beti izan baita nahikoa pantera, lasai utziz gero lasai dagoena, ukituz gero, erasoa itzuliz defendatuko dena. Ez zegoen zapalduta eta hesituta bizitzeko jaioa.

      Beti gustatu izan zitzaion autoritatearen aurrean hain harroxko ikustea. Frantsesez bidaltzen zituen pikutara giltzariak. Gustatu egiten zitzaion inoiz ez makurtzeko zuen jarrera hori. Esaterako, funtzionarioek elkar ez “gehiegi” ukitzeko atea kolpatzen zietenetan, “inbidia galanta zuena!” batekin erantzuten zien desafiozko irribarre batekin. Hala esaten zion: “Haiei errespetua izaten hasten haizen momentuan galtzen dion errespetua heure buruari”. Gaur, ordea, kaka eginda dagoela nabari dio, eta ez dago horrela ikustera ohituta.

      Hala ere, ezin izan du ekidin egun batean izan zuten bisitarekin akordatzea: “Gogoratzen haiz indarrez atera hinduten hartaz? Hiru hilabetez geratu hintzen bisitarik gabe!”, barre egin dute, aspaldiko kontuak gogoratzen ari diren bi lagunek bezala. “Merezi izan zinan”, erantzun dio. Izan ere, orduko hartan, baimendua zegoena baino dezente gehiago ari ziren elkar ukitzen. Funtzionario batek atea kolpatu zien behin, abisu gisa. “Zer nahi diten hauek, ba? Ez ditizten vis a vis intimoak baimentzen, eta aldi berean haragi bizitan sartzen gaitizten metro karratu gutxi hauetan!”. Egun hartan, ukitze eta ukitze artean zituzten elkarrizketetan, ongi oroitzen ez duen arrazoiren batengatik, “damua” hitza atera zen. Armagabetzeaz ari ziren azaleko solasaldia bailitzan, trabeska eta baldar “damua” hitza elkarrizketan erori zenean. Une deserosoa izan zen bientzat eta haien ahotik ateratakoa entzun ez balute bezala jarraitu zuten elkar laztantzen. Halako batean, giltzariak, inbidiaz edo batek daki zergatik, amorrarazita “honaino iritsi gara” batekin zabaldu zuen lagunaren aldeko atea. Abizenez deitu zion, eta horrek inpresio arraro bat sorrarazi zion. Argi esan zion pasatu egin zela, barrura zihoala bisita bukatu aurretik, eta zigortua egongo zela denbora luzean. Beste giltzari bati deitzen zion artean, lagunak eskutik heldu eta “lasai” bat bota zion, begia gozo kliskatuz. Oraindik gogoratzen du, irribarre bihurri eta zabala ahoan, gorputza hilda uzten eta funtzionarioari esaten: “Hemendik joatea nahi baduzu, zeuk atera beharko nauzu”. Eta atera zuten, biren artean indarrez atera ere. Betirako erretinan geratuko zitzaion irudia, laguna, bi funtzionarioek hanka eta sorbaldetatik zintzilik zeramaten bitartean, irribarrez, eta aurrez atera zen hitz madarikatuari erantzunez bezala, “hi, aditu hidan” esan, eta Edith Piafen ahotsa imitatuz ozen abestuz: “Non, rien de rien…”.

      Txiletarrenera itzuli zenean, Agustinari kontatu zion bisitako eszena hura, baita, ziurrenik, laguna denbora batez bisitarik gabe geratuko zela ere. Anekdota ia barregarri bezala kontatu zion, “espetxeko kontuekin” ohituta dagoenak bezala. Agustinak, ordea, adi entzun zion, eta eskua sorbalda aldean jarrita, bere aurpegian ikustera ohituta ez zegoen begitarte batekin, gozo esan zion: “Orain, konta iezadazu benetan sentitu duzuna. Ez da barregarria, latza da”. Berak ez zion minari bide egiten utzi nahi, nahiago zuen anekdotaren indarrarekin geratu, erresistentzia keinu eder bezala gogoratu, giltzariek bilatzen zutenari ez men egin. Agustinak onartu zion premisa, baina “noizbait hitz egin beharko duzue, ba, minaz ere” bota zion etsita. Eta jarraitu zuen: “Minaz mintzatzeak ez dio keinuari duen indarrik kenduko, lagun. Erresistentzia ekimen bat da, autoritarismo esplizituari intsumisioa, plazeretik eta errendizio ezetik egindako oihua, baina ez dezagun azpian duen indarkeriarik estali, cachai?”. Pixka bat bada ere, haserretu egin zen tonu paternalistan botatako horrengatik, baina isilik geratzea erabaki zuen.

      Hurrengo egunean, haien etxean jaiki zenean, honako oharra irakurri zuen mahai gainean: “14:30ean Philippe Auguste metro irteeran” eta musu bat. Gosaldu bitartean metroko mapak begiratu eta haranzko bidea nola egin asmatu nahian aritu zen. Oinez joatea erabaki zuen azkenean, berrogei minutu besterik ez baitziren. Iritsi zenerako, han zegoen laguna. Elkarri musu eman, eta azalpen gehiagorik gabe, “goazen” esan zion. Misterioa mantentzen ere ongi zekien Agustinak.

      Metro batzuk egin zituzten aurrera, eta Père Lachaise hilerriaren burdinazko ateen aurrean geratu ziren. “Hilerriek rollo txarrik ematen al dizute?”, harritu egin zen lehenago bere hilerriekiko filiaz hitz egin ez izanaz: “Ez horixe, maite ditut”. “Ederki, orduan” esan, eta eskutik helduta ehunka hobi-kaleren artean gidatu zuen. Nabari zen ongi ezagutzen zuela lekua. Hainbat pertsona eta pertsonaia ezagunez mintzatu ziren eta, tartean, geldialdi berezia egin zuten. Begiak itxiarazi eta hala aurkeztu zion belarrira galdera eginez: “Badakizu nork esan zuen ‘musu batek bizitza bat suntsi dezake’ esaldia?”. Begirik ireki gabe erantzun zion: “Oscar Wildek, noski”. Eta hantxe ikusi zuen, Wilderen hilobia, jendeak ezpainak margotu ostean emandako musu gorriz beteta. Hortera samarra iruditu zitzaion, baina ez zuen ezer esan.

      Hala jarraitu zuten ordubetez edo, azkenik esan zion arte: “Bueno, hor duzu bisita honen arrazoia. Oso-osorik zuretzat. Eta kontaiozu, arren, niri atzo kontatu ez zenidana. Gustatuko zaio. Bakarrik utziko zaituztet”.

      Ez zuen inoiz bere burua oso mitomanotzat eduki, are gutxiago hildakoak goratzeari zegokionez, eta hala ere, nola ez dakien arren, Edith Piafen hilobiaren magaletan eserita topatu zuen bere burua. Hilobiko hizkiei begira zegoela, bat-batean etorri zitzaizkion azken urteetan bizitako guztiak. Oso nekatuta sentitu zen, akituta, baina ez zekien ongi zergatik. Bisitek ez zuten bere horretan nekatzen, gainontzeko guztiak baizik. Estresak, beldurrak, une oro bere burua auzitan jartzeak, etsipenak, indarra atera beharrak, bueltan kontatu beharrekoak, bere zaurgarritasunak, lagunarenak, erasoek, askatasun faltak, gorrotoak. Denak batera etorri ziren Edith Piafen aurrean. Une batez, bere buruak eskaintzen zizkion sentimendu, oroitzapen eta gorpuzteek gainezka egin zioten, eta hautsi egin zen; baina une labur batez besterik ez. Segundo batzuk utzi zizkion bere buruari min hori guztia askatzeko eta, ondoren, Edith Piafengan pentsatu zuen. Bizitako guztiak bizita ere, ez zela de rienetaz inoiz damutu. Zerbait ulertu zuen orduan. Oso ondo zer zen ez zekien zerbait, baina gorputzean bide egin ziona.

      Bukatu zuenean, Agustina han zegoen, zuhaitz bati eutsita, zigarroa eskuan, zain. Besotik heldu eta: “Gaur zerbeza batzuk merezi ditugu, lagun, goazen Agustinenera. Marce eta Mateo bidean daude”.

      Ordu txikitan, etxera bidean, bostek batera garrasi bizian oihukatu zuten “Nooon, rien de rieeen, non, je ne regrette rien!”.

XIII

Epaiketaren mamua presente egon bada ere, bisita ezin hobeto joan da. Laguna lasaitzea lortu duela sentitzen du, eta hori asko da halako egoeretan. Bakoitzak arrazoi desberdinengatik bisitatuko ditu inguruko, senide, lagun edo bikotekideak. Berak ez dio inoiz misio bat jarri laguna bisitatzearen kontu horri. Joan egin da, eta kito. Joan, egon, ezagutu, gozatu eta buelta. Sarri, elkar lagundu dute, nork bere kezkak konpartitu, bihotz hautsien eta bihozkada berrien inguruan aritu, idazlanak elkarbanatu eta ametsei buruz asko jardun. Ia beti lortu dute elkarrizketa espetxean gertatzen ari dela ahanztea, une batez bada ere. Gaur, ordea, hori bera izan dute hizketagai lehenengoz: espetxea eta ondoren datorrena. “Ez nagon epaiketagatik bakarrik izututa”, esan dio, “urte asko ditun herrian egon gabe, ezin dinat nire lekua zein den ere imajinatu”. “Hire lekua hi haiz” edo halako tontakeria bat esan nahi izan dio, baina isildu egin da, zeren berak ere ezin baitu imajinatu zein leku izango duen lagunak bueltan. Azkenean “dena irtengo dun ondo” ditxosozko hori konbentzimenduz ahoskatzea lortu du, eta biei balio izan die tarte batez behintzat, hala izan daitekeela sinisteko. Hiru aste barru, herriko lagunak eta beste, autobusa hartu eta epailearen aurreko antzerkian batuko dira. “Itxura ona dauka”, esan omen zuen abokatuak. Eta biek errepikatu dute: “Itxura ona dauka”.

      Ondoren eskatu dio beste edozeri buruz hitz egiteko eta, ohiko broma bilakatuta bezala, segidan bota dio: “Badakin? Faisaien uhartera joango naun aurki. Lagun batek eramango nain motoran”. Muturra okertu eta bekaina altxatuta galdetu dio: “A, bai? Eta, eman didan turroiarekin, ez al didan batera joateko itxarongo? Irtetean ezingo dinat Frantzia zapaldu, baina urtean 6 hilabetetan Faisaien uhartea behintzat bai!”. Barre egin dute bisitan lehenengo aldiz.

      Umorea aldatuta, ameskerietan jarraitu du: “Gustura ikusiko niken faisai bat, ederrak omen ditun. Hemen hegazti gutxi ikusten ditinagu zerura begira egonda ere”. “Eee…” hasi zaio erantzuten. “Zer? Ez esan ez dagoela faisairik bertan. Ez haiz atrebituko…?”, bota dio begiak zabal-zabalik, barreka. “Bat bera ere ez, lagun”. “Baina, nola?! Akabatu egin ditizten, ala?” antzeztu du atsekabea. “Esango niken ez dela sekula bakar bat ere egon… ‘Pausu’ren eratorri bat omen dun, frantses eta espainolen artean Paussans, Faussans, eta azkenik Faisaneseraino ekarria” erantzun dio barrea ezin eutsirik. “Hori ere kendu digute? Ez zagon deretxorik!” bota du behatz erakuslea altxatuta, eta barrez lehertu dira.

      Funtzionarioak segituan eman du bisitaren amaieraren abisua kristala zakar kolpatuz, eta besarkatu egin dira luze. “Dena ondo aterako dun”, esan dio, “dena ondo aterako dun” errepikatu du.

      Mende bat pasatxo duen Fresneseko harrizko egitura gurutzatu duenean, indar betez desiratu du inoiz gehiago hara itzuli behar ez izatea, eta barreak ihes egin dio, azken lau urteetako bere pentsamendu errepikari hori gogora ekarri baitio egoerak: “Hau bukatzen denean, ez naiz inoiz gehiago Frantziara itzuliko”. Orain Frantzia ez zaio hain arrotza egiten eta, neurri batean, kartzela bera ere ez. Nolabait, bertan bizitakoek etxekotu egin dute, eta ez daki zein puntutaraino den ona edo txarra hori bera.

      Bisitaren ostean, ohikoa duen moduan, ordura arteko tentsioa oinetara jaitsi zaio eta automatismo puntu batekin ekin dio itzulerako bideari. Emandako pausoak desegiten ari dela iruditzen zaio halakoetan eta atzerako ibilbideaz inoiz gutxi oroitzen da.

      Autobusera sartu denean, mugikorra piztu du. Agustinak azken mezu bat igorri dio: “Paris zure etxetik urrun izan arren, etorri egin zara urteetan. Txile apur bat urrutiago besterik ez dago”. Arraroa egiten zaio Agustinarik gabeko Paris bat irudikatzea.

      Batzuetan, garai historiko-politikoen bukaerak iristen diren bezala, garai historiko-pertsonalen amaierak ere heltzen direla pentsatu du, edo, akaso, norbanakoek garai historikoen amaierak gogoratzeko, norbere istorioen nolakotasunak gordetzen dituztela gorputzean. Batek daki.

      Metroan geratzen zitzaion azken tiketa erabili du, eta hori ere dena ondo joango denaren seinale bat dela iruditu zaio, beste bukaera bat.

      Montparnassera heldu denerako nekatuta nabari du gorputza. Banku batean eseri da eta bere trena noiz aterako zain geratu. Ilaran dagoela, bertako langile baten oihuak entzun ditu errenkada bitan banatzeko eskatzen, “première classe”koak eta gainontzekoak. Bere bidea hartu du.

      Trenean sartu denerako, nekea jasangaitza egin zaio, hainbeste, abioian balego bezala loak atakea egin diola, eta, lehenengo aldiz, seko egingo du itzulerako bidaia. Esnatu denean, etxe txuri batzuk antzeman ditu iluntasunaren artean, eta horrek Hendaiatik oso gertu dagoela adierazi dio. Autoa utzitako lekuan topatu du, multarik gabe.

      Berandu bada ere, kuluxkak energia apur bat itzuli balio bezala, bidea pixka bat luzatzea erabaki du bolante kolpe batez, eta Pausuko zubirantz jo du. Ikusi egin nahi du.

      Ur artean dagoen lur zati higatuari azken begiratua ematen ari dela, identifikatzea zaila egin zaion hegazti bat antzeman du zerua gurutzatzen. “Hau behintzat ikusi ahalko dun” pentsatu eta autoa martxan jarri du atzera ere.

      Etxera heldu denerako gauerdia pasa da. 1.600 kilometro egin ditu hogei ordutan eta, horrek berak, espazio-denboran egindako mugimendu bortitz horrek, jet lag emozional bat uzten dio beti. Baldar antzera dabil pasilloan zehar, hankak apur bat arrastaka. Giltzak mahai gainera bota eta tuperrak harraskan utzi ditu, bihar garbituko ditu lanetik bueltan. Kosta egingo zaio jaikitzea, hori ere badaki. Dutxatu beharko luke baina, nekearen nekez, pixa egiten duen artean hortzak hala moduz garbitzearekin konformatu da.

      Dena ondo atera da, eta ez daki zergatik, dena gaizki atera zitekeen sentsazioa erantzi nahi du lokartu aurretik. Txamarra potoloa besaulkian utzi du eta, ohatzean eserita, galtza zabalak kentzen hasi da. NANa lurrera erori zaiola ikusi du, baina orain ez dio axola, bihar edo jasoko du. Kamiseta estua lotarako erosoa dela pentsatu du eta bidaiako arropekin erdi jantzita izara artera arrastatu da.