XABIER LIZARDI

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Xabier Lizardi

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Abadiak antolaturiko Lore Joko haietako batean (Sara, 1867), «Ni nauk euskaldun, bai aspaldikoa / egundaino aizkorak ezin hautsizkoa» esanarazi zion Elizanburuk arbola bati. Lizentzia honek sortu zuen galarrotsik, epaimahaiak behintzat juzku estua egin zuen konposizioaz, zuhaitzek ahorik ez dutela-eta. Poesiaren librotasunaren aldeko borrokak itxura formala hartu izan du maiz, baina formaren ardurapean poesiaren funtzioaren nolakoa dago beti, eta horretan berebiziko garrantzia ukan zuten Xabier Lizardiren jarrerak eta obrak, ingurune hiperpolitizatu batean beti jokatu zuelako poesiaren autonomia begiratzearren. Ez Elizanburuk ez Zaldubik ez Oxobik ez Jauregik eta oro har olerkariek ezin egin izan zutena burutu zuen Lizardik: «bezala», «iduri», «antzo», «hala» alderagailuak eta gidoi-parentesiak baliatuz, gure poesiaren garapena azkartzeko baitezpadako tresna eman zigun: analogia poetikoa.

      Gure poetaren aurkikuntza horri esker dakigu orain udaberria urdinez janzten den neskatxa dela; elurtzaren hondarrak «emazte zuhurraren zapiak» direla; basoa «atsedenaren eliza» dela eta uda «suzko itsasoa», eta hura dugula «uda igarotzeko ontzia»; izotz ondoko eguzkia «neguaren barrea» dela eta «neguak bere sudur ozpeldu zorrotza» sartzen duela gure etxean... Aurkikuntza xalo eta partzial hauek bideratu zuten poeta, apurka, adierazpen ausartagoetara: «Aingura bota dut Arratsaldean / Oina ezarri dut Udazkenean». Iruditeria mailako lorpenok, alabaina, ez zuten poeta errazkerian mugatu. Orixek aholkatu moduan beti goragoko asmoz, bere poemek gero eta distira partzial gutiago dute, metafora baliabide tekniko bezala ulertzetik poema bera metafora handi bat bezala lantzera jo baitzuen, amonaren heriotzaren trataerak, adibidez, frogatzen duen bezala: Biotzean min dut eresitik Asaba zarren baratza eta are Euskal Pizkundea poema sinbolikoetara dagoen aldeak adierazten du poetaren eboluzioa.

      Horregatik, hizkeraren trinkoagatik eta gogoetaren malguagatik, Xabier Lizardiren poesia gizamaila kultu baten kontsumorako artea zen. Bere garaiko klase landua, zoritxarrez, erdalduna zen gehienbat, eta euskaldungoa berriz ez zen aski eskolatua euskaraz edertasuna posible zela frogatzen zion artistaren lana dastatzeko, urte asko eta historia luze bat pasa behar izan dute poesia minoritario hura herri oso baten erreferentzia izaten hasteko. «Lizardi nirea da, nire esku biak, nire poesia eta nire herria nireak diren bezala, gizarteko komunio batean» esan zuen Gabriel Arestik, haren poemek gugan sortzen duten zirrara esplikagaitza esplikatu nahiz: «Pentsatuko dut Lizardik urrezko orri bat eskribitu zuela euskal literaturan, guztirik ederrena, guztirik dizdiratsuena. Haren izena munduko abantgoardian aurkitzen da».

KOLDO IZAGIRRE

Xabier Lizardi (Jose Maria Agirre, Zarautz 1896 – Tolosa 1933), lantegi bateko gerentea izan zen, lege ikasketak egin zituen arren. Poeta ez ezik, prosalari bikaina izan zen, eta edozelako gaiak estilo landu eta umoretsuan jorratuz maila literarioa eman zion artikulugintzari.

Bibliografia

Lertxundi, A. / Lete, X. / Zelaieta, A. XABIER LIZARDI, OLERKARI ETA PROSISTA. Jakin, 1974

Mujika, Luis Mari. LIZARDIREN LIRIKA BIDEAK. Haranburu Editor, 1983

Kerejeta, Mª Jose. XABIER LIZARDIREN LEHEN OLERKIAK. Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo, 1984

Otaegi, Lurdes. LIZARDIREN POETIKA PIZKUNDEAREN INGURUMARIAREN ARGITAN. Erein, 1994

Elordi, Jon / Uribe, Kirmen. LIZARDI ETA EROTISMOA. Alberdania, 1996

Oia

Neke-sendalaria,

buru-argitzallea,

lanaren saria...

Amestegi guria,

naigabeen azkaia,

nagien nausia.

Bitez agur nereak,

afalonduon beintzat,

guztiak zuretzat.

Ta «aita-gure» bat ere

biyoa, zu asmatu

zinduanarentzat.

Baña... lasatu nadin

orain, «aita-gure»-ka

eraso baño lên,

yaun zintzo orren baimenaz,

mordoka datozkidan

neurtitzok esaten...

Afaldu det oparo.

Betazalok, otoika,

eskatzen zaudate.

Aurrean zu, zabalik,

elurra ainbat zuria,

begiok zakuste.

Sartu ditzadan lênen

estalkiok azpitik,

dagokion neurriz;

oñik irten eztaidan

gaberdian —oi baitu!—

lotsagabekeriz.

Apatx, orain!... Biyoaz

oñetakook gora,

abea jo arte:

nere pozaren berri

auzo goi ta bêkoak

ikasi bezate!

Txamarra kendu, bota

galtzok ere: ez atseden...

Orrenbeste neke!...

Zûrragoak izanak

dituk ene guraso

Adan eta Ebe!...

Noizbait! Gerturik nago.

«Aitaren» egin, eta

yo dezadan murkil.

Bat, bi, iru, lau... aguro!,

negu-gauaren otzak

ez nazan bertan il.

Orra barruan, yaunok,

maindire leun artean

bilduta, buru-oin.

Sarrerako otzikara,

bañan, samurtu arte,

arren, pixkat itxoin.

Oraintxe, ba, muturra

zerbait atera daiket,

berriketa-yarrai.

Zu goratzen, maitea,

logurak autsi arte

ez dut ixildu nai.

Ai, nolako zoroak

gauez kalerik kale

ibil oi diranak!

Arkiko âl dituzte

asun miñez beterik

iñoiz beren oiak!...

Atean aize latza

dabil, aserre... Noski:

oirik ezpaitauka!...

Leioan txingor otsa

da, neri loa, nonbait,

galerazi billa.

Lan gaitza, gaitzik bada.

Ateko giro txarra

lotarako onena;

seaska ustu genduan

aur samur-azitxuon

llo-llo biguñena.

Biar?... Gogapen txarrok

urrun! Egun banari

gau bat darraikio

egiñaz ats artzeko,

ez eginkizunarren,

orde, kezkatzeko.

Ta... irakurle maitea,

laburrerako oraintxe

berriketan nuzu...

Begiak itxi zaizkit,

burutzar au moteldu...

arnasa... ba... kan... du...

...Amets dagit, basoan

il nauela, parreaz,

maitagarri batek,

ta, gozorik, illeta

abesten didatela

berreun milla lorek...

...Amets dagit nautela

tximirritek eortzi

abaraska baten,

ta illobia, lasaki

ta ixilka, ari naizela

parra-parra yaten...

...Amets... Baña, zer dantzut?

Irakurle guztiok

zurrungaka lorik?

Nere neurtitzok orrein

lo erazle bizkorrak

uste ez nun ziranik!

Beraz, gabon, gazteok...

Baña... nere buru au,

yas!... nola burutu?...

Oi-asmatzallearen

onez agindutako

«Aita-gurea» âztu!

Gizagaxoa... noski,

on utsa bide zanez,

zeruan âl dago!

Nere «aita-gurien»

bearrik, beraz, ez du,

alegia, izango.

Gauzok ala dirala,

laga dezaket «aita-

gurea» biarko...

Atean euri otsa...

aize zotin luzeak...

Agur... Da... gi... dan lo... o... o!...

1919

Musika: Antton Valverde

Mendigaña

Maite ditut gallurrak

argiak ez beste...

Ai, egaztia banintz

gañik gain nenbilke!

    ***

Oi, udaberri goizez

mendiaren gallurra!...

Oi, aren ametsezko

zorakortasuna!...

Zein ezkutuzko indarrez,

zein atseden egarriz,

zein gorago yoranez

narakark igana?...

Egiz, maitagarriak

dituk ire basotan?...

Egiz duk arnaskai bat

ezilkortzen duna?...

Egiz, eguzkiaren

lêndabiziko muñaz

sortzen duk zorunaren

lore ezezaguna?...

Nik amestan bezela

ote aiz, mendigaña?

Goi-yauregiko malla?

Gotzonen urbilgo?...

Egiz, Yaungoikoaren

esku ta aunditasuna

ote dituk or goitik

sumatzen bertago?...

Ire goi urdiñaren

urre lañotsupean

bêko txikerkerion

azkaia balegok,

arren, aiskide urruna,

otoi, mendi maitea,

negar-aran beltz oni

kendu nazakiok!

    ***

Maite ditut gallurrak

argiak ez beste...

Ai, egaztia banintz

gañik gain nenbilke!

1920

Udazken

Osto igar bat aizeak

biali dit leioraño...

Galena, ala, biziak

dakar giza biotzaganaño.

Iñara talde urdiña

erbesterutz baidiyoa...

Alatsu urre-amesak

lagatzen dute giza gogoa.

Ez bekit biotzean,

Yauna, osto oririk yausi!...

Ez, iñara taldeok,

otoi!, neri gogotik igesi...

Iraun, udaberria,

betiko nere gogoan,

Yauna ta aberriari

eskeintzeko loreak ditzadan!

1926

Neskatx urdin-yantzia

Udaberri, uste ezik,

arki dut basoan.

Neskatxa da, ta urdiñez

yantzita ziyoan.

Urdiña yazkia, ta

begia areago:

alakorik itsaso

barean ez dago.

Begi eder-goseok,

ase zakidate!,

iñon ezpaiditake

ederrik, au beste.

Mamia du nâsian

oretua, iñolaz,

loreil-laño goiztar ta

marrubi odolaz.

Arbazta igarrarena

bezin su zolia

Egun-ek biztu dio

yorik illedia.

Aren oñek ikutzen

ote dute lurra?

Ezetz diot: ezpaita

malgutu belarra.

Billuzik zan basoa

negu ondarrean,

neskatx urdin yantzia

bertara danean.

Zebillela, ats epel bat,

usaiez yoria,

dama; ta adar beltzetan

erne da bizia.

Orriz orri yazten da

basoa, gozoro...

Bakan-bakanka, lênen...

Sarri-sarri, gero.

Eguzki itzulberriak

(maitari goiztarrak)

munkatu du basoa,

(munkatu senarrak)...

Emazte ezkonberria

dala uste basoa...

Aren dardar emea...

Aren par gozoa!

Ustez, buru gañean

gaua dut, argia,

amaika izar urdiñen

dirdirak yosia...

Ustez, ur orlegiak

nituan oñean,

izarrok ziralarik

islatzen urean...

Gezur amesgarria,

lillurak sortua!

Goien urdiña nuan,

ostoak xêtua;

bêan, berriz, urrezko

yarioz argiak

belarrean oi ditun

begibil zoliak.

Marmarra dabil goien,

ezin daikezuna

ots ezti dan igerri,

ala ixiltasuna.

Bat-batez, eun txoriek

eztarriak eten,

ta aberaski zabala

bitxiz yantzi zuten...

Egun-eunez yantzia

berrikusi naiez,

bira ditut begiak,

bira, baña... iñon ez!

Non da, non da sorgiña,

basoak maitea?

Begiaz dut, alperrik,

yo aren bidea.

Yoana zan... Yoana,

neri, biotzean,

kezka-beldur eztia

yosi ondorean...

Maitetasun azia:

ene udaberria:

neskatx tankerakoa

ta urdiñez yantzia!...

1927

Bultzi-leiotik

Oi, lur, oi lur!

Oi, ene lur nerea!...

Oi, goiz eme,

parre gozoz ernea!...

Arto musker,

mendi, baserri zârrak;

ale gorriz

abailduta sagarrak:

oro laño

mê batek estalia,

urrez oro

eguzkiak yantzia...

Nekazari,

gizandi bat iduri

soroan zut:

beyondeizula zuri!...

Zure bazter,

gurazko aberria,

doa zoro

(ta bertan ni) bultzia...

Oi, ene lur,

baninduzu zerea,

zu landu, ta

zure sariz asea!...

Bañan... ezin:

bêko bear goriak

narama... Agur

soro, sagar, mendiak!...

1929

Musika: Benito Lertxundi

Biotzean min dut
(Illeta-Eresi)

 Amona zanaren eriotz-egunean

Biotzean min dut, min etsia,

negar ixilla darion miña.

Amonatxo bat nun: gaur, enarak

etorri-garaiez, aldegiña.

    ***

Eguzkirik ez dute

leiotan zapiak;

aur yolasik ez dago

gaur zure kalean.

Odeiek lits urratu;

itsasoak orro.

Gizadi bat geldirik;

gero, bat-batean:

Ots!

Ots!

bizion oñok...

Errezka bi gizonek

argizai oriak;

gorputza lau billobok;

atzetik andreak.

Ai, ene lor arin au

zein dudan larria!

Besoek ez lan arren,

biotzak nekeak...

Ots!

Ots!

bizion oñok...

Mendea ia betea,

ta ain illaun, gorputz xâr!

Bezak gogoa goien

i bezin ariña,

ta bezat nik nerea,

dei nazatenean,

ezin-itzal-Argiruntz

egatzeko diña!

Ots

Ots!

bizion oñok...

Orain larogei urte,

kale pozgabeok

eguzkiak zitun ta,

zure aur yolasak

alaitzen. Gaur, arriak

ere baitira itzal...

nork lekuskez, ikusi,

urte urdin igesak!

Ots!

Ots!

bizion oñok...

Egun zârrak yoan ta

berriak etorri,

gaur poz biar oñaze,

noiz burni noiz zillar,

zenbaitek ondamendi

baituten katea

lore sorta bekizu

goi-muñoak zear!

Ots!

Ots!

bizion oñok...

   ***

Bat-batean eten da

bizion ots ori.

Gorputza laga dugu

nunbait. Al dakit nun!

Bultza naute barrura...

ñir-ñir aunitz argi...

ordia antzo sar nazu,

begi-lauso ta urgun.

Ots!

Ots!

enegan, biotz!

Amonatxo! Bakarrik

zagoku atean,

otz ta gogor, entzuten

zure azken Meza!

Zerraldo-olen artetik

(negu gaua iduri)

ez al datortzu, uluka,

aize erruki-eza?

Ots!

Ots!

enegan, biotz!

Begiok ero ditut,

noranai doazkit;

dantza nâsi bat dabilt

irudimenean.

Goruntz egik, biotza:

otoika lasa adi!

Ixilla sor badadi

ire barrenean!

Ots!

Ots!

enegan, biotz...

   ***

Ordu bete luzea

igaro zan. Noizbait,

berriro lor illauna

besoek... Urrena,

muño baten gañean

uri ixil bat arki...

Poz-oñaze kateak

emen dik etena.

Ots!

Ots!

bizion oñok...

   ***

Ol bat yaso ta ikusi

dut musu ximela:

parre-antxa, bizirik

balirau bezela:

(Ots!

Ots!

lêr adi, biotz!)

ordun, ixar bat biztu

du nere gau beltzak.

Begioi malko ixil bat

dardarka darite.

Noizbait itxaro-kabi

biur dan biotzak:

(Ots!

Ots!

yauzika, biotz!)

«Agur! (oiuka dio)

gorputz ximur maite!

Agur, amonatxoa!

Egun Aundirarte!...»

   ***

Biotzean min dut, min etsia,

zotiñik gabeko negar-miña.

Alatsu txoriak, udaondoz,

negua du galazi-eziña.

1930

Musika: Antton Valverde

Urte-giroak ene begian

I

BIZIA LO

Otsail-erdi

Egur ezearen kea

goiak du kolore:

egunaren atariruntz

zauri bat, gordiña,

odol bearrean urre.

Sakoneko lañoz gora

tontorrak elurrez:

itsasoa iduri,

ametsezko ontziez.

Bide ertzean, ez marrubi

ez belar gizenik.

Otalorea, bakanka,

goiztxo karraxika,

Udaberriari deika.

Or pago bat, lerden aski,

igazko apaingarriak

(gaur orbel gorriak)

oso yaregin nai ezik,

nola baituten oi

neskazar ezin etsiak.

Ostobakandu-sasian

kabi bat, uts, urratua...

Arru bêtik errekak ots,

euriteak bulartua...

Basora naiz. An-or,

goldiozko ogean,

yoan-elurte gaitzaren

ondarrak nabari;

kabidun usoak, ala

emazte zûrraren

zapiak iduri.

Aritzak, eundaka,

aier zazkio goiari,

argi lênenkia

egarri baitute,

arako urrezko zauria

izanik iturri.

Orregatik daude

luze-luze egiñik,

artean oñak illunik,

azken arbazta-begiez

udaberrirako

ornitzen biziez.

O, zein aizen eder loa:

eriotzaren anaitzakoa:

bizitzazko urloa!...

Musika: Antton Valverde (1986)

Joakin Pildain (1995)

II

SAGAR-LORE

Loreil bete

Anitz egunez, ez gera alaitu

lurtarrok. Goien sar egin baitu

Euri-k Eguzki giltzapean;

yaun orail eder, legorteen aita,

katez loturik egona baita

odei bustien sabelean.

Gaur, orra agiri, tarteka, urdiña...

Sor zait barruan larrera-miña;

ta, aspaldi ez-ta, mendialdi.

Bete ditzadan argiz begiok,

eten zain-giar lotuegiok;

bularra asetuz noan geldi.

Badut zalantza zein giro izaki;

otzaren âla danentz ebaki;

ikus ezpaitut Udaberri...

Baña, bat-batez, gain bêra, maldan,

moltso zuri bat... Elur ez al dan,

loreak ote?... âl igerri!

Ari beltz oker nâsi sareak

eundaka atzitu ditu... loreak?

elur-malutak?, mitxeletak?...

Itxon: txori bat, zear, egaka

dabil, kabigai-lorrez, esaka:

— Gaur dira gure maite-bestak!

Sagasti berri, sagasti zuri,

inguma-atsegintokia iduri,

elurte arian geldia!

Ezin urtuzko txingor ugari,

azpi gizenean duk nabari

zelai-bitxizko loredia...

Zertan udalên dan igertzeko

begi bear diot bidertzeko

pago pertxenta gazteari,

ta ikus orbelez dan erantzia

ta apaingarri berriez yantzia,

baso zabalen aitzindari?

Zertan bear dut yakin Itzala,

pagadiaren ume yaukala,

neska-kozkortzen ari al dan?...

Kilker olerkari arloteak

neurtitz ozenak ditun boteak

lurrezko yauregi-atean?...

Bego tximirriten egaketa;

beude marrubi loreak, eta

irusta salla ere bego:

dantzari talde Bakotiarrak,

nâspil zoroan zuti-baldarrak,

esku goituan ontzia ardo...

Ene begiok, ez so besteri:

bidertz onetan nadin eseri,

iri begira, sagastia...

Sagasti gazte, sagasti zuri,

inguma-atsegintokia iduri,

elurte arian geldia!

Txuriaz nâsi, pipil gurien,

lêrgabe lore zabal-zorien

gorrixka, nabari duk sarri,

odol tantoak antzo... Begira:

erditze baten aztarnak dira:

Bizi-erditze zoragarri!

Ibil, txoriok, ta kanta alaiki.

Negu agurea illa da, baiki,

lurra soil baitago elurrez:

oro dezaken esku naroak

erein baititu zuaitz-soroak

ogi berriaren apurrez...

Bekik iretzat oiu alai au,

sagasti, iretzat; bereizki bai-au

yaiez yantzi zorna berriak!

Bizitza duk agiri garretan...

Bizitza, lêr-berri, adarretan...

Igan dik sort-ogea Udaberriak!

Musika: Antton Valverde

III

BASO ITZAL

Uzta-uzta

Urrun duk, sagasti berri, lorea.

Arizti, urrunago elurtea.

Gallurrera igoa dugu Iguzkia,

nondik yaurtiko zutago gezia.

Begi-ogeak, nork sakon-askiak

gañez ez dakien aren argiak?

Uda! Mendiak i au eguerdi,

ta urrezko opor-aro, ta abaro-aldi...

                 * * *

Gurdibide bakan-ibil ertzetan

masusta sasia dago loretan.

Ango kixkalbearra! Ango marmarra!

Ego-begi izaki ta, aizeak garra:

irakin diraki, beroz ezezik

erleen egoek yo ta nâsirik...

                 * * *

Arru-bêtik ez dator gaur ur otsik...

Txoriak abaroetan ixilik,

goiz-yardun bakarrez etsi baitute.

Egonean daude zuaitzak ere...

Sagarrak eskuan ditu igaliak

Eguzki erregeri eskeñiak:

geldiak gizendu, egonak goza;

nagiak noizpait yalkiaraz bitza...

                 * * *

Beroak zapalduta datza oro:

bizidun, landare, aitz eta soro.

Muskerra ta artoa dagotzu soilki

eguzki gorritan ezin izerdi.

Neguz untzi lirain, laño gañean,

Txindoki!, orain agokit aurrean,

goriak astundu-tantai arrizko,

bêari iñoiz baño errotuago.

Beste erpin musker bat or baita agiri,

maldan gora zaizka zuaitzak geldi:

oker, ats-estuka, lurrari itsatsi-

mendizale makal unatu iduri.

                 * * *

Zigor ontaz, Uda, ba al duk aterpe?

Ara zuzen nazak, luzatu gabe!

                 * * *

Leioak itxitako yauregia

basoak iduri. Lo nagusia.

Baña, badu norbait —zoragarria—

bidazti-zai eder: bai, alegia!

Begira non dedan, atarpean zai,

gorputza sotilla, betartea arrai.

Itzal!, Baso-ren ume yaukal,

xaloagorik ezin âl:

beltxeran, begi bai azal:

Itzal!...

Itzal!...

Sar naun geldixe, taupaka biotza.

Ar maitez, otoi, lêrregin-arrotza...

Oial illaun batez legortu didan

bekokia. Gero, aldamenean,

atzaidan eseri, andereño otxan,

ta, ai, zein gozo gauden, aopekotan!...

Atsedenaren eliz, zutoiz bete,

osto pillo ta izar izunak abe:

ta i bertan oianeko yaupaleme...

Gure inguru lurra lurrun yario,

urre urtuzko yasak baitaragio.

Euri gori ortaz basoa aterri.

Gauden, bada, maite, basoan geldi.

Zuaitz tartetandiko urre nabarra

bezagun udâren bitxi bakarra.

Begoz emendik ate ire ederkiak;

ar bitzate besteek laztan goriak.

Nik ireak naiago, oianeko Itzal,

ezpaitiñe egiten odola kixkal...

                 * * *

Uda! Gar zoragarri, suzko itsaso:

untzi geriza untan nai aut igaro...

Musika: Antton Valverde

IV

ONDAR GORRI

Azaro-lêna

Uda —suzko itsaso— baitut ibilli

gerizpe atsegin bat nuela untzi,

ondoaz legorra yo dit emeki:

ondarreta bat du, soil eta gorri.

(Itsasoak bai baitu, urrun-ertzean,

urre gorizko bidegoenean,

legor bat —odol uts iñularrean—

Eguzki nondik sar atsedenean...)

Aingura bota dut Arratsaldean:

oña dut ezarri Udazkenean...

                * * *

Berriro igo nauzu ene mendira,

oroigarri zârrei maitez begira...

Andre Lurrak yaulki ditu igaliak;

zurbil dauka arpegia, itzal begiak.

Gurdibide bakan-ibil ertzetan

untza dago oraindik, nagi, loretan.

Or-emenka, lore zimel gañetan,

ingumak ari, gozo-miazketan...

Mitxeleta gorri, zarpil egoak:

maitatzeka atsotu diranetakoak.

Kemenak uts-eta nekez bainoa,

zalantza dut zârtu naizelakoa...

Udazkenak aulagotzen dit atsa,

orbelak ozenagotzen oin otsa,

aldapak larriagotzen biotza...

Lênetan ez bezin autsia natza.

                * * *

Arru bêra itzuli nago. Ixurkia

basoz ta garoz yantzia:

noizbait orlegi, gaur nabar basoa;

tarteka gorri garoa.

Beste gain erpin bat bazan agiri

lên eze: gaur burni meatz iduri.

Lurraren azala erdoitua da,

ala dut odola begietara?...

Aizea dabil, busti, setatia:

lurrari daragio ots negartia.

Larreko xomorro ozenen zantzurik

ez da iñon. Aspaldidanik

ixil zen olerkari yaun Kilkerra:

aixtian, alper eder den Txitxarra.

Ta zuek, nora, txoriok, saldoka

zoazte, iraduz urrundu bearka?

Adiskide Urretxindor il zaizute,

ta aren ilkizunetara

—egoak ikara—

berandu-beldurrak al zaramate?

                * * *

Oi, zein dan ituna

bêra-bear au!

Nik ez nai eguna

biurtzerik gau!

Giroen argia galtzerakoan

lên oiartzuna dut ozen gogoan.

Iru giro izanok, nik dei-ta atozte:

nork-zeren saria ekardazute:

batak itxaro, besteak berbizte;

irugarrenak bizitza-indar bete.

Oro bear zaitute ene biotzak,

Lên-min baidamada neurtitz zârren otsak

(Negu)

Ikus bezat, Yauna, bein ta berriro,

otalore eziñegona...

(Udaberri)

Bekusat sagasti gazte elurgiro,

udalên sortoge dana.

Ikus bitzat arako irusta sallak

eskuan ditutela ardo txanbillak.

Entzun bezat iñoizko olerkaria,

zelaiean baitzun lur-yauregia...

(Uda)

Yainko-muñogañetara baño lên,

(ederra baita bizia!)

urrezko itsaso bebilt urduria,

Itzal dudala laguntzalle lerden.

                * * *

(Udazken)

Ta udazken atsarreko goiz batean

esnatu nadi Yainkozko Betean!

1930

Musika: Xabier Lete (1974)

Antton Valverde (1986)

Parisko txolarrea

Txolarretxo, txolarre,

Paris erdikoa:

Bourse-ko iskanbilla

(gizon zoro batzarre)

ez ote naikoa

i izutzeko, axolakabe biribilla?

Farol itzali baten

txapel-gallurrera

etorri aiz txuxen

apur ostu bat yaten:

batetik bestera,

txapelaren muturrak arin dituk gaintzen.

Salto banakin, begi

ernaiak lurrera.

Ez aiz i makala:

begiraldi luzeegi

gabe, baator bêra;

ez, alearen ordez, yasotzera azala.

Kafetxean bainago

astiaren yabe,

zer egin hoberik

(ezer ez gogarago),

muñak urtu gabe,

zerbait, alarik ere, gogo-yolas baizik?

Leioak lauso dira,

eguraldiaren

antzo. Barrenean,

giroaren arira,

loxustak egiten

morroi mantal-zuriak daude bazterrean.

Begira, bêtik gora,

berriz txolarrea.

Keñuka begiak,

irentsi du, gerora

luzatzeka, alea.

Esku —?— peko guri bat boteaz... an tziak!

Parisko txolarrea:

zertan aiz berezi

nere erriko batez?

Azalez, soin arrea;

barrenez, biurri;

kideago zaitezten... eztakik prantsesez!

Kanpantorre xârrean

bata bezin lasai,

bestea da maiztar

Tuileri goitarrean.

Egingo nuke, bai,

angoa lotsa ezetz onuntza banekar.

Nunaitar izan-minez,

ostera, gizona

bai txori baldarra!

Âleginak egiñez

bebil andik onâ:

etxez kanpora beti duk baserritarra.

Labur: nere burua

Parisen ikusiz

ain lotu ta arlote,

otoi nizun zerua,

zeatz adieraziz

gizon baño naiago nukela txolarre.

1930

Eusko bidaztiarena

Unamuno’tar Mikel iaun argiari,

gure ausardi gorriaz iabetu dedin.

Heuskara, ialgi adi kanpora!

Heuskara, habil mundu guzira!

Etxeparek, orain lareuntsu urte.

BIDAZTIAR-DEI

Aberriaren abots eztia,

gogamenaren ezkon xuria:

ekatzan esku guria,

atorkit geldi-geldia,

uztagun, aldikoz, Euskalerria.

LARRE-LORE

Eder aunagu, mintzo yoria,

eder, benetan, garoz yantzia:

larre-loretik eztia,

basotik euskal mamia,

laster sortzen âl duk, Olerkaria!

Ta, ala Yaunaren gogo baledi

nik gogo dudan bezin gartsuki,

euskotar azal ta mami,

gure erriaren olerki

garaia, norbaitek lênbailên begi!

ORO-MINTZO

Baña nik, izkuntza larrekoa,

nai aunat ere noranaikoa:

yakite egoek igoa,

soina zâr, berri gogoa,

azal orizta, muin betirakoa.

AMETS BIDEETAN BARNA

Ez adi beldur, nere Maiteder:

baserriz landa nai aunat ager-

arazi, bazterrik bazter,

arroki; ezpaitun ezer

lurbiran ederrik i bezain eder!

Gogamenaren ezkon ez antzu,

ezteiondoko bide diñagu.

Otoi, Yauna, ibilgo-buru,

maitasun-edermin-zitu,

aur begi-argirik anitz bekargu.

                * * *

Itsaso bare, zelai urdiña,

muga biribil, belar berdiña:

goizaldea duk sorgiña!

Dirdaiez ikus egiña

mende-neurle dugun kurpil ariña...

                * * *

Iguzkipean ugartedia...

Ur zabalean oial zuria...

Zuaitz arrotzen azpia,

eun oztiñek itzalia!

Or bide zetzan Gerbault bakartia...

                * * *

Lekaro zabal lurraren gerri,

ondardi kiskal eriogarri:

bidazti begiek sarri

aidean baso ta iturri:

bertarañokoan ondarra gorri!

                * * *

Dagigun arraun Izotz-errira,

zârren aztarrik danentz begira:

amaika yoan ta bira

eginik igaz baitira,

eskuan arpoia, soñean zira!

Legorra zuri, beltz itsasoa:

izotz bat untzi gure ibilgoa...

Bakarte yaungoikozkoa!

Xoil, egazti bat diyoa

odeien senide, zabal egoa...

Kanta ditzagun ango gau luze,

ango illunabar su gorriz bete;

gizonek elurra aterpe,

lurralde gizenik gabe,

gure Euskalerriaz ain guziz beste!

                * * *

Iri nagusi, giza erlauntza:

zorapenezko aruntz-onuntza,

sumabearra, yakintza,

sal-eros ekurugaitza,

gure elkar-indarrak itzuli bitza!

                * * *

Ortzi oro ta egute oro

yaso, ikus-âla, ta abes gozoro...

Apaindu zernaitarako:

agi gai adirazteko

gizaki guzien alderdi ta asmo.

GURENTZA

Ta, bêko gaiok agor-ezkeroz,

Iguzki-k ezin urtuzko egoz

(Ikar-ek ez bezelakoz)

goazeman zerura igoz,

izar urdiñetarañoko asmoz!

1931

Asaba zârren baratza

Barrena'tar Polikarpa,
adiskide min ta abertzale
yatorrari, biotzez.

I

Atarian

Asaba zârren baratza,

untzadun ormek esia,

eguzkiak lên maitea...

Otzaldi zoro baten itzuli,

yoka nagokik atea.

Yoka nagokik atea,

ate gorri zurezkoa,

euri zârrek usteldua;

marraskilloek bide biurri

dirdaitsuez apaindua.

Bai bainun amona xâr bat

zazpi begiko baratzai;

deadarkari yaioa

marrubi-lapur nenkusanetan...

Bizi ote dut gaxoa?

II

Sarrera

Sar eta... zuaitz yantziak.

Urrats bat egin, ta... adar uts.

Oroipen-txoriez zeuden

beterik: ni ikus ta, bat-batean,

egoei eragin ziten.

Nigana datoz, nâsian...

Adiskide min maiteak!

Barru-muñeko gauean,

su itzalitzako zârra gar gorri

dabil da biur-naiean.

Belar gaiztoak yan ditu

nire bidexka izkutuak...

Ale bakanak dakartzi

bide gañeko mâstiak, eta

ortziak peitu du iguzki.

Urte yoanen zitala!

Zuek zarpildu-itzalia

lênera nork lekardake?

Zabal-naroa nuen baratza,

gaur ain estu, gaur ain gabe!

III

Lêna

Baratz erdian dut arki

amona: alderoka dator,

begi galduak noranai...

Eriotzak dakar besalagun,

bere buruz ezpaita gai.

Amona, zatozkit, otoi:

billoba laztan ezazu,

esan zadazu «billoba!»

Itz ori, soilki, zârrak dit ondu,

ardoa oi dun bezela.

Biraka asi zan, dei ta dei:

aita dei, ta ama; aurtzaroko

lurrak irentsi lagunak...

Zârrez birrumetu danez gero,

menbeko darabil lênak.

Errukarri! Lausorik du

gizargia begietan...

Nonai aldiaren sitsa!

Zuka, zoroki, mintza zitzaidan,

zaldun arrotza bainintzan.

Laztan dut. Bera, arrituta,

begi-begira dagokit.

Gero, geldiro: «Nor zaitut?...»

Euskeraz ark niri galdegiña

gogoan besterik ez dut!

Nire begien suz sutu

naiez bereak, diotsat:

«Billoba nauzu, zârrena...

Zure marrubi gorriak iñoiz

ostutzen oi nituena...»

Oroi ote?... Begietan,

zalantza dut tximistarik

iragan zuelakoa.

Burua igurtzi zidan astiro,

esanaz: «Zu...? Zu...? Gaxoa!»

Ta asi zan biraka berriz,

il-zârrei oska, negarrez,

eriotzaren egarri...

Bizitzearen ondar aleak

larrañean eultzen ari!

IV

Oraña

Ta, ara, bidean, baldarño,

muttiko bat guregana:

ark birbilloba, nik seme.

Ikus amonak, bertan gelditu,

ta aren eztizko irriparre!

Laztan du, pozak zoratzen:

«I aut, orain akust ongi!»

(diotsa) «I aut, bai, ‘Olako’!...»

Ta... nere izenez igurtzi zuen

burutik oñetaraño.

Lêna zegoen orañaz

ele gozoka. Bitzuok

mintzo beraz ziarduten.

Ene asaben lokarri zârra,

Yaunari zor, etzan eten!

V

Etorkizuna

Ordun eguzkiz yantzi zan

asaba zârren baratza;

ordun, zuaitzak igaliz;

ordun baratza lêneratu zan

mugak berriro zabaliz.

Ta lên ikusi gabeko

zuaitz berri bat zegoan

erdian, guzien buru...

Aren gerizak erri-baratzak

ezin-ilkor egin ditu.

Nire Tabor-mendi: nire

baratz zârraren antzalda!,

egi, mami, biur adi:

lênaren muñak aldatu beza

baratz zârra baratz berri!

1931

Musika: Antton Valverde

Izotz-ondoko eguzki

Izotz-ondoko eguzki,

neguaren parre:

olerkariak noizpait

iri goratzarre.

Emeki duk itxaroz

piztu garai-larre:

udaberri-lamiak

larreon batzarre.

Bêtik nator, ibarrak

izoztuta utziaz.

Mendia yaiez dago

urrezko yantziaz.

Aren parrea dadat

irrika biziaz,

gozatua baitu gaur

ezti bereziaz.

Udalênak irria

oi du zoro ozena;

udâk, aragikoia;

udazkenak, bena;

negu-gau ozkarbien

izotz-ondorena

berriz, bakarra duzu:

denetan emeena!

Bai baitator urrundik

Gabonetarako

seme zârra: bidean

elurpe du oro;

etxeko sutondoan

bixkortu ezkero,

ikus aren ezpañen

parre antxa gozo!

Bai baitatza eria

ogean: erio

atzapar itsusia

luzatzen ario:

berbizkunde-berria

maiteak yario:

itzik ezin ta irria

ain ezti dagio!

Sagasti solla lotan,

abar makur nâspil;

zelaiek, orbelpean,

ametsetan Orril;

txori gaxoei aztu

gau latzaren urbil;

aizeñoa lillurak

otxanduta dabil.

Aranak mailka daude

gorantza yarriak;

guzien ondarrean

laño urdin, begiak;

izotz-arnasa, agian,

baititu iguzkiak

zernai tauparazteko

men zoragarriak.

Ezkerralde Orexa,

eskui, Altzomuño;

nonai euskel oiartzun

ortzimugaraño...

Dabesadan, ibarrak

lañotan daudeño!

Dabesagun, lagunok:

geroak ereño!

Aran ta muño gañez

Aralar aundia,

euskotarren zaindari

Mikelen mendia:

koskak elur-dirdaiek

bil ta, dirudia

amets eder mamitu

ortzian geldia.

Yondone goiangeru

garalle goitarra,

gure arazo latza

duk bizi bearra;

artarako, nagusi

dukan Yaun bakarra

ire bidez dotoigu,

damaigun indarra.

         * * *

Izotzak estali zun

gure Euskalerria;

mintzo ozenak zabaldu

berbizkun-berria.

Itzal-zokondoetan

lore, izotz-bitxia;

baña gañetaz ari

yauntzen eguzkia.

Izotz-ondo. Neguak

parre eme. Gizadi

larria gallurreruntz,

muñoak malladi.

Gazte sail kementsua

goraño badadi,

izozpetik eguzkik

yare dik Euzkadi!

1931

Musika: Xabier Lete

Etxeko kêa

Aidean eder usoa,

mendi-mendian pagoa...

Etxe gaingorriak emana

kêa dun ederragoa.

Basalurrez bidalari

kê urdiña badut nabari,

ai nire poza!, uraxe baita

gizalur-ezagungarri.

Aurki, aldean, olloa:

maldan etziñik, soroa:

etxe zabal tellagorria,

aurrean intxaurrondoa...

An dun bero, ta an dun bizi...

An, aur yolasen karraixi...

Gauez, sutondora bilduta,

eguneko lanen sari...

Nireganago, maiteño:

aurki, bata bestereño:

amets!, iñularreko izarra

zeruan piztu dediño...

           * * *

Eztai egunez, maiean

indi-olloak sallean...

Ortzia bezin urdin, kêa

tellatutik, biurrean...

Leiotik, ogei baserri

mendiaren apaingarri;

zenbait zabal ditun ageri;

zenbait, erdika nabari.

Batak besteak adiña

kêa guziek urdiña...

Susmo niñan zeru goxoa

kêok ote zen egiña!

           * * *

Maiteñoa zait il atzo,

aretoan gorputz dago.

Leio zabaletik, mendia;

aizeak, eguzki-giro...

Aidean eder usoa,

mendi-mendian pagoa...

Etxegañetan ederrago

biziaren kê mordoa.

Azti zitala belea,

erio-ondakin zalea...

Zerraldoa dagon etxetik,

ura bezin beltza... kêa!

1932

Bibliografia

BIOTZ-BEGIETAN. Verdes Achirica, 1932

BIOTZ BEGIETAN. Itxaropena, 1970

OLERKIAK. XABIER LIZARDI. Juan Mari Lekuona, Anjel Lertxundi eta Xabier Leteren edizioa. Erein, 1983

OLERKIAK. JOSE MARIA AGIRRE LIZARDI. Karlos Otegiren edizioa. Euskal Editoreen Elkartea, 1994

Diskografia

ORO LAÑO MEE BATEK. Lertxundi, Benito, 1974

        Oi lur, oi lur / Euskal pizkundea

XABIER LETE. Lete, Xabier, 1974

        Ondar gorri / Izotz-ondoko eguzki

ANTTON VALVERDE. Valverde, Antton, 1975

        Asaba zarren baratza / Biotzean min dut

BENITO LERTXUNDI. Lertxundi, Benito, 1977

        Otartxo utsa

ASKATASUN HAIZEARI. Gure Bidea, 1979

        Bultzi-leiotik

ILLETA. Escudero, Francisco, 1984

        Illeta

URTE-GIROAK ENE BEGIAN. Valverde, Antton, 1986

        Bizia lo / Sagar-Lore / Baso Itzal-eko gaiari buruz aldaketak
        Baso itzal / Ondar gorri

EUSKAL KANTU TXAPELKETA. Finala. Eiheralarre, 1987

        Izotz ondoko iguzkia

ZUBEROA. Lertxundi, Benito, 1989

        Otartxo utsa

LILURA URDINAK. Uranga, Amaya, 1992

        Oi lur!

X ANIVERSARIO DEL CORO DE LA COMUNIDAD DE MADRID, 1995

        Egur ezearen kea

HORI BERA DA DENEN IXTORIOA. Imanol, 1996

        Zeru azpian

BAKARRIK NINDOALA. Urkizu, Imanol, 1996

        Argi egidazu

LAROGEITAMAZAZPI. Valverde, Antton, 1997

        Oia / Agur