Bihotz-begietan

XABIER LIZARDI

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Xabier Lizardi

© edizio honena: Susa / Zarauzo Udala

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2021eko iraila

Edizio hau: 2021eko iraila

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

ARGITALETXEAREN OHARRA:

      Haren hitzak hegan hasi eta balirudike euren atzetik desagertu zela Xabier Lizardi. Bizi zelarik, esku artean duzun liburu hau baino ez zuen eman argitara: Bihotz-begietan. Aski izan zuen, ordea, mintzaira poetiko berri bat asmatu eta euskal lirikaren gorenera iristeko. Gerraurreko giro hertsiari leiho berriak ireki zizkion, irudi dirdiratsuz eta sinbologia oparoz. Poeta jaio zeneko 125. urtemugan eta Zarauzko Udalaren ekinbidez, jatorrizko testua egungo ortografia estandarrera ekarri dugu argitalpen honetan, Anjel Lertxundiren hitzaurrearekin, Zuhar Iruretagoiena artistaren esku hartzearekin eta, eranskin gisa, jatorrizko edizioa gehituta; guztia, Lizardiren poetikari irakurleak batzeko gogoz.

Albiste on baten inguruan

ANJEL LERTXUNDI

EUSKARAK EMAN DUEN poema liburu ederrenen artean eder, Lizardiren Bihotz-begietan da eragin handiena izan duen obra euskal poesian: ia mende osoa pasatu da argitaratu zenetik (1932) eta ordutik honako euskal poesia ezin da ulertu Lizardi gabe; poeta handi askok aitortu du haren eragina —Salbatore Mitxelena, Gabriel Aresti, Bitoriano Gandiaga, Juan Mari Lekuona…—, eta erreferentzia ezinbestekoa da gaurko poeta berri askorentzat ere.

      Mirari bat da Lizardik Bihotz-begietan sortu izana orduko giro literario tradizionalista eta kostunbristan: modernoa da, ausarta da, desberdina da, berria da, eta, gainera, kalitate handikoa da ordu arteko poesiarekin alderatuta. Gorabeherak ditu, noski, hamabi urteko aldia baitago lehendabiziko poematik azkenekora, bada tartean poema apalik ere, baina orduko euskal literatura ondo ezagutzen duen aditu bati ere miresgarria egiten zaio imajinatzea halako fruitu poetiko bat garai hartako poesiagintza xume anbiziorik gabean.

      Lizardik poesiaren grina zuen, poesiaren muinetara iristeko antsia nabarmentzen zaio haren ahalegin bakoitzari, eta, aldi berean, hizkera poetikoa iraultzeko motibazioa du irrika nagusi. Giza izaeraren eta sentimenduen muinetara jaitsi nahi du giza desioen gailurrera iristeko, horra poeta benetako baten ahalegina, nahiz ondo jakin ez duela irrika aseko, ez dela poesiaren esentziara iritsiko. Baina, eragozpenei adore, Lizardiren ahaleginak munduaren ikuskera ugaritu nahi luke eta poesia egiteko darabilen hizkuntza berrituz duindu, duinduz aberastu. Horren atzetik dabil poeta, jakite-hegoek igotako hizkera poetiko baten bila: bere ahotsa grabatu nahi luke, zizelak harrian nola, hitzezko moldean.

LIZARDIK ZUZENBIDEA IKASI ZUEN etxetik eta Madrilen:  ikasketa guztiak gaztelaniaz egin beharrak eta garai hartan euskarari zitzaion begirune hutsaren hatsak euskara herdoiltzea ekarri zion. Goi ikasketak egiten zituen askori gertatzen zitzaion gauza bera. Lizardik ondo ezagutzen zuen gaztelaniazko poesia, bai klasikoa eta baita garaikidea ere. Bertsio originalean ezagutzen zuen poesia frantses asko ere. Ezagutzen zuen poesia klasikoa ere.

      Oharturik euskara galtzen ari zela, kontzientzia politikoak (Euskaltzaleak taldeko lehendakari izan zen hamar urtez, eta Gipuzkoa Buru Batzarreko idazkari pare bat urtez) euskara errekuperatzera eraman zuen Lizardi. Euskara berreskuratze horren lekuko da Bihotz-begietan liburuko lehen poema, Jaun errukiorra izeneko sonetoa: ohar batekin aitortzen digunez, gaztelaniaz idatzi zuen lehendabizi eta, gero, euskarara itzuli.

      Jantzia zen Lizardi, garaiko kezka euskaltzale eta aberkoiak bere kezkak ziren, eta haren hainbat poematan ageri dira: euskara (Gure mintzo), tradizioa (Asaba zaharren baratza), aberria (Eusko bidaztiarena), Berpizkundea (Izotz ondoko eguzki). Munduari buruzko ikuspegi zabala zuen, kosmopolita zen, garai hartan asko erabiltzen zen hitz batekin esanda (Parisko txolarrea poeman nonahikoa da mahaitik mahaira, papur batetik bestera dabilen txoria ere). Fededuna zen (Jaun errukiorra sonetoarekin hasten da liburua). Bi seme-alaba galdu zituen eta heriotza oso presente dago bere poesian (Xabiertxoren heriotza, Otartxo hutsa, Agur!, Bihotzean min dut…). Maitea zuen natura (Urte-giroak ene begian)…

BIHOTZ-BEGIETAN, 1932. Hemezortzi poemaz osatua, 1919koa bertako lehen poema (Jaun errukiorra) eta 1931koa azkenekoa (Gure mintzo). Hil baino urtebete lehenago argitaratua, argi jarraitzen da haren ibilbidea, ezin aproposagoa da bere poetikaren eboluzioa ezagutzeko: primeran ikusten da nola ari den egiten maila bat gorago eta koska bat estuago poesia batetik bestera, irudien distira eta sinboloen sakonera bilatuz, gutxirekin asko esateko inteligentzia erakutsiz, gero eta destilazio-prozesu zorrotzago bati ekinez.

      Akademikoak, kritikariak, poetak bat datoz Lizardik bizian argitaratu zuen poema liburu bakarra laudatzeko orduan. Bihotz-begietan hain eder gorena baldin bada —hil ostean argitaratu zioten Umezurtz olerkiak (1934)— zer egiten du halako obra bikain batek belaunaldi berrien eskura egon gabe?

      Bihotz-begietan aspalditik dago katalogoetatik kanpo, eta irakurleak bibliotekaren batera jota ere, ez zuen liburua topatzeko aukera handirik hainbat herritako liburutegi publikoetan. Halaber, kontu segurua da ez zuela ohiko liburu-dendetan topatuko. Nekez asmatuko nuke esaten noiztik ez dagoen poesiazaleen bistara eta eskura, euskal literatura zaleek auskalo noiztik ez duten ikusi liburu-dendetan, irakurleren baten eskuetan, tertulia literarioetan, herritar baten bihotz-begietan.

      Zabarkeria da motiboa? Informazio eza? Kultura jasoari diogun begirune ez batere jasoa? Lizardik duen idazle zailaren fama?  Interes falta, axolagabekeria, ezjakintasuna? Eragile kulturalen proiekzio miopea argitaratu beharreko liburuak programatzerakoan?

      Denetarik egongo da zerbait. Bitartean, hor zegoen errealitatea, hotz, guri begira eta esanez: gaurko irakurleek ez dute Lizardiren Bihotz-begietan irakurtzeko aukerarik; ez dute izan edizio berritu, egokitu, zaindurik. Euskara batuan. Literatura argitaratzeaz arduratzen den bilduma eta katalogo batean. Gaurko poema liburu eta narrazioen konpainia noblean. Egungo irakurlego konbentzionala gogoan izango duen edizio popular eskuragarri batean.

      Adierazten ari naizen egoerak, tamala izateaz gainera, ez du kontu onik esaten gutaz. Horregatik ere, aspaldiko zorra kitatzen lagundu nahi luke eskuetan duzun liburuak. Beraren segidan etorriko ahal da hainbat liburu eder ahantziren argitalpen gaurkoturik.

BEGIETATIK BIHOTZERA eta bihotzetik begietara bidaiatu behar luke poesiak, klasikoen logikak hala dio. Lizardik bere liburuari eman dion izenak, ordea, logika hausten du, izenburutik hasita: Bihotz-begietan. Lehendabizi, bihotza. Barruak, sen artistikoak agintzen die begiei zer eta nola ikusi. Bihotzean hasten da Lizardiren begirada, borondate eta helburu jakin bat dago —estetika bat— poetak gidatu eta bridatu nahi lukeen begiradan. Begiak kokagune fisikotik sentimenduen eremura desplazatuta, begirada ez da jada natura deskribatze hutsarekin konformatuko: naturaren sortzaile bilakatu da. 

POETA HIRIRA doa trenez. Artasoro bat ikusi du bultzi-leihotik.  Ederrenean dago arto-saila. Berde. Baina poetari “arto musker” etorri zaio burura eta ez “arto berde”. Berde gaztelaniazko hitza iruditzen zaiolako? Agian hori ere egongo da poetaren gogoan, baina ez dakigu. Dakiguna da jauzi kromatiko aparta eman duela artoari musker kolorea emanez, eta jauzi kromatikoarekin irakurlearen pertzepzioari eragin: poetaren senak —bihotzaren begiradak— eraldatu egin du ikusitakoa, eta irakurlearen begiradak  arto hosto-berdea ikusten zuen tokian muskerraren ibilera bizia ikusi du artoaren hostajean jostari. Sinestesia deitzen zaio. Bestalde, eguzkia bete-betean baita, poetak beste jauzi bat ere egin du, natura urrez jantzia ikusi baitu. Soroan zut eta bero galgatan ari den nekazariak, aldiz, “gizandi bat” dirudi bere gorputzak egiten duen itzalaren eraginez. Trenetik ikusten diren bazterrek, berriz, “gurarizko aberria”ren nostalgia eragiten diote poetari…

      Trena aurrera, bizia da poemaren erritmoa, atzean lagatzen ari den paisaiaren sentsazio batetik bestera dabil poeta, luzea da poeman ageri diren irudien sekuentzia, haien jauziek markatzen dute irudi batetik besterako erritmoa. Laster iritsiko da trena hirira, lanaren —“beheko behar goria”ren— giza erlauntzara.

      Iruditik irudira, jauzitik jauzira, trenak eta poemak abiada bera dute. Zeren zerk eragina da erritmoa, ez bada trenaren beraren  traka-hotsak sortua poemaren hasieratik bukaeraraino?

      Gomendagarria da poema ozen irakurtzea efektuaz jabetzeko:

            Oi, lur, oi lur!

            Oi, ene lur nirea!…

            Oi, goiz eme,

            Barre gozoz ernea!…

      Beste poema batean, Bihotzean min dut izenekoan, hilkutxa baten atzetik doan jende isil tristatuaren oin-hotsek markatutako hileta-erritmoa entzuten dugu ozen, goibel, abaildu:

            Hots!

            Hots!,

            bizion oinok…

      Esan liteke Bultzi-leihotik dela geroko poemetan ageriko den estetikaren anuntzio eta atari; natura atzean utzi beharraren kezka ageri da bertan; nabarmena da hizkuntzari txirbilak ateratzeko premia;   ahozkotasunetik urrutiratutako poetika moderno baten aldarritzat har daiteke, eta poema bakar horretan luzatu banaiz da uste dudalako lagungarri dela liburua bere osotasunean hartzeko eta ulertzeko.

KOLDO MITXELENAK ZIOEN Lizardiren poesiari esker beste modu batera ikusten dugula natura. Inpresionistek pinturan argiarekin nola, edo musikan hotsekin zer, Lizardik ere halaxe jokatzen du hitzekin, hitzek duten irudimenari eragiteko indar koloretsu bezain musikalarekin (Bultzi-leihotik, Urte-giroak ene begian…). 

      Lizardiren natura ez da soilik superbibentzia, janaria, ura, egurra; ez da soilik etekin materiala ateratzen diogun ondare bat. Bada edertasunaren iturri ere. Natura bada, halaber, kosmosaren parte egiten gaituen altzo espirituala. Labur esanda: beti dago munduari begiratzeko modu osoagorik. 

      Natura edertasunaren iturri, kosmosaren parte, begirada berri baten emaitza estetiko… Eta iraulketa hori guztia euskararen talaiatik eta ahalbideekin sortua da, euskarak eman die euskaldunon bihotz-begiei naturan paisaia deskubritzeko aukera.

OIHENART SALBU, euskal poesian inork egin ez dituen bideetatik dabil Lizardi. Euskararen izaera aglutinatzaileak dakarren fraseologia pausatua laburtu, bizkortu, arindu nahi du. Bidea zabaldu nahi die erritmo biziagoei, baina sakontasunari iskin egin gabe. Bidea zabaldu nahi die sinbolisten eta inpresionistengandik datozen bide berriei. Poesia idazteko, inspirazio soila ez du aski: efektu pentsatuen, kalkulatuen, bilatuen emaitza lortu nahi du. Poesia sorkuntza da, baina ez ezerezetik sortua: tradizioa dago; etxeko eta beste hizkuntzetako poeten lorpenak daude; hizkuntza bakoitza altxor berebizikoa da, baina hizkuntza bakoitzak bere ahulezia eta premiak ditu. Altxorra bezala, ahuleziak ere aztertu behar ditu poetak.

      Hizkuntza aingura eta aingira da aldi berean zinezko poeta batentzat. Aingura den aldetik, hizkuntzak finkatuak ditu egitura, estrukturak, identitate propioa. Aingira den aldetik, irristakorra da hizkuntza; ez du dena ematen, baina dena eman dezake. Jakin-minez hartzen badugu, aukera batetik bestera eramango gaitu ziri-zara, baita sekula imajinatu ez ditugun ate ezkutuen aurrera ere…

      Zuhur izanik, ausardia behar, ordea, aldi berean aingura eta aingira izateko.

LIZARDIREN AUSARDIA kontzientea da, aurrez daki zeren bila dabilen: sinbolo eta irudi estetikoen nolakoa aztertzen du, tonuari nola eutsi kalkulatzen du, poema osoa antolatzen du zirrikiturik gabeko totum baten gisa. Baina hori guztia lortzeko, badaki imajinazioaren alde inkontzientea kontrolatu beharko duela eta kontzientziaren euskarria bilatu, (ahal bada) ezer utzi gabe inprobisazioaren esku. Inspirazioak harrapa gaitzala lanean: Lizardik klasikoengandik ikasia zuen inspirazioak nagi ikusten bazaitu, gero eta urriagotan bisitatuko zaituela.

      Hizkuntzan dauka Lizardik bila dabilen indar espresiboa, hizkuntzari atera behar dizkio etekinak. Horretarako, gramatikaren mugetara iristen da sarri, inoiz hizkuntza bihurritu eta haren izaera bortxatzeraino.

HORRA POETA ETA POEMA amildegira erortzeko arriskuan. Ausarta da, ordea, Lizardi, eta bide berriak esploratu nahi ditu.

      Laster jasoko ditu kontrako erreakzioak, batzuk nahiko bortitzak. Ez da harritzekoa hala gertatu izana: ukiezinak dira, ia sakratuak, bide zahar betikoak. Baina poeta da Lizardi, ez gramatikari. Eta gramatikariek ez bezala daki zer behar duen hizkuntzak noranahikoa izateko:  eguneratu beharra dauka; hizkuntzaren soin zaharra jantzi berrien premian dago etorkizuna ezagutuko badu.

      Egiten eta eskaintzen ari den bidea kritikatzen diote. Muzin egin ordez, Lizardik “Bide berriak? Bide guztiak!” izeneko artikulu gogoangarria eskainiko die kritikariei, lezio handia emanez: bide berriek ez diete ezer kentzen bide betikoei. Elkarrekin dira.

      Hizkuntza berritu, irauli, jaso, noranahikotu… Nekez lor zezakeen halakorik hizkerari han eta hemen etekin berriak ateratzen saiatu gabe.

“LIZARDI NIREA DA, nire esku biak, nire poesia eta nire herria nireak diren bezala, gizarteko komunio batean”, idatzi zuen Gabriel Arestik, haren poemek gugan sortzen duten zirrara esplikagaitza esplikatu nahian: “Pentsatuko dut Lizardik urrezko orri bat eskribitu zuela euskal literaturan, guztirik ederrena, guztirik distiratsuena. Haren izena munduko abangoardian aurkitzen da”.

“LEIHOAK LAUSO DIRA, eguraldiaren antzo”, idatzi zuen Lizardik. Hori idatzi eta bizpahiru urtera gerra piztu zuten. Herri baten ametsa triskilatu zuten txingorrak asaba zaharren baratzea nola, eta euskalgintzaren argia itzali zuten. Ordurako, Lizardi hila zen.

      Urte latz asko eta min etsi sakonen ostean, Bihotz-begietan liburuak eta Lizardik egindako lanaren memoriak bizirik diraute. Orriz orri, poema batetik bestera, artasoro muskerretan, gure mintzoan.

Opari:

Maite: bion haur, hil eta bizien, oroiz.

BIHOTZ-BEGIETAN zatzaizkidate sortu:

bihotzeanago batzuk; besteak

betsein-betseinotan... Bihotz-gabe eta itsu,

nork, izan ere, bil olerti-loreak?...

JAUN ERRUKIORRA

(hamalaukoa)

Gazteleratik itzulia

Txerren-ek lardaskatuzko lohidi higuingarrian

narras dut gogoa: zeure iduriz sorturiko

arima garbia: zeure eskuek jantziriko

soineko zuria... Jauna, ogen egin nuan!

     Lor-atsekabe larriak sortu zituen nigan

ogenak; minago baita, eztizkoa baino.

Beldurrez ninduzun, Jauna, banekielako

tximista-ortzirien jabe zu zeundela goian.

     Ta, zure zigorbidezko oinaztarri larria

usterik, jo dizut begiz ortzia, izu-izuan...

Ez zenidan, Jainko on horrek, eguzkia jaurti!

Ez zenidan uka ere berorren argia!

Errukizko izpia zeneriodan[1], artean,

ezin agortuzko Maitasun-Iturri bizi!...

1917

[1] jario zenidan

OHEA

Neke-sendalaria,

buru-argitzailea,

lanaren saria...

Amestegi guria,

nahigabeen ahazgaia,

nagien nagusia.

     Bitez agur nireak,

afalondoon behintzat,

guztiak zuretzat.

Ta “aita gure” bat ere

bihoa, zu asmatu

zintuenarentzat.

     Baina... Lasaitu nadin

orain, “aita gure”ka

eraso baino lehen,

jaun zintzo horren baimenaz,

mordoka datozkidan

neurtitzok esaten...

        * * *

     Afaldu dut oparo.

Betazalok, otoika,

eskatzen zaudate[1].

Aurrean zu, zabalik,

elurra hainbat zuria,

begiok zakuste[2].

     Sartu ditzadan lehenen

estalkiok azpitik,

dagokion neurriz;

oinik irten ez dakidan

gauerdian —ohi baitu!—

lotsagabekeriz.

     Apatx, orain... Bihoaz

oinetakook gora,

habea jo arte:

nire pozaren berri

auzo goi ta behekoak

ikasi bezate!

     Txamarra kendu, bota

galtzok ere: ez atseden...

horrenbeste neke!...

Zuhurragoak izanak

dituk ene guraso

Adan eta Ebe...

     Noizbait! Gerturik nago.

“Aitaren” egin, eta

jo dezadan murgil.

Bat, bi, hiru, lau..., agudo!,

negu-gauaren hotzak

ez nazan bertan hil.

        * * *

     Horra barruan, jaunok,

maindire leun artean,

bilduta, buru-oin.

Sarrerako hotz-ikara,

baina, samurtu arte,

arren, pixkat itxoin.

     Oraintxe, ba, muturra

zerbait atera dezaket,

berriketa-jarrai.

Zu goratzen, maitea,

logurak hautsi arte

ez dut isildu nahi.

     Ai, nolako zoroak

gauez kalerik kale

ibil ohi direnak!

Aurkituko ahal dituzte

asun minez beterik

inoiz beren oheak...

     Atean haize latza

dabil, haserre... Noski!:

oherik ez baitauka...

Leihoan txingor-hotsa

da, niri loa, nonbait,

galarazi-bila.

     Lan gaitza, gaitzik bada.

Ateko giro txarra

lotarako onena;

sehaska hustu genuen

haur samur-hazitxoon

llo-llo bigunena.

     Bihar?... Gogapen txarrok

urrun! Egun banari

gau bat darraikio

eginaz hats hartzeko,

ez eginkizunarren,

orde, kezkatzeko.

     Ta..., irakurle maitea,

laburrerako oraintxe

berriketan nauzu...

Begiak itxi zaizkit,

burutzar hau moteldu...,

arnasa... ba... kan... du...

     ...Amets dagit, basoan

hil nauela, barreaz,

maitagarri batek,

ta, gozorik, hileta

abesten didatela

berrehun mila lorek...

     ...Amets dagit nautela

tximirrikek ehortzi

abaraska baten,

ta hilobia, lasaiki

ta isilka, ari naizela

barra-barra jaten...

     ...Amets ...Baina, zer dantzut?

Irakurle guztiok

zurrungaka lorik?

Nire neurtitzok horren

loarazle bizkorrak

uste ez nuen zirenik!

     Beraz, gabon, gazteok...

Baina... nire buru hau,

jas!... nola burutu?...

Ohe-asmatzailearen

onez agindutako

“aita gurea” ahaztu!

     Gizagaixoa..., noski,

on hutsa bide zenez,

zeruan ahal dago!

Nire “aita gureen”

beharrik, beraz, ez du,

alegia, izango.

     Gauzok hala direla,

laga dezaket “aita

gurea” biharko...

Atean euri-hotsa...,

haize-zotin luzeak

Agur... Da... gi... dan lo... o... o...

1919

[1] zagozkidate.

[2] ikusten zaituzte.

MENDI-GAINA

Maite ditut gailurrak

argiak ez beste...

Ai, hegaztia banintz

gainik gain nenbilke!

        * * *

     Oi, udaberri goizez

mendiaren gailurra!...

Oi, haren ametsezko

zorakortasuna!...

Zein ezkutuzko indarrez,

zein atseden egarriz,

zein gorago-joranez

narakark higana?...

     Egiz, maitagarriak

dituk hire basotan?...

Egiz duk arnasgai bat

ezilkortzen duna?...

Egiz, eguzkiaren

lehendabiziko muinaz

sortzen duk zorunaren

lore ezezaguna?...

     Nik hamestan[1] bezala

ote haiz, mendi-gaina?

Goi-jauregiko maila?

Gotzonen hurbilgo?...

Egiz, Jaungoikoaren

esku ta handitasuna

ote dituk hor goitik

sumatzen bertago?...

     Hire goi urdinaren

urre lainotsupean

beheko txikerkerion

ahazgaia balego,

arren, aixkide urruna,

otoi, mendi maitea,

negar-haran beltz honi

kendu nazakiok!

        * * *

     Maite ditut gailurrak

argiak ez beste...

Ai, hegaztia banintz,

gainik gain nenbilke!

1920

[1] amesten haudan

ZERU-AZPIA

Frantsesetik itzulia, mamiz

(BESSE DE L.)

               I

Esan amatxo: aingerutxoek

hegoa urrezko badute,

zeru urdinean urre-dirdira

nik nola ikusten ez ote?...

     Barre gozo bat amak eginda,

haurrari hala diotsa:

— Behetik dakusgun urdina zeru-

-azpia baizik ez baita.

     — Ene, ba!, azpia —mutilak dio—

horren ederra delarik,

nolakoxea ote da, gero,

zerua goi-alderditik!...

               II

Gautu zenean, ortzi zabala

bare-oskarbi zegoen,

ta izar argien zilar-begiek

haurrari par zegioten.

     Haur-kezka oro amets eztitsu

bihur ohi diren garaian,

haurrak, amaren bihotz alboan,

berriro honela ziotsan:

     — Zerua azpitik horren ederra

delarik, amatxo maite,

ai, nire poza, zeru-gainkia

ikustera ahal baningoke[1]...

               III

Haurraren nahia zeruratu zen,

(halatsu otoitz garbia),

ta aingerutxoek eska zioten

Jaunari lagun berria.

     Eguzkiaren urrezko jaia

berriro izeki zeneko,

begia itxirik zeukan haurtxoak

zeru-azpia ikusteko.

     Sehaska aldean ama gaixoak

otoi zegien, negarrez,

semea igoa baitzuen, zeruko

goikia ikusi beharrez.

1925

[1] igoko ahal banintz

ALDAKERIA

(maitezko ipuin mikatza)

               I

Leihoa. Kaiola, bertan.

Urrezko hariz           lotuta, pozik, txoria:

ez margo, ez eztarria:

ederrik gaixoa nekez ezertan...

     Itzalgarri mahatsondoa.

Ikusgai, berriz,           ibai, mendi, baso, zelai,

ta udaren urrea nonahi...

Bazuen zerk aska-zaletu gogoa!

     Mahaitiar zituen txolarre

bihurriak, maiz;           enarak aixkide, berriz;

ta irraka joan-etorriz,

iluntzeak dituen sorbeltzak ere.

     Txolarreak diotsona:

“Oi, ene lagun           gaixoa! Lotu gaberik,

heure mahai gizen bera nik!...

Oi, zein maite dudan askatasuna!...”.

     Enarak: “Ene laguna,

errukarri haiz;           ez baituk inon kabirik

ume laztanek beterik!...

Oi, zein maite dudan askatasuna!...”.

     Sorbeltzak: “Ez duk biguna

hire zoria;           begitu nazak, hemen-hor,

laster bai zabalak mozkor!...

Oi, zein maite dudan askatasuna!...”.

     Txoriak: “Ez zuen ele

maitekorrak, ez           hemendiko ikuskizunok...,

inork ez ezerk, lagunok,

ezin naute eginen askatu zale”.

                    * * *

     Leihora, bat-batean, nor?...

Eder-ametsik           ezinena, haragituta!

Neskatxak: “Hega”, dio, ta,

kaiola zabalduz: “Maiteñoa, hator...”.

     Haren begikun gozoa!...

Burni-tartetik           giltzape beltzean sartzen,

askatasun-egunaren

urratzea ez den bezalakoa...

     Txoriaren poz-ikara!...

Ur-ontzitxoan           murgildu ta astinduz gero,

maitetasunarren ero,

badoa dei dion aho gorrira.

     “Hega hadi, maiteñoa, arin,

niri biraka;           eskuaz bainago erne...

Lasterrago! Horrelaxe! Ene!

Ukaldia jaurti, ta atzitu ezin!”.

     “Gaiztoa! Geldirik! Hator...

Nirea haiz noizbait!           Laztan bat: orain bestea;

jan nahi haut, ene maitea...

Horra, gaurkoz, niri berrehun musu zor...”.

                    * * *

     Leiho gaineko enarari,

hona zein ohar           ziotson, ezin hobeak,

txolarre lotsagabeak,

bihurki eraginik begiari:

     “Ikus dun hori, laguna?...

Ez din, horratik,           horrexek jaso makala,

ederrez hain motza dala...”.

(Zozoak beleari..., dakiguna).

               II

Udara joan da.           Marduldu zaizkio mordoak

mahatsondoari. Behinola,

—hegari mozkorra— jo du kaiola

gazteenik hildako hostoak.

     Agur, enarok...           Ai, zuen kabi goxoa

berriz beterik deneko!...

Ai, zeinen luze zuen hurreneko

maitaldiaren beroa!...

     Egunak ihes,           ta goiz bat, zuriz jantzia,

dar-dar jaio zen... Negua.

Zertan hago, gogo minak puztua,

zer dela-ta itun, txoria?...

     Ohar, baina, non           datorren hire maitea!

Ene... zerk, ordea, zimur

eragin ezpainei?... Ene!... nork lapur

begien irribarrea?...

     Leiho-kaiolak           zabaldu ditu, bat-bana...

Sartu du Negua-k sudur

ospeldu-zorrotza. Txoria, beldur,

hega da maiteagana...

     Ai, haren esku,           laztankor iaz izana.

Lore-orria arantza bihur!...

Lehengoa daitekek, zakarki elur

pera egotzi hauena?

     Negargarria!           Leiho ostean itzalia

bizitz-bizitza huen garra!...

Hire eguzkiaren ilunabarra!...

Betiko hil argi guztia...

     Hega, bai, hega!           Oro zegok hotz, bai bakar;

oro, bai, ene!, zuria!...

Non jana, ta aterperik non, txoria,

bila arren adarrik adar?...

                    * * *

     Gose-nekeak           ahuldurik, elur gainean

etzan da; ta arin, geldiak

deituta, gogapen negargarriak

egotzi zaizkio taldean.

     Inoiz ikusi           duzue tximirrikarik,

hiltzeko jausitakoan,

xomorroek jana nola dagoen,

azkenak egin ezinik?

     Bero gozoa!           Jantoki alez betea!

Laztan eztiak goizean!...

Agur, agur!... Oi! Heriotza-aurrean,

etsipenaren nekea!

     Inoiz kabirik           egin gabeko gaixoa!

Elurretan, hor, txoria,

epelak ohatuta, hire kabia...

lehenen bai azkenengoa!...

                    * * *

     Elur ta elur:           elurra, etengabean:

iluntze beldurgarria!...

Astindu nahi... Hega nahi... Ai, txoria!,

elurra beti soinean!

                    * * *

     Aleak une,           dihardu, nagiz, Aldia-k

jalkitzen artaburua...

Agurea baita, dar-dar eskua,

logura, berriz, begiak...

                    * * *

     Hil nahi, ezin hil...           Gauaren azkengabea!

                    * * *

     Eguna?... Bai, nekezkoa;

ur-esnea baino motelagoa...

Eguna noizbait, ordea!

     Hil aurreko indar-           -hondarrak suspertu?... Behintzat,

txoria leihorantz doa,

mozkorki —halatsu udazken-hostoa—,

egun nekez jaioaz bat.

     Mokoz bai hegoz           otoikor astindu ditu

leiarki lausoz beteak...

Ai, behin ere ez balu zorigabeak

begiaz lainoa urratu!

     Margoz, bikaina;           eztarriz, abeslaria;

bigunki, barru gozoan,

zatarretsiaren kaiolatxoan,

lo dago beste txoria...

     Errukarria!           Behin eta berriz, alena!

Nondiko gezi zorrotza

bat-batez heldu zaik hegan, bihotza

josteko guztiz zuzena?...

                    * * *

     Leiho-harrian           jausi zen; lauso begiak,

zutiturik errotxoak:

behatzak bihurri, zabal hegoak,

harroturik hegakiak...

1925

XABIERTXOREN HERIOTZA

Nire lehenengo Xabiertxoren

heriotza-egunean:

1925eko lotazilak 24

               I

Gabon-egun goizean

Jaun Aita pozik

jaiki, ta aingerutxoak

horra non bildu dituen,

esanik:

     Poztu, ene txikiok,

gaur, arratsean,

haurtxorik ederrena

jaiotzekoa baita

lurrean.

     Apaindu, ta zoazte

guztiok behera

berri ona zabalduz,

zuen Jaungoikotxoa

gurtzera.

     Zenbat zarete, baina?

Bat, bi, hiru, hamar,

hogei, ehun, mila... Gutxi!

Jai honetako, gehiago

nik behar!

     Entzun: hega lurreko

sehasketara,

ta haur zoragarrienak,

ene maiteok, bertan

aukera.

     Masailean laztan bat,

eztiz betea:

eskutik har, ta abia...;

horrela ugalduz zuen

taldea.

     Ta, lurbira guztia

egin ondoren,

jaiez jantziz bihotzok

bildu, inularrerako,

Belenen.

        * * *

     Zalaparta bizian,

txalo jo ta jo,

Jainko zaharrari oro

baranoan hegatu

zaizkio.

     Ta, harantz lagun eginda

puska batean,

hemen datoz berriro,

hega-iraulka pozaren

pozean.

        * * *

     Jaunaren baratzeko

iturrietan

murgildu, ta ari dira

beren buruon eder-

-lanetan.

     Gertu ta gero, urrezko

txilibituak

ahoratu, ta abia

ziren, zabala harrotuz

hegoak.

     Non dira?... Hantxe, urdinaren

sakonenean,

ezer ez duzu ikusten

argizko hauts-irakin

antzean?...

     Noratsu?... Inon ez. Oro

lehengoratutik,

begiak ez du jotzen

urdin baztergabea

besterik.

               II

Gabon-egun goizean,

sehaskatxoan,

Xabiertxo gaixoa

gaitzak ito zorian

zegoan.

     — Zer duk, eguzki horrek,

gure ederrena?

Nork min egin, esadak,

bihotz biren zatirik

maiteena?...

     Itxoin! Ustez, arnasa

baretu zaio:

barre-antx gozo batek

ezpaintxoak argitu

dizkio...

     — Inoren hitz emeak

entzuten hago,

geldi-geldirik eta

bular eztian baino

pozago?...

     Ene! Beldur! Ez hil, ez,

arren, txikia!

Ez joan, gure poza,

ez, gure biziaren

argia!!

     Ene! Gure bihotzon

erdibitzea!

Nekez arterainoan,

itotako negarra

lehertzea!...

     Ene! Amen begien

negar-hobiak

hondoa jo ezinak

egin ote ditu Jaun

handiak?...

     Bular joritik ez haut,

ene!, ikusiko

zalapartan edaten,

gosea aserik baituk

betiko!...

     Eguzkiak inguma

bezain maitea;

ala, maiteminduak,

maite-ezpainek ukitu-

-lorea!...

     Higan ipinitako

ametsak, baina,

hauskorrak ote ziren,

inguma ta loreak

ez haina?

               III

— Berandu? — Bai, maitea;

iluntzea den[1]...

Atsekabeak ez din

astiaren neurtzea

jakiten.

     — Ixo... Nortzuk daitezkek

atarikook?...

Nor letorkek, algaraz,

minagotzera gure

malkook?

        * * *

         (Ataritik).

     Etxekoandre ona:

kantatzerik nahi?

Jaiotzadunak gara,

begirunez beteak

zure zain...

        * * *

     — Nortzuk dituk?... Esaiek

alde egiteko!

— Gorriz argitutako

jaiotzaz, dun sorta bat

mutiko...

         (Ataritik).

     Etxekoandre ona:

kantatzerik nahi?

Belenzaleak gara,

sari-ustez beteak

zure zain...

     — Bihoaz! — Ez, maitea;

begira iezaien...

Gurea inoiz, hazita,

horiek bezala ibiltzen

ahal luken!

        * * *

         (Ataritik).

     Etxekoandre ona:

abesterik nahi?

Gabonzaleak gara,

ezin-etsiz beteak

zure zain...

        * * *

     — Zuzen diok. Haur Onak

onetsi bitza!

Sartu, muttil ederrok,

sehaska-alderaturik

jaiotza.

     Sartu, ta jo, beldurrik

gabe. Gaixoa

lotan duzue, baina

hotsak astindu-gaitza

du loa...

     Jo, bai, gaur baita Haur Ona

jaiotzekoa!

Jaiki, bihotz hautsia,

pozezko jaia baita

gaurkoa!

     Jaiki, gure maiteena

Belenen baita,

ortzi izartuan zehar

hego bigun harroek

bultzata!...

     Hoska baitago, urrezko

txilibitoaz,

zeuen Gabon-abesti

berberok Belenen

jo ta joaz!

     Jo, bai, maiteñoaren

oroiz, muttilok.

Gur gakizkion Jainko

haurtxoari biziok

eta hilok...

        * * *

     Aintza goian Jaunari

askigabea;

ta, bere nahia ontzat

etsitako lurtarroi...

bakea!

1926

[1] dun

NESKATXA URDIN-JANTZIA

Udaberri, uste ezik,

aurki dut basoan.

Neskatxa da, ta urdinez

jantzita zihoan.

Urdina janzkia, ta

begia areago:

halakorik itsaso

barean ez dago.

Begi eder-goseok,

ase zakidate!,

inon ez baitaiteke

ederrik, hau beste.

Mamia du nahasian

oretua, inolaz,

Lorail-laino goiztiar ta

marrubi-odolaz.

Arbazta iharrarena

bezain su zolia

Egun-ek biztu dio

jorik iledia.

Haren oinek ikutzen

ote dute lurra?

Ezetz diot: ez baita

malgutu belarra.

     Biluzik zen basoa

negu hondarrean,

neskatxa urdin-jantzia

bertara denean.

Zebilela, hats epel bat,

usainez joria,

dama[1]; ta adar beltzetan

erne da bizia.

Orriz orri janzten da

basoa, gozoro...

Bakan-bakanka lehenen...

Sarri-sarri gero.

Eguzki itzulberriak

(maitari goiztiarrak),

muinkatu du basoa,

(muinkatu senarrak)...

Emazte ezkonberria

dela uste basoa...

Haren dar-dar emea...

Haren par gozoa!

Ustez, buru gainean

gaua dut, argia,

hamaika izar urdinen

dirdirak josia...

Ustez, ur orlegiak

nituen oinean,

izarrok zirelarik

islatzen urean...

Gezur amesgarria,

lilurak sortua!

Goien urdina nuen,

hostoak xehatua;

behean, berriz, urrezko

jarioz argiak

belarrean ohi ditun

begibil zoliak.

Marmarra dabil goien,

ezin dezakezuna

hots ezti den igarri,

ala isiltasuna.

Bat-batez, ehun txoriek

eztarriak eten,

ta aberaski zabala

bitxiz jantzi zuten...

     Egun-ehunez jantzia

berrikusi nahiez,

bira ditut begiak,

bira, baina... inon ez!

Non da, non da sorgina,

basoak maitea?

Begiaz dut, alferrik,

jo haren bidea.

Joana zen... Joana,

niri, bihotzean,

kezka beldur-eztia

josi ondorean...

Maitetasun-hazia:

ene udaberria:

neskatx tankerakoa

ta urdinez jantzia!...

[1] ematen du

BULTZI-LEIHOTIK

Oi, lur, oi, lur!

Oi, ene lur nirea!...

Oi, goiz eme,

barre gozoz ernea!...

     Arto musker,

mendi, baserri zaharrak;

ale gorriz

abailduta sagarrak:

     oro laino

mehe batek estalia,

urrez oro

eguzkiak jantzia...

     Nekazari,

gizandi bat iduri

soroan zut:

bejondeizula zuri!...

     Zure bazter,

gurazko aberria,

doa zoro

ta (bertan ni) bultzia...

     Oi, ene lur,

baninduzu zeurea,

zu landu, ta

zure sariz asea!...

     Baina... ezin:

beheko behar goriak

narama... Agur,

soro, sagar, mendiak!...

1929ko dagonila

PARISKO TXOLARREA

Txolarretxo, txolarre,

Paris erdikoa:

Bourse-ko iskanbila

(gizon zoro batzarre)

ez ote nahikoa

hi izutzeko, axolagabe biribila?

     Farol itzali baten

txapel-gailurrera

etorri haiz xuxen

apur ostu bat jaten:

batetik bestera,

txapelaren muturrak arin dituk gaintzen.

     Salto banarekin, begi

ernaiak lurrera:

ez haiz hi makala:

begiraldi luzeegi

gabe, bahator behera:

ez, alearen ordez, jasotzera azala.

     Kafetxean bainago

astiaren jabe,

zer egin hoberik,

(ezer ez gogarago)

muinak urtu gabe,

zerbait, halarik ere, gogo-jolas baizik?

     Leihoak lauso dira,

eguraldiaren

antzo. Barrenean,

giroaren harira,

lo-sustak egiten

morroi mantal-zuriak daude bazterrean.

     Begira, behetik gora,

berriz txolarrea.

Keinuka begiak,

irentsi du, gerora

luzatzeke, alea.

Esku-(?)-peko guri bat boteaz,... han zoak!

     Parisko txolarrea:

zertan haiz berezi

nire herriko batez?

Azalez, soin-arrea;

barrenez, bihurri;

kideago zaitezten..., ez dakik frantsesez!

     Kanpandorre xaharrean

bata bezain lasai,

bestea da maiztar

Tuileri goitarrean.

Egingo nuke, bai,

hangoa lotsa ezetz honantza banekar.

     Nonahitar izan minez,

ostera, gizona

bai txori baldarra!

Ahaleginak eginez

bebil handik hona:

etxez kanpora beti duk baserritarra.

     Labur: nire burua

Parisen ikusiz

hain lotu ta arlote,

otoi nizun zerua,

zehatz adieraziz

gizon baino nahiago nukeela txolarre.

1930

OTARTXO HUTSA

Alaba bakar zuenari,

aita alargunak

Zumezko otartxoa,

bazterrean hutsik...

Noizdanik, gaixoa,

ez duzu lorerik?

     Udaberri oro

baitzenkustan[1] ikus

loreontzi naro,

zergatik gaur hain huts?...

     Mendian ari da

kukua kantari;

Basoa ta Itzala

elkarren maitari;

     mitxeletak, hilkor

ezik beren ustez,

badabiltza han ta hor

lur apaindu gainez...

     Zumezko otarñoa:

udaberria izan

ta, nola, gaixoa,

zaude baxterrean?...

     Joan baita, betiko

joan, aitaren poza!

Loreak biltzeko

ez izaki gauza!

     Beso bigun haiek

gogortu baitziran,

ta itzali begiek

gau etengabean!...

     Zumezko otartxoa,

erradazu, arren,

huts duzun hondoa.

Ez ote, bederen,

     loreño bat ahaztu

zure sabelean;

aita dadin poztu

bere negarrean?

     Hondar ximelenik

gabe zen otarra...

Jaso dut geldirik...

Ari dut negarra...

     Geroztik, inoizka,

hurbiltzen natzaio:

begira nagoka[2],

begira, luzaro...

     Ta sarri (gogoan

iduritu bizi)

lore bat, hondoan,

eginik du mami.

     Lore bat, gorria,

mardul, heze, beti;

hertsezin zauria

odolezko iduri...

     Oroitzezko lore,

laztan bihotzeko,

itzali den nire

izarrarentzako.

1930

[1] ikusten baitzintudan

[2] nagokio

AGUR!

Adiskide kuttun, lagun zorigabe,

azpildu gabeko bihotzaren jabe,

onerako zabal, ederrak subera:

hatorkit, Onuzki, gaur oroimenera!

     Elkar-ordainaren ezti berdinaka

behin ta berriz uka maitasunak baitik,

ta ez eskain bizitzak behazuna baizik

(hala baita mikatz sagar bat helduka);

alde egina haiz urrun, lagun bihozbera,

adi-mugaz harantz-erbeste itzalera.

     Adiskide laztan, ehun bider gaixoa:

gogapenak elkar bil-hari meheñoa

behinola zaik eten... Adi-jauregia!,

jabe dituk, geroz, gaua ta nahasia.

     Irudimena huen giharra, joria;

baina, hega-baldar baitabil txoria

lurrera-beharka zauri doanean,

horren antzo zian hark ohi, maizenean.

Odol eri batek hezetua iduri,

beltz-ikusbera huen, izukoi, urduri...

                    * * *

     Gaberik gabeen gaupean baihago;

gaztezaro-ogitik jakide ninduken

honen onginahia ez baituk sinisten;

ai, nik ahal banezaik, nik ahal (eztiago

loak har basoan ilargia baino)

ene oihu hau sar bihotz hileraino!

     Ene oihu hau sar ta bihotza biztu,

ta itzal-jauregian giza-argia isiotu!

     Ezin ahal baledi, Jaun errukiorra,

barkatu iezaiozu zizukeen zorra;

ta Argi-Aberrian ikus ahal nezake

lauso ezinezko adiaren jabe;

ta ahal biezat, Jaun, otoi, besarka negarrez,

beste inon ez hainbat negarra den emez!

1930

BIHOTZEAN MIN DUT

(hileta-eresi)

Amona zenaren ehortz-egunean

Bihotzean min dut, min etsia,

negar isila darion mina.

Amonatxo bat nuen: gaur, enarak

etorri garaiez, alde egina.

            * * *

     Eguzkirik ez dute

leihotan zapiek;

haur-jolasik ez dago

gaur zure kalean.

Hodeiek lits urratu;

itsasoak orro.

Gizadi bat geldirik;

gero, bat-batean:

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

     Erreska bi gizonek

argizari horiak;

gorputza lau bilobok;

atzetik andreak.

Ai, ene lor arin hau

zein dudan larria!

Besoek ez lan arren,

bihotzak nekeak...

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

     Mendea ia betea,

ta hain ilaun, gorputz xahar!

Bezak gogoa goien

hi bezain arina,

ta bezat nik nirea,

dei nazatenean,

ezin-itzal-Argirantz

hegatzeko dina!

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

     Orain laurogei urte,

kale pozgabeok

eguzkiak zituen ta

zure haur-jolasak

alaitzen. Gaur, harriak

ere baitira itzal...,

nork lekusazke, ikusi,

urte urdin ihesak!

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

     Egun zaharrak joan ta

berriak etorri,

gaur poz bihar oinaze,

noiz burni noiz zilar,

zenbaitek hondamendi

baitute katea

lore-sorta bekizu

goi-muinoak zehar!

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

            * * *

     Bat-batean eten da

bizion hots hori.

Gorputza laga dugu

nonbait. Al dakit nun!

Bultza naute barrura...,

ñir-ñir aunitz argi...;

hordia antzo sar nauzu,

begi-lauso ta urgun.

              Hots!

              Hots!

         enegan, bihotz!

     Amonatxo! Bakarrik

zagozkigu atean,

hotz ta gogor, entzuten

zure azken Meza!

Zerraldo-oholen artetik

(negu-gaua iduri)

ez al datortzu, uluka,

haize erruki-eza?

              Hots!

              Hots!

         enegan, bihotz!

     Begiok ero ditut,

noranahi doazkit;

dantza nahasi bat dabilt

irudimenean.

Gorantz egik, bihotza:

otoika lasai hadi!

Isila sor badadi

hire barrenean!

              Hots!

              Hots!

         enegan, bihotz...

            * * *

     Ordubete luzea

igaro zen. Noizbait,

berriro lor ilauna

besoek... Hurrena,

muino baten gainean

uri isil bat aurki...

Poz-oinaze kateak

hemen dik etena.

              Hots!

              Hots!

         bizion oinok...

            * * *

     Ohol bat jaso ta ikusi

dut musu ximela:

barre-antxa, bizirik

balirau bezela:

              (Hots!

              Hots!

         leher hadi, bihotz!)

orduan, ixar bat biztu

du nire gau beltzak.

Begioi malko isil bat

dardarka darie.

Noizbait itxaro-kabi

bihur den bihotzak:

              (Hots!

              Hots!

         jauzika, bihotz!)

     “Agur! (oihuka dio)

gorputz ximur maite!

Agur, amonatxoa!

Egun Handira arte!...”.

            * * *

     Bihotzean min dut, min etsia,

zotinik gabeko negar-mina.

Halatsu txoriak, uda-ondoz,

negua du galarazi ezina.

ZUHAITZ ETZANA

Zuhaitz bat, urtetsua, lurrera botea...

Zaharra izanagatik bazuen hark osasun betea!

Hondoan horra ageri, zornak hezatua,

aizkora ankerraren ebaki sarri-berritua.

     Erorikoa bigundu-beharrez hautsiak,

adarretarik zenbait lur urratuan josiak.

Gorantz, luze-luzerik, gainontzekoak,

otoi erruki dakiela zeruko Jainkoa.

     Zuhaitz lagunak begira dagozkik isilik,

erroak dardarati, adaburua geldirik.

Lurra nahigabez zegok, haizea zinkuruz;

txoriak urrun alde eginik, izuaren izuz.

                    * * *

     Arbaso bakezale agurgarri horrek

inorentzat onginahia besterik izan ez dek.

Betidanik, eskale labur, emaile eder:

hire bizi guztian, txarkeria bat al duk ager?

     Eskatu?... Haizeari, laztan bat hozkiro.

Txoriari, kanta zezala goizetan eztiro.

Andre lurrari, zertxo? Hezegai-ttantto bat.

Zer eskaturik ez huen, soilki..., gizonarentzat.

     Eman, ordea?... Txoriari, abaroa;

haize adiskideari, hots eztirik non joa;

lurrari, bustibide ta simaurkigaia;

har berberek aurki ditek higan babes alaia.

     Ta gizonari?... Gehien horrexek hiri zor:

hari hainbat hik emanik ez zegok inon inor.

Hire itzala, hire egurra, hire edergarria

ta arnaririk hartu ahala, gizonaren zatia.

     Azpian duk ikusi haren gorabehera:

haurtzaroan jolasti, mutiletan amesbera;

lan-izerdiak eta ondo-atsedena;

ile-urdintze ta aguretzea; ta azkenik..., azkena.

     Bitartean, zuraren biribilkietan,

hainbat mende esku sendoaz idazten jardukan[1].

Hamaika aldiz lurpera gizonek gizonak...

Zuhaitza bizkor betiere zeukan Jaun onak.

                    * * *

     Izadiari zizkiok kendu-ahalak ken...

Haren irentsi beharra ez dik ezerk asetzen.

Larreko zezena, oihaneko basahuntza,

hodeietako txoriak... Oro gizonak ehiza...

     Azkenik, behartu duk zuhaitz zaharraz ere,

jauregi bat eraikitzeko zutikako ta habe...

Belarpeko zuloa kilkerrak bai eder,

baina gizontxoa —alegia!— ez izaki kilker!

     Ta han datorkik behinola, eskuan aizkorez:

zitalak nahi hau eraitsi, borroka koldar bidez!

Hark jo ta hik ezin baituk burua geriza,

amildu haiz goitik, atereaz lehertu-hots gaitza.

                    * * *

     Idiak hor. Kate bat lotu dik itzainak.

Zerrak, ozen, urrundik, irrika dizkik erraiak...

     Lurra ta biok elkarri muinka zaudete:

hain adiskide zaharrek azken agurra bai neke!

                    * * *

     Baharamateke, eraman!, zuhaitz eroria...

Errukia garaituz, betor nirekoikeria.

Baharamateke, eraman!, bestela, mendia

ez bainuke gehiago begiaren pozgarria.

1930

[1] hiharduen

URTE-GIROAK ENE BEGIAN

I.— BIZIA LO

             Otsail-erdi

Egur hezearen kea

goiak du kolore:

egunaren atarirantz

zauri bat, gordina,

odol beharrean urre.

Sakoneko lainoz gora

tontorrak elurrez:

itsasoa iduri,

ametsezko ontziez.

     Bide-ertzean, ez marrubi

ez belar gizenik.

Otalorea, bakanka,

goiztxo garrasika,

Udaberriari deika.

Hor pago bat, lerden aski,

iazko apaingarriak

(gaur orbel gorriak)

oso jaregin nahi ezik,

nola baitute ohi

neskazahar ezin-etsiak.

Hostobakandu-sasian

kabi bat, huts, urratua...

Arro-behetik errekak hots,

euriteak bulartua...

     Basora naiz. Han-hor,

goroldiozko ohean,

joan-elurte gaitzaren

hondarrak nabari;

kabidun usoak, ala

emazte zuhurraren

zapiak iduri.

Haritzak, ehundaka,

aiher zaizkio goiari,

argi-lehenenkia

egarri baitute,

harako urrezko zauria

izanik iturri.

Horregatik daude

luze-luze eginik,

artean oinak ilunik,

azken-arbazta-begiez

udaberrirako

hornitzen biziez.

     O, zein haizen eder loa:

heriotzaren anaitzakoa:

bizitzazko urloa!...

1930

II.— SAGAR-LORE

             Lorail-bete

Anitz egunez, ez gara alaitu

lurtarrok. Goien sar egin baitu

Euri-k Eguzki giltzapean;

jaun horail eder, lehorteen aita,

katez loturik egona baita

hodei bustien sabelean.

     Gaur, horra ageri, tarteka, urdina...

Sor zait barruan larrera-mina;

ta, aspaldi ez-ta, mendialdi.

Bete ditzadan argiz begiok;

eten zain-gihar lotuegiok;

bularra asetuz noan geldi.

     Badut zalantza zein giro izaki;

hotzaren ahala denetz ebaki;

ikus ez baitut Udaberri...

Baina, bat-batez, gainbehera, maldan,

moltso zuri bat... Elur ez al dan,

loreak ote?... Ahal igerri!

     Hari beltz oker nahasi sareak

ehundaka atzitu ditu... loreak?,

elur-malutak?, mitxeletak?...

Itxoin: txori bat, zehar, hegaka

dabil, kabigai-lorrez, esaka:

— Gaur dira gure maite-bestak!

     Sagasti berri, sagasti zuri,

inguma-atsegintokia iduri,

elurte arian geldia!

Ezin urtuzko txingor ugari,

azpi gizenean duk nabari

zelai-bitxizko loredia...

     Zertan udalehen den igartzeko

begi behar diot bide-ertzeko

pago pertxenta gazteari,

ta ikus orbelez den erantzia

ta apaingarri berriez jantzia,

baso zabalen aitzindari?

     Zertan behar dut jakin Itzala,

pagadiaren ume jaukala,

neska-koskortzen ari al dan?...

Kilker olerkari arloteak

neurtitz ozenak dituen boteak

lurrezko jauregi-atean?...

     Bego tximirriken hegaketa;

beude marrubi-loreak, eta

hirusta-saila ere bego:

dantzari-talde, bakotiarrak,

nahaspil zoroan zuti-baldarrak,

esku goituan ontzia ardo...

     Ene begiok, ez so besteri:

bide-ertz honetan nadin eseri,

hiri begira, sagastia...

Sagasti gazte, sagasti zuri,

inguma-atsegintokia iduri,

elurte arian geldia!

     Zuriaz nahasi, pipil gurien,

lehergabe-lore zabal-zorien

gorrixka, nabari duk sarri,

odol-tantoak antzo... Begira:

erditze baten aztarnak dira:

Bizi-erditze zoragarri!

     Ibil, txoriok, ta kanta alaiki.

Negu agurea hila da, baiki,

lurra soil baitago elurrez:

oro dezakeen esku naroak

erein baititu zuhaitz-soroak

ogi berriaren apurrez...

Bekik hiretzat oihu alai hau:

sagasti, hiretzat; bereizki baihau

jaiez jantzi zorna berriak!

Bizitza duk ageri garretan...

Bizitza, leher-berri, adarretan...

Higan dik sort-ohea Udaberriak!

1930

III.— BASO ITZAL

             Uzta-uzta

Urrun duk, sagasti berri, lorea.

Harizti, urrunago elurtea.

     Gailurrera igoa dugu Eguzkia,

nondik jaurtiko zutago gezia.

Begi-oheak, nork sakon-askiak

gainez ez dakien haren argiak?

     Uda! Mendiak hi hau eguerdi,

ta urrezko opor-aro, ta abaroaldi...

                    * * *

     Gurdibide bakan-ibil ertzetan

masusta-sasia dago loretan.

Hango kiskal beharra! Hango marmarra!

Hego-begi izaki-ta, haizeak garra:

irakin diraki, beroz ez ezik

erleen hegoek jo ta nahasirik...

                    * * *

     Arro-behetik ez dator gaur ur-hotsik...

     Txoriak abaroetan isilik,

goiz-jardun bakarrez etsi baitute.

     Egonean daude zuhaitzak ere...

Sagarrak eskuan ditu igaliak

Eguzki erregeri eskainiak:

geldiak gizendu, egonak goza;

nagiak noizbait jalkiaraz bitza...

                    * * *

     Beroak zapalduta datza oro:

bizidun, landare, haitz eta soro.

Muskerra ta artoa dagotzu soilki

eguzki gorritan ezin izerdi.

     Neguz ontzi lirain, laino gainean,

Txindoki!, orain hagokit aurrean,

goriak astundu tantai harrizko,

beheari inoiz baino errotuago.

     Beste erpin musker bat hor baita ageri,

maldan gora zaizkio zuhaitzak geldi:

oker, hats-estuka, lurrari itsatsi-

-mendizale makal unatu iduri.

                    * * *

     Zigor hontaz, Uda, ba al duk aterpe?

Hara zuzen nazak, luzatu gabe!

                    * * *

     Leihoak itxitako jauregia

basoak iduri. Lo nagusia.

Baina, badu norbait —zoragarria—

bidaztizain eder: bai, alegia!

Begira non dudan, aterpean zain,

gorputza sotila, betartea arrai.

     Itzal! Baso-ren ume jaukal,

xaloagorik ezin ahal:

beltzaran, begi bai azal:

               Itzal!...

               Itzal!...

     Sar naun geldixe, taupaka bihotza.

Har maitez, otoi, leher egin arrotza...

Oihal ilaun batez lehortu didan

bekokia. Gero, aldamenean,

hatzaidan eseri, andereño otzan,

ta, ai, zein gozo gauden, ahopekotan!...

     Atsedenaren eliz, zutoinez bete,

hosto-pilo ta izar izunak habe:

ta hi bertan oihaneko jaupaleme...

     Gure inguru lurra lurrun-jario,

urre urtuzko jasak baitaragio[1].

Euri gori horretaz basoa ateri.

Gauden, bada, maite, basoan geldi.

     Zuhaitz-tarteetandiko urre nabarra

dezagun udararen bitxi bakarra.

Begoz hemendik ate hire ederkiak;

har bitzate besteek laztan goriak.

Nik hireak nahiago, oihaneko Itzal,

ez baitute egiten odola kiskal...

                    * * *

     Uda!, gar zoragarri, suzko itsaso:

ontzi geriza honetan nahi haut igaro...

1930

Bigarren Euskel-Olerti-Jaian, Tolosan,

zilarrezko haritz-abarrez sariztatua

IV.— HONDAR-GORRI

             Azaro-lehena

Uda —suzko itsaso— baitut ibili

gerizpe atsegin bat nuela ontzi,

hondoaz lehorra jo dit emeki:

hondarreta bat du, soil eta gorri.

     (Itsasoak bai baitu, urrun-ertzean,

urre gorizko bide-goienean,

lehor bat —odol-huts inularrean—

Eguzki nondik sar atsedenean...)

     Aingura bota dut Arratsaldean:

oina dut ezarri Udazkenean...

                    * * *

     Berriro igo nauzu ene mendira,

oroigarri zaharrei maitez begira...

Andre Lurrak jaulki ditu igaliak;

zurbil dauka aurpegia, itzal begiak.

     Gurdibide bakan-ibil ertzetan

huntza dago oraindik, nagi, loretan.

Hor-hemenka, lore zimel gainetan,

ingumak ari, gozo-miazketan...

Mitxeleta gorri, zarpail hegoak:

maitatzeke atsotu direnetakoak.

     Kemenak huts-eta nekez bainoa,

zalantza dut zahartu naizelakoa...

Udazkenak ahulagotzen dit hatsa,

orbelak ozenagotzen oin-hotsa,

aldapak larriagotzen bihotza...

Lehenetan ez bezain hautsia natza.

                    * * *

     Arro-behera itzuli nago. Isurkia

basoz ta garoz jantzia:

noizbait orlegi, gaur nabar basoa;

tarteka gorri garoa.

Beste gain erpin bat bazen ageri

lehen heze: gaur burni-meatze iduri.

Lurraren azala herdoildua da,

ala dut odola begietara?...

     Haizea dabil, busti setatia:

lurrari daragio[2] hots negartia.

Larreko xomorro ozenen zantzurik

ez da inon. Aspaldidanik

isil zen olerkari jaun Kilkerra:

oixtian, alfer eder den Txitxarra.

     Ta zuek, nora, txoriok, saldoka

zoazte, iraduz urrundu-beharka?

Adiskide Urretxindor hil zaizue,

ta haren hilkizunetara

—hegoak ikara—

berandu-beldurrak al zaramatzate?

                    * * *

     Oi, zein den ituna

behera-behar hau!

Nik ez nahi eguna

bihurtzerik gau!

     Giroen argia galtzerakoan

lehen-oihartzuna dut ozen gogoan.

Hiru giro izanok, nik dei ta zatozte:

nork-zeren saria ekardazue:

batak itxaro, besteak berpizte;

hirugarrenak bizitza-indar bete.

Oro behar zaituzte ene bihotzak,

Lehen-min baitamada[3] neurtitz zaharren hotsak!

          (Negu).

     Ikus dezadan, Jauna, behin ta berriro,

otalore ezinegona...

          (Udaberri).

     Bekusat sagasti gazte elurgiro,

udalehen-sortohe dena.

Ikus ditzadan harako hirusta-sailak

eskuan dituztela ardo-txanbilak.

Entzun dezadan inoizko olerkaria,

zelaian baitzuen lur-jauregia...

          (Uda).

     Jainko-muino-gainetara baino lehen,

(ederra baita bizia!)

urrezko itsaso bebilt urduria,

Itzal dudala laguntzaile lerden.

                    * * *

          (Udazken).

     Ta udazken-hatsarreko goiz batean

esnatu nadin Jainkozko Betean!

1930

[1] eragiten baitio

[2] eragiten dio

[3] ematen baitit

EUSKO BIDAZTIARENA

Miguel Unamuno

jaun argiari, gure ausardia

gorriaz jabetu dadin

                   Heuskara, ialgi adi kanpora!

                   Heuskara, habil mundu guzira!

                        (ETXEPAREk, orain laurehuntsu urte).

      BIDAZTIAR-DEI

Aberriaren ahots eztia,

gogamenaren ezkon xuria:

ekartzan esku guria,

hatorkit, geldi-geldia,

uztagun, aldikoz, Euskal Herria.

      LARRE-LORE

Eder haugu, mintzo joria,

eder, benetan, garoz jantzia:

larre-loretik eztia,

basotik euskal mamia,

laster sortzen ahal duk, Olerkaria!

     Ta, hala Jaunaren gogo baledi

nik gogo dudan bezain kartsuki,

euskotar azal ta mami,

gure herriaren olerki

garaia, norbaitek lehenbailehen begi!

      ORO-MINTZO

Baina nik, hizkuntza larrekoa,

nahi haut ere noranahikoa:

jakite-hegoek igoa;

soina zahar, berri gogoa;

azal horizta, muin betirakoa.

      AMETS-BIDEETAN BARNA

Ez hadi beldur, nire Maiteder:

baserriz landa nahi haut ager-

-arazi, bazterrik bazter,

harroki; ez baita ezer

lurbiran ederrik hi bezain eder!

     Gogamenaren ezkon ez-antzu,

eztei ondoko bide dinagu.

Otoi, Jauna, ibilgo-buru,

maitasun-edermen-zitu,

haur begi-argirik anitz bekargu.

                    * * *

     Itsaso bare, zelai urdina,

muga-biribil, belar-berdina:

goizaldea duk sorgina!

Dirdaiez ikus egina

mende-neurle dugun gurpil arina...

                    * * *

     Eguzkipean uhartedia...

Ur zabalean oihal zuria...

Zuhaitz arrotzen azpia,

ehun oztinek itzalia!

Hor bide zetzan Gerbault bakartia...

                    * * *

     Lekaro zabal lurraren gerri,

hondardi kiskal heriogarri:

bidazti-begiek sarri

airean baso ta iturri:

bertarainokoan hondarra gorri!

                    * * *

     Dagigun arraun Izotz-herrira,

zaharren aztarrik denetz begira:

hamaika joan ta bira

eginik iaz baitira,

eskuan arpoia, soinean zira!

     Lehorra zuri, beltz itsasoa:

izotz bat ontzi gure ibilgoa...

Bakarte jaungoikozkoa!

Soil, hegazti bat doa

hodeien senide, zabal hegoa...

     Kanta ditzagun hango gau luze,

hango ilunabar su gorriz bete;

gizonek elurra aterpe;

lurralde gizenik gabe;

gure Euskal Herriaz hain guziz beste!

                    * * *

     Hiri nagusi, giza erlauntza:

zorapenezko harantz-honantza,

sumabeharra, jakintza,

saleros ekurugaitza,

gure elkar-indarrak itzuli bitza!

                    * * *

     Ortzi oro ta egute oro

jaso, ikus-ahala, ta abes gozoro...

Apaindu zernahitarako:

agi gai adierazteko

gizaki guzien alderdi ta asmo.

      GURENTZA

Ta, beheko gaiok agorrez geroz,

Eguzki-k ezin urtuzko hegoz

(Ikaro-k ez bezalakoz)

goazeman zerura igoz,

izar urdinetarainoko asmoz!

1931

ASABA ZAHARREN BARATZA

Poluikarpa Barrena,

adiskide min eta abertzale

jatorrari, bihotzez

I.— Atarian

Asaba zaharren baratza,

huntzadun hormek hesia,

eguzkiak lehen maitea...

Hotzaldi zoro baten itzuli,

joka nagokik atea.

     Joka nagokik atea,

ate gorri zurezkoa,

euri zaharrek usteldua;

barraskiloek bide bihurri

dirdaitsuez apaindua.

     Bai bainuen amona xahar bat

zazpi begiko baratzain;

deiadarkari iaioa

marrubi-lapur ninkusanetan...

Bizi ote dut gaixoa?

II.— Sarrera

Sar eta... zuhaitz jantziak.

Urrats bat egin, ta... adar huts.

Oroipen-txoriez zeuden

beterik: ni ikus ta, bat-batean,

hegoei eragin zieten.

     Nigana datoz, nahasian...

Adiskide min-maiteak!

Barru-muineko gauean,

su itzalitzako zaharra gar gorri

dabilkit bihur-nahian.

     Belar gaiztoak jan ditu

nire bidexka ezkutuak...

Ale bakanak dakarzki

bide gaineko mahastiak, eta

ortziak peitu du eguzki.

     Urte joanen zitala!

Zuek zarpaildu-itzalia

lehenera nork lekardake?

Zabal-naroa nuen baratza,

gaur hain estu, gaur hain gabe!

III.— Lehena

Baratz erdian dut aurki

amona: aldaroka dator,

begi galduak noranahi...

Heriotzak dakar besalagun,

bere buruz ez baita gai.

     Amona, zatozkit, otoi:

biloba laztan ezazu,

esan zadazu “biloba!”.

Hitz hori, soilki, zaharrak dit ondu,

ardoa ohi duen bezala.

     Biraka hasi zen, dei ta dei:

aita dei, ta ama; haurtzaroko

lurrak irentsi lagunak...

Zaharrez berrumetu denez gero,

mendeko darabil lehenak.

     Errukarri! Lausorik du

giza argia begietan...

Nonahi aldiaren sitsa!

Zuka, zoroki, mintza zitzaidan,

zaldun arrotza bainintzan.

     Laztan dut. Bera, harrituta,

begi-begira dagokit.

Gero, geldiro: “Nor zaitut?...”.

Euskaraz hark niri galdegina

gogoan besterik ez dut!

     Nire begien suz sutu

nahiez bereak, diotsat:

“Biloba nauzu, zaharrena...

Zure marrubi gorriak inoiz

osten ohi nituena...”.

     Oroi ote?... Begietan,

zalantza dut tximistarik

iragan zuelakoa.

Burua igurtzi zidan astiro,

esanez: “Zu...? Zu...? Gaixoa!”.

     Ta hasi zen biraka berriz,

hil zaharrei hoska, negarrez,

heriotzaren egarri...

Bizitzearen hondar-aleak

larrainean eultzitzen ari!

IV.— Oraina

Ta, hara, bidean, baldarño,

muttiko bat guregana:

hark birbiloba, nik seme.

Ikus amonak, bertan gelditu,

ta haren eztizko irribarre!

     Laztan du, pozak zoratzen:

“Hi haut, orain hakust ongi!”.

(diotsa) “Hi haut, bai, ‘holako’!...”.

Ta..., nire izenez igurtzi zuen

burutik oinetaraino.

     Lehena zegoen orainaz

ele gozoka. Bitzuok

mintzo beraz ziharduten.

Ene asaben lokarri zaharra,

Jaunari zor, ez zen eten!

V.— Etorkizuna

Orduan eguzkiz jantzi zen

asaba zaharren baratza;

orduan, zuhaitzak igaliz;

orduan baratza leheneratu zen

mugak berriro zabaliz[1].

     Ta lehen ikusi gabeko

zuhaitz berri bat zegoen

erdian, guzien buru...

Haren gerizak herri-baratzak

ezin-hilkor egin ditu.

     Nire Tabor-mendi: nire

baratz zaharraren antzalda!,

egi, mami, bihur hadi:

lehenaren muinak aldatu beza

baratz zaharra baratz berri!

1931

[1] zabalduz

IZOTZ ONDOKO EGUZKI

Izotz ondoko eguzki,

neguaren barre:

olerkariak noizbait

hiri gorazarre.

Emeki duk itxaroz

piztu garai-larre:

udaberri-laminek

larreon batzarre.

     Behetik nator, ibarrak

izoztuta utziaz.

Mendia jaiez dago

urrezko jantziaz.

Haren barrea dadat[1]

irrika biziaz,

gozatua baitu gaur

ezti bereziaz.

     Udalehenak irria

ohi du zoro-ozena;

udarak, haragikoia;

udazkenak, bena;

negu-gau oskarbien

izotz ondorena

berriz, bakarra duzu:

denetan emeena!

     Bai baitator urrundik

Gabonetarako

seme zaharra: bidean

elurpe du oro;

etxeko sutondoan

bixkortu ezkero,

ikus haren ezpainen

barreantxa gozo!

     Bai baitatza eria

ohean: herio

atzapar itsusia

luzatzen ario[2]:

berpizkunde berria

maiteak jario:

hitzik ezin ta irria

hain ezti degio!

     Sagasti soila lotan,

abar makur nahaspil;

zelaiek, orbelpean,

ametsetan orril;

txori gaixoei ahaztu

gau latzaren hurbil;

haizeñoa lilurak

otzanduta dabil.

     Haranak mailka daude

gorantza jarriak;

guzien hondarrean

laino urdin, begiak;

izotz-arnasa, agian,

baititu eguzkiak

zernahi tauparazteko

men zoragarriak.

     Ezker-alde Orexa,

eskuin, Altzo-muino;

nonahi euskal oihartzun

ortzi-mugaraino...

Dabesadan[3], ibarrak

lainotan daudeino!

Dabesagun, lagunok:

geroak ereinotz!

     Haran ta muino gainez

Aralar handia,

euskotarren zaindari

Mikelen mendia:

koskak elur-dirdaiek

bil ta, dirudia[4]

amets eder mamitu

ortzian geldia.

     Jondone goiaingeru

garaile goitarra,

gure arazo latza

duk bizi beharra;

hartarako, nagusi

duan Jaun bakarra

hire bidez dotoigu[5],

demaigun indarra.

        * * *

     Izotzak estali zuen

gure Euskal Herria;

mintzo ozenak zabaldu

berpizkun-berria.

Itzal-zokondoetan

lore, izotz-bitxia;

baina gainetaz ari

jauntzen eguzkia.

     Izotz ondo. Neguak

barre eme. Gizadi

larria gailurrerantz,

muinoak mailadi.

Gazte-sail kementsua

goraino badadi,

izozpetik eguzkik

jare dik Euskadi!

1931

[1] edaten dut

[2] ari zaio

[3] abes dezadan

[4] iruditzen zait

[5] otoitz egiten dugu

GURE MINTZO

Arana Goiriren

oroiz eta eskerrez

Nirekin jaio nuen abes-mina,

ta haurtandik min hori dut izan samina...

Kanta nahi, nahi alfer: mintzoa

peitu, minak behar eztigai gozoa!

     Huts bainuen osagai guri-berexa,

hatsa jaurti arren ezin sor abesa;

amets arteko oihu bailitzan,

hotsaren zakarrez izu-ikara nintzan.

     Hil-zaharki, bizi dugun gizona!

Egunero berpiz lurpean dagoena!

Dezadan onets haren izena,

aberriz ta mintzoz gu jantziarena.

     Haren argibidez ni jabetu

enegan bazela norbait atxilotu.

Orduan, jaitsi nauzu leizera;

nork geure muinean dugun itzalera.

     Oin kolokak zuhur, begiak joran,

zurubi bihurrez poliki nindoan.

Guri argi ematearren

itzaliarena, eskuan nekarren...

     Horra noizbait ere beheraino hel,

ta leotza aurki dut hondoaren sabel;

ta, leotzean, hil iduri,

gizalaba eder odol gabez zuri.

     Ipuin zaharrak, zatozte gogora!

Zatozte erreginagai begizkoak zora!

Bazterrean ikus nirea,

ene ta asaben oharrezak botea...

     Adatsa busti diot negarrez,

bihotza berotu nirearen garrez,

ta itolarria arin-beharraz

leiho zekenera dut nirekin narras.

     Berriz-jaio-poza suma nuen...

Gesal mugagabez bide gindoazen:

bizitza-itsaso otzan barea,

goiz-eguzkiaren txinpartez ernea!

     Ezpainak dar-dar, lepo-zainak leher-

-beharrean, muinki dut estu nire eder

besoetan, ta hatsa jaurtiki:

ta ura bai, egin zen ahoan abesti!

     Ahapaldiak elkarren ondoren

jalki ta, uso zuri antzean, zetozen

itzuli, itsaso urdina zehar,

mokoan, edergai, basoaren abar.

     Itzuli zetozen ahapaldiak;

itzuli zetozen nire uso zuriak

Aberriarentzat damesgun[1]

lehor gizenetik, jai-hostoa lagun...

                    * * *

Ene leozpetu jare-berri,

eusko orok zaitzagun minen eztigarri,

ta besteren gogo-menpetik

jare gaitzazu usu, geurea gaiturik!

1931

[1] amesten dugun