UMA ULAZIA

Euskal Herriko greba feministak

Diskurtsoaren analisia
feminismo materialistatik

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 Uma Ulazia

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2024ko iraila

Edizio hau: 2024ko iraila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Esker onak

Euskal Herriko Gazte Feministak-eko kideei eta kide izandakoei. Egia askorekin sartu nintzen taldera. Eskerrik asko, irakatsi didazuelako egia ez dela existitzen; bai, ordea, estrategia. Luxua da zuekin pasioa partekatzea.

Juleri. Gatazkak behar eta nahi ditugu, baina gatazkarako tresnak behar dira. Eskerrik asko, tresna hauek emateagatik. Baita liburu hau idazteko aukera eta laguntzagatik ere.

Liburu honen idazketa prozesuan zehar aholkatu eta babestu nauzuen lagunei. Berri onak eta pozak kolektibo bilakatu eta nirekin batera ospatzen dituzuenoi. Bakarrik ezin da, baina zuekin bai.

Hitzaurrea

LORE LUJANBIO ETXEBERRIA

      Martxoaren 8an eta azaroaren 30ean Euskal Herriko kaleak hartu genituen, eta oihukatu grebak ez direla soilik lan ordainduaren esparruan borrokatzeko lanabesak. Feministok eremu publiko zein pribatua zeharkatzen duen lan banaketa sexualari aurre egiteko baliatzen ditugu grebak, gu ez gara patronal-langile gatazkara mugatzen, gizon-emakume klase gatazka erdigunean jartzen dugu. Greba feministen helburua heteropatriarkatu kolonial eta kapitalista iraultzea da, zapalkuntza guztiak suntsitzea.

      Greba feministak anitzak dira, estrategia, ardatz eta diskurtsoak askotarikoak. Uma Ulaziak lan honetan Euskal Herriko 2019ko martxoaren 8ko eta 2023ko azaroaren 30eko greba feministak aztertzen ditu. Trebetasunez azaltzen dizkigu bi greben gakoak, ertz eta eztabaida nagusiak. Bi greba feministen diskurtsoen analisiaren bitartez, feminismo idealistaren eta feminismo materialistaren arteko ezberdintasunak erakusten dizkigu, eta feminismo idealista eta materialistaren perspektibak bi greben diskurtsoetan nola barneratzen eta birsortzen diren agertzen. Ikerketa horrekin marko idealista eta materialistaren inplikazio politikoak azaleratzen ditu: “Sexu zapalkuntzaren ulerkera idealista izendatuko dudana, gizartean zabalduena dena, problematikoa dela argudiatuko dut. Bigarrena, aldiz, sexu zapalkuntzaren ulerkera materialista da, eta aukera berri eta erradikalak irekitzen dituela defendatuko dut”. Idealismo patriarkala gure ikuskera eta diskurtsoetan nola hedatzen den antzemateko hausnarketa duzue, borroka feminista-materialista indartzen jarraitzeko ongarria.

      Liburu hau autokritikatik egindako lana da, debate feministetan sakontzeko gauzatua: “Diskurtso feminista fintzeko gakoak bildu asmoan eta barne eztabaida politikoak hauspotzeko helburuz egina. Militante gisa, guretik eta guretzat idatzia”. Militantzia kokatuak eskaintzen duen begirada zorrotz eta sakonetik ikusarazten dizkigu idealismoaren eta esentzialismoaren tranpak. Horiek zehaztasunez antzemateko eta estrategikoki borrokatzeko.

      Martxoaren 8ko eta azaroaren 30eko greben ardatz nagusiak zaintza lanak izan ziren. Bi grebetan gatazka heteropatriarkal, kolonial eta kapitalistak azaleratu eta gizarteratu ditugu eta zapalkuntza horiekin bukatzeko zaintza lanen feminizazio, arrazializazio eta prekarizazioa desagerrarazteko beharra azpimarratu. Baina zaintzaren inguruko ulerkera esentzialista eta idealistak ez ditugu sakontasunez irauli. Horretan gabiltza. Helburu hori garatzeko ezinbestekoa dugu zaintza lanen definizio feminista materialista garatzea eta fintzea. Zaintza kontzeptuaren ulerkera ahistoriko eta idealistak muinetik haustea.

      Feminismo materialistatik “gizon” eta “emakumeak” ez dira ezberdintasun esentzial, biologiko edo kulturalak, horiek ez baitira erlazio sozialetatik kanpo existitzen. Diferentzia sexualaren azalpen esentzialista eta biologista guztiak alde batera uzten dira eta ezberdintasun sozialak klase gatazka modura ulertzen dira. Hau da, “gizonak” eta “emakumeak” klase sozialak direla nabarmentzen da, hots, erlazio antagonikoan oinarritzen diren produkzio-erlazio patriarkalen bitartez ekoiztuak direla.

      Halaber, “lan” kategoria ez da zereginen edota jardueren ezaugarrien edo edukien bitartez definitzen, produkzio-erlazioen bidez baizik. Hortaz, apropiazio erlazioetan (lan ez-ordaindu eta subalternoa) oinarritzen diren produkzio-erlazio heteropatriarkalek ekoizten dute “etxeko eta zaintza lana”. Hau da, lan horiek bereizten dituena ez da bazkaria egitea, fardela aldatzea edota ondoez emozionalak entzutea, baizik eta gizonen klasearekiko subalterno den subjektuak dohainik eta apropiazio-erlazioetan lan egitea. Modu horretan, zapalkuntza eta esplotazio erlazio patriarkalak ekoizten ditu “emakumeak”, euren gorputzen jabe ez diren eta besteentzat (gizonen klasearentzat) dohainik lan egiten duten izakiak. Izan ere, emakumeek egiten ditugulako dira ez-ordainduak edota prekarizatuak (baliorik gabeak), eta lan ez-ordaindu eta subalternizatua egiteagatik gara emakumeak.

      Jarduera bera gizonek egiten dutenean esanahiak eta lan baldintzak aldatu egiten dira, produkzio-erlazioak transformatzen direlako hain zuzen ere. Horregatik, chef pribatuen lana ez dugu “etxeko eta zaintza lan” nozioan kokatzen, nahiz eta etxean jakiak prestatzen dituzten. Edota kaleak zein makinak garbitzen dituzten langileak (gizonak) “operario” izendatzen dira eta garbiketa jardueretan dabiltzan emakumeek baino askoz ere lan baldintza hobeagoak dituzte. Zeregin edo jarduera bat “etxeko lan” edota “zaintza lan” izendatzen dugu feminizatua dagoenean eta beraz, produkzio-erlazio heteropatriarkaletan gauzatzen denean.

      Feminismo idealistak gizon eta emakumeen berdintasuna aldarrikatzen du, hain zuzen ere “gizonak” eta “emakumeak” zapalkuntza erlaziotik kanpo existitzen direla defendatzen duelako (esentzialismoa). Zapalkuntza patriarkala ez du produkzio-erlazio materialen bitartez azaltzen, baizik eta desbalorizazio kulturalaren bitartez. Hortaz, ikuspegi horretatik, “emakumeak” eta feminizatutako alderdi guztiak kulturalki baloratu behar dira eta horrela, “gizonekin” berdindu. Feminismo materialistatik aldiz, “gizon” eta “emakumeen” desagerpenaren alde borrokatzen dugu. Diferentzia sexuala ez delako baloratu edo ospatu beharreko bereizketa biologiko eta esentziala, gizonen pribilegioa betikotzen duen klase erlazioa baizik.

      Ulaziak nabarmentzen duenarekin bat, “beharrezkoa da zaintza-sistemaren inguruko diskurtso bolleroak egitea. Izan ere, zaintzaren auziak (emakume-gizon) klaseen arteko gatazka erdigunean du, bi klaseen arteko harreman heterosexuala izanik zaintzaren antolaketa patriarkala sostengatzen duena. Hala, bollera subjektua analisirako leku estrategikoa izan daiteke”. Izan ere, Wittigek azaldu zuen modura, lesbianak, bollerak ez gara emakumeak, gizonen morroiak edota neskameak izateari uko egiten diogulako. Alegia, senar eta seme-alabak izateari ihes egin eta zaintza greba egiten dugulako. Erregimen heterosexualaren mandatuari ezetz esaten diogulako.

      Feminismo edota transfeminismo materialistatik argi dugu diferentzia sexuala ez dela esentziala, baizik eta dispositibo biopolitikoen eta produkzio-erlazio materialen bitartez produzitua. Ezinbestekoa dugu “emakume” eta “gizonak” klase sozial modura definitzea, biologismo eta naturalismoa sakontasunez baztertzen duten kontzeptu politikoak erabiltzea.

      Esku artean duzuena feminismoa klase borroka modura pentsatzeko testua da, zaintza lanen definizio feminista-materialista ulertzeko eta Euskal Herriko greba feministen eztabaida nagusietan sakontzeko ezinbestekoa. Lan honetan hurrengo grebak eta borrokak pentsatzen eta antolatzen jarraitzeko pizgarriak aurkituko dituzue. Idealismo eta esentzialismo patriarkalaren aurkako antidotoak jasoko dituzue. Gizon eta emakumeekin bukatzeko estrategiak.

Sarrera

      Nor da jakiteagatik bakarrik jakin nahi duena? Pribilegiatua, burgesa, gizona, zuria, demokrata, neuronormatiboa, eta gehitu arazorik gabeko pertsonentzat asmatutako beste hainbeste adjektibo. Guk ez dugu jakiteagatik bakarrik jakin nahi. [...] Eraldaketarako behar dugun jakintza baino ez dugu maite. Eta hori ere, ez da gutxi.

AINHOA URIEN, MAIDER ARREGI eta MIJO LIZARZABURU (2023)

      Zaintzaren antolaketa zaharkituta geratu omen zaigu. Gaur eguneko garaietara egokitu behar omen dugu. Ez dakit, agian patriarkatua modaz pasatu da eta ez gara ohartu. Agian, jada ez da esplotazioaren garaia.

      Emakumeak botere postuetan egonez gero, munduan ez litzateke gerrarik egongo entzun diegu, pozoia ahoan dutela. Baketsuak eta onak omen gara, berez; hots, domestikatuak.

      Gatazka urtu nahi dute, botere disputa monopolizatu. Betikotu daitezen subalternitatea eta patriarkatua. Baina guk ez dugu bakerik emango. Izan ere, sistema kapitalistan ugazabaren bakea langilearen biolentzia den bezalaxe, patriarkatuan, gizonen bakea emakumeen biolentzia da, halabeharrez (Goikoetxea, 2023).

      Gatazka ez da erraza; baina ni neu, atzera bota bezainbeste erakartzen nau. Ederrak baitira garaipen feministak; gizonak, lan ez-ordaindua edo bikotea erdigunean ez dituzten balio sistemen eraikuntzak; lokaztutako lubakiak eta kaosa.

      Ez zaizkigu falta matxinadarako arrazoiak. Nahikoa lantza sartu dizkigute jada estomagoan. Eta burua lehoi baten ahoan sartzea bada ideia, has dadila botere lehia[1].

[1] Nerea Ibarzabalek, Bertsolari Txapelketa Nagusiko Baionako finalaurrekoan (2022) botatako agurreko bertsoan oinarrituta, Iruneko finalaurreko saioa pasa berritan. Iruneko saioan parte hartu zuten bertsolari gehienak emakumeak* ziren eta, jarri zizkieten puntuaketa baxuak medio, zaildu edo itxi egin zitzaien finalerako atea. “[...] Baina lantza bat estomagoan / Burua lehoi baten ahoan / Sartzea bada ideia / Ados, has dadila lehia”.

Hasi baino lehen

      Bost urte igaro dira jada 2018an Euskal Herriko mugimendu feministak lehenengo aldiz greba feminista deitu zuenetik, eta 2023ko azaroan hartu zuen leku greba feminista orokorrak[2]. Greba egun hauek inflexio puntu izan dira euskal feminismoarentzat, baita urte luzeetako borrokaren parte eta ondorio ere.

      Feminismo autonomoa 70eko hamarkadan hasi zen antolatzen Euskal Herrian. Hala, behin XXI. mendean sarturik, krisi finantzarioaren eta ETAren armagabetzearen ondoren, feminismoa ezkerreko antolakundeetan ardatz nagusi moduan sartzea lortu zen, ardatz nazionalarekin eta antikapitalistarekin batera.

      Feminismoak zentraltasun hau eskuratu izana mundu mailan zabaltzen ari zen laugarren olatu feministaren baitan ulertu behar dugu; olatu honek, 2014az geroztik, euskal mugimendu feminista autonomoa hedatu, indartu eta egonkortzen lagundu du. Hala iritsi zen 2018ko mundu mailako lehenengo greba feminista, eta horren ondoren bigarrena, 2019ko martxoaren 8an. Urte horren amaieran, Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministen bueltan, hiru mila emakume*[3] elkartu ziren Durangon. Jardunaldi hauek 2023ko greba feminista orokorraren aurrekaritzat ditu Goikoetxeak (2023).

      2020an mundu mailako pandemiak egin zuen eztanda, denon bizitzak sostengatzen dituena emakumeen lan ezkutua dela agerian geratuz. Krisi testuinguru hau abagune gisa ere baliatu zuen mugimendu feministak, funtsezko lan hauek soilik emakumeek eta subalternitate baldintzetan (hau da, oso gutxi kobratuz edo kobratu gabe) egiten dituztela salatzeko.

      Lan hauei “zaintza” hasi ginen deitzen, modu generikoan, 80ko hamarkadako feministen genealogiari jarraituz (Goikoetxea, 2023). Pandemia betean, Bizitzak Erdigunean plataforma sortu zen mugimendu feministaren barnetik, zaintzaren auziari heltzeko. 2020tik 2023ra bitarte, zaintza-gatazkaz ikasi eta berau politizatu dugu, eta horrela iritsi gara 2023ko azaroaren 30eko greba feminista orokorrera.

      2014an kokatu badut ere laugarren olatuko feminismoaren hedatze edo goraldiaren hasiera, 2018ko lehenengo grebatik azken greba orokor feministara nabarmena izan da bizi izan dugun mugimendu feministaren loraldia Euskal Herrian. Zabaltze hau 2019. eta 2023. urteetako grebetan baliatu diren dosierren erredakzio prozesuan bertan antzeman liteke. Lehena, espresuki grebarako idatzi zuen zortzi kolektiboz osatutako Euskal Herriko koordinazio nazionaleko taldeak; kontrara, bigarrenaren erredakzioan hogeita hamabi eragiletako emakumeek* (tartean talde feminista eta antiarrazistak, ikerketa taldeak, sindikatuak nahiz kooperatibak) hartu zuten parte[4].

      Euskal gizartearen gero eta masa handiago batek du bere burua feministatzat eta honakoa garaipen handia da, hegemonia borrokatzeko gaitasuna izatearen seinale baita. Ordea, zabaltze orok eduki hustuketaren arriskua (edo sektore interesatuetatik, husteko ahalegina) berarekin dakarrela jakina da, eta joko arau berri hauetan garatu beharko da estrategia feminista.

      2019. eta 2023. urteetako greba egunetan erakutsi dugun bezala, langile klasearen borrokarako tresna historiko bat berrasmatzen jakin dugu. Lanaren ulerkera eraldatu dugu, lanaren nozioa enplegura mugatzea kritikatuz eta lan ez-ordaindua erdigunera ekarriz. Hala, kontzeptualizazio berri hau grebara aplikatzea lortuz, greba, tresna gisa, berrasmatzea lortu dugula esan genezake.

      Greba egunetan kate produktiboa eta errepideak eten ditugu. Atera dugu lan pribatua kalera. Itxi ditugu ikastetxe eta lantokiak. Pintatu ditugu eskaparateak eta pankartez josi zubiak. Pegatinaz bete ditugu txaketa eta posteak, eskuorriz poltsikoak, eta kuñak eta sirenak nagusitu dira enpresa eta gobernu erakundeen sarreretan. Euskal Herri Feministaren alde oihukatuz bete ditugu kaleak, gure herrian azken hamarkadetan ikusi izan diren manifestaziorik jendetsuenetan.

      Baina greba feministen antolaketa prozesuak berak ere izan du eder bezainbat apurtzailetik. Sektore anitzetara eta Euskal Herriko txoko periferikoetaraino eraman dugun borroka izan da, eta hauetan guztietan politizatu da zaintza-gatazka.

      Politika egiteko helduleku bat irudikatu eta eraiki dugu. Parez pare ireki dugu borroka ziklo baten hasiera, feministok lidergoa izanda. Emakumeon* auto-antolakuntzaren zilegitasun eta beharrezkotasuna jarri ditugu jo puntuan: subjektu independente gisa antolatuz 2019an eta asanblada ez-mistoetan elkartu eta beto eskubidea egikaritzea lortuz 2023an. Elkargune berriak sortu ditugu. Eta zentzu horretan, zaintza sektoreko emakumeen elkarte eta sindikatuen politizazioetatik abiatuz, elkartasun piketeen antolaketan aritu gara, kontraesan eta indargune guztiekin.

      Bide-orri berri bat, akordio soziala, idatzi dugu; patronalak, gizonak eta alderdi politikoak seinalatuz. Garaipenak eskuratu ditugu hemen eta han. Eta feminismoak, borroka partikularra izatetik, borroka orokorra izateko saltoa eman du.

POSIZIOA ETA ASMO POLITIKOAK

      Tresna berri bati buruz dihardugu beraz, aldaketa politiko baten testuinguruan. Une politiko hau irakurtzeko saiakeran, liburu honek 2019. eta 2023. urteetako grebetan bide-orri gisa erabili diren dosierren analisia egingo du, egungo koiunturaren isla baitira.

      Koiunturaren irakurketaz haratago, idatzitakoak irekitzen dituen aukerak, blokea ditzakeen bideak nahiz diskurtsoak indartu edota arrakalatu ditzakeen egiturak identifikatzea ahalbideratzen du diskurtso baten analisia egiteak. Aldi berean, ezinbestekoa da gogoan izatea diskurtsoaren arrakasta ez datzala, berez, ideien arrazionalizazioan edo egiaztagarritasunean, bere eraginkortasunean baizik (Odriozola eta Zabalo, 2017). Ordea, sinetsita nago analisiak berak eraginkortasun honetan sakontzeko tresnak eman diezazkigukeela.

      Norberak militatzen duen espazioaren analisia egitea ez nuke esango ariketa erraza denik. Azkura eragin dezake ingururik hurbilenean, idatzitakoak kezka eta ardura handia sortzen ditu ikerlariarengan: zerk egiten duen ekarpena, eta zerk ez. Hala izanik, azaldu nahiko nuke autokritikatik planteatutako lana dela eskuartean duzuna, diskurtso feminista fintzeko gakoak biltzeko asmoan eta barne eztabaida politikoak hauspotzeko helburuz egina. Militante gisa, guretik eta guretzat idatzia.

      Mugimendu feminista mugimendu politiko bat da. Eta, mugimendu politiko orok bezala, korronteak ditu eztabaidan: aberastasunaren, garapenaren eta sendotasunaren bermea eta isla izanik honakoa. Feministok, toki ezberdinetatik, teoria eta praktika ezberdinak egiten dihardugu. Eta korronte guztien elkargune zaigu mugimendu feminista.

      Greba dosierren diskurtso analisia bollerismotik dago egikaritua. Beharrezkoa da zaintza-sistemaren inguruko diskurtso bolleroak egitea. Izan ere, zaintzaren auziak (emakume-gizon) klaseen arteko gatazka erdigunean du, bi klaseen arteko harreman heterosexuala izanik zaintzaren antolaketa patriarkala sostengatzen duena. Hala, bollera subjektua analisirako leku estrategikoa izan daiteke, heterosexualitatean ez kokatzeak kanpo perspektiba bat emango digulako.

      Ez dugu emakumeek emakumeen gauzez eta bollerek bollerismoaz soilik hitz egitearen kondena errepikatzen jarraitu nahi. Sistematikoki kanporatzen gaituzte borroka zentral, zapalkuntza garrantzitsu eta subjektu unibertsaletatik. Euskal herritarren erdia baino gehiago errealitatearen zati txiki bat soilik omen garenez, errealitatearen zati txiki horren gaineko iritziak ematea bakarrik baimendu zaigu, kasurik onenetan. Ordea, guk proposamen politiko osoak egiten dihardugu: ez unibertsalak, baina ezta beste inork egiten dituenak baino partzialagoak ere.

      Gureak ez dira benetako “arrazoiak”, emakumeek egiten dutena “lana” ez den bezala, greba feminista bat “orokorra” izan ezin den bezala; zeren “benetako” arrazoiak, “benetako” lana, “benetako” greba, “benetako” dena beste batzuena baita beti (Barañano, 2023).

PARTZIALTASUNAK

      Feminismotik egingo diren proposamen politikoak bestelako proposamenak baino partzialagoak ez izateak, ordea, ez ditu partzialtasunak ekiditen. Hain zuzen ere, honetaz jardun nahiko nuke zuzen-zuzenean liburuaren muinera sartu baino lehen.

      Aztertuko ditudan dosierretan ardatz kolonial, patriarkal nahiz kapitalistak problematizatuko dira. Ordea, liburu honetan, sexu-zapalkuntzaren analisiak hartuko du erdigunea, sistema kapitalistarekin harremanduko dudan arren, hala dagokionean.

      Ez dut zentraltasunez problematizatuko ardatz koloniala, presentzia handia izan duen arren greben antolaketa prozesuetan eta, bereziki, igaro berri den greba orokor feministan. Kolektibo eta militante antiarrazisten lanari esker, 2019an jasotako aldarriei berriak gehitu zaizkie 2023an: berriak eta zehatzagoak, klase arrazializatuaren errealitateari erantzuten dietenak. Bestalde, ezin aipatu gabe utzi mugimendu antiarrazistaren baitako sektore batek grebarekin bat egin zuen gisan, beste sektore bat ez zitzaiola greba orokor feministari atxiki.

      Atxikitako sektoreak, etxez etxeko langileen kolektibo eta sindikatuz osatuak, greba “aukera historikoa” dela azpimarratu zuen. Aldarrikapen zehatzak egin zituzten talde hauek, tartean Espainiako Atzerritarren Legearen deuseztapena, errolda- eta etxebizitza-eskubideen aitorpena (Berria, 2023-11-08) edota etxeko enplegua eta zaintzak Gizarte Segurantzako erregimen orokorrean kokatzearen aldarria (Argia, 2023-11-08). Aitortu zuten babesik gabe egoteak mugatu egiten dituela protesta egiteko garaian, eta horrexegatik erabaki zutela egotea, ez direla geldirik egongo; egoteko, parte hartzeko eta entzunak izateko modu eta abagune asko daudela, eta ez dituztela alferrik galduko (Berria, 2023-11-08).

      Aldiz, atxikimendurik azaldu ez zuen sektoreak zaintzarako eskubide kolektiboaren diskurtsoarekin bat datorrela adierazi arren, greba bidezko estrategiak sektore arautu gabeetan edo babes sindikalik gabekoetan lan egiten duten pertsona arrazializatuak eta ijitoak kanpoan uzten dituela adierazi zuen. Gehitu zuten, subjektu politiko gisa jardun ezin duten tresna baten alde egiteak berriz ere mendeko posizio batean jartzen dituela (Ecuador Etxea, 2023-11-12), eta grebara ez atxikitzea erabaki zuten.

      Grebarekiko posizionamendua, tresna gisa, edozein izanda ere, klase arrazializatuaren eta zurion arteko gatazka erdigunean kokatzen duten analisiak eta estrategiak ezinbestekoak zaizkigu eta, liburu honetan, falta egingo dira. Argi dago, aitzitik, eztabaidak irekitzen ari direla, berriagoei bide emango dietenak. Eztabaida hauek gatazka dakarte eta, gatazkek, eraldaketak.

      Klase sexualen arteko borrokan sakontzearen alde posizionatuko naiz liburuan zehar. Baina, modu berean, ez dut bestelako borroken erradikaltasunaren beharra neutralizatu nahi. Alderantziz, polarizazioak polarizazioa indartzen duelakoan nago.

      Zaintza-gatazka konplexua da, zapalkuntza ardatz ezberdinek zeharkatua; edo, zehazki, hauen guztien emaitza. Ordea, zapalkuntza ezberdinen identifikazioak ez gaitzala zapalkuntzen olinpiadetara[5] eraman. Ez gaitzala gu hain gaizki ez gauden irakurketen formulaziora eta immobilismora eraman, status quoaren diskurtso interesatu bezain ezagun honek sistemaren erreprodukzioa, legitimazioa eta mantenua bermatzen baititu. Aitzitik, konplexutasunek eraman gaitzatela aktibaziora eta gatazketara.

      Azkenik, azpimarratu nahiko nuke ez naizela arituko barne inperialismoaz, lurralde antolaketaren eraldaketaz eta lurraren banaketaz, eta ezta geure gorputzari eta lurraldeari buruz erabakitzeko gaitasun eta eskubidearen arteko loturez ere (Goikoetxea, 2023), zaintza-gatazkari dagokionez aurrerapausoak emateko lehentasunezko gaiak izan arren.

      Behin asmo politikoak kokatuta, testuinguruaz eta ezaugarritzeaz ariturik eta partzialtasunak aitortu ondoren, ekin diezaiogun bada.

[2] Euskal Herriko mugimendu feministak deitu ditu greba hauek. 2018. eta 2019. urteetako grebak Euskal Herri osoan egin ziren; aldiz, 2023. urtean Hego Euskal Herrian soilik egin zen greba. Urte horretan, bestelako mobilizazioak deitu ziren Ipar Euskal Herrian.

[3] Asteriskoa erabiliko dut emakumeen talde sozialaz eta, sexu-genero disidente gisa emakumetasuna desafiatu arren, emakume klase bezala ere borrokatzen dugun subjektu politikoez hitz egiteko.

[4] Azken hau, zehazki, 2022. urtean izandako zaintza-sistema publiko-komunitarioaren inguruko jardunaldien laburpen dokumentu gisa jaio zen.

[5] Zapalkuntzen olinpiada terminoak zapalduen artean legokeen hierarkia bakar baten pentsamenduari egiten dio erreferentzia. Posizio sozial ezberdinen “zapalkuntza-ponderazioa” oinarritzat hartuz eskema bat proposatu zuen Gayle Rubin-ek. Feminismo intersekzionaletik kritikatua izan da planteamendu hau, testuinguruaren garrantzia nahiz zapalkuntzen dinamikotasuna ukatu, zapalduen arteko lehia sustatu eta immobilismora bultzatzen duelakoan.

Analisi, ortzimuga eta
eszenatoki berrien beharra

      Mundua ulertu nahi dugu, mundua eraldatzeko. Ordea, mundua modu askotan uler liteke, eta ulerkera bakoitzak irudikatuko ditugun eraldaketa moduak baldintzatzen ditu. Beraz, errepara diezaiogun, ez soilik errealitatea eraldatzeko bideei, baizik eta baita oinarriak finkatuko dizkigun errealitatearen beraren ulerkerari ere.

      Liburuaren atal honetan marko materialistatik edota marko idealistatik egin daitezkeen patriarkatuaren analisiak, ezberdinak baitira, azalduko ditut. Pentsamendu markoak pentsamendua antolatzen duten egitura diskurtsiboak dira, eta pentsamendu marko bakoitzak mundua ulertzeko eta eraldatzeko oinarrizko kategoria ezberdinak barnebiltzen ditu. Hala, edozein planteamendu egiteko garaian, garrantzitsua da marko baten edo bestearen hautaketa kontzientea egitea.

      Finean, esan nahi dut sexu zapalkuntza nagusiki bi marko ezberdinetatik azaldu edota uler daitekeela, eta marko edo ulerkera bakoitzetik eraldaketarako tresna eta proposamen ezberdinak eratorri nahiz ortzimuga desberdinak finkatuko direla. Lehenengoa, sexu zapalkuntzaren ulerkera idealista izendatuko dudana, gizartean zabalduena dena, problematikoa dela argudiatuko dut. Bigarrena, aldiz, sexu zapalkuntzaren ulerkera materialista da, eta aukera berri eta erradikalak irekitzen dituela defendatuko dut.

      Marko idealistaren baitan, eta oso orokorki, mundua jatorri sozialik ez duten ideiek zuzentzen dutela ulertuko da. Ideia hauek ezerezetik edo naturatik sortuak izango dira; hau da, ideia hauen jatorriari ez zaio kausa sozialik (sozio-materialik) aurkituko. Platon izendatu ohi da marko honen autore erreferentzial gisa, autore honen proposamenetatik gaur eguneraino idealismoa asko garatu den arren. Pentsamendu marko idealista partekatzen duten autoreek, mundua aldatzeko, jatorri sozio-materialik ez duten ideia kultural hauek aldatzean jarriko dute indarra. Begi-bistakoa den lez, pentsamendu marko hau erabiliz gero, ez da erraza izango gatazkaren nahiz borrokaren norabidea finkatzea. Izan ere, ez ginateke talde sozial, eta beraz, politiko baten, bere interesen eta horiek sortutako egitura materialen (sozial, ekonomiko, politikoen) aurka ariko, jatorri sozial eta materialik gabeko balio kultural (hots, ideia) batzuen aldaketaren bila baizik.

      Aitzitik, marko materialistaren baitan, mundua antolatzen duten ideiak, gizarte-harreman batzuen ondorio eta hauen isla direla ulertuko da; hala, gizarte-harreman hauetan egongo da gatazka. Garrantzitsua litzateke zehaztea materialismoa asko garatu dela marxismoaren baitan azken hamarkadetan; izan ere, feminista materialistek[6], orain arte kapitalismoa azaltzeko erabili diren tresna marxistez baliatzea proposatuko dute, baina, oraingoan, patriarkatua azaltzeko.

      Bestalde, esentzialismoaz ere arituko naiz. Esentzialismoak, esentzia bat badela defendatuko du; hots, badirela gauza batzuk aldatu ezin daitezkeenak, berezkoak edo naturalak direnak (marko esentzialistaren baitan, natura aldaezin gisa ulertuko da). Esentzialismoa aplika dakioke emakume eta gizonen existentziari nahiz lan banaketa sexualari, besteak beste. Esentzialismoak idealismoarekin lotura hertsia du, ikusiko dugun bezala.

      Marko idealista eta esentzialista sozialki sustraituta daudenez gero, ohikoa izango da erabiliko dugun diskurtso feminista marko hauetatik eratortzea. Zentzu komuna idealista eta esentzialista da; hots, iruditegi kolektiboaren parte dira marko hauetatik eratorritako diskurtsoak eta inor ez dago hauen eraginetik kanpo, ezta iraultzaileen arteko iraultzaileena ere.

      Horregatik, kapitulu honetan sozialki zabalduta dagoen sexu zapalkuntzaren analisi idealista azaldu eta problematizatuko dut, patriarkatuaren erreprodukziora kondenatzen gaituen heinean. Analisi materialista ere proposatuko dut, eta patriarkatua pentsamendu marko honetatik aztertzeak irekitzen dituen eraldaketarako bideen potentzialtasunaz ere arituko naiz.

SINBOLIKOA VS MATERIALA:
DIKOTOMIA FALTSU BAT

      Ezkerrean, bai akademian baita gizarte mugimenduetan ere, zapalkuntzak bi multzotan banatzen dituen sailkapen klasiko bat dago zabalduta: batetik, zapalkuntza materialak edo sozioekonomikoak leudeke (klasikoki, langile zapalkuntza kokatu da multzo honetan); bestetik, zapalkuntza sinbolikoak edo kulturalak genituzke (sexu zapalkuntza edota arraza zapalkuntza, kasu). Menderakuntzen banaketa hau marko idealistatik eratorria da.

      Sailkapen dikotomikoa bere egingo du, besteak beste, Nancy Fraserrek. Autore estatubatuarraren aburuz (2000), zapalkuntza materialak gizartearen egitura ekonomiko-politikoan leudeke errotuta, injustizia (zapalkuntzei injustizia deituko die Fraserrek) mota honen adibide klasikoa langile-zapalkuntza izanik. Injustizia ekonomikoak esplotazioa[7], prekaritatea edota bizitza material egokiaren nahiz enpleguaren ukazioa barnebilduko lituzke.

      Zapalkuntza-mota kulturalek edo sinbolikoek, aldiz, sexu edo arraza menderakuntzari egin ohi diote erreferentzia. Fraserren arabera, zapalkuntza hauen jatorria kulturan legoke eta injustizia mota honen adibide lirateke dominazio kulturala[8], errekonozimendurik eza, inbisibilizazioa edota errespetu faltak.

      Zapalkuntza materialei aurre egiteko, autore bakoitzaren arabera proposamen ezberdinak planteatuko dira: berregituraketa politiko-ekonomiko klasikoetatik (birbanaketa politika[9] gisa ezagunak) klase borrokaraino doazenak. Kontrara, zapalkuntza sinbolikoei aurre egiteko, aldaketa kultural bat bilatu beharko litzateke, errekonozimendu politiken[10] bidez susta litekeena.

      Hala ere, Fraserrek, zapalkuntza material eta sinbolikoak praktikan gurutzatuta daudela defendatuko du, emakume langileen zapalkuntzaren kasuan gertatuko litzatekeen bezala, hain zuzen ere. Emakume langileak materialki nahiz kulturalki zapalduak lirateke: materialki, ordaindu gabeko etxeko lanen gaineko erantzukizuna eta enplegurik prekarizatuenak esleitzeagatik; kulturalki, irain ugariren bidez mespretxatuak izateagatik, androzentrismoagatik eta sexismo kulturalagatik.

      Esan bezala, Fraserrek sostengu teorikoa emango dion sailkapen hau marko idealistatik eratorria da. Marko materialistatik zapalkuntzen banaketa dikotomiko hau kritikatu egingo da.

      Goikoetxeak (2021), perspektiba feminista materialistatik, bi esferen arteko harremanean baino (hots, arazoa ez litzateke nola gurutzatzen diren zapalkuntza edo esfera “material” eta “kulturalak”), arazoa marko dikotomikoan bertan dagoela defendatuko du. Alegia, zapalkuntzak bereizteko bi multzo sortu eta menderakuntza bakoitza esparru material edota sinbolikoan kokatzea litzateke problematikoa. Izan ere, beranduago azalduko dudan gisan, Goikoetxearen arabera egiturazko zapalkuntza oro litzateke materiala. Butlerrek (2000), Goikoetxearen posizio beretik, defendatuko du kontua ez litzatekeela sexu zapalkuntza esfera sinbolikoari edo materialari dagokion, bi esparruen arteko aldea nola lausotzen den baizik.

      Sailkapen “analitiko” orok ondorio politikoak ditu, eta hain zuzen ere, horixe izango da feminista materialistak sailkapen hau kritikatzera eramango dituena. Izan ere, beranduago azalduko dudan bezala, feminista materialisten aburuz ezinezkoa izango da emakumeen zapalkuntza gainditzea, berau zapalkuntza “sinboliko” gisa ulertzen den bitartean.

      Hel diezaiogun berriro, bada, zapalkuntzak bi multzotan banatzen dituen sailkapenari. Fraserrek azalduko du zapalkuntza “materialak” pairatuko dituzten komunitateen arteko aldea desagertzea posible izango litzatekeela. Langile eta burges komunitateak bereiziko dituena kapitala edota boterea[11] izango da. Hala, bi komunitate hauek “klase” gisa izendatuko dira. Ondorioz, bi klaseen arteko kapital edo botere berdintasunak (birbanaketa politiken edota klase borrokaren bidez erdietsiko litzatekeenak) komunitateen desagerpenera eramango gintuzke: klaserik gabeko gizarte batera.

      Ordea, bidegabekeria batzuk “kulturalak” edo “sinbolikoak” direla diogunean, ulertuko da bidegabekeria hori pairatzen duten komunitateek zerbait berezkoa partekatzen dutela (emakumeek, kasu). Hala, emakume eta gizonen desagerpena ezinezkoa litzateke, marko honetatik haien artekoa ezberdintasun biologikoa dela ulertuko baita, ezberdintasun esentziala edo naturala.

      Desberdintasun natural horri, gerora, botere ezberdintasuna edo bidegabekeria batuko zaio, zeina debaluazio kultural baten ondorio dela argudiatuko den: hau da, balio kultural edo ideia batzuetan oinarrituko litzateke zapalkuntza eta horregatik esango diote “sinboliko”. Ondorioz, sexu zapalkuntzaren kasuan (zapalkuntza “sinboliko” ororen kasuan bezala), ulertuko da irits gintezkeela gizon eta emakumeen arteko berdintasunera, komunitate hauek desegin gabe. Areago, emakume eta gizonen arteko ezberdintasuna, errekonozimenduzko politika egokiak aplikatuz gero (debaluazio kulturala desagerraraziz gero), ospatu beharrekoa litzateke (Goikoetxea, 2023).

      Alabaina, perspektiba materialistatik ez litzateke posible izango emakume eta gizonen arteko botere berdintasuna, hain zuzen ere, gizonak eta emakumeak bereizten dituena botere ezberdintasuna izango delako (langile eta burgesen arteko berdintasuna posible ez litzatekeen modu berean). Azalduko dudan bezala, perspektiba honetatik emakumeak eta gizonak klase gisa definituko dira eta kapital-botere berdintasunaren alde egingo da borroka. Botere berdintasunarekin emakume eta gizonik ez legokeenez, ortzimuga klase sexualen desagerpena (emakume eta gizonen desagerpena) litzateke.

      Horregatik da problematikoa, hain zuzen ere, zapalkuntza materialak eta kulturalak banatzen dituen sailkapen dikotomikoa: zapalkuntza “kulturalak” pairatuko dituzten komunitateak, klase sozialak direnak (emakumeak eta gizonak, zuriak eta arrazializatuak), betikotu egingo direlako. Sailkapen honek oztopatu egiten du emakumeen zapalkuntzaren gainditze totala, ez duelako espaziorik utziko emakume klasearen desagerpena irudikatzeko.

      Bada, ordea, sailkapen idealista erabiltzeak dakarren bigarren inplikazio edota ondorio politiko bat ere, zeina arrazoi bat gehiago den feminista materialistentzat sailkapena bera alboratzeko. Butlerrek (2000) ohartaraziko du sailkapen honek “gizarte mugimendu berri” gisa ezagunak direnak (borroka feminista, antiarrazista edota sexu-genero disidenteen borrokak, besteak beste) bigarren mailako gisa identifikatzea helburu duen taktika bultzatzen duela. Izan ere, zapalkuntza edota borroka “soilik kulturalak” borroka “materialei” azpiratuko zaizkie.

      Azpiratze hau justifikatzeko, emakumeen zapalkuntza kapitalismotik eratorria dela argudiatuko da. Hots, ulertuko da “zapalkuntza kulturalak” (emakumeen zapalkuntza, kasu), zapalkuntza “materialetik” (langile zapalkuntzatik) eratorriak direla. Burgesak langile batzuen (emakumeen) debaluazio kulturalaz baliatuko lirateke, langile hauek oraindik eta gehiago esplotatzeko. Fraserrek dioenez, hain zuzen ere, horregatik leudeke emakumeak instituzio kapitalisten bidez menderatuta. Delphyk (2023) azalduko du menderakuntza espezifiko baten existentzia aitortuko dela, baina kapitalari egotziko zaiola.

      Beranduago helduko diot planteamendu hau azaltzeari; oraingoan, planteamendu honen inplikazio begi-bistakoena seinalatu nahiko nuke. “Soilik kulturalak” liratekeen menderakuntza espezifikoak kapitalismoari egozteak, batasun bat (langile guztien artekoa; emakumeen eta gizonen, zurien eta ez zurien artekoa) eraikitzea iradokiko du; kapitalismoa izango baita zapalkuntza guztien kausa. Kontraesan edo gatazka bakarra egongo da gizarte antolaketaren oinarrian. Beraz, eratorriak diren gatazkek zentraltasuna galduko dute, interpelatuko den klase antolatu bakarra burgesia izango da eta, ondorioz, borroka feminista eta antiarrazista zailduko dira (Butler, 2000).

      Ordea, perspektiba materialistatik, emakumeak ez leudeke, “emakume” izateagatik instituzio kapitalistaren mekanismoen bidez menderatuta, “langile” izateagatik baizik. Ondorengo azpiataletan azalduko dudan bezala, emakumeak sortzen eta emakume gisa zapaltzen dituena, ez da kapitalismoa izango. Izan ere, kapitalismoa baino lehenagotik existitzen ziren emakumeak, beti gizonekin botere-harremanetan (Goikoetxea, 2023).

      Emakume klasea desjabetuko[12] duena (hain zuzen ere, “emakumeak” sortzeko), ez da burgesia izango, gizon klase politikoa baizik. Gizonak ez baitira talde natural bat, ez behintzat marko antiesentzialista batean. Hala, patriarkatuaren ulerkera materialistaz baliatzeak (edo zapalkuntzen sailkapen dikotomikoari uko egiteak) emakume klasearen eta gizon klasearen arteko gatazkak erdigunea eskuratzeko baldintzak sortuko ditu, patriarkatuaren desagerpenak klase hauen arteko borroka eskatzen duelako, berauek desagertu arte.

      Aitzitik, Butlerrek aliantza ere aldarrikatuko du, aliantza hau politikoki produktiboak diren gatazkak mantenduz osatu beharko litzatekeela defendatuz: “Aliantza zentzua garatzea ezinbestekoa izango da, baina topaketa gatazkatsu berri baten bidean” (2000).

      Gizonekin artikulazio politikoak ezinbestekoak izango dira, baina aliantza hau klase kontzientzia nahiz gatazkak mantenduz egin beharko da; izan ere, bestela, domestikazio berri batez arituko gara (Euskal Herriko Neska* Gazteak, 2023)[13].

SEXUAREN ETA
ZAINTZA LANEN ULERKERAK
IDEALISMOTIK ETA MATERIALISMOTIK

      Aztertuko ditudan greba dosierretan emakumeak eta gizonak, lan banaketa sexuala, produkzioa eta erreprodukzioa, zaintza edota publifikazioa kontzeptu zentralak izango dira. Hirugarren kapituluan termino hauen guztien erabilera aztertuko dudanez, lehenik eta behin kontzeptu hauek azaltzeari helduko diot, bi pentsamendu markotatik.

SEXUA

      Emakumeen zapalkuntzaren analisi idealista ulertzeko, premisa nagusiak analitikoki banatuko ditut: batetik, emakumeak “naturalak” dira, eta, bestetik, zapalduko dituen gizarte antolaketaren jatorrian “kultura” dago (balio kulturalak edo ideiak).

      Lehenengo premisari eutsiz, emakumeak gizonen aldean “berez ezberdinak” direla ulertuko da; hau da, jaio egiten direla. Beraz, sexuen arteko ezberdintasuna “biologikoa” litzateke, sexua kategoria biologikoa litzatekeen heinean. Lehenengo premisa hau esentzialista izango da; izan ere, emakumeak jaio egiten direnez, izaki batzuek emakume egingo dituen zerbait partekatuko dute: berezkoa den zerbait, naturala edo esentziala, eta, beraz, aldaezina.

      Bigarren premisari eutsiz, sexu zapalkuntzaren tesi idealisten arabera, emakumeen zapalkuntzaren jatorria kulturan kokatuko da. Hau da, emakumeek berezkoa duten hori (identitatea edota ugaltzeko gaitasunarekin lotuko diren lanak), kulturalki-sinbolikoki debaluatuta egongo da. Hala, emakumeak, lehenengo jaio egingo dira; eta, ondoren, zapalkuntza kultural edo sinboliko bat gehituko zaie. Ez zaio kausa sozio-materialik aurkituko debaluazio honi: ez da zehaztuko nola eta zein unetan “erabaki” eta “gertatu” den emakumeak kulturalki-sinbolikoki zapaltzea.

      Lehenengo premisa esentzialista izango da: emakumeek naturala den zerbait partekatuko baitute, non “natura” aldaezin edo antipolitiko gisa ulertzen den; bigarrena, idealista: emakumeak zapalduko dituen mundua, gizarte antolaketa, ideia-multzo batek zuzenduko baitu, kausa politiko-sozialik aurkituko ez zaion arren. Egungo idealismoa ezin da esentzialismotik banatuta ulertu: idealisten aburuz, kulturak jaio egiten diren emakumeak zapaltzen baititu.

      Idealismoak esentzialismora garamatza, eta alderantziz. Izan ere, emakumeek propio duten hori ezin izango da aldatu; baina, bai ordea, debaluazio kulturala. Hala, arrazoibide politiko-sozialik, hots, materialik, aurkituko ez zaion debaluazio hau desagerraraztean jarriko da indarra: ideologia sexista abstraktu, natural eta betiereko baten aurka egingo da, eta ez emakumeak sortzen dituen sistema politiko-ekonomiko baten kontra. Ondorioz, emakumeen eta gizonen existentziak jarraituko du (esentzialismoa), baina emakumeen balioa handiagoa izateko borrokatuko da (idealismoa).

      Ideologia sexistaren aurka eginez, Goikoetxeak (2023) azalduko du perspektiba idealistatik “emakumea” etorkizunean “emakume” izaten jarraitzeko borrokatuko dela, emakume libreago bat izateko, baina gizonekiko ezberdina izaten jarraituz. Kapitalismora eta kolonialismora estrapolatuz, logika bera jarraituz gero, proletarioak proletario libreagoak izateko borrokatuko lirateke, eta ez langile klasearen desagerpenerako; edo antiarrazistek arrazializatu libreagoak izateko borrokatuko lirateke, eta ez arrazak desagerrarazteko. Zentzu horretan, marko idealistatik uste da, behin emakumeen zapalkuntza kulturala desagerrarazita (eta “berdintasun soziokulturala” erdietsita), emakume eta gizonen arteko berezko ezberdintasun biologikoa ospatzen jarrai genezakeela.

      Badira ezkerrean emakumeen debaluazioaren jatorrian kapitalismoa kokatzen duten mugimenduak eta teoriak, aurrez ezkerreko idealismoaren aterkipean kokatu ditudanak. Hauek, kapitalismoaren zapalkuntza eratorritzat lukete emakumeen zapalkuntza. Perspektiba hau partekatuko dutenek diote, burgesek, langile batzuk (emakumeak liratekeenak) oraindik eta gehiago esplotatzeko, debaluazio hau sortu eta iraunarazten dutela.

      Hala, badirudi emakumeen debaluazioaren jatorrian harreman sozial bat identifikatuko dutela, burgesen eta langileen artekoa. Baina orduan ez da emakumeen debaluazioa azaltzen, soldatapeko langileena baizik. Hau da, emakumeen existentziaren jatorrian ez dute harreman sozialik identifikatuko; hots, emakumetasuna eta gizontasuna biologikoak lirateke. Ondorioz, banatu litezke emakumea izatea eta zapalkuntza; edo, bestela esanda, emakumea jaio egingo da (esentzialismoa) eta ondoren zapalduko da, sistema kapitalistan.

      Ordea, kapitalismoaren aurretik emakumeak ez zeuden zapalduta? Edo zergatik “erabaki” zuten gizon burgesek emakume langileak zapaltzea, eta ez emakume burgesek gizon langileak? Bada, kapitalismoaren aurretik ere emakume eta gizonak existitzen zirelako, beti botere-harremanetan.

      Ellen Meiksins Wood historialari marxistak zioenez, lanak, prozesu abstraktu gisa, ez du inplikatzen sexualizaziorik; eta modu berean, sexualizazioak ez du inplikatzen lan abstrakturik, patriarkatu feudalak erakusten duen bezala (Goikoetxea, 2023).

      Patriarkatua aurrekapitalista da, beraz. Areago, patriarkatuaren iraupena eta patriarkatuaren produkzio-erlazio eta mekanismoak ez dira bakarrik existitzen kapitalismoaren onurarako (Lujanbio, 2023), baizik eta baita gizon klasearen onurarako ere, beranduago azalduko dudan bezala. Horrek ez du esan nahi, hemen eta orain, sistema kapitalista eta patriarkala hertsiki lotuak ez direnik:

      [Lan abstraktua eta sexualizazioa] hemen eta orain batera existitzen dira, giza gorputz bera osatzen duten nerbio-sistema eta digestio-sistema balira bezala (Goikoetxea, 2024b).

      Ordea, patriarkatua aurrekapitalista den heinean, kapitalismoa ez dago emakumeen existentziaren eta zapalkuntzaren jatorrian. Baina orduan, zein sistema politiko-ekonomikok debaluatu ditu emakumeak (emakume izateagatik), baina ez gizonak? Ezkerretik, oro har, ez zaio erantzun materialistarik emango galdera honi, erantzun idealista-esentzialista baizik, hau da, emakumeak jaio egiten dira (esentzialismoa) eta gerora, inork ez daki nola eta zergatik, emakumeen debaluazioa gertatzen da jatorri sozio-material eta historiko-politikorik ez duten ideia batzuk direla eta (idealismoa).

      Perspektiba materialistatik emakumeak ez dira jaiotzen, egin egiten dira, eta botere erlazio materialek egiten dituzte, hau da, menderakuntza sistema zehatz batek. Emakumeen existentzia eta zapalkuntza ezingo dira bereizi; eta, ondorioz, azalduko dudan bezala, sexua kategoria politiko bat izango da marko honetan (Goikoetxea, 2021). Dena den, patriarkatua materialismotik azaldu aurretik, perspektiba idealista alboratzearen abantailez aritu nahiko nuke.

      Batetik, perspektiba idealista-esentzialista alboratuz gero, emakumeek ez dute ezer partekatuko aldatu ezin litekeena, berezkoa edo naturala (transfoboez gain, nork izenda dezake zer den emakumeena, propioa, naturala?). Hala, esentzialismoak garamatzan blokeoa saihestuko da.

      Esentzialismo guztiak dira problematikoak, esentzia aldaketaren ukapena delako (Lizarzaburu eta Ulazia, 2024).

      Naturala denaren aurka ezinezkoa da oldartzea, baina perspektiba materialistatik natura politikoki egiten dugu gizakiok; beraz, emakumeei esleitu nahi zaien edozer izango da disputatzeko modukoa. Areago, emakumetasunaren beraren desagerpena izango da ortzimuga, eta beraz, posible izango da sexu klaserik gabeko etorkizun bat irudikatzea.

      Norbera ez da oldartzen naturala eta, beraz, saihetsezina, edo saihetsezina eta, ondorioz, naturala denaren aurka. Emakumeen matxinadaren inplikazio logiko eta beharrezkoa da, matxinada ororena bezala, haien egoera alda daitekeela sinestea; bestela, zertarako matxinatu? Aldaketaren posibilitatean sinesteak egoeraren jatorri sozialean sinestea eskatzen du (Delphy, 2023).

      Bestalde, perspektiba idealista alboratzeak, jatorri sozialik gabeko ideia batzuen aurka baino, gizon klasearen edota bere interesen aurka egiteko baldintzak sortuko ditu. Jatorri sozialik gabeko ideia batzuk aldatzeko borrokan, zaila da aurkaria eta gatazkaren iturria finkatzea eta, ondorioz, politika egitea. Izan ere, ez dugu jarduten klase sozial baten edo bere interesen aurka: ideia batzuen aurka baizik (eta beraz ez daukagu, zuzenean bederen, talde sozial osoekin gatazkarik).

      Aldiz, perspektiba materialistak borroka norabidea argitzeko gakoak emango dizkigu. Jada ez dugu jatorri sozialik ez duen ideologia sexista baten aurka egin beharko. Ulertuko da ideologia sexista hau klase menderatzailearen tresna politikoa dela: gizarte-harreman patriarkalen ondorio eta bere isla. Hala, borroka ez da ideologia abstraktu, natural eta betiereko baten aurkakoa izango, gizon klasearen aurkakoa baizik: ez gizonak, organismo bizidun banakako eta anekdotiko gisa, baizik eta gizonak, klase sozial gisa. Gatazka materializatzeko aukera emango du honek, eta hala, politika egitea ahalbideratuko da:

      Politika demokratikoa ezin da mugatu interes edo balioen arteko konpromisoak bilatzera edo guztion ongiari buruz eztabaidatzera [...] Zehazki politikoak diren auziek gatazkan dauden alternatiben artean erabakitzea dakarte beti (Mouffe, 2007).

      Behin sexuaren ulerkera idealistaz nahiz bere kritikaz jardun ondoren, ekin diezaiodan bada sexuaren ulerkera materialista azaltzeari. Perspektiba materialistatik kausa-ondorio harremana aldatuko da. Alboratu egingo da gizonak eta emakumeak lehenik jaio, eta ondoren batak bestea zapaltzen duelako ideia. Kontrara, planteatuko da, zapalkuntza bat egongo dela lehenik eta, ondoren, zapalduak eta zapaltzaileak sortuko direla: emakumeak eta gizonak. Beraz, sexu klaseak (emakume edota gizonen existentzia) botere harreman baten ondorio izango dira.

      Goikoetxeak (2021) proposatutako planteamenduari jarraiki, ulertu behar dugu ez garela prozesu lineal bat deskribatzen ari. Baina zapalkuntzak emakumeak eta gizonak sortzen dituela ulertzeko —hots, sexu klaseak produkzio-erlazio[14] materialen ondorio direla ulertzeko—, patriarkatuaren funtzionamendua hiru pausotan azalduko dut, ulertuz, aldiberekoak eta elkar elikatzen diren prozesuak direla guztiak:

1)  Produkzio-erlazio (eta ondorioz, kapital-botere ezberdintasun) bat dago izaki ezberdinen artean.

2)  Produkzio-erlazio hauek (eta ondorioz, kapital-botere ezberdintasunak) subjektibotasun edo identitate jakin batzuk sortuko dituzte. Patriarkatuaren kasuan, sortuko diren identitate hauek emakumeak eta gizonak izango dira.

3)  Identitateen bidez, aldi berean, baldintza objektiboak erreproduzituko dira.

      Aipatutako puntuak banan-banan azalduko ditut.

      1) Produkzio-erlazio (eta ondorioz, kapital-botere ezberdintasun) bat dago izaki ezberdinen artean

      Marko materialistatik, Goikoetxeak (2021) azalduko du kapital-botere ezberdintasun bat dagoela mundu mailako bi talde sozialen artean: taldeetako bat mundu osoan beste talde sozialak baino lan gehiago egiten duten izakiek osatutakoa izango da, baina haiek baino botere, kapital, denbora eta espazio gutxiago dute.

      Zergatik izango du kapital-botere gutxiago, talde sozial batek? Bada, talde sozial horrek familiako esparru sozialean doan egingo duelako lana beste talde sozial batentzat. Beraz, enpresaren esparruan gertatuko den bezala, esparru sozial honetan ere batzuek egingo duten lana besteek desjabetua izango da. Hala, perspektiba materialistatik, sexu ezberdintasuna produkzio-erlazioen bitartez azalduko da.

      Ordea, ez da soilik batzuen lana izango besteengandik apropiatua: materialitate propioa, indibidualtasuna, izango da apropiatua, emakumeak propietate bilakatuz. Areago, Guillaumin-ek (2005) defendatuko du emakumeen lan indarraren apropiazioa emakumeen materialitatearen jabetzaren ondorio izango dela, emakumeak beren buruaren jabe izango ez diren heinean. Izan ere, gizonak ez dira soilik emakumeen lan indarraren jabe izango, emakumeen materialitatearen (gorputzaren) jabe baizik. Hala, emakumeen lan indarraren jabetza, emakumeen gorputzaren jabe izatearen ondorio izango da. Emakumeek ez dute izango beren lan indarra nahiz materialitatea (gorputza) desjabetzen zaien kontzientziarik; beraz, alienatuak izango dira.

      Finean, Lujanbiok dioen gisan (2023) emakume egingo zaituena gizon batentzat dohainik lan egin behar izatea da eta, beraz, haren aldean kapital edo botere gutxiago edukitzea.

      Emakumeen lan eta materialitatearen apropiazioaren, hots, emakume eta gizonen arteko produkzio-erlazio honen azalpenari, zaintza lanen azpiatalean helduko diot modu sakonagoan.

      2) Produkzio-erlazio batzuek (eta ondorioz, kapital ezberdintasunak) subjektibotasun edo identitate jakin batzuk sortuko dituzte. Patriarkatuaren kasuan, sortuko diren identitate hauek emakumeak eta gizonak izango dira.

      Nola iraunarazten da, ordea, produkzio-erlazio hau edo kapital-botere ezberdintasun hau? Bada, ezberdin bat (emakumea) sortuz, eta ezberdintasun hau esentzializatuz, ondorengo lerroetan azalduko dudan gisan. Ezberdintasunaren funtzioa klaseen arteko interes-gatazkak ezkutatzea izango litzateke (Wittig, 2017). Beauvoir-en esaldi famatuak dioen bezala, emakumea ez da jaiotzen, egin egiten da. Bada, emakumeak denboraren, espazioaren eta soldataren ukazioaren bidez egingo (produzituko) dira.

      Batetik, izakien erdiei, beste erdiarekiko mendekoak izaten irakatsiko zaie. Irakatsiko zaie bakezaleak (domestikatuak) izaten, esanak betetzen, zaratarik ez ateratzen, diziplinatuak izaten, gizonen zerbitzura eta ordainsaririk jaso gabe lan egiteko bizitzen. Ordaindu gabeko lanarekiko arduran heziko dira. Hau da, emakumeei egokitzen zaiena zer den eta egokitzen zaien hori nola egin behar duten irakatsiko zaie.

      Emakumeek ez dute egiten, beraien ustez, tokatzen ez zaien jarduerarik. Emakumeak zerbitzari, auxiliar edo laguntzaile, finean, kontingente gisa sozializatzen dira. Feminitatea zehazki neskameenak diren ezaugarrien bidez ekoizten da, definizioz subalternoak diren bereizgarriekin. Gayatri Spivak eta Frantz Fanonek kolonizatuei buruz zioten bezala, prozesu horrek indarkeria epistemikoa eta automespretxua inplikatzen ditu (Goikoetxea, 2023).

      Bestetik, mendekotasun hau berezkoa eta, beraz, aldaezina dela ulertaraziko da (esentzializatu egingo da). Hala, inposatuko diren ezberdintasunak naturaltzat irakurriko dira, interesetatik hasi (emakumeei ez zaie politika interesatzen), gustuekin jarraitu (zaintza lanak egitea gustuko izango dute) eta desioetaraino (ausarta, gogorra eta menderatzailea den gizon bakar bat maitatzea, eta soilik berarekin larrua jotzea desio izango dute).

      Hirugarrenik, ezberdintasuna begi-bistakoa izateko eta mendekoak nortzuk diren erraz identifikagarria izateko, kultura estetiko ezberdin bat inposatuko da, eder eta emozionalki desiragarri gisa normalizatuko dena eta une historiko bakoitzean forma jakin bat hartuko duena. Egun, ulertuko da begiak margotu, depilatu eta ile luzea utziko dutenak, mendekoak izango direla. Izan ere, emakumeak ez dira alua dutenak. Emakumeak izango dira emakume gisa irakurriak direnak; eta hala irakurriak izateagatik, desjabetuak direnak.

      Hainbesteraino manipulatzen gaituzte, ezen gure gorputz deformatuari natural deitzen dioten (Wittig, 2017 in Lizarzaburu, 2023).

      Hala, aipatutako zentzu guztietan ezberdina den hori, menderatua izango da:

      Maila guztietan ezberdin bat/beste bat egotea behar du gizarte heterozuzenak; baina zer da ezberdin/beste hori, menderatua ez baldin bada? Ezberdintasun bat sortu eta hura kontrolatzea botere-ekintza bat da [...] Mundu guztia saiatzen da bestea ezberdin gisa agertzen. Baina ez du mundu guztiak lortzen. Gizartean menderatzaile izan beharra dago halakorik lortzeko (Wittig, 2017).

      Horregatik defendatuko da perspektiba materialistatik produkzio-erlazioek edota kapital-botere ezberdintasunak sortzen dituztela identitateak (emakumeak). Hau da, feminismo materialistatik ulertuko da gure pertzepzio, sinesmen eta identitateen ekoizpena baldintza sozial eta ekonomiko zehatz batzuetan oinarritzen dela, zeinak guztiz materialak diren (Goikoetxea, 2023).

      Beraz, zapalkuntzak sortuko du sexua (Wittig, 2017), zapalkuntzak (produkzio-bitartekoen jabetzak edota jabetzaren ukazioak) burgesak eta langileak sortzen dituen modu berean.

      3) Identitateen bidez, aldi berean, baldintza objektiboak erreproduzituko dira

      Lehenengo eta bigarren ataletan aipatutako arauak betearaziko zaizkie emakumeei, eta bete egin beharko dituzte, biziraun nahi badute.

      Emakumeek gutxieneko beharrak asetzeko beharrezkoa den kapitalik izango ez dutenez (gizonekin mantenduko duten produkzio-erlazioaren ondorioz), gizon bati lotu beharko zaizkio, ezkontza kontratuan. Ezkontza kontratu hau sinatzea, mendeetan zehar bizirauteko modu bakarra izan da emakumeentzat (Goikoetxea, 2023). Aurrerago sakonago aztertuko dut ideia hau, mendebaldeko egungo forma patriarkaletara ekarriz. Dena den, funtsezkoa da ezkontza-kontratuaren eta familiaren jatorri hau gogoan izatea.

      Beraz, emakumeek beraiek erreproduzituko dute patriarkatua, arau patriarkalak betez, bizirauteko. Izan ere, sistemaren arauak betetzeak, sistema bere horretan mantentzea dakar.

      Dena den, mahaigaineratu nahiko nuke beti egon izan direla ezkontza kontratuari edo, oro har, emakume-gizon arauak betetzeari uko egin dioten sexu-genero disidenteak. Patriarkatuaren erreprodukzioari erresistentzia egiteagatik beraien gorputzetan jasan izan dute eta jasaten jarraitzen dugu biolentzia. Hauxe da, hain zuzen ere, zapalkuntza transmaribolloaren jatorria.

      Laburbilduz, Goikoetxeak azalduko du (2021) baldintza objektibatu batzuek (kapital ezberdintasunak) subjektibotasun jakin batzuk sortuko dituztela (identitateak), eta horien bidez, aldi berean, baldintza objektiboak erreproduzituko direla.

      Hala, marko idealistatik defendatuko denaren aurka, zapalkuntza ez da emakumeen existentziari gehitzen zaion geroko edo kanpoko zerbait, gizon eta emakumeen existentzian bertan dago menderakuntza (Goikoetxea, 2021). Beraz, emakumeak eta gizonak botere-harreman sozial baten emaitza izango dira: klase sozialak, finean.

      Emakume eta gizonen arteko aldea kapital edo botere ezberdintasuna izan eta emakumetasuna zapaltzaileak inposatutako marka (identitateari marka deituko dio Wittig-ek) litzatekeen heinean, sexuen arteko “berdintasunaren” alde baino (zeina ezinezkoa litzatekeen, langile eta burgesen arteko berdintasuna ezinezkoa zatekeen bezala), emakume eta gizonen desagerpenaren alde borrokatuko da feminismo materialistatik. Sexua, beraz, ez litzateke kategoria biologiko soil bat, kategoria politiko bat baizik (Goikoetxea, 2021).

      Emakumeen eta gizonen arteko klase borroka litzateke emakume eta gizonak ezeztatzeko bidea (Wittig, 2017). Hala, gatazka gizonen eta emakumeen klaseen artean kokatuko da: emakumeen lana eta indibidualtasuna gizonek apropiatua izango den heinean, produkzio-erlazio hau bera da emakume bilakatzen dituena; ondorengo azpiatalean sakonduko dut honetan.

LAN BANAKETA SEXUALA ETA ZAINTZA LANAK

      Itzul gaitezen marko idealistara. Lan banaketa sexualarekin edota zaintza lanekin harremanetan, perspektiba idealistatik eratorriko diren bi premisa azpimarratu beharrean nago.

      Batetik, lan banaketa sexualaren jatorrian izaki batzuen funtzio biologiko erreproduktiboak daudela ulertzen da. Hau da, izaki batzuek, “ugaltzeko gaitasunagatik” berezko lotura bat lukete beren ondorengoen heziketa eta hazkuntza prozesuarekin. Hala, eremu pribatuan lan egitera bultzatuko lituzke beren “ugaltzeko gaitasunak”. Beraz, emakumeek lotura naturala lukete ugalketarekin, etxeko esparru pribatuarekin eta bertan egikarituko dituzten lanekin.

      Lan banaketa sexualaren jatorrian “natura” identifikatzea, esentzialista litzateke. Izan ere, lanaren banaketa “biologikoa” dela esateak, lan banaketa horren jatorrian aldatu ezin daitekeen esentzia bat legokeela esan nahi du. Lan banaketa sexuala esfera sozialetik aterako da eta, ondorioz, aldaezina litzatekeen heinean, betikotu egingo litzateke.

      Bestetik, eta bigarren premisa gisa, emakumeek etxeko esparru pribatuan egingo dituzten lanei balioa kenduko litzaieke kulturalki. Desprestigiatutako lanak lirateke, aitorpenik gabeak; nahiz eta, berriro ere, desprestigio horri arrazoibide politiko-sozialik aurkituko ez zaion. Zaintza lanak kulturalki desprestigiatuta leudekeela premisa idealista litzateke, ideologia abstraktu, natural eta betiereko bat legokeelako jatorrian, kausa sozial-material eta historikorik gabea.

      Emakumeek esparru pribatuan egingo dituzten lan hauei (pertsonen nahiz etxearen ardurarekin lotuak) zaintza gisa egiten diegu erreferentzia. Dena den, ez ditugu soilik etxeko esparru pribatuan egindako lanak kontzeptualizatzen zaintza gisa; baizik eta baita, oro har, feminizatuta eta prekarizatuta dauden enpleguak ere. Lan hauetaz guztiez arituko naiz zaintzaz dihardudanean. Beranduago helduko diot, modu esplizituagoan, zaintzaren definizio zabal honen korapiloak askatzeari.

      Itzul gaitezen zaintza lanekin lotuta garrantzitsuenak diren bi premisa idealistetara. Batetik, jarduera sozialen banaketa ugalketaren funtzio biologikoen bereizketan oinarritzen dela defendatuko da perspektiba idealista-esentzialistatik, lan banaketa sexuala naturari egotziz.

      Bigarren premisa idealistari loturik, etxeko lanei balioa kendu zaiela ulertuko da, “interesgarritzat irakurriak izan ez direlako” (Delphy, 2023), kulturalki desprestigiatuak leudekeelako. Irakurketa honek emakumeek egiten dituzten lanak baliagarriak direla frogatu behar izatera garamatza: engainua salatzera, eta beraz, balio-sistemak, hots, ideiak, aldatzearen saiakerara.

      Premisa esentzialista eta idealista hauek ere hertsiki lotuak izango dira. Izan ere, lan banaketa naturala denez, emakumeena propio den lana balioan jartzeko borrokatuko da, baina emakumeak lan hauetatik askatu gabe.

      Adibide ezin argiago gisa, emakumeek egiten dituzten lanen birbalorazio aldarrikapenak zentralak bilakatu ziren pandemiak eztanda egin zuenean. Hedabideetan, etxeetan nahiz kalean entzun genuen emakumeek egiten dituzten lanak direla, finean, oinarrizkoenak, eta, aldiz, okerren ordainduak edo ez ordainduak. Abiapuntu honetatik, emakumeek egiten duten lanari balioa ematea aldarrikatuko da.

      Delphyk (2023) ohartaraziko du, ordea, aldarrikapen horrek lan hauetan giltzapetuta jarraitzea ekar dezakeela: gure izatea, gure poza, gure balioa lan hauetara murriztuz. Gizarte betebeharrak “hobeto onartzera” eraman gaitzakeen heinean, autore frantsesak “emakumeen gorputzaren birbalorazioa” (izan beren gorputzarena, izan egindako lanarena), zehaztasun gehiagorik gabe, proiektu anbiguotzat kalifikatuko du.

      Balioa handitzearen aldarrikapena baliagarri izan litekeela aitortuko du Delphyk, betiere ulertzen bada materialki birbaloratu ondoren (hots, soldata bat kobratuz edota lan baldintzak hobetuz; finean, produkzio-baldintzetan aldaketak eraginez) soilik izan litekeela subjektiboki positiboa (sozialki baliotsua). Materialki balio handiagoa izango duenak, sozialki balio handia du.

      Feminismo materialistatik ulertuko da lan baten “balioak” haren edukiarekin edo produktibitatearekin zerikusik ez duela. Izan ere, eta adibide gisa, gariaren ekoizpen lanak ez du tabako-ekoizpenak baino balio handiagorik; lehenengoa (gizakien ongizaterako) produktiboa izan arren eta bigarrena, aldiz, kaltegarria. Hala, zeregin hauen edukiaz edo produktibitateaz aparte, biak ala biak daude materialki (eta beraz, sozialki) desbaloratuta.

      Garrantzitsua dena ez da lanaren izaera, lan hau produktiboa izan dadin. Tabako-fabriketako langileak, alferrikako gauzak edo gauza kaltegarriak egiten dituztenak, garia ekoizten duten langileak bezain esplotatuta daude (Delphy, 2023).

      Lan baten balio soziala bere edukiarekiko independentea da. Ordea, aurreratu bezala, ez produkzio-erlazioekiko: zehazki, lanaren balioa lan hori egikarituko den produkzio-erlazioen isla izango da. Ondorioz, baliorik izango ez duena preziorik izango ez duena litzateke (etxeko lana, adibidez) eta, horregatik, ez da ordaindu behar edota ez da kobratzen (Delphy, 2023).

      Emakumeen lanak ez du baliorik haientzat, ez dutelako trukean baliorik jasotzen edo ez dutelako lana trukatzen. [...] Emakumeen lanak ez du baliorik, edukia edozein dela ere, eta horrek adierazten du emakumeek ez dutela beren lanaren jabetza eta ezin dutela lana trukatu (Delphy, 2023).

      Itzul gaitezen zaintza lanetara. Askotan errepikatu dugun lez, zaintza lan guztiak daude desbaloratuta. Ordea, esan bezala, lan baten debaluazioak ez du bere edukiarekin zerikusirik; bai ordea, produkzio-baldintzekin. Ondorioz, perspektiba feminista materialistatik azalduko da okerra dela zaintza gisa izendatuak diren lan konkretu batzuk debaluatuta dauden tesia. Aitzitik, debaluatuta dagoena emakumeek, produkzio-erlazio patriarkalen baitan, egingo duten lana da.

      Alboratu egingo da lanaren beraren edukiaren behe estatusean edo kulturan legokeela zaintza lanen desprestigioaren kausa (marko idealista). Aldiz, azalduko da lan hauek egikarituko dituen subjektuaren desjabetzean (emakumeen desjabetzean) egongo dela zaintza lanen debaluazioaren kausa; eta, ondorioz, gatazka emakume eta gizonen arteko klase harremanean dagoela.

      Hortaz, batetik, zaintza lanek ez dute edukizko puntu komun bat partekatzen (zaintza ez da lan konkretu batzuen batuketa). Bestetik, eta ondorioz, lan hauek ez lirateke “ez interesgarritzat” ulertuak beren edukiagatik (zaintzak ez baitu eduki propiorik). Kontrara, zaintza lanek partekatuko duten esparru komuna emakumeek (gizonekin mantenduko duten produkzio-erlazio patriarkalen baitan) egiten dituztela litzateke; eta, hain zuzen ere, horregatik daude beti debaluatuta, emakumeek egiten dituztelako. Laburbilduz, ez da zaintza feminizatuta dagoela; feminizatuta (eta ondorioz, prekarizatuta) dauden lanei zaintza deitzen diegula baino.

      “Etxeko lana” osatzen duena ez da eragiketa zehatz bakoitza, ezta eragiketa horien guztien batura ere, bere antolaketa partikularra baizik (Delphy, 2023).

      “Bizitza sostengatzen duten lan” gisa definitu ohi ditugu zaintza lanak. Ordea, bizitza sostengatuko du kamioilari baten lanak, esne litroak toki batetik bestera garraiatzen dituenean. Alabaina, kamioilariaren lanari ez diogu zaintza lana deituko, hain zuzen ere, lan maskulinizatua delako. Hau da, zaintzaren definizio sozialaren parte izango da produktorea emakumea izatea. Areago, emakumeek sistematikoki egin izan duten lan bat, espazioz aldatuz baina edukia mantenduz, gizonek egikaritzean, lan honek zaintza izateari uzten dio. Hala, emakumeek etxeko sukaldean egiten duten lana zaintza da, baina gizonek jatetxean egiten duten lana, ez. Begi-bistakoa da, beraz, zaintzak eduki propiorik ez duela; aitzitik, aurrez esan bezala, zaintza definitzen duena lan bat emakumeek baldintza subalternoetan egitea izango da.

      Beraz, emakumeek egiten dituzten lanak, bere horretan, desbaloratuta daude. Dena den, adierazitakoa ez da kontrajarria lan feminizatuetan diharduten gizonen lana ere debaluatua izatearekin. Baina horren kausa ez litzateke lanaren izaeraren debaluazioa, lan hau historikoki emakumeek egin izanaren eta, egun, lanaren gehiengoa emakumeek egikaritzearen ondorio baizik. Areago, lanaren feminizazio maila jaitsi ahala, bere balioa igoko da[15].

      Aipatutakoari sostengu teorikoa emango dio Delphyk (2023), “zaintza lanen debaluazioa emakumeen ‘behe status’aren [emakumeen apropiazio indibidual eta kolektiboaren] adierazpena eta, beraz, haren ondorio dela” dioenean.

      Areago, mendeko moduan egin ezin dituzten lanak egitea debekatuta izango dute emakumeek: debekatuta dutena ez da zeregin jakin batzuk egitea, hauek baldintza jakin batzuetan egitea baizik. Hala, beren gizonentzat dohainik sukaldatu beharko dute emakumeek; baina haien gizonak izango dira Basque Culinary Centerren sukaldatuko dutenak.

      Ondorioz, zentzu horretan, ez da borrokatuko lan batzuk desprestigiatzen dituen ideologia apolitiko baten aurka (idealismoa), emakumeen eta gizonen arteko botere-harremanen aurka baizik (materialismoa).

      Bestalde, produkzio-erlazioez dihardugu, emakumeek egiten duten lana eta beren materialitate fisikoa (gorputza) gizonek apropiatuak diren heinean. Hau da, emakumeen klasea gizonen klaseak apropiatua izango da.

      Esan bezala, emakumeen lan indarra ez ezik, beren materialitate fisikoa edo gorputza izango da gizonek apropiatua. Izan ere, lan indarraren makinaren (emakumeen materialitatearen) apropiazioak, emakumeak beren lan indarra ezin saldu izatera daramatza (Guillaumin, 2005).

      Ez da lan indarra [...] apropiatua dena, bere jatorria baizik: lan indarraren makina (Guillaumin, 2005).

      Langile klasearekiko ezberdinduz, emakumeari ez dagokio bere lan indarra, lan indarraren makina (emakumeen gorputza) gizonek apropiatua delako. Emakumea ez da bere indibidualtasunaren jabe; hots, gizonak dira emakumeen jabe. Hala, emakumeek ez dute beren lan indarraren truke soldatarik jasoko, langile klaseak ez bezala.

      Prezioa [lan indarraren] erosleak finkatzen badu ere, saltzailea, gizabanako materiala den aldetik, bere lan indarraren jabe da [...] eta, horrela, bere indibidualtasuna ezaugarritzen du [...]. Beste talde menderatuek ez bezala, emakumeok ez gara gure lan indarraren saltzaile, eta gure apropiazioa egitate horretan bertan islatzen da hain zuzen (Guillaumin, 2005).

      Emakumeen lanaren eta materialitatearen apropiazioari buruz, emakumeak “desjabetuak” direla adieraziko du Goikoetxeak (2023), esplotaziotik ezberdinduz. Izan ere, produktoreek (emakumeek), ez dute apropiatua izango den lan indarraren truke ezer (soldatarik) jasoko, langileek burgesekin mantenduko duten produkzio-erlazioaren kasuan ez bezala.

      Utz iezadazue denok dakigun zerbait gehitzen: Delphyk Sharing the table izeneko testuan azaldu zuen bezala, emazte bat hartzea langile baten kontratazioaren alternatiba merkea izan da —eta oraindik ere bada munduko toki gehienetan— (Goikoetxea, 2023).

      Beraz, gizonek emakumeen materialitatea apropiatuko duten heinean, bi klaseen artean jabetza-harreman bat legoke. Jabetza-harreman hau sexaje gisa kalifikatuko du Guillauminek. Ondorengo hauek lirateke sexajearen adierazpen berezituak:

a) Denboren apropiazioa: Ez dago emakumeen lan denboraren inolako neurririk; eta, ondorioz, ezta haren erabilerarako inolako mugarik ere. Emakume klasea eskuragarri dago lanerako oro har, bereizketarik gabe, beti eta nonahi.

b) Gorputzeko produktuen apropiazioa: Seme-alaben jabetza aldarrikatuko dute gizonek (ez haien zama materiala). Jabetza honen adierazpena izango da haurren abizenak —edo bederen, lehenengoa— historikoki aitarenak izatea.

c) Betebehar sexuala: Gizonek sexurako eskubideaz gozatzen dute. Emakumeentzat gizonekin sexua izatea betebeharra da, beraien nahiaz haratago (ulertuz, aldi berean, nahiak ez direla esentzialak edo apolitikoak).

d) Taldeko kideen (gizonak, haurrak, zaharrak, gaixoak edo aniztasun funtzionala dutenak) karga fisikoa: Zaintza fisikoko lan horiek, batzuetan soldata baten truke egiten dira, profesionalki. Baina, gehien-gehienetan, soldata-zirkuitutik kanpo egindakoak dira.

      Perspektiba materialistatik, beraz, gizonen klaseak kolektiboki apropiatuko du emakumeen klasea. Hau da, sexaje (jabetza) harremana eta azaldu berri ditudan bere adierazpen berezituak une oro eta nonahi egongo dira presente emakume klasearen eta gizon klasearen artean.

      Wittig-ek (2005), sexuen arteko apropiazio harreman hau problematizatzean, fokua ezkontzan jarriko du. Lesbianek ezkontza kontratutik ihes egitean, beren ugazabekiko jabetza-harremanetatik ihes egiten dutela defendatuko du autore frantsesak, berau emakume klasetik ihes egiteko erabaki politiko gisa definituz.

      Guillauminek (2005) Wittigen planteamendua osatuko du, esanez emakumeak gizonek apropiatutako klasea direla, ez bakarrik banaka (ezkontzaren bidez), baita kolektiboki ere. Izan ere, lesbianak ez dira jazarpenetik, sexu-indarkeriatik edota prekaritatetik libratzen. Eta zentzu horretan, harreman heterosexualak ez dira soilik bikotekideen artekoak, emakume eta gizon ororen artekoak baizik (Wittig, 2017), emakumeak gizonekin emakume gisa (hots, mendeko gisa) harremantzen diren guztietan.

      Heterosexualitatea interklasismoa da, emakumeen zapalkuntza mantentzeko balio duen kolaborazionismoa (Lizarzaburu eta Ulazia, 2024).

      Beraz, ezkontza kontratua klase harreman orokor baten adierazpen indibidualizatu bat gehiago litzateke (Guillaumin, 2005); hots, ezkontzan, emakume klasearen eta gizon klasearen arteko egiturazko harreman bat emakume baten eta gizon baten harreman indibidualizatuan gauzatzen da. Dena den, familiak emakumeen desjabetzea ematen den gune nagusia izaten jarraitzen du (Goikoetxea, 2023)[16] eta, beraz, ezin daiteke ezkontza harremanetik irteteko estrategia kolektibo lesbikoak izan dezakeen gaitasun politikoa ukatu.

      Hala ere, gizon klasearen botereak esfera guztiak zeharkatzen dituela kontziente izanik, Euskal Herriko mugimendu bolleroak ez du soilik gizonen bikote ez izatea aldarrikatzen, emakumetasunetik kolektiboki irtetea baizik (Berria, 2024-04-27), harreman sozial heterosexual orori uko eginez. Zentzu horretan, lesbianismoa eta bollerismoa desberdindu egingo lirateke.

      Emakume kopuru jakin batek inposaketa heterosexualei ihes egiteak ez du zertan sexu klaseak desagertzea erraztu. Hala, kontua ez da, modu antzuan, emakume libreagoak (emakume izateari, modu zabalagoan edo ez, erresistentzia egingo diotenak) praktika heterosexual kaltegarriak izango lituzketen emakumeekin aurkakotzea, emakumeen askapena kolektiboki ekar lezaketen estrategiei buruz sakon hausnartzea baizik. Dena den, kasu gehienetan, mugimendu feministen korronte nagusiek uko egiten diote lesbianismoa (eta egun, Euskal Herrian, bollerismoa) defendatzeari. Eta batez ere, heterosexualitatea, sistema politiko gisa, zalantzan jartzearen analisi serioa egiteari. Aipatutakoa da Curiel eta Falquet-en (2005) arabera, teoria eta mugimendu feministaren aurrerapenak eragozten dituen korapilo serioenetako bat.

      Bestalde, eta aldi berean, produkzio-erlazioez dihardugu, feminismo materialistatik emakumeek (etxeko esparru sozialean) egiten duten lana, lana dela eta produktiboa dela defendatuko baita.

      Perspektiba idealista erreproduzituko duten ezkerreko gizarte mugimenduetan “lan erreproduktibo” gisa egingo zaio erreferentzia etxeko lanari. Produktibo gisa ez kalifikatzeko, argudiatuko da emakumeek etxeko esparru sozialean egingo duten lanak ez duela truke-baliorik[17], ezin delako erosi edo saldu (Goikoetxea, 2024a). Izan ere, emakumeek ez dute soldatarik jasoko trukean eta, beraz, lan honek ez luke gainbaliorik[18] ekoiztuko, berau ekoizten “lagunduko” luke. Hortaz, argudiatuko dute emakumeak ez daudela esplotatuta, esplotazioak teknikoki soldata eta gainbalioa inplikatzen baititu kapitalismoan.

      Goikoetxeak irakurketa hau kritikatuko du, Scholz-ekin (2018) bat eginez, balioaren teoria honek balioa gizona bera dela ezkutatuko baitu:

      Premisa horren arabera, emakumeek emakume gisa egiten dutena —munduko soldatarik gabeko lan ia guztia ( % 85 Oxfamen arabera, 2020a)— laguntzea da, eta, beraz, emakumeak “laguntzaileak” dira: “Kapitalismoaren balio nagusiaren ekoizle nagusiaren osagarriak dira: gizonen lan produktiboaren osagarriak”. Subjektu unibertsalari (Adam-i) funtsezko lana egiten (truke-balioa edo gainbalioa ekoizten) laguntzen diote, finean, balio erreala sortzen (Goikoetxea, 2024a).

      Mies-en (2019) aburuz, emakumeek etxeko esparru sozialean egingo duten lanak, ez du truke-baliorik, baina erabilera-balioa[19] ekoizten du. Hala, erabilera-balio hau lan indarraren bidez ekoitziko da, eta lan indar honen apropiazioaren bidez subjektu desjabetuak sortuko dira. Ondorioz, perspektiba feminista materialistatik, zapalkuntza material batek ez du bere horretan soldata bat inplikatzen (esklaboek soldatarik jasotzen ez zuten baina materialki zapalduta zeuden modu berean).

      Emakumeek egiten duten lanaren izaera produktiboa ukatzen bada, emakumeak ez leudeke materialki desjabetuak, kulturalki zapalduak baizik. Emakume eta gizonen arteko harremana, ezberdintasun kultural bat litzateke. Aitzitik, emakumeen etxeko esparru sozialean egingo duten lanaren produktibitatea mahaigaineratuko den perspektiba materialistatik, emakumeen eta gizonen arteko harremana produkzio-erlazio bat litzateke.

PUBLIFIKAZIOA

      Sexuarekin eta zaintza lanekin harreman hertsian, publifikazioaren problematizazioari ekingo diot kapitulu honen azken azpiatal honetan. Greba dosierretan politika publikoak izango dira hizpide; hain zuzen ere, 2023an zaintza-sistema publiko-komunitarioaren aldarria zentral bilakatuko da.

      Publikotasunaren problematizazioari zuzenean heldu aurretik, ordea, familiaz aritu beharko naiz, ezinbestean.

      Emakumeen lana eta beren materialitatea apropiatuak direla azaldu dut, baita ezkontza-kontratua klase harreman orokor baten adierazpen indibidualizatua dela ere: hala, esan bezala, familia da gaur egun emakumeen desjabetzea emango den erakunde sozioekonomiko nagusia[20] (Goikoetxea, 2023).

      Bide honetatik, “familiarizazio” kontzeptua landuko dute Goikoetxea, Lujanbio, Rodriguez eta Garaik Euskal demokrazia patriarkala liburuan (2020). Emakumeek beraien familiako gizonekiko (haien soldatekin, eskubideekin edo kapitalekin) eta Estatuarekiko duten dependentzia neurtzen du kategoria honek. Autoreek dependentzia hau gizarte patriarkalak emakumeei derrigorrez ezarria dela azaltzen dute; aurrerago jorratuko dut.

      Familiarizazioa merkantilizazioaren harremanetan ulertu behar dugu nahitaez, sistema kapitalista eta patriarkalen baitan beraz, eta ezinbestekoa izango da honakoa ongizate estatuan kokatzea[21].

      Dimentsio kapitalistari dagokionez, ongizate estatuaren zeregina kapitalismoak sistema sozialetik kanporatzen dituenak berriro barneratzea da, kapitalismoaren funtzionamendua bermatuz. Norbanakoak bere lan indarra saldu ezin badu, ongizate erregimenak baliabideak emango dizkio (teorikoki) birgizarteratu ahal izateko. Eta hartara, bizi kalitate on bat lortzeko, lan indarra ezinbestean saldu behar den gizartearen merkantilizazio maila altua izango da; kontrara, norbanakoak bere lan indarra saldu ezin duen egoeran Estatuaren edo erakunde publikoen gizarte-barneraketa hori integralagoa baldin bada, desmerkantilizazio maila handiagoa izango da.

      Soldatarekiko dependentzia-maila ezberdina izan arren, gizonek, bizi ahal izateko, beren lan indarra sistematikoki saldu behar izango dute sistema kapitalistan. Aldiz, dimentsio patriarkala problematizatzean emakumeek, gutxieneko bizi baldintzak lortu ahal izateko (alegia, diru-sarrerak, eskubideak eta ongizatea lortzeko), ez dute soilik merkatuan saldu beharko beren lan indarra. Merkatuari saltzeaz gain, gizon bati ere saldu behar izango zaizkie.

      Emakumeei inposatuko zaizkie etxeko lanak eta produktoreek (emakumeek) ez dute lan honen truke kapital ekonomikorik (eta ondorioz sozial, kultural eta sinbolikorik) metatuko. Ondorioz, gutxieneko beharrak asetzeko, familiako gizonekiko dependentzia izango dute. Areago, Europan orain dela gutxi arte, eta mundu mailan herrialde gehienetan, ohikoena da gizon bati emakumeak bizi osorako bere burua saldu behar izatea bizirauteko.

      Merkantilizazio mailez dihardugun gisan (biziraun ahal izateko, soldatarekiko dependentzia), familiarizazio mailez ere aritu beharrean gaude (biziraun ahal izateko, familiako gizonekiko dependentzia).

      Ongizate estatuaren sorreraren garaian, merkantilizazio prozesuan sartzeak independentzia ekonomikoa ahalbidetu zien emakume askori, gizonekiko independentzia lortze bidean, hau da, desfamiliarizazioa lortze bidean, nahiz eta merkantilizazioak beste esklabotza mota bat sortuko duen.

      Ordea, XXI. mendean ez da formula hau beteko, hots, emakumeen merkantilizazio handiagoak ez du haien familiarizazio maila txikiagotuko (Goikoetxea et. al., 2020). Patriarkatu neoliberalean sare publikoa are eta gehiago ahulduko da, eta pribatizazioan edo murrizketetan sakontzeak, familiaren instituzioa indartzea dakar. Izan ere, Estatuak bere gain hartzen ez dituen lanak emakumeei eginaraziko zaizkie, etxeko esparruan (emakumeek senide gaixoak zaindu beharko dituzte, ospitale publiko batean egon ezin badira; haur txikiak zaindu beharko dituzte haur eskolak pribatizatzen badira...).

      Pribatizazioen ondorioz etxeetako lana areagotu egingo denez, etxeko lan hauek egiteko beste emakume bat kontratatzea izan liteke erantzun bat. Ordea, neoliberalismoan, sare publikoaren ahultzearekin batera, prekarizazioa ere areagotu egingo da; hots, bereziki emakumeen soldatak are eta baxuagoak izango dira.

      Hala, prekarizazioaren sakontzeak orain arte familiako emakumeak egiten zituen lanak egiteko kontratatuko litzatekeen emakume langilea enplegatzea zailduko du. Honakoa klase sozioekonomiko jakin batzuetako familiek soilik izango dute posible; eta, gehienetan, baldintza are eta prekarioagoetan kontratatuko dute emakume langile hau. Aipatutakoa familiako kideen soldatak murriztearen ondorio edota emakumeek eta bereziki emakume migratuek egiten duten lanaren debaluazioaz baliatzearen ondorio izango da; aldi berean, beraz, etxez etxeko enpleguan diharduten emakumeen, bereziki migratuen, esplotazioa areagotuko da. Dena den, kasurik gehienetan, emakumeak familiara bueltatuko dira (edo enplegu txikiagoak izango dituzte) eta beraien lan karga handituko da, ezinezkoa izango delako kontratazio hauek egikaritzea.

      Ezin aipatu gabe utzi zaintza negozio bilakatzen dela enpresentzat etxeko lana merkantilizatu eta sare publikoa pribatizatzen denean. Gizonek emakumeen lan indarra apropiatzetik, enpresak emakumeen lan indarra apropiatzera pasatuko dira, irabazi asmoa izanik helburu.

      Azken urteetan, emakumeok* soldatapeko lanetan hasi gara, eta lan harremanak aldatu dira; hala ere, horrek ez du antolaketa sozioekonomikorik ekarri [...] emakumeok*, gaur egun, “lanaldi bikoitza” egiten dugu; bietan ari gara: lan merkatuan eta etxean. [...] Arestian aipatu bezala, zerbitzu publikoek eskaini behar dituzten zaintza lan horiek enpresa pribatuen bidez azpikontratatzen dituzte, eta, ondorioz, langileen egoera —batez ere emakumeona*— eta zaintzak emateko baldintzak kaskartu dira (Greba feministaren hausnarketa, antolakuntza eta komunikaziorako dosierra, 2019:17).

      Beraz, merkantilizazioak ez du despatriarkalizazioan sakonduko sistema neoliberalean, hiru arrazoi nagusirengatik: 1) emakumeen enplegu baldintzak gero eta gehiago prekarizatuko direlako; 2) familiarizazioan sakonduko delako, emakumeen lan karga handituz; eta, 3) ondorioz, pobrezia areagotuko delako.

      Ordea, egungo baldintzetan etxeko lanaren merkantilizazioak desfamiliarizazioa eta despatriarkalizazioa eragin ditzake, baina soilik eta bakarrik merkantilizazio hau erakunde publikoetatik egikaritzen denean (ez enpresa pribatuen bidez). Emakumeek egiten dituzten lanak lan publiko bilakatuz gero (ongizate estatuak emakumeek doan egiten dituzten lanen ardura hartuz), desfamiliarizazioa mugatuko da emakume guztientzat eta ez bakarrik klase sozioekonomiko batzuentzat (Goikoetxea et. al., 2020). Izan ere, emakume guztiak lan ez-ordaindutik askatuz, denbora gehiago izango dute, besteak beste, botere sozial, kultural eta sinbolikoa metatzeko.

      Aldi berean, publifikazioaren aldarrikapenak bat egin dezake Delphyren (2023) proposamenarekin, zeinak zaintza lanak birbaloratzeko, subjektiboki positiboak izateko (sozialki baliotsuak izateko), materialki birbaloratu behar direla defendatzen duen. Hots, zaintza lanak publifikatzen badira, soldata bat kobratuko da lan hauek egiteagatik eta, materialki birbaloratzeak, sozialki balioa irabaztea eragingo du.

      Horregatik, soldatapekoa den gizarte batean zaintza lanak deszentralizatuak eta ordainduak (lan publikoa) izatea aldarrikatuko dute Goikoetxea, Lujanbio, Rodriguez eta Garaik (2020), eta eredu ideala merkantilizatu gabeko zaintza egiturak lirateke, derrigorrezkoak eta txandakakoak, sistema kapitalistetatik kanpo. Euskal demokrazia patriarkala liburuan, autoreek zehaztuko dute erakunde publikoen defentsa orokorrak ez duela esan nahi ongizate erregimenak gustukoak direnik, sistema patriarkal, kolonial eta kapitalisten estatu motak baitira. Ordea, publifikazio hauek botere harremanen birsortze mekanismoak oztopatuko lituzketelakoan daude, beren helburua marko zehatz horretan ongizatea zabaltzeko zirrikitu guztiak aprobetxatzea izanik.

      Begi-bistakoa den lez, epe laburreko estrategia litzateke aipatutakoa. Erakunde publikoen defentsa egingo da jakitun izanik estatu liberalaren sorkuntza eta zutabe dela espazio publiko-pribatua dikotomia; eta, hain zuzen ere, dikotomia eta estatu mota hau gainditzea izango dela ortzimuga. Baina, jakitun izanik ere, publifikazio prozesuek emakumeen botere tasak handitzen dituztela eta botere tasa hauek eskuratzeak eraldaketarako aurrebaldintzak sortzen dituela (klase sexualen arteko indar-korrelazioan eragingo den heinean). Aldi berean, emakume eta gizon klaseen arteko botere harremanen birsortzea oztopatzen dute (kapitalak berdintzeko bidea izango baita) eta emakumeen bizitzak orain eta hemen hobetuko dira. Publifikazioen alde egiteak ez du esan nahi, inolaz ere, klase sozial ororen deuseztapena ortzimuga gisa galduko dugunik.

      Publifikazioaren aldeko neurrien perspektiba marko materialistatik eratorriko dela ondorioztatuko dut, hiru arrazoirengatik: 1) emakumeak etxeko lanean ez giltzapetuz, emakume klaseak kapital-botere handiagoa metatzeko aukera sortzen delako; 2) zaintza lanen birbalorazioaren beharrari, lan hauen birbalorazio materialarekin erantzungo zaiolako, eta ez lurreratze konkreturik gabeko aldaketa ideologiko baten bidez; eta 3) emakume eta gizon klaseen arteko ezberdintasuna kapital edo botere ezberdintasuna denez eta politika publikoen sendotzea botereak berdintzeko (ezberdintasuna txikitzeko) bidea izan daitekeenez, sexu klaseen abolizioan ekarpena egingo duelako.

      Amaitzeko, hemen dituzue ideia nagusiak taula batean bilduta.

[6] Egungo autoreekin batera, Wittig, Guillaumin edota Delphyren ekarpenez baliatuko naiz kapitulu honetan, autore hauek feminismo materialista frantsesaren parte izanik. Pentsamendu korronte iraultzaile hau 70eko hamarkadan hasi zen garatzen Frantzian. Autore hauek guztiak garaiko mugimendu feminista erradikalaren parte ziren eta, hain zuzen ere, horrela ulertu behar da beraien garapen teorikoa: praxi politikoarekiko erlazioan edota honen parte bezala.

[7] Norberaren lanak emandako fruituak beste pertsona batek apropiatuak (lapurtuak) izatea, bere onurarako (Fraser, 2000).

[8] Beste kultura batekin lotuta dauden eta arrotzak eta/edo norberaren kulturaren aurkakoak diren ereduen mende egotea (Fraser, 2000).

[9] Honako hauek izan daitezke birbanaketa politikak: errenta birbanatzea, lan-banaketa berrantolatzea, inbertsioen inguruko erabakiak demokratikoki hartzera behartzea edota ekonomiaren oinarrizko beste egitura batzuk eraldatzea (Fraser, 2000).

[10] Politika hauek komunitate zapalduen birbalorazioa, aitorpena eta kultur aniztasuna bilatuko lukete (Fraser, 2000).

[11] Kapitalak botere ekonomikoari egin izan dio erreferentzia klasikoki. Ordea, Bourdieuk kapital askotarikoak daudela defendatzen du, lau multzotan sailkatuz: ekonomikoa, soziala (kontaktu sozialak, harreman sareak), kulturala (baliabide akademikoak, oinordetzan jasotako jakintza…) eta sinbolikoa (kategoria positiboen atxikipena, prestigioa eta autoritatea). Kapital hauek modu autonomoan funtzionatzen dute, baina elkarri lotuta daude eta bestelako kapital mota batean eralda daitezke; areago, kapitalak kapital gehiago metatzeko baldintzak sortzen ditu (Paez de la Torre, 2019). Hala, kapitala eta boterea berdindu egingo ditu autoreak. Lan honetan zehar ere, kapitalaz dihardudanean, lau kapital-botere hauetaz arituko naiz.

[12] Emakumeak “desjabetuak” direla adieraziko du Goikoetxeak (2023), desjabetzea esplotaziotik ezberdinduz. Izan ere, produktoreek (emakumeek), ez dute apropiatua izango den lan indarraren truke ezer (soldatarik) jasoko, langileek burgesekin mantenduko duten produkzio harremanaren kasuan ez bezala.

[13] Euskal Herriko Neska* Gazteak sareak Euskal Herriko Gazte Feministak izena hartu zuen 2024ko ekainaren 1ean, subjektu politikoaren aldaketa prozesuaren ondorioz. Liburuan zehar, erreferentzia egingo diedan edukietako bakoitza publikatu zen unean sareak zuen izena aipatuko dut.

[14] Produkzio-erlazioak bi klase sozialen arteko harremanari egiten dio erreferentzia: lehenengoak, lan indarra saldu edo eman (soldatarik ez den kasuan) beharko du bizirauteko; bigarrenak, lan indar hau apropiatuko du. Produkzio bitartekoen jabetza ezinbestekoa izango da lan indarraren apropiaziorako. Zapalkuntza patriarkalaren kasuan, produkzio-bitartekoa emakumeen gorputza bera izango da.

[15] Euskal demokrazia patriarkala liburuan (2020) jasotzen dira aipatutakoaren inguruko ikerketak.

[16] Gogoan izan behar dugu Goikoetxearentzat “emakume” kategoria ekonomikoa dela, ez soilik soziala.

[17] Truke-balioak merkatuko balioari (prezioari) egiten dio erreferentzia.

[18] Gainbalioak, burgesak langileari, egindako lanarengatik, ordainduko ez dion balioari egingo dio erreferentzia. Hots, langileak produzitutako aberastasunaren lapurreta litzateke gainbalioa. Kapitalaren metaketaren oinarria izango da.

[19] Giza premiak asetzeko balioa.

[20] Ahaztu gabe modernitate kapitalistan sortutako emakumeen desjabetzearen parte dela esplotazio kapitalista.

[21] Zehazki, ongizate erregimen mediterraneoan Hego Euskal Herriaren kasuan eta ongizate erregimen kontserbadorean Ipar Euskal Herriaren kasuan. Merkantilizazio eta familiarizazio mailen arabera, Europako ongizate estatuak lau multzotan klasifikatzen ditu Esping-Andersen-ek proposatutako sailkapenak: liberala, kontserbadorea, mediterraneoa eta sozialdemokrata. Ongizate erregimenik sexistena da mediterraneoa (Espainiako estatuko ongizate eredu mota) eta, beraz, patriarkatuaren birsortze publikoa eta pribatua errazki ahalbidetzen ditu, publiko orokorraren kalterako (emakumeen kalterako, bereziki), eta esku pribatuen onurarako (elite politiko, ekonomiko eta sozialen onurarako, horiek gizonez taxututako eliteak izanik) (Goikoetxea et. Al., 2020).

2019. eta 2023. urteetako
greba dosierren diskurtso analisia

      Patriarkatuaren ulerkerak ezberdinak dira, erabiltzen den pentsamendu markoaren arabera; halaber, baita patriarkatua iraultzeko irudikatu eta praktikatuko diren borroka-estrategiak ere.

      Irakurketa eta aldarrikapen idealisten mugez nahiz materialisten potentzialtasunaz aritu berri naiz. Kapitulu honetan, berriz, mugimendu feministak 2019. eta 2023. urteko greba feministetan bide-orri gisa baliatu dituen dosierreko tesiak marko batetik edota bestetik eratorriak diren aztertuko dut.

      Parte naizen mugimenduaren diskurtso estrategikoa fintzeko gakoak biltzeko asmoan egingo dut analisia, militante gisa, aurreratu dudan bezala. Izan ere, idealismoaren premisa blokeatzaileek, sozialki sustraituta dauden heinean, diskurtso feministan ere lur hartuko dute. Eta tesi hauek gure diskurtsoan bertan identifikatzea feministontzat baliagarri izan litekeelakoan nago, problematiza ditzagun. Premisa idealistak ez ezik, materialistak ere identifikatuko ditut, planteamendu hauen potentzialtasuna mahaigaineratuz.

      Beraz, kapitulu honetan, dosier bakoitzean erabili den diskurtsoaren gakoak atera eta indargune nahiz ahulguneak identifikatzeari helduko diot.

SEXUA

      Hasteko, grebetako borroka subjektuei errepara diezaiegun.

      2019ko greba feministan gizonak ez dira grebaren subjektu izango. Emakumeok* klase bat osatzen dugunaren premisa inplizitua antzeman daiteke, eta auto-antolakuntzarako zilegitasuna jarriko da mahai gainean.

      Areago, emakume-gizon identitate eta praktika patriarkalei erresistentzia egiten diegun trans eta bollerak ere grebaren subjektu izango gara.

      Emakumeak, bollerak eta transak, hots, heteropatriarkatuak zapaltzen dituen subjektuak gara. Greba feministaren subjektu guztiak ez gara emakume izendatzen (2019: 7).

      Bestela esanda, emakumetasunetik haratago doan subjektuaren zabalpena emango da. Azpimarratu nahiko nuke subjektu politikoen hautaketan, gakoa ezin dela izan nola ordezkatu identitate oro; hasteko, denok garelako desberdinak. Baina logika ezin da hori izan, batez ere, borroka politiko materialistetan ez delako helburua identitateak errekonozituak eta ospatuak izatea, esentzialismotik irten eta egiturazko indarkeriarekin amaitzea baizik.

      Zentzu horretan, autopertzepzio indibidualek baino, proiektu politiko kolektiboek elkartu behar gaituzte (Euskal Herriko Gazte Feministak, 2024). Goikoetxeak dioen moduan, subjektu politikoen hautaketa eta eraikuntzan, nor garen galderan trabatuta geratu ordez, nora joan nahi dugun da kontua.

      Eta, hain zuzen ere horregatik, estrategikoak izango dira bollera eta trans subjektuak, praktika eta kategoria patriarkalekin (emakume eta gizon) amaitu nahi dugunez, ezinbestekoa izango delako bestelako kategoriak sortzea eta erabiltzea (hots, trans eta bollera kategoriak). Izan ere, kategoria hauen erabilerak aukera/subjektu/identitate kolektibo antipatriarkal posibleak sortzen ditu, emakume-gizon identitate eta erlazioetatik kanpo.

      Eta zentzu horretan, borrokarako leku estrategikoak izango dira bollera eta trans kokalekuak: horiexek dira, hain zuzen ere, subjektu politikoak.

      Bollera eta trans nortasunak kokaleku politikotzat aldarrikatzen ditugu, heteroarauari planto egiteko bide bezala (2019: 7).

      Subjektu politiko hauen zentraltasunak patriarkatuaren erreprodukzio ustez naturala oztopatzeko baldintzak sortuko ditu (Euskal Herriko Neska* Gazteak, 2023). Eta beraz, subjektu aldaketa ez da bollera eta transen beharrei emandako karitatezko erantzuna, feminista ororentzako baliagarri den estrategia politiko antiesentzialista bat baizik.

      2023an ere, emakumeez gain, bollera eta transak ere subjektu gisa izendatuko dira. Dena den, borrokarako leku estrategikotzat aldarrikatzetik baino, subjektuan barnebiltzeko edo ordezkatzeko saiakeratik egingo zaie erreferentzia:

      Zis-emakumeak baino zabalagoa den taldeaz ere ari gara. Euren burua halakotzat duten zis eta trans emakumeak txertatu nahi ditugu bertan, euren burua emakumetzat ez duten bollerak eta emakumea/gizona dikotomia lehertzen duten pertsona transgeneroak (2022: 3)[22].

      2019ko grebatik ezberdinduz, 2023an estrategia aldatuko da: gizonek ere greba egin edota bere antolaketa prozesuan parte hartuko dute, emakumeekiko* modu desberdinduan izan arren. Erabaki bakoitzak nabarmen baldintzatuko du sexuarekiko diskurtsoa, ikusiko dugun bezala.

      Dena den, eta bi grebetan sexuaren eta sexu klaseen arteko harremanaren inguruan sortutako diskurtsoa aztertu aurretik, azpimarra bat egin nahiko nuke: gizonen parte hartzeak ez du definitzen grebaren orokortasuna.

      2023an grebari izenondo berri bat gehitu eta, beraz, forma aldatuko zaio. Greba feminista, oraingoan “orokorra” ere izango da. Grebaren antolakuntza prozesuan zehar, izenondo bakoitza edukiz bete dugu, “orokorra” izatearen inplikazio politikoez aritu gara eta mugimendu feministaren lidergoaren ezinbestekotasuna jarri dugu jopuntuan.

      Zehaztu nahiko nuke greba bestelako eragile sozio sindikalekin, hala nola, euskal gehiengo sindikalarekin nahiz zaintza sektoreko emakumeen elkarte eta sindikatuekin aliantzetan eraikitzeak egiten duela greba bera “orokorra” izatea, eta asanbladetan hala zehaztu dugu. Hau da, ez da, bere horretan, gizonen parte hartzeak definituko duela grebaren “orokortasuna”.

      Begi-bistakoa den lez, eskutik helduta doaz greba bestelako eragileekin aliantzetan antolatzea eta gizonak grebaren subjektu izatea, eragile sozio sindikaletan gizonek ere parte hartzen baitute. Ordea, garrantzitsu deritzot banaketa edo zehaztapen honi, ezin baitugu bistatik galdu emakumeok* subjektu oso bat garela, ez subjektu orokor baten zati partziala. Hots, greba feminista bat orokorra izan dadin, teknikoki (nahiz eta agian, taktikoki ez), nahikoa litzateke emakumeen parte hartzea, klase sozial oso bat osatzen baitugu. Gizonekin egindako aliantza politikoak gehiago du interklasismo estrategikotik, orokortasunetik baino.

      Sar gaitezen lokatzetan. Substantzialki desberdina izango da sexuen eta hauek produzitu dituen sistema patriarkalaren inguruko irakurketa bi greba urteetan, eta beraz, ondoren ikusiko dugun bezala, baita proposatuko den gizon klasearekiko harremantzea ere: lehenak marko materialistari erantzungo dio; bigarrenak, idealistari.

      2019ko dosierrean zehar, sexuaren irakurketa materialista izango dela aurreikus genezake, patriarkatua definituko den moduarengatik:

      [Patriarkatua] botere sistema bat da, “gizon” bezala eraikiak izan direnen gobernua. “Emakume” bezala eraikiak garenon dominazioaren bitartez egituratzen da, eremuz eremu (2019: 13).

      Enuntziatu horretan, bi ideia azpimarratu beharrean nago: batetik, gizonak eta emakumeak “eraikiak” direla; bestetik, patriarkatua “dominazio sistema” bat dela.

      Lehenengo ideiari dagokionez, sexuaren eraikuntzaren nahiz deseraikuntza posiblearen irakurketa, dosierrean zehar, zenbait unetan jasoko da:

      [Patriarkatuak] halakoak sortzen ditu: emakume otzanak eta zaintzaileak; gizon oldarkorrak eta lehiakorrak. Emakume eta gizon kategoriak, beraz, sozialki eraikitzen dira, sistemak bizirik iraun dezan (2019: 13).

      Baina, generoa eta sexua ez dira kategoria naturalak eta aldaezinak (2019: 13).

      Gainera, emakume eta gizon terminoak kategoria patriarkal gisa problematizatuko dira. Ondorioz, patriarkatua eraiste bidean, kategoria patriarkalekin ere amaitu behar dela jasoko da:

      Iruditzen zaigu emakume eta gizon kategoria patriarkalekin amaitu beharra dagoela (2019: 7).

      Bigarren ideiari dagokionez, patriarkatua “dominazio sistema” gisa izendatuko da. Zehazki, patriarkatua gizon eta emakumeak materialki sortzen dituen (2019: 13) menderakuntza maskulinoaren sistema litzateke.

      Batetik, emakumeak gizonek “dominatuak” izango direnez gero, indibidualtasunaren lapurretaren ideia inplizitua identifika genezake. Eta, aurrez azaldu bezala, marko materialistatik eratorritako irakurketa izango da gizonek emakumeen indibidualtasuna, materialitatea edo gorputza apropiatzen dutela tesia.

      Bestetik, patriarkatua “sistema” gisa izendatuz gero, emakumeen zapalkuntza ez da kapitalismoaren zapalkuntza eratorri bat izango, ezpada funtsezko menderakuntza bat. Izan ere, ez da kapitalismoa izango emakumeak eta gizonak sortzen (eta beraz, zapaltzen) dituena, patriarkatua baizik (2019: 13).

      Emakume eta gizonen arteko produkzio-erlazioa jarriko da erdigunean eta lanaren esparruak, ordainduak izan edo ez, izango dira borroka eremu:

      Greba feminista bizitzako esparru guztietan kokatzen da, soldatapeko zein doako lanetan (2019: 5).

      Kontrako aldetik, 2023an, sexuaren irakurketa idealista gailenduko da nagusiki. Dena den, materialismotik eratorritako ondorengo gakoak azpimarratu nahiko nituzke: batetik, patriarkatua “sistema” gisa izendatuko da eta, zentzu horretan, emakumeen aurkako zapalkuntza ez da kapitalismoaren menderakuntza eratorri bat izango; bestetik, “emakume” kategoria desesentzializatzen da dosierraren kokapenean: historikotasuna eta estrategikotasuna mahaigaineratuz nahiz kategoria politiko gisa kokatuz:

      Emakume kategoria politikoa erabiltzen dugu egungo testuinguruan erabilgarria egiten zaigulako (2022: 3).

      Dena den, dokumentuan zehar eta behin mamian sartu ondoren, sexuaren eraikuntzaren nahiz deseraikuntzaren beharra ez da problematizatuko. Eta zentzu horretan, ez da emakume eta gizonen desagerpena ortzimuga gisa finkatuko. Hala, emakume eta gizon klaseen arteko produkzio-erlazioa ere izango da hizpide, baina sexuak ez dira talde ekonomiko (eta beraz, politiko) gisa irakurriko, oro har. Beraz, emakumea etorkizunean emakume izateko borrokatuko da, emakume libreagoa litzatekeena, idealismo erreformistaren atzaparretan erori eta gizon eta emakume klaseen arteko harremana berdintasunezkoa izan litekeela iradokiz.

      Irakurketa orok ondorio politikoak dituen heinean, 2019. eta 2023. urteetako sexuaren ulerkera bereiziek gizon klasearekin harremantzeko modu desberdinak proposatuko dituzte.

      2019ko dosierrean, gizonen klasearekiko bi erlazionatze modu identifika ditzakegu: lehenengoa, gatazkatik planteatuko dena, modu argian. Perspektiba materialista batetik, azaldu bezala, emakumeak eta gizonak klase sozial eta politikoak lirateke (sexua ez litzateke kategoria biologiko soila, ekonomiko-politikoa baizik). Klase sozial eta politikoak liratekeen heinean, klaseen artean gatazkak behar luke (langile eta burgesen artean bezala). Gizonekin gatazka-harreman hau mantentzea ahalbideratuko du grebaren subjektua emakumeak* izateak.

      Sortu ditzagun gatazkak lagunartean, bikotean, familian, lantokian, etxean, hezkuntza zentroan... (2019: 6).

      Ordea, eta erlazionatzeko bigarren modu gisa, gizonekiko nolabaiteko gerturatze bat antzeman liteke, batetik, “Zein da gizonen papera greban?” dosierreko azken atalean. Izan ere, zer egin behar duten esateak gizonekiko konfiantza badagoela iradokiko du: borrokaren parte bilakatuko dira, zeregin bat emango baitzaie.

      Honek klaseen arteko hurbilpen bat suposatuko du. Klaseen arteko distantziak murriztearen isla izango da gizonek mobilizazioetan parte hartzeko izango duten aukera. Dena den, zaintza lanen ardura har dezaten lehenetsiko da (sistematikoki hartzen ez dutela mahaigaineratuz).

      Gizona bazara zaintza lanez arduratzea da lehentasuna, eta ez mobilizazioetan parte hartzea. Has zaitez egun horretatik aurrera ohituraz emakumeok* betetzen dugun lan horretaz arduratzen (2019: 18).

      Bestetik, eta gizonenganako konfiantza bera iradokiz, gizonek zaintza lanen ardura beren gain hartzea ere aldarrikatuko da (gizonek zaintzarekin izango duten harremana ondorengo azpiatalean problematizatuko dut), baina zaintza lanak betearazi gabe.

      Gizonek [...] beren gain hartu behar dute dagozkien zaintzen ardura (2019: 9).

      Honekin esan nahi dudana da, ez dela berdina gizonek zaintzen ardura beren gain hartu behar dutela esatea, edo gizonak zaintza lanen ardura bere gain hartzera behartu behar ditugula esatea. Izan ere, gatazka-harremana konfiantza-harreman bilakatuko da aldaketa betearazten ez den edota ardura beraien eskuetan utziko den kasuan. Klase antagonikoari edozein neurri betearazi ezean, hautu propioz, desjabetzearen kontzientzia hartze bategatik esperoko da aldaketa. Burgesek langileen eskubideak hautu propioz errespetatzeko zain egon ordez, langileen eskubideak errespetaraztea planteatzen dugun gisan, gizon klasearekin harremanetan planteamendu berbera mantendu behar dugulakoan nago.

      Bestalde, gizonek zaintza lanei sistematikoki uko egiten dietela mahaigaineratuko da. Askotan errepikatu izan dugu salaketa hau feministok, eta funtzionatzen digun arren, garrantzitsua da presente izatea izaki batzuek sistematikoki lan batzuei uko egiteak, beste izaki batzuen lanaren apropiazio sistematikoa exijitzen duela. Hots, gizonek lan batzuei sistematikoki uko egiteak aldibereko ondorioak ditu emakumeen gorputzetan: desjabetzea emango da nahitaez.

      Pentsamendu, harreman eta eredu aldaketen aldarrikapena ere aurkituko dugu dosierrean, zentzu horretan gatazka-eremua (ideia kulturalak edota gizarte-harremanak) esplizituki kokatu gabe:

      Zaintzaren berrantolaketa soziala aldarrikatzen dugu [...] muinetik aldatu behar ditugu gure balioak, harreman pertsonal eta komunitarioak, bikote eta familia ereduak, eguneroko praxia (2019: 9).

      Gogora dezagun, marko materialistatik, mundua antolatzen duten ideiak (balioak, harreman pertsonal eta komunitarioak...), gizarte-harreman batzuen ondorio eta hauen isla direla ulertuko dela. Hala, gizarte-harreman hauetan egongo den gatazkak ekarriko du egitura emozional eta mentalen aldaketa. Areago, espazioaren, baliabideen eta denboraren berrantolaketa materiala (hasteko, emakumeen pentsio unibertsala, herrien arkitekturaren berregituraketa, etxebizitzarako sarbidea, zaintza lanetan pasatzen dugun denboraren murriztapena...), ezinbestekoa izango da pentsatzeko moduak aldatzeko. Ideia, balio eta jarrera aldaketaren aldarrikapena, bestelako aldarrikapen feministekiko modu ezin askatuzkoan irakurri beharko dugu.

      2019an, tarteka, gizonen klasearekin erlazionatze modu ez hain gatazkatsua identifika liteke, beraz. Dena den, egitura publikoek ardura zuzenak hartu ezean, zaintza eta etxeko lanak lan baldintza txarretan eta, kasu batzuetan, esklabotza egoeran aurrera eramango direla ere jasoko da. Zentzu horretan, gizonenganako konfiantza mugatua dela antzeman genezake:

      [...] Egitura publikoek ardura zuzenak hartzen ez badituzte, emakumeon* bizkar geratuko dira [zaintza eta etxeko] lan horiek, lan baldintza txarretan eta kasu batzuetan esklabotza egoeran aurrera eramanez (2019: 8).

      Finean, 2019an emakumeak* subjektu politiko independente gisa antolatuko direnez gero, gizonekin gatazka-harreman bat izateko tartea handiagoa izango da. Aldiz, 2023an gizonak ere grebaren subjektu izango direnez, gatazka zentrala ez da sexu klaseen artean kokatuko. Areago, gizonak, grebaren subjektu direnez gero, aliatuak lirateke: harremantze horrek feminismoa klase borroka termino eta logiketan egitea zailduko luke.

      Zaintzaren konplexutasunari heltzeko behetik gorako prozesu zabalak behar dira, [...], langileon, bereziki emakume langileon eta komunitatearen partaidetzarekin eta gertuko erakunde eta herri mugimenduko eragileekin (2022: 6).

      Hala ere, ezin aipatu gabe utzi grebaren antolaketa prozesuan erabaki nagusien eskumena eta lidergoa asanblada feminista ez-mistoek izan dutela eta greba komiteetan beto feminista egikaritzea lortu dugula. Beraz, zentrala ez, baina sexu klaseen arteko gatazkak une oro iraun du.

      Dena den, dosierrean, mundu guztiarentzat zuzenduta egongo diren aldarrikapenak jasoko dira, halakoetan, posizio antagonikotik abiatzen diren klaseentzat defentsa bakar bat sortuko dela problematizatu gabe:

      Pertsona guztiak beren buruaren eta gainerakoen zaintzaren erantzukizuna hartzea (2022: 8).

      2023ko dosierrean gizonei interpelazioak egingo zaizkie, baina klase antagonikoak bere jarduna kontzientzia hartze baten ondorioz, hertsapenik gabe, aldatuko duela esperoko da (zaintza lanen ardura hartu beharko dute, ez da ardura hartzera behartuko), 2019an bezala. Dena den, oraingoan, zaintza lanak emakumeen bizkar gainetik kentzearen eta lan hauek gizonek ez hartzearen bateragarritasun posiblea ere iradokiko da.

      Zaintza betebeharra izan behar da? Edo eta emakumeen bizkar gainetik kendu behar dugu? (2022: 6).

      Hertsapenik mantendu nahi ez izatearen bide beretik, ondo zaintzeak, zaintzea modu askean aukeratu ahal izatea eskatzen duela jasoko da (premisa klasiko liberala):

      Zer da ondo zaintzea? Aukeratzeko eskubidea bermatzea, baina aukera askearen ideia kritikoki berrikusita (2022: 18).

      Bidenabar, gizonei interpelazioak egingo zaizkie, baina hauek ez dira bereziki gatazkatsuak izango. Besteak beste, kezka eta botere harreman terminoak erabiliko dira haserre eta desjabetze terminoak erabili ordez, hurrenez hurren:

      Bereziki kezkatzen gaituzte zaintzetan mugitzen diren botere harremanek (2022: 18).

ZAINTZA

      Bi grebetan zaintza-gatazka zentrala izango da; hots, lan gatazkak hartuko du erdigunea. Perspektiba materialistatik patriarkatuan, kapitalismoaren gisan, batzuek besteentzat dohainik lan egitea da azken helburua; eta zentzu horretan, produkzio-erlazioetan (desjabetzean) dago gatazka. Hala, bi grebetako planteamendu orokorrek bat egingo dute emakumeen zapalkuntzaren ikuspegi materialistaren abiapuntuarekin.

      Askotan entzun eta errepikatu dugu definitzeko zaila den terminoa dela zaintza, kontzeptu generikoa den heinean. Zentzu horretan, dosierretan zaintzaren adiera ezberdinak identifika genitzake, konnotazio ezberdinduekin. Bi dokumentuetan errepikatuko dira adiera berdinak, ñabardura batzuekin izan arren. Oro har, batetik, lan edo jarduera gisa definituko da zaintza; bestetik, eskubide gisa.

      Areago, 2023ko dosierraren lehenengo orrietan zaintzaren izaera duala (2022 :5) azpimarratuko da, adieraren arabera zaintzari emango zaizkion konnotazioak sailkatzeko saiakera esplizitua eginez:

      Zaintzaren inguruko begirada feminista bat eraikitzen ahalegintzen ari gara, aintzat hartuko dituena zaintzak duen alderdi positiboa (bizimodu komunaren gaineko erantzukizun gisa) eta aldi berean duen alderdi negatiboa (horiek zeharkatzen dituzten sakoneko desparekotasunak) (2022: 3).

LEHENENGO ADIERA: ZAINTZA LANA EDO JARDUERA DA

      2019an, adiera honetan, zaintza lan gisa definituko da oro har, nahiz eta uneren batean jarduera terminoa ere azalduko den.

      Garrantzitsu deritzot zaintzaren definiziotik jarduera (gazteleraz, tarea) kontzeptua ezabatzeari. Izan ere, jarduerak zeregin teknikoari egiten dio erreferentzia; aldiz, lan kontzeptuak, perspektiba marxistatik, zeregin teknikoa ez ezik, produkzio- eta ordaintze-baldintzak ere barnebiltzen ditu, dirutan eta prestigioan, gauzatzen duenaren maila soziala, eta abar (Delphy, 2023). Hala, zaintza jarduera gisa definitzean, zeregin hau, berau egikarituko den produkzio-baldintza patriarkaletatik isolatzen da.

      [Zaintza] guztiak hartuko ditugu kontuan: etxekoak, zaintza lan ordainduak, ordaindu gabekoak eta sistema publikoak kudeatzen dituenak (2019: 4).

      Bizitza sostengatzeko jarduerak [...] ezin dira bi eremutan banatu. Hortaz, etxeko lanak eta zaintza lanak produktiboak eta politikoak dira (2019: 8).

      Dena den, 2019an, oro har, zaintza lan gisa definituko da. Lana, zeina emakumeek egiten duten eta esplotazio baldintzetan egiten den (esplotazio terminoak lan baldintzez dihardugula islatuko du):

      Emakumeon* esplotazioari esker, lan horiek dohainik ateratzen zaizkio sistemari; zer esanik ez arrazakeriarekin gurutzatzerakoan (2019: 8).

      Lana, zeina ez dagoen argi produktiboa edota erreproduktiboa den:

      Gure jendartean, bi espaziotan sailkatu dira jarduera horiek, espazio publikoan edo pribatuan, eta, ondoren, lan produktibo eta erreproduktibo gisa bereizi dira. Bizitza sostengatzeko jarduerak, ordea, zeharkakoak dira eta ezin dira bi eremutan banatu. Hortaz, etxeko lanak eta zaintza lanak produktiboak eta politikoak dira (2019: 8).

      [Soldatapeko] lan antolaketaren oinarrian lan erreproduktiboa dago (gehienetan doakoa eta feminizatua) (2019: 13).

      Ez dago argi, bestalde, emakumeek egingo duten lanaren apropiazioaren bidez, soilik burgesiak edota, burgesiaz gain, gizonek ere metatzen duten kapitala. Hots, ez dago argi emakumeen klase zapaltzailea gizon klasea den, edota burgesia. Izan ere, ez da argi jasoko zaintza lanek balioa ekoizten duten edota kapitala ekoizten “laguntzen” duten:

      Sistema kapitalista eta patriarkalaren arteko aliantzaren ondorioz, kapitalak aberastasuna metatzen du. Bizitzaren erreprodukzioarekin eta zaintzarekin loturiko lan guztiak, historian, debalde jaso ditu (2019: 15).

      [Zaintza lanak] ezinbestekoak baitira gizarteari eusteko, bizitza sostengatzeko eta kapitala produzitzeko (2019: 8).

      Zaintza lanak debaluatuak daudela dosierrean zehar zenbait unetan aipatuko den arren, ez da debaluazio honen kausarik identifikatuko. Aurrez azaldu dudan gisan, perspektiba materialistatik zaintza lanen debaluazioaren jatorrian emakumeen apropiazio kolektibo eta indibiduala legoke (zehazki, zaintza lanen debaluazioa emakumeen menderakuntzaren adierazpena litzateke). Aitzitik, perspektiba idealistatik, zaintzaren debaluazioaren kausa lan hauen desprestigio kulturala litzateke. 2019ko dosierrean, ordea, ez da debaluazioaren zergatirik azalduko:

      Emakumeok* dohainik egiten ditugun lanak, [...] ezkutatu egiten dira, eta balioa kentzen zaie (2019: 8).

      Lan feminizatuek eskubide, soldata eta errekonozimendu baxuagoak dituzte (2019: 8).

      Emakumeok* egiten ditugun enplegu askok lan baldintza prekarioagoak dituzte, balio sozial gutxiago dutelako (zaintzarekin dute zerikusia) (2019: 15).

      Dena den, gehienetan, materialismotik eratorritako irakurketek hartuko dute leku. Izan ere, badirudi zaintza lanek ez dutela edukirik: esfera guztietan aurki genezakeen lana litzateke. Emakumeek esplotazio baldintzetan egiteak ezaugarrituko luke zaintza; nahiz eta ez den esango, zehazki, emakumeek esplotazio edo desjabetze baldintzetan egiteak garamatzala lan bat zaintza gisa izendatzera.

      Ordea, zalantzak identifika genitzake lanaren izaera produktibo edota erreproduktiboari, kapitala metatuko duten klaseei (burgesia edota, burgesiaz gain, baita gizonak ere) edota debaluazioaren kausei dagokienez.

      2023an, 2019kotik bereiziz, zalantza gehiago azalduko dira zaintza lan edo, aitzitik, jarduera gisa definitzeko orduan. Areago, behin baino gehiagotan, zaintzaren adiera hau definitzeko orduan, modu generikoagoan hitz egingo da, ez da ez jarduera, ez lan, ez antzeko substantiborik erabiliko.

      Emakumeak* gara bizitzari eusten diogunak (2022: 5).

      Zaintza bizimodu duina edukitzeko oinarria da (2022: 5).

      Dena den, lehenengo adiera honetan zaintzaz aritzean prekarizazio- eta esplotazio-baldintzak terminologia nagusituko da, zeintzuek lan baldintzei egiten dieten erreferentzia, klasikoki:

      Emakumeak* gara bizitzari eusten diogunak [...] esplotazio- eta prekarizazio-baldintzetan (2022: 5).

      Emakumeek gizonek baino gehiago zaintzen dutela ohartaraziko da, baina dosierreko une zehatz batean gero eta emakume gehiagok zaintzen ez dutela ere azpimarratuko da.

      Emakumeak* gara bizitzari eusten diogunak [...] eta oso modu desparekatuan egiten dugu (2022: 5).

      Zaintza [...] ematen ez dutenak: dibertsitate funtzionalik ez duten gizon helduak, oro har; eta gero eta emakume gehiago (2022: 16).

      Honakoak emakumeak merkantilizazio prozesuan sartzeari eta, testuinguru honetan, ordura arte beraiek egiten zituzten lanak egiteko beste emakume batzuk, gehienetan arrazializatuak, enplegatzeari egingo die erreferentzia (klase sozioekonomiko jakinetako emakumeek soilik egin ahal izango duten arren).

      Zaintza lanen merkantilizazio pribatua (hots, emakume askotan arrazializatuen esplotazioa) ezin dugu, inolaz ere, irtenbide gisa planteatu. Eta zentzu horretan, ezinbestekoa da langile hauek (zer esanik ez, egoiliar erregimenean lanean diharduten emakume langile arrazializatuek) pairatzen dituzten prekarizazio eta esplotazio baldintzak lehentasunez salatu eta borrokatzea.

      Ordea, gero eta emakume gehiagok zaintzen ez dutela baieztatzeak, lausotu egiten du berriro ere sexu klaseen abiapuntu antagonikoa. Hots, etxez etxeko enpleguan diharduten emakume arrazializatuen esplotazioaren salaketa, emakume eta gizon klaseen posizioa berdindu gabe planteatzen asmatu beharko dugu.

      2023ko dosierrarekin jarraituz, feminizatuta egongo diren zaintza lanak debaluatuta egongo direla ere jasoko da:

      Zaintza, gaur egun, balio eta aitortzarik gabeko lana da (2022: 12).

      Bide beretik eta modu orokorrago batean, baina, zaintzaren “kultura toxikoaz” arituko gara. Kultura toxiko (ez patriarkal) honetan luke jatorria, era berean, emakumeen zapalkuntzak: infantilizatzailea litzateke. Hots, emakumeak kulturagatik leudeke zapalduta (marko idealista):

      Zaintzaren kultura toxiko bat ere badugu (2022: 16).

      Gaur egungo zaintza-eredua infantilizatzailea da, zaintzaileekiko [...] emakumeen autoritate eza, emakumeak izaki gutxitu gisa (2022: 17).

      Zaintza lanei balioa emateko, aldarrikapen materialistak (produkzio-baldintzetan aldaketak emango liratekeen heinean) eta idealistak formulatuko dira (idealistak, zaintzaren birbalorazioa zaintza lanen baliagarritasuna frogatzean oinarrituko liratekeelako):

      Ordaindu gabeko zaintzen balioa handitzeko, beharrezkoa da zaintzeko ditugun baldintza materialak kontuan hartzea [...] etxerik ez duten emakumeentzako harrera-etxeak sustatzea [...] pentsio eta erretiro duinak [...] oinarrizko errenta unibertsala (2022: 13).

      Nola balio handiagoa eman zaintza profesionalizatuko lanei? Premiazkoa da zaintza sektoreko lan-baldintzak hobetzea (2022: 14).

      Zaintza lanari (ordaindua eta ordaindu gabea) eta lan hori egiten duten emakumeei balio handiagoa ematea, bizitzaren iraunkortasunari egiten dioten ekarpenagatik (2022: 13).

      Lanaren banaketa sexualaren jatorria ez da sakonki jorratuko. Dena den, 2023ko dosierreko puntu zehatz batean, jatorrian natura dagoelako baieztapena ere ikus genezake, esentzialismoaren lokatzetara hurbilduz:

      Odol loturek zaintzera behartzen gaituztenean, ez zaintzea aukera bat da emakumeentzat? (2022: 6).

      Azkenik, azpimarratu beharrean nago ez dela auzitan jarriko lan edo zeregin honen izaera produktibo edo erreproduktiboa eta ez dela problematizatuko zaintza lanek erabilera-balioa ekoizten duten edota, aldiz, kapitala ekoizten laguntzen duten.

BIGARREN ADIERA: ZAINTZA ESKUBIDEA DA

      Zaintzaren bigarren adiera bat identifika genezake bi dokumentuetan: eskubide gisa. Eskubide gisa definitzeak zaintza jasotzeko eskubideari egingo dio erreferentzia eta horrek ondorengo lerroetan azalduko ditudan bi aurresuposizio idealista eskatzen ditu: batetik, zaintza lanek edukizko zati bat partekatzen dute; bestetik, gizonek ere zaindu lezakete.

      Zaintza eskubide bat da (2019: 8).

      Zaindua izatea eskubidea da (2022: 24).

      Zaintza jasotzeko eskubideak lan zehatz batzuetatik ekoitzitzako produktuak edota zerbitzuak jasotzeko eskubideari egingo dio erreferentzia. Eskubide hau formulatzeko, ezinbestekoa izango da zaintza “edukiz” janztea: lan batzuen batuketak definitu beharko du zaintza eta lan zehatz hauetan ekoitziko diren produktu edota zerbitzuak jasotzeko eskubidea izango du, hala, pertsona orok (eta beraz, baita emakumeek ere). Beraz, batetik, zaintzak “eduki bat” izatearen aurresuposizioa ezinbestekoa izango da, bestela eskubide baten formulazioa ezinezko izango baita.

      Zaintza lanek edukizko zati bat partekatuko lukete, beraz: eta ondorioz, emakumeek egitea ez litzateke zaintza lanek izango duten espazio komuna. Marko materialista batetik, (produkzio-erlazio batzuen baitan) emakumeek egiten duten lana bada zaintza, gizonek egitean ez litzateke zaintza izango. Izan ere, balioa hartuko luke lanaren exekuzioaren produkzio-baldintzak aldatuko liratekeen heinean.

      Areago, perspektiba materialistatik azalduko den bezala, lan hauek modu jarraituan (hots, ez anekdotikoki) gizonek egikarituz gero, neurtu eta klasifikatu egingo lirateke: lan hauek ez lituzke zaintza kategoria generikoak barnebilduko. Izan ere, zaintza gisa izendatzen da, modu orokorrean, emakumeek egiten duten lan guztia: umeen heziketatik, zaharrak dutxatzera; erosketak egitetik, etxea garbitzera. Hala, emakumeek etxeko sukaldean egiten duten lana zaintza da; aitzitik, lan hau etxetik atera eta gizonek egikaritzean (hots, produkzio-baldintzak aldatzean) ostalaritza deituko zaio eta neurtu, klasifikatu eta profesionalizatu egingo da.

      Izan ere, zaintza lanen neurketa eta klasifikaziorik eza emakumeak desjabetuak izatearen adierazpena da. Gogora dezagun, emakumeak desjabetuak izatearen adierazpenetako bat dela denboraren apropiazioa (Guillaumin, 2005). Ez dago emakume klasearen lan denboraren eta haren erabileraren inolako neurririk, eta beraz, ez dago lan denbora hau neurtu beharrik: emakume klasea eskuragarri baitago lanerako, oro har, beti eta nonahi.

      Ordea, zaintza lanek partekatuko duten espazio komuna emakumeek egitea izan ordez (eta, beraz, debaluazioa, neurketa eta klasifikaziorik eza emakumeen apropiazioaren adierazpena izan beharrean), zaintza lanek edukizko zati bat konpartitzen badute, gizonek ere zaindu lezakete. Izan ere, honakoa izango da zaintza eskubide gisa definitzeak eskatzen duen bigarren aurresuposizioa. Aurresuposizio honek marko idealistari erantzungo dio, baina estrategikotasun bat ere plantea dezake: emakumeek doan egingo duten lana gutxituko litzateke eta, ondorioz, emakumeen lanaren apropiazioa eta gizonekiko dependentzia mugatuko lirateke.

      Beraz, kausa-ondorio harremana aldatuko da. Emakumeek egingo duten lana izan beharrean zaintza, eta beraz, emakumeen apropiazioaren adierazpena izan beharrean zaintzaren debaluazioa (marko materialista), ondorengoa litzateke planteamendua: badaude lan batzuk zeinak zaintza gisa izendatuak diren (zehaztu gabe zeintzuk diren, baina eskubide bat formulatzen amaituz gero zehaztu beharko da) eta hauek debaluatuak daude (zehaztu gabe kausa zein den), baita feminizatuta ere. Hots, ez da feminizatuta dagoenari deitzen diogula zaintza (marko materialista); baizik eta, alderantziz, zaintza feminizatuta dagoela (marko idealista).

      Zentzu horretan, ez da planteatuko nola “eman balioa” zaintzari; bai, ordea, zaintzaren feminizazioa iraultzeko ezinbestekotasuna. Ondorioz, emakumeen lan karga eta lanaren apropiazioa gutxituko lirateke. Planteamendu idealista horrek, garaipen materialetara eraman gaitzake, beraz.

      Dena den, esan bezala, marko idealistatik eratorritako diskurtsoa izango da: izan ere, zaintza ez luke emakumeek produkzio-erlazio batzuen baitan egikaritzeak ezaugarrituko, eta beraz kausa ez legoke lana egikarituko duen subjektuaren desjabetzean; aldiz, arazoa edukian egon beharko da. Esplizitatuko ez den arren, lanaren beraren behe estatusean edo desprestigioan legoke kausa, kulturan (ez litzateke interesgarritzat irakurria).

      Zaintzak, beraz, lan konkretu batzuen batura badira, zaintza-eredua lan zehatz batzuen (zehaztu gabeak) antolaketa litzateke: zaintza-eredu hau feminizatuta, prekarizatuta eta arrazializatuta legoke. Hots, “erreformagarria” litzateke zaintza, ez baitu emakumeen desjabetzeak definituko, lan batzuen batuketak baizik. Ondorioz, feminizazioa, prekarizazioa eta arrazializalizazioa iraultzea posible litzatekeenez (edonork zaindu baitezake), eredu hau estrukturala litzateke, baina baita koiunturala ere. Hala, posible izango litzateke emakumeen desjabetzean oinarrituko ez litzatekeen zaintza-eredu bat etorkizunean (marko idealista). Aipatutakoak jasoko dira ondorengo enuntziatuan:

      Gaur egungo Euskal Herrian dugun zaintza-eredua emakumeon*, eta bereziki emakume* migratuon, esplotazioan oinarritzen baita (2019: 8).

      Posible da zaintza beste modu batean antolatzea (2019: 8).

      2023ko dosierrean, 2019an mahaigaineratutako eskubide adiera berreskuratu eta konplexuagotu egingo da.

      Hasteko, eskubide gisa formula dadin, zaintza gorputzen eta komunitateen iraunkortasunerako beharrezkoa dela justifikatuko da.

      Zaintza bizitzako une eta eremu guztietan da beharrezkoa. Gure gorputzen eta gure komunitateen iraunkortasunerako ezinbestekoa da; hau da, bizitza, ongizatea eta osasuna iraunarazteko eta kudeatzeko (2022: 5).

      Hortaz, zaintzarako eskubide kolektiboa aldarrikatuko da. Modu honetan definituko da eskubide hau:

      Zaintzarako eskubide kolektiboaren aldeko apustua egin nahi dugu; hau da, pertsona guztiek, bizi osoan zehar, askatasunez eta konpromisoz zaintza eskaini eta jasotzeko eskubidearen alde (2022: 6).

      Eskubide honen formulazioa dela eta, bi zehaztapen:

1.  Berriro ere, nahiko da hertsapenik gabe (betebeharra izan gabe) emakumeek zaintza jasotzea (eta beraz, gizonek zaintza lanen ardura hartzea): askatasunez eta konpromisoz. Dena den, zaintza eskubidea bada Estatuak bermatu beharko lukeenez, zaintza lanen banaketa arautu eta betearazi beharko lukete administrazio publikoek: hertsapena ezinbestekoa litzateke.

            Profesionalizatuko ez liratekeen zaintza lanak egotea ere aurreikusiko da, ordea. Hauek komunitatearen gain geldituko lirateke, zeina erantzunkidetasunean oinarrituko liratekeen. Beraz, ondoriozta genezake komunitatean antolatuko liratekeen zaintza lanak izango direla hertsapenik gabe antolatuko liratekeenak. Dena den, hurrengo atalean helduko diot korapilo honi, zaintza-sistemaren dimentsio komunitarioa aztertzen dudanean.

2.  Zaintza eskubide kolektibo gisa definituko da. Bereziki interesgarri deritzot aipatutakoari, eskubideak kolektiboak izateak iruditegi liberala arrakalatzen baitu, bereziki gaur egungoa. Gainera, mobilizazio forma ezberdinetan lehen lerroan mantendu dugu zaintza eskubidearen izaera “kolektiboa”. Dena den, dosierrean, eskubidearen kolektibotasuna definitzeko, pertsonon eskubideek elkar mugatzen duten ideia liberala erabiliko da.

            Sozialki zabaldua da pertsonen eskubideak elkarrekiko lehian dauden ideia; hala, ongizatearen bilaketa nahiz praktika indibidualak lirateke. Kontrara, perspektiba marxistatik kritikatu egingo da premisa hau: klase bat osatzen dugun heinean, norbere ongizatean sakontzeak klase sozialeko kide ororen ongizatean sakontzea dakar; norbere eskubideen alde egitea, ezingo delako banatu klasea partekatzen dugunon eskubideen alde egitetik. Izan ere, klase interesak partekatuak izango dira, ez antagonikoak. Hala, eskubideen borroka eta aitorpena kolektiboak lirateke.

      Zaintzarako eskubide kolektiboaren aldeko apustua egin nahi dugu (2022: 6).

      Zainduko nauen pertsonaren eskubideak hasten diren lekuan amaitzen dira nireak (2022: 18).

      Bestalde, zaintza eskubide bat izango denez, azaldu dudan gisan, berau formulatu egin beharko da. Ondorioz, eduki bat eman beharko zaio. Zalantzak azalduko dira eduki honi dagokionez; izan ere, feminista materialistek azaldu bezala, zaintzak ez du “berezko” edukirik:

      Zaintza-sistemaren izaerari buruz gehiago eztabaidatu behar dugu: Zaintza-sistemak beste sistema batzuk barne hartzen ditu bere baitan? (adibidez, osasun sistema) (2022: 7).

      Zaintzek gizarte-zerbitzuetan egon behar dute? (2022: 11).

      Azkenik, ez zaintzea eskubide gisa formulatzeko aukeraren aurrean, kezka azalduko da 2023ko dosierrean. Egungo sistema politiko neoliberalean, ezin liteke eskubide bat soilik komunitate politiko batentzat (kasu honetan, emakumeentzat) aitortu. Hala, ez zaintzeko eskubideak gizonek ere, legezko babesarekin, zaintza lanei uko egin ahal izatea ekarriko luke.

      Zalantzak ditugu ea ez zaintzea eskubide gisa formulatu ote daitekeen. Oro har, ezin da pertsonarik edo kolektiborik egon sistematikoki ez zaintzea erabakitzen duenik, adibidez, gizonak. Beraz, badakigu zorrotzak izan behar dugula ez zaintzeko eskubidearen formulazioarekin (2022: 6).

      Begi-bistakoa den lez, ez litzateke bideragarria ez zaintzea eskubide gisa formulatzea. Ordea, eskubide gisa ez, baina emakumeen* aldarrikapen eta borroka gisa baliagarri izan litekeelakoan nago. Areago, tentuz ibili beharko gara, ez zaintzeko eskubidearen formulazioarekin zorrotzak izatea nahas litekeelako ez zaintzearen aldarrikapenarekin edo hautu politikoarekin zorrotzak izatearekin.

      Izan ere, ez zaintzearen aldarrikapen eta hautu politikoarekin zorrotzak izatearen planteamenduak emakumeak zaintza lanetan giltzapetzea ekar lezake; areago, emakumeei, zaintza lanei uko egiteagatik, historikoki inposatu zaien kulpa sentipena elika dezake. Garrantzitsua da ez zaintzearen aldarrikapena, indibidualismotik urrun, klase-independentziarako aldarrikapen gisa ulertzea. Izan ere, emakumeek ez zaintzearen aldarria eta jarduna errebelazio eta erresistentzia ekintza bezala ulertu beharko dira; desjabetzeari uko egiteko modu gisa. Hala, klase independentzia indibidualismoarekin nahas ez dadin, ez zaintzearen aldarrikapena gizonak ez zaintzearen hautu politiko esplizituagoa bilaka genezake.

      Zentzu horretan, 2019an, zaintza eskubide izateko borroka, emakumeek ez zaintzearen aldarrikapenarekin uztartzeko aukera mahaigaineratuko da.

      Zaintza eskubide bat da, eta posible da zaintza beste modu batean antolatzea [...], pertsona guztiok ematen eta jasotzen ditugu zaintzak [...] guztiok baikara zaurgarri eta interdependente. Baina, gizarte heteropatriarkaletan, besteak zaintzea betebehar bat da emakumeontzat* [...], eta menpekotasunean eta besteen desirak betez sozializatzeko modu bat. Ondorioz, hauxe aldarrikatu nahi dugu: emakumeok* badugula eskubiderik zaintzeari uzteko, gure beharrak lehenesteko eta besteen desirak ez betetzeko (2019: 8).

      Azkenik, 2023an, zaintza eskubide gisa definitzearekin lotura hertsian, aukera gisa ere definituko da. Izan ere, emakumeek modu indibidual eta doakoan egiten zituzten lanen ardura Estatuak hartzeak, egungo antolaketa politiko eta soziala eraldatuko luke:

      Zaintzaren kontzepzioa eta eredua aldatzeak egungo jendarte-antolamendua eraldatzea dakar (2022: 5).

      Zaintza-politikak itsasargi izan behar dira, eraiki nahi dugun jendarte-eredurako trantsizioa (2022: 6).

      Ordea, ez da soilik zaintzaren publifikazioa (hots, zaintza eskubide bilakatzea) irakurriko estrategiko edo aukera gisa, baizik eta zaintzak berak ere baluke potentzial politikoa, dosierrean zeharka antzeman litekeen gisan. Zaintzaren adiera hau biziaren iraunkortasunari lotuko litzaioke: merkatuak eta logika produktibistak erdigunean ez jartzeari (Orozko, 2024). Eta kapitalismoarekiko alternatiba eta erresistentzian, zuzenean lotuko da ardura kolektiboarekin (eta askotan, afektiboarekin) ere: indibidualismo, lehiakortasun eta norberekoikeriatik aldenduz.

      Zaintza eraldaketa sozialerako bultzada da; potentzial politiko izugarria du (2022: 5).

      Gogora dezagun marko materialistatik emakumeek lan bat subalternitate baldintzetan egiteak definitzen duela zaintza. Beraz, aipatutako adiera eta materialismotik proposatutakoa antagonikoak lirateke: batak desjabetzeari egingo dio erreferentzia; besteak, aukera politikoari.

      Zaintza terminoaren generikotasunak arrisku nabarmenak izango ditu: mugimendu feminista polisemiaren korapiloetan trabatuta gera liteke eta kontzeptuaren konnotazio positiboaren erabilera interesatuak egingo dira alderdi politiko, enpresa eta gizon klasearengandik.

BI DIMENTSIO:
PUBLIKOA ETA KOMUNITARIOA

      Zaintza eskubide gisa definitzen bada, (emakumeek) lan zehatz ezberdinetatik eratorriko diren produktu edota zerbitzuak jasotzeko (zaintza jasotzeko) eskubidea Estatuak bermatu beharko du. Beraz, zaintzaren bigarren adiera idealistak (zaintza eskubidea da) aldarrikapen eta borroka materialistei emango die bide. Izan ere, zaintza lanen produkzio-baldintzetan emango dira aldaketak, hauek publifikatuz gero: “balioa” eman edo “errekonozitu” ordez, lan hauek familiaren eremutik atera eta hauengatik soldata bat kobratuz.

      Publifikazioaren bidez, aurreko kapituluan azaldu bezala, emakumeen lan karga eta, beraz, pobrezia gutxituko lirateke. Modu berean, birbalorazio materialak (hots, lan hauek egikaritzeagatik lan baldintza duinetan soldata bat eskuratzeak) balio soziala handituko luke.

      Zaintza “eskubide” gisa izendatzearekin bat etorriko da, beraz, egitura publikoek zaintza lanen ardura hartzearen beharrezkotasun aldarrikapena:

      [...] Egitura publikoek ardura zuzenak hartzen ez badituzte, emakumeon* bizkar geratuko dira [zaintza eta etxeko] lan horiek, lan baldintza txarretan eta kasu batzuetan esklabotza egoeran aurrera eramanez (2019: 8).

      Publiko izateak zaintzarako eskubidea bermatu behar du [...] Arlo publikotik finantzaketa eta kalitatea bermatu behar dira (2022: 7).

      Zaintza lanen ardura hartzeko exijituko zaie, hala, administrazio publikoei: desfamiliarizazio politiken aldarrikapena litzateke honakoa. Emakumeek etxean egin izan dituzten lanen esternalizazio/kanporatze (azpikontratatze) hau merkatuaren bidezkoa ezin izan daitekeela ere zehaztuko da. Bat egingo da Goikoetxea, Lujanbio, Rodriguez eta Garaik Euskal demokrazia patriarkala liburuan egingo duten ohartarazpenarekin, zeintzuek, gogora dezagun, zaintza lanen merkantilizazioak XXI. mendean despatriarkalizaziorik ez dakarrela mahaigaineratzen duten.

      2019an, besteak beste, desfamiliarizazioa lekarketen politika publiko denetarikoak martxan jartzeko aldarria egingo da “exijentzia politikoen” atalean. “Besteak beste” diot, menderakuntza patriarkal, kolonial eta kapitalistek har ditzaketen biolentzia forma ezberdinen salaketetatik abiatuz, aldarri ugari eta anitzek hartuko dutelako leku.

      Exijituko diren politika publiko hauek eremu ezberdinei dagozkie: enpleguaren (enplegu arautuen eta ez arautuen), pentsioen, etxez etxeko lanen, landa eremuaren, indarkeria matxistaren, abortuaren, trans despatologizazioaren, Atzerritarren Legearen, arrazakeriaren, euskal presoen, proiektu txikitzaileen, gerren nahiz euskararen eremuekin dute lotura (2019: 11).

      Eremu zabalak izango dira problematizatuak; ondorioz, hauen aurreko exijentzia politikoak ere zabalak izango dira; eta, beraz, zehaztasunik gabekoak (eremu hauei guztiei dagozkien politika publikoen exijentziak hiru orrialdetan laburtuko dira).

      Honen isla ere izango da, exijituko diren politika publiko hauetako batzuen eskumenak Euskal Herriko unitate administratibo ezberdinei dagozkien bezala, beste batzuk ez dagozkiela. Ez dira modu berezituan jasoko, edota ez da erreferentziarik egingo eskakizun bakoitza zein instituzio berezituri exijitzen zaion.

      2023ko dosierrean zaintza lan batzuk publifikatzearen aldarrikapena berreskuratu eta zentraltasun nabarmenarekin itzuliko da, zaintzarako eskubidea publikotasunarekin lotuz:

      Gure ustez, publiko izateak zaintzarako eskubidea bermatu behar du (eskubide sozial gisa ulertzen dugulako) [...] Publikoak unibertsala eta bidezkoa izan behar du. Arlo publikotik finantzaketa eta kalitatea bermatu behar dira (2022: 7).

      Zaintza feminizatuta (eta arrazializatuta) dagoela salatuko da, eta baita pribatuki merkantilizatuta ere. Instituzio publikoek egikaritutako pribatizazioen eta azpikontratazioen bidez, zaintza negozio bilakatu eta prekarizazioan sakontzen dela salatuko da, modu jarraituan. Bidenabar, lan batzuen publifikazioaren eta baldintza duinetan profesionalizatzearen defentsa egingo da:

      Zaintzek ez dute negozio bat izan behar (2022: 7). Egungo egoeran, zaintza [...] gero eta merkantilizatuago dago: erakundeek pribatizazioa sustatzen dute (2022: 8).

      [Profesionalizatuta dauden zaintza lanak] era prekarizatuan eta lan baldintza txarretan egiten dira (2022: 12).

      [Zaintza-sistema publikoak] merkantilizatu gabeko publikoa izan behar du (2022: 7).

      Gure apustua: —zaintza lan batzuk profesionalizatzea (2022: 12).

      Publifikazioaren aldeko proposamen orokorrak jasoko dira (2019ko dosierrean baino modu zehatzagoan) eta baita arlo ezberdinetan martxan jar daitezkeen politika publiko zehatzak identifikatu ere (etxez etxeko enpleguaren arloan, kasu). Bestalde, haurtzaroan, zahartzaroan eta bizitzan zehar beharrezko diren zaintza lanen (dibertsitate funtzionala duten pertsonen kasua modu berezituan aztertuz) problematizazioa egingo da (2022: 20-31); aldi berean, arlo hauei dagozkien politika publiko zehatzen aldeko aldarrikapenak jasoz:

      Arlo publikoa behatzeko sistema bat ezarri, baita azpikontratatuta dagoenean ere [...] Zerbitzuak berriz udalerriratzea [...] / Zaintzako lan-baldintzak betetzen direla ikuskatzea, eta eskubide-urraketak arlo publikotik kontrolatzeko mekanismoak [...] Egoitzetan lan-baldintzak hobetzea (2022: 14).

      [Etxez etxeko enpleguari erreferentzia eginez] sindikatuetan etxeko langileentzako doako lan-aholkularitza [...] Etxeko langileen kooperatibak sortzea (2022: 14).

      Bide beretik, lan baldintzak duinak izatea exijituko da, publikotasunak honetarako tresnak eskainiz:

      Zaintza-sistema publiko-komunitarioa abian jartzeak hiru intzidentzia-bide estrategikotan aurrera egiteko aukera eman behar digu: [...] 2. zaintza lana duintzea eta profesionalizatzea (2022: 8).

      Publikotasunarekin harremanetan, ongizate estatua sistema kapitalista, heteropatriarkal eta kolonialistaren forma dela aitortuko da. Ordea, ongizate estatuko mekanismoak erabiliko lirateke sistema sozial berri baten bidean. Goikoetxea, Lujanbio, Garai eta Rodriguez-en (2020) planteamenduarekin bat egingo da beraz, klase sozialen deuseztapena ortzimugatzat galdu gabe, publifikazio prozesuen alde egingo delako, publiko-pribatu dikotomia sistema liberalaren sorkuntza eta zutabe izan arren. Hala, publifikazioaren bidez emakumeen botere tasak handitzea, bizi kalitatea hobetzea, eraldaketarako aurrebaldintzak sortzea edota emakume eta gizon klaseen arteko botere harremanen birsortzea oztopatuko litzateke.

      Ongizate estatuaz harago doazen ereduez kolektiboki pentsatzea eta hauek imajinatzea, sistema kapitalista heteropatriarkal eta kolonialistari aurre eginez, eta zaintza kokatuz bizitza erdigunean jarriko duen sistema sozial baten ardatz gisa [...] Horretarako, ongizate estatu deituriko horren mekanismoak erabil ditzakegu (2022: 6).

      2023an aldarrikatuko den zaintza-sistema, ordea, ez litzateke soilik publikoa izango; baita komunitarioa ere.

      Zaintzarako eskubide kolektiboa posible egingo duen euskal sistema publiko-komunitarioaren aldeko apustu irmoa egiten dugu (2022: 3).

      Publifikatuko ez liratekeen zaintza lanak komunitateak bermatuko lituzke:

      Zaintza-sistema publiko-komunitarioa abian jartzeak hiru intzidentzia-bide estrategikoetan aurrera egiteko aukera eman behar digu: 1) Pribatizazioaren aurrean... kolektibizatu (2022: 8).

      Izan ere, zaintza lan guztien publifikazioa problematiko gisa irakurriko da: zaintza lanen erantzukizunaren alboratze saiakera gisa. Ordea, garrantzitsu deritzot edozein lanen ardura Estatuak bere gain hartzen duenean, lan hauek izate abstraktu batek egiten ez dituela seinalatzeari; aldiz, jendarteak egikarituko ditu.

      2023ko dosierrean, zaintza lanak emakumeen gain lagatzea eta Estatuaren esku uztea parekatuko dira. Ordea, Estatuak zaintza lanen ardura hartzea zaintza lanen birbanaketaren bermea litzateke; kontrara, emakumeen esku uztean desjabetzea emango da, nahitaez. Beraz, parekatuko diren esternalizazioak (pribatizazioak) antagonikoak izango dira.

      Kolektibizatzea zer den: —Pertsona guztiek beren buruaren eta gainerakoen zaintzaren erantzukizuna hartzea: esternalizazioaren logikarekin haustea (egin diezadatela: emakume batek, estatuak edo erosita) (2022: 8).

      Bestalde, ez dago argi nola definituko den komunitatea. Izan ere, modu ezberdinetan ezaugarrituko da:

      [Lehenengo adiera] Zer da komunitarioa? Administrazioa, gizarte zibil antolatua eta kooperatibak. Hau da, [...] komunitatea [...] dela tokiko egoeraren araberako triangelu horren kudeaketa on bat (2022: 9).

      [Bigarren adiera] Komunitarioa egunerokotasunarekin, afektibitatearekin eta bizikidetzarekin lotutako jarrerak dira. Administrazioak ez du inoiz hori egingo. Funtsezko edo oinarrizko zaintza lanak ez ditu zerbitzu batek ematen, bizitza komunean eraikitzea da kontua, jendearekiko atxikimendua lantzea (2022: 9).

      Lehenengo adierarekin lotuta, Estatuari baliabideak exijituko litzaizkioke:

      Komunitatearen antolaketak denbora, baliabideak eta egonkortasuna behar ditu (2022: 10).

      Dena den, bigarren adiera nagusituko da dosierrean zehar. Bigarren adiera honetan, komunitatea sentsibilizazio feministarekin egituratuko litzateke: beraz, hertsapenik (araurik) gabe, gizonen kontzientzia aldaketa boluntarioan jarriz indarrak:

      Nola egituratzen da hori [komunitatea]? Sentsibilizazio feminista handiarekin, horregatik, ez dugu soilik administrazioa interpelatu nahi, jendea, gizonak...ere interpelatu nahi ditugu (2022: 9).

      Bi adiera hauek elkarrekin talkan aurkituko dira: batean Estatuak paper garrantzitsua luke (finantzazioa eta, ondorioz, kalitatea bermatzeko ardura) eta, bigarrenean aldiz, modu autonomoan garatutako antolaketa litzateke. Lehenengo adieran arauak ezinbesteko lirateke kalitatea bermatzeko; bigarrenean, aldiz, emakume eta gizonen erantzunkidetasuna litzateke oinarria. Honen arriskuez ere ohartaraziko da:

      Zer arrisku ditu komunitarioari eginkizun bat emateak zaintza-sisteman? —Inplikazio unibertsala: Jendarte osoa prest egongo da zaintzan inplikatzeko? Komunitatea arautzen ez bada, nola lortuko da, adibidez, gizonek lan horiek egitea? (2022: 10).

      Ondoriozta genezake, hala, ez dela argia ez komunitatearen definizioa, ezta komunitatearen eta Estatuaren arteko harremana (lan banaketa barne) ere.

      Zaintza lan batzuk Estatuak bermatuko lituzke, beraz; beste batzuk, komunitateak. Egun, ordea, publifikatuta ez dagoena familiarizatuta dago kasurik gehienetan (ez du, oro har, komunitateak egiten). Ez da problematizatuko publifikatu beharko ez liratekeen zaintza lanak nola desfamiliarizatu. Familiaren instituzioa problematizatuko da, baina ezin izango zaio irtenbiderik aurkitu familiarizazioari, publifikaziotik kanpo:

      Kolektibizatzea zer den: —Eragile guztiek zaintzeko erantzukizuna beren gain hartuko duten espazioak egotea; jasotzen dugun zaintza ez izatea gure familia-sarearen edo dugun diruaren araberakoa (2022: 8).

      Egungo egoeran, zaintza erabat familiarizatua dago: familien erantzukizun nagusi izaten jarraitzen du (2022: 8).

      Zer zaintza mota desinstituzionalizatu daitezke hauen ardura familiei itzuli gabe? (2022: 11).

      Azkenik, bada komunitarismoaren aldarrikapenek sortzen duten bestelako kezka bat ere: komunitarismoa aitzakia gisa erabiltzea publikotasunean ez sakontzeko edo pribatizatzeko. Hala, dosierraren sarreran bertan, diskurtso feministaren xurgapen instituzional interesatua salatuko da, esplizituki:

      Jakin badakigu, gure kontzeptu eta aldarrikapen ezberdinen bereganatze instituzional bat eman daitekeela. [...] Adibidez, EAJ/Eusko Jaurlaritza arlo komunitarioan pentsatzen ari da, baina hura despolitizatuz, edukiz hustu eta pribatizatu egiten du. Horren aurrean, komunitatea guretzat zer den definitu behar dugu, bestela, bere eredua nagusituko baita (2022: 4).

[22] 2023ko dosier gisa egiten diot erreferentzia 2022an idatzi zen txostenari (zehazki, aurrez aipatu bezala,  2022an izandako zaintza-sistema publiko-komunitarioaren inguruko jardunaldien laburpen dokumentua da). Izan ere, 2023ko grebarako bide-orri gisa erabili genuen txosten hau eta modu honetan egin da ezagun.

Ondorioak

      Azken atal honetan, behin dosier bakoitzeko gakoak aterata eta indarguneak nahiz ahulguneak identifikaturik, diskurtso bakoitzaren erabilgarritasunaz arituko naiz, ondorio gisa. Azalduko dudan bezala, diskurtso berezitu bakoitzak momentu politiko eta estrategia ezberdinduei erantzungo die. Ezinbestekoa da presente izatea aipatutakoak eragina izango duela ez bakarrik diskurtsoaren eraikuntzaren jatorri teorikoan eta azpitik dakarren ikuspegian, baizik eta baita dosier bakoitzaren baliagarritasunean nahiz inpaktuan ere.

      Hartara, ondorioen atalaren tesi nagusi gisa, defendatuko dut 2019an erabilitako diskurtsoak gerra kulturalean[23] sakontzeko balioko duela. Aldiz, 2023ko diskurtsoak erakunde publiko eta eragile sindikalekin politika publiko zehatzen negoziazioa ahalbidetuko du.

      2019ko greban ez da negoziaketarako tarterik utziko. Azalduko dudan bezala, kosmobisio berri bat sartu nahiko da, apolitikotzat hartuko den mundu-ikuskera esentzialista eta zentzu komun orokorra politizatuz. Kosmobisio hau sartu izana hegemonia berri bat finkatzeko prozesuaren parte dela ulertu beharko dugu, ezinbestekoa Estatu eta sistema berri bat eraiki nahi badugu.

      2023an, aldiz, sindikatuen estrategia klasikoa bere egingo du mugimendu feministak: Estatuarekin eta kapitalarekin negoziatuko ditu lan baldintzak, emakumeen* bizi baldintzak hobetzeko helburuarekin.

      Testuinguruaren arabera estrategia berezituak diseinatuko dira, beraz. Azter ditzagun, bada, diskurtso eta estrategia bakoitzak irekitzen dituen aukerak, arloz arlo.

SEXUA

      2019ko greba feministan erabilitako dosierrean sexua desesentzializatuko da; esfera naturaletik esfera politikora pasatuko da, beraz. Emakumeak eta gizonak patriarkatuak sortzen dituela ulertuko denez, patriarkatuaren deuseztapena emakume eta gizonen deuseztapenarekin modu paraleloan gertatuko dela ondoriozta genezake. Zehazki, modu paraleloan baino, batera, elkarri eraginez: sistemaren deuseztapena eta sistemak sortutako subjektibitate eta klaseen deuseztapena aldiberekoak lirateke.

      Gogora dezagun sexuaren desagerpena ezinezkoa litzatekeen aurresuposizioak, eraldaketa blokeatzen eta sistema patriarkala erreproduzitzen duela; langile eta burgesen desagerpena ezinezkoa litzatekeen aurresuposizioak eraldaketa blokeatzen eta sistema kapitalista erreproduzitzen duen modu berean. Emakume eta gizonen arteko aldea kapital ezberdintasuna da; beraz, gizon eta emakumeen artean ez dago berdintasun posiblerik.

      Sexuaren irakurketa materialista egiteak (emakumeak eta gizonak ez dira jaiotzen, materialki eraikitzen dira eta deseraiki daitezke) aldaketa kultural eta, ondorioz, material batean sakontzeko balioko du. Irakurketa hau sozialki sustraituko ez den arren bere berritasun eta erradikaltasunarengatik, mahaigaineratze hutsak eztabaidagai izateko aukera eskainiko du, eta eztabaidagai izateak posible egingo du emakume eta gizonik gabeko utopien irudikapena.

      Utopia berriak ez dira iruditegi kolektiboan berehalakoan sartzen, baina etorkizuneko proiektu politiko emantzipatzaileen abangoardia dira. Politika egiteko ezinbesteko ditugun esperantza eta ilusio iturri izan daitezke. Posible denaren eremua zabaltzen dute, orain eta hemen borroken aktibazioa sustatuz:

      Badago lege unibertsal bat sozialki eraikia eta biziraupenari hertsiki lotua dena: gure itxaropena gure posibilitateetara egokitzen ikasten dugu (Goikoetxea, 2023).

      Nolanahi ere, eta ideologia abangoardistak berehalakoan egonkortuko ez diren arren, epe laburrean ere inpaktu bat izan ohi dute. 2019ko dosierrean emakumetasuna desesentzializatzea, mugimendu feministan emakumetasunaren problematizazioa zabaltzen hasi izanaren isla da. 2019an bertan erabiliko du mugimendu feministak lehenengo aldiz asteriskoa bere jardunean, bai emakume identitatea kuestionatzeko; eta baita emakumeez haratagoko subjektuak (bollerak eta transak) barnebiltzeko saiakera gisa ere.

      Ez nuke asteriskoaren inguruko problematizazioetan sartu nahi[24], baina asteriskoaren erabilera emakumeen desesentzializaziorako pauso gisa ulertu dugu. Hala, sexuen desesentzializazioaren prozesu honek ondorengo urteetan Espainiako estatuko transfobia oldarraldia Euskal Herrira, modu berean bederen, ez iristea edo olatu hau nolabait neutralizatzea ekarri duelakoan nago (begi-bistakoa den gisan, bestelako arrazoi politiko-sozial batzuekin batera eta, batez ere, trans aktibista feministen lanaren eskutik). Emakumetasuna desesentzializatuko duen ideologia abangoardista diskurtsoan sartzeak epe laburrean izandako inpaktuetako bat litzateke olatuaren neutralizazioa. Izan ere, transfobia oldarraldia, funtsean, esentzialismoa aldarrikatzen duten emakume heterosexualen oldarraldia da.

      2023ko dosierrean sexua ez da desesentzializatuko (ez da klaserik gabeko etorkizunik irudikatzerik posible izango) eta, ondorioz, emakumea, emakume askeago izan dadin borrokatuko da, erreformismo klasikoan trabatuta geratuz.

      Dosier hau eragile ugari bezain anitzek idatzi izanaren ondorio ere izan liteke: idealismoa sozialki sustraituta dagoen heinean, praxian emango den zabaltze orok idealismorako joera izango du[25]. Izan ere, 2019ko dosierra espresuki grebarako bide-orri gisa baliatzeko idatzi zen; aldiz, 2023ko grebarako erabiliko den dosierra 2022ko otsailean izandako zaintza-sistema publiko-komunitarioaren inguruko jardunaldietako laburpen dokumentua da. Hala, bi dosierretako sinatzailea bera izan arren, bigarren dosierrean jasoko den ikuspegia talde zabalago batena izango da: hogeita hamabi eragilek hartu baitzuten parte jardunaldietan (tartean talde feminista eta antiarrazistak, ikerketa taldeak, sindikatuak nahiz kooperatibak, besteak beste). Zabaltasun honek idealismoan sakontzea suposatu du.

      Emakumeen (nahiz eta, oro har, jendartearen) eskubideen aldeko diskurtso idealistak, dena den, emakume* gehienen marko idealistarekin sintonizatzeko aukera irekiko du. Erakunde publiko eta eragile sindikalekin negoziazio ahalbideratzeko ezinbestekoa da grebak arrakasta izan eta lanuztearen ondorioak handiak izatea. Helburu hau erdieste bidean erabilgarria izango da emakume* gehienentzat gertukoa den diskurtsoaren erabilera idealista; izan ere, atxikimendurako aukerak zabalduko ditu.

      Ordea, ez da nahikoa izango atxikimendurako aukera soilik emakumeengana* zabaltzea; hots, populazioaren erdiarengana. Negoziaketarako baldintzak sortzeko masa handiago batek egin beharko du greba. Hala, gizonak barnebilduko dituen subjektua (interklasismoa) estrategiko izan liteke une politiko honetan. Baliteke 2023ko dosierrean iradokiko den gizonekiko konfiantza harremanak hauen atxikimendua bilatzea, grebaren arrakasta kuantitatiboa bikoizteko aukerak negoziaketarako baldintzak sor ditzan.

      Dena den, kausa-efektu harreman hau aldebikoa izango da segur aski. Izan ere, gizonek ez dute soilik greba egiteko aukera izango: grebaren antolaketa prozesuan ere sartuko dira. Ez gaitu grebaren arrakasta bermatu nahiak moderazio estrategikora eramango soilik (gizonen aliantza bilatzeko). Gizonekin antolakuntza prozesua partekatzeak ere bultzatuko du diskurtsoaren moderazioa. Izan ere, autoantolakuntzan edo espazio ez-mistoetan erradikaltasunez aritzeko baldintzak beti izango dira handiagoak.

      Une politikoaren arabera gizonekin artikulazio politikoak ezinbestekoak dira, baina aliantza ezin da izan gatazkarik gabekoa; izan ere, bestela, aliantzak domestikazio eta menderakuntza berri bat suposatuko du (Euskal Herriko Neska* Gazteak, 2023). Horregatik da konplexua (bezain ezinbestekoa), oro har, politikoki produktiboak diren gatazkak mantenduz egituratuko den batasuna.

      Gizonek greba prozesuan ez dute, gehienetan, modu indibidualean parte hartu, eragileen partaide gisa baizik (nahiz eta, kasuak kasu, egon diren greba batzordeetan maila indibidualean ere parte hartu duten gizonak). Hala, greba prozesuak berak mugimendu sozialen arteko harremana estutzeko abagunea ireki digu. Aliantzen indartze bat eman da, Euskal Herriko ehun soziala sendotu eta, behin pandemia pasatuta, eraldaketa sozialaren motorra berraktibatzeko aukera suposatu du grebaren antolaketa prozesuak.

      2023an mugimendu feministak sindikatuen negoziaketa estrategia bere eginez, emakumeentzat garaipen materialak erdiesteko aukerak irekiko dira. Sexu klaseak klase natural gisa ulertu eta feminismo materialistatik proposatuko den kosmobisio erradikal eta berrian sakonduko ez den arren, soldatak igo edota ratioak jaisteko aukera irekiko da: ehungintza edota erresidentzia arloko grebei esker erdietsitako garaipenetan ikusi dugun bezala. Enplegu baldintzak hobetuko dira emakumeentzat, eta beraz, botere tasak handituko dira.

      Emakumeen eskubideen aldeko diskurtso idealistak, kapitalarekin negoziatzeaz gain, instituzio politikoen joko-arauen barnean ere politika egitea ahalbidetuko du. Instituzio politikoetatik egikarituko litzatekeen sektore publikoaren zabaltzeak, hala, familiaren pisua gutxitzea dakar: hots, desfamiliarizazioan sakontzeko baldintzak sortuko dira.

      Ondorioz, emakumeen bizitzak orain eta hemen hobetuko dira; aldi berean, patriarkatu kapitalistaren erreprodukzioa oztopatuz. Beraz, sistemaren marko zehatz honetan ongizatea zabaltzeko zirrikituak aprobetxatzeko aukera emango du diskurtso idealistaren erabilerak. Aldi berean, kontziente izan beharko gara, marko eta estatu mota hau bera gainditzeko kosmobisio feminista materialistaren zabalpena ezinbesteko izango zaigula.

      Hala, greba feministaren bidez erdiets litezkeen garaipenak (politika publikoen sendotze eta zabalpena) garaipen antikapitalista (eta ondorioz, gizonen garaipen) ere izango lirateke. Izan ere, batetik, burgesiaren kapital metaketa oztopatuko da. Bestetik, gizonen bizitzetan ere eragina izango du zaintza lanen publifikazioak: beraiek zaindu ditzakeen emakumerik ez badute familian (hots, desjabetu dezaketen emakumerik ez badute), babestuko dituen sektore publiko sendo baten beharra izango dute (hau da, pribatizatuta ez dagoen osasungintza bat beharko dute, familian beraiek zaindu ditzaketen emakumerik ez badute).

      Aldi berean, eta gizonekin gatazka mantentzearen garrantzi politikoarekin lotura hertsian, garrantzitsu deritzot feminismoa guztion onerako den diskurtsoarekiko zorrotzak izateari. Izan ere, ezin dugu klase borroka (feminismoa) klase antagonikoaren garaipen gisa saldu. Ezin gara mugimendu sozial bakarra izan gure borroka klase antagonikoarentzat aberasgarria dela dioena: emakumeen ontasun (eta ondorioz, domestikazio) naturalizatua dago planteamendu honen atzean.

      Politika publikoak erdiestearen estrategia feministaren bidez, ordainsaririk jaso gabe egiten dugun lana gutxitzea eta desfamiliarizazioan sakontzea ditugu helburu. Helburu hau politikoki interesgarri zaigu eraldaketan sakontzen joateko, aurrebaldintzak sortzeko eta bizi baldintzak hobetzeko. Ordea, ezin gaitezke inolaz ere diskurtso idealista berdinzalean erori, zeinak emakume eta gizonak betikotu eta bien arteko elkarbizitza harmoniatsua lukeen helburu.

ZAINTZA

      2019ko dosierrean, kasu batzuetan zaintza lan gisa definitu dela ikusi dugu; zeharka, adieretako batean, azalduko da emakumeek baldintza subalternoetan egiten dituzten lan guztiei deitzen diegula zaintza. Horixe da, hain zuzen ere, zaintza lanek partekatzen duten espazio komuna edo lan bat zaintza gisa irakurtzera garamatzana: lan hori emakumeek baldintza subalternoetan egitea. Hots, zaintzak ez du berezko eduki propiorik.

      Adiera hau erabiliko denean ulertuko da okerra dela lan batzuek, beren izaeragatik, balioa dutela (adibidez, arkitektura lanak) eta beste batzuek baliorik ez dutela (adibidez, garbitzeak) adierazten duen ideia.

      Ulertuko da emakumeek egiten dutenak ez duela inoiz baliorik. Ez da zaintza deitzen diegun lan batzuek baliorik ez dutela, baizik eta emakumeek egiten dutenak ez duela baliorik, bere horretan. Eta hain zuzen ere, horregatik ez dute baliorik izango zaintza lanek: emakumeek (baldintza subalternoetan) egiteak dakarrelako lan bati zaintza deitzea.

      Izan ere, lanak ez daude beren artean botere harremanetan; bai ordea, sexuak. Lan bat debaluatu ahal izateko, aurretik, debaluatu dezakeen jendea egon behar da botere-harremanetan.

      Wittigek dioen bezala, buelta ematen zaio kausalitateari. Badirudi egiten ditugun zereginen debaluazioak [...] sortzen duela gure zapalkuntza. Baina nork debaluatu ditu zeregin hauek? Debaluatu ahal izateko, zeregina debaluatu dezakeen jendea behar da. Eta orduan, debaluazioaren aurretik, botere-harreman bat egon behar da (Lizarzaburu, 2023).

      Irakurketa honek zaintza-gatazka klase-gatazka gisa kokatzeko baldintzak sortuko ditu. Lan guztien balorizazioaren aldeko edo kultura aldaketa baten aldeko borrokan, zaila da gatazka eta aurkaria finkatzea. Izan ere, ideologia abstraktu baten aurka arituko ginateke borrokan, ez klase sozial baten edo bere interesen aurka.

      Aldiz, emakume klasearen subalternitatearen aurkako borrokan, klase sexualen artean dago gatazka (hain zuzen ere, klase politikoak direlako, ez naturalak). Gatazka materializatzea errazagoa izango da. Jakina da ezinbestekoa dela aurkaria nahiz gatazkaren iturria finkatzea politika egiteko. Aurkaritza eta gatazka hau klaseen arteko borroka gisa ulertu beharko dugu, halabeharrez, klase kontzeptua baliagarria zaigun bitartean behintzat.

      Aipatutakoak marko materialistatik eratorritako diskurtsoak dira. Ordea, ikusi dugun bezala, 2019an zaintza eskubide izatearen adiera idealista ere mahaigaineratu eta erabiliko da. Baliteke honakoa epe luzera begirako estrategia izatea; hots, baliteke kosmobisio berriaren parte bilakatu nahi izatea zaintzaren adiera idealista hau. Areago, 2019an mahaigaineratuko den zaintzaren eskubide ulerkera 2023an berreskuratu egingo da, aldarrikapen zentrala bilakatuz.

      Zaintzaren bi adiera nagusi aztertu ditut: batetik, emakumeek baldintza subalternoetan egiten duten lanaren ulerkeran sakondu dut; bestetik, eskubide izatearen definizioa ere landu dut. Ordea, bada aurreko kapituluan aipatu dudan hirugarren adiera bat ere, batik bat 2023ko dosierrean zeharka antzeman litekeena eta gizartean zabalduta dagoena. Zaintza, ardura kolektibo (eta askotan, afektibo) nahiz kapitalismoaren aurkako logika gisa.

      Zaintza lan gisa definitzen dugunean, desjabetzea litzateke. Eskubidea izatearen ulerkera erabiltzen dugunean, emakumeek ere lan hauetatik eratorritako zerbitzuak jasotzeko ezinbestekotasuna aldarrikatuko da.

      Lehenengo kasuan zaintza abolitu egin beharko litzateke. Emakumeek baldintza subaltenoetan egiten duten lana litzateke zaintza; zehazki, zaintzeak (baldintza subalternoetan lan egin behar izateak) definituko luke emakumetasuna. Ondorioz, emakumetasunaren abolizioak, zaintzaren aboliziora eramango gintuzke. Bigarren kasuan, eskubide gisa aldarrikatuz, zaintza lana birbanatu egin beharko litzateke (Estatuaren bidez).

      Adierak ezberdinak izanik ere (pentsamendu marko ezberdinetatik eratorriak), adieren tartekatzeak ez dakar berarekin zaintza lana erromantizatzeko arriskurik. Areago, 2019ko dosierrean bi ulerkerak elkarren osagarri izateko aukera planteatuko da, aurrez azaldu dudan bezala. Ordea, aipatutako hirugarren adiera beste biekin tartekatzeari arriskutsua deritzot.

      Modu argian definituta ez dugun arren, oro har, hirugarren adierak indibidualismoaren eta produktibitate kapitalistaren aurka jarduteko moduei egiten die erreferentzia. Elkar zaintzea aldarrikatu dezakegu lehiakortasunaren eta norberekoikeriaren aurka, eta aipatutakoa bat etorriko da proiektu feministarekin. Klasea partekatzen dugunok gure artean babestea, logika eta tempo kapitalistetatik irtetea eta interdependentzia politizatzea, familia nuklearrarekiko erresistentzian sare berriak eraikitzea, “zer moduz” gauden galdetzea edota maite ditugun kideekiko ardura eta beraien ongizatea bilatzea ez dira kontrajarriak patriarkatuaren eraistearekin[26]. Areago, patriarkatu kapitalistaren premisa indibidualista eta isolatzaileari emandako erantzuna da kolektibotasun hau. Elkarren aurka aritu ordez, elkarrekin goaz. Gure arteko lehian oinarritutako garaipen indibidual efimeroak bilatu ordez, botere disputa kolektiboan gabiltza, ardura kolektiboz.

      Baina hirugarren adiera honetan barnebildutako jokabide guztiei ere zaintza deitzeak, zaintzaren polisemia oraindik eta gehiago zabaltzeak, arriskuak dakartza berarekin, aurrez aipatu dudan bezala. Izan ere, zaintza abolitu (lehenengo adiera), banatu (bigarren adiera) eta aldarrikatu (hirugarren adiera) egin beharko genuke, aldi berean.

      Lehenengo adiera eta bigarrena bateragarriagoak dira, modu zuzenean edo zeharkakoan, lanaz (abolizioaz edo birbanaketaz) arituko garelako. Ordea, bi adiera hauen erabilera hirugarrenarekin uztartzeari nahasgarri (eta ondorioz, kaltegarri) deritzot. Izan ere, hirugarren adieraren kasuan zaintzak konnotazio positibo argia luke eta, aldi berean, gehiago zaintzeko eta gutxiago zaintzeko aldarrikapenak bateragarri egin beharko dira. Honek ulermena zailtzen du, eta borroka norabidea lausotu.

      Bestalde, polisemia honetaz balia daitezke sektore interesatuak, konnotazio positibo hau esleituz zaintza lanei eta lan ez-ordaindua erromantizatuz. Gobernuek zaintza aldarrikatu dezakete publifikazioaren aurka, eta gizonentzat ere baliagarri izan liteke erromantizazioa, emakumeak lan ez-ordainduan giltzapetzea erraztu dezakeen heinean.

      Aldi berean, alderdi emozionala puztu eta begirada feministaren sentimentalizazioa eman liteke (Esteban, 2017), zaintza samurtasunarekin, goxotasunarekin eta gatazka ekiditearekin lotuz. Emakumetasuna nahiz zaintza esentzializatu eta erromantizazioa erraztu litezke (Lujanbio, 2024).

      Polisemia arriskutsua dela begi-bistakoa da. Interesgarria litzateke zaintzaren lehenengo edota bigarren adierak soilik erabiltzea, eta hauek gailentzeko lanean jardutea; hots, hirugarren adiera alboratu eta zaintzaren konnotazio positiboa ezabatzea. Kasu horretan, gure arteko elkar-zaintza aldarrikatzeko bestelako kontzeptualizazio bat pentsatu beharko genuke. Hari mutur bat solte uzten dut.

PUBLIKOA ETA KOMUNITARIOA

      Zaintza eskubide izatearen adieraren estrategikotasuna aurrez ere azaldu dut. Laburbilduz, zaintza eskubide bada, (emakumeek ere) lan zehatz ezberdinetatik eratorriko diren produktu edota zerbitzuak jasotzeko (zaintza jasotzeko) eskubidea izango dute, eta honen bermatzailea Estatua litzateke.

      Estatuak zaintza lan hauek bere gain hartzean, emakumeek doan egingo duten zenbait lan gutxituko lirateke[27] eta, ondorioz, lanaren apropiazioa eta gizonekiko dependentzia mugatu. Ordea, zaintza lanak publifikatzearen aldarrikapenak modu generiko batean eta zehaztasunik gabe egikarituko dira 2019an, desfamiliarizazioan sakonduko luketen garaipenak materializatzea zaila izanik. Izan ere, esan bezala, helburua ez litzateke negoziazioa izango.

      Ordea, 2019an zaintzaren ulerkera hau proposatu eta zabaltzen hasteak, 2023an aldarri zentrala izateko baldintzak sortuko ditu. Hala, 2023an eskubide horren formulazioan sakonduko da, eta edukiz beteko da publikotasunaren defentsarekin lotura hertsian. Politika publiko zabal, eta aldi berean, zehatzen aldeko defentsa egitea ahalbidetuko da[28]. Zehaztasun horrek, bide beretik, politika publiko zehatzen negoziaketarako aukerak hedatuko ditu.

      Horrek, gatazka eta aurkaria modu argian finkatzea dakar. Pribatizazioan sakontzen edota zaintzaren negozioa sustatzen ariko diren gobernuak izango dira antagonistak, eta antagonismo honek gobernuetan dauden alderdien xurgapena ekidingo du.

      Une politiko honetan estrategikoa izango da publikotasunaren defentsa. Izan ere, gizartearen gero eta masa handiago batek du bere burua feministatzat eta, ondorioz, areagotu egingo dira feminismoaren xurgapen eta eduki hustuketarako ahaleginak gobernuetatik. Ordea, aipatutakoa ekidingo du zaintza eskubide izatearen ulerkerak, pribatizazioan sakontzen ari diren gobernuak jarriko baitira jopuntuan.

      2023ko dosierraren analisia egin dudanean, zaintza-sistemaren antolaketa komunitarioarekiko kritiko azaldu naiz. Ordea, komunitarismoa indartzearen ideiarekiko baino, berau gizon eta emakumeen erantzukidetasunean oinarrituz antolatzearen ideiak sortzen dit kezka politikoa.

      Komunitate sendo eta politizatua aldaketarako motorra da, eta Euskal Herriko ehun sozialak duen gaitasun eta indarra edozein herrirentzat behar luke desiragarria. Gizarte mugimenduek espazio eta gaitasun politikoa izan behar dituzte eta garaipenak ezin dira, inolaz ere, instituzioetara mugatu (are gehiago estatu propiorik ez dugun testuinguruan). Baina berau gizonen ontasunean oinarritzearen planteamenduak klase gatazka lausotzen duelakoan nago, berriro ere sexu klaseak naturalizatuz.

      Gizon sentsibilizatuek boterea uzteko zain egotearen ideia inozentea baino, politikoki eraginkorragoa deritzot boterea kentzearen ideia eta praktikari. Patriarkatuaren erorketaren zain egon baino, gu geu joatea patriarkatua eraitsiz, dihardugun bezala. Hots, zaintza lanak beren gain har ditzaten (edo, bestela esanda, emakumeak desjabetu ez ditzaten) neurri hertsatzaileak finkatzea erabilgarriagoa eta errealistagoa da. Izan ere, klase menderatzaileek ez dute beren jardun sistematikoa kontzientzia hartze baten ondorioz aldatuko.

      Horregatik litzateke garrantzitsua klase kontzientziadun komunitatea, gizon taldeen botere gehiegikeria blokeatuko duten arau definituekin. Bestela, gizonek zaintza lanei uko egin eta emakumeek zaintzen jarraitzeko eremu bilaka liteke komunitatea. Lor genezake zaintza lan batzuk komunitarioki antolatzea, familietan kudeatu beharrean. Ordea, antolaketa komunitarioa erantzunkidetasunean oinarritzen bada, ez dugu gizonen parte hartze aktiboaren inolako bermerik izango. Zaintza emakumeen ardura pribatu izatetik emakumeen ardura komunitario izatera pasatuko da, baina ez dio utziko emakumeen ardura izateari.

      Beraz, gizonen ontasunean fidatu baino, gizarte mugimenduetan diharduten gizonentzat zaintza lanak egiteko arau betearazleak jar ditzakegu lehenengo pauso gisa. Ortzimuga bezala, arau hauek jendarte osoari aplikatuko litzaizkioke; eta hauxe da, hain zuzen ere, desfamiliarizaziorako bidea. Finean, erantzunkidetasun eta konfiantza-harremanetik, klase kontzientzia eta gatazka-harremanera jauzia eman behar dugulakoan nago.

      Bestalde, ezinbestekoa izango zaigu Estatuaren eta komunitatearen arteko harremanaren nolakotasuna eta lan banaketa argitzea. Bestela, gobernuetan dauden alderdiek komunitarismoaren aldarria xurga lezakete sare publikoa ahultzeko aitzakia gisa; 2023an erabilitako dosierrean horretaz ohartarazten da[29].

      Dena den, ohartarazpen hau presente izanagatik eta publifikazioaren aldeko posizionamendu argia mantenduagatik ere, gobernuek greba bera eurenganatu ezin izatea lortu dugu. Ordea, komunitarismoaren edo kolektibotasunaren aldarrikapen banal hauek seinalatzen jarraitzea ezinbestekoa izango zaigu.

      Sobera ditugu greba orokorrak, neurrigabeko aldarrikapenak eta finantzaketa magikoak; konpromiso pertsonal eta balio kolektibo gehiago behar ditugu (Maria Eugenia Arrizabalaga —Gipuzkoako Batzar Nagusietan EAJ-PNVren bozeramailea—, 2023).

      Finean, pentsamendu marko materialistak planteamendu eta norabide berriak irekitzen dizkigu, ezinbestekoak egungo eszenatoki nahiz logika subalternizatzaileetan trabatuta ez geratzeko.

      Antonio Gramscik azaltzen duen bezala, klase menderatzaileak ez du boterea soilik hertsapenaren bidez gauzatzen. Ezinbestekoa izango da estatu aparatuen bidez zentzu komun orokor jakin bat inposatzea ere, klase menderatzaileak, klase bezala sortu eta irauteko, menderatutako klasearen adostasuna behar baitu. Beraz, pentsamendu marko materialistaren erabilera eta zabalpena menderatzaileen mundu-ikuskera politizatzeko eta hegemonia berri bat finkatzeko prozesuaren parte bezala ulertu behar dugu, ezinbestekoa botere politikoa disputatu eta geureganatu nahi badugu.

      Baina ikusi dugun lez, kanpora begira, irakurketa idealisten erabilera ere estrategikoa izan liteke. Izan ere, aldarrikapen nahiz diskurtso idealistak artikulatuko dituzten borrokek, emakumeen esplotazioa eta desjabetzea gutxituko dituzten garaipen materialak izan baititzakete emaitza gisa.

      Dena den, zaila bezain ezinbestekoa zaigu marko idealista erabiltzearen hautua kontzientea izatea: sistema patriarkal kapitalistaren erreprodukzioan sakontzeko arriskua, ahal den heinean, kontrolatu ahal izateko.

      2019an erabiliko den estrategia iraultzaileagoa izango da eta 2023koa, aldiz, erreformistagoa: biak ala biak beharrezkoak. Gakoa une politikoaren arabera hautaketa egokia egitean egongo da, botere-harremanak irauli eta amaierarik gabeko borrokan jarraitzean. Klase kontzientzia mantenduz eta klase sozial ororen deuseztapena ortzimugatzat izateari utzi gabe.

[23] Antonio Gramsci-ren aburuz, gerra kulturalean sakontzearen bidez, hegemonia berri bat finkatu beharko da, botere politikoa konkistatu eta Estatu berri bat eraiki nahi bada. Bide honetatik, proletarioek klase subalterno gehienak batu beharko dituzte, testuinguru jakinetan aliantzen arku zabalak artikulatuz eta zuzenduz.

[24] Asteriskoaren problematizatizazioan sakondu nahi izanez gero, Durangoko V. Jardunaldi Feministetako “Gorputzak eta sexualitateak” mahai inguruan Medeak talde transfeministak egindako hitz-hartzea ikusgai dago Euskal Herriko Emakumeon Mundu Martxaren webgunean, “Gorputza mintzaide politiko gisa” izenpean.

[25] Azken urteetan zabalpen nabarmena izan du, dena den, korronte feminista materialistak; batik bat korronte dekolonialetan, komunitarioan edo postkolonialean; Euskal Herrian bertan, eta baita Latinoamerikan ere. Dena den, baliteke feminismo materialistak bestelako korronte batzuk baino zabalpen zailagoa izatea: batetik, itzulpen gutxi daudelako; bestetik, bertatik eratorriko diren proposamenak oso iraultzaileak direlako (Lujanbio, 2023). Hala izanik, testuinguru sozialera egokitu eta hedapenerako baldintzak pentsatu beharko ditugu.

[26] Dena den, lotura dauka emakumeek ingurukoekin izan behar duten kontsiderazio etengabearekin. Lan ez-ordaindua egiteko emakumeen sozializazio modu naturalizatuari erantzuten dio.

[27] Azken hamarkadetako datu hauek bildu dituzte Goikoetxea, Lujanbio, Rodriguez eta Garaik Euskal demokrazia patriarkala liburuan (2020).

[28] Politika publikoen defentsa estaturik ez baina estatu egiturak badituen nazio batean kokatu behar dugu (Azkune, 2019). Ezinbestekoa izango da burujabetza tasak eskuratuz joatea politika publikoak hemen borrokatu ahal izateko eta proiektu politiko burujabeagoen garapenerako.

[29] “Komunitateak ez du bete behar administrazioek estali gabe uzten duten hori” (2022: 7).

Agurra

      Diskurtsoa zapalkuntzaren alderdietako bat eta menderatzaileek erabiltzen dituzten indarkeria-estrategien parte da (Wittig, 2017). Zentzu komunak gutxi du gure komenientziatik.

      Diskurtsoaren gaineko kontrola boterea da, diskurtsoak errealitatea sortzen baitu (Goikoetxea, 2017). Ez dute lortuko kontzeptu gakoen eraldaketa politikoa gelditzerik. Kategoria propioekin hitz egitea debekatzerik.

      Eternala zena distortsionatzen jarraituko dugu. Prefabrikazioak baino, haragi eta paisaia berriak baitira gureak.

Bibliografia

Arrizabalaga, Maria Eugenia (2023). “Aviones y cuidados”. Euzko Abertzaleen Blogosfera. https://ertxinondo.blogosfera.gipuzko.eus/aviones-y-cuidados/ [kontsulta eguna: 2023-11-11].

Asensio, Maite (2024). “Mari Luz Esteban eta Amaia Perez Orozco: Zaintzarako eskubidea, hitzetan eta haragitan”. Berria, 2024-07-06.

Azpiroz, Mattin (2023). “Etxeko langileak greba feminista orokorrera batu dira, zaintza lanak ‘duintze eta profesionalizatze’ aldera”. Argia, 2023-11-08.

Barañano, Maider (2023). “Eskerrak amorruak grebarako indarrak ematen dizkigun”. Pikara Magazine, 2023-11-28.

Bizitzak Erdigunean Euskal Herriko Koordinadora Feminista (2022). Zaintzako sistema publiko-komunitario feminista baterantz.

Butler, Judith eta Fraser, Nancy (2000). ¿Reconocimiento o redistribución? Un debate entre marxismo y feminismo. Traficantes de Sueños.

Mouffe, Chantal (2007). En torno a lo político. Fondo de Cultura Económica.

Delphy, Christine (2023). Por un feminismo materialista. Verso.

Ecuador Etxea (2023). ¿Por qué racializadas, migradas y gitanas no se suman a la Huelga Feminista del 30N? https://www.ecuadoretxea.org/por-que-racializadas-migradas-y-gitanas-no-se-suman-a-la-huelga-feminista-del-30n/ [kontsulta eguna: 2023-11-22].

EITB (2022). Hitzetik hortzera, 2022-11-27. https://www.youtube.com/watch?v=RMxe0hvLTZM [kontsulta eguna: 2023-12-10].

Erria Aldizkaria (2019). Estatugintza: Estatugintza nola ulertu eta ekin gaurtik? Ainhoa Etxaide eta Jon Azkune. https://www.youtube.com/watch?v=1aX-2fXWrPQ&list=PLmB1zjto4PV2N9Bv9S2dvNMehkl0avbD9 [kontsulta eguna: 2024-06-12].

Esteban, Mari Luz (2017). “Los cuidados, un concepto central en la teoría feminista: aportaciones, riesgos y diálogos con la antropología”. Quaderns-e de l’Institut Català d’Antropologia, (22 (2)), 33-48.

Euskal Herriko mugimendu feminista (2019). Greba feministaren hausnarketa, antolakuntza eta komunikaziorako dosierra.

Euskal Herriko Neska* Gazteak (2023). Asteriskoa: subjektuaren inguruko eztabaida. https://www.youtube.com/watch?v=Sgr-Rfvydog [kontsulta eguna: 2024-03-12].

Euskal Herriko Neska* Gazteak (2023). Kaleak lehertzeko, neska* gazteok greba feminista orokorrera! https://www.instagram.com/euskalherrikogaztefeministak/ [kontsulta eguna: 2024-03-17].

Euskal Herriko Gazte Feministak (2024). Euskal Herriko Gazte Feministen aurkezpen prentsaurrekoa. https://www.instagram.com/p/C7rCbOxtZRy/?img_index=2 [kontsulta eguna: 2024-06-17].

Goikoetxea, Jule (2017). Demokraziaren pribatizazioa: kapitalismo globala, Europa eta Euskal lurraldeak. Elkar.

Goikoetxea, Jule (2023). “Prólogo”. in Delphy, Christine, Por un feminismo materialista. Verso.

Goikoetxea, Jule (2023). “El feminismo ha llevado los cuidados a la agenda política y así llegamos a esta huelga”. Público, 2023-12-01.

Goikoetxea, Jule (2024a). “Idealism and biologism in social reproduction theory: A materialist critique”. Capital & Class, 48(2), 211-230.

Goikoetxea, Jule (2024b) “Which Materialism and What Matter? Rethinking Marxism from a Materialist-Feminist Perspective”. Rethinking Marxism, 36(2), 143-154.

Goikoetxea, Jule; Lizarzaburu, Mijo eta Lujanbio, Lore (2023). “Debate sobre el feminismo materialista”. Radio Verso.

Goikoetxea, Jule; Lujanbio, Lore; Rodriguez, Zuriñe eta Garai, Estitxu (2020). Euskal demokrazia patriarkala. Elkar.

Goikoetxea, Jule eta Noguera, Albert (2021). Estallidos. Revueltas, clase, identidad y cambio político. Bellaterra.

Guillaumin, Colette (2005). “Práctica del poder e idea de Naturaleza” in Curiel, Ochy eta Falquet, Jules, El patriarcado al desnudo. Brecha Lésbica.

Izagirre, Gurutze (2024). “Emakumetasuna eta normatibitatea borrokatzera deitu dute Bollotopaketetan”. Berria, 2024-04-27.

Jaurena, Isabel (2023). “Etxeko langileek bat egin dute greba feminista orokorrarekin”. Berria, 2023-11-08.

Lizarzaburu, Mijo eta Ulazia, Uma (2024). “Estrategia transmaribolloak: gizon eta emakume klaseen suntsipenerantz”. Erria, 13, 49-53.

Lujanbio, Lore (2024). “Zaintza lanak iraultzen”. Mobilizazio lankidetza eta diskurtso osaketa partekatua: Feminismoa eta M8. Subiranotasuna Europako Herrietan masterra. Leioa (EHU), 2024-05-13.

Mies, Maria (2019). “Orígenes sociales de la división sexual del trabajo”. Patriarcado y acumulación a escala mundial. Traficantes de Sueños (101-150).

Páez de la Torre, Sonia (2016). La teoría de los capitales de Pierre Bourdieu como modelo de análisis de los procesos de empoderamiento: el caso de los jóvenes originarios del cono sur latinoamericano que viven en Catalunya. DUGiDocs.

Urien, Ainhoa; Arregi, Maider eta Lizarzaburu, Mijo (2023). “Zer da filosofia? galderari erantzun lurtarra”. Basilika. https://basilika.eus/besaulkia-zer-da-filosofia-galderari-erantzun-lurtarra [kontsulta eguna: 2023-05-17].

Wittig, Monique (2017). Pentsamendu heterozuzena. Susa-LISIPE.

Zabalo, Julen & Odriozola, Onintza (2017). “Eredu aldaketa euskal nazionalismoan?. Demokrazia kontzeptuaren garrantzia”. Jakin, 219. zbk.