MARINA SAGASTIZABAL

Hiruki gatazkatsua

etxeko eta zaintza lanen,
enpleguaren eta

parte hartze soziopolitikoaren
inguruko hausnarketak

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2020 Marina Sagastizabal

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2020ko urria

Edizio hau: 2020ko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

JULE GOIKOETXEA

      Marina Sagastizabal emakumeen lan karga denetarikoek haien parte hartze politiko berariazkoan duten eraginaz arituko zaigu LISIPEren 8. ale honetan. Hiruki gatazkatsua-k azkenaldian puri-purian dabilen gai baten inguruan hitz egiten digu: bizitza ala kapitala.

      Zer ondorio ditu gure bizitza kapitalaren arabera antolatzeak? Are gehiago, zer ondorio ditu emakumeentzat haien lanaren herena eta, kasu askotan, erdia musu-truk izateak? Zergatik egiten dute emakumeek lana dohainik? Zergatik dituzte gizonek baino diru sarrera gutxiago nahiz eta lan handiagoa egin? Zergatik da emakumeen parte hartzea politikan murritzagoa, esporadikoagoa, motzagoa eta gogorragoa? Zergatik hezten dituzte haiek seme-alabak? Emakumeek egiten dutena pribatizatu egiten da edo pribatuki egin beharrekoa emakumeek egiten dute? Zer da zeren ondorio? Nori egiten dio mesede sistema honek? Sistema bakarra al da?

      Autoreak ez du galdera horiek guztiak erantzuteko asmorik, baina hori da esku artean dugun liburu iradokitzailearen helburua: galderak sorraraztea.

      Sistema baten funtzionamendua ulertu ahal izateko, faktore asko hartu behar dira kontuan. Adibidez, jakin ahal izateko kapitalismoak nola funtzionatzen duen, egin beharreko bat “diruari jarraitzea” da. Diruari jarraitzen zaio sistema honen onuradunak nortzuk diren jakiteko. Berdina gertatzen da patriarkatuarekin, kolonialismoarekin eta arrazismoarekin: nor ateratzen da garaile eta nor kaltedun? Menderakuntza sistema baten oinarriak ezagutzeko, sistema horrek dituen boterearen ekoizpena eta banaketa aztertu behar dira: nortzuk ateratzen dira boteredun eta nortzuk ahulduak? Nortzuek lortzen dute ongizate handiagoa? Nortzuek dute denbora gehien? Zeren arabera dute batzuek denbora horren erabilera erabakitzeko gaitasuna? Ezaugarri amankomunak al dituzte boteretuak ateratzen direnek?

      Hauxe beharko luke, egiatan, liburu ororen xedea: galdera egokiak egiten laguntzea irakurleari.

      Hiruki gatazkatsua-k ordaindutako lana merkaturatutako lana dela azaltzen du, boterea sorrarazten duen lana, ez baititu diru sarrerak bakarrik sortzen, ezpada botere soziala eta prestigioa. Aldiz, etxeko eta zaintza lanak emakumeek ordaindu gabe egiten dituzten lanak dira, ez dute botererik sortzen, eta, merkaturatzen direnean, gaizki ordaindutako lanak bilakatzen dira, prekarizazioa emakume gehienen ezaugarri bihurturik. Azkenik, hirugarren ertz gatazkatsua dugu: bi lan mota horiek —ordaindutakoa eta musu-truk egiten dena— emakumeek duten parte hartze politikoan ere badute eragina. Egileak argiki erakusten du emakumeek lan karga handiagoa dutela, gizonek baino lan handiagoa egiten dutelako, eta horrek denbora gutxiago uzten die, eta uzten diena politika egiteko eta espazio publikoa hartzeko denbora zatitua eta ezegonkorragoa da. Hori da, hain zuzen ere, hainbat autorek aspalditik erakutsi digutena, ez soilik Miesek, Federicik, Hartmannek, Delphyk, Morenok edo Haugek, baita gure artean ditugunek ere. Hala nola, Maria Rodoren lanak, zeinek kaleak hartzeko ditugun zailtasunak irakasten dizkigun; Zuriñe Rodriguez eta Oihana Etxebarrietaren lanak, non borroka armatuak, hots, espazio politiko zehatz batean sartzeak, emakumeei dakarzkien ondorioak aztertzen diren.

      Espazio publikoaren parte den esparru kulturala ere aztertu dute Eider Rodriguezek eta Uxue Alberdik haien azken liburuetan, lehenak literatura eta bigarrenak bertsolaritza esparrua. Berriki argitaratu den BIBA Talde Feministaren ikerketa ere badugu, Euskal Demokrazia patriarkala, esku artean duzuen liburuan aztertzen den fenomeno berberak jorratzen dituena, beste batzuen artean. Guztiek ondorio berbera ateratzen dute: emakumeen sozializazioak eta haien egunerokoa taxutzen duten praktikek, lana eta familia barne, parte hartze kultural eta politikoa murrizten dute, eta horrek eragin zuzena du emakumeen botere ekonomiko eskasean, hala nola diru sarreretan, baina baita haiek duten kapital sozial, kultural, politiko eta sinboliko debaluatuan ere. Emakumeen egoera estrukturala gizonek erabakia baita eta hori aldatu ahal izateko gizonek duten parte hartze politiko eta publiko egonkorra eskuratzea ezinbestekoa da. Baina hori da, hain zuzen ere, emakumeek lortu ezin dutena: haien egiturazko debaluazioa aldatu ahal izateko moduko parte hartze politiko eta publiko iraunkorra.

      Askotariko dimentsioak dituen gaia da, liburu bakarrean jorratu ezin daitezkeenak, eta halaxe dela irakasten digu Sagastizabalen erreferentzia sortak. Guztion artean pentsatzeak, emakumeok idazten eta egiten duguna irakurtzea eta ikusaraztea ere esan nahi baitu.

SARRERA{1}

      Liburu hau ikerketa zabalago baten{2} testuinguruan kokatzen da, lau urtez garatutakoa. Oraingoan, baina, hitz soil eta gertukoetan saiatuko gara ikerketaren ideia nagusiak laburbiltzen. Hurrengo orrialdeetan topatuko dituzun ideiak, beraz, urteetan zehar garatuz joan dira: kasu batzuetan, handik eta hemendik beste autore batzuei irakurritakoekin topo egingo duzu; beste batzuetan, ikerketa aldian beste kide batzuekin partekatutako eta eztabaidatutako ideiekin eta, gehienetan, herri mugimenduen testuinguruan kideekin solastatutakoekin eta hausnartutakoekin. Ideiak eta gogoetak dira, mugimenduan, nik neuk idatzitakoak baina beste askoren ekarpenetan oinarritutakoak. Liburu honen bitartez jende gehiagorengana heltzea eta mugimenduan jarraitzea da helburua.

      Hiruki gatazkatsua izango dugu mintzagai, eguneroko bizitzari lotutako hausnarketa da honakoa, gure egunerokoan gurutzatzen diren hiru dimentsioren artikulazioan oinarritzen baita: etxeko eta zaintza lanak, ordaindutako lana eta parte hartze soziopolitikoa. Hain zuzen ere, hiru eremu hauek gure bizitza zikloetan nola zeharkatzen gaituzten ikusiko dugu; hiruren denborak nola uztartzen diren, edo talka egiten duten; gure bizitzetatik bertatik zer-nolako estrategiak garatzen ditugun aztertuko dugu hiru denbora hauekin malabarak egiteko; halaber, bizitzaren eta kapitalaren arteko gatazka gorpuzten dutenen esperientziak ezagutu eta beste mundu bat amesteko abiapuntu izango dugu.

      Testua hiru ataletan banatu dugu. Lehen atalean, hiruki gatazkatsuaren abiapuntua zein den azalduko dugu, ondoren, denboraren aferari buruz arituko gara eta, jarraian, ikuspegia zabaldu eta bizitzaren zein zaintzaren kate globalei erreparatuko diegu. Bigarrenean, hiruki gatazkatsuaren proposamena azaldu eta parte hartze soziopolitikoa eta bizitza harremanetan jarriko ditugu; segidan, hiruki gatazkatsuaren protagonisten bizipenak eta esperientziak izango ditugu aztergai. Azkenik, hirugarrenean, etorkizunari eta utopiari begira jarriko gara.

1.
ABIAPUNTUA:
DOPPIA PRESENZA,
ERREALITATE KONPLEXU
ETA BIKOITZA

      Laurogeiko hamarkadan Italiako hainbat soziologok{3} izena jarri zioten aspalditik izana zuen egoera bati: doppia presenza. Hots, presentzia bikoitza gisa izendatu zuten emakume{4} langileen errealitatea, bai etxean, bai etxetik kanpo lan egin behar izateak zekarren lan karga eta denbora falta mahai gainean jarriz.

      Jakina, laurogeiko hamarkada baino lehenago ere emakumeak lan merkatuan aritu ziren, esaterako, landa eremuko baserrietan produkzio zein erreprodukzio lanak burutzen zituzten eta, gerora, industrializazioarekin batera etxea eta produkzio eremua banatu arren, emakume asko herrietatik hirietara mugitu ziren. Bertan, batik bat, neskame gisa lanean edota fabriketan aritu ziren (oihalgintzan, esaterako){5}.

      Industrializazioaren garapenak etxearen eta fabrikaren arteko banaketa zurruna ekarri zuen: etxean ongizaterako lanak egingo dira (lan erreproduktiboak: umeen, helduen eta nagusien zaintza, etxeko lanak…) eta fabrikan, ordea, lan produktiboak. Garaiko emakumeentzat bi lanak uztartzea zaila izango da, bi lan eremu banandu eta kontrajarri bilakatu baitziren.

      Silvia Federicik (2017a) fabriketako edo tailerretako lana eta zaintza uztartzeko Ingalaterrako amen estrategiak deskribatu ditu: askok opioa ematen zieten umeei, lan orduetan lotan egon zitezen. Denborarekin, bateraezintasun hori amaitzeko bai gizon langileen aldetik, baita gobernu zein enpresarien aldetik ere, emakumeak lantegietatik kanporatzeko kanpainak abiatuko dira. Horrela, Joan Wallach Scott (1993) historialariak azaldu lez, emakume langilearen figura “problematikoa” bilakatuko da XIX. mendean zehar eta bere lanaren egokitasuna eztabaidagai izango da. Langile gizonak “soldata familiarra” aldarrikatzen hasiko dira, hots, familia osoa mantentzeko (emaztea eta seme-alabak) adinako soldata lortu nahi zuten. Enpresariak, aldiz, emakumeek etxean burututako lanek ekar dezaketen onurez jabetuko dira (langileen ongizatea bermatzea, baita etorkizuneko langileen zaintza eta heziketa ere). Zenbait autorek seinalatuko dute langile hauen jarreraren atzean zegoen kontraesana: langile klasearen batasunean pentsatu beharrean eta guztientzako soldata duinen alde borrokatu beharrean, askok emakumeak lan eremutik kanporatzea defendatu zuten (Hartmann, 1980); gainera, ildo honetan lerrokatu ez ziren langile gizonak salbuespena izan ziren (Perrot, 1990).

      Hortaz, XIX. mende erdialderako “soldata familiarra” langileriaren gehiengora zabalduko da (Nash, 1993). Modu honetan, genero erregimen berri bat ezarriko da, Carole Pateman-en hitzetan (1995) “kontratu sexual” modernoa da: “etxeko gizonak” eta “etxeko andreak” osatutako familia eredua. Batek soldata etxera ekarriko du eta besteak etxeko eta zaintza lanak zein lan afektibo-sexualak burutuko ditu, laranja erdia eta maitasun erromantikoaren mitoa dugu honakoa, arau heterosexualaren oinarri ekonomikoa, patriarkatuaren eta kapitalismoaren arteko ezkontza.

      Goazen adibide bat jartzera: Eustat-eko Etxeko Lanaren Kontu Sateliteak burutzen duen estimazioaren arabera, 2013an Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako etxeetan produzitutako eta ordaindu gabeko ondasun eta zerbitzuek 21.342 milioiko balioa izan zuten, hau da, Barne Produktu Gordinaren % 32,4. Hizkera marxistan, esan genezake produkzio sistema kapitalistak 21.342 euroko plusbalioa atera zuela etxeetan produzitzen diren ondasun eta zerbitzuetatik. Beraz, emakumeek dohainik eta maitasunagatik zein genero-arauak betetzeagatik lan hori guztia burutzea kapitalismoarentzat negozio borobila da. Argi eta garbi, laranja erdiaren bi aldeak ez daude maila berean kokatuak: batak aitorpen ekonomiko eta soziala dauka; besteak, ordea, ez.

      Baina ñabardurak egin beharrean gaude: XIX. mendean zehar langileek borrokaldi sutsuak burutu zituzten euren lanak aitorpena izan zezan, baita euren lan baldintzak hobetu eta, oro har, esplotazio kapitalistarekin amaitzeko ere. Klase kontzientzia sustatu, sentimendu kolektibo indartsu bat garatu eta sekulako borrokak aurrera eraman zituzten. Era honetan, munduan zehar iraultza sozialistak ezagutzeko aukera izan genuen eta honek ere Mendebaldeko hainbat herrialdetan Ongizate Estatuaren garapenean izango du isla. Eredu hau “kapitalaren” eta “lanaren” arteko paktu gisa ezagutu da: langileek iraultza sozialista muturreraino eramateari uko egingo diote eta Estatuak (zein enpresariek), horren truke, langileen lan baldintzak hobetu eta kapitalismoaren kalteei erreparazio bideak jarriko dizkiete. Horrela, eskubide sozialak bermatuko dituen hiritartasun{6} eredu berri bat garatuko da.

      Hala eta guztiz ere, hiritartasun eskubideetara sarbide izateko hiru baldintza ezarriko dira: nazionalitatea, enplegu formala eta ezkontza. Lehen aipatutako “etxeko gizona” hiritar ideala izango da eta eredu horretatik kanpoko guztiak bigarren mailakoak: emakumeak, pertsona ez-nazionalak, eta familia nuklear tradizionalaren eskematik at daudenak. Era berean, Ongizate Estatuak ongitasun soziala produzitzeko hiru eremu nagusi izango ditu: Estatua, merkatua eta familia. Familia, ongizatea sortzeko agente nagusia izango da, batez ere, ongizate eredu “familista” duten estatuetan (Espainia, Italia, Grezia, Portugal...) eta, noski, gure Hego Euskal Herrian.

      Eredu honen arabera, familien eginkizuna senideen zaintzaz eta ongizateaz arduratzea da, hortaz, de facto zaintza zerbitzu publikorik ez da garatuko eta laguntzak ematekotan, etxe barruan familiako kide bat kontratatzea edo merkatuaren bitartez pertsona bat kontratatzea sustatuko da. Horren adibide argia dugu 39/2006ko Legea, “Dependentzia Legea” izenez ezaguna. Italiarrek, beraz, doppia presenza egoera ongizate eredu familistetako errealitate gisa deskribatu zuten.

      Beste testuinguru batzuetan fenomeno berbera izan dute aztergai, esaterako, Estatu Batuetan second shift (Hochschild eta Machung, 2003) edo lanaldi bikoitza izendatu da. Era berean, Marta Nuñez soziologo kubatarrak (2011) emakumeen lanaldi bikoitz hura aztertu zuen eta horien papera lan merkatuan oso garrantzitsua izan dela azpimarratu; iraultza sozialistak emakumeen parte hartzea lan merkatuan sustatu duela seinalatuz eta, aldi berean, gizonen inplikazioa etxeko eta zaintza lanetan ez dela horrenbeste sustatu agerian jarriz.

      Gure testuinguruan, Ongizate Estatua garatzen hasi orduko, krisian sartu zen. 1989. urtean Berlingo Harresia erori eta Margaret Thatcherrek eta Francis Fukuyamak “gizartea hil dela” edo “historiaren bukaera” iragarri baitzuten, hots, kapitalismoak munduko hegemonia irabazita zeukan eta ordurako Ongizate Estatua mantentzeko arrazoirik ez zegoen, iraultza sozialistarekiko beldurrak desagertu baitziren. Era honetan, neoliberalismoak indar handia hartu eta mundu globaleko Hego aldeko herriak gogor kolpatuko ditu; aldi berean, Ipar globaleko ongizatean atzerapauso nabariak jazoko dira: eskubide sozialen murrizketak, lan merkatuaren moldagarritasuna, sektore publikoaren pribatizazioa, mugarik gabeko merkantilizazioa...

      Neoliberalismoaren testuinguru honetan, emakumeen presentzia lan merkatuan sustatzen eta kontziliazio politikak garatzen hasiko dira. Lehen aipatu bezalaxe, kapitalismoaren fase ezberdinetan kapitala metatzeko emakumeen lan esku merkea beharrezkoa izan da. Industrializazioaren lehen aldian emakumeak eta umeak fabriketan aritu ziren. Gaur egun, lan merkatuaren “aktibazioaren” estrategiaren pean emakumeen lan eskua sustatu nahi da. Hortaz, ez gaitzaten engainatu: kontziliazio politikak Europar Batasuneko ekonomiaren estrategia “aktibatzailearen” barruan ulertu behar ditugu, ez ziren berdintasuna sustatzeko jaio, produkzioa handitzeko baizik.

      Italiako soziologoak honetaz berehala jabetu ziren eta emakumeen presentzia lan merkatuan handitzeak etxeko eta zaintza lanak alde batera uztea ez zuela ekarri salatu. Emakumeen parte hartzea lan merkatuan sustatu bai baina, aldi berean, lanaren sexu banaketa zalantzan ez jartzea kontziliazio politiken filosofia da. Politika hauen arabera, familia eta lan ordaindua uztartzea emakumeen “ardura indibiduala” da; hortaz, emakumeek lan karga bikoitza aurrera eraman behar dute, doppia presenza-ren protagonistak bilakatuz, esango dute italiarrek. Izan ere, egoera hau ez da bi lanen batuketa hutsa, bi lanak aldi berean eta espazio desberdinetan burutu behar baitira; beraz, etengabe saltoka ibili beharra dago eremu batetik bestera eta kezka batetik bestera. Aldiberekotasunak eta denbora logika ezberdinen talkek doppia presenza errealitatea ezaugarritzen dute. Emakumeek bizitzaren eta kapitalaren arteko talka egunerokotasunean eta euren gorputzetan bizi dute. Gainera, kontuan izan behar dugu bi logika hauek ez direla uztargarriak, ezin dira kontziliatu, bateraezinak baitira. Haatik, emakumeek euren eguneroko bizitzetan halabeharrez bateratu behar dituzte, bizitzak aurrera jarraitu behar baitu eta, horretarako, norbaitek eutsi behar dio.

      Honek guztiak eragin zuzena dauka emakumeen bizitzetan: estresa, antsietatea, gehiegizko lan karga, norberaren denboraren gabetzea, karga mentala, erritmo biologikoetan talkak eta desorekak... Italiarren arabera, doppia presenza-n dauden emakumeek bi lan hauez gain besterik ez egiteko denborarik ez daukate.

      Hasiera-hasieratik, beraz, denbora gakoa izango da.

2.
DENBORA:
HIRUKI GATAZKATSUAREN
GAKOA

      Gutxitan galdetu diogu geure buruari zer ote den denbora, jakintzat edo naturaltzat hartu baitugu, besterik gabe. Txikitatik erlojua bidelagun izan dugu: sukaldeko paretan eskegita etxeko erritmoak gidatu ditu. Erlojua gure bizitza sozialak sinkronizatzeko tresna da, jendartea antolatzeko era bat, beraz, baina ez bakarra.

      Denboraren antolaketa hau ez da naturala, ezta neutroa ere. Erlojuak denbora abstraktu eta linealaren berri emango digu: orduen, minutuen eta segundoen segida da. Denbora abstraktua dela esatean testuinguru espazial, sozial, edo politikotik aldenduta dagoela esan nahi dugu. Betidanik ez da horrela izan: erlojua kapitalismoaren garapenarekin batera jaio baitzen, industrializazio garaian.

      Erlojua sortu baino lehen, bestelako denbora batzuk erabiltzen ziren eguneroko bizitza antolatzeko: eguzkiak adieraz zezakeen egunaren zein momentutan geunden, adibidez. Nekazaritzari lotutako erritmoak nagusi ziren: naturari eta, bereziki, uztari lotutakoak. Hala erakusten dute hileen euskarazko adierek: urtarrila edo ilbeltza, izotzila (izotzaren hila); maiatza edo ostoila (hostoen hila); uztaila (uzta biltzeko hila) edo garila (gariaren hila); abendua edo neguila (neguaren hila), eta loila (haziak lo daudela adierazten du), besteak beste.

      Naturaren erritmoak urtaroekin eta, oro har, lurraren zikloekin harremanetan daude, hortaz, erritmo ziklikoak dira, etengabe errepikatzen direnak. Hori dela eta, erlojua existitzen ez zen garai horietan denbora eta espazioa banaezinak ziren eta denboraren adierek zentzu espaziala zuten: gertu, urrun, hurbil... bezalako adierazpenek denboraren zentzua islatzen zuten. Erritmo biologikoak ere ziklikoak dira, erritmo fisiologikoak naturarekin sinkronizatuak daude: eguzkiarekin erritmoa aktibatu egiten da eta gauarekin, ordea, lasaitu. Ekintza eta atsedena funtzionamendu fisiologikorako behar-beharrezkoak baitira.

      Naturaren erritmoez harago, kanpaiek ere bizitza sozialaren erritmoak gidatu dituzte. Kristautasunaren inposaketarekin batera, kanpaiek erlijio kristauaren araberako antolaketaren berri emango dute: mezarako ordua adieraziko dute, baita egutegi kristauaren araberako jai egunak zein errituak ere. Zentzu honetan, kanpaiek komunitate bizitzaren momentu esanguratsuen berri ematen zuten: ospakizunak, festak, hondamendia, guda...

      Merkataritzaren garapenarekin batera, kanpaiak herriaren edo komunitatearen bizitza salerosketen eta produkzioaren erritmoen arabera antolatzeko erabiltzen hasiko dira. Barbara Adam-ek (1995) oso ongi azaldu zuen legez, erlojuaren denbora industrializazioari eta kapitalismoaren garapenari lotzen zaie. Aberastasunaren metaketaren eta errentagarritasunaren logikari jarraiki, denbora dirua bilakatuko da, ahalik eta gehiena produzitzea ahalik eta denbora gutxienean lehentasuna izango da, “denbora = dirua” printzipioa indartuko da, alegia. Horrela, gure bizitzaren erritmoak, erritmo sozialak, erritmo biologikoak, produkzioaren beharrizanen menpe jarriko dira eta teknologiaren garapena helburu hura lortzeko bidaide paregabea suertatuko da. Argi artifizialari esker gauez lan egitea posible bihurtuko da, makinek eta muntaketa-kateek produkzioaren azelerazioa ekarri eta atsedenak murriztea ahalbidetuko dute, etenik gabeko produkzioa posible izango da, etab. Atsedena “galdutako denbora” bilakatuko da, produzitzen igaro ez dugun denbora, hain zuzen ere.

      Zenbait autorek azpimarratu dutenez (Thompson, 1979; Adam, 1995; Martin Criado eta Prieto, 2015), industrializazio garaian langile mugimenduak aurrera eramandako borrokak, funtsean, denboraren gaineko kontrola edo denboraren burujabetza eskuratzeko izan ziren. Ikuspegi makro batetik, historiaren norabidea aldatzeko eta etorkizunaren jabe izateko borrokek iraultzari bide eman zioten; ikuspegi mikro batetik, aldiz, lan baldintza duinak eskuratzeko eta produkzio denborak murrizteko ahaleginak izan ziren. Biak ala biak, denboraren burujabetza eskuratzeko borrokak.

      Ongizate Estatuaren garapenaren testuinguruan denborari lotutako eta langileen lan baldintzak hobetzeko hainbat neurri martxan jarri ziren, hortik jaio baitzen 8+8+8 eredua. Hots: zortzi ordu lan merkatuan aritzeko, zortzi ordu aisialdirako eta zortzi ordu lo egiteko. Era berean, gure bizitza zikloak erregulatu zituzten: haurtzaroa eta gaztaroa formakuntzarako, helduaroa lan merkatuan aritzeko eta zahartzaroa erretirorako.

      Beraz, gure eguneroko erritmoetatik eta gure bizitza ziklotik etxeko eta zaintza lanari lotutako denborak desagertuko dira. Denbora hauek desagertzeak, aldiz, ez du esan nahi langileen bizitzak sostengatzeko lanak burutuko ez direnik. Haatik, hau guztia posible izango da soilik Ongizate Estatuak sustatutako familia eredua indartuz, hau da, “etxeko nagusia” eta “etxeko andrea” figurek osatutako familia nuklear heterosexuala indartuz. Lehen esan dugun bezalaxe, Ongizate Estatuaren baitan, hiritar ideala eta eskubideduna lan enplegu formala duen gizon zuri-nazionala eta heterosexuala da. Hortik kanpo geratzen den oro, bigarren mailakoa.

      Eguneroko denborak eta bizitza zikloak generoaren arabera bereiziak daudela esan dezakegu: bataren patua bizitza lan merkatura bideratzea bada, bestearena, aldiz, familiara bideratzea izango da. Bataren bizi erritmoak produkzioari lotutakoak badira, bestearenak, erreprodukzioari.

      Hori dela eta, Ongizate Estatu familistetan batik bat, emakumeen parte hartzea lan merkatuan oso murritza izan da, urteetan zehar hala erakutsi dute emakumeen langabeziaren{7} edota lan baldintzen datuek (langabezia oso altua izan da eta gehienak aldi baterako lanak edo lanaldi erdiak izan dira). Beraz, Ongizate Estatuak, “enplegu osoko” jendarte gisa irudikatu den horrek, herritar jakin batzuei baino ez dizkie eskubideak bermatu. Esaterako: ez-nazionalak diren pertsona guztiak eskubide horietatik kanpo geratuko dira (bai eskubide sozialetatik, bai politikoetatik){8}, familia nuklearraren eredutik at dauden bizitza proiektuak ez dira ez aitortuak ez eskubidedunak izango, eta familia nuklearraren barruan kokatzen diren emakumeen eskubideak senarrarengandik jasotako eskubideak izango dira (adibidez, pentsioak).

      1990eko hamarkadaz geroztik, emakumeen parte hartzea lan merkatuan sustatu zen da, aldi berean, Europan garatuko diren politika neoliberalek lan merkatuaren desarautzea, lan orduen moldagarritasuna eta, oro har, zerbitzu publikoen pribatizazioa bultzatuko dute. Hortaz, emakumeak ez dira lan merkatu egonkor eta babestu batera sartuko, agenda neoliberalak gidatutako lan merkatura baizik. Pentsa genezake, beraz, berriz ere kapitalismoak fase honetan emakumeen lan esku merkeaz baliatu nahi duela aberastasuna metatzeko.

3.
BEGIRADA ZABALDU BEHARRA:
BIZITZAREN ETA ZAINTZAREN
KATE GLOBALAK

      Hiruki gatazkatsuaren azterketak, batik bat, Euskal Herriko errealitateari eta, bereziki, Hego Euskal Herriko errealitateari egingo dio erreferentzia. Hala ere, ez da fenomeno isolatu bat, beste errealitate batzuetan topa dezakegu; gainera, berau ulertzeko begirada zabaltzea eta beste prozesu batzuekin erlazionatzea ezinbestekoa dugu. Hasteko, aipatu dugun industrializazioa eta Ongizate Estatuaren garapena ezin dira ulertu hego globalera begiratu gabe.

      Silvia Federicik (2017b), Marxen obrari jarraituz, seinalatu duen gisara, industrializazioa gertatzeko eta kapitalismoa garatzeko hiru prozesu izan ziren beharrezko: lehena, tokian tokiko lur komunalen zein ezagutza eta jabetza kolektiboen ezabatzea; bigarrena, emakumeen gorputzen gaineko kontrol zorrotza ezartzea; eta hirugarrena, Hego aldeko herrien kolonizazioa.

      Lehen eta bigarren prozesuak, gurean, landa eremuaren gutxiespena, hizkuntzaren gaineko jazarpena eta emakumeen kontrako errepresioa ekarri zituen. Horrela, euskara deabruaren hizkuntza bilakatu zen, herriaren jakintzak eta errituak ezabatu eta kristautu ziren; herritar asko eta, zehazki, emakume asko sorginak izatearen akusazioren pean erre zituzten (Sara, Zugarramurdi, Durango... asko dira inguruan ditugun adibideak).

      Hirugarrenak, aldiz, Hego aldeko herrien baliabide naturalak ustiatu eta bertako kulturak zein pertsonak ezabatuko ditu. Adibide bat: Boliviako Benecio Quispek{9}, indigena aimarak, euskal brigada internazionalistari azaldu zigun Espainiako inperialismoak Potosi menditik lapurtutako urre eta zilar guztiarekin posible litzatekeela bertatik Madrileraino zubi bat eraikitzea. Beraz, Iparraldeko herrien “garapena” Hego aldeko herrien miseria izan da. Nahiz eta kasu gehienetan, denborarekin koloniek independentzia gerrak abiarazi eta irabazi, kolonizazio prozesu horiek ez dira amaitu, gaur egun arte presente baitaude han eta hemen: estatu kolpeen bitartez (azkena Bolivian); AEBen interesak eta, hortaz, multinazionalen interesak gordetzen dituzten agintarien bitartez (Kolonbia, Txile, Ekuador, Brasil); baliabide materialak lapurtzeko helburu duten gerren bitartez (Irak, Afganistan, Siria...). Hegoaldeko herrien kolonizazioak eta bertako baliabideen ustiaketak hegoaldetik iparralderako migrazio prozesuak abiarazi dituzte, Hegoaldean bizi proiektu duinak garatzea ezinezkoa bilakatu baitute.

      Amaia Perez Orozco (2011) ekonomialariak seinalatu duenez, gaur egun, dimentsio anitzeko krisi baten aurrean gaude: mundu mailako krisi ekologikoa, Hegoaldeko herrietan erreprodukzio krisi sakona eta Iparraldeko herrietan zaintza krisia.

      Krisi ekologikoa, denbora talkek ezaugarritutako krisia da (Riechmann, 2001), hau da, kapitalismoaren garapen globalak dakarren erritmoen azelerazioak produkzioaren erritmoen eta naturaren erritmoen arteko talka izugarriak ekarri ditu. Berez, materia guztiak biodegradagarriak dira, baina horretarako denbora luzeak beharrezko. Aldiz, kapitalismoak sustatzen duen kontsumismo basatiak ez du denbora nahikorik uzten materiak biodegradatzeko. Horregatik, produkzio zein kontsumo eredua eraldatzea eta erritmoen desazelerazioa ezinbestekoak dira krisiari aurre egiteko.

      Erreprodukzio krisiak eta zaintza krisiak, aldiz, aurpegi ezberdinak dituzte Hegoaldeko zein Iparraldeko herrietan. Lehenengoetan, multinazionalek natura baliabideak ustiatu eta lapurtu egiten dituzte Iparraldeko herrietan kontsumitzeko, askotan, gerrak tarteko (petrolioa horren adibide argia da); horrek Hegoaldeko herrietan bizi proiektuak garatzea galarazten du. Bigarrenetan, hainbat prozesuk eragin dute zaintza krisia: aldaketa demografikoak (bizi itxaropena luzatu eta jaiotzen gutxitzea); emakumeen parte hartzea lan merkatuan; zerbitzu publikoen pribatizazioa; eskubideen merkantilizazioa...; ongizate eredua desegitea eta, aldi berean, lanaren sexu banaketan aldaketarik ez gertatzea. Finean, horrek guztiak zaintza beharren handitzea ekarri du baina zaintza behar horiek asetzeko inolako berrantolaketarik ez da gertatu (ez da zerbitzu publikorik garatu, ez da lanaren sexu banaketa deuseztatu, ez da lan horien kolektibizaziorik eman...). Lan merkatuaren arautze ezak eta zerbitzu publikoen murrizketak zaintza lanak berriro ere familia eremuan kontzentratzea baino ez du ekarri: familiak sistemaren “azken koltxoi” bihurtu dira, zehatzago, familia nuklearra osatzen duten emakumeen bizkar.

      Datuekin konproba dezakegu hau: Eustat-eko Denbora Aurrekontuen Inkesten arabera, krisi ekonomikoaren garaietan (1998an eta 2013an), jendarte osoaren batez besteko denbora aintzat hartuz, handiagoa da etxeko eta zaintza lanei dedikatutako denbora lan merkatuari eskainitakoa baino. Beraz, urte horietan ongizatea produzitzen duten zerbitzu eta baliabideak gehiago dira etxeetatik eratorritakoak lan merkatutik baino (Legarreta eta Garcia Sainz, 2015).

      Bestela esanda, ospitale batetik ohe bat kentzen denean, etxeetan ohe bat gehiago jarri beharrean gaude. Gainera, ohe horretako gaixoa familiako emakume batek artatuko du ziurrenik, eta bai lan merkatuan, bai lan erreproduktiboetan aritzen den emakumea izango da. Lehen aipatu dugun lez, Dependentzia Legeak familiako emakume hori bere enplegua utzi eta etxean soldata baten truke zaintza lanak egitera bultzatuko du. Gainera, krisi ekonomikoaren aitzakiaren pean egindako murrizketen artean, zaintzaile horien kotizatzeko eskubidea urratu zen. Legeak sustatzen duen bigarren aukera, eta ez horregatik gutxien erabiltzen dena, familiakoa ez den beste emakume bat kontratatzea da. Batzuentzat, hementxe hasiko dira zaintzaren kate globalak.

      Beste batzuentzat, ordea, lehenagotik hasitakoak dira. Izan ere, lan merkatuan posizio hobeagoa dutenen artean etxeko eta zaintza lanak merkantilizatzea kontziliaziorako estrategia izan da. Hainbat ikerketak erakutsi du merkantilizazioa bikote heterosexualetan sarritan agertzen den gatazkari irtenbidea emateko estrategia izan dela (Agirre-Miguelez, 2014; Gonzalez eta Jurado-Guerrero, 2009): gizonen inplikazio eza dela-eta eztabaidatzen ibili beharrean, bikote askorentzat lan horiek egingo dituen beste emakume bat kontratatzea bide errazena da.

      Emakumeen parte hartzea lan merkatuan sustatu da baina, aldi berean, gizonen inplikazioa etxean ez da handitu, hori bera erakusten dute Denbora Aurrekontuen Inkestetan oinarritutako ikerketek, han eta hemen (Gershuny, 2001; Sagastizabal eta Luxan, 2015). Berdintasunaren izenean, politika sozialek bi “etxeko buruen” eredua sustatzen dute, breadwinner eredua hiritar eredugarria bilakatuz (Lewis, 2002). Hortaz, momentu honetan bi “etxeko buru” ditugu edo, hobe esanda, “etxeko buru bat eta erdi” (Flaquer eta Escobedo, 2014) eta “etxeko andre” baten faltan gaude; bestearen tokia beteko duena, alegia. Testuinguru honetan, sarri, etxeko eta zaintza lanak burutzeko egiten diren kontratazioek etxeko eremuan gizonen inplikazio eza sustatzen dute. Era berean, botere harremanak beste eremu batera mugitzen dituzte, ezkutuan, isilean eta mugiezin mantenduz (Mestre i Mestre, 2002). Hortaz, emakumeen arteko kontratu berria sortuko da (Salazar, Jimenez eta Wanderley, 2010), hauen arteko desparekotasunak handituz eta sexuaren araberako lan banaketa bere horretan mantenduz.

      Gehienetan, emakume etorkinak izango dira etxeko eta zaintza lan horiek burutuko dituztenak, diskriminazioan oinarritutako Atzerritarren Legea dela medio eta etxeko eremuak ahalbidetzen duen lan harremanen arautzerik ezak lagunduta. Zaintzaren kate globalak horrela osatuko dira: jatorrizko herrietan zaintzen dituzten pertsonak utzi eta Iparraldeko herrietan inork burutu nahi ez dituen etxeko eta zaintza lanak bere gain hartuko dituzte. Kate globalen katebegi guztiak emakumez osatutakoak dira (Bofill, 2013). Era honetan, XXI. mendeko esklabotza egoera berriak ezagutuko ditugu Iparraldeko herri “eredugarri eta demokratikoetan”, batez ere, nagusien zaintzaren testuinguruetan. Hori dela eta, Magdalena Diaz Gorfinkiel-ek (2008) hurrengo galdera planteatuko du: ez ote gara batzuen kontziliazio estrategiak besteen kontziliazio ezintasunaren gainean eraikitzen ari? Eta denboraren ikuspegi batetik esan genezake: denbora berreskuratzeko estrategia hauek ez al dute bestea denborarik gabe uzten? Kate globalak, beraz, hiruki gatazkatsuaren dimentsio garrantzitsua dira.

      Goazen ikustera nola banatzen diren zaintza lanak jendartean. Ongizatea produzitzen duten eremuak aintzat hartuta, zaintza lanak estatuaren, etxearen (edo familiaren), merkatuaren eta komunitatearen artean banatu daitezke. Lau eremuok “zaintzaren diamantea” osatzen dute (Razavi, 2007). Estatu espainolaren kasurako, Cristina Garcia Sainz-ek (2016) hurrengo banaketa kalkulatu du: zaintza lanen % 86 etxean edo familian burutzen da, gainontzeko % 14, ordea, beste eremuetan (% 51 zerbitzu pribatu informaletan; % 3 zerbitzu pribatu formaletan; % 37 zerbitzu publikoetan eta % 9 komunitatean). Hortaz, egun zaintza lanen zatirik handiena etxean edo familian burutzen da; eta ondoren, zerbitzu pribatu informalen bidez. Denbora Aurrekontuen Inkesten azterketan oinarrituz, esan genezake Hego Euskal Herriko testuingurua ez dela oso bestelakoa (Sagastizabal eta Luxan, 2015; Legarreta eta Sagastizabal, 2020). Ikerketek azpimarratu lez, denboraren erabileran jazotzen diren desparekotasunak gehienbat genero aldagaiaren bidez azaldu daitezke; beste era batean esanda, genero aldagaiak baldintzatzen du, batez ere, etxeko lanari eta zaintzari eskainitako denbora; klase sozialaren, jatorriaren edota sexualitatearen gainetik (Callejo eta Prieto, 2015; Martell eta Roncolato, 2016).

      Italiako soziologoek aipatu moduan, doppia presenza-n dauden emakumeek behin egin beharreko lan horiek guztiak bete ondoren, ez dute beste ezertarako denborarik izango. Zaintzaren kate globalak osatzen dituzten emakumeek, are gutxiago. Hortaz, nola bultzatu eraldaketa bat, iraultza bat, ezertarako denborarik ez dugunean? Non geratzen dira eskubide zibil eta politikoak gauzatzeko aukerak eta denborak testuinguru honetan?

4.
HIRUKI GATAZKATSUAREN PROPOSAMENA:
PARTE HARTZE SOZIOPOLITIKOA
ETA BIZITZAREN IRAUNKORTASUNA

      Judith Astelarra (1990) politologoak seinalatu bezala, emakumeentzat oso zaila da lan merkatua eta politika uztartzea, honek ez dakarrelako soilik lanaldi bikoitz bat burutzea (etxeko eta zaintza lanak eta lan merkatua), lanaldi hirukoitz bat baizik. Beraz, doppia presenza-n daudenek parte hartze soziopolitikoan aritu nahi badute egunerokoan presentzia hirukoitz bati aurre egin beharko diote. Hementxe kokatuko da hiruki gatazkatsua ikertzearen interesa. Beraz, zein dira herrian, auzoan, elkartean, mugimenduan, inplikatzeko aukerak? Zein dira oztopoak?

      Zientzia Politikoaren arloan, parte hartze soziopolitikoa genero ikuspegitik aztertzerakoan bi dimentsio hartu ohi dira kontuan (Verge eta Tormos, 2012): bata, norberaren posizio estrukturalak eragin ditzakeen mugak eta bestea, mugimenduak berak eskain ditzakeen erraztasunak ala kontrakoa, parte hartzerako orduan jar ditzakeen oztopoak. Lehenengo dimentsioaren kasuan, klase sozialaren, generoaren, arrazaren edo bestelako faktore estrukturalen inpaktua aztertu izan da. Esaterako, oinarrizko beharrizanak ase ezin ditugunean, gure egunerokoa bizirauteko estrategietan oinarrituko da eta, hortaz, oso zaila izango da bestelako ekimenetan parte hartzea. Horrez gain, hainbat ikerketak sexuaren araberako lan banaketak denboraren erabileran sortutako efektuak azpimarratu dituzte (Bittman eta Wajcman, 2000; Bryson, 2007): emakumeek beren gain hartzen dituzten zaintza lanak direla-eta, beraien denbora politikan erabiltzea zailagoa da eta denbora “librea” dutenean ere, hura zaintza lanek “kutsatzen” dute, alegia, umeekin edo nagusiekin igarotzen den aisialdi denbora da. Are gehiago, ikerketek erakutsi dute bizitza-ziklo hegemonikoaren mugarriek emakumeen parte hartzean duten eragina: esaterako, ezkontza heterosexualak emakumeen parte hartzea murriztu egiten du eta gizonena, aldiz, handitu (Rotolo, 2000). Gainera, testuinguru honetan umeak edukitzeak generoen arteko arrakala areagotzen du. Hala eta guztiz ere, umeak hazten diren heinean, emakumeen partaidetza handitu egiten da, sarritan eskolarekin zerikusia duten eremuetan politikoki inplikatzen baitira (ibidem).

      Antzeko pauta dugu lan merkatuaren eremuan: umeak jaiotzean, gizonek denbora gehiago eskainiko diote lan ordainduari; emakumeek, aldiz, gutxiago, etxeko eta zaintza lanei eskainitakoa nabarmen handituko baitute (Callejo eta Prieto, 2015; Craig, 2002). Hala ere, aipatzekoa da beste familia eredu batzuetan ez dela halakorik gertatzen; ikerketek diote umeak daudenean, gizon heterosexualen aldean, gay bikoteek bataz beste 95 minutu gehiago eskaintzen dietela etxeko lanei (Martell eta Roncolato, 2016). Lesbianen bikoteetan, ordea, testuinguru honetan lan merkatuari dedikatutako denbora ez da murrizten, nahiz eta etxeko lanari eta zaintzari eskainitakoa handitu; eta gertatua ere, bikotekideen artean sortu daitekeen soldata-arrakala denborarekin desagertzen da (Eckho Andresen eta Nix, 2019). Hala eta guztiz ere, lesbianek, gay gizonen aldean, dedikazio handiagoa erakusten dute bai etxeko lanetan, bai zaintzan. Honen arrazoia, Michael Martell eta Leanne Roncolatoren (2016) arabera, merkantilizatzeko gaitasunean topa daiteke; hau da, lesbianen bikoteek lan merkatuan pairatzen duten genero desparekotasuna dela eta, etxeko lanak eta zaintza merkatuaren bitartez erosteko aukera gutxiago dute. Gay bikoteen artean, haatik, ohiko praktika da, diru-sarrera altuagoak pilatzen baitituzte. Gainera, lesbianek lan merkatuko eta etxeko eta zaintza lanen denborari eusteko, aisialdiko denbora murrizten dute (Martell eta Roncolato, 2016); beraz, pentsa genezake horrek parte hartze soziopolitikoan eragin zuzena izango duela.

      Honek guztiak bigarren dimentsiora garamatza, hau da, mugimenduek erakutsi dezaketen malgutasuna edo zurruntasuna emakumeen zein lesbianen parte hartzea sustatzerakoan. Hemen ikerketek politikaren esparru formalaren eta informalaren arteko aldea azpimarratu dute: politikaren eremua gero eta formalagoa eta instituzionalagoa den heinean, emakumeen presentzia txikiagoa izango da; aldiz, eremua gero eta informalagoa eta gertukoagoa den heinean, hots, eguneroko bizitzari lotzen zaion heinean, emakumeen presentzia handiagoa da (Stolle eta Micheletti, 2006; Hernandez, 2008; Coffe eta Bolzendahl, 2010). Ikerketa gehienek eremu formalean jarri dute atentzioa eta sarritan, emakumeen partaidetza gizonena baino baxuagoa dela ondorioztatu. Baina ezberdintasuna ez dago horrenbeste kantitatean, kualitatean baizik: hau da, emakumeek ez dute gutxiago parte hartzen eremu batzuetan, eta beste batzuetan bai; gehienetan, ikerketek ahaztutako eremuetan, hari ikusezin batekin josten diren denborak eta espazioak baitira (Hernandez, 2008).

      Eustat-eko datuei erreparatuz, esate baterako, ikus dezakegu 2013. urtean emakumeek ordu bat eta 31 minutu eskaini ziotela erakunde batean borondatez egindako lanari; gizonek, ordea, 3 ordu eta 13 minutu. Aldiz, erakunde bidezko lanari{10} emakumeek 2 ordu eta 55 minutu eta gizonek ordu bat eta 57 minutu (Sagastizabal eta Luxan, 2015).

      Emakumeak, batik bat, bizitzaren aferekin erlazionatutako eremuetan inplikatzen dira: oinarrizko beharrizanak, eskola, zaintza... Etxeko lanak eta zaintza lanak uztartzeko eremu errazagoak dira, askotan, jarduerak etxeko lanen eta zaintzaren luzapena izango baitira. Presente izan behar dugu, emakumeak “apolitikoak” bailiran sozializatuak izan direla (Neuhouser, 1995): politika, gizonek boterea eskuratzeko aurrera eramaten duten borroka da; aldiz, emakumeenak familiaren eta komunitatearen ongizatea bilatzekoak dira; beraz, ez dira politikotzat jotzen. Honenbestez, sozializazioaren eraginez, emakumeek besteren ongizatea bilatzeko parte hartuko duten bitartean, gizonak beraiena bilatzeko hartuko dute parte, batik bat (Arneil, 2006). Era honetan, emakumeak sarritan bigarren mailako protagonistak izango dira: gizon baten emazte, ama, alaba edo neska-lagun gisa.

      Baina ez dezagun partaidetza dikotomia esentzialista bat bilakatu: asko dira maiuskulaz idatzitako Politikan parte hartu duten emakumeak eta, horregatik, feminitatearen genero rolekin apurtzeagatik zigor soziala jaso dutenak (ama txarrak, emazte eskasak edo emakume kaxkarrak, ez-emakumeak). Kontua ez da formala eta informala dikotomia gisa irudikatzea, biak kontuan hartzearen garrantziaz jabetzea baizik.

      Era berean, bigarren dimentsio honetan, mugimenduen antolakuntza praktikei erreparatu beharrean gaude. Elkarte, erakunde edo mugimenduen antolakuntza praktikak tokian tokiko subjektu hegemonikoen praktiken isla dira, eta, hortaz, subordinazio posizioan daudenen inplikazioa oztopatzen dute maiz. Zentzu honetan, ikerketek seinalatu dute kultura politiko gehienetan maskulinitateari loturiko balioak direla gehien sustatzen edo txalotzen direnak: lidergotza, eraginkortasuna, lehia... Gainera, maiz antolakuntzaren testuinguruetan sare informalak sortzen dira, botere eremu gisa funtzionatzen dutenak eta sare horietatik kanpokoak baztertzen dituztenak (Lovenduski, 2002). Bilera baten ostean pote bat hartzea eta eztabaidatzen jarraitzea, adibidez, eremu informaletan erabakiak hartzea edo erabakitakoak deuseztatzea, hauek guztiak ohiko botere praktika desorekatuak dira. Praktika hauek, gainera, zaintza lanak burutzen dituztenak kaltetuko dituzte, bereziki.

      Azkenik, aintzat hartu behar dugu mugimenduetan darabilgun tempoa. Kapitalaren aurka borrokatzen gara kapitalismoaren erritmo berdinetan eta bizitza aldarrikatzen dugu bizitzaren iraunkortasuna bermatu ezin duten erritmoetan. Gure jendarte kapitalista eta patriarkaletan, badira denbora hegemonikoak, bereziki, lan merkatuari lotutakoak; lehen esan bezala, gure egunerokoaren eta bizitzaren erritmoak lan merkatuaren arabera egituratzen dira. Horrek, etxeko eta zaintza lanak zuzenean ezabatzen ditu mapatik. Mugimendu sozialen eremuan ere, pauta hegemoniko hau birproduzitzen da: lan merkatuaren logikaren arabera egituratzen dira parte hartzearen ordutegiak (bileren ordutegiak, esaterako). Horrez gain, sarritan, lan merkatuaren exijentzia maila berberarekin jokatzen dugu: edo ehuneko ehunean gaude edo ez gaude; beraz, erritmo biziak jarraitu ezin dituzten horiek erabakietatik eta prozesuetatik kanpo geratuko dira. Lan merkatuak “txanpiñoi langileak”{11} (Perez Orozco, 2006) behar dituen bezalaxe, mugimenduek “txanpiñoi militanteak” behar dituzte, zaintzaren eremuan ardurarik hartuko ez dutenak, lanaldi osoan iraultzaren alde egiteko. Baina bizitzak aurrera egin behar du, eta horretarako norbaitek eutsi behar dio.

      Horrela, hiruki gatazkatsuaren testuinguruan, hainbat subjektu topatuko dugu: ama txarrak eta txanpiñoi militanteak, zaintza lanak eremu politiko bilakatzen dituztenak, politikaren eremu ikusgarrian apenas agertuko zaizkigunak, denboraren burujabetza aldarrikatuko dutenak...

5.
HIRUKI GATAZKATSUAREN
PROTAGONISTAK

      Hurrengo lerroetako kontaketak hamalau elkarrizketaren emaitza dira{12}; burutzeko orduan, biografiaren metodoa jarraitu da. Emaitzok ez dute orokortasuna bilatzen, ezta adierazgarritasuna ere; testuinguru honetan sakontzea baizik.

      Elkarrizketatuei euren bizitza konta zezaten eskatu zitzaien, hiruki gatazkatsuarekin zerikusia duen ibilbidea, zehazki: familiarra, lan merkatukoa eta parte hartze soziopolitikoari lotutakoa. Hainbat ezaugarriren arabera hautatu ziren elkarrizketatuak: generoa, klase soziala, adina, zaintzarekiko ardura, parte hartze soziopolitikoarekiko inplikazioa eta lan merkatuarekiko harremana. Bizitzan zehar indar eta konpromiso maila altuarekin aritu dira batzuetan, erritmo eta bizitasun apalagoarekin besteetan, baina guzti-guztiak hiruki gatazkatsuaren protagonistak izan dira. Horrez gain, aintzat hartu behar da aukeraketaren prozedura honek indarguneak zein ahulguneak dituela{13}.

      Hainbat belaunalditako pertsonen bizipenak izango ditugu hizpide: gazteenak 25 urte ditu eta zaharrenak 72. Testuingurua nabarmen aldatu da belaunaldi zaharrenetik gazteenera, beraz: Francoren diktaduratik gaur egungo egoerara doan ibilbide historikoa marrazten dute kontakizunek. Haatik, elementu egonkorrak ere baditugu, esaterako, genero estereotipoei eta sexuaren araberako lan banaketari lotutakoak. Jarraian, aurreko lerroetan aipatutako alderdi teorikoa lurreratzen saiatuko gara, protagonisten bizipenei eta sentimenduei so egin eta aldatzeko aukerez hausnartu; beraz, hiruki gatazkatsua bizitzeko hiru modu azalduko dira: lurreratzea, gorpuztea eta eraldatzea.

5.1.
LURRERATZEA:
AMA TXARRAK ETA
TXANPIÑOI MILITANTEAK

      Hiruki gatazkatsuaren lehen mailako protagonistak amak eta enpleguan zein parte hartze soziopolitikoan lehen lerroan mantendutakoak izan dira. Pilar, Carmen eta Lohitzune ditugu lekuko. Pilar da hiruren artean zaharrena: 72 urte ditu, erretiratua dago eta egun mugimendu feministan buru-belarri dabil. Ama izan zen duela urte dezente, garai hartan fabrika batean lan egin eta bertako langile mugimenduan inplikazio handia zuen. Hala, Francoren garaian mugimendu hartan inplikatzeagatik, Polizia atzetik zeukala kontatu zigun:

      Gure kide bat atxilotu zuten, orduan berehala abisatu ziguten. Ni fabrikan lanean ari nintzen eta saltsa honetan guztian haurdun geratzea erabaki nuen. Horregatik amatasun-baimenarekin nengoen, egun horretan okindegitik atera eta neba etorri zitzaidan; handik korrika batean atera behar nuela, Guardia Zibilaren jeep bat nire bila baitzetorren. Nire eta nire lagunaren bila; izan ere, emakume bat holako gauzak egiten, haurdun egonda gainera, senarra gabe ezinezkoa baitzen. Zuzenean haren [senarraren] bila joan ziren, baina aurreratu egin ginen. Normalean holako gauzak egiterakoan toki seguru bat bilatu behar zenuen, arazoak izanez gero bertan ezkutatzeko. Eta halaxe egin genuen, etxe horretara joan ginen. [...] Atxilotutako kideak ez zuen izen gehiagorik eman; hala eta guztiz ere, ni barruraino sartuta nengoen eta erditzeko oso gutxi falta zitzaidan.

      Ama eta klandestinitatean, ez da egoera makala gure protagonistarena. Ingurukoekin gogor borrokatu behar izan zuen bere konpromisoa mantentzeko; zaintza lanetan bikoteak ez zuen ardurarik hartu eta umearekin zer egin bileretara edo asanbladetara joateko eguneroko eztabaida bilakatu zen. Gehienetan, asanbladetara umea “besapean” eramaten zuen amak, eta gurasoek orduak eta orduak debatean igarotzen zituzten bitartean, umea gelatik korrika eta jolasean; “ezin astunagoak zineten” esaten zion gerora alabak Pilarri.

      Diktaduraren garaian, emakumearen patua oso argia zen: ama eta emazte. Beraz, emakume langile izatea ez zen begi onez ikusten. Pilarrek azaldu lez, ezkondutakoan ezkongabearen karneta gorde zuen fabrikan lanean jarraitu ahal izateko; garai hartan, emakumezko ezkongabeen enplegua bultzatzen zen, ezkonduak etxera bultzatuz, lehenagoko garai batean baita legez debekatu ere emakume ezkonduei, eta horregatik, gehienak ekonomia informalean aritzen ziren. Gainera, jendartearentzat langile izatea problematikoa bazen, are gehiago militantea.

      Egun, lan merkatuan aritzea ez da arraroa; militante izatea, aitzitik, ez da hain ohikoa, afera gatazkatsua baitugu oraindik. Halaxe azaldu digu Lohitzunek, hirukote honetan gazteenak, 56 urte ditu eta bi seme-alaba. Amatasunaz eta enpleguaz gain, urteetan udalean parte hartu izan du, politikaren eremu formalean. Bikotearekin ika-mikak, maiz, hala azpimarratu du:

      Nik arazoak eduki nituen, eta gaur ere arazoak badauzkat nire lagunarekin, beti esaten du ea zertan sartu behar naizen ni holakoetan, ez ote daukadan nahikoa nire bizitzarekin, ez? Eta hori da oso molde, bueno, pentsamolde nahiko arrunta izan daiteke.

      Amatasuna eta politika uztartzea ez da lan erraza, bereziki, umeak txikiak direnean; sarritan bikotearekin sesioa izateaz gain, seme-alabek amaren falta sumatu dute etxean. Hiru protagonistek aitortu dute zaila izan dela seme-alabek amaren hutsunea ulertzea. Inguru sozialak ama hauen lehentasun eta zeregin nagusia zaintzan kokatzen du, eta, hortaz, amen ausentziak ez dira zilegi; aitenak, bai. Hala baieztatu du Lohitzunek:

      Herriko jendea beti, politikagintzan ibilitakoa: gure garaian bai egiten genituela batzarrak, hamabiak eta ordu bata arte egoten ginen hemen eztabaidan. Bai, eta poteak hartzen, eta etxean inor ez zegoen zain.

      Badira denbora hegemonikoak eta bazterrean kokatuak: enplegua aitzakia legitimoa izan daiteke umeen aurrean amaren hutsunea ulerrarazteko, batez ere, ama guraso bakarreko familien kasuan; parte hartze soziopolitikoa, ordea, ez da aitzakia nahikoa. Seme-alabak, amaren falta ulertu ez eta, batzuetan, abandonaturik sentitu baitira. Hori dela eta, erruduntasuna mintzagai izan da kontakizunetan, ama hauek sentimendu honi aurre egin behar izan diotelako eta hura agertu zaigu, bereziki, seme-alabei buruz hitz egiterakoan. Honen adibide dugu Lohitzunek eta Carmenek kontatutakoa.

      Lohitzunek:

      Umea pixka bat: ama, gaur ere lan horretan egin behar duzu?, bai? Lana goizean eta beste bat arratsaldean? Haiek ez dute ulertzen, ez? Niri ere esan didate inoiz: udaletxean lan egiten duzunetik... ez? Hori da, noski, ume batek ezin du hori ulertu, badoa ama eta ez dago, gero etorriko da, afarirako edo... korrika.

      Carmenek:

      Orduan nik lan egin behar nuen, di-da, korrika eta presaka ikastera, eta hortxe nire semea ez da abandonatua sentitu; bai sentitu da abandonatua ospitalean itxialdian egon naizenean, hainbat aldarrikapen zirela-eta. Amama eta aititarekin geratu baina abandonatua sentitu da. [...] Beno, ba errudun sentitzen zara, bai, ez dut ongi adierazi, errudun sentitzen zara.

      Carmenek 62 urte ditu eta, egoera ekonomikoa dela eta, egun berarekin bizi den seme bat. Bere garaian, aitaren laguntzarik gabe zaindu eta hezi zuen. Horrexegatik, dirua etxera eramatea garrantzitsua izan da; enplegua izateaz gain, aldi berean ikasketak burutu zituen, baita sindikalismoan konpromiso handiarekin aritu ere. Azaldu duenez, semeak ulertu du enpleguagatik edo ikasketengatik ama egon ez denean; aldiz, parte hartze soziopolitikoagatik egoera bestelakoa izan da.

      Gure protagonistak amatasunaren eraikuntza kulturalak ezarritako aginduetatik aldendu dira eta, horregatik, zigor soziala pairatu. Etxeko eremutik aldentzea ez dator bat amatasunaren eginbeharrekin, ezta feminitatearen eredu hegemonikoarekin ere, are gehiago, seme-alabekin denbora gutxiago igarotzeko arrazoia politikoa denean. Kontakizunetatik ondoriozta daiteke ama hauen inguruak gaizki deritzola beraien inplikazioari; hori dela eta, “ama txarraren” etiketa jarri izan diete sarritan, Pilarrek adierazi bezala:

      Ni ez naiz inoiz errudun sentitu ama izatean gaizki edo ongi aritzeagatik; esaten nien: bai, bai, esango didate ama txarra naizela baina berdin zait, nik, hauxe daukat.

      Hiruki gatazkatsuari buruz aritzean gizonen kontakizunak oso bestelakoak izan dira. Bigarren mailako protagonistak ditugu, parte hartze soziopolitikoa eta zaintza uztartzeko zailtasun handirik ez, etxeko eremua gutxitan izan baita lehentasuna. Hainbat autoreren esanetan (West eta Zimmerman, 1987; Coltrane, 2001), etxeko eremua generoa eraikitzeko edo deseraikitzeko esparru nagusia da eta batik bat, etxeko lanen inplikazioan neurtu daiteke maskulinitatearen deseraikuntza.

      Generoaren araberako sozializazioak eragina izan du gizonen bizipenetan. Sarritan, etxearen eta zaintzaren eremuan inplikazio baxua izan dute; elkarrizketatu batek esatera, “lasai asko egon daitezke zikinkeriaz inguratuta”. Finean, gizonak ez dira etxeko eremuan ardurak hartzeko sozializatuak izan eta hortik abantailak ateratzen dituzte maiz. Hainbat ikerketak seinalatu moduan, ohiko etxeko lanetan gizonen inplikazioa askoz baxuagoa da ez-ohiko etxeko lanetan baino (Moreno-Colom eta Borras, 2013; Ajenjo eta Garcia, 2014; Sagastizabal eta Luxan, 2015){14}. Hurrengo pasarteak horren lekuko dira, Jon eta Albertorenak; lehenak 35 eta bigarrenak 58 urte, aitak eta hainbat mugimendutan inplikatutakoak.

      Jonek:

      Niri etxean gauza batzuk egiten zaizkit beste batzuk baino errazagoak, adibidez, labadora jartzea ez zait kostatzen, orain ontzi-garbigailua jarri dugu eta hori ez zait kostatzen, zaborra ateratzea ez zait kostatzen, janaria prestatzea ez zait gehiegi kostatzen, harrikoa egitea ez hainbeste, baina zintzilikatzea bai, zintzilikatzea gorroto dut. Eta lurra fregatzen eta erratza pasatzen horretan bai onartu behar dut ez dudala gehiegi egiten. Baina bikotearekin saiatu naiz hamaika aldiz lanak banatzeko taula batzuk egiten eta hori, baina berak ezetz dio, hori nigandik atera behar dela eta taula bat egin aurretik dagoeneko gauza horiek egiten egon beharko nintzela.

      Albertok:

      Azken boladan ba... ba andreak egiten du nik baino askoz gehiago janaria, bai, eta etxeko garbiketa ba, ere bai, hori onartzen dut. Nik daukat arazo bat, zikinkeria niretzat ez da arazoa, oso lasai nago nire ordenarekin eta nire garbitasunarekin. Noizbehinka ikusten badut, ostras, hau desmadratzen ari dela ba jartzen naiz eta egiten dut dena [...] adibidez, oheak, nik inoiz ez ditut egiten eta maindireak aldatu askoz gutxiago, bai, eta berak bai, beraren gauzak oraindik... baino ni lasai nago, lasai baino lasaiago... orduan, beti dauzkagu holako eztabaidak.

      Sozializazioak ez du laguntzen, ezta gizon hauen kontzientzia mailak genero arauak zalantzan jartzeko orduan ere. Hala eta guztiz ere, inguruak eta kanpoko faktoreek inplikaziorik eza bultzatzen dute; bereziki, lan merkatuak eta militantziak. Jonek ume txiki bat dauka eta lana dela-eta hamabi orduz etxetik kanpo egon beharra. Bikotea haurdun zegoen bitartean, sindikatu batean lanean hasi zen ume gastuei aurre egin ahal izateko, nahiz eta jakin horrek umearekin egoteko denbora kenduko ziola.

      Jonek:

      Ordutegia esan zidaten eta alde txarra zen nik banekiela ezingo nuela umea ikusi; zortzi ordu ziren goiz eta arratsalde, erdian bi ordu, atera eta etxeraino etorri behar, arratsaldeko 8etan iritsi, haur bati eman behar zaio jaten eta oheratu... Nik ikusten nuen ez nuela umea ikusiko egun osoan eta horrek buruhauste handiak sortzen zizkidan. Alde ona zen ez nuela bestelako lanik topatu behar; eta saiatu nintzen tokietan ez ninduten hartu. Eskaintza hura zen bakarra eta modu bakarra diru sarrera bat edukitzeko, ume bat izango duzunean interesgarri.

      Antzeko esperientziaz mintzatu da Garikoitz, 38 urte, eta hemendik gutxira aita izango da; urtetan politika formalean zein informalean aritu da. Aitortu duenez, militantzian prestutasun osoz aritzeagatik, ohikoena etxeko eremuan ardurarik ez hartzea izan da.

      Garikoitzek:

      Derrigortu beti derrigortuta egon naiz lanak egitera, gero beste gauza bat da nire abilezia eskakeorako baina bai, etxean beti lagundu dut, baina izan da beti laguntza, ez dut inoiz izan ardura bat, gauza puntualak nire gela egin, nire komuna, eta aitari ba kalean lagundu zerbaitetan baina berak ezin zuenean, bigarren pertsona bat behar zenean eta horrela, bestela ezer ez. Hori esan ahal dugu izan zela 2007ra arte, alkatetzan hasi nintzela, handik aurrera, hurrengo sei urteetan, ez nuen ezer egin.

      Beraz, kontakizunetatik ondoriozta dezakegu txanpiñoi militantea dela, gaur egun ere, gizonen artean gailendu den eredua. Parte hartze soziopolitikoaren bi mutur ditugu, hortaz: ama txarra eta txanpiñoi militantea. Haatik, bi hauen artean ñabardurak daude, zuria eta beltzaren artean grisak dauden bezalaxe. Horretarako, hiruki gatazkatsuaren protagonistek gorpuztutako bizipenei jarriko diegu arreta oraingoan, honen erraiei erreparatuz.

5.2.
GORPUZTEA:
HIRUKI GATAZKATSUAREN
ERRAIAK

      Hiruki gatazkatsuaren erraiei begiratzeko, parte hartze soziopolitikoari erreparatuko diogu bereziki. Honen atzean dauden bizipenei eta sentimenduei so egin eta zaintza lanekin uztartzeko orduan dauden zailtasunekin lotuko ditugu. Horrela, hurrengo lerroetan hainbat protagonistarekin egingo dugu topo, gazteenak 33 urte ditu eta zaharrenak 58; Garikoitz, Karla, Anabel, Erika eta Gotzon.

      Parte hartze soziopolitikoa bizitzeko eta sentitzeko moduak oso ezberdinak izan dira: betebeharra, nahia, ilusioa, lana, esfortzua, autoestimua... Norberaren egoeraren araberako nahi beste elementu topatu ditugu. Hala eta guztiz ere, denboraren ikuspegitik, bizipen kontrajarriak aurki daitezke: parte hartzearen denbora norberarentzako denbora gisa bizitzea edota besteentzako denbora gisa; hots, norberaren denboraren galera modura.

      Lehen bizipena bi elkarrizketetan, Garikoitz eta Karlarenetan, presente egon da: erruduntasun sentimenduetatik urrun, parte hartze soziopolitikoaren garrantziaz aritu dira; talde baten parte sentitu, autoestimua landu, aitortza eskuratu... Lehenak, besteentzako jarduera baino, norberarentzat egiten den zerbait dela azaldu du.

      Garikoitzek:

      Denok behar dugu talde baten barruan sentitzea edo egotea. [...] Esan nahi dut, neure burua ikusi behar dut edo egon behar naiz talde baten sartuta ondo sentitzeko, denok behar dugu besteen autoestimua, besteen... ondo ikusia zaudela eta guzti hori. [...] Nik jarraitzen dut egoten eta horregatik diot inoiz ez diodala utziko egoteari, ze benetan gustatzen zait proiektuak martxan ipintzea, ikustea gauzak gauzatzen direla, teorian hobeto bizitzeko baldintzak ipintzen nagoela edo, ez? Esan nahi dut nire ingurukoak hobeto badaude ni ere hobeto nago azken finean, ez da altruismoa, ez? azkenean niretzako ere egiten nabil, ez?

      Kontaketa honetan, beraz, militantzia norberaren denborarekin lotutako ekintza gisa agertzen zaigu, norberaren ongizatea bilatzeko jarduna, alegia. Karlaren esperientzian antzeko sentimenduekin egin dugu topo. 49 urte ditu eta bi seme-alaba, berak bakarrik zaindu eta hezi ditu, sarri zailtasunekin topatu da zaintza eta parte hartzea uztartzerakoan. Gainera, egun langabezian dago eta bere lehentasuna enplegua topatzea da.

      Karlak:

      Elkarte batean parte hartzen dut isolaturik ez egoteko, amatasunak isolatzen zaitu, berriz ere gauza txikien mundura eramaten zaitu, eta pozik egon zaitezke hor, baina... [...] Elkarteek jartzen naute... eroso nagoen esparrutik ateratzen naute, beti erronka berrien aurrean jarri, nire mundutik ateraz eta aurrera eginez. Ikusten duzun moduan, planteamendu guztiz berekoia atera zait.

      Karlaren kasuan, parte hartzea batik bat amatasunarekin lotutako denboratik ihes egiteko espazioa da. Zaintzak bere bizitzan tarte handia hartzen duenez, parte hartzea atsedenerako momentua da, norberarena, erronka eta mundu berriak ezagutzekoa. Deigarria da planteamendua berekoitzat jotzea, hain zuzen ere, feminitatearen eraikuntzarekin lotura estua dauka honek: emakumeak norberaren ongizateari begira baino, besteen ongizateari begira egon behar baitira; esan dezakegu Karlak feminitatearen arauak apurtzen dituela modu honetan.

      Bizipen hau beste emakume batzuek deskribatutakoaren aldean oso bestelakoa da. Esaterako, Anabelen kontakizunekoa. 55 urte ditu eta bere kabuz aurrera atera duen seme bat; sindikalismoan inplikazio maila handia dauka eta bere aisialdi denboran ere parte hartzeari egiten dio lekua.

      Anabelek:

      Planteatu zidaten eta esan nuen: horiek izango dira nire oporrak! Ardura zehatzik ez neukan, niretzako espazioa zen, gustatzen zitzaidan zerbait. Baina egia da, bertan zegoen jende gehienak opor gehiago zituen, horiek ziren nire oporrak. Orduan, niri psikologikoki oso ongi datorkit, ordura arte izandako besteekiko ardurarik edo kezkarik ez duzulako; baina beste batzuekiko ardura eta kezka hartzen duzu aldi berean, beste egoera batean. Hori ongi etorria eta baliagarria izan zait, baina kontziente naiz beti ezin dela horrela izan, espazio horretan ez baitzara zeure buruaz arduratzen, eta uste dut beharrezkoa dela norberarentzako denbora edukitzea, zeure barrura begiratzekoa, zu zeu zaintzekoa. [...] Bestea nekagarria da, borroka handia da eta denbora horretan guztian ezin dut neure denboraz gozatu, hirugarren pertsonak laguntzeko dena ematen duzulako.

      Pasarte honetan, parte hartzea ez da norberaren denborarekin erlazionatzen, denboraren gabetzearekin baizik. Parte hartze soziopolitikoa besteren ongizatea bilatzeko ekintza da. Bizipen hura feminitatearen arauekin bat dator eta jarduera soziopolitikoak etxeko eta zaintza lanekin zerikusi handia du: azken horiek ez baitira etxeko paretetara mugatzen, jarrera bat dira, etengabe besteren zaintza eta ongizatea bilatzen duen jokabidea, alegia (Murillo, 1996). Parte hartze soziopolitikoaren bizipenak, beraz, genero arauekin harremanetan daude.

      Aurretik aipatu bezala, jarduera politikoan edo sozialean gauzatutako praktikek lagundu edo oztopatu dezakete pertsonen parte hartzea, batik bat, zaintzari lotutako ardurak tarteko direnean. Ama guraso bakarreko familien testuingurua bereziki zaila da bi eremu hauek uztartzeko orduan. Horrela, Anabelek eta Karlak zaintzaren eta militantziaren bateraezintasuna salatu dute, baita mugimendu feministan ere.

      Anabelek:

      Espazio bat dago politikoa eta soziala, non kontziliazioa... nola kontziliatuko duzu? Ordutegiak... berdin zait sindikatuan edo mugimendu feministan, arratsaldez batzen gara, orduan esaten duzu: nola parte hartuko dut espazio horretan umeak etxean baditut? Orduan, banaketa egoki bat egiten duzu bikotearekin, baina bikoterik ez baduzu zoramena da.

      Karlak:

      Asko gustatuko litzaidake mugimendu feministan parte hartzea, baina orain militantziarena buf, sartu zaitez emakumeen asanbladan; arratsaldez, nire seme-alabez arduratu behar naiz, ezin dut.

      Zaintzak dakarren denbora gabetzearen aurrean, erabakitzeko ahalmena aldarrikatu dute, denbora baliabide politikoa bilakatuz. Gure protagonistek, oztopoen aurrean, hiru esparruetan jarduteko erabakimena aldarrikatzen dute. Honela dio Anabelek:

      Politikan ari diren emakumeen artean, gehienek ez daukate seme-alabarik; gizonek aldiz, uste dut guztiek badituztela, alderdi hori superbermatuta dutelako, ez? Emakumeok beti uko egitera behartzen gaituzte, lortzeke dago. Ez da bidezkoa, ez da; ni ama naiz, langilea, sindikalista, militantea eta dena izan nahi dut, eta dena kontziliatu nahi dut.

      Zaintzaren, enpleguaren eta parte hartzearen denborak uztartzea ezinezkoa bilakatu da kasu batzuetan. Gure protagonistek ere, ahalegindu arren, amore eman dute, gorputzak berak mugak jarri baitizkie. Denboren eta espazioen aldiberekotasunak kudeatu behar izatea oso zaila da; hori bera azaldu digu Erikak. 33 urteko ama, unibertsitatean ikertzaile gisa lan egin eta arrazismoaren kontrako mugimenduan oso inplikatua izandakoa. Ume zaintza, enplegua, eta parte hartzea uztartzeko ezintasunei buruz mintzatu da.

      Erikak:

      Aurreko urtean pairatu behar izan nuen... nerbioak jota egon nintzen: alde batetik, emakumea etxetik joateak dakarren presio sozialagatik; gizona izango balitz ospatzekoa izango litzateke; esaten zidaten nire umea eta senarra abandonatzen ari nintzela; eta bestetik, guztia antolatzeak dakarren izugarrizko nekeagatik: zein geratuko da umearekin, etxea, erosketak, blablabla... Hirugarren egunerako sukarra neukan eta ezpaina urratua, orduantxe neure buruari galdetu nion ea horrek guztiak merezi zuen ala ez; oso zaila da, izugarri zaila da aldi berean eszenatoki guztiak kudeatu behar izatea.

      Kontakizun honetan argiki ikus dezakegu denboren arteko talkek gorputzean eragin zuzena dutela: hiruki gatazkatsua gorpuztu egiten da, beraz. Gorputzaren funtzionamendurako atsedena ekintza bezain beharrezkoa da; horrexegatik, gure gorputzaren erritmoak errespetatzen ez ditugunean gaixotu egiten gara. Nahi izan arren, beti ezin gara espazio guztietan egon: batzuetan, hirukia errealitatetik urrun geratzen zaigu eta amets bihurtu; are gehiago, horretarako baldintzarik ez dagoenean. Hori dela eta, ezintasunetik ekinbide berriak eratuko dira, ordura arte politikotzat jo gabeko eremuak politiko bilakatuz; zaintza denbora, esaterako:

      Nik ikusten dut [umearen] bizitzan izan dudan eragina eta uste dut amek daukagun ardura dela; uste dut hurrengo belaunaldiei esker jendartean aldaketa gertatuko dela; beraz, guk hain diskurtso zabalak erabiltzen ditugunok ea gure txikiekin aldaketa bat lortzen dugun. Etxean lan handia egiten dut zentzu horretan, umeak ez eskatzeko gauzak niri bakarrik; ikus dezake lehenengo nik afaria zerbitzatzen dudala eta gero esertzen naizela, eta esertzerakoan esaten dit: amatxo, jogurt gehiago nahi dut, eta nik: eskaiozu zeure aitari.

      Erikaren esperientzian, zaintza bihurtu da balio politikoa duen ez-ageriko parte hartzea. Gizonen artean ere holako kasuren bat topatu dugu: zaintzari lehentasuna eman eta denbora eskaintzea erabaki baitu Gotzonek. 58 urte ditu eta aldi baterako enpleguak, dirulaguntzekin uztartzen dituenak. Ez da aita biologikoa, baina gertuko lagun baten seme-alabak zaintzeko ardura du; horrek bere parte hartze soziopolitikoa mugatzera eraman du.

      Gotzonek:

      Umeen amak ezingo luke eduki holako inplikaziorik, inkluso mugimendu feministan edo bere gauzetan ez balitz zaintzaile bat egongo bere ondoan, ezingo luke, ezingo luke. Hori da, hori klasiko bat da, edo bizitza pribatua daukazu, esaten dena pribatua, lan erreproduktiboa edo zera; edo bizitza publikoa eta soziala daukazu. Niri oso ondo iruditzen zait, baina nik orain ez daukat gogorik hainbeste... askoz hobeto nago umeekin, nahiz eta batzuetan zauden: ze pasatzen da hemen? ze pasatzen da kalean? ez? Baina bueno, batzarra? segi... bilera? segi... ez dakit ze afari? segi... Neu arduratuko naiz.

      Gotzonek maskulinitateari lotutako hainbat abantaila albo batera utzi eta bestelako praktika bat aurrera eramatea erabaki du. Lehen mailako zaintzailea izateak parte hartze soziopolitikoan edo eremu publikoan beste modu batean egotea eragiten du, bigarren plano batean edo ez-ageriko parte hartzean, hain zuzen ere. Gotzonek hartutako ardurari esker, lagunak amatasuna eta militantzia uztar ditzake. Genero rolen apurketa gertatzen da horrela: gizonen ohiko eremuan ama bat daukagu eta emakumeen esparruan gizon zaintzaile bat. Etxeko eremuan egindakoak generoa eraiki edo deseraiki dezake eta, kasu honetan, generoa deseraikitzeko erabaki politiko baten aurrean gaude.

      Kontzientzia hartzeko eta aldaketak eragiteko denborari “gatazkaren denbora” deritzo (Fitzpatrick, 2004). Gure eguneroko ekintzetatik egiturazko eraldaketak eragitea zaila izanagatik ere, aldaketa txiki horiek erabakigarriak suerta daitezke. Denbora baliabide politiko gisa uler dezakegu; hots, gure denboraren gainean erabakitzeko ahalmen moduan. Egiturak mugatzen gaituen arren, aldaketarako aukera badago. Goazen protagonistek eraikitako estrategiak eta aldatzeko aukerak ezagutzera.

5.3.
ALDATZEA:
DENBORA
AFERA POLITIKOA DA

      Hiruki gatazkatsua lurreratu eta gorpuztu ondoren, irtenbideen bila arituko gara orain. Oztopoz jositako bidea dela ikusi dugu, baina aukerak egon badaude. Horregatik, protagonistek eraikitako estrategietatik asko ikas dezakegu. Estrategiok zaintzaren eskubide kolektiboa osatzen duen kiribilean{15} kokatu ditugu: norberarengandik hasi, gertuko eremutik pasatu (bizilagunak, gertuko babes sareak), komunitate zabalagora heldu eta eremu instituzionaleraino heldu dira.

      Esaldi ezagun batek dio edozein iraultza norberaren esparrutik hasiko dela; hortaz, abiapuntua norberak egin dezakeen aldaketan kokatu da. Azken boladan, gizonen inplikazioa etxeko eremuan begi onez ikusten da; zaintzarekin eta, zehazki, aitatasunarekin lotutako jardueretan. Maskulinitatean aldaketak gertatu ote dira?

      Maila sinbolikoan baietz esan genezake, izan ere, elkarrizketatutako gizon ia guztiak ez dira aurreko belaunaldietako aiten figurekin identifikatu. Etxean inoiz ez dagoen aita da “etxeko nagusiaren” ereduan agertzen zaiguna eta hortik aldentzeko nahia azaldu digute. Kasu batzuetan, praktikan txanpiñoi langilearen edo militantearen pautak jarraitu arren, bestelako errealitatea dute amets; esaterako, umearekin egoteko eta honekin loturak egiteko nahiez aritu da Jon, 35 urteko aita:

      Nik sentitzen dut min handia, mina sentitzen dut daukadan bizitzarekin, [semearekin] ez egotea egun osoan, horrek sortzen dit mina. [...] Eta ni betetzen nau pila bat adibidez umea goizean haurtzaindegira eramateak, [...] oso momentu polita da umea esnatzea, janztea, gero gosaltzen ematea, gainera horrek loturak sortzen dizkit berarekin, ulertzen? Eta nik nahi dut parte izan bere hezkuntzan topera, topera, eta berarekin jolastu ahal dudan guztia, gainera pila bat ematen dit niri ere, eta zoriontsu egiten nau, [...] nahi dut bizi denbora librea berarekin, nahi ditut bizi haren lanak, haren kezkak, nahi dut egon haren bizitzan.

      Lanaren ordutegiak ez dio uzten umearekin nahi adina denbora egoten. Beraz, txanpiñoi militantea izatea ez da egoera desiratua, halabeharrez bizi baita. Aita honek bere umearekin bizi dituen momentuak gutxi diren arren, oso garrantzitsuak dira, esanahiz eta sentimenduz beterik baitaude. Maskulinitate hegemonikoa desiragarria ez izatea aurrerapausoa dela esan dezakegu, aita hauek aurreko belaunaldietako eredutik aldentzen hasi baitira. Hala eta guztiz ere, sarritan diskurtsoan geratzen den aldarrikapena dugu honakoa, praktikan errealitatea bestelakoa baita. Maskulinitatean gertatu diren aldaketek badute inpakturik pribilegioen esparruan? (Azpiazu, 2017). Horixe galdegin beharko genuke.

      Aitatasunarekin lotutako baimenak eskatu nahi dituzte: aitatasun-baimenak eta jardunaldi-murrizketak, batik bat. Honek guztiak ekar ditzakeen abantailez aritu zaigu Jon:

      Ordutegi moldaketa honekin arratsaldeko seietan etorriko naiz; bileraren batean egoteko denbora izango dut noizean behin, [...] gero formakuntza, ni ekonomia ikasten nago, gauza teknikoetan lagundu dezaket, hor ikusten dut neure burua baita, eta ikusten dut denbora emango didala alde batetik egiteko nire ikasketa xumeak, militatzeko zerbait, eta [semearekin] egoteko gehiago.

      Kontaketa honetatik ondoriozta dezakegu teoriatik praktikara aldea dagoela, ordutegi moldaketak ez baitu lehentasunetan aldaketarik eragiten; zaintza ez da, oraindik ere, lehentasuna. Norberaren praktikak eraldatu direnean, kontzientziazio ariketa bat egon da atzean, hots, maskulinitateari buruz modu kontzientean hausnartu eta erabakiak hartu dira. Beraz, badirudi ez dela nahikoa aitei denbora gehiago ematearekin (aitatasun-baimenen luzapena kasu){16}, horren atzean kontzientziaziorako eta aldaketarako prozesurik ez badago. Denbora kuantitatiboaz gain, denbora kualitatiboa behar dugu, gatazkarako eta eraldaketarako denbora. Gotzonen eta Garikoitzen kasuak dira hauek.

      Gotzonek:

      Hori oso argi dago. Zuk militantzia edo bizitza politiko-sozial bat nahi baduzu eduki, etxeko gauzak utzi egin behar dituzu, ezin duzu. Horregatik militantzia izan da batez ere gizonezkoena. [...] Ni ez naiz feminista, nik feministengandik ikasi egiten dut, nik ezin dut feminista... bestela esatea gehiegi da. Baino asko ikasi dut, erakutsi dit la ostia. [...] “Feminismoa” aspaldi ezagutzen nuen hitza da: e, guay! baina qué guay, qué guay, sí, qué guay, ¡ahora cúrratelo! hori gertatzen da, ez?

      Garikoitzek:

      Birplanteatu nuen apur bat nire bizitza, ze bueno, kontuan izanda egon nintzela nahiko murgilduta-edo instituziogintzan, gehienbat alkate izan nintzenetik eta hurrengoko bi urteak ere; sei urtetan ez nuen beste ezer egin. Ez denborarik niretzat, hau da, norberaren zaintza edo esaten den guzti hori, ezta etxea ez ezer, ez? [...] Orain nire bizimodua ezberdina da, hau da, etxeko ardura nik daukat, bikoteak askoz txarrago daukalako nik baino, ateratzen da goizean eta dator gauean, orduan orain nik egiten dut ia-ia dena. [...] Eta bueno, lehenago nire garaia izan zen ez nuela ezer edo ia ezer egiten eta orain berea da. Paperak aldatu ditugu.

      Maskulinitate hegemonikoak dakartzan abantailez jabetu eta bestelako eredu bat eraikitzeko bidean dauden protagonistak ditugu honakoak. Norberak egin ditzakeen aldaketez gain, gertuko lagun sareen garrantzia azpimarratu dute zenbait elkarrizketatuk. Esaterako, ama guraso bakarreko familiak osatu dituztenak. Bikoterik gabeko amak ditugu, baina bakarrik ez dira inoiz egon. Horixe azaldu digute Carmenek eta Karlak.

      Carmenek:

      Ni pixka bat utopikoa naiz baina, beti pentsatu dut: nik nire umea zaintzen badut, berdin zait beste lagunen umeak ere zaintzea! Eta gero beraiek ere zainduko dute nirea. [...] Ume horiek ez dira bakarrik sentituko: ama ez dago baina dago auzokidea, edo lagunaren ama. [...] Bereziki emakumeok katxabak edo sostenguak bilatu beharrean gaude, ingurukoen babes handia, batez ere, gu geu garatu ahal izateko ez ama gisa bakarrik, askoz gauza gehiagotan ere, baina ez digute erraztasunik jartzen, horregatik nik uste dut garrantzitsua dela babesak bilatzea.

      Karlak:

      Jendarte hau oso indibidualista da eta nik uste dut oso klasista dela, nik zorte handia izan dut, lagunen babes sare handia izan dudalako: arropa behar izan dudanean, edo kotxea hondatu zaidanean, dirurik ez dudanean...

      Sareak laguntza materiala zein immateriala eskaini die ama hauei, aurrera egiteko ezinbestekoa. Ama hauek salatu dute laguntza instituzional gehienak familia ugarientzat izatea eta, aitzitik, ama guraso bakarrentzat oso gutxi. Politika sozialek familia tradizional heterosexuala indartzen baitute (Carabine, 1992). Era berean, komunitatean bestelako estrategiak aipatu dituzte, esaterako: haurtzaindegi zerbitzua jartzea ekitaldietan edo asanbladetan. Baina azaldu dutenez, horrelako jarduerak puntualak dira eta, beraz, ez oso eraginkorrak. Umeak haurtzaindegira eramatean astetako egokitzealdia egiten da; batez ere, umeak txikiak direnean. Horrelako ekimenek ez dute egokitzeko ematen; beraz, tresna baliagarria izan daiteke maiztasun batekin egiten bada.

      Hala eta guztiz ere, aurretik aipatutako estrategia hauek zaildu egiten dira nagusien zaintzaren testuinguruan. Elkarrizketatuek azaldu bezala, oso bestelakoa da umeen zaintzan inplikatzea edo nagusienean. Lagunen sareek laguntzea zailagoa da, baita zaintza hauek burutzeko lan komunitarioak garatzea ere. Horrez gain, umeen zaintzarekiko gizonen ardura bultzatzeko, sentimendu positiboak eta ekar ditzakeen onura guztiak azpimarratu dira; haatik, zailagoa da nagusien zaintzaren kasuan ariketa bera egitea. Horrela azaldu digute Gotzonek eta Carmenek.

      Gotzonek:

      Nekosoa ere bada, baina bizitza ematen du eta gizonezkoek ez dakite zer galtzen duten; hau dago batez ere emakumeen gain, emakumeen gain ezarritako betebehar bat, gizonak gai unibertsaletan gauden bitartean... baina ez dakite zer galtzen duten, bizitzarekiko konexio on bat galtzen dute umeak ez badituzte zaintzen. Ez nuke berdina esango zaharren zaintzari buruz, e!

      Carmenek:

      Egin egiten duzu, baina pisutsua da, ez dago poztasunik, eta, noski, nagusiek energia gehiago kentzen dizute. Txikiek kentzen dizute baina gero izugarrizko poztasunak eman, baina normala da, nagusiari hogei aldiz errepikatu ahal diozu katilua ez uzteko hor eta berriro utziko dizu, ahaztu zaiolako, eta galdetuko dizu berriz ere handik hiru ordura: “Eta katilua zergatik dago hor?”. Hori pazientzia da.

      Ezin dugu ahaztu, beraz, zaintzak baduela dimentsio negatiboa, guztia ez baita maitasuna eta harreman onak: botere harremanak, indarkeria, betebeharrak, harreman eskasak... ere badaude. Zaila da honen aurrean guztion inplikazioa modu positiboan aldarrikatzea, ardura sozial eta politiko batez ari baikara, ez soilik borondate onaz. Lan hauek guztiak inork bete nahi ez dituenez, eskala sozialean behealdean daudenek burutu behar dituzte. Ez zaintzeko eskubidea aldarrikatzeak, sarri, beste norbaiten bizkar uztea esan nahi du; azpian dagoenaren bizkar, hain zuzen ere. Hauxe da zaintzaren kate globalen mekanismoa.

      Erika honen lekuko da. Unibertsitate ikasketak burutu zituen bere jatorrizko herrian eta lan kualifikatu batean aritu. Maitasunagatik etorri zen Euskal Herrira, eta, haatik, etxeko edo zaintza lanak burutzeko eskariak baino ez ditu jaso. Arrazakeria pairatu du, bere jatorriagatik hainbat estereotipo ezarri baitizkiote.

      Erikak:

      Hona heltzean, andre batek parkean esan zidan: “Aizu, nahi duzu nire etxera etorri arropa lisatzera?”. Nire bizitza osoan ez dut lisagailu bat hartu, orain arte ezta egin ere, eta erantzun nion: “Zergatik ez zatoz zu nirera? Nik ez dakit lisatzen-eta”. Begiak ia-ia zuloetatik irten zitzaizkion. Beraz, nik estrategiak erabili behar izan ditut jendearen errespetua lortzeko eta nire tokia zein den erakusteko. [...] Oso kontzientea naiz; hemen, pertsona orori ni ikustean burura etortzen zaion lehenengo gauza da ni prostituta naizela, edo komenentziagatik ezkondu naizela eta nire bikoteari pisua kenduko diodala.

      Honengatik guztiarengatik, zaintza lanak eremu pribatutik atera eta ardura kolektiboa bilakatzeko beharra aldarrikatu dute. “Kontziliazio soziala” elkarrizketatuen aldarria da eta zahartzaroaz erabakitzeko eskubidea defendatu dute: Nola nahi dugu bizi zaharrak garenean? Norekin? Zein espaziotan? Oraingo eredua kritikatu eta bestelako etorkizunak irudikatu dituzte, non elkarbizitzarako eta lagunekin egoteko eremuak amestu. Honi buruz mintzatu zaigu Nahiene, 31 urte ditu eta egun bakarrik bizi da; etorkizuna, ordea, beste era batean irudikatzen du, familia nuklearraren logikatik at.

      Nahienek:

      Zaintzekin eta, bai ikusten dut utopia bat dugula edo... ez dakit utopia den, bai, zeren eta noizbait bai daukagu buruan denak joatea etxe batera elkarrekin eta... bueno, lesbianak, feministak, [...] elkar zaintzeko egunen batean, zeren ez dugu ikusten izango ditugula... igual batzuek bai, baina.. izango dugula nork zainduko gaituen edo igual ez dugu seme-alabarik izango. [...] Nik uste dut hasi behar dela jada egiten komunitate hori, ikusten dut ba oso... ba kapitalismoan gaudela oso sartuta eta indibidualtasunean.

      Zahartzaroa komunitarioagoa bihurtzeko beharra aldarrikatu eta lan batzuen instituzionalizazioa defendatu dute; hots, zaintza-lan publiko, profesional eta duinak garatzea. Irtenbide hauek martxan jarri ezean, merkatuak eta familia nuklearrak hartzen dute zaintzaren esparrua, instituzioek horretara bultzatzen dutelako. Testuinguru honetan, etxeko eremuan norbait kontratatzea sustatzen da; gainera, esparru informalak ahalbidetzen du lana baldintza eskasetan egitea. Nagusien zaintzak esan nahi du, kasu askotan, hogeita lau orduko arreta, eta dirulaguntzek ez dute ematen soldata duinak ordaintzeko. Horren aurrean, askok lan-baldintza tamalgarriak betikotzen dituzte; beste batzuek ordea, bestelako erabakiak hartzen dituzte. Horrela azaldu du Carmenek:

      Bizitzan zehar soldata duin baten alde borrokatu banaiz, ez dut izango pertsona bat seiehun eurorengatik, zortziehun eurorengatik hogeita lau orduz nire gurasoen etxean sartuta, benetan, zelako inkongruentzia pertsonala! Baina ditudan aukeren baitan, ba goizean dute pertsona bat, batez ere bazkaria prestatzeko eta astelehenetik ostiralera gurasoak garbi mantentzeko; eta nik gero larunbatak eta igandeak dauzkat, beraiekin egoteko, antolatzen jarraitzeko eta arratsaldeak ditut medikazioa prestatzeko, farmaziara joateko... Gauza hauek osatzen dute nire bizitza egun, horregatik aldarrikatzen dut kontziliazioa.

      Nagusien zaintza-eremua hiruki gatazkatsuaren elementurik korapilatsuena da; hiru eremuen uztarketa gehien oztopatzen duena, alegia. Gaur egun, eremu honetan hiru zapalkuntza elkartzen zaizkigu: kapitalismoa, patriarkatua eta arrazakeria. Horregatik, esparru honetatik bertatik eraldaketa abiatzea estrategikoa da. Etxeko eremutik atera eta lehen mailako afera politikoa bilakatu beharrean gaude.

6.
UTOPIAK ETA UKRONIAK

Iraultzak denbora, denbora, eta denbora gehiago behar du.

ALVARO GARCÍA LINERA, 2017

      Aldaketa handien garaia bizi dugu, erritmo bizian gertatzen direnak. Zalantzarik gabe, faxismoari zein ofentsiba neoliberalari aurre egiteko momentuan gaude. Parez pare daukagu zaintzaren eta erreprodukzioaren krisia{17}, baita krisi ekologikoa ere; sistema bera krisi sakonean dago. Liburu honen idazketaren amaierak, COVID-19ak eragindako testuinguruarekin bat egin du, non kapitalaren eta bizitzaren arteko talka are ageriagoa egin den{18}. Etorkizun hurbilean topatuko dugun egoera aurreikustea zaila den arren, orain arte egindako mugimenduek erakusten dute krisi egoera berriro ere kapitala metatzeko erabiliko dela, biztanle gehienen kalterako.

      Ezinbestekoa izango da kolektiboan antolatu eta egoerari aurre egin. Sistemaren krisia sakona da eta honek dena birplanteatzera garamatza, aldaketa indibidualak zein kolektiboak burutzera; eguneroko bizitza antolatzen duten bizi baldintza estrukturalak eraldatzera. Utopiaren zerumuga berriak amesteko unea da, beraz.

      Utopia zertarako? Eduardo Galeanok esan zuen gisan, ibiltzeko. Pauso bat aurrera eman eta utopiak ere pauso bat aurrera emango du, helmuga ukiezina baita, baina bidea egiten laguntzen digu. Utopiaz gain, ukroniarekin ere amestu dezakegu, hots, denbora-utopia: bizitzarako tartea utziko duen denbora antolaketa irudikatu eta norabide horretan pausoak emateko.

      Denbora dirua den garai honetan, feminismoetatik, kapitala bere esanahi guztietan zalantzan jarri nahi da, baita denbora-zentzuan ere (Legarreta, 2013). Hartara, hainbat galdera zabaltzen zaizkigu: Nolakoa litzateke gure eguneroko bizitza denbora dirutan ulertuko ez balitz? Nolakoa denbora kronometrikoaren hegemoniarik gabe? Zeren arabera antolatu nahi dugu gure egunerokoa? Zein dira erdigunean jarri nahi ditugun erritmoak?

      Ukronia unean uneko errealitatearekin konektatzeko asmoz, “denbora politikak” martxan jarri zituzten lehen aldiz, 80ko hamarkadan, Italiako Alderdi Komunistako emakumeek. Le donne cambiano il tempo{19} (Cordoni, 1993) ekimena osatu zuten instituzioen, mugimendu feministaren eta Akademiaren artean. Proposamenak bizitzarako tartea utziko duen denbora-antolaketa gauzatzea zuen xede, eta hiru ardatz zituen.

      Lehenak, bizitza-zikloan jarri zuen arreta eta lan merkatuaren denborak duen garrantzia kritikatu. Bizitza-eredu linealaren aurrean, bestelako denborak barnebilduko dituen bizi-ibilbidea proposatu zuten; denbora erreproduktiboak, sozialak, komunitateari lotutakoak, besteak beste. Horretarako, lan-baimenen sistema birplanteatzea eta zabaltzea proposatu zuten (parte hartze soziopolitikorako, familia nuklearretik at dauden zaintza lanak burutzeko...); lan merkatuko denbora gure bizi-proiektuen erdigunetik ateratzea baitzen helburua.

      Bigarrena, eguneroko bizitzan oinarritua zegoen. Aurretik azaldutako 8+8+8 ereduak erritmo biologikoei jaramonik ez egitea kritikatu eta egunerokoaren antolaketa lan merkatuak ardazten duela seinalatu zuten. Horrexegatik, bizitzarako tartea utziko duen eguneroko antolaketa aldarrikatu, lan merkatuari dedikatutako denbora murriztu, eta lanen zein denboraren banaketa parekidea proposatu zuten (bai produktiboa, bai erreproduktiboa).

      Hirugarrenak, hiriko denboraren antolaketari so egin zion, eta erritmo indibidualen zein kolektiboen arteko desinkronizazioa salatu. Hiriko erritmoek lan merkatua dute erdigune: hortaz, zerbitzuek, garraioek, dendek... lan erreproduktiboen erritmoekin koordinaziorik eza erakusten dute eta honek emakumeak kaltetzen ditu, batez ere. Hartara, udal bakoitzak hiriko ordutegiak arautzeko eskumena izatea proposatu zuten.

      Italiako feministek sortutako ekimenak erresistentzia nabarmenekin egin zuen topo; izan ere, bizitza erdigunean jartzeak kapitala hortik baztertzea dakar. Hori dela eta, hirugarren puntuak baino ez zuen garapenik izan, baita gerora gauzatu diren denbora politiketan ere (Torns eta al., 2006; Legarreta, 2014).

      Honek agerian jartzen du denbora-politikak sistemaren aldaketa globalago baten eskutik garatu beharra; ongizate materiala eta denboraren ongizatea elkarloturik baitaude. Hortaz, lanen eta denboraren banaketak, aberastasunaren banaketarekin bat etorri beharko luke. Jendartearen eraldaketa denboraren ikuspegitik baino ez bada planteatzen, hankamotz gera daiteke; hala eta guztiz ere, edozein proposamen eraldatzailek bere baitan denboraren dimentsioa aintzat hartu beharko luke.

      Ildo honetan, Burujabetza Feminista{20} izan daiteke ekarpen utopiko interesgarria, hau da: geure gorputzen, denboren eta lurraldearen gaineko burujabetza. Proposamen honek burujabetza kontzeptua zentzu zabalean ulertzen du: lurraldean sustraitzen da, tokian tokiko testuingurua aintzat hartzen du eta bertako ekoizpen moduen jabetza berreskuratzea planteatu; baita natura baliabideen burujabetza eskuratu ere. Baina gorputzari ere erreparatuko dio; geure gorputzen eta erreprodukzio moduen burujabetza proposatzen duelako. Buru eta jabe, bi elementuok kontuan hartu eta bizitza sostengatzeko prozesuak erdigunean jarri nahi ditu: ekoizpen eta erreprodukzio moduak jasangaitzak dira naturarako? Kolonizazioan eta arrazakerian oinarritutako harremanak betikotzen dituzte? Harreman patriarkalak indartzen dituzte? Langileen esplotazioan oinarritzen dira? Orduan ez digute balio.

      Kapitalaren eta patriarkatuaren denbora alboratzeak, eta bizitza erdigunean jartzeak, beste erritmo eta lehentasun batzuen baitan bizitzea esan nahi dute. Horretarako, denboraren gainean erabakitzeko ahalmena berreskuratu behar dugu: lan merkatuaren esklabo bilakatuko ez gaituzten bizi proiektuen alde borrokatu; familia eredu patriarkala birproduzituko ez duten elkarbizitza proiektuak aurrera eraman; lurrarekiko eta bizitzarekiko errespetuan garatuko diren ekoizteko eta kontsumitzeko ereduak, esplotazioan oinarrituko ez diren lan harremanak...

      Feminismoen premisa bat da izaki guztien ezaugarria dela elkarrekiko mendekotasuna. Hau da, inor ez dela guztiz autonomoa, guztiz buru-askea, kapitalismoaren eta modernitatearen mitoa baita. Bizitzan zehar autonomia maila handiagoa eskuratu dezakegu, baina etengabe zalantzan egongo da, zaurgarria delako. Edozein unetan gaixotu gaitezke; eta bizitzak aurrera egin ahala autonomia maila txikituz joango da. Beraz, bizitzan zehar besteen beharra daukagu, halabeharrez.

      Elkarren mendeko bagara, guztiok gaude eremu honetan ardura hartu beharrean. Ez zaintzea ez da aukera bat, ez zaintzeko eskubidea ez baita eskubide bat: boterean dagoenak baino ezin duelako halakorik egin. Ez baitago erabakitzeko ahalmenik. Ez baitago denboraren gaineko burujabetzarik. Guk zaintzen ez badugu, beste norbaitek egin beharko du. Bizitzak aurrera egiteko norbaitek eutsi behar diolako.

      Zaintzarako eskubide kolektiboak, ordea, guztiok bertan inplikatzeko interpelatzen gaitu. Homo economicus edo “gizonezko etxeko nagusi” eredu duen herritartasunetik, vulnerabilis eredura pasatzeko gonbita da; zaurgarritasuna ezaugarri duen herri-eredura, alegia. Hiritik herrira eta kapital metaketatik bizitzarako jauzia egingo duena. Beraz, Ongizate Estatuaren aurrean bestelako egiturak eta antolaketak amestea tokatzen zaigu, balio ez digun errezeta baitugu orain dagoena.

      Eta berriro, galderak: zer nolako jendartea sortuko genuke eskubideak lan merkatutik eratorri baino, zaintzan dugun inplikaziotik eratorriko balira? Eta familia eredu patriarkala oinarritzat ez duen herritartasun eredua eraikiko bagenu? Edo nazionalitate zein hizkuntza bakarrean, hegemonikoan, oinarrituko ez den eredua sortuko bagenu?

      Hau guztia borrokatzeko, zubi lanak egitea ahalbidetuko dituzten denbora eta espazioak sortzea ahalmen handikoa izan daiteke. Herritartasun eredu hegemoniko honen kontra borrokatzeak subjektu anitzen elkarlana ekar lezake: esplotazio kapitalista, kolonial-arrazista, eta patriarkalean oinarritutako eredua baita oraingoa. Gainera, borroka hori ez da zertan ulertu era abstraktu edo teorikoan, bizitzatik bertatik borrokatu beharreko zerbait gisa baizik. Egun, zaintza-lanaren eremua da, besteak beste, zapalkuntza horiek guztiak elkarlotzen dituena; horien guztien adierazpen gordina baita. XIX. mendeko borrokak proletarioenak izan baziren, baliteke XXI. mendeko borrokak zaintzaileenak{21} izatea.

      Bide honetan, hiruki gatazkatsuari aurre egiteko errezetak asmatu eta probatu beharko ditugu. Lerrootan hainbat bizipen, ideia, estrategia... ezagutu ditugu, orain era kolektiboan honi guztiari heltzea izango da erronka.

      Jarrai dezagun beraz, mugimenduan, denboraren gatazkan.

BIBLIOGRAFIA

Adam, Bárbara, 1999. “Cuando el tiempo es dinero. Racionalidades de tiempo conflictivas y desafíos a la teoría y la práctica del trabajo”. Sociología del Trabajo, 37: 5-39.

__________ 1995. Timewatch: The Social Analysis of Time. Cambridge: Polity Press.

Agirre-Miguélez, Amaia, 2014. Negoziazio prozesuak bikote eredu berdinzaleetan. Doktorego tesia. Euskal Herriko Unibertsitatea. Soziologia eta Gizarte Langintza Saila.

Agirrezabala, Marta eta Amuriza, Xabier. 2001. La mujer en Euskal Herria. Hacia un feminismo propio. Donostia: Basandere Argitaletxea.

Ajenjo, Marc eta García, Joan. 2014. “Cambios en el uso del tiempo de las parejas ¿Estamos en el camino hacia una mayor igualdad?”. Revista Internacional de Sociología 72 (2): 453-76.

Arneil, Barbara, 2006. “Just Communities. Social Capital, Gender and Culture”. In: B. O’Neill eta E. Gidengil, ed., Gender and Social Capital. Londres: Routledge, 15-43.

Astelarra, Judith, 1990. Participación política de las mujeres. Madril: Centro de Investigaciones Sociológicas.

Azpiazu, Jokin. 2017. Masculinidades y feminismo. Bartzelona: Virus.

Balbo, Laura, 1994. “La doble presencia”. In: C. Boderías, C. Carrasco eta C. Alemany, ed., Las mujeres y el trabajo. Rupturas conceptuales. Bartzelona: Icaria, 505-513.

Bimbi, Franca, 1999. “Measurement, quality and social changes in reproduction time. The twofold presence of women and the gift economy”. In: O. Hufton eta G. Kravaritou-Manitake, ed., Gender and the use of time. The Hague: Kluwer Law International, 151-171.

Bittman, Michael eta Wajcman, Judy, 2000. “The Rush Hour: The Character of Leisure Time and Gender Equity”. Social Forces, 79 (1): 165-189.

Bofill, Silvia, 2013. “Género, cuidado y ciudadanía: la sostenibilidad social y económica de los cuidados desde una perspectiva global”. In: S. Narotzky, ed., Economías cotidianas, economías sociales, economías sostenibles. Bartzelona: Icaria, 367-382.

Bryson, Valery, 2007. Gender and the politics of time: feminist theory and contemporary debates. Bristol, UK: The Policy Press.

Callejo, Javier eta Prieto, Carlos. 2015. “Distribución y organización de los tiempos de trabajo, cuidados y ocio con una perspectiva de género”. In Trabajo, cuidados, tiempo libre y relaciones de género en la sociedad española., Prieto, C. (ed.), Madril: Cinca, Biblioteca Ciencias Sociales, 53-86.

Carabine, Jean, 1992. “‘Constructing women’: Women’s sexuality and social policy”. Critical Social Policy, 12 (34): 23-37.

Coffé, Hilde eta Bolzendahl, Catherine, 2010. “Same Game, Different Rules? Gender Differences in Political Participation”. Sex Roles, 69: 318-333.

Coltrane, Scott. 2000. “Research on household labor: Modeling and measuring the social embeddedness of routine family work”. Journal of Marriage and the Family, 62: 1208-33.

Cordoni, Elena. 1993. “Las mujeres cambian los tiempos”. Cuadernos de Relaciones Laborales, 2: 281-99.

Craig, Lyn. 2002. The time cost of parenthood: An analysis of daily workload. The Social Policy Research Centre, Sydney: University of New South Wales.

Díaz Gorfinkiel, Magdalena, 2008. “El mercado de trabajo de los cuidados y la creación de las cadenas globales de cuidado: ¿cómo concilian las cuidadoras?”. Cuadernos de Relaciones Laborales, 2: 71-89.

Durán, María Ángeles, 2018. La riqueza invisible del cuidado. Valentzia: Universitat de València. Servei de publicacions.

Eckho Andresen, Martin eta Nix, Emily, 2019. “What causes the child penalty? Evidence from SameSex couples and policy reforms”, eskuragarri: https://www.dropbox.com/s/1f0g8kza4ozkd89/child_penalty_samesex_latest.pdf?dl=0 [2020/03/23].

Federici, Silvia, 2017a. Soldataren patriarkatua. Marxismoari egindako kritika feministak. Iruñea: Katakrak.

__________ 2017b. Caliban eta sorgina. Emakumeak, gorputza eta metatze primitiboa. Donostia: Eskafandra.

Fitzpatrick, Tony, 2004. “Social policy and time”. Time & Society 13 (2-3) (09/01; 2016/12): 197-219.

Flaquer, Luis eta Escobedo, Anna, 2014. “Licencias parentales y política social de la paternidad en España”. Cuadernos de Relaciones Laborales, 32(1): 69-99.

García Linera, Álvaro, 2017. ¿Qué es una revolución? De la revolución Rusa de 1917 a la revolución en nuestros tiempos. La Paz: Vicepresidencia del Estado, Presidencia de la Asamblea Legislativa Plurinacional de Bolivia.

García Sainz, Cristina, 2016. “Oportunidades y retos para la conciliación: ¿hacia qué modelo de organización social queremos avanzar?”, Gipuzkoako Foru Aldundia, Berdintasuna eta Kontziliazioa Kongresua, Donostia, urriak 27-28.

Gershuny, Jonathan, 2000. Changing Times: Work and Leisure in Postindustrial Society. New York: Oxford University Press.

González, María José eta Jurado Guerrero, Teresa, 2009. “¿Cuándo se implican los hombres en las tareas domésticas? Un análisis de la Encuesta de Empleo del Tiempo”. Panorama Social, 2: 65-81.

Hartmann, Heidi, 1980. “Un matrimonio mal avenido. Hacia una unión más progresiva entre feminismo y marxismo”. Zona Abierta, 24: 85-113.

Hernández, Jone Miren, 2008. Hacia una cartografía de la participación invisible. Proyectando mapas para la intervención local de las mujeres. Bartzelona.

Hochschild, Arlie R. eta Machung, Anne, 2003 [1989]. The second shift: Working Families and the Revolution at Home. Londres: Penguin Books.

Iradi, Josu 2015. Aurkezpena. In: M. Legarreta, ed., Bi hamarkadako gizarte-aldaketa Euskal AEn denboraren erabileraren bitartez. 1993-2013. Denbora Aurrekontuen Inkesta, Vitoria-Gasteiz: Eustat, 3-4.

Legarreta, Matxalen eta García Sainz, Cristina, 2015. Familiak eta etxeko lanen banaketa. In: M. Legarreta, ed., Bi hamarkadako gizarte-aldaketa Euskal AEn denboraren erabileraren bitartez. 1993-2013. Denbora Aurrekontuen Inkesta, Vitoria-Gasteiz: Eustat, 113-148.

Legarreta, Matxalen. 2013. “El tiempo como herramienta para la economía feminista. Una propuesta a partir del estudio del trabajo doméstico y los cuidados”. IV Congreso de Economía Feminista, Sevilla.

__________ 2014. “Cuidados y sostenibilidad de la vida: Una reflexión a partir de las políticas de tiempo”. Papeles del CEIC, 1: 1-36.

Legarreta, Matxalen eta Sagastizabal, Marina. 2020. Tiempo, ciudadanía y desigualdades. Dossier del Tiempo, Bartzelona: Ajuntament de Barcelona.

Lewis, Jane, 2002. “Gender and welfare state change”. European Societies, 4(4): 331-357.

Lovenduski, Joni, 2002. “Feminizing Politics”. Women: A Cultural Review, 13:2, 207-220.

Martell, Michael E., eta Roncolato, Leanne. 2016. “The homosexual lifestyle: Time use in same-sex households”. Journal of Demographic Economics 82 (4): 365-98.

Martín Criado, Enrique eta Prieto, Carlos, 2015. Conflictos por el tiempo. Poder, relación salarial y relaciones de género. Madril: CIS.

Mestre i Mestre, Ruth M., 2002. “Trabajadoras migrantes y negociación de la igualdad en lo doméstico”. Cuadernos de geografía, (72): 191-206.

Moreno-Colom, Sara eta Borràs, Vicent, 2013. El temps de treball remunerat i no remunerat, ampliació de resultats de l'Enquesta de l'Us del Temps 2010-2011. Universitat Autònoma de Barcelona: Centre d’Estudis Sociològics sobre la Vida Quotidiana i el Treball.

Murillo, Soledad, 1996. El mito de la vida privada. De la entrega al tiempo propio. Madril: Siglo Veintiuno de España Editores.

Nash, Mary, 1993. “Identidad cultural de género, discurso de la domesticidad y la definición del trabajo de las mujeres en la España del siglo XIX”. In: G. Duby eta M. Perrot, ed., Historia de las Mujeres. Madril: Taurus, 583-592.

Neuhouser, Kevin, 1995. “‘Worse Than Men’: Gendered Mobilization in an Urban Brazilian Squatter Settlement”. Gender and Society, 9(1): 38-59.

Núñez, Marta, 2011. Yo sola me represento. De cómo el empleo femenino transformó las relaciones de género en Cuba, La Habana: Instituto Cubano de Investigación Cultural.

Pateman, Carole,1995. El contrato sexual. Bartzelona: Anthropos.

Pérez Orozco, Amaia, 2011. “Crisis multidimensional y sostenibilidad de la vida”. Investigaciones Feministas, 1: 29-53.

__________ 2006. “Atención zona en obras: construyendo ciudadanía”. El Ecologista, La Letra A y Libre Pensamiento.

Perrot, Michelle. 1990. “El elogio del ama de casa en el discurso de los obreros franceses del siglo XIX”. In: James S. Amelang, Mary Nash ed. Historia y género: Las mujeres en la Europa moderna y contemporánea, 241-265. Valentzia: Edicions Alfons el Magnànim.

Razavi, Shahra, 2007. “The political and social economy of care in a development context: Conceptual issues, research questions and policy options”. United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD).

Riechmann, Jorge, 2001. “Colisión de tiempos. La crisis ecológica en su dimensión temporal”. Mientras Tanto, 82: 95-115.

Rotolo, Thomas, 2000. “A Time to Join, A Time to Quit: The Influence of Life Cycle Transitions on Voluntary Association Membership”. Social Forces, 78(3): 1133-1161.

Sagastizabal, Marina eta Luxán, Marta, 2015. Generoa eta denboraren erabilera. In: M. Legarreta, ed., Bi hamarkadako gizarte-aldaketa Euskal AEn denboraren erabileraren bitartez. 1993-2013. Denbora Aurrekontuen Inkesta. Vitoria-Gasteiz: Eustat, 385-423.

Salazar, Cecilia, Jiménez, Elisabeth eta Wanderley, Fernanda, 2010. Migración, cuidado y sostenibilidad de la vida. Bolivia: CIDES-UMSA.

Scott, Joan Wallach, 1993. “La mujer trabajadora en el siglo XIX”. In: G. Duby eta M. Perrot, ed., Historia de las mujeres. Madril: Taurus, 427-461.

Soysal, Yasemin, 2010. “Hacia un modelo de pertenencia posnacional”. In: Y. Soysal, R. Bauböck, L. Bosniak, I. Barbero González eta L.J. Ariza, ed., Ciudadanía sin nación. Bogotá: Siglo del Hombre, 123-174.

Stolle, Dietlin eta Micheletti, Michelle, 2006. “The Gender Gap Reversed: Political Consumerism as a Women-Friendly Form of Civic and Political Engagement”. In: B. O’Neill eta E. Gidengil, ed., Gender and Social Capital. Londres: Routledge, 45-72.

Thompson, Edward, 1979. Tradición, revuelta y conciencia de clase. Bartzelona: Crítica.

Torns, Teresa; Borràs, Vicent; Moreno-Colom, Sara; eta Recio, Carolina. 2006. Las políticas del tiempo: Un debate abierto. Barcelona: Dossier de Usos del Tiempo.

Verge Tània eta Tormos, Raül, 2012. “La persistencia de las diferencias de género en las actitudes políticas”. REIS, 138: 89-108.

West, Candance, eta Zimmerman, Don H., 1987. “Doing gender”. Gender and Society 1 (2): 125-51.

{1}       Eskerrak eman nahi dizkiot Joxean Sagastizabali, zuzenketa lanengatik; Matxalen Legarretari, edukien gaineko iruzkinak egiteagatik; eta Haizea Nuñezi, eduki juridikoei buruzko komentarioengatik.

{2}       Zehazki, doktorego tesi baten testuinguruan kokatu behar dugu. Matxalen Legarreta Izak (EHU) eta Teresa Torns Martinek (UAB) zuzendutakoa eta Hezkuntza, Kultura eta Kirolaren Ministerioak finantzatutakoa. Jatorrizko izenburua honakoa da: “La triple presencia. Estudio sobre el trabajo doméstico-familiar, el empleo y la participación sociopolítica”.

{3}       Ikus Laura Balbo (1994) eta Franca Bimbi (1999).

{4}       Liburuan zehar, emakumeak eta gizonak aipatzen ditugunean, ez dugu modu esentzialistan egiten. Hots, soziologian aztertzen ditugun beste errealitate sozial askorekin gertatzen den bezalaxe, bi kategoria hauek ere historian zehar eraikitako errealitate sozialak dira; beraz, ez dira naturalak (ez biologikoki, ezta kulturalki ere). Kategoria hauen erabilera ez da neutrala: patriarkatua eta heteroaraua mantentzeko tresnak direla jakin arren, lan honetan sozialki eta estrukturalki posizio jakin batean kokatzen gaituen kategoria gisa erabiltzen dira.

{5}       Euskal Herriko emakumeen historiari hurbilpen bat egiteko ikus Agirrezabala eta Amuriza (2001).

{6}       Hiritartasun eta hiritar hitzak erabiltzeko hautua egin da, kasu honetan, eredu hegemonikoari erreferentzia egiteko, honek hiria baitu oinarri.

{7}       Eustat-eko datuen arabera, 1985etik 1998ra emakumeen langabezia-tasak gizonenak halako hiru ziren. Urte horretatik aurrera, emakumeen langabezia tasek behera egiteko joera erakutsiko dute eta 2007. urtean lehen aldiz emakumeen eta gizonen langabezia tasak berdindu ziren, krisi ekonomikoaren eragina zela eta, 2007an gizonen langabezia-tasek gora egin baitzuten. Urte horretan, langabeziaren handitzea zela eta, kezka soziala nabaria izango da; aldiz, hogeita bi urtetan zehar ez da kezka sozialik egon emakumeen langabezia-tasak ikaragarriak izan arren.

{8}       Yasemin Soysal-ek (2010) jatorriaren araberako bi herritartasun eredu sortu direla dio: bata, nazionalena eta eskubideduna, ingelesez citizenship delakoa; eta bigarrena, eskubide murritzekoa eta erroldaren araberakoa, denizenship delakoa, hots, erresidentzian oinarritutako bigarren mailako herritartasuna.

{9}       Benecio Quispe, Unibertsitate Indigena Aimararen (UNIBOL) errektore ohia da.

{10}       Erakunde baten bidezko lanak, Eustat-ek erabiltzen duen definizioaren arabera, jendearekin harreman zuzena izatea inplikatzen du; erakunde batean egindako borondatezko lanak, aldiz, ez. Horrez gain, kasu honetan erabili den denbora-adierazlea partaideko batez besteko denbora da, hots, “aztertu diren biztanleek jarduera zehatz batean ematen duten batez besteko denbora; betiere, jarduera hori egiten badute” (Iradi 2015: 3).

{11}       Honela deskribatzen du Amaia Pérez Orozco-k (2006) txanpiñoi militantea: soldatapeko langile ideala da, egunero-egunero lan merkatura joateko bere etxetik ateratzen dena, sabela betea, arropa garbi eta lisatua daramana, zaintzaren eremuan ardurarik hartzen ez duena, lan merkatuan hogeita lau orduz prestutasun osoz aritzeko.

{12}       Eskerrak eman nahi dizkiet elkarrizketa egiteko prest agertu ziren guztiei; lan hau ezinezkoa litzateke beraiek gabe.

{13}       Elkarrizketak aukeratzeko indargune eta ahulguneak: elkarrizketatu guztiak langile klasekoak dira, nahiz eta ia erdia soziologikoki klase ertainekoak den (seik goi mailako ikasketak dituzte eta lepo zuriko lanbideak: irakasleak, esaterako); elkarrizketatuen erdiek familia ez-tradizionalak osatzen dituzte (gazteen kasuan, bakarrik edo lagunekin bizi dira; lau emakumek ama guraso bakarreko familiak osatu dituzte; gizon batek lagun baten umeak zaindu eta beraiekin elkarbizitza dauka); besteek familia nuklearraren eredua dute; elkarrizketatu guztien artean bakarrak du lesbianatzat bere burua; eta guztien artean bakarra da etorkina.

{14}       Ohiko etxeko lanak esatean kozinatzeari, harrikoa egiteari, arropa garbitzeari... egiten diogu erreferentzia; ez-ohiko etxeko lanak, aldiz, noizean behineko erosketekin, etxeko konponketekin, gestio puntualekin... erlazionatu ditzakegu.

{15}       Zaintzaren eskubide kolektibo gisa definitu genuen 2019an Colectiva XXKren “Derivas” proiektuan parte hartu genuenok eta bertatik ateratako ikaspenak baliatu dira hiruki gatazkatsuaren estrategiak kokatu eta interpretatzeko. Informazio gehiago hemen: https://colectivaxxk.net/experiencias/derivas-feministas-para-cambiar-el-sistema/ [2020/03/20].

{16}       2018ko uztailaren 5ean aitatasun-baimena bost astera luzatu zen; horrez gain, PSOEren gobernuak hainbat dekreturen bitartez 2021. urterako aitatasun eta amatasun-baimenak parekatu nahi ditu. Europan, aitatasun-baimenik luzeenak izango dira; amatasun-baimenak, aldiz, motzenak. Berdintasunaren aldeko neurria izan arren, ez ditu bestelako egituraketa familiarrak aintzat hartu: ama guraso bakarreko familiak, familia homoparentalak, edota bestelako sare familiarrak.

{17}       Liburuaren hirugarren atalean azaldu dugunari egiten zaio erreferentzia hemen, Amaia Pérez Orozcok (2011) aipatzen duen dimentsio anitzeko krisia, alegia.

{18}       Testuinguru honek agerian jarri du lehentasuna produkzioa aurrera ateratzea izan dela, langileen osasun arriskuen gainetik. Bestalde, zaintzaren krisia mahaigaineratu du, non umeen, nagusien zein gaixoen zaintzari etxeetan eta eremu pribatuan aurre egiten ari zaion eta, kasurik onenean, komunitatearen bitartez zaintza-beharrak asetzen ari diren (sare herritarrei esker).

{19} Euskaraz: “Emakumeok denborak aldatzen ditugu”.

{20}       Burujabetza Feministaren proposamenean oinarritutako hausnarketa da: Euskal Herriko Bilgune Feminista eraikitzen ari dena, beste eragile, herri sektore, zein norbanakoekin elkarlanean. Ez da gaitz guztiak konponduko dituen errezeta magikoa; kolektiboki eta mugimenduan eraikitzen ari den ibilbide irekia baizik.

{21}       “Zaintzailea”, kasu honetan, “cuidatoriado” hitzaren itzulpena da, “proletariado” hitzetik eraikitako kontzeptua, alegia. María Ángeles Durán (2018) ekonomialariak egindako proposamen kontzeptuala da, zaintza lanen izaera eta balioa agerian jarri nahi duena.