1.
Emakume?

      Hamahiru urte nituenean etorri zitzaidan lehen aldiz hilekoa (menarkia, izen handikia, bai horixe), Gabonak Vilagarcía de Arousan pasatzen ari nintzela —bertan bizi izan ginen aitak han lan egin zuen denbora laburrean—. Odol-orbanak atsekabe handia eragin zidan, ingurukoak “adinean” egoteari eta antzeko kontuei buruz marmarka hasi zirenetik beti sentitu bainuen hilekoak batere interesatzen ez zitzaizkidan aldaketak eragingo zizkidala bizitzan. Ez nuen “tontoleszentzian” sartu nahi, ez nuen “nerabe” bihurtu nahi; denek esaten zidaten garai hori izugarria eta jasanezina zela. Ez nuen onartu nahi —etenik gabe azpimarratzen zitzaidan moduan— gorputzeko aldaketa batek nire nortasuna baldintzatuko zuenik, eta, are gutxiago, gustuko nituen gauzak egiteko trabak jarriko zizkidanik. Beharbada, horregatik gogoratzen dut supermerkatura jaitsi nintzela, garai hartan enpanada baten lodiera zuten konpresa batzuk erosi nituela eta nire bizitzarekin jarraitu nuela.

      Handik pare bat egunera, aztarnei segika, ama konturatu zen hilekoa etorri zitzaidala —irakaslea izanik, oporrak zituen eta etxetik zebilen—. Nirekin hitz egin zuen, baina nik neuk egoera ondo gobernatzen nuela ikusi zuenean, ez zion aparteko garrantzirik eman. Baina aitari kontatu zionean, hura lanetik etxeratu berritan, ondo gogoan dut hark zer esan zidan:

      — Orain emakumea zara.

      Eta nik, oso minduta, salatik alde egin aurretik, haserre bizian erantzun nion:

      — Nik dakidala, beti izan naiz emakumea.

      Izan ere, neure artean pentsatzen nuen: zer du hilekoak horrekin zerikusirik? Agian hortik hasi beharko genuke.

GERTAERA SOZIAL ETA KULTURAL BAT:
GORPUTZAK

      Kide feministek esaten dutenean hilekoa gertaera kulturala edo soziala dela, beti etortzen zait burura aitarekin bizitako pasadizo hura, uste baitut oso ondo erakusten duela nola ematen zaion gorputzeko aldaketa arrunt bati neurriz gaineko garrantzia, eta nola zamatzen den espektatiba eta esanahi ugariz. Izan ere, hamahiru urte nituenean nire gorputzean gertatu zen aldaketa hutsala izan zen, eta gutxienekoa; benetan gogaitu ninduena haren inguruan sortutako morboa izan zen. Denek pentsatzea horri buruz hitz egiteko eskubidea zutela. Presio horren jakitun nintzen, eta ez zitzaidan batere gustatzen. Gizarteak nerabeak tuntun jasangaitz gisa irudikatzeko duen joerak izugarri sumintzen nau, uste dudalako, hain zuzen ere, nerabeek gauzak ikusteko modu zorrotza, sakona eta zentzuduna genuela eta dutela. Eta beti izan naizenez pixka bat “berezia”, erreferenteen faltan —ez depilatzearekin gertatu zitzaidan bezala—, nire bide propioa jorratzea erabaki nuen. Ez nuen onartuko hilekoa arazo izatea, ezta nire gorputza hizpide bihurtzea ere; norbaitek hari buruz hitz egin behar bazuen, nik neuk egingo nuen.

      Izan ere, ikuspegi kulturaletik begiratuta, baliteke hori izatea gure gizartean “emakume izatea” definitzen duen zutabeetako bat: edonork sentitzea zure gorputzari buruz iritzia emateko eskubidea duela, inolako aitzakiaren beharrik gabe. Eta ez da hilekoarekin hasten den zerbait, nahiz eta harekin areagotu egiten den, haren misterio, isiltasun eta kontraesan guztiekin. Adibidez, ez nuen ulertzen nola izan zitekeen posible, alde batetik, mundu guztiak nire bizitzan muturra sartzea, baina, bestetik, inork ezin jakitea hilekoarekin nengoenik.

      Hilekoak gizartearen mutur-sartze maila berri bat markatzen zuen gure gorputzetan, baina txikitatik entzuten dugu politak garela, itsusiak, lodiak, argalak… eta komentarioak gero eta ugariagoak dira urteek aurrera egin ahala: ilerik ote dugun, zimurrak, ipurdia (nork ez du ipurdirik, non esertzen dira bestela?), tripa, zelulitisa (beste asmakizun bat!)… Zerrenda amaigabea da. Eta, pentsatzen jartzen bagara… komentario horietatik zenbat dira positiboak? Zenbatek dirudite positiboak, baina ez dira? Zeren eta norbaiti polita dela, edo argala dela edo antzeko laudorioak esateak, zer esan nahi du benetan? Esan nahi du beste batzuk “lodi” edo “itsusi” direlako baztertzen dituzten espektatiba berberak erabiliz neurtzen dutela gure balioa. Uste dut bizitza osoan nire gorputzari buruz entzun dudan komentario benetan positibo bakarra indartsua naizela dela. Indartsua izatea bizitzarako lagungarria da. Gorputz guztiek laguntzen digute bizitzen, gu geu eraikitzen gaituzte. Funtsezko eginkizun iraultzailea da gure gorputzei buruz, geure buruaz, gure lagun, ahizpa, ama, amona eta lankideei buruz beste era batera hitz egiten ikastea.

— Zer entzun duzu zuk zure gorputzari buruz?

— Gauza positiboak edo negatiboak dira?

— Zer esaten duzu zuk besteen gorputzei buruz? Gure ohiturak alda ditzakegu?

— Zer esan genezake, geu eta ingurukoak, bakoitzak duen gorputzarekin zoriontsuago bizitzen laguntzeko?

      Gorputzak, eta aurrerago hitz egingo dut honetaz, askotarikoak dira eta aldatu egiten dira denborarekin. Uzten badiegu, bizitza ulertzen laguntzen digute.

      Gogoan dut txikitan Lugoko amonaren beso bigunak gurtzen nituela —hari gogaikarria egiten bazitzaion ere—, inoiz ukitu nuen gauzarik leunena zirelako. Ez nuen ulertzen zer izan zezakeen txarra halako gorputz samur batek. Orain, denbora igarota, erantzuna erraza da: gizarteak emakume gisa izendatzen dituenentzat, zahartzea ez da prozesu fisiko soila, baizik eta, batez ere, prozesu sozial eta kultural bat, non pertsonak, balioa hartu ordez galdu egiten duen. Berriro ere, gure esku dago eguneroko ekintza txikietan hori birdefinitzea. Gure amonen esku txikien, azal leunen, edo zimurtuen, edo eguzkiak ondutakoen, edo lanak gogortutakoen laztan maitekorretan.

UGALKETA-ESKURAGARRITASUNA

      Baina itzul gaitezen emakume izatearen esanahira, eta horretan hilekoak jokatzen duen rolera. Uste dut jada hamahiru urterekin, intuizioz bazen ere, deserosoen egiten zitzaidana “emakume izateari” lotzen zitzaion ugalketa-eskuragarritasunaren konnotazioa zela. Egia da gizarte batzuetan hilekoaren etorrera ospatzen dela (hamabost edo hamaseigarren urtemugen ospakizunak, jendaurreko aurkezpenak eta antzeko ekitaldiak), baina beti ugalketari eta gizonekiko eskuragarritasunari lotuta.

      Eta hona hemen lehen arazoa. Hilekoak EZ DU ZERIKUSIRIK ugalketarekin. Bai, horixe esan dut. Egia absolutu horrekin hazten gara, gaiari buruzko liburu mordoek —batez ere neska eta nerabeei zuzenduta daudenak, eta hilekoaren alderdi ugalkorra bakarrik azpimarratzen dutenak— etengabe buruan sartzen diguten egia horrekin. Bada garaia hilekoa “haurdunaldira daraman prozesu” gisa ikusteari uzteko. Feminitatea amatasunaren bidez definitzearekin obsesionatuta dagoen gizarte batean baino ezin uler daitezke halako baieztapenak. Badirudi emakumeen gorputzak ezin direla bere horretan ulertu, zaindu eta aintzat hartu. Hilekoa ugalketarekin lotzea, zakila duten nerabeen gaueko poluzioek ugalketa-helburu bat dutela esatea bezain zentzugabea da. Dakigunez, ugalketak obulu baten eta espermatozoide baten arteko elkarreragina eskatzen du, alegia, kanpoko faktoreak inplikatzen dituen prozesu bat da; hilekoa, berriz, milioika gorputzetan gertatzen den barne-prozesua da. Hasteko, badaude hilekorik eduki ez eta haurdun gera daitezkeen emakumeak (egoera asko eman daitezke: tiroide- eta hormona-arazoak, edoskitze garaiak, hilekorik ez baina obulatzen jarraitzen duten emakume premenopausikoak…), eta badaude hilekoa duten emakume ugari inoiz ugaltzen ez direnak. Hilekoa ugalketarekin lotzeak berriz garamatza emakume izatea gorputz batzuek duten ugaltze gaitasunera mugatzen duen marko patriarkalera.

      Izan ere, hilekoak OBULAZIOAREKIN du zerikusia (geroago hitz egingo dugu honi buruz), eta obulazioa funtsezko prozesu bat da milioika gorputzentzat, haien osasunaren eta oreka fisiologikoaren parte da, glomerulu-iragazketa edo pankreako funtzio exokrinoa bezalaxe. Gorputzen osasunerako funtsezko diren prozesu bital horietako bat bera ere ez dago lotuta beste gorputz edo fluido batzuekin elkarreragina duen kanpoko funtzio jakin batekin. Gai “biologiko” hauei buruz gehiago hitz egingo dut hurrengo kapituluan, baina oraingoz nahikoa da ulertzea hilekoa mendekotasunarekin loturik definitze hutsa gorputz jakin batzuei ezarritako espektatiba patriarkalen continuum horren parte dela.

KATEGORIA, KATEGORIAK

      Txikia nintzenean, kokoteraino nengoen filmetan eta liburuetan ikusten nuenarekin, mutilek eta gizonek bakarrik egiten zituztelako gauza interesgarriak. Azkenean, beti ondorioztatzen nuen askoz hobea zela mutila izatea, neska izatea gauza gogaikarri totala zelako. Inguruan nuen errepresentazioa ikusita, denak zirudien modaz, arrosa koloreko soinekoz eta niri batere interesatzen ez zitzaizkidan kontuez osatua. A, eta, jakina, mutilen atzetik ibili beharra zegoen, haiei atsegin ematen saiatu, haien gustuko izan, haien begietan polit agertu, eta salba gaitzaten utzi. Indartsua, ausarta, konplexua izateko eta bizitzan gauza garrantzitsuak egiteko, mutila izan behar zenuen, hori argi zegoen.

      Neska asko emakume izatearen inguruko sentimendu anbibalente eta negatiboarekin hazten gara. Inguratzen gaituzten ereduek askotan ez digute ezer esaten, edo modu negatiboan aurkezten zaizkigu. Munduko hainbat lekutan emakumeekin egiten ditudan lanetan, hau da nire leloetako bat: berraztertu ditzagun emakume gaiztoak. Gure familiartean aipatzen ez diren horiek, kanporatuak izan ziren horiek, “filmeko gaiztoak” izan ziren horiek. Istoriook aztertzen hasten garenean, sarritan aurkitzen ditugu emakume transgresoreak, sartu nahi gaituzten kategoria estu horren mugak astintzeko adorea emango digutenak.

      Emakumeak irudikatzeko modu hau ondoen jorratzen duen istorioetako bat Maleficent da. Sexu-eraso baten esanahia modu metaforikoan azaltzeaz gain, film horrek laguntzen digu ulertzen kontatzen dizkiguten istorio guztiak zenbateraino dauden ikuspegi matxista baten iragazkitik pasatuta, eta emakume gaiztoen istorioei adi entzuten diegunean, nola askotan ohartzen garen ez zirela gaiztoak, baizik eta transgresoreak. Horrek ez du esan nahi, noski, emakumeok ezin gaitezkeenik gaiztoak izan, baizik eta gure kontakizuna beti egon dela mugatuta botere sozialaren ordena jakin bat mantentzeko beharrezkoak diren roletara. Emakumeok geure burua erretratatzen dugunean sortzen dugun kontakizuna askotarikoagoa eta konplexuagoa da, eta diskriminazio-egoeran bizi izan ditugun bizipenei askoz leialagoa.

      Niri, esan dudan bezala, biderik errazena mutil izatea iruditzen zitzaidan. Eta ez zen, mutil transei gertatzen zaien bezala, baginadun mutil bat nintzela sentitzen nuelako. Nik banekien neska nintzela, baina patriarkatuaren mezu nagusiak barneratuta nituen ordurako:

      — Emakume izatea zerbait negatiboa da: emakumeak tuntunak dira, ahulak, arazo asko dituzte /arazoa dira…

      — Emakumeak ez dira inportanteak: inoiz ez dute ezer egin gizateriaren historian; asko jota, erditu edo gizon baten emazte/alaba/arreba izan.

      — Emakume izatea zerbait pasiboa da: emakumeak dira itsasontzi bat hondoratzen denean lehenik ebakuatu behar direnak, erreskatatu beharrekoak, dantzara atera, konkistatu.

      Zoritxarrez, hain barneratuta dauzkagu ideia hauek, ezen duela gutxi lagun batek esan baitzidan poz-pozik zegoela semea —eta ez alaba— izan zuelako, bestela “asko kezkatu behar izango zuela”. Komentarioak amorru handia eman zidan, horixe baita, muturreraino eramanda, munduko leku batzuetan jaiotako neskatoak erailtzea eragiten duen pentsamolde bera. Eta hemen ere bortxatu eta erailtzen gaituzte pentsamendu-egitura horixe beragatik: emakumeok gutxiago garela uste izateagatik; gu kontrolatu behar gaituztela ikasten delako, erasotzaileak kontrolatu ordez. Fenomeno horren azalpena erraza da, androzentrismoa esaten zaio. Eta androzentrismoa leku guztietan nagusitzen da, baita —eta batez ere— gorputzei buruz hitz egiten dugunean ere.

      Maskulinoa guztiaren erdigunean jartzen duen mundu-ikuskera gisa definitzen da androzentrismoa. Pertsona guztiok androzentrismoan sozializatu gaituzte; nahikoa da begiratzea zenbat gizon diren protagonistak film, telesail eta liburuetan, eztabaidetan, artikulu zientifikoetan eta enpresa goi-karguetan… eta zenbat emakume dauden horien aldean.

      Androzentrismoa errealitatea desitxuratzen duen lente bat da, gutxi batzuen esperientzia —eta, gainera, erdigunetzat hartzen diren gizon horiek zuriak, Mendebaldekoak, zisgeneroak eta heterosexualak dira— gizateriaren esperientziatzat aurkezten duena.

      Ikuspegi hori aldatzen ez dugun bitartean, ezingo dugu pertsona guztientzako eskubide-berdintasunean aurrera egin; izan ere, lehenik eta behin, beharrezkoa da aniztasuna bere horretan ikustea, giza espeziearen ezaugarri normal gisa, eta ez desberdina den guztia bigarren —edo hirugarren, edo laugarren— kategoriara baztertzen duen botere-ideal baten menpe.

      Gorputzei dagokienez, androzentrismoaren ondorioz, gorputz estandartzat gizon zisgeneroen gorputza hartzen dugu, eta emakumeenak nahiz gizon transenak haren bertsio eskasak balira bezala ikusten ditugu. Diskurtso hau, Angela Sainik Inferior liburuan bikain azaltzen duen bezala, gizon batzuen eskutik sortu zen, zeinek emakumeen aurkako aurreiritziak zientziaren esparrura eraman eta gezurrak egia zientifikotzat ezarri zituzten. Bere liburuan, Sainik hainbat ikerketa berrikusten ditu, egunerokoan barneratuta ditugun gorputzei buruzko usteak eraisteko balio dutenak. Esaterako, hainbeste aipatzen diren generoen arteko “desberdintasun biologikoak” ez direla egia absolutu gisa existitzen. Aspaldidanik dakigu talde bakoitzaren barruan (“gizonak” deitutakoen taldean eta “emakumeak” deitutakoen taldean) alde handiagoak daudela bi taldeen artean baino. Halaber, badakigu “sexu-desberdintasunei” buruzko ikerketa erridikulu asko ausazko datuetan edo ikerketa-talde ez adierazgarrietan oinarritzen direla. Edo ustezko ikerketa horiek ez dutela aintzat hartzen nola sozializatzen gaituzten garai eta toki jakin batean gizon edo emakume izateko. Sainiren liburuak erakusten digu beti izan behar dugula jarrera kritikoa, eskuratutako ezagutza zalantzan jartzekoa, emakumeekiko diskriminazio testuinguru batean garatu baitzen.

      Institutuetara joaten naizenean eta ikuspegi feministatik gorputzaren inguruko gaiei buruz eztabaidatzen dudanean, deigarria egiten zait nolako erresistentzia dagoen oraindik emakumeak jarduera fisiko esanguratsuak egiteko gai direla onartzeko. Bitxia da nola mutilek eta neska askok berehala asumitzen duten —nahiz eta mutil horiek askotan eserlekutik ipurdia altxatzeko gai ez izan—, gizon izateagatik bakarrik, edozein kirol arlotan euren gelakide neskak baino gehiago direla. Aldiz, berdin dio emakumeek zenbat aldiz erakusten duten beren balioa eta nagusitasun fisikoa, beti hartzen dira salbuespentzat. Ni, adibidez, ez naiz ultramaratoi bat egiteko gai, baina badakit María Lorena Ramírez korrikalari tarahumara badela. Eta, berak bezala, beste emakume askok irabazten diete gizonei erresistentzia eta indar handia eskatzen duten kiroletan. Pentsatzen jarriz gero, ez da harritzekoa, emakumeei komunitate askotan tradizionalki esleitu izan zaizkien zereginak kontuan hartuta (haurrak haztea, artzaintza, lurra lantzea, erditzea): indar eta erresistentzia lanak. Hori gutxi balitz, badaude hardun egonda edo edoskitzen ari direla kirol-marka eta lorpen fisiko apartak egiten dituzten emakumeak. Horren adibide dira Serena Williams tenislaria edo Jasmin Paris ultramaratoilaria: azken hau, lehen postu absolutuan helmugaratu zen 430 kilometroko lasterketa batean (laurogeita hiru ordukoa!). Bidean esnea ateratzeko gelditu bazen ere, horrek ez zion bere markari kalterik egin —aurreko errekorra hamabi ordutan hobetu baitzuen—, nahiz eta edoskitzeak dakarren energia-galeragatik aparteko ahalegina egin behar izan zuen. Beraz, bai, emakumeok indartsuagoak, azkarragoak, trebeagoak eta hobeak izan gaitezke. Ez guztiok, jakina. Gizonekin berdin gertatzen da. Aldatzen den gauza bakarra da gure kolektiboari buruz dugun irudia; horren ondorioz, gizon bat aurrean dugunean, beti pentsatzen dugu galdu egingo dugula edo gutxiago izango garela, eta haiek, berriz, hobeak direla asumitzen dute… baina, zergatik?

      Hilekora itzuliz, gaur egun gizonen gorputza eredu edo ideal moduan ikusteak gure menstruazio maiteari ere eragiten dio: gorputz ideala ez izatearen marka negatibo gisa ikusten da. Horrela bakarrik uler daiteke Iparraldeko herrialde batzuetan zabaltzen hasi den hilekoa desagerrarazteko joera. Antikontzeptibo hormonalei esker —geroago aipatuko ditut, zeresan handia baitago (eta onik ia ezer ez)—, badirudi leku batzuetan hilekoa ezabatzea eta gure gorputzak ideal maskulinora hurbiltzea bilatzen dela.

      Honi gehitu behar zaio, oso zabaldua dagoen joera kapitalistari jarraituz, arazo sozial bati irtenbide medikoa bilatzen zaiola (geroago ikusiko dugu hori, hilekoak eragindako minari buruz hitz egiten dugunean); eta leku batzuetan emakume langileak pilula hartzera behartzen dituztela produktiboagoak izan daitezen, edo beraiek hartzea erabakitzen dutela, hilekoaren higienerako baliabiderik ez dutelako. Hori gertatu zen, adibidez, Txinan koronabirusaren krisian[1], non mediku eta erizain askok lanordu amaigabeak egin behar izaten zituzten, aldatzeko aukerarik izan gabe. Egoera horretan, batzuek menstruazioa eliminatzea erabaki zuten ospitaleen babes faltari aurre egiteko neurri gisa.

      Badirudi zientziak azkenean eskura jartzen digula gizonen gorputz hain desiratu hori izatea, ustezko feminitatearen ikur nagusiena ezabatuz: menstruazioa. Hilekoa erroko arazo baten jomuga bihurtu da, gorputz femeninoek egiten duten guztia arrotz, problematiko eta bigarren mailakotzat aurkezten duen arazoarena. Arazo hori ez da konpontzen hilekoa desagerrarazita; aitzitik, larriagotu egiten da (eta osasunean ondorio izugarriak ditu, gero ikusiko dugun bezala, ez baitugu ahaztu behar menstruatzea obulatzea dela, prozesu bital bat).

      Asko kostatu zitzaidan emakume kategoriarekin adiskidetzea, eta ulertzea, “txorakeria” modura aurkezten zitzaizkidan gauza guztiek benetan bazituztela berreskuratzeko moduko alderdi interesgarri eta baliotsuak. Arazoa zen nik neuk ere sinetsita neukala ideala maskulinoa zela, eta ikasia nuela nire inguruko emakumeek beren trebetasunak garatzeko erabili izan zituzten espazioei balioa kentzen. Ahalegin hori berreskuratzea funtsezkoa izan zen nire bizitza eta neure burua modu konplexuagoan ulertzeko.

FEMENINOA, MASKULINOA

      “Femeninoa” eta “maskulinoa” gorputzetan inskribatuta ez dauden kontzeptu gisa birpentsatzeko unea iritsi da. Kontzeptu sozialak dira, eta ezaugarri guztiz arbitrarioak egozten zaizkie, pertsonak begi urdin edo marroiak dituztenen arabera banatzea bezain aleatorioak (eta, bide batez, ez aintzat hartzea begi berde, gris edo belzdunak). Gainera, banaketa hau ez da inondik inora maleziagabea. Asko amorratzen naiz irakurtzen dudanean “emakumeak eta gizonak desberdinak gara, garrantzitsuena eskubide berberak izatea da”. Ez horixe, emakumeak eta gizonak desberdinak gara, jakina, pertsonak garelako; baina talde gisa, desberdintasun horiek hierarkia bat sostengatzen duten fikzioak baino ez dira. Baginek eta zakilek esleitutako ustezko desberdintasun eta “balio” horietan sinisten jarraitzen dugun bitartean, ez ditugu eskubide berberak izango, pertsona bakoitzarengan proiektatutako espektatibak desorekatuak izaten jarraituko dutelako. Aldagaia aldatuz gero barregarri irudiko litzaizkigukeen ideiak defendatzen dituzten gizarteetan bizi gara. Adibidez, demagun begi urdinak dituztenak begi marroiak dituztenak baino indartsuagoak direla esaten dela. Halako banaketa egingo balitz, ziur egon hori “frogatzen” duten ikerketa ugari existituko liratekeela. Hori da generoen araberako banaketak mendeetan zehar egin duena, eta zerbait “naturala” dela sinesten dugu, gorputzetan inskribatuta dagoena, nahiz eta hala ez izan.

      Generoaren kontzeptua feminismoek garatu duten funtsezko tresna da, gure gizarteko desberdintasunak ulertzeko eta desartikulatzeko. Genero esaten diogu komunitate batek gizonei eta emakumeei esleitzen dizkien espektatiba, rol eta ezaugarri orori. Generoa “konstruktu” bat dela diogu, ez erreala ez delako, baizik eta eraikia izan den zerbait delako; hau da, denboraren poderioz konformatu den bezala, aldatu ere egin daitekeelako.

      Komunitate ezberdinen genero-espektatibak alderatzen ditugunean, berehala ohartzen gara leku batean emakumeengandik edo gizonengandik espero dena ez dela beste leku batean espero denaren berdina. Adibidez, gure gizartean emakumeok ahulak izatea espero da, ikusten ari garen bezala; baina beste leku batzuetan, esaterako, Etiopiako mendietan edo Haitin, emakumeak “mandoak” bezain sendoak izatea espero da, eta, hain zuzen ere, haiek egiten dituzte zama-lanik gogorrenak.

      Generoa luzaroan eztabaidatutako kontzeptua izan da, baina niretzat funtsezko gakoa da oraindik ere, ulertzeko gizonen eta emakumeen arteko ustezko desberdintasunek ez dutela zerikusirik fisikoarekin, baizik eta pertsonok bizi ditugun espektatiba sozial eta kulturalekin. Eta, era berean, oso kontzeptu askatzailea da, ulertarazten baitigu ezer ez dela aldaezina, eta gure eguneroko ekintzekin pertsonok eredu zapaltzaile horiek eralda ditzakegula.

      Egitura zurrun horrek, gainera, ezin du iraun sexualitatea heterosexual gisa eta genero-identitatea zis gisa ulertzen ez bada. Horregatik, generoaren kontzeptua osatzen duten funtsezko beste bi kontzepturi buruz hitz egingo dugu orain: genero-identitatea eta sexu-orientazioa.

      Genero-identitatea pertsona bakoitzak bere buruaz pentsatzen duenean sentitzen duena da. Pertsona batzuek emakumeak direla sentitzen dute, beste batzuek gizonak direla, eta beste batzuek ez dute bi kategoria horietako bat bera ere esanguratsutzat hartzen. Emakume sentitzen garen eta bulba dugun pertsonei “emakume zis” deitzen diegu, eta zakila duten gizonei, “gizon zis”. Aitzitik, emakume bat zakilarekin jaiotzen bada edo gizon bat baginarekin, “emakume trans” eta “gizon trans” esaten dugu, hurrenez hurren. Bi kategoria horiekin loturarik sentitzen ez dutenak, edo bien artean modu malguan dabiltzanak, “pertsona ez-binario” edo “genero fluido” gisa izendatzen dira. Egia esan, emakume/gizon zis eta transen artean bereizteko arrazoi bakarra da agerian uztea pertsona transek aurre egin behar dietela guk, zis izateagatik, bizi ez ditugun hainbat zailtasuni; adibidez, haien generoari dagokion izendapen zuzena ez jasotzea, generoarekin bat datorren dokumentazio ofizialik ez edukitzea, edo irainak eta eraso fisikoak pairatzea.

      Batzuetan, jendeak genero-identitatea eta sexu-orientazioa nahasten ditu. Genero-identitatea norberak bere buruarekiko duen sentimendua baldin bada, sexu-orientazioa beste pertsonekiko dugun desira da. Emakume bat (zis zein trans) heterosexuala, lesbiana, bi/pansexuala edo asexuala izan daiteke, genero bereko, beste generoko, biekiko —bisexualak esan nahi du genero bereko zein bestelako genero batekiko erakarpena sentitzen dela— edo generorik gabeko pertsonekiko erakarpena aintzat hartuta. Gauza bera gertatzen da gizonekin: heterosexualak, homosexualak, bi/pansexualak edo asexualak izan baitaitezke.

      Aktibista transek erakusten digute gorputza dela heteropatriarkatuaren azken muga; hau da, patriarkatuak onar dezakeela femeninotzat jotzen diren gorputz batzuk toki jakin batzuetara iristea, baina ezingo lukeela iraun kategoria horiek desegingo bagenitu. Kategoriak desegiteak esan nahi du “maskulinoa” eta “femeninoa” bezalako terminoak modu akritikoan egia gisa erabiltzeari uztea (eta urrunago joanda, “feminista eta femeninoa” garela esateari uztea, kontuan hartuta feminismoak mugimendu sozial eraldatzaileak direla, eta euren proiektu nagusietako bat feminitatea eta maskulinitatea aztertzea eta zalantzan jartzea dela; baita emakume transak emakume ez direla esateari uztea ere, feminismoei batez ere interesatzen baitzaie gizartea nola eraikitzen den eta zein pertsona geratzen diren eskubideen eremutik kanpo). Termino horiek gure bizitzak markatzen dituzten ideia dira, desberdintasuna sortzen dute eta praktikan zalantzan jarri behar ditugu.

— Zure ustez, zein gauza egiten ditugu egunerokoan genero- eta heterosexualitate-egiturak munduan egoteko modu bakar gisa erreproduzitzen eta indartzen dituztenak?

— Uste duzu zure egunerokoan zerbait alda dezakezula egitura horiek eraldatzeko?

      Sentitzen dugun identitatea eta beste pertsonenganako erakarpena, gorputzen eta haiek existitzen diren testuinguruaren arteko elkarreraginaren emaitza da. Aktibismo transak, hain zuzen ere, termino horietan guztietan eraikitakoaz hausnartzen laguntzen digu. Bulbarekin jaio den pertsona bat gizona izan daitekeen arren, sarritan pertsona transek, gizarteak haien identitatea onar dezan, feminitate- eta maskulinitate-eredu estuetan kokatu behar izaten dute beren burua, generoa gorputz bati lotzen jarraitzen dugulako.

      Aktibista transek, gainera, erakusten digute gizon gorputza okupatzeak pribilegio bat ematen duela (“kategoria igoera” moduko bat), eta emakume gorputza okupatzeak, berriz, pribilegio hori galtzea ekartzen duela (“kategoria jaitsiera”). Beraz, “femenino” eta “maskulino” kategoria horiek beti dira hierarkia baten parte, eta guztiok lagundu dezakegu hori aldatzen, geureganako eta besteenganako espektatibak aldatuz. Hau, bide batez, pertsona zison erantzukizun nagusietako bat da, gure kasuan kategoria horiek transgreditzeko arrisku-maila askoz txikiagoa baita. Esan nahi dut gizon zis batek gona jantzi dezakeela inork zalantzan jarri gabe gizona dela (nahikoa izango litzateke, adibidez, bere nortasun agiria erakustea) edo emakume zis batek depilatzeari utz diezaiokeela. Jakina, halako hautuek kostu bat dakarte: adibidez, besteek gu begi txarrez ikustea, gaizki tratatzea, zikinak garela edo “askeak garela” esatea, inguruan gizon guztiek prakak daramatzatenean eta emakume guztiak depilatuta daudenean… Bai askatasun bitxia hori! Autoestimuari kalte egiten dioten ondorioak edo erasoak badaude, argi dago hautua ez dela benetan librea. Gainera, gure sozializazioak sortzen digun itsukeria dela eta, ezin dugu ikusi aukerarik politikoena, hain zuzen ere, denek egiten dutena egitea dela. Depilatzen jarraitzen duten emakumeek eta gonarik janzten ez duten gizonek indarkeria sortzen duen egitura bat sostengatzen dute, beren ekintzekin gizarteak “normaltzat” edo “anormaltzat” jotzen duenaren mugak finkatuz (azken horrek askotan zigorra dakar: hasi besteen barreak jasan behar izatea bezalako “kontu arinetatik”, eta buka irain, bullying, eraso fisiko, eta, kasu larrienetan, kartzelara eta erailketara iristeraino). Dena den, pertsona zisek beti dugu arrisku eta zaurgarritasun apalagoa pertsona transek baino; handiagoa dena, ordea, gure erantzukizuna da.

      Edozein kasutan, kategoria horiek desegiteko, lehenik eta behin aitortu egin behar dira. Hau da, aztertu egin behar da zer jotzen den femeninotzat, zer balio aurresuposatzen zaizkion, eta horietatik gizateriaren onura dakartenak erreskatatu (zaintza, komunikazioa, afektua, etxeko lana, ordaindu gabeko lanak), eta elementu negatiboak baztertu. Berdin maskulinitatearekin. Baina, batez ere, ideia horiek gorputzetan aplikatzeari utzi behar diogu. Bulbarekin jaiotzeak, hilekoa izateak edo zakila izateak ez luke EZER esan behar pertsona batek egin dezakeenari edo ez dezakeenari buruz. Eta bai, badakit, gero ikusiko dugun bezala, esaten digutela gorputz batzuek hormona batzuk sortzen dituztela eta beste batzuek bestelakoak; gorputz batzuk txikiagoak direla, beste batzuek masa muskular handiagoa dutela, eta abar. Horri buruz geroago arituko gara, ideia horiek hain barneratuta ditugunez sarri nahasgarriak egiten zaizkigulako, baina aurreratu dezadan: GORPUTZ GUZTIEK —patologiaren bat izan ezean— HORMONA GUZTIAK sortzen dituzte, eta femeninotzat jotzen ditugun askok hormona “maskulino” edo “femenino” gehiago sortzen dituzte ustez sortu behar lituzketenek baino.

EZ BAKARRIK GENEROA

      Hau guztia gutxi balitz, gorputzen feminitatearen eta maskulinitatearen ideiak oso lotuta daude gure gizarteen oinarri arrazista eta kolonialekin. Zer esan nahi du honek? Bada, gizonaren eta emakumearen gorputzari buruz dugun idealak klase ertaineko ideal zuri bat irudikatzen duela, non suposatzen den emakumeek gorputz txikia izan behar dutela (zenbat eta txikiagoa, hobe; horregatik esaten digute dieta egin behar dugula, hankak elkartu, kaletik goazenean bidea utzi... Laburbilduz, espaziorik ez hartzeko). Baina argi dago badaudela bizitza osoan lan egin duten emakume zuri asko, bizkar sendoa dutenak, ziklogenesi baten indarra, eta hondeamakina baten lanerako gaitasuna. Haiek ez dute ideal hori betetzen. Eta are urrunago daude zuritasunean sartzen ez diren emakume eta gizon guztien gorputzak: zama-animalia gisa irudikatzen diren “emakume beltzak”, edo beti biktima eta neskatilatzat hartzen diren “asiarrak”[2]. Garrantzitsua da gogoratzea “feminitate” eta “maskulinitate” ideiek elkarreragina dutela kolonialitatearekin eta arrazakeriarekin lotutako beste batzuekin; alegia, beste herriak esplotatzeko, gureak “ez bezalako” ezaugarri fisiko edo intelektualak asmatu behar izan ditugula.

      Ideia horiek, atal honetan aipatutako beste askoren antzera, denboraren joanarekin sortu ziren, hierarkia zein esplotazio-sistemak sendotzeko. Soilik horrela uler dezakegu toki jakin batzuetan “gure emakumeak babestu behar ditugu” esaten jarraitzea sexu-eraso bat gertatzen denean eta erasotzailea jatorri atzerritarrekoa denean, bortxaketa gehienak espainiar nazionalitatea duten gizon zuriek egingo ez balituzte bezala, eta emakumeok altxor moduko bat bagina bezala. Arrazakeriaren eta generoaren arteko elkarreragin honen ondorioz, Mendebaldeko herrialdeetako emakume zuriei esaten zaigu ugaldu egin behar dugula, gizartea oso zaharkitua dagoelako —mundua oro har gainpopulatua dagoela ahaztuta—, eta, aldiz, emakume ijitoak edo atzerritar jatorrikoak berehala kritikatzen dira seme-alaba asko izateagatik. Halaber, Hegoaldeko herrialdeei, jaiotza-tasa altuak direla-eta, arazo ekologikoen errua leporatzen zaie —eta ez, noski, Iparralde Globalak bultzatutako ingurumen-esplotazioari; guztiok gure telefono mugikorrekin, kotxeekin eta baliabideen etengabeko xahuketaren bidez baliatzen dugun horri—. Askotan ahazten dugu intersekzio horren parte dela emakume ijitoak[3] Europa osoan zehar, edo Amerikako herri indigenetako emakumeak, historikoki derrigorrean antzutu izana (eta desgaitasunen bat zuten emakume asko ere haien baimenik gabe antzutu izan dituzte, eta zer esanik ez identitate-ardatz horietako batzuk batzen zituzten emakumeak).

      Kolonialitatearen eta generoaren arteko intersekzio batek bereziki amorratzen nau: kontinente guztietan, Europan izan ezik, tradizionalki hemen ezagutzen ditugunak baino modu askotarikoagoak egon dira genero-identitatea, sexu-orientazioa eta genero-adierazpena ulertzeko. Gure kasuan, medikuntza patriarkalak pertsona transak patologizatu eta aztergai bihurtu zituen; baina Ameriketako herri indigenetan, Asia-Pazifikoko herrialdeetan eta Afrikako hainbat tokitan, aspalditik bazeuden trans izateko modu eta identitate propioak, Europako kolonizazioak zapaldu zituenak. Orain, ironikoki, Mendebaldea LGBTIQ+[4] eskubideen asmatzaile eta defendatzaile nagusi gisa aurkeztu nahi dugu mundu mailan; benetan egin behar genukeena, aldiz, tradizionalki identitate-aniztasun handia izan duten komunitate horiek ezagutu eta babestea denean.

      Batzuetan, gai bat nola kontzeptualizatzen den ikusteko, bilaketa bat egiten dut Googleko irudietan, eta sareak itzultzen didana aztertzen dut. Interesgarria da “emakumea”[5] eta “gizona” hitzekin proba egitea, eta agertzen diren irudiak ikustea. Giza kategoria bakoitzak ordezkatzen duen gorputz mota, adina eta arraza[6] ideala erabat agerian geratzen da.

      Horrenbestez, hilekoaz emakumeak definitzen dituen zerbait balitz bezala hitz egiteak esan nahi du, halaber, gorputz guztiak berdinak direla pentsatzen duen pribilegio zuri horretatik hitz egitea. Orrialde batzuk lehenago neure burua aurkeztu dudanean adierazi dut berrogei urtetik gorako emakume zuri zis bat naizela. Une honetan, errazago ulertzen da zertaz ari nintzen. Horri beste pribilegio garrantzitsu batzuk gehitu behar dizkiot: nire gorputza, oro har, osasuntsu egon dela, ez dudala desgaitasunik edo gaixotasun mentalik, goi-mailako ikasketak ditudala, inoiz ez dudala kalean bizi behar izan, eta gizarteak normatibotzat hartzen duen gorputza dudala. Nik pribilegio horien jabetzatik hitz egiten dut, nire gorputzetik, eta garrantzitsua da horiek izendatzea, hilekoa parametro horien guztien baitan inskribatzen delako. Ez da gauza bera hilekoa izatea patera batean edo atzerritarren atxilotze-zentro batean dagoen emakume migrante bat izanik, edo hilekoa izatea gizon trans bat izanik. Ez da gauza bera hilekoa izatea endometriosia edo giza papiloma izanda, edo halakorik ez izanda. Eta ez da gauza bera gorputza muturreraino kriminalizatzen den testuinguru batean haztea edo ez haztea. Izan ere, azken hau hain da alderdi garrantzitsua, ezen ikerketa batzuek erakusten baitute hilekoaren ikuspegi negatiboarekin hazten diren neskek hilekoari lotutako min handiagoak izaten dituztela; eta ez da harritzekoa. Osasun-adierazle gisa ikusi beharrean, etengabe aurkezten zaigu gogaikarria den zerbait bezala, zerbait zikina, deserosoa eta hobe litzatekeena ez eduki.

— Bururatzen al zaizu hilekoari buruz pentsatzeko modu positiborik?

— Zein ideia negatibo transmititzen zaizkigu hilekoari buruz, eta zein modutan?

ETA ORDUAN?

      Azkenean, esan bezala, kategoriak desegiteko lehenik eta behin horiek ulertu eta okupatu behar ditugu, hankaz gora jarri. Nik neure burua oraindik emakume gisa izendatzen jarraitzeko arrazoia da, une honetan “emakumeak” kategoria (niretzat beti pluralean) sozialki desegiteak —eta ez indibidualki, gure ekintzekin espazioak sortzen joan behar dugu esparru horretan— ekarriko lukeelako garai batean hainbeste emakumek, zis zein transek, kategoria hori gorpuztuz, guztiontzako mundu bidezkoago bat lortzeko egindako ahalegina, balioa eta lana ezabatzea. Niretzat, beraz, emakume izatea borondate kontua da; eraldaketarako borondatea. Zeren eta emakume gisa kontzeptualizatu gaituztenoi oraindik ere ukatzen zaizkigu oinarrizko eskubideak, gizatasuna eta abar. Gainera, ikusi dugun bezala, beste askorekin elkarreragiten duen kategoria bat da.

      Gorputzek, funtsean, ez dute ezer determinatzen. Are gutxiago hilekoak. Gizartearekin duten interakzioak baldintzatzen du guztia. Emakume batek zakila edo gizon batek bagina izan dezakeela onartzen ez duen gizarte horrekin, alegia. Hilekoa emakume izatearekin lotzea oso problematikoa da zentzu horretan, eta liburuan menstruatzen duten gorputzei buruz hitz egingo dut —gorputz horiek emakume nahiz gizon gisa irakurriak izan—; baina emakumeez ere jardungo dut modu zehatzagoan, kategoria subalterno moduan ulertuta, jakinda ez dela talde homogeneoa, haren baitan mota askotako botere-tentsioak daudela, eta, hala eta guztiz ere, badela amankomuna eta agerikoa den zerbait: gure gorputzak kontrolatzeko ahalegina. Zeren eta emakumeen gorputz guztiak maila berean kontrolatzen ez badira ere, denak baitaude kontrolpean.

PRIBILEGIOA ETA ARAUA HAUSTEA

      Emakume zuria naizenez, eta hala ez diren emakumeekin lan egiten dudanez, nire eginkizun nagusietako bat da une oro nire pribilegioa berrikustea. Ia edozein herrialdetarako bisatua lortzea errazten didan pribilegio hori, kaletik behin eta berriz dokumentazioa eska ez diezadaten bermatzen duena[7], edo dagokidanean laguntza publiko bat arazorik gabe eskuratzeko aukera ematen didana. Egia da, Europako iparraldeko testuinguru edo muga jakin batzuetan arrazakeria jasan izan dudala (zuria naizelako, baina, batzuetan, ez nahikoa), eta horrek laguntzen dit hausnartzen nola funtzionatzen duen arrazismoak gure gizartean eta ibiltzen naizen beste lekuetan. Batzuetan, nire eginkizuna da kolonialismo-egoerak pairatzen dituzten pertsonen haserrea eta mina onartzea, zauri horren aitortzatik. Era berean, pribilegio horretatik kudea dezaket sarritan gizonekin nahasten nautela (bai, askotan gertatzen zait). Mugako poliziak galdetzen didanean “Baina zu gizona ala emakumea zara?”, arazoa ez da nirea, baizik eta haien existentzia etengabe justifikatu behar dutenena; gizon edo emakume izatea garrantzitsua balitz bezala halako “nahasteak” gertatzen diren kasu gehienetan. Emakume zuri zis gisa ikasi behar dugu onartzen zuritasuna edo zisgeneroa ez dela azalaren kolore edo genitalen kontua, baizik eta eguneroko pribilegio-sistema bat. Haren aurkako matxinada, adibidez, zenbait espazio hartzeari uko eginez, edo “gizonentzako” eta “emakumeentzako” gauzak —kategoria estankoak balira bezala— erosteari uko eginez has daiteke.

      Beti pentsatzen dut pribilegioak zerbaitetarako balio behar duela. Gorputz normatiboek borrokarik egiten ez badugu, nola eska diezaiekegu egoera emozional, ekonomiko edo sozial zaurgarriagoan dauden beste batzuei gure ordez borrokatzeko? Pribilegioa alderantzikatu behar da, galtzerdi bat bezala. Azken finean, arazoa gu geu gara. Pentsa dezagun une batez: nork sortzen du arrazakeria, gorputz zuriek ez bada? Ez naiz ari “irainen arrazakeriaz” —hori izebergaren punta baino ez da—, baizik eta pertsona batzuek beste batzuen gainetik boterea izatea ahalbidetzen duen egituraz. Gu gara, emakume zuriak, historiaren kontakizunetan ijitoak edo beltzak ukatzen ditugunak[8]. Nahiago dugu gure kontsumoak —kolonizazioaren tentakulu luze gisa— munduko beste leku batzuetako emakume eta indigenengan duen eragina ezkutatu edo mozorrotu. Ez dugu hitz egin nahi gure gizarteak egiten duen gorputz beltzen kriminalizazioaz.

      Pribilegioei buruz erraz hitz egiten badugu ere, batzuetan ez da oso argi geratzen zertaz ari garen. Justizia sozialaren testuinguruan, garrantzitsua da kontuan hartzea zer esan nahi dugun termino horrekin, gure inguruan entzuten ditugun beste erabilera batzuekin nahastu ez dadin.

“Pribilegioaren” definizio bat

      “Pribilegioa talde sozial jakin bateko kide izateagatik pertsona batzuek soilik eskuratzen duten baliabide edo egoera bat da. Pertsonek beren estatus sozialagatik soilik lortzen dituzten abantailak dira. Gizarteak talde jakin batzuei ematen dien estatusa da, norbanakoak bere kabuz lortzen ez duena”. (JOELLE RUBY RYAN)

Adibide batzuk

      Pribilegioaren ideia ezin da “botere” kontzeptutik bereizi. Pribilegioa oso hedatua dagoen botere-mekanismoa da; pertsona batzuek gauza jakin batzuetara haiei “naturala” iruditzen zaien modu batean sarbidea izatea ahalbidetzen du, eta, oro har, jaiotzetik izaten den zerbait da. Adibidez, “pribilegio zuria” deitzen diogu pertsona zuriak lanpostu hobeetara sartzeko aukera izateari, beren iritzia emateko aukera gehiago izateari eta erabakiak hartzeko postuak errazago eskuratzeari, azal marroi edo belzdun pertsonak baino “hobeak” direla pentsatzen delako. Berdin dio gizabanako horrek parte hartzeko edo erabakiak hartzeko gaitasunik duen ala ez, zuri izate hutsak baliabideak eskuratzeko aukera handiagoa ematen dio.

      Pribilegioak, era berean, esan nahi du talde jakin bateko kide izateagatik ez gaituztela epaituko edo ez dugula indarkeriarik pairatuko. Honek lotura estua du “genero-indarkeriaz” hitz egiten dugun moduarekin, ausazko pertsonen artean gerta daitekeen edozein indarkeria-motatatik bereizten delako (adibidez, bi bizilagunen artean). Emakumeok ez dugu erasorik jasaten norbanako gisa garenagatik, baizik eta gizarteak indarkeriarako objektu gisa eraikitako talde baten parte garelako. Hala, beste ikuspegi batetik, pribilegio maskulinoaren atal garrantzitsu bat da gizonek, indarkeria jasaten dutenean ere (normalean beste gizon batzuen eskutik), ez dutela pairatzen gizon izateagatik. Era berean, pribilegio heterosexualak esan nahi du gizarteak ez dituela gaitzesten gizonen eta emakumeen arteko maitasun-adierazpen publikoak; aldiz, afektu-adierazpen horiek genero bereko pertsonen artean gertatzen direnean, “naturaren kontrakotzat” hartzen dira, “eredu txartzat”, edo, zuzenean, indarkeria —eta kasu larrienetan, inplikatutako pertsonen hilketa— ekar dezakete. Gure gizartean, jatorri edo “arraza” baldintzatzailerik ez badago, neska eta mutil bat elkar besarkatuta edo eskutik helduta ibil daitezke inongo erasorik jasoko duten beldur izan gabe. Heterosexuala ez den edonork badaki lasaitasun hori erdiestea ez dela batere erraza; eta gutako askok jendaurrean —zenbait testuingurutan, gutxienez— maitasun-adierazpenak erreprimitzen ditugu, arriskutsuak izan daitezkeela jakinik.

      Ginekologiaren alorrean, aurrerago ikusiko dugunez, pribilegio heterosexuala eta zisgeneroa ere indarrean daude. Ohikoa da praktika sexual heterosexualik —edo ez esklusiboki heterosexualik— ez dugun emakumeok ginekologoen pentsamolde heterosexualarekin topo egitea, eta, esaterako, metodo antikontzeptiboren bat erabiltzen dugun galdetzea, jakin ere egin gabe haurdunaldia ekar dezakeen harremanik izaten dugun ala ez. Era berean, gizon trans bat ginekologiako kontsulta batera joaten denean, oso gutxitan daude profesionalak behar bezala prestatuta halako pazienteei arreta egokia emateko.

Adi!

      Bizi dugun giroan, non berdintasuna eta “neutraltasuna” (jendeak “ez matxista ez feminista” izatea deritzona) lortuta baleude bezala saltzen zaizkigun, herritar gehienen errealitatea ukatuz, gerta liteke pribilegioa eskubideekin nahastea. Adibidez, emakume bat Galiziako Xuntako edo Eusko Jaurlaritzako lehendakari izatera iritsiko balitz, ezingo genuke sekula lorpen hori “pribilegio” gisa definitu, baizik eta lorpen pertsonal eta kolektibo gisa; izan ere, emakume horrek sistema oso bat gainditu beharko luke, gizonak politikarako egokiagoak direla uste duena eta haiei hamaika erraztasun jartzen dizkiena (adibidez, kanpaina egiteko aukera ematen dieten familien babesa, edo oinordetzan jasotako dirua edo ondo ordaindutako lana: oraindik ere oso emakume gutxiren eskura dauden gauzak; eta are gutxiago trans badira, ijitoak, arrazializatuak, ezinduak… edo faktore horietako batzuk batera ematen badira).

      Pribilegioaren ondorio kaltegarrienetako bat da pribilegioaz gozatzen duenarentzat ikusezin bihurtzen dela. Maiz, gizarte batean pribilegio gehien dituzten pertsonak dira diskriminazioaz gutxien jabetzen direnak, eta uste izaten dute denak bizi direla beren bizi-baldintza berberetan. Ildo horretan, gainera, pribilegioaren parte da gauza komunetan erabakiak hartzeko gaitasuna edukitzea, eta, horrenbestez, itsukeria horrek ondorio larriak ditu botere-egiturak mantentzeari dagokionez.

      Estralurtar bat Lurrera iritsiko balitz, begi-kolpe bakarrean antzemango luke nor dagoen boterearen gailurrean, eta hori soilik mekanismo horri esker ezkutatzen den gauza da. Oro har, pribilegioa duten pertsonek arazo handiak izaten dituzte hura agerian jartzen saiatzen direnei entzuteko. Indarkeriazko erreakzioen adibide ugari dago, baina batzuetan ikuspegi hori eraldatzeak erabateko bizitza-aldaketa dakar.

      Normalean oharkabean pasatzen zaigun pribilegio bat desgaitasunik ez izatea da. Desgaitasuna, berez, guk sortzen dugu, gorputz normatiboak ditugunok. Gorputz guztiak baitira baliozkoak eta erabilgarriak, eta gaitasun askotarikoak dituzte. Arazoa da mundua eraikitzen dutenek alegiazko “gorputz estandar” baten neurrira egiten dutela. Esan nahi dudana da, gizartea beste gorputz batzuen beharren arabera diseinatuko bagenu, ez genukeela gaur egun bezala egingo; mundu guztiak ikasiko luke zeinu-hizkuntza eskolan, edo ulertuko luke pertsona guztiok ez garela modu berean komunikatzen.

      Eta adibide horiek nahikoak ez balira gorputz normatiboek sortzen dugun zapalkuntza ulertzeko, ekar dezagun beste adibide argi bat: lodifobia. Gure gizartean loditzat jotzen diren gorputzek —batez ere femenino gisa irakurtzen direnek— jasaten duten presioa ikaragarria da. Onberakeria baliatuz, lodifobiaren mozorrorik ohikoena “osasunaren” diskurtsoa da. Argal egotea = osasuntsu egotea ekuazioa bere baitan galtzen den falazia bat dela uste dut, argal eta gaixo dauden pertsona ugari baitago (izan ere, nire amonarentzat ekuazioa alderantzizkoa zen: argala = gaixoa); kontua da haien osasuna ez dela eztabaida publikoko gaia, ezta haiek gaizki tratatzeko aitzakia ere. Aldiz, lodi gisa kontzeptualizatzen diren pertsonen kasuan (testuinguruaren arabera, ni neu izan naiteke, metro eta hirurogeita hamar neurtzen eta 60 kilo pisatzen ditut, edo metro eta berrogeita hamar neurtzen duen eta 100 pisatzen duen beste norbait ere), badirudi osasuna arbuiorako arma bihurtzen dela. Diskurtso horrek dena blaitzen du: dietak, aldaketa erradikalak… dena, norberak duen gorputza onartu ez eta harekin eroso sentitu ez dadin.

      Lodifobia gure egunerokoan dago, bai gauza handietan bai txikietan ere. Nire kasuan, kirola egitea gustuko duen emakumea izanik, diskurtso honetatik gehien haserretzen nauen gauzetako bat da kirola argaltzeko tortura gisa ulertzea. Boxeoko klaseetara joaten naiz aspalditik —non parte-hartzaile gehienak gizon zisak diren—, besteak beste, horrelako esaldiak entzuten ez ditudalako: “orain donut bat jan dezakezu”, “bikini operazioan gaude” edo “altzairuzko ipurdia izango dugu”. Gorputzek, guztiek, mugimendua behar dute, bakoitzak ahal duen neurrian; baina, batez ere, behar dutena endorfinak dira (eta kirolak, gozagarria bada, pila bat sortzen ditu) eta ergelkeriak entzuteari uztea. Izatez, gure gizarteak loditzat jotzen duen emakume bat ezin dela atletikoa eta indartsua izan pentsatzea bezain absurdoa da edozein gizonek Serena Williamsi tenisean puntu bat irabaz diezaiokeela sinestea. Gure edertasun-ideala arrazista eta lodifoboa da, eta gorputzen aniztasunaren aurka egiten du. Denok robot moduko bat izan nahi ez badugu, bada garaia diskurtso hori, bai hitzetan eta bai praktikan, eraldatzen hasteko.

— Zein ekintza praktiko bururatzen zaizu egunerokoan egitura horiek aldatzen laguntzeko?

      Liburu honetarako dokumentatzen ari nintzela, nire lanerako erabiltzen ditudan iturri medikoetan (hitzaldien interpretea naiz) obulazioari buruzko informazio asko bilatu nuen, eta ugalketarekin edo patologiekin lotutako lanak baino ez nituen aurkitu; prozesua bera ez zen inon azaltzen. Gainera, deigarria egin zitzaidan obesitatearen eta ugalkortasunaren arteko loturari jartzen zitzaion enfasia. Neure buruari galdetzen diot ea inoiz aztertu duten zenbat emakume “argal” ez diren ugalkorrak. Haientzat, zailagoa da azalpen bat aurkitzea. Gero ikusiko dugun bezala, emakumeen kasuan, estamentu medikoak gutxieneko ahaleginaren legeari jarraitzen dio: ez dago interesik benetako arrazoiak sakon ezagutu eta aztertzeko, hobe da aurreiritziak erabiliz ikertzea eta diagnostikatzea. Eta, noski, holaxe gabiltza.

      Zuria ez den, gurpil-aulki batean dagoen eta lodia den emakume bat “itsusia” dela edo estilisten esku-hartze proiektu bat dela pentsatzea gizarte gisa egin dezakegun gauzarik kaltegarrienetako bat da; gorputzaren gaineko kontrol- eta kontsumo-erregimen bat ezartzen du, eta horren muturreko adierazpenak dira gorputzarentzat kaltegarriak diren ebakuntzak (kirurgia estetikoaz ari naiz, jakina, baina baita emakumeen gorputzek jasaten dituzten produktu kimiko guztiez ere: kremak, serumak eta antzekoak, laser depilazioa eta abar). “Bakoitzak bere gorputzarekin nahi duena egin dezala” diskurtsoaren baitan, beharrezkoa da noizean behin pentsatzea besteentzat zer ondorio dituen sortzen ari garen gizarte-ereduak eta zein den normalizatuta dauden —baina kaltegabeak ez diren— interbentzio horien azken helburua. Garrantzitsua da gu bezalakoak ez diren emakumeek —diskurtsoaren ertzetan bizi direnek, gure arropa eta gure janaria ekoizten dituztenek— pairatzen dituzten ingurumen-ondorio eta justizia sozialari lotutako ondorioetan pentsatzea.

      Gorputz normatibo batetik abiatzen garenon lana da emakume zis gisa generoa haustea, arraza haustea (gurea emakume zuri gisa aitortzea), beste gorputz batzuetatik eraikitzea, loditasuna itsusi eta osasunarentzat kaltegarri gisa baztertzea. Eta ez hitzez soilik. Gorputz normatiboa duten emakumeek dieta egiten badute, titiak operatzen badituzte, ilea tindatzen badute… zer nolako mundua sortzen ari gara idealarekin bat ez datozenentzat? Zer nolako mundua ari gara sortzen emakume guztiontzat?

      Beraz, liburu honen hemendik aurrerakoa hilekoaren egiturak zalantzan jartzen jarraitzeko saiakera bat izango da, hain zuzen ere, eta, hasieratik ikusi dugun bezala, beste gai askorekin intersekzionatzen duen eremu zehatz horretan. Oraingoz, hilekoa izateak emakume egiten ez gaituela ulertzea urrats garrantzitsua litzateke. Izatez, gorputzek ez gaituzte ez gizon ez emakume egiten, ezta kontrakoa ere; gure gainerako esperientzien moduan, eraikitako zerbait dira, fisikoaren eta kulturalaren arteko gurutzagunean existitzen dira, eta abiapuntu jakin bat ematen digute arrazari, desgaitasunari, heteronormatibitateari, klaseari eta abarri dagokienez; baina, abiapuntu hori desparekotasun-kategoria bihurtzen da, gizarteak gu “besteak” bezala eraikitzen gaituenean, subalternoak, “desberdinak”. Desikasten jarraitzeko eta egitura horiek deseraikitzeko garaia da, bakoitza bere tokitik.

[1] Galdetu eta ikertu beharko litzateke hemen zer gertatu zen, inork ez baitu horretarako denborarik hartu.

[2] Termino hauek komatxo artean jartzen ditut, “emakume beltzak”, “emakume asiarrak” edo “emakume musulmanak” ez direlako benetan multzo gisa existitzen, Iparralde Globaleko gehiengo zuri eta jatorri kristauko gizarteek egiten dugun sailkapenetan izan ezik. Hasteko, nekazari nigeriar batek ez du zerikusirik New Yorkeko abokatu beltz batekin, edo musulman etiopiar batek Afganistango batekin, eta are gutxiago Txinako eraikuntzako langile batek Sri Lankako informatikari batekin. Termino horiek gure herrialdeetako aktibistek beren eskubideak gizarte arrazista baten aurrean defendatzeko erabiltzen dituztenean soilik dira baliagarriak. Horrela bakarrik uler dezakegu “feminismo beltzei” edo “zientzialari beltzei” buruz ari garenean, ez garela Afrikari buruz ari —pertsona beltz gehien bizi den kontinenteari buruz—, baizik eta Estatu Batuei buruz. Oro har, gure gizartean zuriak ez diren pertsonei buruz hitz egiteko termino egokia “arrazializatuak” da. Termino honen definizioa liburuaren azken atalean bila dezakezu.

[3] Ijito herriaren historiari buruz, eta bereziki, bertako emakumeei buruz ahalik eta gehien irakurtzea gomendatzen dizut. Herri honek pairatu dituen injustiziak, eta oraindik ere bere diskriminazioaren oinarrian dirautenak, abiapuntu izan behar dira arrazakeriaren aurka borrokatzen diren pertsona zuri guztientzat.

[4] Kolektibo hauen siglak dira: Lesbiana, Gay, Bisexual, Trans, Intersexual (azken sigla hori kentzea nahi duten aktibista intersexualak badaude ere, gero ikusiko dugu zer esan nahi duen terminoak), Queer (genero-disidenteentzat erabilitako termino orokorra, hau da, aurreko kategorietan definitzen ez diren pertsonentzat, ezta, jakina, heterosexualitatearenean ere) eta + (beren burua ez-binario, asexual edo genero-fluidotzat definitzea nahiago duten pertsonentzat). Aurrerago hitz egingo dugu honetaz guztiaz.

[5] Interesgarria da ariketa honek batzuetan bere zailtasunak izatea. Adibidez, ezin da galegoz “muller” bilatu, abizen hori daraman futbolari baten irudia azaltzen baita emakumeen irudiak beharrean, eta “mulleres” Pirinioetako mendilerro bat ere badelako. Hizkuntzei eta sareari dagokienez ere asko dago pentsatzeko, baina beste une baterako utziko dugu.

[6] Geroago hitz egingo dut honetaz, baina garrantzitsua da gogoratzea arrazak ez direla existitzen; hitz hau arrazismoaren analisiaren testuinguruan erabiltzen dut hemen, arrazismoa bai existitzen delako. “Arrazak” medikuntza arrazistaren asmakizuna izan ziren, pertsonak ezaugarri fisiko eta intelektualen arabera sailkatzeko ahaleginean (eta, “harrigarriki”, pertsona zuriak beltzak baino inteligenteagoak eta abilagoak zirela ondorioztatzen zen, talde bateko pertsona guztiak berdinak balira bezala tratatuz). Nazismoan asko erabiltzen zen terminoa da, eta talde neonaziek eta faxistek beti izan dute presente. Hemen “arraza” hitza erabiltzen dut diskriminazio-bektore bati erreferentzia egiteko, ez pertsona bat ezaugarri uniformedun talde jakin bati dagokiola adierazteko. Liburuaren azken atalean ikus ditzakezu honen inguruko definizio garrantzitsu batzuk.

[7] Non eta, noski, nazionalistak eta/edo independentistak ez garen; zeren Galizian badaude neska eta mutil zuriak nortasun agiria eskatzen zaiena, adibidez, poliziari galegoz hitz egiteagatik edo futbol-partida batera galiziar bandera eramateagatik. Hemen badugu ulermen- eta lotura-puntu interesgarri bat, arrazializatutako eta migratutako pertsonen esperientziekin konektatzen lagun gaitzakeena, egoera horietan dagoen indarkeria ulertzeko. Helburua ez da konparatzea, bi egoerak ezberdinak direlako, baizik eta enpatizatzea.

[8] Inoiz pentsatu al duzu gure hiriak esklabotzaren diruarekin eraiki zirela? Edo Espainiako Estatuan mendeetan bizi izan zirela ez zuriak ez kristauak ez ziren pertsonak? Gai honi buruz gehiago jakin nahi baduzu, Jose Antonio Piquerasen La esclavitud en las Españas irakurtzea gomendatzen dizut; sarritan ahazten baitugu, film ugariren eraginez, esklabotza batez ere Gaztelako eta Portugalgo koroen negozioa izan zela, uste duguna baino askoz gehiago iraun zuela eta Afrikan eta Amerikan ondorio latzak eragin zituela. Gure esplotazio-historia ezagutzeak lagundu egiten du gaur egungo herrialde eta pertsonen egoera ulertzen, baita egitura horiek nola betikotzen jarraitzen dugun detektatzen ere (eta baita ere hori egiteari nola utzi).

2.
Espekulutik
ilargiaren faseetara

      Duela urte asko, Mooncup izeneko asmakizun bitxi bati buruz hitz egiten hasi zen jendea. Erresuma Batuan egindako egonaldietako batean ezagutu nuen “emakumeek sortutako” gailu higieniko eta iraultzaile hura. “Ilargiaren kopa” Boots drogeria-kate ezagunetan eros zitekeen, bi tamainatan. Eta han joan nintzen.

      Kopa menstrualarekin izan nuen lehen esperientzia, emakume askorena bezala, ez zen oso ona izan. Gauzak zaildu egiten dira, gainera, kopari buruzko informazioa ohiko bideetatik (publizitatea, esku-orriak, hitzaldiak) aurkitu beharrean, norberak bazterretan bila aritu behar badu. Horri gehitu behar zaio gure hilekoaren odola ukitzeko dugun ohitura falta, koparen kasuan ezinbestean gertatuko dena. Hala ere, nik lehen aldiz erabiltzeari utzi izanaren arrazoi nagusia izan zen Mooncup-ak behealdean moztu beharreko apendize moduko bat zuela, eta traba egiten zidala. Urte batzuk itxaron behar izan nuen diseinu desberdina zuen beste modelo bat probatzeko. Bizitzako beste arlo batzuetan gertatzen den bezala, kopa menstrualak erakutsi zidan zenbait gauzatarako ikertu egin behar dela, setatia izan, eta ez dela lehenengoan amore eman behar. Benetako aldaketak eragin nahi baditugu, garrantzitsua da dagoena besterik gabe ez onartzea, kritikoak eta jakin-min handikoak izatea, ahalik eta informazio zabalena biltzea, eta ondoren, gure kabuz ezagutzak ondorioztatzea.

      Koparekin izan nituen hasierako zailtasunak diseinuari lotutakoak izan baziren ere, neska eta emakume askok errezeloa diote beren gorputza ukitzeari, eta, bereziki, genitalak ukitzeari. Geure gorputza ez ezagutzea harrigarria bezain arriskutsua da. Oro har, hiru eremuren artean mugitzen garela dirudi: “ez begiratu, ez entzun eta ez hitz egin” tabu absolutua, ezagutza mediko patriarkala, eta azken urteetan agertu den esoterismo moduko bat —esentzial “femeninoa” berreskuratzeko korronte batzuekin lotuta—, asko kezkatzen nauena, bertan hilekoak funtsezko rola jokatzen baitu.

      Emakume gisa definitzen garenok gure gorputzari buruz dugun ezjakintasun-maila azaltzeko, beti ekartzen dut gogora Itzulpengintza eta Interpretazioa ikasten ari nintzela ikasle-pisu batean izandako elkarrizketa bat. Denok antzeko testuinguru sozialetako emakumeak ginen, goi-mailako ikasketak genituen (edo izateko bidean ginen), 80ko eta 90eko hamarkadetan hazitakoak ginen, non, besteak beste, hiesaren prebentzioari esker sexualitateari buruzko oinarrizko ezagutzak gizarteratu ziren, eta denok ikasi genuen natur zientzietan giza gorputzari buruzko edukiak jorratzen zituela suposatzen zen hezkuntza-sistema batean. Komunikabideek, liburuek, serieek eta influencer-ek etengabe sinetsarazi nahi badigute ere neskok azazkalak margotzeaz eta mutilez baino ez dugula hitz egiten, errealitatea da gai politiko eta garrantzitsu askori buruz aritzen garela (bai, azazkalei buruz hitz egiten denean ere egin daiteke). Eta horrela, egun batean, pisukide haiek eztabaidatzen hasi ziren ea tanpoia zein zulotan sartzen zen, eta ea zulo hori pixa egiteko berbera zen ala ez. Seguruenik gaur egun ere halako elkarrizketak errepikatuko dira, edo okerrago: ez dira gertatu ere egingo. Oraindik harritzen nau, hasieran esan bezala, emakume gisa kontzeptualizatuak garenok gure gorputzei buruz dugun ezjakintasunak.

— Eta zuk? Ezagutzen al duzu zure gorputza?

— Gai zara zure aparatu genitourinarioa marrazteko?

— Eta orduan, kontua nola da: tanpoia pixa egiten dugun zuloan jartzen da ala ez?

      Ikusi dugunez, hilekoak emakume gisa definitzen ez bagaitu ere, sozialki emakume izatearen adierazgarri nagusitzat aurkezten da. Eta horregatik, hain zuzen ere, are gutxiago dakigu hilekoari buruz: feminitatearen baliokidea delako, eta badirudi zerbait misteriotsua eta zikina izaten jarraitu behar duela. Oraindik asko dira hilekoaren odolari buruz entzuten ditugun tabu eta aurreiritziak, eta agian horrexegatik ematen digu hainbeste lotsa, adibidez, arropan orban bat izateak.

      Kopa erabili aurretik, batzuetan gertatzen zitzaidan arropa odolez orbantzea. Zerbait erakutsi zidaten hiru une garrantzitsu gogoratzen ditut bereziki. Haietako bat, hilekoa lehen aldiz izan eta gutxira gertatu zitzaidan: izebak aparte hartu ninduen eta, inolako lotsarik gabe, esan zidan praketan orban bat nuela eta ea aldatu nahi nituen. Hilekoa lehen aldiz etortzen zaigunean, normala da gure gorputza oraindik ondo ez ezagutzea eta aldatzean despistatzea, edo, besterik gabe, gure jarioa zenbaterainokoa den ez jakitea, edo hura aldakorra izatea. Lehen orban hartatik ikasi nuen lotsarik gabeko enpatiaren garrantzia.

      Bigarren oroitzapena institutukoa da. Atsedenaldian patioko eskailera batzuetan eserita egon ondoren, klasera bueltan, bereziki atsegin ez nuen neska batek orban bat nuela esan zidan. Jaka gerrian lotu eta nire bizitzako klase-ordurik estuena pasatu nuen, etxera joateko ordua iritsi zen arte. Institutuko garaia zaila izan zen niretzat, lehen bikote harremanean tratu txarrak jasan nituelako —A esencia da cidade testuan kontatzen dut gertatutakoa—, eta une hura oso garrantzitsua izan zen, erakutsi zidalako ez nengoela uste nuen bezain bakarrik.

      Orban bat izan nuen azken aldia duela urte batzuk izan zen, Coruñako jarduera batean, Tamil Naduko (India) kide baten interprete-lanak egiten ari nintzela. Tanpoi bat eta konpresa bat jarrita nituen, lehen egunetan nire jarioa oso handia izaten delako. Hainbesterainokoa, non apur bat tirabiratsua izan zen eztabaidatik altxatzean —gure kidea hizkuntza propioek idazketan duten balio politikoaz hitz egitera etorria zen Galiziara, eta gizon bat hura iraintzen saiatu zen (gaizki iruditzen zitzaiolako, jakina; badirudi gaztelaniaz hitz egin eta idazten ez baduzu garrantzia galtzen duzula eta, gainera, aberrazio bat zarela)—, odolak barrera guztiak gainditu baitzituen: kuleroak, prakak, eta aulkiraino iritsi zen. Orbana izugarria zen eta, une hartan, komunera aldatzera joateaz gain, asko kezkatzen ninduen nork garbitu beharko zuen. Pentsatu nuen seguruenik emakume batek garbituko zuela, eta hitzik gabe ulertuko zuela bertan idatzita zegoen istorioa.

      Orbanek istorio interesgarriak kontatzen dituzte. Lehena, gure hilekoa denborarekin aldatuz doala. Nire kasuan, odoljario arin batetik sei eguneko uholde geldiezin batera igaro nintzen, horietako hiru bereziki gogorrak izanik. Jakin-mina sortzen dit hurrengo aldaketa zein izango den pentsatzeak. Orbanek kontatzen digute, baita ere, hilekoa kudeatzeko higiene-metodoak denboran zehar aldatzen direla, eta horien erabilera eta eskuragarritasuna —aurrerago aipatuko dudan bezala— gai politikoak direla.

      Baina, batez ere, orbanek lotsari buruz pentsarazten digute. Zergatik ematen digu lotsa hilekoaren orban batek, eta ez, ordea, doministiku egiteak, eztulak edo oka egiteak, zeinak desatseginak izateaz gain, askotan gaixotasunaren adierazgarri diren? Beste behin ere femenino gisa determinatzen diren gorputzen lotsara gatoz. Bizkar gainean aurreiritzi ugari daramatzagu, denboran zehar eraiki direnak soilik gu mendean hartzeko, sinetsarazteko arraroak, behe-mailakoak eta akastunak garela. “Gizonen” eta “emakumeen” arteko fikziozko banaketa horretan gehien eragin duen diskurtsoetako bat medikuntzarena da, eta, hilekoaren kasuan, oraindik ere diskurtso nagusia izaten jarraitzen du. Hortik hasiko gara.

ZAKILAK ETA BAGINAK

      Egia da gizakiak zakilarekin, baginarekin (edo bulbarekin, genitalen kanpoko eta ageriko zatiaz ari bagara) edo bi forma anatomiko horietako batek definitzen ez dituen sexu-organoekin jaio daitezkeela. Gorputzetan inskribatuta dagoen egia bakarra da bulba, bagina, obulutegiak eta umetokia dituzten batzuk, espermarekin elkarrekintza gertatzen bada, gizaki bat (edo batzuk) ernaldu eta erditu daitezkeela. Gaitasun hau, egia esan, nahiko aleatorioa da, biolinista-hatzekin edo gimnasia egiteko muskulatura trinkoarekin jaiotzea baino aleatorioagoa. Eta garatzeko kanpoko faktoreak behar dituzten ezaugarri fisiko horien antzera (biolin bat, klaseak, entrenamendua…), gaitasuna edukitzeak ez du esan nahi gauzatu nahi denik. Gerta daitekeen bezala, biolinista-hatzekin jaiotzen den neska batek sekula ez izatea biolin bat eskura, edo nahiago izatea nekazaritzan aritu, edo muskulatura trinkoa duenak ordenagailuak programatzen jardutea, ugaltzeko gaitasun potentziala izateak ez du esan nahi halakorik egin behar denik, nahiz eta gizartea horretan tematu.

— Zein modutan irakasten digu, zure ustez, gizarteak emakumeoi txiki-txikitatik, zoriontsu izateko funtsezkoa dugula ugaltzea?

— Zure ustez, zein ondorio izan ditzake horrek norberarentzat? Zer gertatzen da haurrik ez izatea erabakitzen dugunokin?

      Angela Sainik Inferior liburuan aipatzen duen moduan, aurreiritzi zientifiko batzuk jendarteratu izanak eraman gaitu sinestera gizonen eta emakumeen arteko bereizketa gorputzetan oinarritzen den zerbait dela. Lasaitasunez onartzen dugu, adibidez, XX kromosomak dituzten pertsonak baginarekin jaiotzen direla eta emakumeak direla, eta XY kromosomak dituztenak zakilarekin jaiotzen direla eta gizonak direla... Gaur egun jakin badakigun arren genetika zehaztapen bat baino gehiago iradokizun bat dela, termino horietan hitz egiten jarraitzen dugu, ausazko arrazoiengatik pertsona talde bat beste batetik bereizten duen egitura sozial bidegabe bat mantentzeko. Hala, badakigu patologikoak izan daitezkeen mutazio genetikoekin jaiotzen diren pertsona askok ez dituztela inoiz gaixotasunak garatzen (adibidez, BRCA geneen mutazioak bularreko minbiziaren kasuan), azken batean, pertsona bakoitzaren konformazioa ingurunearekin, kulturarekin, gizarte humano zein materialarekin duen interakzioak baldintzatzen duelako.

      Are gehiago, ustezko genero-ezberdintasunen eta XY/XX kromosomen arteko loturak benetan frogatuta baleude bezala azaltzen zaizkigu, baina ez da hala. Biztanleriaren % 1,7-2 inguru intersexuala da, hau da, ez ditu gure gizarteak espero dituen organo genitalak, kromosoma-erreferentziak edo “dimorfismo sexual” deritzonaren bestelako ezaugarririk. Ehunekoak ez dirudi oso altua, baina kontuan hartzen badugu gutxi gorabehera ilegorri jaiotzen diren pertsonen ehuneko bera dela, agian ikuspegia aldatuko zaigu.

      Pertsona intersexualak muturreko adibidea dira, gorputzen inguruko espektatiba zisheteropatriarkalekin bat ez datozenek jasaten duten muturreko indarkeria erakusten duena. Intersexualitateak deskribatzen ditu kromosomen, genitalen garapenaren edo “sexu” batekin edo bestearekin lotzen diren bestelako ezaugarrien ikuspegitik espektatibak betetzen ez dituzten pertsonak. Horietako askori ebakuntza “zuzentzaileak” egin zaizkie, hau da, gorputzeko atalen mutilazioak, haien baimenik gabe (horregatik ez da zehazki ezagutzen pertsona intersexualen ehunekoa, asko jaiotzean baimenik gabe “konpondu” direlako). Askok, gerora, beren gorputzekiko nahasmendua eta atxikimendu trastornoak garatzen dituzte, gizartea (alegia, gu guztiok) ez delako gai orain arte kontatu zaigun “normaltasunetik” kanpo dauden gorputzak dituzten pertsonak onartzeko, maitatzeko eta haiekin harremanak izateko. Normaltasun horrek indarkeria sortzen jarraitzen du egunero.

      Bi kategoria horietan banatutako gorputzen ideia finkatzen jarraitzeko, sarritan entzuten dugu lehen eta bigarren mailako sexu-organoak daudela. Alegia, gure sexua ez duela baginak edo zakilak bakarrik zehazten, baizik eta ileak, bularrak, gorgoilak… Oinarrizko modu enpiriko batean, edonork ikus dezake emakume batzuek baino bular handiagoa duten gizonak daudela (eta utz dezagun alde batera bularra eman ezin dutela dioen argudioa: haurdun egon berria ez den emakume zis batek ere ezin baitu bularrik eman), eta baita gorputz osoan ile ugari duten emakumeak ere.

      Hutsala dirudien diatriba honek, ordea, ondorio oso garrantzitsuak ditu, adibidez, “ile gehiegi” duten emakumeak gaixo gisa kontzeptualizatzea. Hirtsutismoa, hau da, emakumeen gorputzean ile “gehiegi” eta “banaketa maskulinoan” izatea, gure gizartean ez da giza aldaera natural gisa hartzen, baizik eta arazo “mediko” gisa. Alabaina, ile-falta buruan gertatzen denean, emakumeen kasuan tratamendua behar duen arazotzat hartzen da halaber. Arazo horiek guztiak, zalantzarik gabe, gorputzei buruz ditugun ideia obsesiboen ondorio dira. Inoiz ezin izan dut ulertu gure gizarteak emakumeen gorputzen aurka —eta azkenaldian baita gizonenen aurka ere— egiten duen ile-gerra. Jakina, bai ulertzen da marko kapitalista batean: gure gorputzarekiko asegabetasuna sortzen digute, gero eder eta onartuak sentiaraziko gaituen “sendabidea” saldu ahal izateko. Logika horretatik kanpo, zaila da ulertzen zer duen txarra emakume batek ilea izateak, edo nola neur daitekeen “gehiegizkotasuna”. Gainera, kontuan hartuta emakumeen % 8-10ek “hirtsutismoa pairatzen” dutela (hau da, ile ugari duten pertsonak direla), badirudi aldaera hori ez dela hain noizbehinkakoa. Ez al da izango patologikotzat hartzen ari garela batere patologikoa ez den zerbait? Ez al da izango gorputzak ikusteko gure moduak direla, berez, patologia?

      Antzeko zerbait gertatzen da bularrak dituzten gizonekin. Gizakien beste aldaera baten moduan ikusi ordez, ginekomastia izenarekin patologizatzen da. Egia da badaudela, esaterako, gibeleko arazoetatik eratorritako aldaera batzuk, baina kasu gehienek ez dute inolako gaixotasun-aztarnarik. Hau da, ez dago patologia objektiborik, baina hala balitz bezala sailkatzen da ginekomastia (gizon batek bular handiak izatea, a ze arriskua!). Hala ere, “patologia larri” honen alderdirik interesgarriena haren prebalentzia egiaztatzea da. Ruth E. Johnson eta M. Hassan Murad ikertzaileen analisi zientifikoen arabera, jaioberrien % 60 eta % 90 artean ginekomastia du, nerabeen % 50 eta % 60 artean, eta berrogeita hamar eta hirurogeita bederatzi urte bitarteko gizonen % 70ak. Benetan gaixotasun baten aurrean gaude, edo gorputzek sartu nahi ditugun jantzi absurdoen kontra egiten duten une horietako baten aurrean?

      Bi adibide hauek erakusten dute gorputzak diren bezala onartu ordez, presio sozial eta medikoen bidez egokitu nahi direla. Titietan ilea duen emakume batek segurtasun falta izango du, ziurrenik, beste pertsona baten aurrean biluztean. Berdin bular handiak dituen gizon batek. Zer eta gizartea tematuta dagoelako emakumeok ilea edo gizonek bularra izatea ez dela “normala” sinetsarazten. Edo, normala bada ere, gutxienez, ez dela “erakargarria”.

— Betaurreko hauekin begiratuta, bada gaur egun gaixotasun moduan tratatzen den gorputzeko beste prozesurik?

— Zein dira, zure ustez, prozesu hori patologizatzeko arrazoiak?

— Eta zeintzuk dira ondorioak?

      Duela denbora bat, Twitterren depilazioaren gaiari buruz aritu nintzen hizketan, gaur egun ere tabu izugarria dena Mendebaldeko emakumeen gorputzentzat[9], “erabaki librea” balitz bezala saltzen zaigun arren. Erabaki bat benetan librea izateko, aukera ezberdinak egon behar dira, eta bat edo beste hautatzeak ezin du ekarri irainik, gutxiespenik, lanetik kaleratzerik edo inolako diskriminaziorik. Depilazioaren kasuan, uste dut argi dagoela ez dela erabaki librea. Twitterreko hari horretan kontatu nuen ez depilatzearekin lotuta gertatu zaidan gauzarik positiboenetako bat izan zela neskato batek amari esan ziola nik “hankak bereak bezalakoak” nituela. Hau da, neskato baten hankak, gorputzeko hainbat ataletan nahi bezala jaiotzen diren ileekin. Nik neuk jakin gabe, posible zenaren erreferente bihurtu nintzen; izan ere, nire haurtzaroan ez nuen inoiz ezagutu depilatzen ez zen emakumerik. Eta hala ere, apur bat berezia naizelako, erabaki nuen hori egitea tontakeria bat zela, eta halako gauza zentzugabe eta mingarri batek —beste gauza batzuetarako behar nuen denbora kentzen zidanak— ez zuela helduarorako nire trantsizioa markatuko. Gorputzak ez du halako torturarik merezi. Twitterreko elkarrizketa hartan Iolanda Velosok hartu zuen parte, eta kontatu zuen berak depilatzeari utzi ziola semeak egun batean esan zuelako emakumeek ez zutela ilerik. Haur harentzat egia ukaezina zen: inoiz ez zuen ikusi hanketan, besapeetan edo genitalen inguruan ilerik zuen emakumerik, eta, beraz, ondorioztatu zuen emakume izateak ilegabea izatea esan nahi zuela.

      Ileak gure espeziearen iragan biologikoarekin lotzen gaituzten hariak dira, eta nik beti pentsatu dut hor badaude zerbaitengatik dela. Adibidez, genitalen eremuan, infekzioetatik babesteko. Horretaz gain, kezkagarria egiten zait pornoak bulbaren soiltasuna haurtzarorako itzulera gisa popularizatzea, bost adingabetik bat sexu-erasoen biktima den gizarte batean (zifrak ofizialak dira Europar Batasunean). Badirudi desira maskulinoa etengabe bideratu nahi dela adingabeengana, eta, beraz, niretzat funtsezkoa da emakume helduok ez izatea horren konplize, halako ekintza txikiek ondorio larriak izan baititzakete.

      Baina, ziurrenik, sexu-ezberdintasunaren “egia zientifiko absolutua” —eta hilekoarekin hain lotura estua duena— HORMONA mitikoen gaian kokatzen da (hirtsutismoaren ilea eta ginekomastiaren bularrak haiei egozten zaizkie, bidenabar esanda). Bai, gure nerabezaroa definitzen duen hitz hori bera, emakumeak emakume gisa definitzen dituena, gure existentzia markatzen duena. Baina, zer dira benetan menderakaitzak diruditen izate madarikatu horiek? Ikus dezagun.

HORMONAK GARA?

      Duela denbora bat, generoari eta lanari buruzko ikastaro bat ematen ari nintzen emakume talde batzuekin, eta, besteak beste, gorputzaz ari ginen hizketan. Taldeko gizon bakarrak ireki zuen eztabaida, galdetuz ea hilekoak eraginik ba ote zuen emakumeen arrazoiketa gaitasunean. Hasieran, ezin sinetsita geratu nintzen: hilekoa gorputzaren prozesu fisiko bat da, digestioa edo glomerulu-iragazketa izan daitezkeen bezala. Digestioak eragiten al du lanerako edo erabakiak hartzeko gure gaitasunean? Ba… oso gutxitan, eta modu arinean, gaixo ez bagaude behintzat. Zergatik da hilekoa oraindik ere salbuespena? Pixka bat pentsatu nuen, eta konturatu nintzen “utz ezazu, hilekoa dauka eta” diskurtsoa guztiz beste zerbait bihurtua zela, eta garrantzitsua zela horri buruz sakonago hausnartzea.

      Hilekoaz hitz egiten dugunean, ohikoena izaten da etengabe “zikloa” azaltzea, eta badirudi ziklo horrek ondo bereizitako faseak dituela: hilekoa bera —odoljarioa eragiten duen endometrioa askatzea—; fase folikularra, non folikulu bat hautatzen den obulua hartzeko eta estradiola aktibatzen den; obulazioa, estradiolaren eta hormona luteinizatzailearen eraginez obulua askatzen den unea; eta fase luteoa, non progesterona askatzearen ondorioz, gorputz luteoa hazi egiten den eta gero desagertu, hilekoari bide emateko. Baina, Erika Irusta hilekoaren aktibistak Yo menstrúo. Un manifiesto liburuan azaltzen duen bezala, kontua askoz konplexuagoa da. Adibidez, folikulu batek hiru hilabete inguru behar izaten ditu garatzeko, eta fase bakoitzean hormona askoren arteko elkarrekintza konplexuak gertatzen dira. Izan ere, giza gorputzean zerbait konplexua bada, horiek hormonak dira, eta haiei buruzko ikuspegi mugatu batek ondorio kaltegarriak izan ditzake gorputz guztientzat.

      Ziklo menstrualari buruzko edozein azaleko irakurketatan aipatzen diren hormonek, patologiarik ez duten gorputz guztietan egoteaz gain, beste hormona askorekin elkarreragiten dute eta funtzio ugari betetzen dituzte. Adibidez, estrogenoen garrantzia hilekoaren ziklora mugatzeak ezkutatu egiten du haiek odol-hodien eta azalaren mantentzean, biriken funtzionamenduan edo koagulazioaren erregulazioan betetzen duten funtzioa. Mendebaldeko medikuntzak gorputzak hain zatika ikusteko duen joeraren ondorioz, askotan zuhaitzek ez digute basoa ikusten uzten.

      Horri gehitu behar zaio, ikuspegi medikotik, hilekoa helburu jakin bat duen anomalia gisa aurkezten dela (ugalketa), eta ez —lehenago aipatu bezala— bizitzarako funtsezkoa den prozesu gisa. Aurkezten zaigu hormonak eta zikloak gorputz jakin batzuek bakarrik izaten dituztela pentsarazten duen anomalia gisa. Hain anormalak garela sinetsi da, ezen, denbora luzez —eta gaur egun ere jarraitzen du joera honek—, hilekoa duten gorputzak botiken ikerketetatik kanpo utzi baitira, “konplexuegia” dirudielako botikak gure hormonekiko interakzioan duen eragina baloratzea. Guztion harridurarako, badirudi menstruatzen ez duten gorputzen hormonek (hau da, gizonenek) ez dutela ezertan eragiten… eta, a ze kasualitatea, gorputz guztiek hormona berberak dituzte, hara hor! Logika horrek adierazten duen gauza bakarra da, lehen esan dudan bezala, gorputz “femeninoak” ereduzko gorputzen —“maskulinoen”— bertsio kaskartzat eta anomalotzat hartzen direla. Horrela bakarrik uler daiteke, hormonen aitzakia zentzugabe hori onartuko bagenu, horrek ez zuela eragozten entsegu klinikoetan hilekorik ez zuten emakumeak sartzea eta… hara, beste sorpresa bat: haiek ere kanpoan geratzen ziren. Horrek, bistakoa denez, era guztietako ondorioak ditu, izan ere, giza biztanleriaren erdia botiken eraginen azterketatik kanpo uzteak, ezagutza zientifiko partzial eta okerra eragiten du.

      Beraz, berriro diot: GORPUTZ GUZTIEK HORMONA GUZTIAK DITUZTE (salbuespen patologikoak alde batera utzita). Ez dago hormona maskulinorik eta femeninorik; hormonak daude, eta horietako batzuek pertsona bat UMEKIA denean genital mota bat edo beste garatzera daramate —eta ez beti, pertsona intersexualen kasuan ikusi dugun bezala—. Hormona guztiak dira beharrezkoak gorputz guztientzat. Horiek gabe ez dago funtzio bitalik. Hormonak kausa askoren mezulari eta aktibistak dira. Organo ezberdinetan produzitzen dira, eta funtsezkoak dira bizitzarako —gure gorputzen tenperatura, gantzen xurgapena edo loaren zikloa erregulatzen dute—. Batzuk nahiko ondo ezagutzen ditugu; beste batzuk, oso gutxi. Dakiguna da hormona guztiek elkarri eragiten diotela eta, BATEZ ERE, ingurunearekin elkarreragiten dutela. Beraz, hormona jakin batek duen eraginari buruzko edozein baloraziok ez du zentzurik, baldin eta gorputz osoaren testuinguruan ulertzen ez bada eta estresa, loa, elikadura... bezalako faktoreekin duen elkarreragina kontuan hartzen ez bada. Eta faktore horiek guztiek, bidenabar esanda, lotura estua dute genero-diskriminazioarekin eta baldintza ekonomikoekin. Izan ere, emakumeok gizonok baino lan gehiago egiten dugu etxean, diskriminazioaren estresa pairatzen dugu —jaiotzen garenetik, bizitza pribatuan zein profesionalean, ergeltzat hartzen gaituztela abiapuntutzat hartuta—, sexu-indarkeriaren mehatxupean bizi gara, pobrezia-arrisku handiagoa dugu —eta, hortaz, zailtasun handiagoak ditugu kalefakziora, kalitatezko elikagaietara edo atsedena ahalbidetzen duten lanetara heltzeko—; nola ez dira, bada, gure hormonak apur bat aztoratuko? Gehitu diezaiogun orain horri diskriminazio-geruza gehiago, adibidez, arrazializazioa, trans izaera edo orientazio sexuala.

      Ezagutza medikoa osatugabea eta okerra da, eta ez generoaren ikuspegitik bakarrik. “Arrazaren” ikuspegitik, alde batetik, beste latitude batzuetako emakumeak erabiltzen ditu esperimentuak egiteko —Depo-Proveraren kasuan, esaterako—; eta, bestetik, ez ditu aintzat hartzen emakume ez-zurien baldintza sozialak, ez gure gizarteetan ez Hegoaldekoetan; eta, batez ere, ez ditu kontuan hartzen haien ezagutzak, “ez-zientifikotzat” jotzen baititu, horiek aztertzea eta haien balioa aitortzea saihesteko.

      80ko hamarkadan, Depo-Provera larruazalpeko partxe antisorgailu hormonala ekoizten zuen enpresak esperimentuak egin zituen Indiako hegoaldeko Andhra Pradesheko emakume pobre eta alfabetatugabeekin. Albo-ondorioak izugarriak izan ziren, eta malformazioak zituzten haur ugari jaio ziren, antisorgailuak ez baitzuen haurdunaldiaren aurkako babes eraginkorrik ematen; eta, haurdunaldia gertatzen zenean, emakumearen zein fetuaren osasunari kalte larriak eragiten zizkion. Horrez gain, emakume anemiko gehien dituen munduko herrialde horretan, botikaren albo-ondorio gisa gertatzen ziren odoljario bortitzek emakume askoren heriotza eragin zuen. Depo-Proveraren erabilerak eztabaida pizten du oraindik ere leku askotan, baina merkatutik erretiratu gabe jarraitzen du, hainbat herrialdetako emakume pobretuen giza eskubideen urraketa larria frogatu bada ere.

      Gure kide transen kasuan ere, hormonen erabilera gatazkatsua izan daiteke onarpena lortzeko baldintza gisa inposatzen denean; eta hori, gizon transen kasuan, ohikoa da gure herrialdean, besteak beste, ezagutzen dugun diskurtsoari jarraituz, “femeninotzat” hartzen diren hormonak txarrak eta problematikoak direlako, eta “maskulinotzat” hartzen direnak, berriz, munduaren eta pertsonen balioa neurtzen dutelako, aurrerago ikusiko dugun bezala.

      Pertsona trans batek tratamendu hormonal bat eskuratu nahi izatea, bere identitatean onartua izateko bide gisa, eskubide ukaezina da. Batez ere, kontuan hartuta pertsona zis garenok sortu dugula, bularrik edo gihar-masa garaturik izan ezean, pertsona bat emakume edo gizon gisa, hurrenez hurren, onartuko ez duen sistema hori. Funtsean, gu gara kide transak hormona sintetikoak hartzera bultzatzen ditugunak, eta garrantzitsua da argi esatea hormona horiek eta gorputzak modu naturalean sortzen dituenak ez direla gauza bera, albo-ondorioak dituztelako, barne-organoek ez baitituzte erraz prozesatzen.

      Garrantzitsua da tratamendu hormonalek dakartzaten arriskuak ezagutzea (adibidez, menopausiaren prozesu batzuk kontrolatzeko ordezkapen-terapia hartzen duten emakume zisei ez zaie gomendatzen tratamendua bost urtetik gorako epean mantentzea, frogatu baita minbizi mota jakin batzuk izateko arriskua handitzen duela). Emakume zisek hormonazioarekin bizi dutenak erakusten du —aurrerago ikusiko dugun moduan— informazioa ez dela erraz iristen medikuntza-sistematik tratamendua jasotzen duen pertsonarengana. Pertsona batek gizartean jasaten duen diskriminazio-maila zenbat eta handiagoa izan, orduan eta urriagoa izaten da haren informaziorako irisgarritasuna. Testuinguru horretan, inoiz baino garrantzitsuagoa da erakunde medikoekin kritikoak izatea, baina, inondik inora ere ez, hormonatzen diren pertsonekin. Beren gorputzetan interbenitzea hautatzen duten pertsonen erabakiak, ia beti, genero batean onartuak izateko behar sozialetik igarotzen dira, eta aukera horiek guztiak pertsona zisetatik abiatzen den ideal batean oinarrituta daude. Pertsona zisek genero-eredu zorrotzak jarraitzeari uzten diogun egunean, pertsona trans askok ez dute hormonatzeko edo ebakuntzak egiteko premiarik sentituko beren gorputzekin bakean bizi ahal izateko[10].

EZJAKINTASUNAREN ONDORIOAK

      Mendebaldeko medikuntzaren joera androzentriko, zisgenero eta arrazista kritikatzea garrantzitsua bada ere (eta hau kritikatzen dut bizi eta ezagutzen dudana delako; ziurrenik, munduko beste medikuntza batzuek ere generoari lotutako kritika ugari merezi dituzte), are garrantzitsuagoa da agerian uztea joera horien ondorio bat dela hilekoak jaso duen arreta zientifiko eskasa, eta horrek gorputz menstruatzaileetan duen eragina. Eta “arreta” esatean, ez naiz ari sindromeak eta ziklo-ereduak asmatzeari buruz. Orain arte hilekoaren odola inoiz aztertu ez izana eta halakoez ari naiz, Laura Veigak (@pingando.gal izenez ezaguna den aktibistak) bere gradu-amaierako lanean azaltzen duen moduan. Eta, hara, sorpresa!, odol horrek beste bide batzuetatik eskuratzen zailak diren zelula amak ditu, ingurumen-kutsadura adierazleak ematen ditu… eta hau hasiera besterik ez da. Beste arazo garrantzitsu bat da ezjakintasunak eragotzi egiten digula jakitea noiz den hilekoa gorputz batentzat normala eta noiz patologikoa. Erika Irustak oso argi azaltzen du hau: beherakoa dugunean, denok dakigu digestioan zerbait gaizki dabilela. Aldiz, nola jakin gure hilekoak patologia bat adierazten digun edo ez?

      Beste behin, hasieratik hasi behar dugu: zein da gure gorputzean zerbait gaizki dabilenaren sintoma nagusia? MINA. Minak esan nahi du arreta behar duen ezohiko zerbait gertatzen ari dela. Buruko mina dugu gaizki lo egin dugulako edo kontrakturak ditugulako; edo urdaileko mina, zerbaitek bihotzerrea eragin digulako. Gainerako gorputz-prozesuetan eztabaidaezina den logika hori alde batera uzten da hilekoaren kasuan. Wikipediak berak ere hilekoak mina eragiten duela dio!

      Dakigun moduan gaua dantzan pasatzearen ondorio den buruko minak ez duela garrantzia berezirik, eta atsedenarekin, kurkumarekin edo analgesiko batekin sendatzen dela, baina hiru egunetan pasatzen ez zaigun buruko mina beste zerbaiten adierazle izan daitekeela, hilekoaren kasuan ere bereizten jakin beharko genuke zer diren molestia “normalak” (jasangarriak izateak ez du esan nahi normalak direnik) eta zein diren arazo baten adierazle. “Normala” esatean (a ze hitz itsusia!), adibidez, atseden faltak eragindako ondoez orokorretik eratorritako minez ari naiz —atsedena funtsezkoa baita hilekoa arazorik gabe gertatzeko—. Edo estresak eragindakoez, gorputz osoko muskuluak uzkurtzea eragiten baitu. Normala da gorputza “zerbait egiten ari dela” nabaritzea (obarioetako “molestiak” deitzen ditugun horiek, egiaz, umetokiaren uzkurdura arinak izan daitezke; eta gorputzeko beste ataletan tentsioa nabaritu dezakegun bezala nabaritu ditzakegu, tratamendurako arrazoi izan gabe), baina, une batean, sentsazio horri “mina” esaten hasten bagara, orduan gelditu egin behar dugu zer gertatzen den ikusteko.

      Batzuetan, hilekoarekin lotutako molestiak endometrioa askatzeko sortzen diren koaguluak behar bezala kanporatu ezin direlako gertatzen dira. Horregatik, betidanik gomendatu izan zaigu beroa aplikatzea halako minei aurre egiteko, hodiak dilatatzen lagundu dezakeelako, edo koaguluak desegiten eta kanporatzen. Sexu-eszitazioak ere lagundu dezake zentzu horretan. Gainera, erabiltzen ditugun hilekoaren higienerako produktuetan ere pentsatu behar dugu. Koparen abantailetako bat da koaguluak pasatzen uzten duela, tanpoien kasuan, adibidez, ezin baitira askatasunez atera. Eta bistakoa da gorputzean trabatuta geratzen den edozerk ondoeza eragingo duela. Umetan inoiz belarrian edo sudurrean zerbait sartu bazenuen, badakizu zertaz ari naizen.

      Orain, pentsa dezagun zenbatetan joaten garen hilekoaren minagatik osasun-zentroetara, eta, batez ere, ZEINEN KASU GUTXI EGITEN DIGUTEN. Ohikoena da pilula antikontzeptiboa ematea (hau da, obulazioa deuseztatzen duten hormonak) eta etxera bidaltzea, kontuan hartu gabe endometriosia bezalako patologia larriak izan ditzakegula, zeinak batez beste 7 (ZAZPI!) urte behar izaten dituen diagnostikatzeko, soilik, gizarteak onartu egiten duelako hilekoa = mina dela.

      Endometriosia menstruatzen duten pertsonen % 10i eragiten dion gaixotasuna da. Labur esanda, endometrioaren ehuna umetokitik kanpo hazten denean gertatzen da. Bat-batean barean birika zati bat haziko balitzaigu bezala. Hazkunde horiek, oro har, pelbisean eta obulutegietan gertatzen badira ere, gorputzeko beste edozein ataletara zabal daitezke. Endometriosia gaixotasun inflamatorioa da, milaka emakumeri sufrimendu eta min handia eragiten diona, eta gaur egun oraindik ez da haren jatorria zehazki ezagutzen (badakigu estrogenoen presentziak inflamazioa larriagotzen duela, baina ezer gutxi gehiago). Galizian querENDO izeneko elkartea dago, informazioa eta laguntza eskaintzen dituena. Hilekoa minez bizi baduzu, informatu zaitez, jarri harremanetan inguruan dituzun elkarteekin eta bilatu laguntza mediko egokia.

      Mina alde batera utzita, inork ez digu irakasten zerbait gaizki doan antzematen, salbu eta “erregulartasun” kontzeptuaren arabera ez bada. Pertsona baten zikloak ez badie kalkulatutako egunei jarraitzen, beti esan nahi du hori eragiten duen arrazoi patologiko bat dagoela? Edo ingurumenaren zein norbanakoaren aldakortasuna izan daiteke? Garrantzitsua da galdera hori beti egitea, eta ez onartzea espero denarekin bat egiten ez duen ziklo bat izateagatik gaixo gaudela (eta pilula eman behar digutela).

      Hilekoaren odolaren koloreak ere adieraz dezake balizko anomaliaren bat; arazoa da oso gutxitan erreparatzen diogula, lehenbailehen desagerrarazteko esaten baitzaigu. Normalean gure odolak itxura jakin bat du eta bat-batean aldatu egin da? Jario gutxi genuen eta bat-batean asko? Ba al dago aldaketa horiek azaltzen dituen faktorerik, adibidez, oraindik hazten ari garela, bizilekua edo dieta aldatu dugula, edo berriki erditu garela…? Gure odolak kolore arrosakara hartzen badu edo oso likidoa bada, litekeena da estrogeno- edo nutriente-gabezia bat egotea. Oso lodia bada, desoreka hormonal larrien seinale izan daiteke. Marroi iluna bada, ordea, ez da berez kezkagarria: endometrioaren hondarrak izan daitezke, gorputzak kanporatzeko denbora gehiago behar izan duelako eta odola oxidatuz joan delako.

EMAN ZAKURRARI JANA,
ETA MUGITUKO DU BUZTANA

      Honaino iritsita, galde genezake: medikuntzak beste arlo batzuetan etenik gabe aurrera egiten badu, nola liteke bizitzako uneren batean giza biztanleriaren erdiari eragiten dion fenomeno bati buruz hain informazio eta ezagutza urriak izatea? Dagoeneko aipatu ditugu zenbait auzi; izan ere, medikuntza ez da gizartetik kanpo existitzen, eta azken hau oinarrian maskulinotzat jotzen den gorputza lehenesten duten egituretan eraikia dago, femeninotzat jotzen direnentzat diskriminatzaileak diren ideiei eusten dien bitartean. Baina bada beste faktore bat ere, gorputzen aldakortasuna patologizatzeko interesarekin zerikusia duena, eta atsotitz honetan laburbildu daitekeena: “Eman zakurrari jana, eta mugituko du buztana”. Edo, bestela esanda, interes ekonomikoek eragin handia dute osasun arloan. Azkenean, badirudi hilekoaz hitz egiteak guztiari buruz hitz egitea eskatzen duela.

      Oro har, badakigu osasun publikoa zenbat eta gehiago pribatizatu, orduan eta okerrago ibiliko garela, pertsonen ongizatea bilatzerakoan ez baikara oinarrizko irizpide batzuen menpe egongo, baizik eta dirua irabazteko helburuarekin saltzen dizkiguten produktuen menpe —ordaindu ditzakegunok behintzat; gainerakoak baztertuta geratuko baitira—. Behar ez ditugun bitaminetatik hasi eta alferrikako enpasteetaraino. Medikuntza kapitalarekin lotzen denean, denok galtzen dugu, ez baitugu nahikoa ezagutza proba bat beharrezkoa den ala ez jakiteko. Botere-egitura hori oso problematikoa da, batez ere emakumeontzat, ikusi dugun bezala, gizarte patriarkalak arrotzaren lekuan kokatzen baikaitu, gorputz subalternoen aldean, umetatik gutxiago eta tuntunago garela eta “arzalpenak” (edo mansplaining-ak) beharrezkoak ditugula erakusten zaigun horien aldean.

      Medikuntzaren interes ekonomikoek beste alderdi batzuei ere eragiten diete, esaterako, zein patologia eta gairen ikerketan inbertitzen den eta zeinetan ez. Zalantzarik gabe, dirua duten bezeroak dauden horietan inbertitzen da, ez premia larrienak daudenetan. Testuinguru honetan bakarrik uler daiteke zergatik ez diren ikertzen heriotza masiboak eragiten dituzten malaria eta antzeko gaitzak, eta bai, adibidez, alopezia edo erekzio-disfuntzioa bezalako “arazo larriak”. Aldaketa klimatikoaren ondorioz anofele eltxoa (emea) Bayerren egoitzara iristen denean, ziurrenik orduan aurkituko dute gaixotasun horren sendabidea. Izan ere, COVID-19aren krisian argi geratu da hori. Koronabirusa Iparraldeko herrialdeetara iritsi bezain pronto hasi zen industria farmazeutikoa txertoaren bila, eta, horretarako, munduko beste latitude batzuetan nagusi diren beste gaixotasun batzuetarako beharrezkoak ziren proiektu guztiak geldiarazi zituzten.

— Bururatzen al zaizu beste egoeraren bat, non esku-hartze edo praktika medikoek desberdinkeria eragiten duten?

— Nortzuk dira baztertuak geratzen diren pertsonak, eta zergatik?

      Testuinguru horretan, industria farmazeutikoei interesatzen zaie hilekoa patologikoa den zerbait bezala ikustea, “bezero” kopurua izugarria baita. Hau da, hilekoa gaixotasun gisa eraikitzen bada, orduan “sendatu” beharra dago, eta horretarako beharrezkoak dira emakumeei eta osasun-sistemei inposatzen dizkieten sendagai espezifikoak. Elissa Stein eta Susan Kim hilekoaren aktibistek ezin hobeto azaltzen dute: hilekoarekin lotutako arazoren bat dugunean, txikiena izanda ere, pilula antikontzeptiboa eta analgesiko “espezifikoak” —eta segi dirua egiten! —. Eta, honaino iritsi garenez, agian une egokia da hainbeste aipatu dugun PILULAZ hitz egiteko.

      Pilula antikontzeptiboa, funtsean, estradiola eta progesterona dituen konprimitu bat da, obulua sortzea ekiditeko eta, beraz, ernalketa saihesteko. 70eko hamarkadako mendebaldeko emakume zurien mugimendu feministek askatasunerako urrats garrantzitsu baten moduan ospatu zuten pilula: jada ez ginen erditu behar, sexuaz askatasunez goza genezakeen! Zoritxarrez, denboraren poderioz, hasi gara azkenean gailu mediko honi buruz —gaur egun hormonak askatzen dituzten adabaki moduan ere saltzen dena— modu konplexuagoan pentsatzera garamatzaten ahotsak entzuten.

      Lehenik eta behin, honaino iritsi bazara, argi geratuko zitzaizun OBULAZIOA funtsezkoa dela hilekoa duten gorputzen osasunerako. Beraz, pilula arinkeriaz preskribatzen zaigunean obulazioa eteten duela esanez, ulertu behar dugu horrek gure organismoan eragiten duen alterazioa bortitza dela. Albo-ondorio ugariez gain —depresioa eta antsietatea, besteak beste—, eta zenbait minbizi-motarekin izan dezakeen lotura ziurgabeaz gain, pilulak berebiziko alterazioa eragiten du gure osasunean. Jakina bizi gaitezkeela obulatu gabe, giltzurrun bakarrarekin edo intsulina hartuz bizi gaitezkeen bezala; baina guztiz onartezina da hilekoarekin zerikusia duen edozein nahasmenduren aurrean, haren jatorria aztertu gabe, automatikoki pilula errezetatzea. Izan ere, egongo dira tratamendu hormonal honi erantzungo dioten nahasmendu batzuk —bere ondorioekin—, baina beste askotan ez du inolako onurarik ekarriko. Hortaz, gure gorputzean bonba bat sartzen ari gara, funtzio bital bat inhibitzen… ezertarako ez.

      Garrantzitsua da gogoratzea pilula garatzen ari zirenean ez zela soilik emakumeentzako metodo antikontzeptibo gisa pentsatu. Gizonentzako pilula bat ere garatzen ari ziren, erabat bideragarria zena, baina ez zen merkaturatu, talde medikoek iritzi baitzuten gizonek ezingo zituztela tratamenduaren albo-ondorioak jasan… Albo-ondorio horiek, emakumeek jasaten zituztenen berdinak edo arinagoak ziren.

      Halaber, pilula garatzean, garrantzitsutzat jo zen medikamentuaren hartualdien arteko tartean odoljario bat gertatzea, emakumeak “arrotz” senti ez zitezen. Emakume askok uste du pilularen ziklo baten eta hurrengoaren arteko odoljario hori hilekoa dela, baina ez da egia, hilekoa obulazio-prozesuaren ondorioz baino ez baita gertatzen. Sortzen den odol hori sendagaiaren makillajea da, nolabait esateko.

      Gainera, premiazkoa da bigarren baieztapena ere birpentsatzea, pilulak emakumeei euren sexualitatearen gaineko kontrola ematen diela dioena. Argi dago pilulak aukera ematen diela emakume zis eta haurdun gera daitezkeen beste gorputzei haurdunalditik babesteko, hori eragin ohi duen beste aldea kontuan hartu gabe; baina, ez al da hori desberdinkeria baten adierazle? Bi pertsonek haurdunaldia eragin dezaketen sexu-harremanak badituzte, ez al da biena ardura? Ez al litzateke logikoa bi aldeek prebentzioan parte hartzea? Zergatik ezartzen zaio alde bakarrari erantzukizun osoa?

      Azken batean, emakumeoi gure sexualitatearen gaineko benetako kontrola emango digun gauza bakarra da… heteropatriarkatuaren amaiera. Argi eta garbi. Izan ere, badakigu beste metodo antikontzeptibo batzuk ere badaudela, hori bada kontua, eta funtsezkoak direla, gainera, genital-transmisiozko gaixotasunak[11] saihesteko. Bai, preserbatiboaz edo kondoiaz ari gara. Zein da penetraziozko sexu-harremanetan haurdunaldiak eta gaixotasunen transmisioa saihesteko balio duen metodo konpleto eta kaltegabe (bi aldeetako inork latexari alergiarik ez badio, behintzat) honen arazoa? Bada, batez ere gizonezkoek erabili behar dutela. Horrek erakusten du emakumeen askatasun sexuala bermatzeko bide bakarra harreman parekideak izatea dela. Hala ez bada, emakume arrazializatuek eta “garapen-bidean” dauden herrialdeetakoek ohartarazi bezala, pilula aitzakia ezin hobea bihurtzen da hiesaren, klamidiosiaren, gonorrearen eta sifilisaren aurrean babesik ez izateko. Gizartean gizontzat hartzen direnei onartzen zaien arduragabekeria sexualak emakumeak babesgabe uzten ditu nahi gabeko haurdunaldien eta genital-transmisiozko gaixotasunen aurrean. Ikuspegi horretatik bakarrik uler daiteke preserbatiboaren erabilera sistematikoki baztertzen duten gizonen jarrera; zeina, inori hormona-alteraziorik ez eragiteaz gain, sexu-jostailu bikaina izan baitaiteke.

— Emakumeen preserbatiboa existitzen bada ere, askoz garestiagoa da eta aurkitzen zailagoa.

— Ba al zenuen haren berri?

— Zein metodo ezagutzen dituzu genital-transmisiozko gaixotasunak prebenitzeko?

— Eta nahi gabeko haurdunaldien prebentziorako?

— Nola eskuratu duzu informazio hori?

— Iturria fidagarria al da?

      Depilazioarekin gertatzen zitzaidan bezala, oso gaztetatik izan nuen argi ez nuela neure burua botikekin galkatu nahi, eta, beraz, niretzat pilula ez zein inoiz aukera bat izan gizonekin izan nitzakeen sarketadun harremanetan, zeinak gure sexualitatea bizitzeko ditugun aukera ugarietako bat baino ez baitira (eta are gehiago nire kasuan, ez bainaiz heterosexuala). Hau esaten dut antisorgailu desberdinen artean hautatu ahal izateko pribilegiotik —hainbat arrazoirengatik ez baitago emakume guztien eskura—, baina baita nire gorputzetik bertatik abiatzen den etengabeko borroka pertsonaletik ere. Nire esperientzietan, gizonezkoek preserbatiboak arbuiatzea oso ohikoa izan da. Aitzakiak, berriz, ezagunak dira eta askotarikoak: ez omen dela hainbeste plazer sentitzen, “momentua” hausten duela… Azken finean, pentsatzen jarrita, ideia bakarrean laburbil daiteke: sexua gizonen plazer iturri, emakumeon plazeraren kontura. Zeren, nire kasuan behintzat, plazera seguru eta lasai sentitzeak ematen dit. Eta “momentua” benetan hausten didana da norbaitekin eztabaidan aritu behar izateak babesa erabil dezan. Askotan, badirudi ez dituztela gainditu Erdi Aroko gorte-maitasunaren aginduak, non dama batek beti egon behar duen atea zaintzen eta “ez, non eta...” esaten, gorputzaz lasai gozatu ordez. Niretzat, behintzat, jarrera hori guztiz ezinezkoa da. Presio hori eta plazerezkoa behar zuen egoera intimo batean etengabe borrokan ibili beharra izan ziren gizon zisekin oheratzeari uzteko nire arrazoi nagusiak. Azken esperientzietako batean (gizon horrekin azkena) sortu zen eztabaidan, hark esaten zidan logikoa zela emakumeok kondoiaren erabileran tematu behar izatea, azken finean gure ardura baitzen haurdun ez geratzea. Diskurtso horri biluzik (literalki) egin behar diogu aurre, eta pilulak, funtsean, larriagotu egiten du.

OSASUNA ETA PATOLOGIA

      Eta Mendebaldeko sistema medikoaren eta honek hilekoaren arloan eragindako kalteen errepaso laburra amaitu aurretik, ezinbestean itzuli behar dut Elissa Stein eta Susan Kimen liburura, gogoeta egiteko zein neurritaraino izan den ohikoa medikuntza-sistemak ezer jakin nahi ez izatea menstruatzen duten gorputzei buruz, salbu eta botikaren bat emateko eta, ahal izanez gero, anestesiatuta uzteko. Haien moduan hasiko naiz: histeriari buruz hitz egiten. Ziur noizbait entzun duzula hitz hori; berez, “patologia” horren aitzakian asmatu ziren lehen kontsoladoreak (halaxe da). Mendeetan zehar, emakumeak ospitaleratzeko eta torturatzeko aitzakia izan zen, haien gaitz bakarra… emakume izatea zelarik, alferrikako objektu gisa tratatzen zituen gizarte batean. Histeria, gainera, Mendebaldeko kontzeptua da erabat, gero esportatu zena, emakumeak torturatzeak zekartzan etekinak itsasoz haraindiko herrialdeetara zabaldu gabe gera ez zitezen. Sintoma ofizialak ia amaigabeak ziren: funtsean, bizirik egotea. Eta egun, histeria medikuntzako liburuetatik desagertu zenetik hogeita bost urte baino gehiago igaro direnean, Mendebaldeko medikuntzak patologia berri bat asmatu du, harekin sintoma asko —ehun eta berrogeita hamar baino gehiago— konpartitzen dituena. Badakizu zein den?

Sindrome premenstruala

      Eztabaidatzeko joera erakustetik hasi, beherakoa izan eta gerrialdeko mineraino, badirudi edozein bizi-zantzu izan daitekeela sindrome premenstrualak eragindakoa. Beste behin ere, badirudi gaixotasun bat asmatu behar dela guri botikak emateko aitzakia izateko; zeren, jakina, sindrome premenstruala patologia bat bada, sendabidea bilatu behar zaio.

      Bitxia bada ere, Steinek eta Kimek dioten bezala, badirudi arazoa beste bat dela. Gaiaren muinera joateko, 1996an, Heather Nash eta Joan Chrisler ikerlariek sindrome premenstrualaren sintoma klasikoak aztertu zituzten gizon zisen artean eta… antza, haiek ere pairatzen zuten. Steinek eta Kimek adierazten duten moduan, agian, azken batean, auziaren muina da onartu nahi ez izatea gizakiok aldakorrak garela, eta ez “normaltasun” gisa saltzen zaigun eredu egonkor hori.

      Ideia hori berretsi egiten da menopausiari erreparatuz gero, beti arazo gisa deskribatzen baita. “Pitopausiaz” txantxetan aritzen bagara ere, inoiz ez da adierazten gizonek ere, adinarekin, aldaketa fisiko garrantzitsuak izaten dituztela; sozialki onartzen delako gizonentzat zahartzea ez dela arazo. Haiek, besterik gabe, erakargarriago eta eskarmentu handiagoko bihurtzen dira. Zahartzea arazo bat da soilik femeninotzat hartzen diren gorputzentzat.

      Orain arte ikusitako guztiak argi uzten du kontuz ibili behar dugula medikuntzak esaten digunarekin. Ezarritako diskurtsoen aurrean feminista gisa izan behar dugun mesfidantza sanoaz gain, nire kasuan badut beste elementu bat ere kontuan hartzekoa: hitzaldien interprete naizen aldetik, harreman estua dut medikuntzaren munduarekin. Arlo mediko ugaritako profesionalei beren espezialitateetako azken aurrerapenei buruz hitz egiten entzuteko zortea dut. Duela urte batzuk, zoru pelbikoari buruzko kongresu batean (gaia ezaguna zait, sarritan aritzen bainaiz horrelako hitzaldietan), zur eta lur utzi ninduen ondorio batera iritsi nintzen: bertan zeuden ginekologiako profesional gehienek aitortzen zuten ez zekitela zehazki zoru pelbikoak nola funtzionatzen duen, eta zenbait teoria sutsuki eztabaidatzen aritu ziren. Teknologia mediko sofistikatuen aro honetan —proba erradiologikoak, protoiak, endoskopiak, erresonantziak, ultrasoinuak—, badirudi zenbait barrunbe “femenino” oraindik ere misterio bat direla. Gero, ez da harritzekoa barrunbe horiek gizaki bat hartzeko eraldaketa izugarria abiatzen dutenean, are gutxiago ulertzea.

      Indarkeria obstetrikoaren kontzeptuak emakumeen gorputzek haurdunaldian eta erditzean jasaten dituzten erasoak biltzen ditu, baina ez horiek bakarrik. Indarkeria obstetrikoa da, halaber, emakume bat hilekoarekin lotutako arazo batengatik osasun-arretara joaten denean, kasurik ez egitea eta tuntuna balitz bezala tratatzea.

      Haurdunaldiari eta, bereziki, erditzeari dagokionez, badakigu Mendebaldeko medikuntzak —beste behin ere— prozesu hori gaixotasun gisa ulertzen duela, eta erdituko den emakumearen beharren gainetik jartzen duela pertsonal medikoaren erosotasuna. Erditze-gelako gorputz-jarrera bera da logika ororen kontrakoa. Gizateriaren historian zehar, emakume gehienak —eta, zorionez, askok hala egiten jarraitzen dute— kokoriko edo eserita erditu izan dira, grabitatearen indarrak haurra amaren gorputzetik ateratzen laguntzen duelako. XVIII. mendetik aurrera, Europan “medikuaren” figura agertu zen (ezagutza, edo, hobe esanda, boterea zuen gizonarena), eta horren ondorioz emakumeak etzanda erditzera behartu zituzten. Dirudienez, erabaki horretan eragina izan zuen Frantziako Luis XVI.a erregeak bere seme-alaben amak erditzen ikusteko zuen fetitxismo bitxiak ere. Bi kasuetako edozeinetan, argi dago justifikazioa ez datorrela bat erditzen den emakumearen ongizatearekin. Eta ez bakarrik jarrera hori gorputzak eskatuko liokeenaren oso bestelakoa delako, baizik eta okerrena delako: muskulatura eta barne-organoak zanpatzea eragiten du, mina eta ahalegina areagotu… Azkenean, episiotomia gehiago, eta horiekin batera, gernu- eta gorotz-inkontinentziak. Episiotomia da bulbaren eta uzkiaren arteko eremuan ebaki bat egitea, emakumeak guztiz dilatatzea lortzen ez badu, ebaki horrek haurrari irteten lagundu diezaion. Arazoa da, kasu honetan, ebaki horrek —askotan ez dena egiten amak haurra kanporatzeko ezintasunagatik, baizik eta medikuen ezinegonagatik— forma zirkularra duten muskuluak (esfinterrak) ebakitzen dituela; eta, gero orbaindu arren, ezin izaten dira berriz behar bezala uzkurtu. Eta uzkurtzen ez badira, ezin dugu uzkia itxi; ondorioak azaldu beharrik ez dago. Hori guztia, inoiz beren gorputzetik izaki bizidun bat kanporatu behar izan ez duten jaun batzuen kapritxoaren ondorioz. Eta gaur egun ildo beretik jarraitzen dugu zesareekin; izan ere, erditze bat bere kabuz gertatzen denean artatzeak hautsi egiten du gure denbora-plangintza antolatua.

      Osasun-afera problematiko honi beste elementu konplexuago bat gehitu behar zaio: instantzia medikoen eta “pazienteen” (bada arrazoirik izen hori izateko!) arteko botere-harremana. Medikuarengana goazenean, geure burua haren esku uzten dugu, eta horrek botere-harreman bat sortzen du, profesional onek bakarrik hausten dakitena.

      Nola identifikatu mediku on bat:

      — Gure egoera orokorraz arduratzen da eta konfiantzazko giroa sortzen du.

      — Esaten dioguna entzuten du.

      — Gertatzen zaiguna guk ulertzeko moduko hizkeraz azaltzen digu, ulertu arte. Gure hizkuntzan hitz egiten digu edo profesionalen laguntza bilatzen du horretarako.

      — Tratamendu bat jarraitu nahi dugun ala ez erabakitzeko aukera ematen digu, eta hartutako erabakiak dituen inplikazioen berri ematen digu.

      Lehen hormonei buruz aritu garenean, adibidez, neurgailua oso argia da: desorekaren bat baldin badugu, profesionalak azaldu beharko liguke zein ondorio izan ditzakeen, eta guk erabaki beharko genuke tratamendua nahi dugun edo ez. Esan nahi dudana da hormona bat “normaltzat” jotzen diren indizeetatik kanpo edukitzearen ondorioa (eta ikusi dugu “normal” hori bera ere eztabaidagarria dela) izterretan ilea izatea bada, eta hori saihesteko tratamenduak, berriz, depresioa bezalako albo-ondorioak izan baditzake, guk erabaki behar dugula pito bat inporta zaigun edo ez izterretan ilea edukitzea.

      Gainera, osasuna kontzeptu politikoa da, aurrerago ikusiko dugun bezala. Ez da geneek eta elikadurak soilik baldintzatutako egoera bat, baizik eta baliabideetarako sarbidearekin, autoestimua sustatzen duen giro batean haztearekin, eta Mendelen analisi bat baino askoz konplexuagoak diren beste faktore askorekin zerikusia duena.

— Nola sentitzen zara medikuarengana joaten zarenean?

— Zure ustez, artatzen zaituen pertsonak errespetuz tratatzen zaitu?

— Eroso sentitzen al zara gai intimoak aipatu behar dituzunean?

— Zure iritziz, zer beharko litzateke kontsultan erosoago sentitzeko eta kezkatzen zaituzten egoerak lasai kontatzeko?

      Hemezortzi edo hemeretzi urte nituela joan nintzen lehen aldiz ginekologiako kontsultara. Betidanik sinetsi izan dut osasun sistema publikoan, pertsonen ongizatearen eta bizitzaren inguruan interes ekonomikoak sortzearen gainetik. Gure testuinguruan ohikoa den moduan, familia-medikuarengana joan nintzen (konfiantzazko harreman bikaina nuen harekin), eta hark bideratu ninduen. Osasun publikoan eskainitako urtean behingo bi azterketa jasan nituen. Bietan, behi bat bezala sentitu nintzen, inbaditua eta batere errespeturik gabe tratatua. Azken bisitan, ginekologoak esan zidan “blablabla” bat neukala, gaiztotzeko arriskua zuen zerbait, eta itzultzeko sei hilabete igarotakoan. Behin eta berriz eskatu nion arren, ez zidan azaldu nahi izan zer zen. Nekez lortu nuen hark erabilitako hitza gogoratzea: “Displasia”. Oso kezkatuta, familia-medikuarengana joan nintzen, eta hark —bi minututan— azaldu zidan displasia ez dela kezkatzeko moduko ezer, baginako paretatik lagina hartzen digutenean, batzuetan zelulak modu naturalean mutatzen (hau da, berritzen) ari direlako ager daitezkeela alteratuak, eta ez duela zertan ezer txarrik esan nahi. Proba sei hilabetera errepikatzen da, zelulen mutazioa naturala den ala aldaketek jarraitzen duten egiaztatzeko; kasu horretan, tumore-prozesu patologiko batean sartuko ginateke. Ez naiz sekula gai izan ulertzeko zergatik, nire medikuak hain esaldi gutxitan azaldu ahal izan bazidan, ginekologoak ez zuen gauza bera egin. Handik atera, eta lagun bati galdetu nion zein ginekologorengana joaten zen, eta harrezkero, osasun publikotik kanpo joaten naizen kontsulta bakarra da. Ordaindu egin dezakedalako, eta hori ez da nolanahiko kontua. Ondorioz, konponbide horrek arazo oso zehatz bati ematen dio irtenbidea, baina ez arazoaren muinari.

      Lehenago aipatu dudan bezala, pertsona bat osasuntsu egotea ez da kontzeptu finkoa. Izan ere, oraingoz gaixotasun larririk izan ez duen gorputz baten pribilegiotik ari naiz, elika daitekeen eta kirola egin dezakeen gorputz batetik, lan asko egin arren beharrezko atsedena har dezakeenetik. Baita ere haurtzaroan ez goserik, ez muturreko hotz edo berorik sufritu ez izanaren pribilegiotik; afektuz inguratuta bizitzearenetik, eta heldu izan aurretik muturreko sexu-indarkeriarik jasan ez duen gorputz batenetik. Baina baldintza horietako asko edozein unetan alda daitezke. Osasuna egoera aldakorra da beti. Edozeinek izan dezake istripu bat (ni, adibidez, auto batek harrapatu ninduen zortzi urte nituela, eta, zorionez, ondorio larririk izan ez dudan arren, esperientzia gogorra izan zen nire gorputzarentzat), trauma bat, pobrezia-egoeran amaitu, edo sekuelak utziko dizkigun, edo kronikoak izango diren, patologiak garatu. Horregatik da hain garrantzitsua kritikoak izatea eta guztiontzat irisgarria izango den osasun-sistema publiko bat exijitzea, non profesionalek baldintza duinetan lan egin ahal izango duten, behar dituzten baliabideekin eta genero-ikuspegiaren inguruko formakuntza egokiarekin. COVID-19aren krisiak argi utzi zigun —edo utzi beharko zukeen— zer garrantzitsua den osasun-sistema publiko, duin eta unibertsal bat mantentzea, langileei ordainsari duinak emanda, ordutegi eta atsedenaldi egokiekin, gainkargarik gabe eta baliabide nahikorekin. Pertsonen bizitzak horren baitan daude.

      Gainera, beste espezialitate batzuen kontsultetan ez bezala, ginekologiak harreman erregularra eskatzen du, eta askotan intimoa, pribatua eta sentibera. Gure osasun-sistema antolatuta dagoen bezala, ginekologoarengana joaten garen bakoitzean profesional desberdin bat egokitu dakiguke, eta horrek gure osasunaren aurka doan loteria moduko batean kokatzen gaitu. Horri gehitzen badiogu, dirua aurrezteko helburu hutsez, emaginei edo erizainei agintzen zaiela jarraipen ginekologikoa eta azterketa orokorrak bi urtez behin egitea, bide txarretik goaz. Argi dago emaginak eta erizainak profesional bikainak direla, baina kuriosoa da bihotzeko probak egin behar ditugunean kardiologoarengana bidaltzen gaituztela, eta ez haren erizainarengana. Ikusi dugun bezala, baginak, umetokiak, obarioak eta bulbak tartean daudenean, badirudi dena “bigarren mailako” bihurtzen dela.

      Vink CV et al. enpresak Herbehereetan ginekologia-kontsultara joaten ziren 1.254 emakumerekin egindako ikerketa baten arabera, sexu-abusuen biktima izan zirela adierazten zuten emakumeek hilekoaren nahasmendu gehiago zituzten halakorik jasan ez zutenek baino. Emaitza harrigarria ez bada ere (bortxaketa, guztiok izutzeko helburua duen krimen politikoa izateaz gain, trauma fisikoen jatorri ere badelako), badirudi inori ez zaiola bururatu korrelazio horretan pentsatzea. Zalantzarik gabe, konfiantzarik ematen ez digun ginekologo batengana joaten bagara, zaila izango da emakume askok izaten dituzten patologiekin hain lotuta dauden esperientzia horiek hitzez konpartitzea. Izan ere, ikuspegi horretatik, hilekoaren nahasmenduak pilula batekin “sendatu” ordez, profesionala bultzatu beharko lukete, konfiantzatik eta enpatiatik, parean duten pertsonaren sexu-erasoen historia bezalako espazio intimoak lantzera.

      Badakigu Europar Batasuneko bost adingabetik bat sexu-erasoen biktima dela haurtzaroan. La Manadaren epaiarekin ikasi genuen, “Soilik bai da bai” deituriko legea indarrean sartu arte, “intimidazio fisikorik” ez zegoen kasuei abusu deitzen zitzaiela; eta haurtzaroko sexu-erasoen kasuan, ohikoak dira hertsadura eta xantaia emozionala, eta, beraz, intimidazioa erabiliz egindako erasoak baino zigor arinagoa jasotzen zuten ordura arte. Alegia, maila penalean, adingabe bat bortxatzea ez zen pertsona heldu bat bortxatzea bezain larria. Sutsuki kritikatu den lege-aldaketa horrek —testua irakurrita zaila da ulertzen zergatik— amaiera eman dio lehen “aringarritzat” hartzen ziren zenbait elementuren ondorioz zigorrak murrizteari. Orain, bortxatua adingabea izatea larrigarri bihurtu da, eta delitu horren errudun denari ezin zaio gutxieneko zigorrik ezarri.

      Haurtzaroko sexu-erasoek eragiten dituzten ondorioak konplexuak dira. Kasu batzuetan, biktimek gertatutakoa ahazten dute biziraupenerako mekanismo gisa, baina ulertu ezin dituzten sentsazioak bizi ohi dituzte. Beste batzuetan, erasoa isilarazi egiten da, eta ezin da ez justiziarik ez erreparaziorik bilatu; are gutxiago kontuan hartzen badugu, modu guztiz ilogikoan (eta bortxaketaren kulturaren baitan), delitu horiek —askotan urte asko igaro ondoren salatzen direnak— preskribatu egiten dutela. Zorionez, Zigor Kodearen azken aldaketetan jasota geratu da sexu-delituak adingabe baten aurka egin badira, preskripzio-epea biktimak hogeita hamabost urte betetzen dituenean hasiko dela zenbatzen, edo, hil bada, heriotza-datatik aurrera. Ez da oraindik irtenbide guztiz egokia, baina gutxienez aukera ematen die haurtzaroan halakorik sufritu zutenei krimenak helduaroan salatzeko, erasotzaileak zigorrik gabe gera ez daitezen (edo, behintzat, horretan saiatzeko).

      Panorama honekin guztiarekin, normala da menstruatzea izugarrikeria bat dela pentsatzea eta hileroko bisitari uko egin nahi izatea, baina norbaitek ideia hori birpentsatzea lortu badut, pozik nago. Edo ez! Argi baitago gorputz menstruatzaileak serio hartzen dituzten mediku gehiago behar ditugula, hezitzaile gehiago, gorputzei beren osotasunean erreparatuko dieten pertsona gehiago. Eta urrats batzuk ematen ari dira, bai, baina, hain zuzen ere, medikuntzak utzitako hutsune horietan niri pertsonalki problematikoak iruditzen zaizkidan beste itzal batzuk ere agertzen ari dira. Gorputzaren nolabaiteko esoterismoan oinarritutako “hilekoaren kulturarekiko” obsesioaz ari naiz, zeina, gainera, gorputz menstruatzailearen ezagutza aldarrikatzeko aitzakian, emakume izatearen ideia transfobo eta biologizista batzuetara itzultzen baita.

      Hemen ere dirua eta interesak daude jokoan, eta zer esana ematen duten aplikazioak. Goazen bada.

ILBEHERA, ILGORA…
ILARGI GEHIEGI ERE EZ DA ONA!

      Logikoa da gorputz femenino gisa izendatzen garenok patriarkatuak —eta hura gauzatzen duen medikuntzak— gure gorputzei inposatu dien isiltasunaren indarkeriatik askatu nahi izatea, baina, gauza guztietan bezala, gakoa da hori nola egin ulertzea. Denak ez du balio, eta ezin dugu pasatu hilekoari ez ikusiarena egitetik emakumeoi gertatzen zaigun GAUZA OROREN azalpen totalizatzaile egitera: gure “indarraren” edo gure ahuleziaren oinarri bihurtzera, gure gaixotasunarena, egonkortasun mentalarena, produktibitatearena, sormenarena… gure bizitzaren muin, azken finean. Gehiegizkoa eman dezake agian, baina liburu hau idazteko irakurri nituen liburu ugarien artean, ez ziren gutxi hatz mamiak erre zizkidatenak “emakumeok” garen guztia hilekoaren bidez azaltzen duten ikuspegi horiengatik; gure esentzia primigenioena balitz bezala. Niri gustatzen zait pentsatzea, aurretik esan bezala, emakume izateak ez duela zerikusirik hilekoaren esentziarekin, eta gure gorputzak azalpen bakar horiek baino askoz konplexuagoak direla. Azken batean, diskurtso horiei “utz ezazu, hilekoa dauka eta” ikuspegi patriarkalaren antz handiegia hartzen diet. Eta horrek, kezka eragin behar digu.

      Eta ez dut gaizki ulertzerik nahi: emakume edo gorputz menstruatzaile batzuei ezagutza hau askatzailea bazaie, bikain. Baina, berriro diot: gure diskurtsoaren ondorioetan pentsatu behar dugu beti. Horri buruz arituko naiz hurrengo ataletan.

HILEKOA IKUSARAZI
GORPUTZA DESAGERRARAZTEKO

      Ikusi dugun bezala, hutsune eta mespretxu medikoaren aurrean, zenbait emakumeren alternatiba izan da garena hormona-dantzaren bidez esplikatzen duten azalpen erabatekoetan babestea. Bat-batean, hilekoaren zikloak gobernatzen du dena, denborak eta bizi-ardatzak markatzen. Aldartea, sormena, lanerako gaitasuna… Bat-batean, beren burua esplika dezakete, baita nor diren ere, soilik endometrio maitearen agurtze-prozesuaren bidez.

      Ustezko gogo-aldarte horiek ziklikoki inoiz gertatu ez zaizkidala alde batera utzita —eta are gutxiago gertatu behar omen diren une zehatz horretan bertan—, niretzat arazoa da gorputzean gertatzen diren fenomeno guztiei azalpen totalizatzaile bat bilatu nahi izatea, gorputza bera, Anne Fausto-Sterling biologoak dioen moduan, eraikuntza sozial bat delako. Ikusi dugunez, “biologia” purua ez da existitzen, gure faktore fisiko guztiek ingurunearekin eta bestelako baldintzatzaileekin elkarreragiten dute.

      Hilekoa, lehen adierazi dudan bezala, ez da hutsunean gertatzen. “Hilekoaren arazoak” eta ustezko aldarte-aldaketak ez daude soilik hormona jakin batzuen ekoizpenaren menpe, ikuspegi askoz zabalago batetik ulertu behar dira. Gure osasunaren eta bizitzan egoteko moduaren azalpen bakar gisa hilekoaren zikloa hartzeak eragiten du gorputzeko beste funtzio eta organo batzuei eta baldintzatzaile sozial askori ez erreparatzea. Ondorioz, patologia batzuk eta egiturazko desberdinkeriak ezkutuan gera daitezke, inork konponbiderik bilatu gabe.

      Adibiderik muturrekoenean, ilargi-argiz eta yoni-arrautzez inguratutako aura batean geratzen dira; hau da, gure gorputza ulertzen eta bertan zoriontsuago izaten laguntzen ez duten mitoez inguratuta. Eta, bide batez, eta argi gera dadin, hilekoaren zikloaren jarraipen zabal batean oinarritutako azken ikerketa zientifikoek baieztatu dute ilargiak ez duela inolako zerikusirik ziklo menstrualarekin —nahiz eta, logika apur batekin, edonork hori ondoriozta dezakeen—. Izan ere, ilargiak emakumeon hilekoaren zikloak markatuko balitu, GUZTIOK aldi berean izango genuke hilekoa, ezta? Azterketa zientifikorik gabe ere, edonork daki hori... ez dela gertatzen.

      Nire kasuan, urrunago joan gabe, osasunak eta aldarteak askoz gehiago dute ikustekorik loarekin eta ariketa fisikoa egitearekin, beste edozerekin baino. Nire obulutegiak eta umetokia garrantzitsuak izan daitezke, baina ez nire giltzurrunak, birikak edo barea baino gehiago —ezta gutxiago ere—. Eta hori, kontuan hartu gabe gorputz guztietan badagoela ziklo bat, obulazioarena baino funtsezkoagoa, eta memorian, kinestesian eta, zer esanik ez, aldartean erabakigarriagoa dena: loaren zikloa.

      Gero eta ikerketa gehiagok baieztatzen dute loaren zikloa erregulatzeak (hau da, gorputzak behar dituen lo-orduak egiteak, ordutegi egonkor batean oheratzeak eta esnatzeak, eguzkiaren argi-zikloa jarraitzeak) medikazioaren pareko eragina izan dezakeela zenbait nahasmenduren tratamenduan. Urrutira joan gabe, patologia psikiatriko batzuen tratamenduan gauza jakina da pertsona batek behar dituen lo-orduak erritmo egokian egiteak, ezin konta ahala albo-ondorio dituzten sendagaiak hartzearen parekoa izan daitekeela.

      Era berean, gero eta froga gehiago dago ariketa fisikoak, testuinguru jakin batzuetan, medikazioak bezainbeste senda dezakeela, eta, jakina, eragin prebentiboa ere baduela. The Lancet aldizkari medikoan argitaratutako ikerketa berri baten arabera, astean hirutan bizikleta estatikoan berrogeita bost minutuz aritzeak Parkinsonaren hasierako sintomak geldiarazten laguntzen zien parte-hartzaileei, helburu hori duen medikazioarekin lortzen zen maila berean.

      Gorputz-prozesu konplexuagoak estaltzeaz gain, nik “erredukzionista” deitzen diodan ikuspegi horren ondorioz, ez gara gai jatorri sozialeko prozesu konplexuagoak ulertzeko; izan ere, gorputzaz ari naizenean, ez naiz soilik haren materialtasun fisikoaz ari, baizik eta alderdi emozionalez eta psikologikoez ere. Gorputza desagertzen dela diodanean, esan nahi dut, halaber, bizitza hilekoaren bidez azaltzen duten diskurtso esoteriko horien eraginez, hilekoa duten pertsonek sarritan hormona-dantzei egozten dizkietela gogo-aldarte aldaketak, horiek eragiten dituzten benetako arrazoiei aurre egin ordez. Adibidez, obulatzen ari garenean zintzoago edo proaktiboago bihurtzen garela esateak, beste ezer baino gehiago adierazten du, agian, gure emozioak behar bezala plazaratzen uzten ez diguten baldintza sozialetan bizi garela. Egia esan, halako diskurtsoek nire Becerreáko amona ekartzen didate gogora, iritziak eta nahiak zuzenean adierazteko aukerarik gabe hazi zen emakume bat, eta, beraz, zeharka edo aitzakien bidez adierazten zituena. Horrela, meriendatu nahi zuela adierazteko, esaten zuen: “Maria, ez duzu kafe bat hartu nahiko?” (jakinda ez dudala kaferik hartzen), agindu zuzenik ez emateko hezi zutelako. Portaera horren adibiderik muturrekoena nire anaiak ile luzea zuen garaian izan zela uste dut; amonak ilea hainbeste ez ukitzeko esaten zion, “apainegia zarela pentsatuko dute eta”. Mezua agerikoa zen, baina mozorrotuta zetorren, zeren bera, hainbeste emakume bezala, sozializatu baitzuten nahi, pentsatzen edo behar zuena zuzenean ez esateko.

      Oro har, emakume gisa kontzeptualizatutako pertsonei hira ez adierazten irakasten zaigu, eta hortik dator gure generokoen artean depresio-kasu gehiago egotea, ondoeza gizartera bideratu beharrean, eta arazo kolektiboei irtenbidea bilatzeko energia bihurtu beharrean, geure buruaren aurka bideratzen dugulako. Hira erreprimitzera behartzen gaituztenez, ez digute irakasten hura nola kanalizatu; horregatik, nerabezaroan neska askok ez dakite zer egin horrekin, eta jokabide oldarkorrak garatzen dituzte. Hori bai, beste neska batzuen kontra. Hira eta agresibitatea oso gauza ezberdinak dira. Hirak mugiarazten eta gauzak aldatzera bultzatzen gaituen bitartean —bidegabetzat jotzen ditugun egoeretatik sortzen delako—, agresibitatea nagusitasunetik abiatzen den erreakzioa da —ez justizia sentipenetik—. Era berean, ez da gauza bera agresiboa eta asertiboa izatea, eta emakumeon kasuan, berriz ere, nahastu egiten dira. Edo geure burua defenditzen eta gure gorputza erabiltzen jakitea, behar izanez gero, jotzeko, korrika egiteko edo eraso bat saihesteko.

      Batzuetan, “berdintasunaren” diskurtsoaren baitan entzun izan dugu ez duela axola indarkeria gizon batek edo emakume batek gauzatzen duen, gaitzesgarria dela bi kasuetan. Baieztapen hau aztertzen hasten garenean, ordea, hainbat arazo agertzen dira. Lehenengoa da gure gizartean gizon eta emakume gisa kontzeptualizatutako pertsonak ez direla modu berean sozializatuak izan. Hau da, txikitatik, mutilei baimendu egiten zaie beren burua fisikoki adieraztea, “astakilo” izatea, gauzak apurtzea, lokatzetan sartzea. Haur-parke batean helduek neskekin eta mutilekin nola jokatzen duten aztertzen baduzu, laster ohartuko zara neskak berehala jasotzen dituztela, altxatzen, laguntzen… eta mutilei, aldiz, nahi dutena egiten uzten zaiela, inolako arazorik gabe. Horrek ondorioak ditu bai gure gorputzaren esperientzian, bai gizarteak batzuei eta besteei zer onartzen dien zehazteko orduan ere.

      Mutilen agresibitatea ikuspegi positibo batez estalita dagoen faktore bat da. Ikusi besterik ez dago zenbat filmek irudikatzen dituzten heroi gisa biolentoak diren gizonak. Emakumeen kasuan, biolentzia beti aurkezten da anomalia gisa, eta guztiz gaitzesgarri.

      Aspaldidanik egiten zait oso deigarria nire literatur lan batzuek (adibidez, O club da calceta) eragiten duten gaitzespena, iradokitzen dudanean emakumeok gure aurkako indarkeriaren aurrean indarkeriaz erantzun genezakeela. Erreakzioak, batez ere nesken artean, eskandalua eta gaitzespena izaten dira. Aldiz, inork gutxik pentsatzen du zenbat emakume eta neska anonimoren hilketak irakurtzen eta onartzen ditugun normaltasunez fikzio patriarkalean. Biolentzia horrek eskandalizatzen ez gaituen bitartean, estrukturala izaten jarraituko du, eta liburuetako orrialdeak zeharkatu eta gizartean integratuko da; baina alderantzizko norabidean ez da gauza bera gertatzen.

      Garrantzitsua da gai horiek guztiak birpentsatzea, ez ustezko “berdintasun” batetik abiatuta, baizik eta gizarteak emakumeen eta gizonen inguruan eraikitzen dituen espektatiba eta egituratze desberdinetatik. Gizarteak maskulinitatea indarkeria erabiltzeko zilegitasunarekin eta feminitatea horren aurkakoarekin lotzeari uzten dion egunean, orduan bakarrik has gaitezke gai hauetaz beste modu batera hitz egiten.

      Aldarte-aldaketak hormona kontuekin lotzen dituztenak entzutean, beti sortzen zait kezka bera, zenbateraino ez ote den estrategia bat, nire amonarenaren antzekoa, beste gauza batzuk estaltzeko. Hormonena ez ote den aitzakia bat, gutxienez hilero egun batzuetan nahigabea adierazi ahal izateko. Eta hor ere, hilekoaren ikuspegi hori guztiz desahalduntzailea iruditzen zait. Inork ez luke hormonetan ezkutatu beharra izan behar —bere buruari ere— aitortzeko ez dagoela daukan bizitzarekin gustura, eta kasu askotan motiboak ez direla indibidualak, kolektiboak baizik. Errua hilekoari leporatzen diogun bitartean, ahaztu egiten dugu ondoez horren benetako jatorria beste nonbait dagoela, eta bestelako analisi eta esku-hartzeak eskatzen dituela. Diskurtso mota horiek beti ekartzen didate gogora, ironiaz, lasaitzeko yoga egiteko gomendioak; ziur aski, ezer gutxitarako balioko baitu pertsona horren estresa sortu bada hilabete amaierara iritsiko ote den ez dakielako, egunak diru-sarrerarik gabe igarotzen zaizkiolako, edo indarkeriaz eta diskriminazioz inguratuta bizi delako. Ziurrenik, lasaigarriena litzateke oinarrizko premiei nola erantzun eta oinarrizko eskubideak nola gauzatu pentsatu behar ez izatea. Eta hori ez du yogak konpontzen.

HILEKOA IKUSARAZI
EMAKUMEA DESAGERRARAZTEKO

      Hilekoaren interpretazio berriek —“indar femenino” gisa edo bizitzaren azalpen total gisa ulertzen dutenek—, kontraesankorra badirudi ere, azkenean, emakumeak ikusezin bihurtzen dituzte. Gure gorputzei buruzko ikuspegi erredukzionistaz gain, diskurtso mota horiek “emakume” bakar eta bateratu baten ideia eraikitzen laguntzen dute, eta hori zalantzan jarri beharko genuke beti.

      Hasteko, eta modu nahiko agerikoan, hilekoa emakumeen “esentzia” edo “indar” gisa aurkezteak baztertu egiten ditu neska eta emakume menopausiko zisgeneroak, eta, jakina, emakume trans guztiak (hormonatzen badira, zikloak izan ditzakete…; badirudi gizon zisek ere izaten dituztela, baina inork ez ditu aztertu, noski). Baina hau ez da ondorio bakarra, hormona eta prozesu “maskulinoak” eta “femeninoak” daudelako ideia indartzean, kontzeptu bati eta besteari lotutako ideia patriarkalak berresten ditugulako. Marko horretan, estrogenoei eta progesteronari balioa eman nahi bazaie ere, beti gailentzen den beste hormona bat dago. Emakume zis gorputzek normaltasunez sortu arren, patologizatzen den hori: testosterona.

      Caster Semenya abiadura-probetan lehiatzen den korrikalari hegoafrikarra da (batez ere 400 eta 800 metroetan) eta domina ugari irabazi ditu. Bere kasua oso adierazgarria da —nahiz eta, jakina, ez den bakarra—, erakusten baitu nola erabili ohi diren hormonak emakumeak hainbat esparrutan zigortzeko. Semenyaren kasuan, testosteronari ahalmen supersonikoak egozten. Horrela bakarrik uler daiteke Nazioarteko Atletismo Federazioak testosterona-mailak neurtzeko probak egitera behartu izana, eta ondorioztatzea maila horiek altuegiak zirela bera emakumetzat hartzeko (!) eta, beraz, lehiatzeko. Federazioak tematuta jarraitzen du, profesional gisa korrika egiten jarraitu nahi badu, bere testosterona mailak jaisteko medikazioa hartu beharko duela esaten; nahiz eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren 2023ko epaiak argi adierazi zuen diskriminazioa egon zela, eta urratu egin zirela Semenyaren pribatutasun-eskubidea eta babes juridiko eraginkorrerako eskubidea. Atletak borrokan jarraitzen du bere eskubideen alde, eta guztion ardura da diskurtsoa aldatzea, besteak beste, lanbiderik gabe uzten duelako, eta duintasuna zein bere lorpenen merezimenduak ukatzen dizkiolako. Ez da duina inor behartzea medikazioa hartzera bere gorputzak berez sortzen duen hormona bat murrizteko. Baina horretaz gain, testosteronak noiztik egiten ditu pertsonak azkarrago? Halako boterea balu, denok eskatuko genuke injekzio bat, edonora abiadura bizian iritsi eta goizetan ordubete gehiagoz ohean geratu ahal izateko. Ideia hori zentzugabea bezain iraingarria da. Eta patinaje artistikoa egiten duten gizonei, badaezpada, estrogenoak neurtuko dizkiete? Oxitozina? Inori ez litzaioke halako astakeriarik bururatuko.

      Baina Semenya bezalako emakumeen kasuan, bai. Berak dioen bezala: “Azkarra naiz. Onar ezazue”.

      Kirolaren establishment-a erabat arrazista eta patriarkala da. Horrela bakarrik uler daiteke oro har kirolean egiten den “sexuaren” araberako banaketa, eta sortzen diren arazoak —kasu honetan ikus dezakegun bezala— emakume batek “onegia” dela erakusten duenean (muga beti gizonaren azpitik egon behar da) berez “maskulinotzat” jotzen den edozein arlotan (alegia, indarrari, abiadurari edo antzekoei dagokien guztia). Lehen aipatu dugun bezala, emakume gisa kontzeptualizatutako gorputzek mendeak daramatzate kirola berez den horretatik kanporatuta; eta oraindik ere, behartzen gaituzte arropa absurdoak janztera, azpi-finantziazio testuinguruetan lan egitera, edo zuzenean lehiaketetatik kanpo geratzera (Pentsatu al duzu inoiz emakumeek ez dutela lekurik Frantziako Tourrean?[12] Urteak dira emakume txirrindulari afizionatuek lasterketa paralelo bat egiten dutela, kilometroak eta zailtasuna gehituz). Ez al da garaia azken batean indarkeria eragiten duten banaketa horiek berrikusteko? Ez al da garrantzitsua ulertzea “emakumezkoen” kirolak, sarritan, bere egitura propioak ezarri behar izan dituela, gizonek ez zietelako emakumeei lehiarako espazioetara sartzen uzten? Gomendatzen dizut Billie Jean King tenislariaren istorioa ezagutzea: Bobby Riggs matxistari jipoia emateaz gain, emakumeentzako tenis-federazio bat sortu zuen, “orokorrak” —hau da, gizonezkoenak— antolatzen zituen lehiaketetan emakumeei ez zietelako ordaintzen. Riggsen aurkako partida historikoa Battle of the Sexes filmean irudikatuta dago. King, gainera, aktibista lesbiana ezaguna da, bere kide Martina Navratilovarekin batera.

      Indarkeria hauen guztien oinarrian gorputzen “sexu-desberdintasunaren”, sexismoaren eta arrazakeriaren kontzeptualizazioak daude; izan ere, Semenyaren kasuan eragin handia du haren gorputza —Serena Williamsenarekin gertatzen den bezala— bat ez etortzeak kirol-instantziek duten “emakumearen” irudiarekin, dama zuri finaren idealari estuki lotutako irudiarekin. Hori gutxi balitz bezala, Semenya lesbiana da eta bere bikotekidearekin ezkonduta dago, Violet Raseboyarekin —hau ere atleta—, eta horrek diskriminazio-geruza berri bat eransten du. 800 metroak minutu eta berrogeita hamabost segundo azpitik egiten dituen emakume bat, lesbianak ikusarazten laguntzen duena eta estatubatuarra ez den beltza izanik, bere kiroletik kanpo uzten dute… hormona batengatik. Benetan?

      Baina, menstruatzen ez duten emakume zisak, emakume transak edo Semenyaren kasua bezalakoak alde batera utzita (ez dut intersexual deituko, bera emakumea delako, Atletismo Federazioak esaten duena esaten duela), halako ikuspegi mistikoek beste emakume asko ere bazter uzten dituzte, modu ez hain agerikoan bada ere. Izan ere, klasearen, arrazaren eta egoera sozialaren analisi azkar bat egiten badugu, berehala ohartuko gara halako ikuspegiak emakume talde oso zehatz bati zuzenduta daudela: emakume zuri, klase ertaineko eta Mendebaldekoei. Badirudi kapitalismoaren markoan emakume batzuek badutela beren hilekoaren zikloei buruz eztabaidatzeko espazioa, eta beste batzuek, ordea, ez. Lehenengoek hitzaldietan, aplikazioetan, ikastaroetan… inbertitu dezakete; bigarrenek ez dute denborarik, dirurik eta sarbiderik, eta, horretaz gain, diskurtsotik kanpo geratzen dira, askotan objektu izatera kondenatuta.

“TAMPAX NESKAREN”
KASU MISTERIOTSUA

      Gero ikusiko ditugun hilekoaren higienerako gailuez hitz egiteko unea oraindik ez bada ere, uste dut garrantzitsua dela hilekoa emakumeen esentziatzat hartzen duten korronteek —beren existentzia justifikatzeko— erabiltzen dituzten irudi eta argudioetako batzuk orain argitzea. Lehenago aipatu ditudanez gain, bada bat bereziki harritzen nauena: “Tampax neskaren” tropoa. Askotan, korronte hauekin bat egiten duten kideek adierazten dute ez dugula “Tampax neska” hori izan nahi; alegia, hilekoa izan arren nahi duen guztia egin dezakeen neska hori. Iruzkin horri, maiz, gehitzen zaio emakumeen gorputzen ikuspegi hori —beti korrika egiteko, ondo pasatzeko edo igeri egiteko prest dagoena— esplotazio kapitalistaren parte dela. Ez naiz ni izango kapitalismoa sistema gisa defendatuko duena, baina zerbait kapitalista bada, hain zuzen ere, da emakumeei zeharka sinetsaraztea beren patua etxean geratzea dela, eta ez lan-indarraren parte izatea; sinetsaraztea delikatuak direla, atseden eta arreta bereziak behar dituztela. Gai honi xehetasun gehiagorekin helduko diot, benetan kezkatzen nauelako.

      Sistema kapitalista kontsumoan, produkzioan eta baliabide zein gorputzen etengabeko ustiapenean oinarritzen den sistema bat da. Desioaren bidez ezartzen den sistema bat (gehiago izan nahi dugu, lan asko egin nahi dugu gero oporrak hartu ahal izateko, etab.). Baina aipatutako kideek ahaztu egiten dute sistema horrek ezin duela funtzionatu egindako lanagatik ordainik jasotzen ez duen langilerik gabe. Eta langile horiek, tradizioz, emakumeak izan dira; eta klase altuko edo ertaineko emakumeek ardura horiek (bazkaria prestatzea, zaintzako eta etxeko-lanak egitea) beste emakume batzuen gain utz ditzaketen arren (gure gizartean, askotan, migrante, arrazializatu edo landa-inguruko emakumeen gain), ardura horiek indarrean diraute guztiontzat. Nahikoa da ikustea emakumeek eta gizonek zenbat denbora ematen duten etxeko lanetan. Beste sistema ez-kapitalista batzuetan ere emakumeek hartzen dituzte lan horiek beren gain, baina kapitalismoan, lan horiek funtsezkoak dira sistemaren beraren funtzionamendurako.

      Gure herrialdeetako kapitalismoan, beste erregimen batzuetan ez bezala, ez gaituzte modu aktiboan “behartzen” leku jakin hori hartzera —adibidez, lege esplizituen bidez—; aitzitik, sistema mutante bat elikatzeko behar diren desioak eta beharrak sortzen dituzte gure baitan (zerbait edukitzeko desioak eta beharrak, zerbait egitekoak), non enpresak etengabe hazi eta saldu nahian dabiltzan (bestela, zer zentzu du, adibidez, esneari omega 3 eransteak? Edo hondakin bihurtzen diren kafe-kapsulek, zer logika dute?).

      Eta, batzuetan, diskurtso horrek forma bitxiak hartzen ditu, hilekoari gorazarre egiten dion hau adibidez, “Tampax nesken” aurkakoa. Izan ere, azter dezagun argudio hori: zer arazo dago pototan jartzen zaiguna egin nahi izatearekin, mugarik gabe mugitzearekin eta horretarako beharrezko higiene-gailuak edukitzearekin? Benetan itzuli nahi dugu emakume askok oraindik atzean utzi ez dituzten trapuen garaira? Ez dakit zer askapen mota izan daitekeen hori.

      Gainera, nork dio emakumeek “atsedena behar” dutela hilekoarekin daudenean? Egiaz, gorputz askok behar dutena mugimendua da. Frogatuta dago jarduera fisikoak —askotan horretarako gogorik ez izan arren, besteak beste, duela gutxi arte hilekoaren higienerako produktu batzuk deserosoak zirelako— hilekoarekin lotutako ondoeza arintzen laguntzen duela. Ez da harritzekoa, mugitzen garenean zirkulazioa hobetzen delako eta endorfinak askatzen direlako. Beharbada, hilekoak iraun bitartean “atseden hartu” eta geure burua “zaindu” behar dugula dioen diskurtsoak ez du zerikusirik manta batean bilduta sofan txokolatea jatearekin —hainbestetan azpimarratu diguten bezala—, baizik eta mugitzearekin.

      Baina jo dezagun orain “Tampax neskari” egindako kritikaren muinera, kapitalismoak beti aktibo nahi gaituela dioen horretara. Bitxia da gizonei inoiz ez irakastea kapitalismoa zein kaltegarria izan daitekeen haiek sozialki desaktibatzeko. Zeren, badirudi mezu hori emakumeengana bakarrik iritsi dela, eta horrek oso susmagarri egiten du. Gure gorputza zaintzeko argudioaren bidez (kontuz: spa, edertasun-tratamendu eta aldaketa erradikalen diskurtso bera da hori), azkenean lan-merkatura sartzeko eta benetan eraldatu beharko genukeen boterea eskuratzeko aukeratik kanpo uzten gaituzte. Botere horrek bere horretan dirau gizonen eskuetan, guk intsentsua pizten eta gure zikloei buruz eztabaidatzen dugun bitartean. Gauza bera gertatzen da amatasunarekin ere, espazio askotan errebeldia gisa saltzen baita —bizitzaz arduratzea kapitalaz arduratzearen aurrean—, ahaztuta, zaintzan jarduteko lan-merkatuari uko egiten dioten emakumeek jasaten dituzten zaurgarritasun ekonomikoa eta erantzukizunen gainkarga. Arrazoiketa hauek onargarriak izango dira gizonek zuzendaritza-lanpostuak alde batera uzten dituztenean —kapitalismoak soldata handien truke, erabakitzeko boterearen eta beren gorputzaren beharrei erantzuteko denbora librearen truke esplotatzen dituen horiek—. Ordura arte, zaila da gauza kapitalistagorik irudikatzea.

      Hain zuzen, kapitalismoak batez ere emakumeen gorputzak esplotatzen ditu: lan prekarioetan, lanaldi bikoitz eta hirukoitzetan, sexu-esplotazioan eta lan domestikoan… Baina esplotazio hori ez da konpontzen ustezko ziklo hormonal batzuk mistifikatuz, baizik eta lan-eskubideen inguruko eztabaidetan parte hartuz, munstroaren sustraien aurka jardunez eta kapitalismoak sortzen dituen desirak eraldatuz, eta beste berri batzuk formulatuz. Zeren bai, denok dugu eskubidea “Tampax neska” izateko (edo, are hobeto, kopa neska), eta hilekoa dugunean igeri egitera joateko; hilekoa ez baita ohean etzanda egotera kondenatzen gaituen gaitza —horren lekuko dira gure aurretik egon diren emakumeak, Hegoaldeko kideak eta gure inguruko beste asko—. Kulturak, matxismoak eta kapitalismoak hilekoa erabiltzen dute emakumeok desaktibatzeko edo gure ahalmen ekonomikoaz baliatzeko —honi aurrerago helduko diogu—. Eta “Tampax neskaren” diskurtso hau, makurragoa eta hain agerikoa ez denez, oso arriskutsua iruditzen zait.

GURE BESTEAK
WELLNESS-ERAKO ERABILTZEA

      Amaitzeko, hilekoa esentzia femenino gisa goresten duten diskurtso hauetan guztietan, badago niretzat erabat arbuiagarria den alderdi bat: beste latitude batzuetako ezagutzaren apropiazioa. Gauza bat da emakumeok eta disidente sexualok gure gorputzei buruz dakiguna (“amonen ezagutza” esaten diogun hori, askotan sendabide naturalei, gorputzaren funtzionamenduari edo gure hurbileko testuinguruarekiko interakzioari lotutako ikaskuntzak direnak) modu lokalizatu eta kritiko batean berreskuratzea —hau da, gure ingurukoengana joz eta beste ikuspegi eta optika batzuen iragazkitik pasatuz—; eta beste gauza bat da, handik eta hemendik ustez antzinakoak diren sasi-ezagutza batzuk hartzen hastea, ezagutzen, ulertzen eta errespetatzen ez ditugun lekuetatik. Ia ezinezkoa da halako zirkuituetan hitz egiten ez entzutea chiari, txakrei, yoniei eta emakume askok bizi dituzten espazio errealetan proiektatutako gainerako fantasiei buruz. Emakume horiek, eta haien ezagutzak zein eskarmentua, ez dira batere interesgarriak (nahikoa da liburu edo webgune horietako edozein begiratzea konturatzeko zenbat emakume ez-zuri eta ez-mendebaldar ageri diren). Eta argi dago gauza garrantzitsuak ikas genitzakeela; esaterako, landareetan oinarritutako erremedioekin hilekoaren mina arintzeko moduak, zeinak, homeopatiatik urrun, ikuspegi intersubjektibo batetik aski egiaztatuak baitaude.

Kurkuma

      1994az geroztik, nire jaioterriko kulturatik kanpo igaro da nire bizitza. Denbora eta bizitza konpartitzen ditut Indiako hegoaldeko kulturekin, bereziki Tamil Nadukoarekin, eta, zehazki, herrialde erraldoi horretako emakume eta aktibista feministekin. Hiri- zein landa-auzoetako emakumeekin bizi nintzenean, ikusten nuen kurkuma-pasta moduko bat erabiltzen zutela aurpegian eta gorputzean emateko. Banekien sabelean jartzen zituzten enplastuak hilekoaren mina arintzeko zirela, eta aurpegian emandakoa, berriz, aknea tratatzeko eta eguzkiaren aurrean babesle moduan erabiltzeko. Ez nion garrantzi handirik eman ezagutza hari, harik eta askoz geroago Filipinetako kideekin lan egitera joan nintzen arte, eta han, nekazaritza ekologikoan ziharduen erakunde batean, kurkumaren propietate analgesiko eta antiinflamatorioei buruz hitz egiten hasi zitzaizkidan arte.

      Ni, menditar petoa izaki, mesfidatia izaten naiz; beraz, baiezkoa egin nuen buruaz eta ez nion gaiari aparteko arretarik eskaini. Baina, une hartan, nire etengabeko lepoko arazoentzako irtenbideren baten bila nenbilen: buruko mina eragiten zidaten, eta sarritan erabat ahituta uzten ninduten. Bidaiak, ordenagailuko lana eta tentsioa lepoan pilatzen zitzaizkidan, benetan jasanezina zitzaidan mina eragiteraino. Aldi berean, aspaldidanik nekien sortzetiko malformazioa nuela giltzurrunetan, eta analgesiko eta antiinflamatorioek giltzurrun-gutxiegitasuna eragin ziezadaketela. Bidegurutze horretan, kurkumari aukera bat ematea erabaki nuen. Minaren minez eserita egoteko gauza ez nintzen egun batean, tea prestatu eta koilarakadatxo bat kurkuma gehitu nion. Sofan etzan nintzen, eta hamar minuturen buruan, zalantzarik gabe, eragina nabaritu nuen. Egun osoa eman nuen kurkuma hartzen eta hari buruz ikertzen.

      Kontua da kurkumaren propietateak metodo intersubjektibo deritzonaren bidez frogatuta daudela, hau da, hainbat zirkunstantzia eta egoeratan erreproduzitu eta interpreta daitezkeen proba batzuetatik abiatuta, baina kontuan hartuta, halaber, “objektibitatea” ez dela existitzen, eta ezagutza medikoa eta zientifikoa aztergaiaren eta hura aztertzen duenaren arteko interakzioan sortzen dela, pertsonaren eta gizartearen eta kulturaren arteko interakzioan.

      Garrantzitsua da ezagutza tradizionalak ez baztertzea eta probatzea, bizia salba diezaguketelako. Kasu askotan, halako erremedioak ez dira “sendagarriak” zentzu hertsian —ez dute, esaterako, bakterio bat hiltzen—, baina bai prebentiboak edo aringarriak, eta hori da, hain zuzen ere, askotan behar duguna. Ezagutza intersubjektiboa ezagutza kolektiboa da, eta den moduan errespetatu behar da.

      Gaur egun, kurkumari esker, oso gutxitan hartu behar izaten ditut analgesiko edo antiinflamatorio farmazeutikoak. Horrekin, bidaietan eramaten dudan burko berezi batekin eta boxeoarekin, nahikoa izan dut produktu kimikoak neurri handi batean alde batera uzteko.

      Azkenean, garbi dago halako ikuspegiek ez digutela ikusgarriagoak izaten laguntzen; aitzitik, bestearen tokian kokatzen gaituzte, erdigunea eta periferiak sortzen dituen sistema hautsi ordez. Horri guztiari, gainera, negozio-interes sendo bat gehitu behar zaio, adibidez, datuak biltzeagatik eta helburu komertzialekin saltzeagatik ezagun egin diren hilekoaren jarraipenerako aplikazioak. Testuinguru medikotik kanpo, behar ditugu hilekoaren zikloa idealizatuko ez duten aktibistak, gure gorputzak espazio politiko gisa lantzen lagunduko digutenak, eta ilargiaren mitologia berrietan eroriko ez diren ezagutzak zabalduko dituztenak.

      Garrantzitsua da onartzea, badagoela gorputzen ezagutza lehen aipatutako ezagutza “zientifikotik” haratago; baina esperientzia kontrastatua izan behar da, une oro ikuspegi kritiko batetik kontsideratua. Medikuntzak huts egin digulako, orain ez gara itzuliko “emakume” kontzeptua bera —kontzeptu bateratu eta bigarren mailako gisa— sortzeko giltzarri izan diren sinesmenetara.

      Emakumeok defendatzen badugu gure aldartea hilekoaren hormonengatik aldatzen dela, eta hori “normala” dela, zaila izango da gero gehiago ikertzeko exijitzea, normaltasuna ez baita ikertzen. Era berean, berriz ere eroriko gara kolektiboa norbanakoaren ikuspegitik ikusten duen diskurtso neoliberalean. Alegia, bakoitza bere zikloarekin eta gure artean hitz eginez, baina kontuan hartu gabe eztabaida horietan parte hartzen dugunon arraza, gizarte-klasea eta jatorria, ezta gure inguruko baldintzatzaileak eta gure erabakiek hilekorik ez duten pertsonengan izan ditzaketen ondorioak ere.

GORPUTZ OSASUNTSUAK,
GORPUTZ MENSTRUATZAILEAK

      Analisi hau guztia egin ondoren, uste dut garrantzitsuena ideia honetatik abiatzea dela: adinari hala dagokionean hilekoa izateak gure gorputzak ondo funtzionatzen duela adierazten du. Hala ulertu ordez, geure burua prestatzen dugu hilekoa zerbait zikina, ikaragarria eta patologikoa dela sinesteko.

      Gure gorputzari entzun behar diogu, eta ulertu ez dela ziklo bereizi batzuetara mugatzen, osotasun organiko bat dela. Halaber, ulertu behar dugu atsedena, loa, ariketa fisikoa, elikadura… arlo publikoan landu beharreko lehentasun izan behar direla. Ez da aski esatea lo gehiago egin behar dugula; bizi-baldintza egokiak sortzeko lan egin behar da, non —ekonomialari feministek dioten bezala— bizitza jarriko den erdigunean, eta ez kapitala. Non pertsona guztiek izango duten beren gorputza eta osasuna zaintzeko eskubidea.

      Berdinen oinarrizko errenta gizarte-mugimenduek garatu duten tresna da, estatuei exijitzeko pertsona guztiek bizitza duin baterako aukera izan dezaten. Coiako (Vigo) Eskubide Sozialen Bulegoak honela definitzen du kontzeptua: “Herritar bakoitzak jaiotzaz duen eskubidea da, bere beharrizan materialak asetzeko aldizkako kopuru bat jasotzekoa”. Eta gaineratzen du: “OEak indibiduala izan behar du (ez familiarra); unibertsala (ez-kontributiboa eta guztientzat); baldintzarik gabea (diru-sarreren mailatik eta lan-merkatutik askea); zenbatekoak, gutxienez, pobreziaren atalasearen parekoa izan behar du, eta pertsona guztiek kopuru bera jaso behar dute”. Hau da pertsonok gure gorputza zaintzeko eskubidea izatea berma lezakeen tresnetako bat.

      COVID-19aren krisiaren ondorioz, Espainiako Estatuko gobernuak errenta horren bertsio mugatu bat ezarri zuen: bizitzeko gutxieneko diru-sarrera. Lehen urratsa izan da, baina ez da nahikoa.

      Gai hau behar bezala jorratzen ez badugu, nire ginekologoaren konponbidean geratuko gara: dirua duenak bizi-baldintza hobeak eskuratu ahal izango ditu, eta gainerakoek lan prekarioetan jarraitu beharko dute, gorputza zigortzen eta hileko mingarriak jasaten.

      Era berean, ezinbestekoa da medikuntzak gorputzen aniztasuna eta konplexutasuna kontuan hartzea. Osasun-sistemak pertsonen alde egin behar du lan, eta ezin dugu onartu haren desegitea; alderantziz, hobetzea exijitu behar dugu, eta emakume ziz zein gainerako gorputz menstruatzaileen aurka egin diren bidegabekeriak zuzentzea. Ikerketa gehiago behar da, alferrikako sendagai gutxiago eta, batez ere, enpatia eta interes handiagoa. Hilekoaren mina tratatzeko orduan, ezinbestekoa da sexu-erasoen gisako faktoreak kontuan hartzea; baina hori ezinezkoa da konfiantzarik gabe eta diziplina anitzen arteko lankidetzarik gabe.

      Osasun publikoa defendatzeko ekimenen berri izan eta parte har dezakezu. Galizian, esaterako, SOS Sanidade Pública dugu, eta ziur zure inguruan ere badaudela antzeko mugimenduak.

      Minik gabeko gorputz menstruatzaileak nahi ditugu, justizian oinarritutako osasunaren adierazle. Gorputz menstruatzaileak (jada) menstruatzen ez dutenekin elkartuta. Oxala, hemendik aurrera, hilekoak inoiz minik ematen badizu, min horren jatorri fisikoa, baina batez ere soziala, eraldatzeko akuilu gisa hartuko bazenu. Ez baitzara bakarrik egongo, beste asko izango dituzu inguruan, hilekoaren esanahia birformulatu nahian dabiltzanak. Izan ere, hilekoa ezin da jasankizuna izan, bizirik gaudela gogorarazten digun seinale baizik; esaten diguna gure gorputzak behar duen zaintza eta arreta kolektiboki egindako lanetik baino ezin dugula jaso.

[9] Garrantzitsua da gogoratzea munduko toki askotan pertsonek ez dutela normalean ilerik izaten besoetan. Izan ere, Filipinetan eta Ameriketako leku askotan hori zen espainiar inbaditzaileak ezagutzeko modua. Zeinak laster bihurtu ziren menperatzaile, eta ondorioz, gorputzean ilea izatea estatus-ikur bilakatu zen, klase dominatzailearekin antzekotasuna erakusten zuelako. Filipinetako lagun batek kontatu zidan hori, Manilako igerileku batera joan ginen batean, azaldu nahi zidalako jendeak ez zidala begiratzen depilatu gabe nindoalako, baizik eta ilea izatea miresten zuelako. Era batera edo bestera, badirudi ez naizela ileetatik libratzen.

[10] Ezinbestekoa da gogoratzea pertsona trans batek ez duela zertan hormonatu edo ebakuntzarik egin bere generoa uler dezagun; ez ditu zertan ikuspegi zisgenerotik emakume edo gizon izateko ditugun espektatibak bete. Horregatik jotzen dugu indarkeriatzat erakunde medikoek pertsonak hormonatzera behartzea (bai, behartzea), beren izena eta genero-identitatea dokumentu ofizialetan zuzendu ahal izateko. Kontatzen ari naizen hori Espainiako Estatuan gertatzen zen, 2023an indarrean jarri zen pertsona transen berdintasun erreal eta efektiborako eta LGTBI pertsonen eskubideak bermatzeko legea onartu arte.

[11] Termino hau erabiltzen dut, ohikoagoa den “sexu-transmisiozko gaixotasun” edo “STG” adieraren ordez, Noelida Darriba nire lagun eta aktibistaren gomendioari jarraituz; hark azaldu bezala, sexuaren eta gaixotasunaren arteko lotura egitea problematikoa baita. Sexuari buruz geroago hitz egingo dugu, baina aurreratu dezagun sexua bera ez dela ezer negatiboa, eta, beraz, ez dela gaixotasunen iturburua; gaixotasuna eragiten duena babesik gabeko kontaktu genitala da (edo genitalen eta gorputzeko beste atal batzuen arteko kontaktua).

[12] Emakumeen Frantziako Tourra atzera martxan jarri aurretik argitaratu zen liburua; nolanahi ere, ez da gizonezkoen Frantziako Tourraren parekoa.

3.
Odolak ez du zikintzen

      Oso txikia nintzela, nire izeba Carmenek —nire Titak—, analitika bat egitera eraman ninduen. Lehen aldia zen halako zerbait egiten nuena, eta, jakin-minez, orratzari begira jarri nintzen. Gogoan dudan hurrengo gauza da ohatila batean etzanda egotea, izebaren izu-aurpegia eta nire onera noiz itzuliko nintzen zain zegoen mediku bat. Egun hartatik aurrera, argi geratu zitzaidan odola ez zela nire laguna.

      Denborarekin ikasi dut odola ikusteak eragiten didan zorabioa kontrolatzen, Tamil Naduko osasun kanpamendu batean gertatutako ezbehar batean, ume txiki bati sudurrean sartuta zeukan arkatz zatia atera ziotenekoan, adibidez; edota, nire interprete lana dela eta, ebakuntzak aurrez aurre eta gehiegi larritu gabe ikustean. Duela gutxi jakin nuen odolarekiko fobia hori, dirudienez, antzinako biziraupenerako mekanismo batekin lotuta dagoela: gizakiaren hastapenetan, konortea galtzea etsai baten aurrean hilarena egiteko modua zen. Ez dakit horrek benetan zentzurik duen, baina argi daukat zorabioak ez duela inolako zerikusirik garbitasunaren ikuskerarekin, eta nire hilekoaren odolak ez didala nazkarik ez zorabiorik eragiten, segur aski nire gorputzetik ateratzen denean behar duen lekuan dagoelako —analitikakoa edo A Pontenovan jolasean buruan ebakia egin nuenekoa ez bezala—.

      Egunerokoan, zikintzen duten gauza asko daude. Urrutira joan gabe, laranja-zukua, olioa, ardoa… eta, zer esanik ez, mundruna edo koipea. Eta, batez ere, ikusten ez ditugun gauzek zikintzen dute, adibidez, kutsadurak edo produktu kimikoek. Intoxikatu egiten gaituzte. Hala ere, zikintzen duten gauza guztiak ez dira zikintzat hartzen. Beraz, zikintzeak —hau da, orban bat uzteak gauza, ehun edo pertsona batean— ez du zertan konnotazio negatiborik izan. Pentsa dezagun zenbatetan saldu diguten ezpainetakoaren orbana musu baten sinonimotzat.

      Eta odola? Argi dago odolak, substantzia gisa, zikindu egiten duela, hau da, orban bat uzten du. Baina bitxia da odol guztia ez dela zikintzat hartzen. Ospitaleetako edo gerretako telesail eta filmetan odola nonahi ikusten dugu. Baita beldurrezko filmetan ere. Ez dut uste inork pentsatuko duenik film horiek “zikinak” direla odol asko azaltzen delako. Tradizioz, animalien odola ere ez zaigu zikina iruditu; izan ere, hainbat gastronomiatan plater ugari ez lirateke existituko odolik gabe, Galiziako “filloak” edo odolkiak kasu.

      Jarrai dezagun, bada, ikertzen: agian odolak gaixotasunak transmititzen dituelako izango da? Egia da gaitz batzuk kutsatu kutsatzen direla fluido jakin batzuen bidez, hala nola GIBa edo B eta C hepatitisa. Baina hilekoaren odolak ez du beste edozein odolek baino gehiago transmititzen, eta, gainera, askoz gehiago dira arnasaren bidez hedatzen diren gaitzak —koronabirusak erakutsi digun bezala—, eta inork ez du uste arnasa hartzea zerbait zikina denik.

      Inor ez da lotsatzen sudurretik odola botatzeaz edo zauri bat odoletan izateaz, baina bai arropan hilekoaren orban bat agertzen denean. Inork ez du odola beste kolore batean irudikatzen salbu eta… bai, hain zuzen ere, konpresa-iragarkietan[13]. Orduan, badirudi misterioa argitzen hasia dela: hilekoaren odola zikin eta lotsagarri gisa kontzeptualizatzen da genitalitate “femeninoarekin” lotuta dagoelako; genitalitatea, sexualitatearekin; eta sexualitatea, zikinkeriarekin.

      Ekuazio horretan hainbeste gauza daude gaizki, ezen saiatuko baikara banan-banan bakoitza birformulatzen.

GENITALITATEA

      Gehienbat katolizismoan oinarritutako kultura batean (Iberiar penintsulako beste erlijioetako pertsonak kanporatu eta aniztasun oro suntsitu zuten Errege Katolikoen lan eta grazia deitoragarriari esker), sexualitatea oso estigmatizatuta dagoen alderdi bat da. Oro har, iruditzen bazaigu ere erlijioa “beste batzuen” kontua dela eta gure bizitzetan ez duela hainbesteko eraginik, pixka bat gehiago hausnartzen badugu, konturatuko gara egunerokotasuna erlijioan oinarritutako agindu askoren aztarnaz beteta dagoela.

— Mendebaldeko Europako hizkuntzak erlijio katolikoarekin edo, oro har, kristautasunarekin lotutako adierazpenez josita daude.

— Bururatzen al zaizu baten bat?

— Zure ustez, nola kontzeptualizatzen da gorputzarekiko harremana oinarri erlijioso horretan —edo eragiten dizun beste batean—?

— Nola uste duzu eragiten dizula horrek egunerokoan?

      Eta erlijio monoteistak zerbaitek obsesionatzen baditu, hori sexua da. Gorputzak zerbait zikina bezala, sexua helburu erabat erreproduktiboarekin. Pentsalari feministek azaltzen dute obsesio hori patriarkatuaren eta emakume guztien sexualitatearen kontrolaren oinarrian dagoela, ondorengoak produzitzeko gaitasuna duten emakumeak (batzuk) kontrolatzeko. Giza ugalketaren xehetasun biologikoak ezagutu aurretik —obulua, genoma...— argi zegoen, eta egia aldaezin gisa geratu den gauza bakarra da umetokia, bagina eta bulba dituzten gorputz batzuek soilik sor dezaketela, espermaren interakzioaren bidez, beste gizaki bat. Patriarkatuarentzat funtsezkoa zen gorputz horiek kontrolatzea, haien sabelean hazten zena kontrolatzeko: haren ondorengoak. Eta ondorengoekin batera… kapitala. Lurrak, dirua.

      Ziur aski, inoiz esan badizute sexua zerbait txarra dela, hori esan dizun pertsona ez da nahitaez ohartu ikuskera horren jatorriaz. Baliteke erlijiorik praktikatzen ez duen norbait izatea, eta hemen aipatzen ditudan hitzak ez erabiltzea; baina oinarria inplizituki dago “txar” edo “zikin” gisako kontzeptuetan bertan.

      Ondorengotza kontrolatzeko emakumeen sexualitatea kontrolatu beharraren ideia hori mundu osoko kultura askotan errepikatzen da. Botere-egiturak saiatzen dira emakumeek beren gorputzen gainean erabakitzeko duten ahalmena mugatzen edo ahalmen hori merkantilizatzen, haurdunaldi subrogatuetan ikusten dugun bezala, patriarkatu kapitalistaren zerbitzura, gizakiak “ekoizteko”. Izan ere, uste da (jakin ez dugu inoiz jakingo), zisheteropatriarkatua gizonen ahalegina dela emakumeek ugaltzeko duten gaitasuna kontrolatzeko; historiaurrean gaitasun hori magikotzat hartzen zen, jainkotasun “femeninoekin” eta naturarekin lotua zegoelakoan. Inoiz ezingo dugu horrela izan zenik baieztatu —denboraren makina bat izan ezean—, baina dakiguna da mendeetan zehar munduko leku gehiegitan sexualitatea, batez ere emakumeena, zikin, arriskutsu, kaltegarri, debekatu eta tabu gisa irudikatu dela. Eta taburik handiena emakume gisa kontzeptualizatutakoek desira adieraztea da. Antza denez, ez omen dugu batere desirarik. Eta are gutxiago beste emakume batzuekiko.

      Horrez gain, ugalketa-ikuspegi horretatik sexualitatea heterosexualean eta genitaletan oinarritzen da soilik. Hortik kanpo dagoen guztia, lizunkeria da botere menderatzailearentzat. Izan ere, ikerketa zuhurrak behar izan ziren —adibidez, AEBetan Kinseyk egin zuena— emakumeok izaki desiradunak garela aitortzeko. Nik ez dakit zuen kasuan zer, baina, oro har, desira gorputz gehienek adierazten dute, era eta neurri ezberdinetan. Pertsona asexualak salbu —hau da, harreman horien esparruan parte hartu nahi ez dutenak (eta hori ez da inolaz ere patologia, giza aldakortasunaren beste alderdi bat baizik)—, neskek eta emakumeek sexu-harremanak izan nahi dituzte bizitzan zehar, mutilek bezala: batzuetan asko desiratzen dugu, beste batzuetan deus ez, eta besteetan ez bata ez bestea. Aldatzen dena da gizarteak hori nola kontzeptualizatzen duen.

      Emakume gisa kontzeptualizatzen gaituztenok presio handia jasaten dugu gure sexualitateari dagokionez, beti kontrolpean egon behar balitz bezala, eta “gorde” beharko bagenu bezala. Gizon gisa kontzeptualizatutakoek, berriz, kontrako presioa jasaten dute, etengabe erakutsi behar dute sexu-jarduera dutela, sarritan harremanak dituzten pertsonak irainduz eta objektu gisa tratatuz; eta hori are nabarmenagoa da emakumeekin erlazionatzen direnean.

      Kontrolerako tresna funtsezkoetako bat “himena” birjintasunaren sinbolo gisa asmatzea izan zen, emakume “onak” eta “txarrak” bereiziko balitu bezala sexu-harremanak izateak ala ez izateak. Himena aitzakiatzat erabiltzen da, gainera, neskek hilekoaren higienerako produktu batzuk eskura ez ditzaten; beraz, haren “existentzia sakratua” deseraikiko dugu lehenik eta behin.

      Asko dira himenaren inguruan sortu diren mitoak, baina, funtsean, baginan egon daitekeen mintz bat besterik ez da; eta, egonez gero, hainbat arrazoirengatik desagertu daiteke. Arazoa da, femeninotzat jotzen diren gorputzen beste gauza askorekin gertatzen den bezala, mintz horrek esanahi berezia hartu duela: birjintasunaren “galera” markatzen du. “Os nosos corpos, nosoutras” gorputzaren ezagutzarako proiektu feministak azaltzen duen bezala, himenak ez du ezer markatzen. Edozein arrazoirengatik urratu daitekeen mintz bat da, berez desagertu edo hasieratik existitu ez daitekeena. “Birjintasuna” emakumeen eta nesken gorputzak kontrolatzeko sortutako kontzeptua da, eta ez du zerikusirik inolako gertaera fisikorekin. Bizi dugun gizartean, badirudi sexu-harremanak izateak gure egoera aldatzen duela. Sexualitatea berdinen arteko harremanak izateko modu gisa ulertu beharrean —komunikatzeko, gorputzaren bidez elkar ezagutzeko, autoezagutzarako eta plazera esperimentatzeko modu gisa—, birjintasuna bezalako kontzeptuek erakusten digute sexua botereari eta estatusari lotuta dagoela. Emakumeen kasuan, hain zuzen ere, konnotazioa beti da negatiboa: sexua “gorde” behar dugun zerbait balitz bezala aurkezten da eta, ondorioz, froga bat bilatzen da aurretik sexu-harremanik izan dugun ala ez egiaztatzeko. Denok dakigu gure gizarteak ez dituela berdin ikusten sexu-harreman ugari dituzten gizonak eta gauza bera egiten duten emakumeak. Era berean, argi dago himenaren eta birjintasunaren arteko lotura soilik gerta daitekeela sexu-harremanak gizonen eta emakumeen arteko sarketan oinarritzen dituzten pentsamoldeetan. Agian, himenari buruz hainbeste galdetu ordez, galde genezake zergatik epaitzen den aurretik sexu-harremanak izan izana. Harreman horiek seguruak, desiratuak eta, oro har, atsegingarriak izan badira, ez gure desira ez gure balioa ez ditu mintz batek neurtuko.

      Hemen aipatutako guztiagatik ez bada, nori axola zaio batek sexu-harremanak izan dituen ala ez? Sexu-desira asetzea oinarrizko premia bat ez bada ere, gure bizitzaren alderdi garrantzitsua da, eta beharrezkoa da askatasunez eta presiorik gabe bizitzea. Hori oso zaila da emakume gazteentzat, gure gorputzengan ezartzen diren presioak kontuan hartuta; eta are zailagoa arrazializatuak bagara, lesbianak, bisexualak edo transak, edo dibertsitate funtzionala nahiz desgaitasunen bat badugu. Oso gutxitan hitz egin dezakegu askatasunez gure desirei eta horiek eraikitzeko moduari buruz edo gure ikasketa-prozesuei buruz, epaituko gaituzten beldur garelako, kritikatuko gaituzten beldur, min emango diguten beldur.

— Lehenik eta behin, gai hauei buruz hitz egiteko guneak bilatu eta sortu behar ditugu. Adibidez, gure gorputza ezagutzeaz gain, zer esperimentatzen dugu desira sentitzen dugunean?

— Zerk eszitatzen gaitu?

— Zein neurritan daude gure inguruan aurkezten zaizkigun errealitateak baldintzatuta, eta zein neurritan sortzen dira bestelako oinarrietatik?

DESIRA:
GORPUZTUTAKOAREN ETA
ERAIKITAKOAREN ARTEAN

      Maitasun erromantikoak eta, oro har, genero-rolek sortzen dituzten espektatibek gure osasuna arriskuan jartzen dute, eta horri ez diogu behar adina erreparatzen. Ziurrenik, gazte askok jaso dituzte genital-transmisiozko gaixotasunei buruzko hitzaldiak; baina horietan oso gutxitan aipatzen da gure desira, edo hori adierazteko konfiantzazko espaziorik ez izateak izan ditzakeen arriskuak. Zer esan nahi dut honekin? Jar dezagun adibide bat: neskok sexu-harreman asko ez izateko espektatibaren ondorioz (hala egiten badugu, bai baitakigu zer izen jarriko diguten), sarritan ez dugu garbi adierazten norekin oheratu garen edo pertsona horiekin nolako praktikak izan ditugun. Era berean, mutilek ere, beste arrazoi batzuengatik askotan, ez dute zintzotasunez hitz egiten horretaz. “Gizon” edo “emakume” izatearen definizio zisheteropatriarkaletan sartzen ez diren pertsonek kalteberatasun handia bizi dute sexuaren esparruan, non arbuioak bizitzako beste esparru batzuetan baino min handiagoa eragiten duen. Sexualitatea intimitatearen esparruari dagokio, eta horregatik feminista askok haren komertzializazioaren aurka egiten dugu. Horrek ez du esan nahi batek maitasun erromantikoaren mitoari jarraitu behar dionik eta soilik “maiteminduta” dagoenekin oheratu behar duenik. Erakarpena era askotakoa izan daiteke, eta guztiak dira zilegi bertan eroso sentitzen bagara.

      Batek ezin duenean adierazi nor den eta norekin erlazionatu den, zer gustatzen zaion... oso zaila da sexuaz gozatzea, nire ustez. Kontua ez da mundu guztiari gure bizitza kontatzen ibili behar dugula, eta are gutxiago sexuala, baina pertsona batekin izandako esperientziei buruz hitz egitean epaiketa azkarrak, jeloskortasuna, haserreak edo erasoak jasaten baditugu, argi dago gauzak ez daudela ondo.

      Gauza bera gertatzen da gustatzen zaiguna adieraztearekin. Sexu-harremanen espazioa beti da eremu delikatua. Badakigu esaten dugunak min eman dezakeela, baina horregatik ez genioke utzi behar gustatzen zaiguna eta ez zaiguna adierazteari, isilik geratzea neskok oso barneratuta daukagun indarkeria modu bat baita. Duela gutxi argitaratutako ikerketa batek zioen emakumeek onartu egiten dutela sexuan mina sentitzea normala dela. Ez al digu honek aurrez aipatutako beste zerbait gogoratzen? Zergatik onartzen dugu emakumeok mina “normala” dela plazera eman beharko lukeen ekintza batean, edo funtzio fisiko batean? Jasan dezagun sozializatzen gaituzte, zer gertatzen zaigun azaldu gabe, eta hori, bere horretan, indarkeria mota bat da.

      Era berean, mutil eta gizon gisa eraikitzen direnei genero-rolek adierazten diete garrantzitsuena beren plazera dela, sexua nagusitasun eremu dutela, harrotzekoa, eta beste pertsona objektu gisa tratatzekoa. Hau harreman heterosexualetan zein homosexualetan gertatzen da, baina bereziki larriagoa da emakumeekin; eta are gehiago emakume transen kasuan, gizartean fetitxe modura edo erakargarritasun morbosoa pizten duen izaki doilor gisa eraikitzen direlako. Emakume guztien halako kontzeptualizazioak alde batera utzi behar ditugu, gorputz bat bera ere ez delako ez fetitxea, ez zitala, ez morbosoa. Gorputz oro pertsona bat da, sentimenduak, nahiak eta balioak dituena.

      Nire eskarmentuaren arabera, zaila izaten da egoera intimo batean norbaiti esatea egiten duen zerbait ez zaigula gustatzen, alienatzailea egiten zaigula edo objektu baten moduan sentiarazten gaituela… eta horregatik da garrantzitsua beste pertsonarekin nolabaiteko konfiantza izatea. Eta, jakina, norbaitek esaten badigu zerbait ez zaiola gustatzen, aukera bakarra da… hori egiteari uztea. Badirudi mutil askori kostatu egiten zaiola hori ulertzea.

— Zein erreferente dituzu sexuaz hitz egiteko?

— Nola adierazten duzu zerbait ez zaizula gustatzen?

— Nola adierazten duzu zure desira?

— Mutilek korrika alde egiten dute?

— Eta neskek?

— Arbuiatuko zaituzten beldur zara?

— Internet edo pornoa al dira zure erreferentzia bakarrak?

— Zein erreferentzia-gune izan nahi zenituzke?

SEXYA IZAN

      Pertsona gehienoi gustatzen zaigu sentitzea beste batzuek erakargarri ikusten gaituztela ikuspegi sexual batetik; zerbait gizatiarra da, eta dibertigarria. Arazoa da, askotan, “sexya” izatearen kontzeptuak zerikusia duela gizon-emakumeak estereotipoetan sartzen dituen irudi bat saltzearekin. Eta, gainera, nesken kasuan, badirudi hori dela beren balio bakarra. Txikitatik askotan entzuten dugun gauza bakarra “politak” garela da, eta horrela ikasten dugu horrek bakarrik egiten gaituela ikusgarri eta garrantzitsu (eta badakigu kategoria horretatik kanpo geratzen direnekin zer gertatzen den…). Nerabezaroan aurrera egin ahala, mezu horiek osatu egiten dira, gure sexualitatea kontsumo-ondasun gisa aurkeztuz, negoziatzeko edo “manipulatzeko” baliabide gisa. Neska eta mutil askok mezu horiei jaramonik egiten ez badiete ere, inguratuta bizi gara.

— Askotan saltzen digute jarrera, janzkera edo testuinguru bat sexya dela, hau da, erakarpen sexuala eragiten duela. Baina, zer da zuretzat sexya izatea?

      Garai batean, sexya izatea zigarroak erretzeari lotzen zitzaion, hori baitzen telebistak eta publizitateak saltzen ziguna. Gaur egun, badakigu usain txarreko hatsa, hortz ustelak edo biriketako minbizi-arriskua ez direla batere sexyak. Horregatik begiratzen diot mesfidantzaz sexya izateari buruz saltzen digutenari.

      Niretzat pertsonarik sexyenak euren gorputzarekin gustura daudenak izan dira beti. Hori, ikusi dugun bezala, gure gizartean askoz konplexuagoa da arropa jakin batzuk erostea edo osagarri jakin bat eramatea baino. Baina ikuspegi sexualetik benetan erakargarriak izan nahi badugu, lehen urratsa gure gorputza maitatzen ikastea da, zalantzarik gabe. Eta horretarako, beharbada, utzi egin behar diogu kasu egiteari hau edo hura sexya dela esaten diguten mezuei, eta pentsatu zer saldu nahi diguten termino horren bidez.

      Pentsatu sexyak direla esaten zaizkigun gauzetan (arropak, jarrerak, espazioak): zer genero-rol hedatzen dituzte (hau da, zer esanahi dute mutilentzat eta neskentzat? Zer esanahi dute genero ez-bitarreko pertsonentzat)? Zer gorputz mota? Zer patrika mota (badirudi sexya eta merkea dena ez dela existitzen!)? Ez al da izango saldu nahi digutena barrutik hutsik dagoen zerbait dela?

— Zergatik bultzatzen gaituzte neska edo mutil mota jakin batzuk gustuko izatera?

— Zein beste ikuspegi sustatu ditzakegu?

— Zergatik genero bereko pertsonekin sexu-harremanak dituztenek ere sarritan erreproduzitzen dituzte tratu txarren ereduak, harreman heterosexualetako portaerak imitatuz?

      Gainera, “sexya” den ideiak askotan helburu bakar bat iradokitzen du: sarketadun sexu heterosexuala. Erabiltzen dugun hizkera bera ere esanguratsua da zentzu horretan. Zer esan nahi dugu “atarikoez” hitz egitean? Sexua sarketa gisa ulertzen denean, gure gorputzei plazera ematen dieten gainerako praktikak (laztantzea, musukatzea, sexu orala, sexu-jostailuak, jolasak...) “atariko” huts gisa birdefinitzen dira, eta ez esperientzia oso gisa. Sexu-harremanak askoz gehiago dira sarketa baino; eta zaintza, afektua eta arreta ere sexyak dira. Baina, batez ere, sexya da besteak ondo tratatzen al gaituen ulertzeko gaitasuna. Eta hori ez da dirudiena bezain erraza. Askotan, batez ere gure lehen sexu-esperientzietan, ez dakigu zer gustatzen zaigun eta zer ez, baina hori urratsez urrats zehazten joan behar dugu. Horretarako, gure “senari” entzutea da garrantzitsuena.

      Duela pare bat urte hasi nintzen boxeoan, eta hasieran emakume bakarra nintzen klasean (orain bi gara; kontua ez da asko aldatu). Taldekideek eta, batez ere, entrenatzaileak, denak berdin tratatzen badituzte ere —oso giro onean—, bada parte-hartzaile bat “berezi” samarra. Denborarekin koskak zertxobait berdindu ditugun arren, aitortu behar dut ez zaidala erraza izan gizon horren etsaitasunarekin elkarbizitzea, niretzat dibertsioa, aurkikuntza eta erronka esan nahi duen espazio batean, nire gorputzarekiko segurtasuna ematen didan eta endorfina mordoa sortzen didan horretan. Pertsona horrek maiz jarrera menderatzaileak eta umiliatzaileak izaten zituen, eta horrek, kirol horren ospea gorabehera, ez du zerikusirik boxeoarekin. Hau guztia aurrekari gisa kontatzen dut, egun batean gertatu zena hobeto uler dadin: entrenatzaileak taekwondoa egiten zutenak eta boxeoa egiten genuenak elkarren aurka borrokatzen —hitzaren zentzu arinenean— jarri gintuen. Nirekin tentsio-harremana zuen gizonak —egun hartan taekwondokoen taldean zegoena— ostiko bat eman zidan aurpegian. Kontaktu-kiroletan, izenak berak adierazten duen moduan, ohikoa da elkarri kolpeak ematea, eta, oro har, ez dugu min handirik hartzen. Egia esan, ostikada ez zen batere larria izan; baina bizipen horretan esanguratsuena niretzat izan zen, aurrekari guztiak gorabehera, berehala jakin nuela ostikoa nahi gabe eman zidala.

      Nola jakin nuen? Ba, eman dezakedan azalpen bakarra da gorputzak badakiela bereizten norbaitek asmo txarrez ukitzen gaituenean. Emakumeok, esaterako, ondo dakigu noizbait norbaitek eraso egiteko ukitu gaituen, eta noiz izan den nahi gabe. Ez al zaizue inoiz gertatu? Arazoa da, gure kasuan, gorputzak transmititzen digunari entzungor egiten irakasten digutela. Nazka hori, izu-ikara hori, ezkutatze hori. Bestelako asmorik ez duen ustekabeko ukituaren aurrean. Beraz, besteak nahi gabe egin duela esan arren, fida zaitez zure senak esaten dizunaz, gorputzak badakielako, eta hura gehiago entzuten ikasi behar dugulako.

ONESPENA? DESIRA? MAITASUNA?

      Hala eta guztiz ere, inguratzen gaituzten irudien eraginez, batzuetan zaila da tratu ona jasotzea zer den jakitea. Aurkezten zaizkigun kontakizunetan sinesten badugu, pertsona batek bakarrik maiteko gaitu jeloskorra bada; arreta lortzeko besteen sentimenduekin jolastu behar dugu; ezin dugu esan zer gustatzen zaigun, lotsagalduak garela pentsatuko dutelako edo gureganako interesa galduko dutelako… Zaila da afektuan eta sexualitatean “tratu ona” zer den definitzea, denok sentitu nahi dugulako erakargarri eta maitatu; baina garrantzitsua da gauzak birpentsatzeko denbora hartzea. Agian, besteen gustuko izaten, bikotekidea lortzen edo ohiko moldeetara egokitzen saiatzen erabiltzen dugun energia hori guztia hobe genuke geure burua hobeto ezagutzeko erabiltzea.

— Nola gustatzen zaigu tratatzea, bai “ohean” bai ohetik kanpo?

— Benetan gustatzen al zaigu objektu gisa tratatzea, ala desioak, sentimenduak eta ideia propioak dituen pertsona gisa?

      Sexualitatearen eremuan ere, geure burua ezagutzetik hasi behar dugu. Gure gorputzarekin jolastetik, geure buruarekin esperimentatzetik. Adostasunaz asko hitz egiten den garaiotan, desiraz hitz egin beharko genuke gehiago. Hau diot, adostasunaren diskurtsoak berriz ere egitura bera dakarrelako, non neskok zerbait gorde behar dugun eta, beraz, gure gozamena “baimendu”. Oso garrantzitsua da “ez da ez” mezua, edo, hobeto esanda, “baietz bakarrik da baietz”; baina, agian, neskak “txanda ematen dutenak” bagina bezala aurkezten ez gaituzten beste optika batzuetatik hitz egin beharko genuke. Izan ere —berriro diot—, guk ere desiratzen dugu. Arazoa da, gure desioaren inguruan etengabe nahasmena sortzen duen marko batean bizi garenean, mugak ezagutzen eta adierazten irakasten ez diguna, gure gorputzekin trukerako objektu gisa jolasten duena… gure sexualitatea askatasunez bizitzea konplikatua bihurtzen dela.

      Ororen gainetik, oinarrizko printzipio hau nagusitu behar da: pertsona batek zurekin oheratu nahi ez badu, hori da azken hitza. Ez da inor premiatu behar (bai, mutilok: neska batek ezetz esaten badu, ez da interesgarriarena egiten ari, ez du ezer nahi zuekin, utz ezazue bakean!); ez da jarraitu behar soilik hasieran baietz esan dugulako, denok dugu iritziz aldatzeko eskubidea (hori da, bide batez esanda, emakumeok jasaten ditugun bortxaketa eta sexu-eraso gehienen abiapuntua). Neska batek eskubidea du edozein unetan iritziz aldatzeko, mutil batek harreman edo praktika jakin batekin jarraitu nahi ez duela erabaki dezakeen bezala. Gure desioa bestearenaren gainetik ezartzea hitz bakar batez defini daiteke: delitua. Inork ez du eskubiderik gure gorputzari buruz erabakitzeko, ezta norekin eta nola konpartitu nahi dugun erabakitzeko ere. Inork halako jokabideak baditu, merezi dugun tratu mota benetan hori den pentsatzeko unea da. Erantzuna, nik aurreratuko dizuet: EZ.

      Espainiako Estatuan, egunero, hiru emakumek salatzen dute bortxaketa bat; eta horiek, nahiz eta beste zerbait kontatzen zaigun, normalean ezagunek, bikotekideek, lagunek eta senideek egiten dituzte. Agresioen erantzule bakarrak erasotzaileak dira, ez dezagun hori ahaztu. Las Tesis kolektiboak “Un violador en tu camino” performancean dioen bezala: “La culpa no era mía, ni dónde estaba ni cómo vestía”. Ezta ere egun horretan edan edo ez edan erabaki dugun, drogak kontsumitu edo ez kontsumitu, edo arropa gehiago edo gutxiago jantzi dugun. Emakumeen gorputzen gaineko abusu-sistema horrek aipatutako genero-rolei esker funtzionatzen du, mutilei irakasten baitzaie beren nahia inposatzeko boterea dutela.

      Sexu-erasoen oinarrian beste indarkeria asko daude, neskok xantaia eta presioak “onartzen” ditugulako gertatzen direnak, maitasun heteropatriarkalaren diskurtsoak sinetsarazi digulako hori egin behar dugula —baita gure gorputzak ezetz esaten digunean ere—. Orduan —are mingarriagoa dena—, gaizki sentitzen gara; errudun ere bai. Argi dago, batez ere hasieran, oso zaila dela ez ikusiarena egiten digutela edo arbuiatzen gaituztela onartzea, baina bizitzako ikaskuntza garrantzitsua da. Eta, ez dezagun ahaztu, ez du merezi inorengatik gure osasun emozionala —eta are fisikoa— arriskuan jartzea.

      Esan bezala, askotan, amore ematen dugu maitasun erromantikoak hori irakatsi digulako, “onartzen” —kasurik onenean—, baina ez desiratzen, ezta geure burua ezagutzen ere. Geure burua maitatzen. Besteengan proiektatzen ditugu desirak, denbora eta interesa; eta, lehen esan dudan bezala, agian hobe litzateke hori guztia geure baitan inbertitzea. Edozein harreman, arlo sexual zein emozionalean, alde bat bestearen nahien mende egotean oinarritzen bada, ezin da ona izan.

      Bisexualitatea okupatzeak, nire kasuan bezala, ikasitako sexu-jokabideei, desioari eta “onespena” deitzen dioten horri buruz hausnartzeko lente bereziki interesgarria eskaintzen du. Niri, pertsona bat gustatzen zaidanean —bere generoa edozein dela ere—, ezinezkoa egiten zait kontaktu fisiko sexual batera igarotzea (adibidez, musu bat ezpainetan) beste pertsonak gustura hartuko duen ziurtasunik ez badut. Esan nahi dut une horretara iritsi aurretik elkarrizketa bat egon behar dela, laburra izan arren, desira biona dela baieztatzeko.

      Deigarria egiten zait, aitzitik, gizonezkoek duten erraztasuna besteen espazio fisikora inolako baieztapenik gabe jauzi egiteko, “agian zerbait lortuko dutelakoan”. Jokabide horiek ikasi egiten ditugu, eta, egia esan —sexu-gozamenerako “aukera” batzuk galtzea ekar badezake ere—, uste dut neskok jasotzen dugun sozializazioak besteen nahiak gehiago errespetatzen dituen gizarte baten alde egiten duela. Norbaiti musu emateko bulkada sentitzen badugu ere, zorionez, geure burua kontrolatzeko gaitasuna dugu, eta ez diogu gure nahia inposatzen nahi ez duenari. Hobe da hitz egitea, galdetzea, baieztatzea, inor deseroso sentiaraztea baino, ezta?

ONDORIOAK GURE GORPUTZETAN

      Egia da, askotan, sexuaz hitz egiten zaigunean —batez ere nerabezaroan—, dena direla arriskuak, gaixotasunak, munstroak eta beldurrak. Sexuak, ordea, guztiz kontrakoa izan beharko luke. Izan beharko luke dibertsioa, zaintza, konfiantza eta norberaren zein besteen ezagutza. Zoritxarrez, ikusi dugun moduan, zaila da hori horrela gauzatzea, eta bakoitzak landu behar du gorputz propioarekin eta besteen gorputzekin ulertzeko duen espazio intimo hori.

      Estereotipo horien guztien bukaeran gu geu egoten garelako, nahasmena eragiten diguten egoeratan, nahi dugun edo ez dugun argi izan gabe, agian sinetsarazi diguten bezain zoragarriak ez diren egoeretan. Askotan, besteengan proiektatzen dugu ikasitako desira hori, gustatu beharko litzaigukeen neska edo mutil horretan, hura ezagutzeko denborarik hartu gabe, geure burua edo besteak “objektu” gisa kokatuz, nahiz eta pertsonen arteko edozein harreman subjektuen artean bakarrik gertatu beharko litzatekeen.

      Nerabe nintzela, Great Balls of Fire izeneko filma estreinatu zen, Jerry Lee Lewis hogeita bi urteko musikariaren eta Myra Gale Brownen —haren hamahiru urteko bigarren lehengusinaren— arteko harremana kontatzen duena. Filmak bien artekoa gizarteak ulertzen ez duen maitasun errebelde gisa aurkezten du. Nik, Gale Brownek bezala, hamahiru urte nituen filma ikusi nuenean, eta niretzat argi zegoen: bi pertsonek elkar maite bazuten, filmak ustez erakusten zuen bezala, zein zen arazoa? Zergatik izan behar zuen adinak hainbesteko garrantzia? Zergatik zuten konbentzioek halako pisua?

      Lehenago esan dudan bezala, errespetu handia diot izan nintzen nerabeari, baita nahi dutena maitatzeko helduak, autonomoak eta libreak sentitzen diren neska guztiei ere. Agian, garrantzitsuena afektuen ikuspegi zabalagoa izatea da. Jerry Lee Lewis eta Myra Gale Brownen istorioa benetan transgresorea al zen, ala ideal gisa saltzen zena besterik ez? Brownek hainbat mediotan azaldu zuen garai hartan ezkontzeko eta seme-alabak izateko hezi zutela, eta, beraz, lehenbailehen iritsi nahi zuela “helmuga” horretara. Gainera, ez al gara bizi emakumeek beren bikote maskulinoak baino gazteagoak izatea sustatzen duen gizarte batean? Zein izan daiteke horren arrazoia? Ez al da, bada, errebelde izatetik gutxi duen kontakizuna? Zer nolako lotura dago ustezko maitasun horien eta abusu-egoeren artean? Beharbada, filmak marko zabalago hori eskaini izan balu, “maitasun” horri buruzko nire ikuspegia oso bestelakoa izango zen. Baina, jakina, filma ez zegoen inolako zentzu kritikotik egina.

      Batzuetan, neskok mutilekiko eta gizon nagusiekiko ustez izan behar dugun erakarpenean, ez dugu beti kontuan hartzen adinak zerikusia duela botere-harremanekin —batez ere harreman heterosexualetan—, non generoak berak jada botere-desberdintasun handiak markatzen baititu. Eskarmentua, baliabideak, jarduteko askatasuna eta harremanaren gaineko kontrola oso handiak izan daitezke pertsona heldu baten kasuan, nerabe batekin harremana duenean. Botere-harreman hori estaltzeko asmatu da Lolita-ren mitoa: gizon heldu bat erakartzen duen neska, haren desioen “esklabo” bihurtzeko. Baina, arretaz begiratuz gero, ikusten da botere ekonomikoa, fisikoa eta erabakimena ez dituela izaten seduzitzen duen neskak, gizon helduak baizik. Eta denborarekin, ondorioztatzen dugu benetako maitasuna eta desioa soilik existitu daitezkeela inplikatutako pertsonek —ez dute zertan bi bakarrik izan, bide batez esanda— elkarri berdinetik berdinera begiratzen diotenean.

— Harreman gayak eta lesbianak testuinguru heterosexualetik kanpo garatzen badira ere —non beti espero den gizona emakumea baino zaharragoa izatea—, egia da LGTBIQ+ kolektiboko pertsona batzuek ere bikotekide gazteagoak bilatzen dituztela modu sistematikoan.

— Ezagutzen al dituzu emakumea gizona baino zaharragoa den bikote heterosexual asko?

— Eta, halako kasuetan, nolako erreakzio sozialak sortzen dira?

      Gu baino helduagoa den norbaitek erakartzen gaituen egoera hauetan, lagungarria izan daiteke —geure buruari zergatia galdetzeaz gain— pentsatzea pertsona horrek benetan gu maite gaituen, ala soilik gu bezalako beste norbait nahi duen (hau da, ea bera baino askoz gazteagoak diren neskek erakartzen duten beti). Erantzuna bigarrena bada, agian gelditu eta norbaitekin hitz egiteko unea da. Askotan, neska gazteen eta gizon helduen arteko harremanak sekretupean gertatzen dira, eta horrek ez du laguntzen zer nahi dugun erabakitzeko irizpide argiak izaten.

      Izan ere, maiz, horrelako kasuetan, denbora asko igaro ondoren bakarrik ohartzen gara abusu-egoerez. Orduan onargarriak iruditu zitzaizkigun gauzak gero ez zaizkigu hain onargarri iruditzen.

      Pertsona bakoitzak bere esperientzia eraiki behar du, baina feminismoek zerbait irakasten badigute da garrantzitsua dela bizi izandako gauzetatik abiatuta pentsatu ziren eta kritikoki pentsatzen diren emakumeek metatutako ezagutzaz ere fidatzea.

      Paula Bonet artistak ziurtasun handiz hitz egiten du gu baino askoz zaharragoak diren gizonekin izandako harreman heterosexualei buruz, atzera begirakoan bakarrik ikusten ditugun engainuez. Hala dio:

      “Hemeretzi edo hogeita bat urterekin, gutako asko gure xalotasuna eta harritzeko gaitasuna argiztatzen zituen kartel distiratsu baten eramaileak izan ginen, eta, itsu-itsuan, ezezaguna zitzaigun jolas bati ekin genion. Jolasean ari ginela, batzuk —gehiegi— sexu-erasoen biktima izan ginen, arauak nahita hausten dituzten gizonak daudelako; edo behartu gintuzten, edo konplizitate engainagarri bat ehuntzen jakin zuten, guk geuk gure kuleroak jaitsi genitzan haiek nahi zuten guztietan. […] Uste genuen gure erabaki bakoitzaren jabe ginela, gu banpirizatzea erabaki zuenaren joko berean ari ginela, eta, luzaroan, kulunkatzen gaituen lokartze kolektibo honetan, erabakitasunez jokatu genuela pentsatzen jarraitu dugu. Baita zera ere: beste norbaiten erabakiek arrastaka eraman gintuzten; agian, adina bikoizten zigun hark, edo guretzat onena zer zen esaten zigunak, bere hatza gure lepoan jolasti irristatzen zuenak, gure aurpegiaren paleta kromatikoa goraipatzen zuenak, enpresan genuen lanpostua zalantzan jartzen zuenak, afaltzera gonbidatzera tematzen zenak, edo jakinduria banatzen zuenak —klasean ematen zizkigun apunte-sortari poema pikanteen fotokopiak erantsi bitartean—”.

      Bonetek gogorarazten digun bezala, garrantzitsua da beti pentsatzea zein botere-harreman motatan sartzen ari garen eta, gerta daitekeenaren aurrean, eskura izatea larrialdietako irteera bat. Ziurrenik, askotan entzuten ditugun maitasun mezuek kontrakoa esango digute, baina, nire eskarmentuaren arabera, aterabide horiek (gure lagunak, odol-familia edo aukeratutako familia, emakumeen elkarteak) izatea da, unea iristen denean, bizitza literalki salba diezagukeena edo, gutxienez, beharrezko sostengua emango diguna, ulertzeko lehenik geure buruari zor diogula maitasuna.

— Agian, ondo legoke dekalogo txiki bat izatea, gu baino askoz zaharragoa den norbaitek erakartzen gaituenean berrikusteko.

— Zure ustez, zer galdera egin beharko genizkioke geure buruari egoera horretan?

— Zerk erakartzen gaitu gu baino askoz zaharragoak diren gizonengandik? Zer dio horrek gutaz, eta zer haietaz?

FILMA AMAITZEAN...

      Lehen Great Balls of Fire filmaren istorioa aipatu dut. Filmak ez du esaten zer gertatu zen amaieran; hala egingo balu, agerian utzi beharko luke hamahiru urteko neska hark, denborarekin, dibortzioa eskatu zuela, abusu fisiko zein psikologiko larriak argudiatuta. Badirudi, beraz, istorioa ez zela, azkenean, uste bezain erromantikoa.

      Filmek, aldizkariek eta telebista-saioek gutxitan kontatzen digute “ondorena”, eta, hain zuzen ere, hor bizi dugu egunerokoa. Hortxe hasten gara askotan ikusten saldu dizkiguten fikzioak indarkeriaz beterik daudela.

      Adingabeen aurkako sexu-erasoak delitu dira, eta soilik “Soilik bai da bai” deituriko legeari esker (izendapen ofiziala: Lege Organikoa 10/2022, 2022ko irailaren 6koa, sexu-askatasunaren berme integralari buruzkoa) utzi zitzaion “sexu-abusu” deituriko delitu-mota arindua kontsideratzeari. Zorionez, lege-erreformak ezabatu egin du figura juridiko hori, zeinak zigor txikiagoak ezartzea ahalbidetzen baitzuen erasoa adingabeei egiten zitzaienean. Egoera guztiz ulertezina zen eta behin betiko amaiera eman zaio. Izan ere, logikak agintzen duen bezala, haurtzaroko sexu-erasoak erasotzailearentzat zigor handiagoa ekartzen duen elementu gisa ikusten dira orain, biktimaren zaurgarritasun-egoera dela eta. Kasu askotan, adingabeen aurkako erasoetan, sumisio psikologikoko aldi bat egoten da (grooming deitua), hau da, erasotzaileak biktimaren konfiantza irabazten eta jolas edo engainu testuinguru bat sortzen duen aldi bat, bere helburua lortzeko, alegia, biktimaren gorputzera iristeko.

      Haurtzaroko erasoek beti dute adinaren larrigarria, biktimak sarritan ez baitaki zer gertatzen ari zaion ere (eta jakina da haurtxoen aurkako erasoak izan ere badirela). Horrela, erasoa mezu subliminalekin eta xantaia emozionalarekin hasten da, askotan erasotzailea maite dugun pertsona bat izaten delako: aita, familiaren lagun bat, osaba, aitona… Gainera, gizarte osoak esaten digu pertsona horiek gu maitatzeko eta zaintzeko daudela. Hori ezin da inolaz ere aringarri izan.

      Norbaitek opariak egiten badizkizu, sekretuak gordetzeko eskatzen badizu, zein berezia zaren esaten badizu... zure gorputza ukitzearen edo berea ukitzearen truke, bilatu laguntza.

      Familian gertatzen den sexu-eraso egoera batetik irtetea zaila da, baina garrantzitsua da ez etsitzea. Laguntza eskatu behar da, haur eta nerabeei laguntzeko telefonora deituta (116111, Zeuk esan), edo irakasleei, medikuari… Garrantzitsuena da jakitea zuk ez duzula ezer txarrik egin, eta erantzule bakarra erasotzailea dela.

      Halaber, gogoratu behar da haurtzaroko sexu-erasoak gizarteak egunero eraikitzen dituela, aurrez aipatu ditugun ideiak hedatzean: desira sexuala gizonek bakarrik dutela pentsaraztea (eta, gainera, eutsiezina zaiela), adin txikikoak eta neskak haien gozamenerako objektu garela, eskura izan beharreko gorputzak. Oso garrantzitsua da, gizarte gisa, mezu eta jokabide horiek aldatzen hastea, eta mutil eta gazte belaunaldi berriek beren sexualitatea errotik bestelako modu batean ulertzen hastea.

      Aipatu ditudan egoera horiek guztiak oso konplexuak badira edonorentzat, are konplexuagoak dira gorputzaren beste objektibazio sistema batzuen menpe zaudenean. Indartsuenetakoak diskurtso koloniala eta arrazakeria dira. Gure gizarteetan, irudi eta estereotipo batzuk behin eta berriz errepikatzean, honako ideia hauek errotu dira: badaudela sexu-gose aseezina duten pertsonak (adibidez, gazte beltzak), interes sexualik ez dutenak (asiar jatorriko mutilak), edo misteriotsuak direnak (Magrebeko edo Indiako neskak…). Irudi horiek guztiak kolonizazioaren parte dira. Erraz ulertzeko: beste herrialde batzuen baliabide ekonomikoak ustiatu, haien biztanleria esklabo bihurtu eta, oro har, inpunitatez etekina atera ahal izateko, Iparraldeko herrialdeek eskubidedun gizakiak (herrialde kolonizatzaileetako zuriak) eta “zibilizatu” behar ziren gainerako batzuk zeudelako ideia eraiki zuten. Ideia horien baitan, sexualitatea izan da prozesuan gehien baliatu den elementuetako bat. Generoen, pertsonen arteko harremanen, identitateen eta abarren ulermenean Mendebaldeko komunitate hegemonikoen esentzia kristau eta errepresiboarekin zerikusirik ez zuten herriak “bezatu” behar ziren.

      Aspaldiko kontu bat dirudien arren, hori guztia gaur egun ere gertatzen da, gizarte gisa zein norbanako gisa zuriak ez diren pertsonekin harremanetan gaudenean. Zalantzarik gabe, elkarrekintza horietan oraindik ere pertsona horiek objektu bihurtzen dituzten ideiak darabiltzagu.

      Pertsona zuria bazara, garrantzitsua da kontziente izatea, zuriak ez diren pertsonekin harremanetan jartzen garenean, zein neurritan dagoen erakartzen gaituena beste batzuei buruzko kontakizunetan oinarritua, eta zein neurritan datorren, benetan, aurrean dugun pertsona zehatz horrengandik. Ez dezagun ezer ziurtzat eman, azter dezagun pertsonak berak erakartzen gaituen, edo haren azalaren koloreak, jatorriak edo etniak. Pertsona bakoitza osatzen duten alderdi konplexuak kontuan hartzea beti da garrantzitsua, baina, kasu horietan, sozialki gauzatzen diren botere-harremanez jabetu behar dugu, eta arrazakeriaren egiturak elikatzeari utzi.

      Era berean, kontuan hartu behar da nola exotizatzen diren edo nola kentzen zaien sexu-subjektu izateko gaitasuna desgaitasuna duten pertsonei. Dagoeneko hitz egin dut Espainiako Estatuan 2020aren amaiera arte inpunitate osoz egiten ziren esterilizazio behartuez (2016an, adibidez, desgaitasuna zuten 140 pertsona esterilizatu zituzten). Espainiak urte horren amaieran debekatu zuen praktika hori, eta 2021eko abenduan, Espainiako Gobernuak —Gizarte Eskubideen orduko ministro Ione Belarraren bitartez— adierazpen instituzionala egin zuen, esterilizazio behartuen biktima izan diren emakume desgaituei barkamena eskatzeko: “giza eskubideen urraketa larria”, “denbora luzeegian baimendutakoa”, adierazi zuen ministroak. Europar Batasunean bederatzi herrialdek bakarrik debekatzen dute praktika onartezin hau —Espainia tartean—. Arazoaren oinarrietako bat da pentsatzea desgaitasuna edo dibertsitate funtzionala duten pertsonek ez dutela desira sexualik, eta horrek babesgabe uzten dituela, sarritan sexu-erasoen biktima bihurtzeraino.

      Niretzat mezurik garrantzitsuena, desgaitasunik gabeko emakume zuri zis gisa, hau da: ez eman ezer ziurtzat. Entzun, interesatu, ikasi, ezagutu. Ez ezarri besteengan zu hezteko ardura, baliabide ugari dago eskura arrazismoa eta desgaitasuna duten pertsonen eskubideen aldarrikapenak ezagutzeko. Baita ere, eta erabakitasun osoz, haiekin oheratzen bagara.

SEXUA!

      Orain arte aipatu dugun guztiaren helburua da ulertaraztea sexua ez dela ez zikina, ez txarra, ez arriskutsua. Pertsonen arteko interakzio mota bat da, non ezinbestekoa den gure gorputza ezagutzea, nahi dugunari arreta jartzea, gure mugak markatzea, eta konfiantzan eta errespetuan oinarritutako harremanak izatea.

      Ba al zenekien gorputz batzuek organo bat dutela plazer sexualerako bakarrik? Bai, klitoriaz ari gara; eta haren funtzio bakarra horixe da, plazera ematea. Klitoriak kanpoaldeko zati bat du —glandea, “botoi” moduko bat—, baina zatirik handiena azalaren azpian dago ezkutatuta. Emakume zisak eta klitoria duten gainerako pertsonak klitoria estimulatzen denean soilik —izan zuzenean kanpoaldeko zatian, edo baginaren barrutik— irits daitezke orgasmora. Autoesplorazioa funtsezkoa da pertsona bakoitzak klitoria non dugun eta nola estimulatzea gustatzen zaigun jakiteko. Horrela, errazagoa da besteei azaltzea zer gustatzen zaigun eta zer ez. Adibidez, neska zis edo mutil trans askori ez zaie gustatzen estimulazio zuzena, gehiegizkoa egiten zaielako.

      Klitoria organo zutikor bat da... eta, inork zakilarekin alderatu aurretik, garrantzitsua da gogoratzea fetu guztiak hasieran femeninoak direla; beraz, ez: klitoria ez da “zakil moduko bat”. Izatekotan, zakila izango litzateke klitori moduko bat, kalteberagoa, eta plazer sexualaren testuinguruan “beharrezkoak ez diren” beste funtzio batzuk dituena.

      Gaur egun badakigu klitoria estimula dezaketen hainbat aparatu daudela (Satisfyer ospetsua, adibidez), baina garrantzitsuena da bakoitzak jakitea zer gustatzen zaion.

      Ba al zenekien klitoria duten pertsonek ere eiakulatu dezaketela? Edo plazer sexuala handiagoa dela baginako muskuluak zenbat eta indartsuagoak izan? Ez bazenekien, eta jakin-mina baduzu, une aproposa da pixka bat gehiago ikertzeko.

      Beraz, ez, sexualitatea ez da zikina. Eta sexua hilekoan? Ezta ere! Norberak erabaki behar du gustuko duen ala ez hilekoan sexu-harremanak izatea, baina, printzipioz, ez dago ezer “zikinik” ezta korapilatsurik ere. Nahikoa da eskueran toalla bat izatea. Hilekoak lubrifikazio handiagoa eragiten du, eta estimulazio sexualak lagundu egiten du umetokiko uzkurdurek sortzen duten mina arintzen.

HIGIENEA?

      Orduan, ez badago ezer zikinik, zergatik hitz egiten dugu hilekoaren higieneaz? Argitu dezagun misterioa.

      Higienea gure gorputzak, ez gaixotzeko, ingurunearekin duen interakzioa kudeatzeko modua da. Bereziki, zenbait bakterio eta birus kontrolatzea dakar, oro har, nahiko bide sinpleen bidez; esaterako, xaboiarekin.

      Higieneak gizakiaren osasunean duen garrantzia deskubritu zeneko istorioak zerikusi handia du generoarekin, bide batez esanda. 1846an, jatorri hungariarreko Ignaz Semmelweis medikua Vienako Ospitale Nagusian hasi zen lanean. Garai hartan, erditzeek eragindako heriotzak oso ohikoak ziren, eta “normaltzat” hartzen ziren. Baina mediku honen jakin-min zientifikoak esperimentu txiki bat egitera eraman zuen, eta ospitalearen bi hegal alderatu zituen: bata medikuek eta medikuntzako ikasleek kudeatzen zuten (denak gizonezkoak, datu hori kontuan hartu), eta bestea, emaginek. Bat-batean konturatu zen medikuek lan egiten zuten aldean “erditze-ondoko sukarrez” hildako emakumeen kopurua bost aldiz handiagoa zela, emaginek artatzen zituzten hegalean baino. Gaurko ikuspegitik, azalpena ez da konplikatua: medikuek autopsiak egiten zituzten eta, ondoren, zuzenean artatzen zituzten erditzeak, eskuak garbitu gabe; horrela, bakterioak eramaten zizkieten emakumeei, eta haiek infekzio larriak eta sepsiak jota hiltzen ziren erditu eta hiru egunera. Garai hartan, hain zuzen, erditzeak —hobeto esanda, medikuek— eragindako heriotza-kausarik ohikoena zen.

      Hala ere, Semmelweisi ez zitzaion gehiegi axola izan, mediku bat hil zen arte, autopsia bat egiten ari zela hatza zauritu ondoren. Orduan iradoki zuen eskuak soluzio antiseptiko batekin garbitzea heriotzak saihesteko (oro har, erditzen ziren emakumeen heriotzak ez baitziren hain garrantzitsuak, ezta?).

      Eta hemen dator genero ikuspegitik interesgarriena dena: medikuek —gogoratu garai hartan gizonak bakarrik zirela— ez zuten onartu nahi izan beraiek izan zitezkeela sarraskiaren arduradunak, eta ospitaletik kanporatzeaz gain, erotzat jo zuten, eroetxe batean bukatu zuen eta hantxe hil zen… sepsiak jota. Eta horrela erreakzionatzen du matxismoak gaur egun ere ia gauza guztien aurrean, hasi osasun-sistemak berak eragindako emakumeen heriotzetatik, eta buka munduko egungo egoeraren erantzukizuna gizonena dela salatzen dutenetan.

      Hau guztia esanda, gogoratu behar da gaur den egunean 3,5 milioi haur hiltzen direla beherakoa bezalako gaixotasunen ondorioz, urik edo xaboirik ez dutelako. Beraz, bai matxismoa desagerrarazten, bai higienean, asko dugu egiteko.

      Honaino, argi dago zer esan nahi duen, oro har, higieneak. Baina zer esan nahi du “hilekoaren higieneak”? Terminoa ulertzeko, garrantzitsua da gogoratzea haren jatorria garapen-bidean dauden herrialdeetako aktibista taldeetan dagoela. Horrela deskriba daiteke: emakumeek eta hilekoa duten pertsonek garbitasun faltagatik sortutako gaixotasunik gabe hilekoa izatea ahalbidetzen duten produktuak eskura izatea. Garrantzitsua da hau gogoratzea, herrialde garatuetan “garbitasuna” eta “higiene intimoa” kontzeptuek beste muturrera egin dutelako; eta, jendea oinarrizko higienea izaterik ez duelako hiltzen den bezala, munduaren gure aldean kontrakoa gertatzen delako, alegia, “usain” ona ematen duten eta zikinak ez dauden gauzak ustez garbitzen dituzten produktu kimikoekin etengabeko kontaktuan egoteagatik hiltzen gara.

      Gai hau ulertu ahal izateko, lehenik eta behin azaldu dezagun zer den higienea bulba, bagina, umetokia eta obulutegiak dituen aparatu genitourinario baten kasuan.

ABIAPUNTUKO BALDINTZAK

      Kanpoko sexu-organoak, bulbak, gorputzeko beste edozein atalek behar duen zaintza eta higienea behar ditu. Nik dakidala, ez dago besapeetarako edo belarri-atzerako produktu espezifikorik.

      Barne-barrunbea, bagina, mukosa batez estalita dago. Mukosa gorputzeko beste toki batzuetan ere ageri den ehun mota bat da; adibidez, esofagoan (inoiz inork esofago-dutxarik egin du? Nik ez dut gomendatzen!). Ehun sentikorra da, eta erraz narrita daiteke. Gauza bera gertatzen da baginan ere. Mukosaren berezko oreka aldatzen duen edozein substantzia sartzeak narritadura eragin dezake kasurik onenean, eta infekzioa, okerrenean.

      Horregatik, kontuz ibili behar dugu, eta ez sartu baginaren pH-a ez aldatzeko berariaz pentsatuta ez dauden substantziak. Izan ere, mukosaren oreka hainbat faktoreren ondorioz hautsi daiteke, eta, sarriago edo bakankiago, arazoren bat izan dezakegu; adibidez, kandidiasia. Estresak, atseden faltak, defentsen beherakadak... eragin dezakete gure organismoan modu naturalean dauden eta haren orekarako funtsezkoak diren bakterio batzuk —hala nola, kandida— kontrolik gabe ugaritzea eta narritadura edo infekzio bat sortzea.

      Garrantzitsua da gauza hauek modu sinplean ulertzea. Lehenik eta behin, gure bagina ez dago ZIKINA; beraz, GARBITZEKO saltzen den edozein produktu kaltegarria izango da. Bigarrenik, sartzen dugun edozein substantziak egokia izan behar du baginako mukosarentzat (adibidez, kontuz ibili behar da gure barne-organoan erabiltzeko egokiak ez diren masaje-olioekin).

HIGIENEA HILEKOAN

      Oraintxe ikusi dugun bezala, abiapuntuko baldintzek ez dute inolako “zikinkeriarik” edo higiene faltarik adierazten. Hilekoa izateak berak ere ez dakar inolako “zikinkeriarik”; arazoa, Semmelweis doktorearen eta erditzeen adibidean bezala, hilekoa gertatzen den baldintzetan dago. Ez zaigu ezer gertatuko izerditu eta egunean behin ura eta xaboiarekin dutxatzen bagara; baina astebetez ezin bagara dutxatu, azala narritatzen hasiko zaigu eta arazoak sortuko dira. Gauza bera gertatzen da odolarekin, ez odola delako, baizik eta gure gorputzak kanporatzen duen edozein gauzarekin kontaktu luzean egoteak erreakzio negatiboak eragiten dituelako organismoan.

      Horregatik da garrantzitsua normaltasunez garbitzea eta gure azalean odol lehorra pilatuko ez dela bermatzen duten produktuak erabiltzea. Produktu horien bilakaerak, gaur egun ere, gizarte osoa inplikatzen duen istorio interesgarri bat kontatzen du. Horretaz arituko gara orain.

KONPRESAK? ZE KONPRESA?

      Inoiz sufragista baten edo Rosalía de Castroren irudiren bat ikusi baduzu, ohartuko zinen janzten zituzten arropek gonazpiko mordoa zituztela. Segur aski, askatasunez odola isurtzeko neurrietako bat zen, eta horrek erakusten du emakumeek beti DENETARIK egin dutela, hilekoa izanda ere; eta beraz, gaur egun zabaltzen diren teoria berriak —egun horietan gure esentziarekin berriz konektatzeko “atseden” hartu behar dela diotenak— klase sozial akomodatu baten pentsamoldearen ondorio ere badira hein batean.

      Fabriketako eta landako emakume langileek lasto edo zerrauts gainean isurtzen zuten odola, hankak zikinkeriatan sartuta egun osoan. Askok hosto lehorrak edo trapuak erabiltzen zituzten, eta kontuan hartuta azpiko arropa ez dela aspaldi asmatutako zerbait, edozein alternatibak bere denbora behar izan zuen garatzeko. Lehenengo, sokaz lotutako trapuak agertu ziren (nik neuk erabili nituen duela urte asko Indian, non sari-aren azpiko gonari lotzen zitzaion soka batekin); askoz geroago, konpresa itsasgarriak iritsi ziren, ondoren tanpoiak eta kopa menstruala —zeina, gainera, emakume batek asmatu baitzuen 30eko hamarkadan, gainerako gailuak ez bezala—. Zorionez, gaur egun, gutako batzuek infekzioak saihesteko aukera ematen diguten alternatibak ditugu eskura.

KONPRESAK: ORAIN BAI

      Segur aski, hilekoaren higienerako produkturik ezagunena konpresak dira. Azpiko arropan itsatsi daitezkeen, eta oro har erabili eta botatzekoak diren produktu xurgatzaile horiek, eta, ikusi dugun bezala, mendeetan zehar eboluzionatzen joan direnak (ez dakigu oso ondo norantz). Ingurumenaren kezka gero eta handiagoa den garaiotan, zalantzan jartzen hasiak dira erabili eta botatzeko produktuak. Hala ere, kezkagarria iruditzen zait alternatiba “gure konpresak fabrikatzea” izatea, edo trapuen bertsio modernoetara itzultzea. Beti diodan moduan, liburuaren eboluzioa —papera aurrezteko asmoz— ez zen izan papiroak berriro egitea edo harrietan idaztera itzultzea, baizik eta liburu elektronikoa sortzea. Hilekoaren auzian prozesua bestelakoa izateak pentsarazten dit, berriz ere, garrantzitsuena emakumeak beren gorputzekin eta genero-rolak indartzen dituzten jarduerekin entretenitzea dela, beste espazio batzuk okupatu ez ditzaten.

      Konpresen fabrikazioak bestelako aldarrikapen politikoagoak desaktibatzen ditu gure gizartean, eta, horrez gain —Hegoaldeko kideak lagun izan ditudanean ikusi dudanez; haiek bai mobilizatu behar izan dute produktu horiek eskuratzeko—, harridura eragiten didaten ezaugarri batzuk ditu. Izan ere, konpresa bat fabrikatzea ez da kulero batzuk josten ikastea bezalakoa: konpresa bat modu esterilean egin behar da, eta hori ez da dirudien bezain erraza.

      Ingurumenaren degradazio geroz eta handiagoaren aurrean, norberak bere konpresak fabrikatzeari buruz hitz egiten da. Hegoaldeko aktibistek zeresan handia dute horretan. Adibidez, nire lagun N. Manimekalaik —Tamil Naduko ekonomialari eta aktibista feministak—, urteak daramatza Hilekoaren Higienearen Aldeko Aliantzan lanean, hilekoari buruzko ideia positiboak zabaltzeko, tabuak desegiteko eta higienerako produktuak komunitate behartsuetako neska eta emakumeengana eramateko. Prozesu horretan, ezinbestekoa da emakumeek beren konpresak egin ahal izatea, askotan produktu industrialak ez baitira iristen komunitate horietara. Horrez gain, tokian tokiko diru-iturri bat sortzeko aukera ere bada. Baina konpresak egiteko ez da nahikoa oinarrizko material batzuk izatea. Emakumeek formazioa jasotzen dute, eta beren ekoizpen-unitate txikiak antolatzen dituzte. Horien funtsezko elementuetako bat esterilizazio-makina bat edukitzea da. Halakorik gabe, arriskua handia da. Ez dakit gure gizarteko talde batzuek eskuz fabrikatzen dituzten konpresetatik zenbat igarotzen diren esterilizazio-prozesuetatik (eta horiek, jakina, ez dira ur beroarekin egiten, baizik eta uv izpien makina txikien bidez, ozonoarekin, etab.). Gutxi direla uste dut.

EMAKUME MODERNOENTZAT:
TANPOIA

      Hamaika edo hamabi urte nituela, Vilalban bizi nintzela, kalean topatu nuen igeri egiten ikasteko gogo handia zuela banekien lagun bat. Egun hartan hasten ziren eskolak ibaian, eta, jakina, segituan galdetu nion zer moduz ibili zen. Erantzun zidan ezin izan zuela joan. Egun horretan bertan etorri zitzaiola hilekoa, eta gurasoek igeriketa-eskolak bertan behera uztera behartu zutela. Nahasita geratu nintzen; nik oraindik ez nuen hilekorik, baina banekien tanpoi bat erabiliz gero posible zela igeri egin. Aukera hori, antza, ez zegoen nire lagunaren esku. Haren etsipena eta sufrimendua, bidegabeak ez ezik, zentzugabeak ere iruditu zitzaizkidan.

      Ziur aski, gure amekin alderatuta, tanpoiak funtsezko iraultza ekarri zuen nire adineko emakumeon bizitzetan. Esaldi kodifikatuetatik (“ezin da bainatu eta ez galdetu”) gogoak ematen ziguna egin ahal izatera pasatu ginen, mundu guztiaren aurrean hilekoa genuela inplizituki aldarrikatu beharrik gabe —ez dago ezer ezkutatu beharrik, baina, interesatu ere ez zaio inori interesatzen, ezta?—. Hondartza, igerilekuak eta ura oro har kriptonita moduko bat ziren tanpoia iritsi zen arte.

      Nire belaunaldiko neskentzat, tanpoiek eman zieten irtenbidea egoera horiei. Umetako lagun batena bezalako amei esker —komunean berarekin sartzen zen behar adina denboraz, inolako arazorik gabe, gailua nola erabiltzen zen erakusteko—, gure gorputzekiko bestelako konfiantza batekin atera ginen mundura. Lasai eta prest geunden, gogoa bagenuen hankaz gora jartzeko, edo gimnasia, igeri edo korrika egiteko. Tanpoiak lagundun zigun, baita ere, gure gorputzarekin kontaktua izaten.

      Hala ere, tanpoiaren historia arazo larriz beteta dago. Lehenengoa da hasieran zituzten produktu kimiko batzuek emakume askoren heriotza eragin zutela. Badirudi gauza batzuetarako esperimentazio ugari behar dela, eta beste batzuetarako, bereziki baginei dagozkienetarako, bat ere ez. Gaur egun ere, tanpoiak zuritzeko erabiltzen diren dioxinek eta beste produktu kimiko batzuek toxikotasuna gehitzen diote gure gorputzari.

      Era berean, oso kutsatzaileak izaten jarraitzen dute bai fabrikazioan, bai sortzen dituzten hondakinengatik ere. Gainera, oraindik ere neska eta emakume askok tabutzat dute hauen erabilera, genitalak ukitu behar direlako edo himena apurtu daitekeela esaten zaielako (honetaz lehenago hitz egin dugu, baina badaezpada: himenak ez dio inori axola izan behar!).

KOPA MENSTRUALA

      Lehen aipatu dut basoak salbatzeko ez garela berriro papiroetan idazten hasi; ba, hilekoari buruz hitz egiterakoan, kopa menstruala litzateke horren baliokidea. Kopa menstruala silikona hipoalergenikoz egindako gailu bat da, baginan sartzen dena eta odola biltzen duena. Hurrupatze-akzioaren bidez funtzionatzen du; hau da, behin jarrita —ondo kokatuta badago—, ez da lekutik mugitzen, eta egongo ez balitz bezala da. Ni hamabi urterekin hasi nintzen lentillak erabiltzen, eta apur bat sentsazio hori gogorarazten dit. Behin jarrita, gorabehera txikiren bat kenduta, miopea ez bazina bezala da.

      Kopa menstruala oso praktikoa da hainbat arrazoirengatik: hasteko, hamar urte ere iraun dezake, eta, beraz, ez da hilero ezer erosten ibili behar. Higienizatzeko, ziklo bakoitzaren ondoren uretan irakin behar da (modelo bakoitzak adierazten du zenbat denboraz, baina, oro har, bost minutu inguru izaten dira. Eta garbi izan baten bat erreko zaizula noizbait… guztioi gertatu zaigu!), eta ondoren, bere oihalezko poltsatxoan jasotzen da hurrengo ziklora arte.

      Hala ere, badu nolabaiteko “ikaskuntza-kurba” bat; izan ere, tanpoiekin gertatzen den bezala, baginan objektu bat sartzea eskatzen du, eta baita norberaren odolarekin kontaktuan egotea ere. Emakume batzuei ez zaie hori gustatzen —agian interesgarria litzateke zergatia aztertzea—, baina beste aukera batzuk badaudenez, probatzea da kontua; hori bai, pazientzia pixka batekin, lehenengoan ziurrenik ez baitizu behar bezala funtzionatuko.

      Kopa menstruala lehen aldiz erabili nuenean, oraindik ez zuen gaur egungo diseinu egokirik. Jartzen ere zaila zen. Egun, ordea, asko hobetu dira eta modelo ugari daude. Oro har, bi tamainatan egiten dira: emakumearen adina eta erditu den ala ez kontuan hartuta.

      Jartzeko, kopa hatzekin tolestu, tolestuta baginan sartu, eta barruan zabaltzen utzi behar da. Garrantzitsua da hutsunea egiten dela bermatzea, odol-ihesik gerta ez dadin. Seguruenik, denborarekin ikasiko duzu erraz jartzen eta kentzen. Nik neuk, adibidez, sartzerakoan, zabaltzen utzi aurretik, oinarria pixka bat jiratzen dut, ondo zabaltzen laguntzen duelako. Kentzeko, berriz, hutsunea hautsi behar da, hatzekin koparen oinarria tolestuz.

      Kopa menstrualarekin zerbait ikasi badut da arazoa ez direla gure gorputzak, inguratzen gaituen sistema baizik. Izan ere, koparekin dugun zailtasun nagusietako bat da, etxetik kanpo bagaude, aldatzeko leku seguruak falta direla. Kopa aldatzeko, konketa bat behar dugu iturriko urarekin: kopa ukitu aurretik eskuak ondo garbitzeko (ezin da produktu kimikoekin kutsatu), eta gero kopa bera urarekin garbitzeko, berriro jarri ahal izateko. Gure herrialdeetan, printzipioz, gauza erraza dirudi, baina sarritan espazio publikoetako komunetan ez dago konketarik, eta horrek ezinezko egiten du kopa aldatzea. Behin baino gehiagotan, aireportuetako pertsona ezinduentzako komunetan sartu behar izan dut, prozesua egin ahal izateko.

      Eta horrek berriro pentsarazten dit agian arazoa ez dela kopa erabiltzea, baizik eta komunak behar bezala eraikitzea (kabina indibidualak, generorik gabeak, heldulekuekin eta iturriko urarekin hornituak). Era berean, arazoa ez da desgaitasuna duten pertsonek egokitutako komuna behar izatea, baizik eta komun guztiek edonork erabiltzeko modukoak izan beharko luketela.

      Gogoratzen dituzu indarkeria obstetrikoari buruz esandakoak? Horren ondorioetako bat da emakume batzuek, eragozpen fisikoak direla eta, ezin dutela kopa erabili. Praktikan konturatu nintzen horretaz, behin elkarri istorioak kontatzen ari ginela; izan ere, gailu honek zer esan handia ematen du. Lagunei kontatzen ari nintzen nola, behin, kopa airean atera zitzaidan Mendebaldekoak ez diren herrialde askotako komunetan garbitzeko dauden ur-zorrotadetako batean (asmakizun bikaina, bide batez esanda). Batzuetan, zorrotadek indar handia dute, eta, behin, kopa gerturatu nuenean, airean atera zen eta… komun-zuloan amaitu zuen. Nire lagun Eli Riosek —nire baldarkeriagatik barrez lehertzeaz gain— kontatu zidan nola, behin, kopa “labaindu” zitzaion jarduera profesional betean, eta komunera korrika joan behar izan zuen berriro jartzera. Deduzitu nuen haren baginako muskulatura kaltetuta zegoela “interbentzio” baten ondorioz. Ohikoena erditzea izaten da. Kopa menstrualak baginako hormekin hutsunea sortuz funtzionatzen du, bentosa baten antzera, eta kopari eusteko, muskulaturak sendoa behar du. Muskulatura sendoa ez bada, ezinezkoa da bere lekuan mantentzea.

      Halako lesioez gain, baginitisa bezalako gaixotasunak ere badaude, kopari eusteko ezintasun fisikoa eragin dezaketenak, baina askoz gutxiago dira ebakuntza obstetrikoen ondorioz sortutakoak baino.

      30eko hamarkadatik existitzen den asmakizun bikaina bada ere, emakume guztiek ez dute kopa erabiltzeko aukerarik; zenbait herrialdetan, adibidez, baldintza higienikoengatik —nahiz eta, paradoxikoki, Mendebaldekoak ez diren herrialde askotan errazagoa izan komunetan ura aurkitzea hemen baino—; edo etxerik gabeko emakumeen kasuan, kopa manipulatzeko behar diren higiene eta pribatutasun baldintzak ez dituztelako.

BESTE AUKERA BATZUK

      Azken urteetan, ehun superxurgatzaileekin egindako kuleroak ere garatu dira, bestelakorik gabe menstruatzea ahalbidetzen dutenak, baita belaki naturalak ere… Ezagutza eta publizitate faltaren aurrean, emakumeok geure esperientziak partekatzeko espazioak sortzen joan gara (foroak, taldeak, webguneak). Sarean bilaketa azkar bat eginez, leku ugari aurki ditzakezu informatzeko eta zure beharretara egokitzen diren hilekoaren higienerako aukerarik egokienak hautatzeko.

ODOLJARIO LIBREA

      Ia inoiz aintzat hartzen ez den aukera bat “odoljario librea” deiturikoa da, eta, egia esan, zenbait egoeratan logikoena litzateke, hilekoak oraindik sortzen duen ezinikusi sozialagatik ez balitz —eta, noski, errazagoa delako kopa bat erabiltzea hilero sofako odola garbitzen ibiltzea baino—. Baina ez izan zalantzarik: egin dezakegun zerbait da.

ODOL URDINA

      Hauek dira gaur egun gure gizarteetan eskura ditugun hilekoaren higienerako metodoetako batzuk. Batzuek oso modernoak diruditen arren, aspaldikoak dira (ba al zenekien Antzinako Egipton, K.a. XV. mende inguruan, jada tanpoiak erabiltzen zirela?) edo hamarkadak daramatzate erabilgarri (hilekoaren kopa, adibidez). Hala ere, guztiak ez daude guztion eskura neurri berean, eta hor sartzen dira jokoan kontuan hartu beharreko beste faktore batzuk ere.

      Imajina dezagun 4x4 ibilgailu bat saldu nahi duen iragarki batean autoa hegan agertzen dela, gero laku bat zeharkatzen duela anfibioa balitz bezala, eta, azkenik, kameraren aurrean derrapatzen duela, batere orbanik gabe. Bistan denez, halako iragarki bat ezingo litzateke eman fikzio publizitarioa dela ohartarazi gabe. Baina konpresen kasuan, badirudi ez dela inolako abisurik behar, hilekoa izan duen edonork badakien arren izugarri konplikatua dela gimnasia erritmikoa egitea konpresa batekin eta araututako jantziekin (eta hori beste eztabaida bat litzateke), ipurdi erdia bistan dugula, gainera. Zer esanik ez, denok dakigunean gure gorputzetatik ateratzen den odola ez datorkigula Pottokietatik eta, beraz, ez dela urdina, baizik eta GORRIA. Dirudienez, publizitatean debekatuta dago gizon dirudunak ergeltzat hartzea, baina emakumeei eta neskatoei gezurra esatea oraindik ere doakoa da; hori bai, prezioa guk ordaintzen dugu.

      Zer arazo dago, bada, likido GORRI bat jartzeko xurgapena irudikatzerakoan? Akaso ez zaigu gorria gustatzen beste testuinguru batzuetan? Zergatik da bestelakoa hilekoaren gorria?

      Hilekoaren higienerako produktuen kasuan, enpresen kapital-interesengatik, batzuk beste batzuk baino askoz ezagunagoak dira, diru-sarrera handiagoak sortzen dizkietelako… eta askoz hondakin gehiago ere bai.

— Aurreko zerrendatik, hilekoaren higienerako zein produktu ezagutzen dituzu?

— Zeintzuk erabiltzen dituzu?

— Zeintzuk ikusi ohi dituzu telebistan, eta zeintzuk ez?

— Nolakoa egingo zenuke zuk hilekoaren higienerako produktu baten iragarkia?

HIGIENE MENSTRUALA
ESKUBIDE-AUZI GISA

      Hemen aipatu ditugun gai horiek guztiek, gure bizitzari eta ekonomiari eragiteaz gain, gure eskubideei ere eragiten diete. Hilekoaren higienerako produktuak eskura ez izateak eragotzi egiten du gure bizitzako edozein alderdi osasun-arriskurik gabe eta inolako mugarik izan gabe garatzea. Gogoratu behar dugu gaur egun, oraindik ere, 300 milioi emakumek eta neska gaztek ez dutela hilekoaren higienerako produktuak eskuratzeko aukerarik. Eta honezkero ulertu beharko genukeenez, odol lehorraren pilaketa saihestu ezean, infekzioak eta bestelako arazoak agertzen dira. Horri gehitu behar zaio arazo politiko bat dela klasera joateari uztea, edo futbolean jolasteari, edo txangoan, edo hondartzara edo nahi dugun lekura joateari uko egin behar izatea, lasai sentitzeko aukera ematen diguten baliabideak eskura ez ditugulako. Arazo politikoa, eta baita osasun-arazoa ere. Ahaztu egiten baitugu neurri higieniko egokirik ez izateagatik infekzioez hiltzen diren emakume guztiak.

      2023 baino lehen, Irene Montero buru zuen Berdintasun Ministerioak hainbat erreforma egin aurretik, hilekoaren higieneko produktuak ez ziren premia-premiazkotzat jotzen, eta luxuzko artikuluen zergen mende zeuden. Hilekoa izatea edo ez izatea gure aukera izango balitz bezala. Urte hartan egindako erreformei esker, Balio Erantsiaren gaineko Zerga % 10etik % 4ra jaisteaz gain —horrek produktuak askoz ere eskuragarriagoak egin zituen—, eztabaida politikoan “hilekoaren pobreziaren” gaia txertatu zen, eta dismenorrea dela eta —hau da, hileko mingarriak, zefaleak, gorakoak, beherakoak eta ezintasun orokorrak eragindako egoerak— baja hartzeko eskubidea aitortu zen. Neurri aitzindari horiek ez genituzke bigarren mailakotzat hartu behar, emakume askoren aktibismo-lanaren emaitza baitira, azkenean, fruituak eman dituena.

HUTSALKERIARIK EZ

      Azken finean, hilekoaren higieneko produktuei buruz pentsatzeak osasunean eta eskubideetan pentsatzera behartzen gaitu, baita hondakinetan eta ingurumenaren degradazioan ere. Gai horien guztien arteko intersekzioan hartzen dugu produktu bat edo beste erosteko erabakia.

      Agian, hain hutsala iruditzen zaigun gauza bat —eta batzuetan lotsa emateko modukoa ere bai, nahiz eta espero dudan, honaino iritsi bazara, jada horrela ez izatea—, ez da, azkenean, hain hutsala. Izan ere, argi geratu beharko luke zikintzen duena ez dela odola, baizik eta aurreiritziak, produktu kimikoak, muga ekonomikoak, sexualitatearen ikuskera zikiratzaileak... Horiek guztiak ere gure esku daude, egunero eralda ditzagun.

[13] Hilekoaren aktibismoak egindako lanari esker, odola irudikatzen duen likidoa gorria izaten hasi da iragarki batzuetan.

4.
Basatiak

      Duela gutxi, Ponteareasetik hurbil bizi diren lagun batzuen etxean nengoen, txerri-hilketa garaia zen. Haien auzokidea —amarekin bizi den nire adineko emakume bat— kontatzen ari zen bezperan hil zutela txerria. Baina, barre artean, azaldu zuen egun hartan zereginetatik libre zegoela amaren aginduz, hilekoa edukita ezin zuelako okelarik ukitu. Berak, lan gogor hartatik libratzeko aukera paregabeari heldu, eta ez zion amari kontra egin.

      Ziurrenik, behin baino gehiagotan, daukagun adina daukagula, entzungo genuen hilekoarekin egin daitezkeen edo ez daitezkeen gauzei buruzko sinesmenen bat. Zerrenda oso luzea da, eta askotariko moduetan existitzen da kultura guztietan. Nire kasuan, ohikoenak hauek ziren: landareak ez ureztatzea edo ukitzea, hil egingo zirelako; eta maionesa ez egitea, moztu egiten zelako. Zorionez, ez nintzen hazi sineskeriazkoa edo erlijiosoa zen giro batean, eta, beraz, kontua nahiko mugatua geratu zen.

— Zer motatako sineskeriak entzun dituzu hilekoari buruz?

— Nondik datozela eta zer helburu dutela iruditzen zaizu?

      Honaino heldu bazara, seguruenik jada ohartuko zinen uste horiek guztiek aurreko kapituluetan jorratu ditugun, eta inolako oinarririk ez duten, gaiekin dutela zerikusia. Hilekoa izateak, berez, ez du ezer egitea eragozten.

      Alabaina, patriarkatuak mito batzuk garatu ditu —zenbait garai eta lekutan hilekoaren higienerako produktu faltaren muga fisikoa gutxi ez balitz— emakumeok egiten duguna are gehiago mugatzeko. Emakumeon sexualitatea eta independentzia kontrolatzeko funtsezko zutabeetako bat gure mugikortasuna kontrolatzea da.

      Munduko leku gehienetan, emakumeok mugitzeko mugak ditugu, modu inplizitu nahiz esplizituan. Esplizituen artean daude, adibidez, klausurako mojak edo Indiako komunitate batzuetako purdah sistema. Oro har, ordea, mugikortasuna muga inplizituen bidez baldintzatzen zaigu, zerbait arriskutsua dela esanez edo arriskutsu bihurtuz (adibidez, kale-jazarpenaren bidez espazio publikotik kanporatu nahi gaituzte, beldurra eraginda).

      Hilekoaren inguruko mito asko praktika horien jarraipena dira. Horregatik da hain garrantzitsua horiek desmuntatzea, gure gorputza eta askatasuna kontrolatzea bilatzen dutelako.

      Mito horiek funtsezko zeregina dute, adibidez, beste kultura batzuekiko dugun pertzepzioan. Liburu osoan zehar saiatu naiz azpimarratzen, Galiziako eta Euskal Herriko biztanle gehienak zuriak direla kontuan hartuz, darabiltzagun ideiek menderatze kolonialaren eta arrazakeriaren esparruan dituzten inplikazioei ere erreparatu behar diegula. Askotan, zapalkuntza-egitura horietatik datozen pentsamendu eta jokabideak erreproduzitzen ditugu oharkabean; zuri izatearen pribilegioak esan nahi baitu ez garela pentsatzen jartzen nola eraikitzen dugun gure irudia —eta gure Besteena— egunerokoan.

      Hilekoaren, gorputzen eta beste kulturetako emakume zein disidente sexualen eskubideen inguruko praktiketan, pentsamendu arrazistak eta kolonialak eremu emankorra aurkitzen du. Erraz ikusten ditugu gureak ez diren kulturen praktika “barbaroak”, eta, aldiz, geure astakeriei ez ikusiarena egiten diegu, besterik gabe, horiek ez ikusteko sozializatu gaituztelako.

      Gai hauei buruz hitz egiten dudanean, deserosotasun handiena sortzen duten gaietako batek zerikusia du honekin: emakumeen gorputzen gaineko indarkeriak ezberdin kontzeptualizatzen ditugula segun eta emakume horiek gure kulturakoak diren edo beste kultura batekoak. Oso erraza da emakume bat zapalduta dagoela pentsatzea janzkera jakin bat daramalako, espazio batzuetatik baztertuta dagoelako, mutilazioak egiten zaizkiolako... betiere ez bagara ari takoidun zapatez, Celta bezalako futbol talde profesional batez, Frantziako Tourraz edo kirurgia estetikoaz. Askotan entzuten dut “haiek” behartuak direla eta gu, ordea, “libre” garela gure gorputzaren zatiak mutilatzeko erabakia hartzerakoan. Nik beti gogorarazten dut munduko inongo herrialdetan genitalen mutilazioa ez dela “derrigorrezkoa” —hau da, ez dago halakorik inposatzen duen legerik—; aitzitik, jazarria eta zigortua dago, eta aktibismo-kanpainen eta oinarri-oinarrizko lanen etengabeko jomuga da (eta halako kanpainarik ez dut ikusten Mendebaldeko emakumeek bularrak edo bulba operatzeari uzteko). Mendebaldean ebakuntzak egiten dituzten emakumeek bezala, beste herrialde batzuetan mutilazioak jasaten dituztenek ere beren komunitatearentzat onargarria den feminitate-idealarekin bat egin nahi dute, besterik ez. Ez dago erabakitzeko benetako askatasunik ez kasu batean ezta bestean ere, eredu horiek ez jarraitzeak zigor sozial argia baitakar.

      Munduko hainbat herrialdetako aktibistekin egiten dudan lanean, gehien interesatzen zaidana ez dira berez praktika patriarkalak, baizik eta emakumeak eta sexu-disidenteak nola elkartzen diren praktika horiek desagerrarazteko. Uste dut, emakume zuriak garen heinean, hori dela gure zereginik garrantzitsuena: entzutea, eta dagoeneko gure gizartean barneratuta dauden ideia eta aurreiritzi arrazistak zabaltzeari uztea. Besteak beste, ondorioak jasaten dituzten pertsonak urruneko herrialdeetan ez ezik, hemen gure ondoan daudelako.

      Maila indibidualean pertsona arrazializatu bat ezagutzen dugunean edo harekin bizi garenean, ikasitako irudi horiek guztiek —kontzienteki nahiz inkontzienteki— gure arteko harremanean eragiten dute. Gure lana da geure burua heztea, eta ez pentsatzea pertsona horiek azaldu behar digutenik nola eragiten dugun haien diskriminazioan. Gainera, beste zapalkuntza-egitura batzuekin gertatzen den bezala, ezin dugu pentsatu gizarteak pertsona jakin bat bazterkeria-leku batean jartzen duelako pertsona horrek derrigor zentzu kritikoa izan behar duenik horri dagokionez. Gertutik bizi dudan adibide batez azalduko dut: emakume bisexual edo lesbiana askok egiturazko indarkeriak jasaten ditugu (familiek etxetik botatzea, lana ez galtzeko gure afektuak jendaurrean ezkutatzea, kaleko irainak, jipoiak…), baina ez dugu guztiok garatzen egoera hori ulertzeko eta hari aurre egiteko kontzientzia kritikorik. Kontzientzia kritikoa aztertuz, entzunez, irakurriz, elkarreraginean jardunez eta ikertzeko gogoaren bidez garatzen da soilik; batez ere gogo hori geure buruarekikoa eta egunero pentsatzen eta egiten ditugun gauzekikoa bada. Arrazakeriaren kasuan gauza bera gertatzen da. Ez dezagun asumitu badakigula, ezagutzen dugula, ulertzen dugula. Hezi gaitezen bai zuri, bai arrazializatu. Eta prozesu hori hasteko, hona hemen mokadutxo bat.

PERTSONA ZURIENTZAKO
TERMINO GARRANTZITSU BATZUK

Arraza: Generoa bezala, zapalkuntza-sistema baten baitako konstruktua da. Ez da existitzen arraza bat definitzen duen ezaugarri fisikorik; hori XIX. mendeko Europako eta AEBetako instantzia medikoek egia zientifiko gisa ezarri nahi izan zuten, zuriak ez diren pertsonen mendekotasuna berresteko. Zuri gisa sailkatzen ditugun pertsonen artean itxura desberdintasun handiak daude, eta gauza bera gertatzen da beltz gisa hartzen ditugunen artean ere (testuinguruaren arabera, beltzarana den norbait izan daiteke, edo ni neu, edo baita Tamil Naduko norbait ere). Generoarekin ikusi dugun bezala, eraikitakoa izateak ez du esan nahi “existitzen” ez denik, munduko pertsona guztien bizitzari eragiten baitio moduren batean: batzuek sistemaren pribilegioez gozatzen dugu, eta beste batzuek haren kalteak pairatzen dituzte.

Arrazakeria: Zapalkuntza-egitura bat da, non pertsona talde batek beste batzuk estigmatizatzen dituen, ustezko ezaugarri fisiko batzuk erabiliz zapalkuntza hori justifikatzeko. Oro har, pertsona zuriak egoten dira egitura arrazistaren gailurrean (gizonak generoaren egituran bezala, pertsona zisak genero-identitatearenean, edo heterosexualak orientazio sexualarenean), baina hortik aurrera adarkatze eta ñabardura ugari daude. Leku bakoitzean arrazakeria nola azaleratzen den ulertzeko, garrantzitsua da herrialde bakoitzaren historia eta bertako egitura sozialak ezagutzea. Ez dezagun pentsa arrazakeria soilik film estatubatuarretan erakusten zaigun hori dela. Begira diezaiogun gure inguruari —urrutira joan gabe—, eta galde diezaiogun geure buruari zer dakigun ijito herriaz, zenbat erreferente ezagutzen ditugun horien artean, edo zer aurreiritzi elikatzen ditugun egunero gure gizartean zuriak ez diren pertsonei buruz.

Zuritasuna: Egitura arrazistaren barruan pertsona zuriei esleitutako pribilegio eraikia da. Zuritasunak azaltzen du zergatik, hautagai beltz baten eta zuri baten artean, azken honek lortu ohi duen lana —esplikatzen edo salatzen ia ezinezkoa izan arren—. Azaltzen du, halaber, zergatik jasan behar dituzten pertsona arrazializatuek poliziaren miaketak, galdeketak, begiradak edo jipoiak, pertsona zuri batek inoiz biziko ez dituen egoeretan. Zuritasunak, gogora dezagun, posizio sozial bati egiten dio erreferentzia, ez azalaren koloreari. Nire kasuan, herrialde batzuetan zalantzarik gabe hartzen naute “zuritzat”, baina beste batzuetan “marroia” edo “beltzarana” bihurtzen naiz, eta, horrenbestez, zuritasunak dakartzan pribilegio batzuetatik kanporatzen naute. Lehen ere esan dudan bezala, posizio horiek eraikiak dira, eta erabakigarriak gure eskubideen eskuragarritasunari dagokionez. Zuritasuna eraikitzeko modu amarrutsu bat —askotan erabiltzen duguna— beix edo arrosa argiari “haragi-kolorea” deitzea da. “Haragia” (azalaren azpiko masa) gorrixka da, oro har. Gizakion azala, berriz, kolore askotakoa.

Pertsona arrazializatua: Termino hau erabiltzen dugu —beste termino batzuen ordez— zuritasunaren pribilegio-espaziotik kanpo dauden pertsonak izendatzeko. Termino honek indartu egiten du eraikitako posizioaren ideia, alegia, pertsonok ez dugula “arrazarik” berez, baizik eta gizarte jakin baten balio dominanteen arabera kokatzen gaituztela pribilegiodun edo pribilegiorik gabeko leku batean.

Afro-ondorengo: Afrikar kontinentean jatorria —hurbila edo urruna— duten pertsonak dira. Terminoa Latinoamerikan eta Kariben sortu zen, kontuan hartuta kontinente horietako pertsona beltz askoren presentzia esklabotzaren ondorio zuzena dela. Muturreko indarkeria-egoeretan kultura komun anitz garatu dituzten pertsonak dira. Gogora dezagun XVI. eta XIX. mendeen artean hamabi milioi pertsona inguru erauzi zituztela Afrikako hainbat eskualdetatik, Ameriketara esklabo eramateko. Aurreko esklabotza-moduetan ez bezala (erromatar inperiokoak, adibidez), trata masibo horren ondorioek gaur egun arte diraute; beraz, ez dugu pentsatu behar “iraganeko kontua” denik. Herrialde kolonizatzaileek (Espainiaz eta Portugalez ari naiz hemen, film askok testuinguru hori ahantzarazten baitigute) Karibe osoan ezarri zuten esklabotza eta landaketen egitura dela eta, denborarekin eratutako estatuek ez zuten gizarte kohesionaturik, ezta sistema esplotatzailetik kanpoko nekazaritzarik, industriarik edo merkataritzarik ere. Horregatik, Haiti bezalako herrialde bat epaitu aurretik, ezinbestekoa da haren historia ondo ezagutzea. Erabilera horrez gain, afro-ondorengo terminoa erabiltzen da gehiengo zuriko herrialdeetan jaio baina jatorri afrikarra duten familien seme-alabak izendatzeko ere. Termino garrantzitsua da azaltzeko zergatik jarraitzen dugun arrazakeria mota batzuk praktikatzen, adibidez, automatikoki pentsatzen dugunean pertsona beltz bat ezin dela galiziarra edo euskalduna izan. Ez galdetu inori nongoa den zure aurreiritzi arrazistek herrialde bateko pertsonen itxurari buruz diotenarekin bat ez datorrelako. Alemaniar beltzaran asko dago, hazpegi asiarrak dituzten britainiarrak, galiziar beltzak. Ez dute “beste herrialderik”, beren herria hau da.

Migrante: Horrela, ez e- eta ez in-. Migrante terminoa erabiltzen dugu, edozein arrazoi dela eta, beren herria utzi behar izan duten pertsonak izendatzeko. Arlo juridikoan, errefuxiatu edo erbesteratu hitzak ere erabiltzen dira, desplazamendu hori behartu zuten gerrak edo jazarpen politikoak bezalako egoerak aitortzeko. Pobrezia edo aukera falta ere jendea bere bizilekutik alde egitera —askotan itzultzeko aukerarik gabe— behartzen duten mekanismo politikoak dira. Gure herrialdean jatorri askotako jendea bizi da. Eta jatorrizko leku horietan —Galizian gertatzen den bezala, edo Euskal Herrian, edo zure hiri edo herrian— bizi-egoera askotarikoak daude. Pertsona migranteak batzen dituen gauza bakarra beren etxea utzi izanaren bizipena da (eta horrek, bide batez esanda, gutxitan aipatzen ditugun haustura emozional eta psikikoak eragiten ditu). Pertsona migrante batekin harremantzen bazara, ziurrenik berak esango dizu migrantea dela eta nondik datorren. Ez badu halakorik egiten, esan nahi du ez zaizula axola. Ez pentsatu, halaber, txinatar bat ezagutzen duzulako Txina osoa ezagutzen duzunik. Imajinatu norbaitek pentsatuko balu Euskal Herria ezagutzen duela zu bakarrik ezagututa. Erridikulu samarra, ezta?

      Azkenik, gogoratu: gauza bat da kolektibo arrazializatuetako pertsonak termino jakin batzuez jabetzea, eta beste gauza bat da zuk termino horiek erabiltzea. Adibidez, badaude leku batzuk non “beltz” hitzak identitate asko barnebiltzen dituen, eta beste batzuk non aniztasun handiagoa dagoen izendatzeko moduetan. Utzi kolektiboei euren artean eztabaidatzen eta definitzen. Ez dagokizu beste pertsona batzuk nola izendatu behar diren erabakitzea.

      …Eta arrazializatutako pertsona bat bazara:

      Ez etsi. Oso nekagarria da etengabe aurre egiten egotea gehiengoak existitzen direla onartu nahi ez duten egiturei. Zure ahotsa garrantzitsua da, zure bizipena funtsezkoa —izan adoptatutako neska gazte batena, emakume afro-ondorengo batena, ijitoa, migratzailea—. Nik bizitakotik hitz eginda, uste dut gure erresistentzia-istorio propioak ezagutzea ezinbestekoa dela. Zure familian edo testuinguru hurbilean giro irekia egon daiteke istorio horiek berreskuratzeko, edo, agian, lana zailtzen dizun giro zapaltzaile bat; baina ez onartu giro zapaltzaile bat inongo “kulturaren” parte denik. Zapalkuntza ez da inongo kultura edo jatorriren ezaugarri espezifikoa (Mendebaldeko kultura zuria zapalkuntzaz gainezka dago); zoritxarrez, denetan dago, baina baita emakume disidenteak, eraldatzaileak, eraikitzaileak, basatiak ere. Bila itzazu, ehundu zeure istorio propioa, indartu zaitez, eta jarrai dezagun ehuntzen!

      Zoritxarrez, arrazismoaren konexio estuenetako batek zerikusia du, nagusiki zuriak diren gizarteetan, emakumeak gudu-zelai bihurtzeko dugun joerarekin. Horregatik, hilekoaz, emakumeen aurkako indarkeriez eta sexu-disidentziaz hitz egiten denean, hitz egiten da halako interesez emakume “basatiez”, gauza “arrotzak” edo “aberranteak” egiten dituzten emakumeez. Diskurtso hau, gure Besteentzat kaltegarria izateaz gain, guretzat ere bada, aditzera ematen baitu hemen jada ez dagoela zer landurik; eta nire ustez, honaino iritsi bazara, gure gizartean hilekoa nola kontzeptualizatzen den begiratze hutsak erakusten du oraindik lan handia dagoela egiteko. Hasteko, ezagutu behar genuke nola erabili ziren emakume beltzak Mendebaldeko medikuntza zurian esperimentazio-objektu gisa, bereziki ginekologian. James Marion Sims medikuak (mediku, zerbait esateagatik) torturak eta anestesiarik gabeko ebakuntzak egin zizkien Alabamako emakume beltz esklabo askori, “emakumeen anatomia aztertzeko” aitzakiarekin. Izan ere, gizon zurien izenak dira gaur egun gure ugalketa-sistemaren zati batzuk izendatzeko erabiltzen ditugunak (Falopioren tronpak, adibidez, edo Sims bera, postura kirurgiko bati izena ematen diona). Badakigu torturatutako emakume beltz haietako batzuek Anarcha, Lucy eta Betsey zutela izena, eta gaur egun mugimendu bat dago haien memoria berreskuratzeko. Lehen ere hitz egin dut Hegoaldeko emakumeekin nola esperimentatu zen hainbat testuingurutan. Istorio horiek azaleratu eta ikusaraztea da orain gure ardura, halakoak berriro erreproduzitzea saihesteko.

      Beharbada entzunda izango dituzu pinkwashing edo purplewashing hitzak. Bi termino horiek —euskaraz, hurrenez hurren, “garbiketa arrosa” eta “garbiketa morea” gisa itzuli ohi dira—, LGBTIQ+ kolektiboaren aldarrikapenak (lehenean) edo feminismoarenak (bigarrenean) erabiltzean datza, zapalkuntza-sistemak eraikitzen jarraitzeko helburuarekin. Garbiketa arrosaren adibide oso argia da Israelgo Estatuak bere burua LGBTIQ+ eskubideetan herrialde aurreratu gisa aurkeztea, herri palestinarraren sarraskia zeharka justifikatzeko (palestinarrak “musulman atzeratu” gisa irudikatzen ditu, sionismoa bera ere erlijio monoteista batean oinarritutako gobernua ez balitz bezala, non zuhaitz batek emakume batek baino gehiago balio duen). Era berean, zenbait komunikabidetan alokairuzko sabelak fenomeno moderno gisa aurkezten dira, bikote gay ospetsuen irudiekin lagunduta, glamour handikoa balitz bezala emakume pobreen gorputzen esplotazioa haurtxoak ekoizteko eta salerosteko. Garbiketa arrosaren kasu oso interesgarria da, bai baitakigu alokairuko sabelak erabiltzen dituzten bikote gehienak heterosexualak direla, eta, oro har, LGBTIQ+ aktibisten kolektiboa praktika horien aurka dagoela, emakume pobreak esplotatzen dituelako.

      Garbiketa moreari buruzko adibide ugari ditugu, baita ere. Tamalez, emakume zuri mendebaldarrek gehiegitan aurkezten ditugu beste emakume batzuk “salbatu beharreko” gisa, geu haien gainetik kokatzeko. Beloari, genitalen mutilazioari, burkari edo antzeko gaiei buruzko edozein eztabaida izan daiteke horren adibide.

      Ondorio labur honetan, nire helburua da ate bat gehiago irekitzea, gure Besteak nola tratatzen ditugun hausnartu dezagun, baina baita “basati” hitzaren beste adiera bat zabaltzea ere: ikaragarriak, itzelak, barbaroak diren emakumeak goraipatuko dituena.

      Zorionez, urruneko eta gertuko emakume basatiz inguraturik bizi naiz. Zuek ere bai, seguru. Garrantzitsua da haiei aitortza egitea, laguntzea, babestea… eta, batez ere, haiekin bat egitea, gu ere basati. Liburuan zehar aipatu ditut jada horietako batzuk (nire ama, nire Tita, nire lagun Eli…), nire gorputzaz, hilekoaz eta bizitzaz hausnartzen lagundu didatenak —gehienetan, hemen bildu ditudan hitz ugariren ordez, bizitza bera osatzen duten keinu irmoen bidez lagundu ere—.

      Gure mugetatik haratago, basatia da nire lagun Daryl Leyesa ere, Filipinetakoa —inoiz aipatzen ez dugun espainiar kolonizazioaren ondorioz katolizismoaren aztarna sakona duen herrialdea—, non, bera bezalako kideei esker, onartu berri duten sexu- eta ugalketa-eskubideen legea. Darylek —edo Ayelek, lagunartean deitzen diogun bezala—, tailerrak ematen ditu emakumeek eta sexu-disidenteek beren gorputza ikuspegi positibo batetik ulertzeko. Horretarako babaylan-en irakaspenetara jotzen du: Filipinetako jatorrizko herrietako emakume jakintsuak, kolonizatzaile espainiarrek sarritan krokodiloetara botatzen zituztenak. Basatiak dira, indarkeria horri biziraun eta gaur arte iritsi direnak, guri beste mundu-ikuskera batzuk eskaintzeko.

      Nire lagun Manimekalai ere aipatu dut, Tamil Naduko Ekonomia Zientzietan doktorea. Nesken infantizidioa praktikatzen den eremuetako batean jaio zen, eta amari zor dio berarentzat ezarrita zegoen patuari biziraun izana. Bere ahaleginari esker lortu zuen eskolatik ez ateratzea (eskolara joan aurretik landako eta etxeko lanak egitera konprometitu zen, eta askotan barrez gogoratzen du ia dutxatuta joaten zela, komunetik pasatu gabe, ur-ontziak buru gainean abiadura bizian eramaten zituelako). Gero, Ekonomia Zientzietan matrikulatu zen, tasarik baxuenak zituzten ikasketak zirelako, eta etxean hartuko zuen osaba bat zuelako hirian. Horrela iritsi zen doktore izatera eta lan egiten duen unibertsitateko emakumeen ikasketa-zentroa sortzera. Tamil Naduko Hilekoaren Higienerako Aliantzaren sustatzailea ere bada, eta bere ekimenez doako konpresen makinak jarri ziren dozenaka institututan eta eraikin publikotan, emakumeen kooperatibek egindako konpresak erostea sustatuz —eta ez enpresa handienak—. Eta hori guztia —eta gauza gehiago— egin bitartean, oraindik ere izan du nirekin klandestinitatean jarduteko umorea, bere etxean, Tiruchyn, berarekin eta nire lagun Ambalavananekin —haren bikotekidea— bizi izan naizen aldi luzeetan, kopa menstruala amaginarrebaren ezkutuan irakiteko. Emakume on hark utzi gaitu jada, baina bizi zen bitartean sarritan itxaron behar izan genuen hura ohera joan arte, nire baginan egon ez ezik hilekoaren odola jaso zuen objektua irakiten zuen lapikoa pikutara bota ez zezan. Bi pentsamolde hain ezberdin etxe berean elkarbizitzen, hemen bezala han ere.

      Horrelako emakume “basati” askok beren komunitateak eraldatzen dituzte egunero: gorputzen gaineko aurreiritzien aurka egiten dute; defendatzen dute hilekoak ez gaituela emakume gisa definitzen, eta, are gutxiago, gure eskubideak mugatu behar dituela —eta hilekoaren higienea dela horietako bat—; eta gorputzak gozamenerako lekua izan behar duela, eta ez sufrimendurakoa.

      Gutako bakoitza mugimendu horren parte izan gaitezke, gauden tokian gaudela. Horretarako, jakin behar dugu zein diren bizi garen tokiko edo bizikide ditugun kulturetako baldintza zehatzak, nola kontzeptualizatzen diren hemen emakume eta gizon izateko mila moduak, eta nola gurutzatzen diren beste zapalkuntza-sistema batzuekin (arraza, klasea, kapazitismoa).

— Gauza guztiak galdera honen bidez jar ditzakegu zalantzan:

— Nik egiten/ikusten dudan horrek edo besteek egiten dutenak pertsona guztien eskubideak sustatzen ditu, ala ez?

— Pertsona bakoitza bere gorputzarekin gustura egoten laguntzen du, ala ez?

— Zer egin dezaket nik nire eta besteen bizitzetan modu positiboan eragiteko?

      Hasi gertukoenetatik, ezagutzen duzunetik, inguruan duzunetik. Utzi besteei ere beren bideak bilatzen. Eta, batez ere, ez bihurtu beste gorputzen polizia. Eskatzen ez badizute, beste pertsona batzuen gorputzari buruz duzun iritzia ez zaio inori interesatzen.

      Duela urte batzuk, bere egituretako arrazakeriari buruz inoiz hausnartu ez zuen Alemaniako GKE batekin aritu nintzen lanean. Haitin lan-programa jakin bat abiaraztea erabaki zutenean, hura azaltzeko eta dokumentuak partekatzeko egokiena Ruandako gizon bat ekartzea zela iruditu zitzaien. Haien logika kolonialean, nahikotzat jo zuten bi herrialdeetako biztanleak beltzak izatea eta haien hizkuntza koloniala frantsesa izatea, eta, hala, alde batera utzi zituzten gauza garrantzitsuagoak, adibidez… bi herrialdeak kontinente berean ez egotea. Ruandako gizon hori materialak partekatzen hasi zenean, emakume haitiarrek ez zuten erdirik ulertzen. Etengabe azaltzen ziren ezagutzen ez zituzten praktikak eta metaforak, eta, batez ere, lehoiak nonahi agertzeak urduritu egiten zituen. Ez naiz orain Haitiko faunaren azalpenetan sartuko, baina, erraz imajina daitekeenez, lehoia ez da Karibeko animalia ohikoena. Hau guztia, esateko praktika jakin batzuk eraldatu nahi baditugu, haien testuingurua sakon ezagutu behar dugula; eta, oro har, egokiena dela —batez ere zuriak bagara— gure ingurune hurbilean jardutea, eta bere inguru hurbilean jarduten duten beste batzuei babesa eta aliantzak eskaintzea. Ez gaitezen salbatzaile gisa ibili munduan: gure gorputzei dagokienez nahikoa praktika kaltegarri ditugu, beste batzuei beraienekin zer egin behar duten esaten hasteko.

      Amaierara iritsi gara, oxala hasieran baino BASATIAGOAK izanez. Egunero ikasten jarraitzeko asmoarekin, enpatiatik eta beste askoren konpainian pentsatuz eta jardunez. Honaino, ni saiatu naiz nire partea egiten eta —hilekoaren bitartez— zabaltzen, agian, egunero begien aurrean jartzen ez zaizkigun galderak eta ikuspegiak. Nik neuk denbora pixka bat behar izan dut horiek biltzeko, irensteko, barneratzeko... eta bizirik mantentzeko, hausnartzen jarraitu dezadan.

      Liburuak, kontatzen zaigunaren kontrara, ez dira prozesu bakartiak, konpartituak baizik. Menstruazioaren gure esperientziak bezala —eta menopausiarenak ere, hilekoaren ondoren bizitza bai baitago!—, zeinak, ikusi dugun moduan, sortzen gaituen eta sortzen dugun ekosistema oso batek markatzen dituen. Bi kasuetan, orain hasten da zatirik garrantzitsuena: hitzak zuk erabakitzen, ekiten eta pentsatzen dituzun unea; zure gorputzaren eta bizitzaren bide gorriminera eramaten dituzun unea. Zorte apur batekin, gorputzen, hilekoaren eta, oro har, bizitzaren ikuspegi zertxobait baikorrago batekin.