LEIRE MILIKUA LARRAMENDI

Lur gainean, itzal azpian

emakume nekazariak eta parte hartzea

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2022 Leire Milikua Larramendi

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2022ko azaroa

Edizio hau: 2022ko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Alejandra, Maripaz,
Catalina, Dolores, Isidora, Valentina,
Angela, Estefana, Gregoria, Guadalupe, Hermenegilda,
Juliana, Leandra, Maria Josefa eta aurreko guztiei.

Hitzaurrea

JOSEBE BLANCO ALVAREZ

      Gaur bukatu dut liburu honen bigarren irakurraldia. Asmoa nuen atzo amaitzeko, baina astirik ez. Pentsatu nuen hitzaurrea martxoaren 8an idaztea; ardi lanek eta emakume langileen eguneko ekitaldiek, ordea, hartu zituzten idazketaren espazioa eta denbora. Horrela beharko zuen, nonbait.

      Esku artean duzun liburuak gu gaitu mintzagai: landa-eremuko eta nekazari-emakumeok. Bazterrekoak, inondik ere. Ni neu ere bazterrekoa, alde askotatik. Bazterrekoa jaiotzez: emakumea. Bazterrekoa hautuz: euskalduna eta baserritarra. Bazter gehiago baditut, baina horiexek ekarri naute liburu honetara.

      Hiritik irakurtzen bagaituzu, beharbada, ezustekoak hartuko dituzu orrialdeetan aurrera egin ahala. Harrituko zaituzte datuek eta horien gainean Leire Milikuak egiten dituen hausnarketek edota egiten dizkigun galderek; baita datuek, hainbat geruzatan, ezkutatzen dituzten errealitateak ere. Akaso, irakurketak eramango zaitu landa-eremuaz eta gutaz duzun ikuspegia berrikustera, gu ikusteko begiak mudatzera eta, agian, guri begiratzeko orain arteko talaia abandonatzera.

      Gerta liteke halako ezustekorik ez hartzea, niri gertatu zaidan bezala; halere, lerrootan izango dituzu hausnarrean egiteko ideiak eta errealitate anitzak; landa-eremua eta bertakoak bezain anitzak eta aberatsak. Izan ere, landa-eremuan bizimodu adina pertsona daude, baita hirian ere. Ez al du pertsona bakoitzak bere modua eraikitzen?

      Badira elementuak, ordea, komunak direnak emakume guztiontzat, jendarte honen egiturazko gaitzek gure gorputzak eta buruak kolpatzen dituzte —gu geu kolpatzen gaituzte—; gero, ingurune bakoitzak berera ekartzen ditu, eta egokitu bere baldintzetara, gaitzak ongi zabal daitezen, gu erraz txikitzeko.

      Eta zenbatetan ahazten zaio mugimendu feministari feminista izateko moduak ere aldakorrak direla? Gogorra izan zen Martxoaren 8ko ekitaldi baten amaieran entzutea “feminismoa izango bada, beganoa izango da”. Non geratzen gara emakume nekazariak? Non abeltzainak? Non euren lanarekin lurra, animaliak, ingurunea eta pertsonak zaintzen dituzten horiek? Hirikeriak, batzuetan, jaten gaitu, eta ahantzarazi, hiritarra ala landatarra izan, sistema patriarkalak aurpegi asko dituela.

      Lur gainean, itzal azpian dio egileak izenburuan. Eta ez zaio arrazoia falta; hor baikaude emakume nekazariok. Halaxe bizi ziren gure aurrekoak, lur gainean eta, aldi berean, itzalpean, inork ez ikusteko moduan. Fokuak beste batzuei begira zeuden.

      Orain ere, beste neurri eta era batean, itzalpean jarraitzen dugu. Itzalpean nahi gaituzte, horregatik gara artzainaren arrebak, amak, emazteak edota alabak; eta ez artzainak. Horregatik guk ez dugu lanik egiten, guk lagundu egiten dugu, errukitsu. Emakumeak garelako eta besteen hobe beharrez ari garelako. Hainbestetan jaso dugu mezu hori, ezen kosta egiten zaigun sinestea gu geu, gizonik gabe, bagarela baserritarrak eta gai garela gure artaldeak edo baratzeak aurrera ateratzeko, duin eta elegante.

      Emakume Nekazarien Estatutua onartu zuen Eusko Legebiltzarrak, aho batez, 2015eko urriaren 15ean. Data hori ez dela kasualitatea argi dut: landa-eremuko emakumeen nazioarteko eguna da, hain zuzen —bakoitzak egin dezala bere irakurketa—. Non geratu dira, ordea, emakume nekazariak eta abeltzainak? Non egun hartan esandako hitzak, emandako diskurtsoak? Ez ninduke harrituko ENEren zirriborroaren idazketan parte hartu zuten emakume haiek sentitzea esfortzuak ez zuela merezi.

      Ni baiezkoan nago, ordea. Izugarri eskertzen dizkiet orduan egindako lana eta irekitako ateak. Ezin dira alferrik galdu urteotan emandako denbora, egindako kilometroak, entzundako iruzkin matxistak, behin eta berriz leporatutako akatsak, entzun ez ziren ideiak, aintzat hartu ez ziren ekarpenak, baloratu ez den lana... Ezin ahaztu haiek urteetan egindako ekarpenei esker aurrera emandako pausoak, gu hemen izateko.

      Badugu garaia funtzionamendu hierarkikoari uzteko eta beste antolaketa humanoago bati heltzeko, behetik gorakoa, non elkarteak eta bestelako erakundeak gizatiarragoak izango diren. Badugu sasoia aldarrikatzeko zuzendaritza-organoetan dauden pertsonak baino askoz gehiago daudela —gaudela—; hau da, bilera horiek gauzatzeko gure etxeetan, gure ukuilu eta baratzeetan, badaudela beste batzuk lanean, normalean guk egiten ditugun lanen ardurak hartzen —erreproduktiboak ala produktiboak— eta haiek ere hor daudela, gurekin batera bileretan. Beraz, gure izenean bai, baina gure unibertso osoa daramagu bilkura horietara.

      Lan handia dugu aurretik sektoreko erakundeetan emakumeok ere, gure osotasunean, eroso egon ahal izateko. Zeregin horretan, ordea, ez gaude gu bakarrik; izan badira, beste esparru batzuetan, gure egoera bertsuan dauden emakumeak —begira, bestela, akademiara, literaturara, artera, bertsolaritzara, ikerketara...—. Haiek bidelagunak dira, behar-beharrezkoak ditugu —eta gaituzte— arantzen artean aurrera egingo badugu.

      Nekazaritza-sektoreak duen egoerak xurgatzen digu energia, eta, maiz, horiek itota —edo jasotako jarrera paternalistek eta harroek zokoratuta —, ez diegu tarterik eta atentziorik eskaintzen beste arlo batzuetatik errespetuz jasotzen ditugun ekarpenei eta babesei. Errepikatzen ditugu bileretan behin baino gehiagotan entzun ditugun leloak: “ikertzen gaituzte eta ez dugu ezer jasotzen”, “gutaz aprobetxatzen dira”...

      Leire Milikuak egin duen lan hau inondik abiatzen bada gurekiko errespetutik abiatzen da, zalantzarik gabe. Halaxe jaso nuen lehen dei hura, Ordezkatuak eta ikusgarriak izeneko ikerketaren banakako elkarrizketetan parte hartzeko. Gerora, hartuko nuen topaketetara joateko gonbidapen hura ere bai.

      Lehenengoa eta bigarrena aberasgarriak egin zitzaizkidan. Elkarrizketan ordura arte modu lausoan egindako hausnarketetan sakontzeko aukera izan nuen; baita, konturatu gabe zenbaitetan, nire parte hartze politikoan eragina duten bestelako faktoreetan ere.

      Hilabete inguru pasatu zen topaketa heldu arte, eta bertan besteen gogoetak entzuteak lasaitu egin ninduen, neurri batean; eta, aldi berean larritu, konturatu nintzelako egiturazko arazoak bestelako dimentsioak hartzen dituela —pertsonalak kasu askotan— eta mingarriak direla.

      Lan honen ibilbidean tokitxo bat eduki izana poz iturri handia izan da artzain honentzat, eta zipriztintzen duen benetakotasunak indarra eman dit, sasoi honetan etxean ditugun lanez gain, eginkizun hau ere nire egiteko.

      LISIPE bilduma hau erabakigarria izan da —eta da— zeharkatzen eta zauritzen nauten egiturazko mekanismo patriarkalez jabetzeko hainbat kasutan; besteetan, barruan nuen —dudan— korapiloari izena jartzeko eta jatorria identifikatzeko.

      Ziur naiz gozatuko duzula liburu honetaz. Baliteke min egitea, amorrua piztea eta suteak ere bai, tarteka. Baliteke samurtasuna azaleratzea, maitasuna eta pozen txinpartak sentitzea.

      Denak bizi, oso-osorik, orain hemen, gero han, mugimenduan.

2022ko martxoaren 9a

Pikunieta

Sarrera

      2020ko urte arraro hartan, opa nuen baina espero ez nuen berri bat jaso nuen: Emakundek, Emakumeen Euskal Erakundeak, emakumeen eta gizonen berdintasunari buruzko ikerlanak egiteko 3. motako beka esleitu zion emakume nekazariek sektoreko erabakiguneetan zuten partaidetza aztertzeko aurkeztu nuen proposamenari. Beka mota horren helburua da erabaki soziopolitikoak hartzeko eremuetan emakumeek duten sarbidea, parte hartzea eta eragina aztertzea, eta ekimenak eta estrategiak bilatzea emakumeen ahalduntze politikoa, ekonomikoa nahiz soziala eta lidergoa mesedetzeko eta sistema patriarkala aldatzen edo gainditzen laguntzeko.

      Bi izan ziren ikerketa proposamen hori aurkezteko arrazoiak: batetik, emakume nekazariekiko aditasun eta adeitasun falta, horien ikusezintasuna, jakinik balio eta balore[1] handiko kolektiboa dela; bestetik, 2015etik existitzen da lege bat EAEko emakume nekazariek sektoreko erabaki organoetan duten partaidetzan eragin zuzena duena, beraien presentzia dirulaguntza publikoen eskuratzearekin lotu duena. Dokumentazio eta bibliografia espezifikoan sakondu, eskala eta eragin-eremu ezberdinetako agenteekin hartu-emanak izan eta, batez ere eta bereziki, emakume nekazariekin gaia partekatu eta hausnartzeko aukera ezin hobea izan zen, beraien begirada eta ahotsak jaso eta aurkeztekoa. Master ederra, erronkaz eta aurkikuntzaz betea. Handik sortu zen Ordezkatuak eta ikusgarriak. Nekazal emakumeen parte hartze eta ordezkaritza sektoreko erabakiguneetan izeneko dokumentua.

      Ikerlan berria izan arren, aurreko urteetako esperientzia guztiek izan zuten hura elikatu eta aberasteko parada: 2014tik aurrerako formakuntza arautua eta ez-arautua, elikadura-sistemei eta elikagaiak ekoizteko lurrei lotuta profesionalki gauzatutako parte hartze prozesuak, eta 2017tik berariaz landa-eremuko emakumeekin eta emakume nekazariekin egindako diagnostiko, proiektu, topaketa, auzolan eta bestelako esperientziak, bai lan arloan zein arlo pertsonalean.

      Liburu honen hasierako planteamendua izan zen 2021ean zehar garatutako lan mardula aletu, sintetizatu, eta formatu arinagoan aurkeztea; hala ere, gertatuko zela nekien hori gertatu da: ikerlan hura abiapuntu gisa hartuta galdera berriak sortu dira, datu berriak jaso, lanketaren norabidea bihurritu eta, senideak izan arren, ezberdina da kumea. Lan haren eta beste hainbaten erreferentziak topatuko dituzue dokumentuan, hariren batek kili-kili eginez gero nondik jo jakiteko.

      Helburua bat da: landa-eremua, nekazaritza-sektorea eta bertako emakumeak irakurleari gerturatzea kokatzen direneko egiturazko markoak agerian jarriz, datuak jakitera emanez, beraien hitzak jasoz. Balio dezala gure begirada argitzeko, zabaltzeko, eraldatzeko; eta liburuek duten gaitasun garraiatzailearen bitartez, kontatutakoak mintzagai bihurtzeko. Ireki ditzagun leihoak, aspaldi lozorroan daudenak esnatu eta mugimendua sortzeko sasoia iritsi da eta.

      On degizuela irakurketak, eta eralda zaitzatela.

[1]   Zentzu guztietan.

1.
Lur gainean

Bihotzean, belaunaldiz belaunaldi
paisaia horien zaintzaile izan diren
emakumeen* taupadak entzuten ditut.

ENARA I. DOMINGUEZ

      Emakume[2] horiek, dudarik gabe, emakume landatarrak izan ziren.

      Ziurrenik, emakume nekazariak, XX. mendera arte bi identitateok zatiezinak baitziren. Orduan izan zen, Jaime Izquierdoren hitzetan, besteak beste, baserritarren kulturek eraikitako ondare aberatsa eta ugaria bazterreratu eta haien lekua pentsaera industrialaren bi korronteek hartu zuten unea: nekazaritza-desarrollismoak eta kontserbazionismoak. Autore horrek azaltzen du bi korronte horiek baserritarren ezagutza-sistemak gutxietsi zituztela, baita batzuetan zapaldu ere, nahiz eta horiek izan landa lurretako paisaiak, ekologia eta geografia eratu zituztenak (Izquierdo, 2015).

      Nekazari-kultura horien ingurua zizelkatzeko gaitasuna eta bien arteko sinbiosia ere argi eta eder jasotzen da La cultura que hace el paisaje liburuan[3]. Paisaiak beti dira ispilu eta beti dira isla. Egiten denarena edo ez denarena. Esku-hartzeak edo esku-hartzerik ezak gorpuztu egiten dira; hori bazekiten duela belaunaldi batzuetako begiradek. Gaur egun begiratu egiten dugu, baina orokorrean ez dugu ikusten, eta are gutxiago ulertzen. Ezagutzen eta ulertzen ez duenak ez du berak jasotzen duen argazki estatikoaren atzean dagoen dinamismoa imajinatu ere egiten.

      Lurretik urrundu egin gara. Literalki eta metaforikoki, askotan, lur horrek inguratuta egonagatik ere. Duela gutxira arte, lurrean, landa-eremuetan kokatzen zen jaten ziren elikagaien sorrera. Bizilekuaren gertuko eremuak izaten ziren gehienetan gainera, hirian bizi izanagatik ere. Bazegoen ezagutza bat horiek nola sortuak ziren, eta, eskuarki, nork sortuak ziren. Bazegoen nahitaezko zeharkako harremana urtaro eta klima jakinekin, sasoiko elikagaien bitartez. Ezinbestean tokikoak ziren elikadura-sistemak mundu mailako bilakatu zirenean[4], distantzia fisiko hori distantzia mental bihurtu zen, harreman horiek maistraki urteetan landu dituen Carolyn Steel arkitektoak dioenez. Eta, areago, distantzia emozional. Jendeak jada ez daki nolakoak diren elikagaiak sortzen dituzten paisaiak. Ez daki larre bat, normalean, animaliek bazkatu edota animalien bazkarako moztua izan delako sortzen dela, etxe bueltak baino ez direla bestela apropos kreatutako guneak, soropil-mozteko makinez adibidez, txukuntasuna erakutsi eta oinpeak animalia-gorotzekin ez zikintzeko. Eta kuriosoa da, ikusten dugun horren eraikuntza antzeman ez arren, nola mantentzen diren iruditeria kolektiboan zenbait elementuren arteko asoziazioak.

      Duela urte batzuk, honako ariketa proposatu nion bi udaletako landa- eta berdintasun-gaietako ordezkari eta teknikari talde bati[5]. Eta irakurtzen jarraitu aurretik, zuri, irakurle, ariketa bera egiteko gonbidapena egiten dizut:

      Apuntatu “Landa-eremua” entzutean burura etorritako lehen 3 hitzak.

      Ondoren, “Landa-eremuko emakumea” entzutean bururatutako lehen 3 hitzak.

      Eta, azkenik, “Emakume nekazaria” entzutean datozkizun lehen 3 hitzak.

      Orain, erreparatu idatzitakoei. Zein ideia, zein irudi zenituen buruan lehen kontzeptua aipatzean? Zein bigarrenean? Eta hirugarrenean?

      Ariketa hartatik honako hausnarketak jaso ziren: “Landa-eremua” entzutean, baserri-ingurua, lurraren lanketa eta lehen sektorea izan ziren gehiengo handi bati bururatutakoak, eta, hortaz, kontzeptu horien ingurukoak izendatutako hitzak. Hori amankomuna izan zen parte-hartzaile guztien artean jatorri (hirigune-landagune), adin eta genero ezberdinak izan arren. “Landa-eremuko emakumea” entzutean, aurreko erantzunen ildotik, emakume baserritarra izan zuten buruan hitzen inspirazio-iturri. Horregatik, “emakume nekazaria” entzutean ohartu ziren aurreko bi kontzeptuak definitzeko buruan izan zuten erreferentzia hori izan zela. Ordezkarietako baten arabera, “orokortutako irudia folklorismoarekin lotu da zenbait sektoretatik. Jendeak uste du landa-eremuan baserritarrak eta baserritarren eredua dagoela, baina errealitatea beste bat izaten da askotan”. Hortaz, emakume nekazariek badute tokia gure iruditeria kolektiboan. Aldiz, badute tokirik gure memoriaren, distantziaren edota erositako (oinordetzan hartutako?) errelato baten ondorioz egokitutako espaziotik at? Lurraldean, auzoetan, etxaldeetan?

      Landa-eremuan bizi eta nekazaritza jarduera nagusitzat duten zenbat emakume ezagutzen dituzu? Landa-eremuan bizi eta jarduera nagusia izan ez arren nekazaritzarekin harremana duten zenbat? Eta ezagutzen al duzu landa-eremuan bizi eta nekazaritzarekin inolako harremanik ez duen emakumerik?

      Ekar dezagun datuetara puntuotako bakoitza.

[2]   “Emakume” eta “gizon” hitzak erabiltzen direnean sozialki eraikitako kategoriei egiten zaie erreferentzia, klase sozio-politiko eta ekonomikoak operazionalizatzeko erabiltzen direnak (Goikoetxea et al., 2020).

[3]   La fertilidad de la tierrak argitaratutako Pedro Montserrat Recoder naturalistaren artikuluen antologia osoa.

[4]   Elikadura-sistemen bilakaera, sistema kapitalistaren baitan kokatzen da, noski. Mundu osoan barreiatuta ditugu guk ahoratuko ditugunak sortuko dituzten baratzeak eta gure hondakinak pilatuko dituzten zabortegiak.

[5]   2018an Abadiño eta Elorrioko udalen eskutik gauzatutako Abadiño eta Elorrioko landa‐eremuko emakumeak. Berdintasun politika publikoetarako lan‐ildoak zehazteko diagnostiko parte‐hartzailea ikerketaren baitan.

1.1.
LANDA-EREMUA

      Lehenik eta behin, komeniko litzateke zehaztea zer den landa-eremua deitzen dugun hori, nola definitzen den, zer hartzen duen barne eta zer uzten duen kanpo. EAEren kasuan adibidez[6], teknikoki eta estatistiketan, honakoak hartzen dira kontuan: lehen sektorearen Balio Erantsi Gordina % 3 baino handiagoa izatea; 2.000 biztanle baino gutxiago izatea; eta dentsitatea 100 biztanle kilometro karratuko baino txikiagoa izatea. Lehen, udalerriak hartzen ziren kontuan, eta hiru baldintza horiek betetzen zituztenak kontsideratzen ziren landatar. Egun, entitateak dira kontuan hartzen direnak. Aldaketa horrek fintze bat dakar diagnostikoan. Adibide bat jartzearren, Gasteizko udalerria ez litzateke landatarra kontsideratuko haren hedaduraren batezbestekoak aterata. Aldiz, bere auzoez gain, Gasteizek 63 herri edo kontzeju hartzen ditu bere baitan, izaera landatar argia dutenak. Entitatekako banaketa berri horrek eremu horiek kontuan hartzea dakar, eta, hortaz, errealitatetik gertuago dagoen irakurketa eskaintzen du.

      Esandakoen arabera, entitateak kontuan hartuz gero, EAEko azaleraren % 88 landa-eremua da[7]. Horrek esan nahi du, lurraldearen gainerako % 12 eremu urbano edo erdi-urbanoa dela. Interesgarria da erreparatzea datu horrek zugan sortu duen eraginari, irakurle. Harritu al zaitu? Espero al zenuen? Hala ere, biztanleriari erreparatuz gero, gauzak zeharo aldatzen dira: EAEko biztanleriaren % 11 bizi da landa-izaerako entitateetan, eta % 89 gainerakoetan. Bi datu horiek gainjarrita, zera ondorioztatzen da: EAEko lurraldearen azalera gehienak biztanle kopuru txiki bat hartzen duela, eta azalera-eremu txiki batek biztanleriaren zatirik handiena. Eta irudi horrek honakoa adierazten du: landa-eremuetara begirada luzatzen duten biztanleen % 89k, landa-eremutik kanpo kokatutako toki batetik egiten dutela. Datu hori funtsezkoa da ulertzeko nola izan daitekeen hain premia eta aukera espezifikoak dituen ingurune zabal horrek, proportzioan, hain arreta txikia izatea postal turistikoaz edo igandeko ibilaldiaz harago. Eta horri gehitu behar zaio gaur egun landa-eremuan bizitzeak ez duela zertan berekin ekarri inguratzen zaituen horrekiko lotura. Orokorrean, ez dago landa-eremuaren nolakotasunaren ulermen kokaturik, eta begiradek eta beharrek talka egiten dute askotan.

      Marc Badalek Vidas a la intemperie liburu interesgarrian dio hiria beti dela botere motaren baten bizileku. Zentro bat dela. Begirada urbanoak idatzi duela historia. Eta begirada kokatu horri beste ezaugarri bat gehitzen dio:

      Hiria autoerreferentziala da […] Metropolien munduan, landatarrak alteritatea osatzen du. Gutxietsia, eta aldi berean, miretsia. Ulertua izatea exijitzen ez duen eta kontenplazioa merezi duen objektua. Bere burua azaltzeko baimena ematen duena, zehaztapenik gehitu gabe. Norberak aurkitzea espero duen hori erakusten duena, eta lotsaz ezkutatu sortu dizkioten zauriak (2017:19).

      Aipatutakoaren ildotik, Maria Sanchezen hitz hauek dakartzat:

      Zaila da begiratzeko modua aldatzea ezaguna dela uste den zerbait oso sustraituta eta barneratuegi dagoenean, oso barneratuta eta enkistatuta. Eta behatzailea kanpotik datorrenean, eta ez duenean begiratzen dituen eta idazgaitzat dituen horien zoru bera zapaltzen, haien maila berekoa ez denean (2019:85).

      Puntu honetan, eta aurrera egin aurretik, liburu honen ardatz den ideia aurkezteko unea iritsi da: subalternotasunak zeharkatzen ditu emakume nekazariak. Badalek aipatu du metropolien munduan, landatarrak alteritatea osatzen duela. Bada, horri gaineratuko diogu nekazalgoaren subalternotasuna: Ikasketa Subalternoen tradizioak nekazalgoa aktore subalterno kontsideratzen du aldiriko lurraldeen kolonizazio kapitalistan. Lurralde horien artean, nekazaritza modernizazioaren aurreko europar landa-eremua sar dezakegu (Lopez, 2015:42). Eta, nola ez, emakume bezala eraiki eta irakurriak izateagatik sistema patriarkalak egotzitakoa. Jule Goikoetxearen hitzetan:

      Gramscirentzat, “subalternoak” boterea duten klaseen menpe dauden beste klaseak dira, kapitalismoan langileak, patriarkatuan emakumeak, eta demokrazia kapitalista eta patriarkalean emakume langileak. Botere hegemonikora iritsi ezin daitezkeenak dira subalternoak. Subalternoen historia zatikatua da, Spivakek dioen moduan, ez dute baliabiderik beren errepresentazioa, berezko irudia eta berezko ahotsa izateko, ez baitute kulturarik, ez baliorik, ez prestigiorik; ez dute erakundeetarako sarbiderik. Horregatik, beren historia ez da historia unibertsala, ez da sikiera historia. (Berria, 2015-06-10).

      Eta hor kokatzen dira emakume nekazariak, hiru aldiz subalterno (landatar, nekazari eta emakume), heteropatriarkatu kapitalista urbanozentrista liberal hertsian kabitzen ez diren bestelako ertz adina menderakuntza lerro gehitzeko aukerarekin.

      Esan behar da tokiaren eta hura habitatzen duenaren artean noranzko biko harremana dagoela, elkar taxutzeko gaitasuna dutela. Eta generoa aldagai eztabaidaezina da. Kokapenak eta generoak bat egiten duten horretan, generoaren geografia ezinbesteko tresna da bizi garen tokia hainbat prozesuk nola eraikitzen duten ulertzeko, toki horrek gure arteko harremanak nola zizelkatzen dituen ezagutzeko, eta, aldi berean, horien eraginak aztertzeko. Lekua testuinguru geografikoaz gaindi doa, eta kultura-espazioarekin uztartuz, mundu-ikuspegi jakin batean kokatzea dakar. McDowellen hitzetan (2000), geografia feministak dio gizonak eta emakumeak modu desberdinean kokatuta daudela munduan, eta bizi diren lekuekin duten harremana ere desberdina dela; eta desberdintasun horiek emakumea gizonarena baino beheragoko postu batean kokatzen duten desberdintasunen ondorio direla, non zapalkuntza jasaten duen hainbat espazio eta denboratan. Hortaz, prozesu sozioekonomikoek, politikoek eta ingurumenekoek, bizi garen lekuak ez ezik, gizonen eta emakumeen arteko harreman sozialak sortzeko, erreproduzitzeko eta eraldatzeko moduak aztertzen dituen geografia da generoaren geografia. Eta, era berean, genero-harremanek prozesu horietan eta horiek espazioan eta ingurunean dituzten adierazpenetan duten eragina aztertzen du (Little et al., 1988:2 in Baylina & Salamaña, 2006:100). Alderdi hauek argituta, landa-eremuaren tipiltzearekin jarraituko dugu.

      Landa-eremuaren inguruan, hiru ezaugarri demografiko jaso zituen Sampedrok (1996), zenbat eta gune isolatuagoa izan (komunikabideak, biztanle kopurua…) orduan eta bistakoagoak zirenak[8]. Era berean, ezaugarrion elkarrekiko erlazioa argia da, jarraian ikusiko den bezala, eta zuzeneko harremana dute emakume nekazarien testuinguruaren azterketarekin.

      Batetik, gune maskulinizatua, emakumeen gehiegizko emigrazioaren eraginez. Emigrazio horren atzean identifikatzen dira lanaren banaketa soziala (hirian emakumeen eskulana eskatzen duten enplegu asko egotea), nekazaritza-jabetzaren jaraunspen-sistema (gizonei mesede egiten diena eta emakumeen deserrotze-joera areagotzen duena) eta emakumeak ezkontza- eta familia-eremutik kanpo laneratzeko eta gizarteratzeko aukera urriak.

      Bestetik, gazteek eta, bereziki, emakumeek landa-eremua uztea eragin duten migrazio selektiboak. Aurreko puntuarekin lotura du, eta emakumeek landa-eremuari uko egiten diote, eta nekazariekin ezkontzeari uko, neurri handi batean familiek beraiek bultzatuta[9]. Goi-mailako prestakuntza duten emakume gazteen kasuan, fenomeno horri “ihes ilustratua” esaten zaio. Emakumeen biztanleriaren galera horren arrazoi nagusietako bat enplegu-aukerarik eza dela dio Sampedrok, eta horri gehitu behar zaizkiola gizarte-egitura bera eta tradizioz emakumeei esleitutako rola. Gainera, eta hemen lotzen da bigarren puntu hau hirugarrena eta azkena den hurrengoarekin, emakume gazteen emigrazio horrek landa-biztanleriaren piramideei eragiten die; izan ere, piramide horietan emakume gehiago ageri dira gailurrean. Egoera hau kezkagarriagoa da landa-gune txikienetan.

      Hortaz, hirugarren ezaugarrira heltzen gara, landa-biztanleriaren zahartzea. Biztanleriaren zahartze horrek landa-ingurunean mendekotasun-egoeran dauden pertsonekiko bizikidetza-egoerak areagotzen ditu, eta horrek zaintzaileen lan-kargan eragiten du, emakumeak oro har, eta, aldi berean, murriztu egiten ditu lanean, politikan edo gizartean parte hartzeko aukerak.

      Argazki hau presente izatea lagungarria izan beharko litzateke nagusiki landa-eremukoak diren emakume nekazarien abiapuntua ulertzeko. Hurbilketan aurrera eginez, ikus dezagun nortzuk diren landa-eremuko emakumeak.

[6]   EAE izango da dokumentuaren hedadura geografikoa, kontrakorik adierazi ezean.

[7]   Iturria: Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoa, 2020.

[8]   Egokia da argitzea oro har EAEko eta bereziki Bizkaia eta Gipuzkoako landa-eremuek badutela berezitasun bat: komunikabideen eta garraiobideen hedadurak oso leku gutxi uzten ditu gutxieneko zerbitzuak dituen herrigune batetik ordu erdi baino gehiagoko distantziara; beste eremu geografiko batzuetan, denbora horren biderkaketa da landa-eremuen egiturazko ezaugarrietako bat.

[9]   Eta, zehatzago, familiako emakumeek.

1.1.1. LANDA-EREMUKO EMAKUMEAK

      Landa-eremuko emakumeak landa-eremuetako biztanleriaren % 49 dira (2020)[10].

      Landa-eremuko emakumeak egoera bitxia bizi dute, non lan egitearen eragozpen guztiak pairatu dituzten, eta ia inolako abantailarik jaso ez. Emakumeek egoera horren aurrean izan duten erreakzioa izan da hiri-izaerako etxekotasunaz gozatzeko edo “benetako” enplegua lortzeko borroka egitea, hau da, produkzioaren edo erreprodukzioaren esparruan norberaren posizioa definitzea. Hori lortzeko biderik errazena (etxekotasuna edo enplegua) herriak abandonatzea izan da, eta hirian harreman modernoa bilatzea jarduera ekonomikoarekin, ezkontzaren edo soldata bat lortzearen bidez (Sampedro, 1996). Argi esan behar da landa-eremuko emakumeek bizi direneko eremuari eusteko berebizikoak diren funtzioak betetzen dituztela, hala nola, funtzio produktiboa, funtzio soziala, funtzio kulturala eta ingurumen funtzioa (Martinez et al., 2009).

      Funtzio produktiboari dagokionez, landa-eremuko emakumeek oraindik ere eremu publikoan sartzeko zailtasunak dituzte, jarduera-tasa txikiagoa dute gizonek baino, eta langabezia-tasa handiagoa. Lanbide-aukera desberdinen arabera, jarduera ekonomiko baten titularrak, familia-laguntza gisa familia-enpresan lan egiten dutenak eta soldatapeko lana dutenak bereizten dira, eta hiru kasuetan jasotzen dira nekazaritza jardueraren eta emakumeen gaineko aipamen bereziak. Jarduera ekonomiko baten titularren kasuan, esaterako, oro har eskubide berberak dituzte, baldin eta Gizarte Segurantzan kotizatu eta jardueraren emaitzetatik datorren ordainsari ekonomikoa jasotzen badute. Hala ere, enpresa nekazaritzakoa edo abeltzaintzakoa bada, estatus horrek ez du esan nahi ustiategiko buruak direnik, kasu askotan senarrak edo lankideak baitira ustiategiko buru, aurrerago ikusiko dugun moduan.

      Familia-laguntza gisa lan egiten duen emakumeak oso egoera zehaztugabea bizi du landa-eremuan, eta bereziki nekazaritzan. Sampedrok adierazi bezala, nahiko esanguratsua da estatistikoki “aktibotzat” jotako ordaindu gabeko langileen kategoria bakarra izatea. Autore horri jarraiki, ‘familia-laguntzak’, nolabait esateko, lan erreproduktiboen esparruan produzitzen duten pertsonak dira. Beraien lanak sortzen ditu salgaiak, noski (horregatik dira ekoizleak eta aktiboak), baina aktibitate hori familia-harremanen eremuan garatzen da, eta horrek esan nahi du ez dagoela ordainsari zuzenik ezta nortasun profesional argirik. Baldintza horri dagokionez, lanaren antolaketan nolabaiteko estatusa ere badago: “familia-laguntza” “laguntza” da, hau da, laguntza ematen duen pertsonaren lana laguntza jasotzen duenaren lanarekiko subsidiarioa, mendekoa eta, beraz, garrantzi gutxiagokoa da. Eta, jakina, “familiakoa” da, ez nekazaritzakoa, industriakoa edo merkataritzakoa; horrek esan nahi du bere lanak zentzua duela familia-harreman bati lotzen zaion heinean, eta ez hainbeste jarduera profesional jakin bati (Sampedro, 1996:83).

      Azkenik, soldatapeko lana. Batez ere nekazaritzan eta agroindustrian modu horrek “malgutasuna” ematen die ustiategiei, jarraitutasunik gabeko aldietan ekoizpen-sistemek eskatzen dituzten eskulan-beharren arabera.

      Funtzio sozialari dagokionez, emakumeek izaten dute familia-unitateari eusteko ardura, eta, haien dedikazioaren bidez, mendekotasuna duten pertsonen zaintza eta ongizatea bermatzen dute: adinekoena, haurrena, dibertsitate funtzionala duten pertsonena eta gizarte-bazterketako taldeena, kasu. Gizarte-lan funtsezko hori bereziki baliotsua da, nahiz eta ez den aitortua. Lan ikusezin hori oinarri-oinarrizkoa da gainera, landa-ingurunea, hain zuzen ere, horrelako pertsonen beharrei erantzuteko zerbitzu publiko nahikorik gabeko eremua baita orokorrean (haurtzaindegiak, geriatrikoak, hezkuntza bereziko zentroak)[11]. Horrez gain, funtzio sozialaren baitan kokatzen da emakume horiek herrietako bizitza soziala suspertzeko, kultura- eta artisautza-tradizioei eusteko eta horiek eguneratzen laguntzeko duten zeregin garrantzitsua.

      Funtzio kulturalari dagokionez, aipatutako autoreei jarraiki, oro har landa-eremuko emakumeak arduratzen dira kultura-tradizio ugari kontserbatzeaz eta transmititzeaz. Horien bidez, belaunaldiz belaunaldi, elikadurarekin lotutako jakinduria gastronomiko izugarria kontserbatzen eta transmititzen da. Jarduera horiek gastronomia hutsa gainditzen dute, beren lan espezializatuarekin eta antolatzeko moduarekin panorama kulturalaren eta herrien bizi-erritmoen eraikuntzan parte hartuz, haien idiosinkrasian eraginez. Artisautza-lanak ere nabarmentzen dira. Gaur egun, kalitate handiko gaien sorkuntza horiek (artisautza, gastronomia…), kultur ekarpenaz gaindi, errentagarriak diren jarduera ekonomiko berriekin lotzeko aukera irekitzen da. Aldiz, agertoki horren izaera anbibalentea adieraztea beharrezkoa da: lan ordainduaren esparruan aukera berriak dakartzate, baina, aldi berean, lotura handia dute tradiziozko zenbait genero rol eta praktikekin.

      Amaitzeko, ingurumen-funtzioari dagokionez, beren produkzio-funtzioaren garapenean, landa-eremuko emakumeek lehentasuna ematen diete ingurumena errespetatzen duten ekoizpen-sistemei, nekazaritza eta abeltzaintza ekologikoari kasu, eta askotan halako ustiategietan titular gisa azaltzen dira. Gainera, ekoizpen-jarduerak egiten dituzten bitartean, inguruko lekuak eta parajeak mantentzeaz arduratzen dira, landa-eremua kudeatzen dute, paisaia bizirik mantentzen dute eta baliabide naturalak zaintzen dituzte. Horrek, aurrerago ikusiko den nekazaritza jardueraren funtzioaniztasunarekin du zerikusia zuzenean.

      Behin hau guztia argituta, bueltatu gaitezen hasierako ariketa horretara. Landa-eremuko emakumeak emakume nekazariekin berdindu ditzakegu? Jakina da gaur egun landa-eremuko emakumea profil oso ugariek osatzen dutela. Horren adierazgarri da Baylina eta Salamañaren aipua:

      Landa-eremuko amalgama honetan, esan behar da bertako emakumeen taldea emakume nekazariek edo nekazarien emazteek osatutakoa baino talde askotarikoagoa dela. Bertan aurki daitezke oso teknifikatuta dauden nekazaritza-ustiategiak bakarrik edo beste norbaitekin kudeatzen dituztenak, jarduera aniztasuna naturaltasun handiz praktikatzen dutenak, ustiategi ekologikoak sortzeko ekimena hartzen dutenak, landa-turismoaren negozioari ekiten diotenak, gero eta garatuago dagoen zerbitzu-sektorean lan egiten dutenak, landa-eremuarekin harreman berriak asmatzen eta (ber)asmatzen dituztenak; asteburuetako egoiliarrak aisialdia dela-eta, beste herrialde batzuetako jornalariak… batzuk adinekoak dira, beste batzuk helduak, badaude itxaropen zehatz batzuk dituzten gazteak, berdinen arteko esperientziak biltzen dituzten emakumeak, baita ezberdinen artekoenak ere (2006:108).

      Deskribapen horrek luzaz gainditzen du iruditeria fosilizatuetako argazkia, eta eraldaketa jarraituak dirau. Horri gehitu behar zaio, gainera, EAEn, Bizkaian eta Gipuzkoan batez ere, lehenago aipatu den herrigune eta hirigune esanguratsuekiko gertutasuna eta horien eragina: bizilekua landa-eremuan duten baina bizimodua eta harremanak handik kanpo garatzen dituztenen emakume kopuru nabarmena.

      Baina zergatik dago landa-eremuarekiko, haren konplexutasunarekiko eta bertakoekiko halako ezezagutza? Eta zergatik da landa-eremuko emakumea hain subjektu irristakorra, hain heldulekurik gabea gure gogamenetan? Bada emakume horien ikusezintasun hori azaltzeko arrazoi bi eskaintzen ditu Rosario Sampedrok (1996). Batetik, landa-eremua bazterreko espazio gisa hartu dela, jendarte eta kultura hiritarrak xurgatua izan edo desagertzera kondenatutako atzerapen-eremua. Bestetik, emakumeak eta landa-eremua “objektutzat” hartu izan direla tradizioz, gizonen eta hiriaren aurrean, horiek aldaketa sozialaren subjektu kontsideratuz. Egiaz, ezin hobe datoz bat bi arrazoiok gure markoa osatzen duten jendartea, kultura eta sistema kontuan hartuz, eta lehenago aurkeztutako subalternitate izaera berresten du.

      Hala ere, gaur egungo talaiatik ezinbesteko galdera bat sortzen da: feminismoa(k) non egon d(ir)a? Kontua da xx. mendeko bigarren erdira arte diskurtso akademiko eta eztabaida sozialean gailendu zen feminismoaren korronte nagusiak, unibertsaltzat hartu zena edozein testuingurutan aplikagarria zelako usteaz, oso emakume eredu zehatza zuela: zuria, klase ertain edo altukoa, mendebaldekoa… eta hiritarra edo urbanoa. Horri ere begiratu beharko zaio ba, berrikusi eta berreraiki. Egiari zor, azken urteetan zerbait mugitzen ari da. 2010ean Emakumeen Mundu Martxa Euskal Herritik igarotzearen harira elikadura burujabetzaren inguruan eman zen bat-egite feminista bat, adibidez, emakume baserritarrak eta feminismoak gerturatuz, hiritar-landatar muga itxurazkoak lausotuz (Urretabizkaia, 2012)[12]. Eta Etxaldeko Emakumeak[13] taldea: elikadura-burujabetzaren proposamena kutsatu nahi diete erakunde feministei, jardun agroekologikoak eta landa-eremuko eragina; era berean, nekazarien erakunde eta mugimenduak feminismoz kutsatzea ere nahi dute. Oso interesgarriak dira baserri-, landa- eta hiri-eremuetako emakumeen arteko saretze eta aliantzak sortzeko bultzatzen dituzten ekimen eta topaketak.

      Baina oraindik ez dugu zehaztapenik eskaini landa-eremuko emakumeek nekazaritzarekin duten harremanaz. Aipatu da landa-eremuko emakumea eta emakume nekazaria sinonimoak direla asko eta askorentzat, lehen bulkadan bederen. Esan behar da landa-mundua asko aldatu dela azken hamarkadetan (eta aldatzen jarraitu duela ordutik hona); oso aldaketa sakonak jasan ditu, eta eraldaketa horren ezaugarririk argiena nekazaritza-jarduerak landa-nortasunaren bi dimentsio nagusietan (ekonomikoa eta sinbolikoa) izan duen zentraltasun-galera izan da (Sampedro, 1999).

      Landa-eremuko emakumeek nekazaritzarekin duten harremanerantz hurbiltzeko, ordaindutako lanari erreparatuko zaio lehenengo. Las Mujeres en el Medio Rural Vasco[14] 2016ko azterlanean jasotzen da ordaindutako lanaren figurapean dauden landa-eremuko emakumeen artean zerbitzuen sektorea nabarmentzen dela, argi eta garbi, emakumeen % 75ekin (EAE osoan % 87tik gorakoa da ehunekoa); industria-sektoreak hartzen ditu landa-eremuko emakumeen ordaindutako lanen % 9 inguru; eta eraikuntzak, berriz, % 1,3, EAEko ehuneko orokorraren antzera. Nekazaritza-sektoreari dagozkio landa-eremuko emakumeen lan ordainduen % 8.

      Zenbaki horiek modu egokian interpretatzeko, kontuan hartu behar da landa-eremuan aktibo dauden emakumeen ehunekoa (% 78), hau da, estatistiken arabera enplegua izateko adin-tarte horretan kokatzen direnak; eta landa-eremuko emakumeen aktibitate-tasa, enplegatuak izan ahal direnetatik zenbat dauden enplegatuta (% 46). Eskala handituz eta ikuspegia zabalduz, 2016ko dokumentuko datuen lanketak erakusten du beraien lan ordainduaren jarduera nagusitzat nekazaritza duten emakumeak EAEko guztizko biztanleriaren % 0,15 direla. Hala ere, nekazaritza jarduera nagusitzat duten emakumeez haraindikoa da landa-eremuko emakumeek nekazaritzarekin duten harremana. Aipatutako azterlanak erakusten du, landa-eremuko etxeetan egindako inkesten datuen arabera, landa-eremuko emakumeen % 58k ez duela inongo loturarik nekazaritzarekin; nekazaritzarekin lotura duten gainerako % 42tik, % 71k autokontsumokoa du (guztizko % 30); eta nekazaritza-sektoretik beraien diru sarrera denak, gehienak edo zati bat jasotzen dutenen ehunekoak batuta, % 12 dira.

      Laburbilduz, EAEn landa-eremuko emakumeak % 5,4 dira; nekazaritzarekin lotura duten landa-eremuko emakumeak % 2,3 eta beraien lan ordaindua nekazaritzan kokatzen duten emakumeak % 0,15.

      Aurrerago, % 0,15 horren atzea astinduko dugu, zer azaleratzen duen eta zer ezkutatzen. Alabaina, oraingoz, zifra hori hartuko da oinarri. Argitu nahi da baita datuok ez direla jaso zifra txikia dela-eta garrantzi gutxikoa dela erakusteko, ezpada kontrakoa: landa-eremuak eta landa-eremuko emakumeek berezko ezaugarriak dituztela azaldu den bezala, nekazaritzak ere baditu bereak, eta emakume nekazariek aipatutako guztiak berenganatzen dituzte orokorrean (landa-eremukoak, landa-eremuko emakumeenak eta nekazaritzarenak). Baita ezaugarri horien argiak eta itzalak ere. Hori dela eta, nekazaritzaren funtzio eta ezaugarriak ekarriko dira, horien bitartez emakume nekazarien testuingurua osatzeko.

[10] Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoa.

[11] Espainiar Estatua da adierazpenon eremu geografiko.

[12] Las mujeres baserritarras: análisis y perspectivas de futuro desde la Soberanía Alimentaria liburuak bi bloke ditu: emakume baserritarren jardunean eragina duten politiken azterketa zehatza egiten da lehen zatian, eta bigarrenean Hego Euskal Herrian zehar inzidentzia politikodun emakumeekin izandako talde lan-saioen ondorioak aurkezten dira. Emakume baserritarrak izateaz gain, antolatutako eta diskurtso politiko landuko emakumeak dira. Esku artean duzun liburu honetan jasotako gai askok bat egiten dute bigarren kapitulu horretan jasotakoekin. Sintetikoa eta argia da idazkera, eta benetan gomendagarria haren irakurketa.

[13] https://etxaldeko-emakumeak.elikaherria.eus/

[14] Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoak sortzen ditu datuak.

1.1.2. NEKAZARITZAREN FUNTZIOAK, LABUR

      Nekazaritza Politika Bateratuak[15] (NPB) aitortzen du nekazaritza-jarduerak hainbat funtzio onuragarri eskaintzen dizkiola jendarte osoari, lehengai eta elikagaien ekoizpen hutsetik harago doazenak. Horrek sektoreko ikuspegi batetik lurraldeko ikuspegi baterako jauzia ematea dakar. Terminoak berak eztabaida sortu du eremu akademikoan planteatu zenetik. Coste de la no agricultura en el País Vasco[16] liburu gomendagarrian azaltzen da nekazaritza-sistemak berez direla funtzioaniztunak, alegia, beti bete izan dituztela hainbat funtzio, elikagaiak, zuntzak eta beste lehengai batzuk ekoizteaz gain, eta, horrela, barne hartu dituztela ingurumen-funtzio, funtzio ekonomiko eta gizarte-funtzio ugari. Argitzen du funtzio-aniztasuna jarduera ekonomiko batek aldi berean hainbat output emateko eta hainbat helburu lortzeko duen ahalmenari dagokiola; hau da, ekonomian baterako ekoizpen edo baterako produkzio izenez ezagutzen dena. Hortaz, funtzio-aniztasuna nekazaritza-, abeltzaintza- eta basogintza-prozesuen ezaugarria da, nahiz eta, orobat, helburutzat ere har daitekeen, eta, ondorioz, haren alderdi interesgarrienak indartzeko berariazko politikak egin daitezkeen (Murua et al., 2006:99).

      Adibide zehatzak erakusteko, Silvak gauzatutako azterketatik eratorritako funtzioen sintesia ekarri da hona. Autoreak nekazaritzaren funtzio ekonomiko-produktiboaren baitan jasotzen ditu elikagaiak hornitzea, nekazaritzako elikagaien merkataritza eta eraldaketa sustatzea eta aisialdiko espazioak hornitzea. Ingurumen-paisaiaren funtzioaren baitan klima-aldaketaren mitigazioa, biodibertsitatearen sustapena, ur-baliabideak, lurzoruaren babesa, paisaiak sortzea eta kutsadurak kudeatzea. Eta, azkenik, funtzio soziokulturaletan sartzen ditu elikagaien segurtasuna eta osasungarritasuna, enplegua sortzea, bideragarritasun ekonomikoa eta kultura ondarea (Silva, 2010:11). Horiek guztiak dakartza nekazaritzak bere baitan, eta gaur egun murgilduta gauden krisi sistemikoaren ikuspegitik, badirudi denon intereseko zenbait gai jorratzen dituela.

      Ugariak izan dira nekazaritza-politikak eta landa-garapeneko politikak bateratzeko beharra aldarrikatu duten ahotsak, eta pauso nabarmenak eman dira azken urteetan norabide horretan. Baina badira ere bateratze horren nolakotasunarekiko kritiko azaltzen direnak, esanez nekazaritza-politiketatik landa-eremuko politiketarako salto horretan nekazaritza-gaiak lausotu egin direla. Arazo sor bat identifikatu da: landa-eremuak bestelako aktibitateak lehenesteko espazio bezala planteatzen dira askotan nekazaritza-jarduna kontuan hartu gabe, eta, are, haren kaltetan. Nolakotasun hori mintzagai, eta liburu honen gaia ardatz harturik, interesgarria litzateke “nekazaritza-politikak eta landa-garapeneko politikak bateratzeko beharra onartzea, osotasun zatiezin baten parte gisa, non emakumeek garrantzi berezia duten, biztanleria iraunkor baten giltzarri diren aldetik” (Muñiz, 2002:3).

      Hortaz, atala bukatzeko, emakume nekazariak kokatzen direneko lurralde eta sektorearen berezitasunak ikusita eta hurrengo atalerako aurrerakin gisa, aldarrikatu nahi da emakume nekazariak beti egon direla gure paisaiak eratzen dituzten lurretan. Beste gauza bat da nortzuek idatzi duten historia, zeintzuk jarri dituzten protagonistatzat, zeintzuk atrezzoaren pareko. Eta, emakumeek beraiek, ze autopertzepzio izan duten, zein sakon eta egiturazko sentitu mandatuak, rolak, proiektatutako irudiak eta beraiek proiektatu nahi zituztenak. Azken urteetan landa-eremuko emakumeei eta emakume nekazariei egindako hamarnaka elkarrizketen ehuneko oso handi batean (batez ere landa-eremuan jatorria dutenen artean), aho batez adierazi dute beraien familiako emakumeen presentzia, lana, sakrifizioa; eta, gehien-gehienetan, aitortza falta. Lur gainean egon dira eta daude emakume nekazariak, baina ezagutzen transmisioa eta ahozkotasuna desagertzen ari diren honetan, lehenagokoen erregistroak ditugu faltan (grafikoak, idatzizkoak…); izenak, ezaugarriak, jakintzak. Eta oraingoak… liburu osoa beharko da oraingoen egoera aditzera emateko, askotarikoa eta aberatsa bezain konplexua baita, egiturazko elementu argi batzuen testuinguruan.

[15] “Nekazaritza Politika Bateratuak nekazaritzako elikagaien sistema baldintzatzen du, bai Europan, bai tokian-tokian. Urtean 50.000 milioi euro baino gehiagoko aurrekontuarekin, funts horiek jabeei zuzeneko ordainketak egiteko (azalera-unitateko) eta landa-garapeneko planetarako erabiltzen dira. Gaur egun, negoziazio- eta plangintza-prozesuan dago, eta NPB berriak prest egon behar du 2022ko amaierarako edo 2023ko hasierarako” (Alvarez & Benlloch, 2020:16).

[16] Liburuak interes handiko azterketa eskaintzen du. Liburuko 5. kapituluan desagrarizazio progresiboaren lau agertoki posible planteatzen dira, eta bakoitzak dakarren kostu ekonomikoa milioi eurotan urtean: nekazaritzako eta ez nekazaritzako BEGaren gaineko eragina, lanpostuen galera, lur eta basoen mantenua eta basoen berreskuratzea.

2.
Itzal azpian

Izena ez ezik, argia ere behar al dugu existitzeko?

MARIA SANCHEZ

      Argia. Fokua. Ikusgarritasuna. Aitortza.

      Bai, horiek guztiak behar dira existitzeko, ikusiak izateko, eta, hala, eragin ahal izateko. Alabaina, hori da patriarkatuaren ezaugarrietako bat, emakumeen gaineko itzala. Eta hori da zeharkatzen gaituen sistema. Liburu honetan emakume nekazarien parte hartzearen egoera gerturatzea da asmoa: batetik, erakusteko emakumeek sistema patriarkaleko edozein arlo eta eremutan dituzten egiturazko ezaugarriak partekatzen dituztela[17]; eta, bestetik, ikusarazteko nola landatar eta nekazari izaerak zapalkuntza-geruza gehigarriak dakarzkien testuinguru urbanozentrista eta kapitalistan.

      Euskal demokrazia patriarkala liburuak itzalei argi egiteko gako asko eskaintzen ditu, inondik ere. Ongizate Estatuak kapitalismo zehatz baten egitura politikoa direla dio, eta Europako mendebaldeko ongizate erregimen motak aztertzen ditu labur, merkantilizazio eta familiarizazio mailen arabera, horiekiko definituz erregimen bakoitzaren demokraziaren kalitatea. Hasierako hipotesiak baieztatu eta Hego Euskal Herriak erregimen mediterraneoa duela azaltzen da, Espainiar estatuak duen berbera. Erregimen kontserbadore eta mediterraneoek liberalenak baino merkantilizazio zertxobait txikiagoa eta familiarizazio handiagoa dute, hau da: hierarkia tradizionalak mantentzearen aldekoak dira, estatua ez da erregimen liberaletan bezain txikia, eta korporatibismoaren logika jarraitu izan ohi dute, liberaletan ez bezala. Herrialde kontserbadoreak/korporatibistak eta mediterraneoak katolikoak (katolikoagoak) izan ohi dira, liberalak eta iparraldekoak baino komunitarioagoak (onerako eta txarrerako) eta, egitura politikoei dagokionez, sexistagoak, emakumeek egiten duten lan ez-ordaindua askoz handiagoa baita beste bi erregimenetan baino (Goikoetxea et al., 2020:11).

      Hori izanik joko zelaia, Rodriguezek (2021) jasotzen du ezerk landa-ingurunearen gizarte-egitura ezaugarritzen badu familiaren nonahikotasuna litzatekeela hori, honakoen unitate gisa: produkzioa eta kontsumoa, elkarbizitza, elkarren arteko laguntza eta sozializazioa. Egile horri jarraiki, nekazaritzako familia-ustiategiak funtsezko unitate horren adibide (izan) dira bai ekoizpen- eta erreprodukzio-espazioetan, lan- eta familia-harremanetan, familia-rolen eta -hierarkien arteko identitatean eta lan-antolamenduaren egituran. Familiak tarte txikia utzi izan dio bere kideen indibidualismo ekonomikoari. Eta jokabide pertsonalei buruz, batez ere emakumeenez, arlo publikoaren/komunaren eta pribatuaren/pertsonalaren arteko banaketa argirik ez egotea dago gazteei hain kontrako eztarriko suertatzen zaien “kontrol sozial” horren oinarrian. Zer esanik ez egitura horretan gizon edo emakumeen artean egon den aldea. Ezin egokiago erabiltzen ditu Maria Sanchezek Agustina Bessa-Luisen hitzak ezberdintasun hori adierazteko: emakume horiek seme bakarren arrebak izan dira.

      “Seme bakar baten arreba naiz”, esan zuen behin Agustina Bessa-Luis idazle portugaldarrak bere haurtzaroaz. Eta ezin da zehatzagoa izan, eta, aldi berean, hain mingarria. Honelakoa da gure herriaren eta beste hainbaten historia: emakumeak etxeko astroaren inguruan orbitatzen, isilik egon eta egiten uzten zutenak; leialak, pazienteak, ama onak, hilobiak garbitzen eta eskuak karez betetzen urtero, erremedio, zeremonia eta sehaska-kanten jakitun; sorginak, maistrak, ahizpak, beraien artean baxu hitz egiten, aterpe eta jaki bihurtuta; urteak joan eta urteak etorri, etxeko gela bat gehiago bilakatzen, etxeari datxekion arteria (Sanchez, 2018).

      Aspektu honek eragin zuzena du emakume nekazariez hitz egiten ari garen honetan beraien aienatzearekin, zentzu guztietan. Aspaldiko kontuetan argi ikus dezakegun gauza bat da, baina ustiategi familiarretan egunez egun diharduten emakumeengan oraindik eragiten duen kontu bat dago: lanen izaeren eta espazioen genero banaketa, eta emakumeei dagozkienen likidotasuna. 1989an Vicente-Mazariegosek jaso zuen etxeko lanen izaera eta irismena, ikusezina dena, dibertsifikatu eta zabaldu egiten direla familia-erabilerako ondasunen ekoizpenera bideratutako etxe-ustiategietan, sakabanatutako habitata nagusi den lekuetan, eta etxe-familiaren eta ustiategiaren arteko integrazio espazial horren garrantziak berebiziko ondorioak zituela emakume nekazarien errealitatean (1989:212). Muñizen hitzak hartuta, emakumeen zailtasunetako bat ustiategian bertan egindako lanaren, etxeko lanaren eta landa-lan jakin batzuen arteko banalerroa egitea da, emakume nekazariak familia-esplotazioan egiten duen lana bi aldiz ikusezina delako, etxeko lanak ez ezik, kontabilizatzeko zailak diren ustiategiko ekoizpen-lanen zati handi bat ere hartzen duelako (2002:5).

      Ikusezintasun horretan sakonduz, gezurra dirudien arren, sektoreko zenbait dokumentu ofizial harrigarriki koherenteak suertatzen dira. Participación política de las mujeres campesinas en el Estado español ikerlanean aztertu zuten non eta nola aipatzen ziren emakumeak sektoreko hainbat dokumentu ofizial garrantzitsutan. Egun indarrean dagoen Nekazaritza Politika Bateratuan, adibidez, “emakume” hitza ez da behin ere agertzen. Behin ere ez. Zero. Eta Espainian indarrean dauden Landa Garapen Programak[18] aztertuta ikusi zen dokumentu batzuetan emakumeen lan erreproduktiboa adierazi zela, baina ez emantzipatzailetzat jo zitekeen ikuspuntu batetik. “Horietako askotan, esaten da emakumeak funtsezkoak direla ‘landa-ingurunean biztanleria finkatzeko’, haurrak izateko duten potentzialari zeharkako aipamena eginez. Kasu batzuetan, Kataluniakoan adibidez, positiboki baloratzen da lanaldi erdiko lanak dituzten emakumeen kopuruaren igoera, kontsideratzen baitute etxeko lanekin bateragarri egiteko aukera ematen dietela” (Alvarez & Benlloch, 2020:24). Bi kasu horiek bat datoz emakumeek errealitatean topatzen dutenarekin, eta ez, aldiz, instituzioek beraien marketin kanpaina eta mezuetan ustez sustatu eta faboratzen dutela esaten duten horrekin. Diskurtsoaren eta praktikaren arteko aldean, makineria instituzionalak bigarrena iraunarazten du, sortzen duen disonantzia kognitiboa gorabehera.

[17] LISIPE bilduma honetan jaso dira, esaterako, borroka armatua eta kartzela (Rodriguez eta Etxebarrieta, 2016), bertsolaritza (Alberdi, 2019), literatura (Rodriguez, 2019) eta parte hartze soziopolitiko (Sagastizabal, 2020) arloen analisiak; eta Euskal demokrazia patriarkala liburuak (Goikoetxea et al., 2020) jaso ditu alderdi, sindikatu, komunikabide eta herri mugimenduetakoak.

[18] “Landa Garapeneko Programek (LGP) NPBren neurriak autonomia-erkidegoen eremura egokitzea dakarte. Programa horietan, honakoak barne hartzen dituzten ekintzei finantzaketa ematen zaie: gazteak sektorean sartzeko planetatik hasi eta nekazaritza-ustiategietan prestatzeko edo berritzeko laguntzetaraino. Garrantzitsua da azpimarratzea landa-ingurunerako planak direla, ez bakarrik nekazaritza-sektorerako; beraz, parte hartzeak eta jarduerek askotariko eragileak hartzen dituzte” (Alvarez & Benlloch, 2020:23).

2.1.
EMAKUME NEKAZARIEN PARTE HARTZEA

      Sistema patriarkal honen beste edozein esparrutan aurki daitezkeen eragozpenei landa-eremuak eta nekazaritzak bereak dituen konplexutasunak gehituz, irakurleak erraz deduzi dezake emakume nekazariek ez dutela erraz-erraza beraien parte hartze eskubidea gauzatzea. Duela hogei urte Millanek esan zuen nekazaritza erakunde sozioekonomikoetan, nekazaritza-sektoreari eta landa-garapenari eragiten dieten neurriak benetan hartzen diren eremuetan, emakumeen presentzia eta parte hartzea oso urria zela, eta horrek erabakiak hartzeko unean oso maskulinizatutako sektorea dela ondorioztatzea ekar lezakeela, egunez eguneko landa-lanean hala izan ez arren. Eta liburuan zehar ikusiko denez, gauzak ez dira desio beste aldatu.

      Bere ustez, funtsezko hiru arrazoik azaltzen dute emakumeen parte hartzerik eza, eta horiek aztertu eta osatuko dira, ekarpenak eginez:

      1. Lehenengoa jendartean eta nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduerak egiten dituen emakumearengan berarengan enpresa-kontzientziarik ez izatean oinarritzen da. Etxekoandre gisa egiten duen lana, halaber, beste lan horietara ere hedatzen da, eta ez da inola ere kontuan hartzen familia-enpresa bat dela, bera ere enpresaburua baita, bere ondarea eta lan pertsonala ere eman baititu gehienetan (Millan, 2002:6).

      Puntu horren harira, duela urte batzuk nekazari-sindikatu bateko ordezkari bati egindako elkarrizketa bat datorkit gogora “jendartean eta nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduerak egiten dituen emakumearengan berarengan enpresa-kontzientziarik ez izatea” horrekin lotuta. Berak ondorengo adibidea jartzen zuen: gizonak kanpoan lan egiten badu eta emakumea etxean badago ortuaren eta animalia batzuen kargu, emakume hori ez da baserritarra; aldiz, emakumeak kanpoan lan egiten badu eta baratzea eta animaliak bere kargu dituena gizona bada, inork ez du zalantzan jartzen gizon hori baserritarra denik. Margaret Maruanik ohartarazi zuen lan bera, gizonek edo emakumeek egiten dutenaren arabera, desberdin eraikitzen dela (1989). Eta double standard edo irizpide bikoitza aipatzen du Bourdieuk gai horretan sakontzeko, zeinak asimetria erradikala ezartzen duen jarduera maskulino eta femeninoen ebaluazioan: zeregin berak nobleak eta zailak izan daitezke gizon batzuek egiten dituztenean, edo hutsalak eta hautemanezinak, errazak eta garrantzirik gabekoak, emakumeek egiten dituztenean, gizonezko sukaldariaren eta emakumezko sukaldariaren artean[19] zein gizonezko jostunaren eta emakumezko jostunaren artean dagoen aldeak gogorarazten duen moduan (Bourdieu, 2000:79). Eta, horri gehitu diezaiokegu, baratze eta animalien kargu dena gizona edo emakumea denean dagoen aldea.

      2. Bigarrena emakumea izateagatik duten lan pilaketa itzelean oinarritzen da; izan ere, nekazaritzako lanez gain, bere gain hartzen ditu ia osorik etxeko lanak, eta etxearen, seme-alaben eta adinekoen zaintza. Oraindik ere landa-ingurunean etxeko erantzukizunen banaketarik ez dagoenez, gizonak ordezkatzen du esplotazioa publikoki. Landa-inguruneko hurbileko gizarte-zerbitzuen sarea edo garraio-sareak oraindik ez dira nahikoak, eta horrek egoera hori indartzen laguntzen du. Eremu horretan lan egin behar da, emakume nekazarien eta abeltzainen alderdi profesionala behar bezala eta bete-betean garatzeaz gain, hori guztia beren familia-bizitzarekin guztiz uztartzeko (Millan, 2002:6).

      Arloko ikerlanetan behin eta berriz errepikatzen den ideia da hau. Emakume nekazari gehien-gehienak landa-eremuko emakume direnez, aplikagarriak dira landa-eremuko emakumeekin Bizkaian gauzatutako bi prozesutan jasotakoak. Lehena, landa-eremuko amatasunei buruzko eztabaida ikuspegi feministatik aberasteko materiala sortzeko, Muxikako landa-eremuko emakumeekin Errotik kooperatiba feministak egindakoa. “Landa-amatasun gorpuztuak” deitutako proiekturako June Fernandez kazetariak berariaz sortu zuen prozesu haren garapen eta emaitzei buruzko artikulua (2021). Ekimen horrekin emakume-ama-landatarra intersekzioa arakatzeaz gain, laborategiko partaideek prozesu horretan bizi izan zuten eraldaketa indibiduala eta kolektiboa behatzea ere bilatzen zela aipatzen da artikuluan. Bertan adierazten du Fernandezek amamen lanabesak aitzurra eta kodaina baziren, Muxikako egungo amek esku artean telefono mugikorra daramatela, autoaren bolanteari eusten ez diotenean. Eta erratza dela, hori bai, belaunaldi guztiek amankomunean duten tresna.

      Ama landatarraren irudikapena horrela jaso du: “Nolakoa da ama landatarra? Amantala zabala duen emakumea irudikatu dute, dena dago bere ardurapean, kultur transmisioa barne. Besteentzako egina dagoen subjektu zaintzailea da, indartsua baina isilik egon behar duena” (Fernandez, 2021). Erantzukizunen banaketa faltaren inguruan, prozesuan zehar, emakume parte-hartzaile batek familiako gizonek etxeko lanak egiteari uko egiten ziotenean argudiatzen zutena jaso du Fernandezek artikuluan: “Ni prakaduna naiz, zu zara henbria!”. Xake-mate.

      Bigarrena Abadiño eta Elorrioko udaletako Berdintasun sailek sustatutako prozesua da, berdintasun politika publikoetarako lan-ildoak zehazteko landa-eremuetako emakumeekin egindako diagnostiko parte-hartzailea. Ikerlan horretan, motordun ibilgailuaren erabilerari lotuta, emakumeek gainerako senideak garraiatzeko duten rolaren aurrean “familia‐taxi” zirela komentatu zuten, udaletako auzo‐taxi zerbitzuarekin paralelismo bat eraikiz. Paper horrek gainkarga eta lotura handia dakar, zenbat eta menpekotasuna duten pertsona gehiago izan etxean, orduan eta handiagoa dena. Beraien burua zuzenean “ama-taxi” izendatu zuenik ere egon zen (Milikua, 2018).

      Emakume nekazariei dagokienez, Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean banaka elkarrizketatutako emakumeei[20] etxeko lanen banaketaren hurbilketa bat egitea eskatu zitzaien. Etxeko lan kontsideratu ziren erosketak egitea, otorduen prestaketa, garbiketa-lanak eta zaintza-lanak. Lehenengo zifra emakumeek hartzen zuten arduraren ehunekoa bada eta bigarrena beraiek ez ziren besteek hartzen zutena (kideak, etxean bizi diren edo ez diren bestelako pertsonak, horretarako kontratatutakoak), emakumeen erdiek kokatu zuten bere burua 50/50 eta 75/25 tartean. Hau da, emakumeek arduren % 50-75 artean hartzen zuten beraien gain, eta gainerako % 50-25 tartea beste pertsona batzuek. Emakumeen % 36k eginbeharren % 75-100 artean hartzen zuten beraien gain, eta gainerako % 25etik beherako tartea beste pertsona batzuek. Hortaz, emakumeen gehiengoaren kontra okertzen da etxeko lanen balantza. Elkarrizketatutako emakume batek ironiaz erantzun zion galderari: “Bai, bai, guk lanak banatzen ditugu: nik ohea egiten dut, berak desegin; nik otorduak prestatzen ditut, berak jan… Horrekin ezin dut, egundoko haserrealdiak izaten ditugu”. Emakume horren kasuan 100/0 da ehunekoa, 100 bere “alde”.

      3. Hirugarrena, neurri txikiagoan bada ere oraindik existitzen dena, erakundeen hermetismoan oinarritzen da. Erakunde horien osaera nagusiki maskulinoa da, eta kideek oraindik ere emakumeari botere-partzelak lagatzea gai horren gaineko jabari absolutu eta esklusiboaren galera konponezin gisa ulertzen jarraitzen dute (Millan, 2002:6).

      Hirugarren puntu hau aurrerago landuko da, sakonago, “2.4. Hesiak” ataleko “Erresistentziak, oztopoak” azpiatalean.

      Tamalez, duela 20 urte egindako adierazpenak gaurkotasun handia du oraindik ere. Honako aldarrikapenarekin errematatu zuen bere esku-hartzea: “Guztiei eragiten dieten erabakiak guztiek hartu behar dituzte, eta emakumea landa-ingurunean erabakiak hartzeko prozesuan sartzea funtsezkoa eta premiazkoa da; gure zaintza eta lana merezi ditu eginkizun horrek” (Millan, 2002:6-7). Baina emakume nekazariek erabakiguneetan duten parte hartzeaz hitz egitean, ba al dakigu nortzuek har dezaketen parte? Eta nortzuek hartzen duten? Eta nortzuek ez duten hartzen? Aspektu hau oinarrizkoa da egoera bera eta bere konplexutasuna ulertzeko.

      Lehenik eta behin, zera esan behar da: beste behin, duela ia mende bateko Korzybskiren hitzak hartuta, mapak ez du zertan lurraldea adierazi. Gauza bat da paperetan jasotakoa, eta beste bat errealitatean jazotakoa. Adibidez, profesionalki lehen sektorean aritzen diren emakumeen % 40 parte hartzen duten ustiategien titular edo titularkide gisa agertzen dira[21]. Datu positiboa dirudi, baina kontuan hartuta sektorean profesional gisa agertzen diren emakumeen kopurua txikia dela, adorea jaisten hasten da[22]. Eta are gehiago apaltzen da honakoa ikustean: lehenik, titular edo titularkide gisa agertzen diren emakume askok ez dutela ustiategietako benetako gerentziarik egiten; eta, bigarrenik, beraien parte hartze eta ordezkaritzari dagokionez, nekazaritza erakunde eta elkarte gehienetan emakumeek ordezkaritza txikia dutela (ez dago datu zehatzik). Hau da, titular edo titularkide gisa azaltzeak ez du esan nahi erabakiak hartzeko foro horietara doazenik. Ohiko jardunbideei erreparatuta, bizitza osoan ustiategietan lan egin duten emakume asko dago, baina lan hori ez da aitortu, eta, horregatik, ez du eskubiderik sortu ere. Dokumentuan zehar aipatu den “familia-laguntza” figuraren bitartez, emakume horien eta haien lanaren ikusezintasuna formala eta normalizatua izan da.

[19] Ez da balioa duten jarduerak gizonek egiten dituztela, baizik eta gizonek egiten dituzten gauzek balioa hartzen dutela. Gogoan izan Basque Culinary Center (Goikoetxea et al, 2020:173).

[20] EAEko 21 emakume nekazari, adin, eskualde eta azpisektore ezberdinetakoak.

[21] Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoa, 2016:24.

[22] Titulartasunen inguruko pertsona juridiko eta fisikoen urte berdineko datuak jakiteko EAEko 2009ko nekazaritza-erroldako datu-bankura jo beharra dago. Hamar urterik behin egiten den azterlana osasun larrialdi egoerak atzeratu egin du eta, hortaz, ez dago datu eguneratuagorik oraingoz. “EAEko lan familiarra lehen sektorean: titularrak (pertsona fisikoa) sexuaren arabera” atalean gizonak 10.380 (% 66), eta emakumeak 5.286 (% 34) dira. “Pertsona juridiko bat titular duten ustiategietako emakume eta gizon bazkideen kopurua” atalean gizonak 1.341 (% 71), eta emakumeak 548 (% 29).

2.2.
TITULARTASUNA BAZKIDETZAKO ATEA.
BAZKIDETZA, ORDEZKARITZAKO GILTZA

      Zenbat emakume bazkide daude sektoreko elkarteetan? Asko, gutxi? Zein harreman dago elkartean dauden emakume kopuruaren eta batzordeetan dauden emakume kopuruaren ehunekoen artean? Proportzionala al da? Ez bada hala, norantz okertzen da balantza?

      Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean jasotzen den bezala, gezurra dirudien arren, paradoxa latz hau ematen da egun, honako sekuentzia honetan adierazten dena:

      1. Ordezkaritza titulartasunarekin lotuta dago kasu gehienetan, ez ustiategiarekin (baserria, etxaldea). Hau da, ustiategiko titularra da elkarte bateko kide izan daitekeena; eta, kide denez gero, bertako bilera orokorretara joan, bozkatu, batzorderako hautagai izan edota batzordekide bihurtu.

      2. Datu ofizialak eskutan, emakume titularrak daude. Titulartasunak eta titularkidetzak beraiekin dakartzaten eskubideen aitortza sektoreko emakumeen aldarri historiko garrantzitsua izan da.

      3. Hala ere, titular diren emakumeetatik zenbaitek (itxuraz, ehuneko esanguratsu bat) ez dituzte ustiategiko lanen ardurak beraien gain, ez da beraien lanbide nagusia, eta bada sektorearekin inongo harremanik ez duenik ere.

      4. 1 puntura itzuliz gero, ordezkaritza titulartasunarekin lotuta dago. Alabaina, praktikan ez da hala izaten.

      5. Salbuespen gutxi batzuk kenduta, emakume nekazariak ez diren eta bestelako arrazoiengatik ustiategietako titular diren emakumeak ez dira erabakiak hartzeko espazioetara joaten: ez bazkideen bileretara, eta are gutxiago hautagaitza bat eratu eta batzordeetara. Inguruko gizonen bat joaten da emakume titular horren ordez (aita, senarra, neba, semea…).

      6. Eta sektorean diharduten emakume nekazarientzat ere, oro har, titular izan arren ez da kontu erraza: denbora falta, genero rolak, kanpo eta barne oztopoak… Ez dira gutxi beren ordez gizon/seme/aita/neba joaten direneko kasuak; eta, iraganean are gehiago baina egun ere gertatzen da, espazio horietara bertaratzea erabakitzen duten emakumeek bidesari pertsonala ordaindu behar izaten dutela sarritan.

      Hemen jasotakoa egungo egoera ulertzeko hurreratze bat izan daiteke. Baina, orain arte aurkeztutakoa kontuan hartuta, zeintzuk dira honen guztiaren berehalako ondorioak?

      Hasteko, historikoki sektoreko emakumeen aldarrikapena izan dena, ustiategietan lan egiten zuten emakumeak horien titular edo titularkide izatea horrekin zegozkien eskubide sozial eta ekonomikoak berenganatzeko, adierazle arriskutsu bat bilakatu da. Ordezkatuak eta ikusgarriak dokumenturako elkarrizketatu nituen emakume adinekoenek gogoan dute administraziotik beraien ustiategia, labore motak, bertan lanean zebiltzanen kopuru eta profilak (ustiategi-burua, langilea, familia laguntza…) zehaztu eta jarduna erregulatzea eskatu zitzaienekoa. Etxeko emakumeen lana itzalean gelditu izan da, gizonek adina lan, edo gehiago, eginagatik ere, hauek izan direlako ustiategietako buru eta titular administrazioaren begietara.

      “Emakumeak beti egon izan dira ustiategietan. Kontua da: nor zen altan ematen zena? Gizona. Baina emakumeak, nire inguruan behintzat, beti joan izan dira uzta biltzera edo beti joan izan dira ereitera… Eta abeltzaintzan emakume asko zeuden, baina ez zeuden alta emanda, eta haiek beste ez zekien inork”.

      Genero rolak definitu eta horiek iraunarazteko eginahalak egin zituen frankismoak, eta emakume nekazarien kasuan, landa-eremuetan bizi zen biztanleria oro har eta arrazoi ezberdinengatik tradizionala izaki, egundoko kortsea izan zen. Ez ziren samurragoak sasoiko eta ondoz ondoko urteetako administrazioek jarritako trabak, emakumeek jardueran alta eman nahi zutenean. Parean suertatutako teknikariak egundoko boterea zuen orduan, ez zegoen inongo harmonizaziorik, eta bulego bakoitza mundu bat zen. Zer esanik ez eskualde ezberdinetako edota probintzia ezberdinetako bulegoen artean egon zitekeen aldea.

      “Arazoak izan nituen nekazaritzako erregimen berezian alta emateko. Niri hiru urtez ukatu zidaten alta ematea nekazaritza ataleko Gizarte Segurantzan, legeak oso zaharrak baitziren, Francoren garaikoak, eta esaten zuten nire senarrak irabazten zuenarekin nahikoa zela familia-unitateari eusteko. Eta nik ez nuen laguntzarik eskatu, baina gogoan dut emakume batek laguntza-plana eskatu zuela eta esan ziotela: ‘Emakume batek gizonik gabe ezin du-eta… Gero umeak izatea pentsatuko duzu, noski. Orain laguntzak jaso, eta gero seme-alabak izatea eta baja hartzea pentsatuko duzu, ezta?’”.

      Esan daiteke, sektorea eratzen zutenen argazkiaren desitxuraketa ildo horretatik joan dela urte luzez, emakumeen lanen ikusezintasunean oinarrituta, maila guztietako estamentuek lagundu dutelarik hori hala izan zedin, goitik zein behetik. Hala ere, azken hamarkadetan egon izan dira kasuak non emakumeak ustiategiko titular izendatuak eta nekazaritza ataleko Gizarte Segurantzan alta emanak izan diren nahiz eta beraien lanbidea ez izan, eta etxetik kanpo lan egiten zuten senar edo semeek (kasu askotan, gizonek) gauzatzen zuten jarduna. Oro har, planteamendu horren arrazoi nagusia izaten zen emakumeak etorkizunean erretiroa kobratu ahal izatea. Kasu horretan, familia erabakia zen emakumearen kotizazioa ordaintzea biharko egunean hark ere diru-sarrera bat izan zezan.

      Alabaina, gaur egungo egoera ez da egundo lehenago existitu. Itxuraz, emakumeek etorkizunean erretiroa kobratzeko aukerari gehitu behar zaizkio azken hamarkadetako dirulaguntzen esleipen sistema, fiskalitatean emandako aldaketak… emakumeak itzaletatik atera eta ustiategien arduradun gisa azaltzeko. Zer gertatzen da hor? Neurri horiek ekarri izango dutela agian egiaz emakume nekazaria den norbait titular edo titularkide bilakatzea, altan ematea… baina lehenago ez zegoen beste perbertsio bati ere eman dio bide: onurengatik ustiategia emakumearen izenean jartzea, atzetik emakume horren benetako lana egon ez arren. Hau da, erakundeetatik luzatutako planteamenduak ez dira nahi/espero moduan lurreratzen praktikan, berriz ere, denak funtzionatzeko harmonizazio bat egon behar delako eta ez dagoelako, gauza bat esan eta beste batzuk egitea ahalbidetzen delako.

      “Nik uste dut hor badagoela… Uste dut emakume asko daudela zelanbaiteko onurengatik. Ez dakit nola esan. Badakit emakume asko daudela nekazaritzako ataleko Gizarte Segurantza ordaintzen, baina ez dute inoiz traktorerik hartu edo ez dakite non dauden partzelak; edo agian dirulaguntza baten eskaerari begira emakume bat jarrita puntu gehiago lortzeagatik izan daiteke; edo onura fiskalen batengatik; edo senarra erretiratuta dagoelako eta NPB kobratzen jarraitzeko… Baina egiaz, adibidez, gure inguruan nik dakidala traktorea hartzen duten emakumeak nire ahizpa, nire herriko beste bat eta ni gara[23]. Eta badakit elkartean emakume bazkide asko daudela”.

      Zer dugu, hortaz? Desitxuraketa bikoitza: batetik, lanean dauden eta ez aitorpenik ezta eskubiderik ez duten emakumeak daude, inongo izendapen eta estatistiketatik kanpo gelditzen direnak; eta, bestetik, ustiategietan lan egiten ez duten eta izan beharko luketen emakumeek ez duten aitorpen eta eskubideak dituzten emakumeak, izendatuak izan daitezkeenak, eta estatistikak loditzen dituztenak. Horrekin lotuta, Alvarez eta Benllochen ikerlanak (2020) jasotzen du elkarrizketatutako nekazaritza-erakundeetako zenbait teknikari kritiko agertzen direla sarri emakume horiekin egiten diren erabilera estatistikoekin; izan ere, batzuetan, administrazio publikoa edo erakundeak “fikziozko[24] emakume bazkide”en irudiaz baliatzen dira emakumeek nekazaritza-jardueran edo erakundeen oinarri sozialean duten presentziari buruzko datuak puzteko. Eta horrek ez dakar emakume nekazarientzako ezer onik.

      Orain arte kontatutakoa era sintetikoan jasotzen da Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean:

A.      Badaude emakumeak titularrak BAI direnak; beraz, parte hartzeko eskubidea (eta betebeharra?) BAI dutenak, eta sektorean BAI dihardutenak. ZUZEN.

B.      Badaude emakumeak titularrak BAI direnak; beraz, parte hartzeko eskubidea (eta betebeharra?) BAI dutenak, eta sektorean EZ dihardutenak. OKER.

C.      Badaude emakumeak titularrak EZ direnak; beraz, parte hartzeko eskubidea EZ dutenak, eta sektorean BAI dihardutenak. OKER.

      Liburuaren puntu honetara iritsita, bada ordua EAEko emakume nekazarien parte hartzearen maparen —ez jakin lurraldearen— egituraketan hautsak harrotu dituen elementua aurkeztekoa, aipatutako kontuetan zuzenean eragiten duena: Emakume Nekazarien Estatutua.

[23] Komeni da argitzea traktorea hartzea ez dela ustiategi baten inplikatuta egotearen froga bakar. Lan mota ugari daude, eta denak beharrezkoak haren iraupenerako, denek aintzatespen berdina izan ez arren: kudeaketa eta izapideak, salmenta...

[24] “Emakume ekoizleen definizioaren inguruko beste gatazka bat ustiategiaren titulartasuna dutenak izendatzean agertzen dena da; emakume elkarrizketatuen arabera, ‘benetan’ jarduera gauzatzen ez dutenak, edo ez behintzat modu nagusian. ‘Fikziozkoak’ izenez deituak dira, edo, batzuetan, ‘titulitis’aren fenomenoa aipatzen da” (Alvarez & Benlloch, 2020:42).

2.3.
EMAKUME NEKAZARIEN ESTATUTUA[25] (ENE)

      2015eko urriaren 15ean, Landa Eremuko Emakumeen Nazioarteko Egunean, Eusko Legebiltzarrak aho batez onartu zuen Emakume Nekazarien Estatutua[26]. Emakumeek nekazaritza-sektorean duten lan-egoera arautzeko helburuarekin sortu zen, haien lana duintzeko, ikusarazteko eta erregulatzeko, bai eta ustiategien titulartasuna eskuratzea sustatzeko ere. Estatutuak genero-ikuspegia txertatzen du lehen sektorean; emakume nekazarien eskubide profesionalak, sozialak eta fiskalak modu eraginkorrean gauzatzeko neurriak jasotzen ditu.

      Horrela, honako aspektuak azpimarratzen dira estatutuko “Zioen aurkezpena” atalean, abiapuntuaren testuinguruan: titulartasuna, sektoreko kontratazioak, gazteak, erabakimena eta ordezkaritza, arduren banaketa, lan-arriskuen prebentzioa, sexu-jazarpena eta jazarpen sexista. Atal berberak adierazten du Emakume Nekazarien Estatutu horrek ez duela aurrekaririk araudian, nahiz eta estatutuak lantzeko gomendioak eta baita aginduak ere ugariak izan. Estatutuaren osaeran eragina izan duten lege-mugarriak biltzen ditu, Europa mailatik hasi eta EAE mailaraino.

      Estatutuak 2015ean jada jaso zuen liburu honetan zehar azaldu diren hainbat gairi erantzuna ematera bideratutako egiturazko markoa. Hala ere, arreta jarri nahi da saiakera honen gaiarekin bete-betean bat egiten duen araudi horretako III. tituluan (emakumeek nekazaritza-sektorean duten ordezkaritzari buruzkoa), eta, zehazki, 19. artikuluan (emakumeek gizartean eta politikan duten parte hartzeari buruzkoa). Artikulu horretako lehenengo puntuak emakumeen parte hartzeko eskubidea aldarrikatzen du. Artikuluko bigarren puntuan sektoreko zuzendaritza-organoetako ordezkaritza orekatua lortze aldera, hirugarren puntuaren eraginpean dauden elkarte eta erakundeei zuzendutako berariazko prestakuntza-planak martxan jartzea aurreikusten da. Azkenik, hirugarren puntuan, arau zehatz bat ezartzen da: nekazaritzaren gaian eskumena duten EAEko administrazioek ez diete ez laguntzarik ez dirulaguntzarik emango nekazaritzaren arloan jarduten duten profesionalen, enpresen, sindikatuen edo bestelakoen elkarte edo erakundeei, baldin zuzendaritza-organoetan emakumeen presentzia gutxienez orekatua ez badute. Eta neurri hori estatutuaren bigarren xedapen gehigarrian adierazten den bezala ezarriko dela.

      Esan beharra dago hau izan dela estatutuak jasotakoen artean zalaparta handiena sortu duen puntua. Eta horren ezarpena definitzen duen bigarren xedapen gehigarria aplikatuz, ENE 2015eko urrian sartu baldin bazen indarrean, lehen lau urteak igarota, hau da, 2019ko urritik aurrera, gutxienez emakume bat izan behar dute sektoreko elkarte eta erakundeek zuzendaritza-organoetan laguntza eta dirulaguntzak jasotzen jarraitzeko; eta, sei urteren ondoren, hau da, 2021eko urritik aurrera, emakumeen presentzia gutxienez orekatua[27]. 2018ko urtarrilean eratu zen Estatutuaren Jarraipen Batzordea, haren betetze-mailaren jarraipena egiteko[28]. Estatutuaren Idazkaritza Teknikoa ere urte berean eratu zen. 2019ko denbora-mugarria igarota hasi ziren estatutuaren xedeak zenbateraino bete ziren jakiteko datuak jasotzen, eta 2020ko martxoan lehertutako osasun-krisiak datu-bilketa zaildu zuen. Oraindik ez da inolako jarraipen-txostenik argitaratu.

      Hala ere, tresna hori ez zen ezerezetik jaio. Euskal Autonomi Elkarteko emakume baserritarrak ikerlanak, “Emakumeen parte hartzea iharduketa kolektiboetan” atalean, agertoki hau irudikatu zuen:

      Dena den, orain arte, behinik behin, nekazarien sindikatuek ez diote jaramonik egin baserri arloko alde femeninoari. Azken bi urteotan izan da halako hurbiltze-saiotxoren bat, baina emakumeek ez dute parte hartzen (edo nekazarien sindikalismoa arrotz suertatzen zaie), gizonezkoen kontu hutsa balitz bezala, aspaldidaniko kultura sexistaren ondorioz, noski (Intxaurraga et al., 1994:61).

      90eko hamarkadan sortu ziren emakume nekazarien talde beteranoenak: Gipuzkoan EBEL (1991) eta Araban Gure Soroa (1996). Hamarkada horren amaieran (1999) sortu ziren Araban Arabako Landa Eremuko Emakumeen Sarea eta Bizkaian EAE mailako Landa XXI. Hurrengo hamarkadaren bigarren erdian jaio zen Hitzez (2007), Gipuzkoan, landa-eremuko emakumeen osasun eta zaintzan arreta jarriko zuena. Gero etorriko ziren Etxaldeko Emakumeak (2012). Sindikatuek ere izan dituzte beraien emakumeen arloak, aurrez aipatutako taldeekin intentsitate eta konpromiso-maila ezberdinetako harremanak mantendu dituztenak. Elkarte horiek lan izugarria egin dute emakumeen topagune izan, beraien ahotsak jaso eta horiei tokia egiten. Beraien behar eta aldarrikapenei forma eman eta artikulatzeko funtsezkoak izan ziren, garaian garaiko bestelako konbergentziak sortzeko. Sektoreko sindikatu eta elkarteetan ere nabaritu zen horien eragina, eta lehenengo aldiz zenbait erabakigunetan emakumeak sartu ziren: hasi ziren arrakalak sortzen gotorleku guztiz maskulinizatuetan.

      2008an EAEko Nekazaritza eta Elikagaigintza Politikako Legea[29] onartu zuen Eusko Legebiltzarrak. Lege horrek 75. artikuluan jasotzen zuen “Emakume Nekazarien Estatutua eta ekintza positiboak bultzatzeko politikak” egiteko agindua. Sektoreko emakumeen aldarrikapenak hasiak ziren oihartzuna izaten. Estatutua egiteko komisio bat sortu zen, eta bertan zeuden hiru aldundietako ordezkariak, Landa XXI elkartea, Arabako Landa Eremuko Emakumeen Sarea, Gure Soroa elkartea, Hitzez Baserriko Emakumeen Elkartea, Emakunde, Eudel, ENBA eta EHNE sindikatuak, Eusko Jaurlaritzako ordezkariak eta idazkari bat. Oso dinamika aktiboa eraman zuen komisioak, eta 2009 amaieran eta 2010 hasieran existitzen ziren jada estatutuaren inguruko lehen dokumentuak, barne gorabeherak gorabehera. Kanpo gorabeherak gorabehera, 2015eko urriaren 15ean, Landa Eremuko Emakumeen Nazioarteko Egunean, Estatutua aho batez onartu zen Eusko Legebiltzarrean. Nekazaritza-sektorean emakumeen lan-egoera erregulatzen duen lehen erkidegoa bilakatu zen Euskal Autonomia Erkidegoa. Eta, egun ere, ez Nafarroan ez Ipar Euskal Herrian ez da antzeko figurarik existitzen.

      Legearen onarpenetik aurrerako ibilbidean, 2017an Europako Parlamentura eraman zen Emakume Nekazarien Euskal Estatutuaren eredua balizko Emakume Nekazarien Europako Estatutua egiteko ekarpen-iturri gisa, eta ekarpen horiek Europatik New Yorkera egin zuten salto, Nazio Batuen Erakundearen egoitzara, 2018an. Aldiz, sektoreko erakundeetan ez du halako hedabiderik izan, are gutxiago oinarrietan. Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean banaka elkarrizketatutako emakumeen % 4k soilik irakurri du ENE osorik; % 48k irakurri du horren zati bat; eta % 48k ez du ezer irakurri. % 14k bakarrik adierazi du parte hartzearekin lotutako 19. artikuluaren inguruko lanketaren bat egin dela elkartearen bitartez, bete-betean eragin arren, lanketarik egin ez dutenen % 86rekin alderatuta. Eta elkarrizketatutako emakumeen arteko sentipen orokortua da ez dela egon eta ez dagoela ENEren edukia lantzeko, zabaltzeko eta hedatzeko interesik.

      “Joe, mila gauzatarako egiten dituzte triptikoak azalpenekin, panfletoak, iragarkiak… Diru pilo bat erabiltzen dute horretarako, eta honetarako ez?”.

      Duela urte batzuk, landa-eremuko emakumeen topaketa batean hartu nuen parte. Estatutua ezagutzen zuen emakume bat egon zen (ordurako onartuta zegoen), eta ohartarazi zuen baliabiderik jarri ezean, paperean ederki eman baina praktikan eraginik izango ez zuen beste lege bat izateko arriskua zegoela. Aurrekontua eta pertsonala eskatzen zituen, eta gaur egun eskaera berdinek indarrean diraute.

      Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanaren baitan antolatutako lan-saio kolektiboetan ENE hasieratik ezagutu eta sorrera hartan bere balio eraldatzailean sinesten zuten emakumeak egon ziren. Askok aitortu zuten desilusioa sentitzen dutela orain. Ikusi dute ez dela baliabiderik eskaini (aurrekontu, aholkularitza, hedapen), eta ez zaiola jarraipenik egin. Aplikazioa, elkarteetako oinarriekin lanketa, sektorean aliantzak eraikitzea… dira faltan botatzen dituztenak.

[25] https://euskadi.emakumenekazariak.eus/eu webgunean dago Estatutuaren dokumentua eta informazioa eskuragarri.

[26] 8/2015 Legea, urriaren 15ekoa, Emakume Nekazarien Estatutuari buruzkoa. 2015eko urriaren 21eko Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariko 200. zenbakian argitaratu zen.

[27] Esan behar da elkarte ugariren finantzabide garrantzitsua direla administrazioek esleitutako laguntzak.

[28] 30. artikulua.— Funtzioak.

           1.— Segimendu-batzordeak aztertuko du lege honen xedeak zenbateraino betetzen diren, eta urtero txosten bat egingo du, non ebaluatuko baita, bereziki, II, III eta IV. tituluetan xedatzen diren neurriek nolako eragina duten sektorean. Ahalik eta zabalkunderik handiena emango zaio txosten horri.

           2.— Ikusten bada ez direla betetzen ari hartutako betebeharrak edo ezarritako helburuak, edo aurreikusitako epeetan ez direla lortzen ari, Nekazaritza eta Elikadura Politikako Batzordeari berariazko komunikazio bat bidaliko zaio atzematen diren ez-betetzeen ingurukoa.

[29] 17/2008 Legea, abenduaren 23koa.

2.4.
HESIAK

      Itzala hain handia izateko, zeintzuk dira argia eragozten duten elementuak? Emakumeen partaidetza ardatz harturik, eskala ezberdinetako hurreratzea planteatzen da, jakinik ez direla konpartimentu estankoak, horien arteko mintzak iragazkorrak direla eta aspektu asko transbertsalak: elkarrekiko erlazioan daude, eskala bakoitzean ematen diren aldaketek gainerakoetan eragiten dutelarik. Horretarako, Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean emakume nekazariekin egindako banakako elkarrizketa eta talde lan-saioen emaitza batzuk erabiliko dira[30]. Hauek eta bestelako gaiak modu sakonagoan lantzen dira aipatutako azterlanean.

      Ikerlan horretarako bakarka elkarrizketatutako emakume gehienak bat datoz sektorea, historikoki, gizonen mundu bezala irudikatu dela. Emakumeen tokia beti izan dela atzean, etxean, itzalean, eta gizonak izan direla feriara, tratura, ordezkaritzara joan direnak, emakumeen lana kasu askotan giltzarri izan arren ustiategi horren bizirautean: izan bertako lan eta ardurak eraman dituztelako; lan eta ardura horiek bete dituztenek hori egitea ahalbidetu duten gainerako lan eta ardurak beraien gain hartu dituztelako; edo ustiategiko lan eta ardurak eta gainerako lan eta ardura denak beraien gain hartu dituztelako. Baina, hala ere, ez dira ikusi eta ez dira osoki errekonozitu. Besteekiko, eta, are, gizonekiko harremanean existitu dira, haien apendize edo eranskin. Sinesgaitza suerta daiteke irakurlea nondik ari denaren arabera, baina gaur egun ere ematen da emakumeak beraien inguruko gizonekiko harremanean irakurtzea. Jarraian oraindik orain, 2021ean, jasotako bi adierazpen:

      “Nik beti esaten dut gizonen mundu batean bizi naizela. Nik ustiategia hartu nuenean, lehenengo abere-tratuetarako ukuilura etortzen zirenean, esaten zuten: ‘Ez al dago zure aita, maja? Noiz etorriko da zure aita?’. ‘Ez, ez, ustiategia nik…’. ‘Tira, beste egun batean etorriko naiz orduan’. Eta zu azaltzen saiatzen zinen ustiategia zeneramala, eta ez zuten entzun nahi edo ez dakit. Kasu horretan, nire irudia aldatzen ari da urte askoren ondoren, azkenean ustiategiarekin lotzen nautelako. Ni une honetan onartuta nago, urte asko baitaramatzate ni bilera guztietan ikusten. Baina hortik pasatua naiz gero, e? ‘Aizu, maja, non duzu senarra tratua egiteko?’. Hori nik bizi izan dut. Agian hainbeste diru eskatu animaliagatik, eta esaten zuten ‘tira, maja, etorriko naiz senarra dagoen beste batean’. ‘Ez, ez, hona ez da senarrik etorriko, hau daramana ni naiz’. Batzuek alde egin dute. Orain, adibidez, gaur egun tratulariek edo ustiategira datozenek badakite ustiategian ni nagoela eta ni naizela agintzen duena. Beraz, orain onartua nago zentzu horretan. Hala ere, nire ustez oraindik gauza batzuk nire senarrak agintzen edo esaten baditu… Adibidez, atzo bertan gertatu zitzaidan: senarra etorri zen eta esan zidan ‘honelakok deitu dit, gure ez dakit zein soro mozteko’. Niri amorru handia ematen dit, eta esaten diot: ‘Zertarako deitu behar dizu zuri ustiategia eta ganadua nik daramadala baldin badaki?!’. Baina saihetsezina da. Saihetsezina. Gauza horiek oraindik gertatzen dira. Horrela da”.

      “Ni sektorean naiz nire aitaren alaba. Banago baina ez nago, eta orain hori da nire erronka, nire pausoa”.

      Eta, jarraian azalduko den bezala, lehen begi-kolpean deigarria iruditu arren, hori biolentzia da. Biolentzia sinbolikoa. Goikoetxea, Lujanbio, Rodriguez eta Garaik Euskal demokrazia patriarkala liburuan ederki helarazten dute Bourdieuk sakonean landutako kontzeptua. Honela definitzen dute biolentzia sinbolikoa: biolentzia moduan atzematen ez den biolentzia da, pentsamendu kategoria negatiboen inposizioa, desprestigioa eta desautorizazioa artikulatzen duten kategorizazioak. Subjektu izatetik objektu izateko behar den dispositibo semiotikoa (2020:9). Egile berek diote biolentzia sinbolikoa mundua artikulatzeko, ordenatzeko, ulertzeko oinarrizko mekanismoa dela; laburbilduz, patriarkatua egunerokoan eta biolentzia zuzena sistematikoki erabili gabe birsortzeko funtsezko elementua. Eta Bourdieuren hitzak jasotzen dituzte zera argitzeko: “Sinboliko” hitza “erreal” eta “eraginkor” hitzen aurkako moduan ulertuz gero, indarkeria sinbolikoa indarkeria “espiritual” huts gisa ulertuko litzatekeela eta, azken batean, efektu errealik gabekoa. Inozo deitzen duen bereizketa horren kontra azaltzen da autorea. Aipatutako egileek adierazten duten moduan biolentzia sinbolikoaren gunea materiala da, gorpuztuta baizik ezin da existitu eta bere existentzia erregimena materialitate esanahiduna da, habitus-en[31] bidez garatzen dena. Eta habitus horiek sortu dituzten menderakuntza erlazioak birsortzen ditu, ez ideietan, gorputzean baizik: bizitzeko eran, mundua ikusteko, ulertzeko eta sentitzeko eran, mugitzeko eran, janzteko, erantzuteko, erabakitzeko, borrokatzeko eta hitz egiteko eran. Hortaz, biolentzia sinbolikoak egiturazko konplizitate baten bidez funtzionatzen du, eta ez dago menderakuntza sistema sostengarririk biolentzia sinbolikoan oinarritzen ez denik. Egiturazko subordinazioak biolentzia behar du, baina jasangarria izango bada denboran, biolentzia sinbolikoa izango da oinarria, ez biolentzia fisikoa. Eta biolentzia sinbolikoaren birsortzea biolentzia materialaren bidez egiten da (2020:17). Hori dela eta da hain garrantzitsua kontuan hartzea liburu osoan zehar.

      Sektoreko erabaki organoetan parte hartu zuten lehenengo emakume horiek bataiatuta zeuden:

      “Las primeras machotas, horrela deitzen zitzaien, ez zeuden ongi ikusiak”.

      Eta horrela kontatzen du emakume batek duela 30 urte bileretan parte hartzen hasi zenean izan zuen esperientzia:

      “Ba begira, gogoan dut hasieran eskualdeko bilera batera joan eta batek esan zidala: ‘Zer, ez duzu zereginik, edo ez duzu ezer lisatu behar?’”.

      Biolentzia sinbolikoaren definizioa berriro ekarriz —biolentzia moduan atzematen ez den biolentzia, pentsamendu kategoria negatiboen inposizioa, desprestigioa eta desautorizazioa artikulatzen duten kategorizazioak—, bi aipu horietan argi ikus daiteke bere aplikazioa. Eta horra biolentzia sinbolikoaren eskutik patriarkatua den menderakuntza sistemaren birsortzea: bigarren aipuko emakumea berari ez zegokion toki batean zegoen (erabakigunea), berari zegozkion ardurak utzita (etxeko lanak). Zorionez, zera erantzun zion: “Senarra utzi dut niretzako afaria prestatzen eta lisatzen”. Gezurra omen zen, sofan etzanda egongo zen ziurrenik, baina berdin zion horrek, berak hori esan zion. Aldiz, emakumeen artean ohikoagoak izan dira bestelako erreakzioak. Elkarrizketatutako emakume batek zera adierazi zuen:

      “Oro har, emakumeek esaten dute: ‘Nola esango diot nik senarrari bilera batera noala?’. Hara! Medikuarengana edo erosketak egitera zoazela esaten diozun bezala. Etxeko gauzak egitea, non dago idatzita? Baina hori datorkigu burura, ala ez? Ikasitakoa da, txiki-txikitatik sartutakoa”.

      Bada bai. Biolentzia sinbolikoaren bidez egiten da segregazioa, ez bakarrik legeen edo biolentzia fisiko eta materialaren bidez. Sistematikoki eta txikitatik gizarteak emakumeak desanimatzen ditu haiei ez dagozkien “lanak” eta “jarduerak” ez hartzeko, hau da, “emakume” izateak esan nahi du zuri dagozkizun lan eta jarduera batzuk daudela (soldata eta oro har kapital ekonomiko eta kultural bat dagokigula) eta zuri, emakume gisa, ez dagozkizun beste lan batzuk daudela. Eta hori sozializazio prozesu patriarkal baten bidez egiten da[32] (Goikoetxea et al., 2020:75). Horregatik da, bai, ikasitakoa, txiki-txikitatik sartutakoa, haurrak garenetik ikasten baitugu ze espektatiba, jarrera eta portaera diren neska edo mutil izatearekin lotutakoak.

      “Gizonek eta emakumeek beraiek ere uste dute askoz gehiago emango duela halako bileretan gizonak. Buruan hori sartuta dute. Nik ezagutzen ditudanak, emakume horiek ere ondo egingo lituzkete gauzak! Zergatik ez doaz? Gizona hor sartuta dagoelako betidanik. Kasu horretan biak dabiltza ustiategian, eta emakumeak probatu ere ez du egin [parte hartzea]”.

      Eta hori, orain arte kontatutako guztiaren haritik, batzorde-bileretatik kanpo, bestelako esparruetan ere ematen da. Elkarte-esferatik kanpo, batzuei eta besteei sektorearekiko egozten zaien tokiak markatzen du joera.

      “Adibidez, udan argi ikusten da. Mutilek traktorean lagundu behar dute: ‘Igo zaitez traktorera, eraman egingo zaitut ikasten joateko’. Neskei, aldiz, ‘Ez, zu geratu etxean, nola igoko zara traktorera? Nola ikasiko duzu bada traktorean?’. Nik hori bai bizi izan dudala”.

      Bourdieuk bere lanean jaso zuen neska nerabeei beren sexu-esperientziei buruz galdetzean, ezinezkoa zela harriduraz behatzeari uztea gurasoen, irakasleen (eta, batez ere, aholkulari pedagogikoen) edo ikaskideen akuilatzeen eta ohartarazpen positibo edo negatiboen pisua, betiere isilbidez edo esanbidez banaketa tradizionalaren [gizon/emakume] printzipioak neskei eman zien patua gogorarazteko prest. Adibidez, galdetutako askok ikusten omen zuten diziplina zientifikoetako irakasleek neskak mutilak baino gutxiago eskatzen eta estimulatzen zituztela, eta gurasoek, irakasleek edo aholkulari pedagogikoek bezala, maskulinotzat jotzen ziren karrera jakin batzuetatik desbideratzen zituztela “beren interesagatik” (“aitak esaten dizunean: ‘Inoiz ezingo duzu lanbide hori egin’, benetan izorratzen duen zerbait da hori”), nebak horiek aukeratzeko akuilatzen zituzten bitartean. Baina, autore horrek dioen moduan, ordenarako dei horien eraginkortasunaren zati handi bat da aurreko esperientzia batzuek iradokizun horiek aldez aurretik onartzeko prestatu dituztelako eta ikuspegi nagusia barnerarazi dietelako: “Deseroso ikusten dira [neskak, emakumeak] gizon batzuei aginduak ematen” edo, besterik gabe, ohiko lanbide maskulino batean lan egiten (Bourdieu, 2000:117-118). Horratx autobetetzen den profezia, Pigmalion efektu negatiboa tarteko.

[30] Guztira, 43 emakumeren ekarpenak jasotzen dira. Batzuek banakako elkarrizketan hartu zuten bakarrik parte; beste batzuek, lan-saio kolektiboetan bakarrik; eta, beste batzuek bai banakako elkarrizketan baita lan-saio kolektiboan ere.

[31] Subjektuek habitusetik abiatuta sortuko dituzte beren praktikak. Habitusak, heziak izan garen gizarte-taldeak bere pentsamenduak eta praktikak sortzeko baliatzen dituen egituren barneratzeak, honako eskema praktikoak osatuko ditu: pertzepzioa —mundua kategoriatan banatzea—, hautematea —ederraren eta itsusiaren, egokiaren eta desegokiaren arteko bereizketa, merezi duena eta merezi ez duena— eta ebaluazioa —ona denaren eta txarra denaren arteko bereizketa—. Horietatik abiatuta sortuko dira eragile sozialen praktikak —“aukeraketak”—.  Horrela, subjektuak ez dira askeak beren hautuetan —habitusa da aukeraketa guztien atzean dagoen hautatu gabeko printzipioa—, eta ez daude besterik gabe zehaztuta —habitusa antolaera bat da, harreman multzo desberdinetan berraktibatu daitekeena eta praktika desberdinen sorta ekar dezakeena— (Martin, 2009).

[32] “Emakume” hitza agertzen den tokietan “beltza” edo “ijitoa” jartzea proposatzen dugu (eta alderantziz), asko laguntzen baitu subordinazioaren nolakotasunari antzematen (Goikoetxea et al., 2020:75).

PARTE HARTZEA, ADINA ETA GENEROA

      Parte hartzea ez dago bere gorenean, ados, baina gainera parte hartu nahi duen horren adinaren eta generoaren arabera, panorama zaildu egiten da. Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean ertz malguak eta ideia argi bi aurkitu ziren gai horren bueltan: batetik, elkarrizketatutako emakume gehienen ustez parte hartzean eragina duten bi faktore dira adina eta generoa; bestetik, adina eta generoa elementu baldintzatzaile bezala elkarrengandik banatzen dituen mintza iragazkorra da. Banaka elkarrizketatutako emakumeen % 57k erantzun zuen ikusten zuela harremana parte hartze espazioak eratzen zituztenen adinaren eta genero ikuspegiaren artean.

      “Bai, bai, bai, nik uste dut baietz. Nik gazte talde bat ezagutzen dut, ni beraiek bezala tratatzen nautena, ni eta beste emakume batzuk, baina nik nire ikuspuntua ematen dizut. Ni berdin tratatzen naute, eta entzuten eta baloratzen naute. Aldiz, egon nintzen batzordean, adibidez, zaharragoak ziren. Badiotsut, ez dakit emakumea edo gaztea nintzelako, baina ez zuten kontuan hartzen nik esaten nuena. Entzuten zizuten entzun behar zizutelako, baina… Aldiz, gazte hauen artean galdetu egiten dizute, ea zer iritzi duzun galdetzen dizute. Nire ustez, adinak badu zerikusia”.

      Emakume batzuen ustez badu eragina, baina…

      “Adinekoen imajinario horretan, ‘lehen’ nola egiten zen horretan, emakumeek ez zuten presentzia askorik, ez. Atzetik datozenenean suposatzen dut normalagoa izan beharko litzatekeela, baina ez dakit zer puntutara arte den egia esaten den guztia, edo ondoren badakigun bakoitzak gure etxean ze errealitate ditugun”.

      Batzuek jarraitasun bat ikusten dute aurrekoekiko, eta oso itxiak diren gazteak ere badaudela diote. Emakumeen erantzunen arabera, (gizonezko) adinekoenen artean behin eta berriz errepikatzen den mantra bat aukeratu behar izatekotan “Honek lehen bezala jarraitu behar du” litzateke. Bigarren postuan legoke beste esaldi hau: “Zer erakutsiko didazu zuk niri [gazte, emakume]?”. Gazteei tokia egitea beharrezkoa dela kontsideratzen dute elkarrizketatutako emakume askok:

      “Asko dugu ikasteko. Gazteak hobe datoz, 40tik gorakoek aurreiritzi gehiago ditugu. Hoberantz doa [egoera] baina lekua utzi behar zaie. Ze dugunean dirua, kotxea, dena antolatuta, eta joaten garenean bilera horietara eta hitz egiten dugunean dena jakingo bagenu bezala, gazteak hortxe daude, kristoren esfortzua egiten hor egoteko, oraindik beraien negoziorik gabe, lurrak ez dakizkitela nola erosi… Ikuspuntua daukate irekiagoa, parte-hartzaileagoa, baina utzi behar zaie beraien modura egiten, eta hori asko kostatzen zaigu”.

      “Nagusiak hor daude, azkenean urte asko daramatzatelako eta estatus bat dutelako: ‘Besaulkia hartu dut eta hemendik ez naiz mugituko’. Ni, adibidez, sartzen azkenetakoa izan naiz bai elkarte batean, bai bestean, eta kosta egiten da bidea irekitzea. Eta hor berdin da gaztea gizona edo emakumea izan, izaera pixka bat ez baduzu behintzat. Nik ikusten ditut elkartean sartu diren gazteak nola dabiltzan. Azken batzorde-berriztatzean kide berriak gazteak izateko egin zen lan, eta karguak gazteekin berritu ziren. Baina bileretara doazenean isilik geratzen dira, orduan landu egin behar da hori, eta hala egin genuen. Gai bat jorratzean, sartu berriei beraien iritziagatik galdetzen genien, espazio hori guk sortzen genuen”.

      Aldiz, parte hartzeko orduan gazteek duten abantaila bezala identifikatu da hauek inongo zorrik ez izatea.

      “Jakina, azkenean jendea dago hautagaitzetan lagunak dituztenak politikan, eta horrek eragin handia du. Gauza horiek ez ditugu gazteok. Gazteok, azkenean, ez gaude hain sartuta herrietako udaletan, ez dugu lagunik Aldundian… Ez gaude esan dezakegunari edo ezin dezakegunari begira, ez diogu inori ezer zor. Erretiro eta errenta onak imajinatu ere ez ditugu egiten, imajinatu ere ez! Zentzu horretan tolesgabeak gara, egiaz egoera nola dagoen esango dugulako, gauzak ondo eginda nahi ditugulako, prezio justuetan… Orduan guk ez daukagu adineko jendeak daukan beldur hori. Ez dugu motxilarik”.

      Adina ekuaziotik aterata, elkarrizketatutako emakumeen artean parte hartzearen eta generoaren arteko harreman argia ikusi duenik ere izan da. Honela ikusten ditu emakume honek beraien gogoz, gizonekiko aukera berdintasunean, parte hartzen duten emakumeen ekarpenak:

      “Beraien gogoz erabakitzen dutenean maila berean parte hartzea gizon eta emakume batek, emakumeen aldetik beste freskura bat, beste aportazio batzuk sumatzen ditut. Agian urteetan gordeta izan dugun hori ondorengoen bitartez ateratzen dabilelako izango da”.

      Dena den, sartzen dena emakumea bada, lehenengo bere balioa erakutsi behar du, eta gero gerokoak:

      “Emakumea izateagatik, zuzendaritza batzordera nindoanean askoz gehiago prestatzen nituen gaiak joaten ziren gizonek baino. Dokumentazioa irakurri ere ez zuten egiten; asko arratsaldea pasatzera joaten dira hara, edo dieta kobratzera. Nik lan asko egiten nuen, eta komisiora joaten nintzenean gai ordenako azken puntua, eskari eta galderena, ‘nire momentu’ bezala ezagutzen zen. Orduan landutakoa mahaigaineratzen nuen. Eta noski, hori egiten duzunean, gehiago hartzen zaituzte kontuan”.

ELKARTEAK ETA ERABAKIGUNEAK

      Sektoreko erabakiguneetan emakumeek duten parte hartzea dugu mintzagai. Zein da, ordea, erabakigune horiek jasotzen dituzten egituren egoera? Zeri erantzuten diote? Funtzionalak al dira? Inklusiboak al dira? Erakargarriak al dira? Elkarteen funtzionamendua hizpide hartuta, nahitaez heldu behar zaio ereduen kontuari. Zer errepikatzen da? Zer uzten da albo batera? Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanaren baitan antolatutako topaketetan nabarmendu zen gaietako bat izan zen.

      “Nire kezka da sektorean orokorrean, eta seguru beste sektore batzuetan ere, errepikatzen den kontua dela, oso egitura hertsiak eta oso eredu patriarkala dela funtzionamendua. Eta ez dakit, iruditzen zait zenbaitetan emakumeok erreproduzitu egiten dugula egitura hertsi hori eta funtzionamendu hierarkikoa; eta botere-harremanak oinarritzen direla goitik beherako egituretan. Orduan, funtsean, seguruenik izango dira inertziak, eta talde eragileetan urte luzez dauden pertsonen esperientziak-eta, baina nolabait dinamika horrek jan egiten gaitu eta azkenean bukatzen dugu errepikatzen guretzat gustuko ez ditugun dinamika eta jarrerak. Horrek nigan kezka sortzen du, ze agian guk gure burua jan egingo dugu istorio horretan. Egungo elkarteak oso bertikalak direla iruditzen zait, eta talde eragile edo batzordeetan handik edo hemendik ardura dugunok pixka bat zapatista izan behar dugula, eta agindu obeditzen, gure elkarteetako oinarriei heldu, eta behetik gora egin lan”.

      Desberdina da baita ere ze elkarte motatan parte hartu. Hau da, azpisektore jakin batekoa bada, kideen artean, lantzen diren gaien artean… badago eremu komun bat. Aldiz, nekazaritza-sektore osoa hartzen badu elkartearen jardunak, hor bestelako desorekak ere ematen dira. Zein eremu gailentzen den zeinekiko eta azpisektore horiek nagusiki nortzuek (gizon edo emakume) eratzen dituzten aztertzea interesgarria litzateke.

      “Elkarteetan denak azpisektore berekoak izaten dira gehienetan. Baina sektoreko erakunde batek hartzen du dena [azpisektore guztiak]. Nik beti esan izan dut, juntan momentu horretan dauden kide gehienen [azpi]sektorea zein den (adibidez, esne-behiak), beste hainbat esparru gelditzen dira guztiz kanpo (adibidez, lorezaintza edo erlezaintza), minoritarioak direnak, edo oso gutxi direnak azpisektore horietan. Ez dira jorratu ere egiten”.

      Pertsona berdinak, oso egoki harilkatu zituen sektore osoa ordezkatzen duten elkarteetan azpiordezkatutako azpisektoreen eta gizon eta emakumeen berdintasunaren alde lan egiten duten ordezkarien kasua.

      “Berdin, azpisektoreen pare jarriko nuke emakumeen problematika, edo horren inguruko ekarpenak… Emakume nekazarien elkarte bateko ordezkari bat dagoenean juntan, haren proposamenak beti gelditu izan dira ‘gai-zerrendan jarriko ditugu protokoloa bete behar delako eta bestela politikoki oso itsusia gelditzen delako, baina jarriko dugu gai-zerrendan azkena eta gero, ai, denbora, benga, esan di-da…’. Hori da nire sentsazioa”.

      Esandakoak sektore mailako elkarteentzat dira aplikagarriak. Baina arlokako elkarteetan, hau da, azpisektorekako elkarteetan, ba al dago horien artean alderik? Elkarrizketatutako emakumeen % 48k argi eta garbi ikusten du alde nabarmena dagoela.

      “Bai, oso desberdina. Ni hiru eremutan egon naiz: bata niretzat modernoena, bidezkoena dena, berdintasunezko tratu bat dagoela ikusten dudana; bestea oso maskulinizatua, dena gizonak, gizonen gauzak, gizonen txisteak; eta, azkenik, dagoeneko beste liga bat dena, ez dagoena zer eginik”.

      Azpisektore batzuei, generoa egozten zaie gainera.

      “Sektoreen artean alde handia dago. Batzuk ikusten dira emakumeentzakoago bezala, eta beste batzuk gizonen espazio bezala”.

Animalien munduak behin eta berriz jaso ditu aipamen bereiziak. Animaliekin lotutako azpisektoreak gizonezkoenak bezala ikusten dira. Zehatzak izateko, tamaina jakin batetik gorako animaliekin lotutako azpisektoreak, ez baita berdina gertatzen untxiekin, oiloekin edo erleekin. Horrez gain, ardien munduan orokortutako ideia bat ere jaso da: gizonekin lotzen dela artzaintza, animalien zaintza eta maneiua; eta emakumeekin gaztagintza edo produktuen eraldaketa, eta salmenta. Argazkia osatzeko adibide gisa, testigantza bi: bata aspaldi elkarrizketatu nuen emakume batena, berak artaldea jarri eta artzaintza bere ogibide egiteko hautua egin zuenean; bestea, gaztagintzarekin lotutako elkarteen hastapenetakoa.

      “Nik bertatik bizitzea erabaki nuenean, ni joan nintzen animaliak erostera, eta denek [gizonek] barre egin zidaten”.

      “Hori pelikula egitekoa izan da. Emakumeak izan dira gazta egin izan dutenak, baina gaztagintzaren inguruko elkarteak sortu zirenean, hasieran, parte-hartzaile gehien-gehienak gizonak ziren. Parte hartzea gizonen kontua zen. Eta pentsa, prestakuntza-ikastaroak eskaintzen hasi, eta gizonak ziren halakoetara joaten zirenak, nahiz eta gero gazta emakumeak egin”.

      Elkarteen nolakotasunari lotuta, topaketetan beste alderdi hau ere azpimarratu zen: ezinbestekotzat jotzen dute emakume askok elkarteen oinarriei buelta ematea. Elkartea bazkideek eratzen dute, eta horiek dira gero batzordeak osatzen dituztenak. Oinarrietan haize berririk sartu ezean, ezinezkoa da batzordeak orain arteko moduak ez diren beste batzuez elikatzea. Eta, printzipio berbera aplikatuz, oinarrietan parte hartzen duten emakume gehiago egon ezean, ezinezkoa da batzordeetan betikoak ez diren emakumeak egotea, hain onuragarria litzatekeen emakumeen arteko txandakatze baterako, adibidez. Puntu horretan berriro ere lehenago sakonago aztertu den titulartasunaren aferarekin egiten dugu topo.

Hezurdura

      Ikusitako gaiez gain, batzorde horiek badute alderdi bat antolaketakoa: Zein espaziotan gauzatzen dira? Noiz? Zein funtziorekin? Zein baldintzatan? Nola erabakitzen dira aspektu horiek guztiak?

      Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean emakume parte-hartzaileen begirada eta bizipenetatik aztertu zen bilera espazioen antolamendua. Hasteko, elkarrizketatutako emakume gehienak (% 86), landa-eremuan lan egiteaz gain, landa-eremuan bizi ziren. Mugikortasunean autonomia izatea beharrezkotzat jo zuten denek, eta denek zuten gidabaimena eta ibilgailu bat eskuragarri. Jarduera profesionalak eta bizitzari lotutako jarduerak toki bera partekatzen duten horretan, autonomia izatearen garrantzia azpimarratu zuten.

      “Orain 49 urte atera nuen gidabaimena, lehen haurraz haurdun nengoenean. Baina uste dut, beti esan izan dut, landa-emakumeentzako gidabaimena dela askatasunik handiena. Izan ere, ez duzu beti besteren menpeko egon behar eraman zaitzaten. ‘Eramango naute’ esaten dute batzuek. Nola zaramatzatela? Ez, ez, ez, ni neu noa. Nik daramat neure burua”.

      Parte hartzeko orduan eragin zuzena (izan) duen faktorea da gainera, eta generoak pisu handia izan du. Banaka elkarrizketatutako emakumeen erdiak baino gehiagok ezagutzen dute emakumeren bat zeinarentzat mugikortasuna parte hartzeko oztopo bat den.

      “Bai. Emakume bat zegoen ondoko herritxo batean, oso parte-hartzailea, eta esaten zuen askotan ezin zela bileretara etorri agian semeak autoa eramaten zuelako, edo senarrak… Eta, azkenean, ingurukoek ez zioten garrantzirik ematen berak parte hartzeari, bera bileretara etortzeari, eta ahal zuenetan baizik ez zen etortzen”.

      “Jo, bai, nik emakume asko ezagutzen ditut, bai, emakume asko. Nik adineko emakumeengandik asko ikasi dut, haiek jasan behar izan dutenaz, argi eta garbi. Amarekin ere ikusi dut, bi belaunaldi bizi zirelako, familia osoarentzat, koinatuentzat eta denentzat prestatu behar zutelako janaria. Ez zuten independentziarik, ez zuten ez beren denborarekiko ez beren bizitzarekiko prestasunik: asko ikasi dut haiengandik, haiek errespetatuz. Orduan menpekoak ziren batzuek gidabaimenik ez zutelako, eta beste batzuk miresten ditut 60 urterekin atera dutelako eta jendarteari aurre egiteko ausardia izan dutelako; izan ere, zenbat eta zaharragoa izan, orduan eta zailagoa da esango dutenari aurre egitea. Miretsi egiten ditut. Eta noski, gidabaimenik atera ez duten asko daude. Menpean egon behar izan dute, ez dute parte hartzen, eta senarrak edo seme-alabaren batek eraman edo ekartzearen mende egon behar dute. Eta oso garrantzitsua da lotura hori. Bestela, ez zarelako harremanetan jartzen, etxean zaude eta ezin zara harremanetan jarri. Izan ere, landa-ingurunean bizi gara, herri txikitxoetan”.

      Mugitzeko autonomia izan edo ez, emakume askok lotzen dute mugitzea denbora-inbertsioarekin. Eta parte hartzeari lotuta urruti samar joan behar izan direnetan, hor topatu dute traba handia. Horregatik, zenbaitzuek azpimarratu dute pandemiaren alderdi positibo bat izan dela zenbait bilera bideo-dei bitartez egiteko aukera irekitzea.

      Bileren ordua eta tokia ezartzerakoan elkarrizketatutako emakumeak egondako espazioetan kontuan hartu diren edo hartzen diren alderdien inguruan galdetuta, horrela geldituko lirateke aipatutakoak gehien azaldu zirenetik gutxienera ordenatuko balira: elkarrizketatutako emakumeen % 90en kasuan, bazkideen lan-kontziliazioa izaten da kontuan parte hartzen duten edo hartu duten espazioetan; % 43ren kasuan, teknikarien lan-kontziliazioa; % 38, bazkideen kontziliazio familiarra; % 14 irisgarritasuna, tokia ongi komunikatua egotea edo irisgarria izatea; eta % 14ren kasuan baita bilera aurretik edo ondoren elkartzeko espazioa ahalbidetzea. Alderdi horiek ez dira bata bestearekiko baztertzaileak, aldi berean eman daitezke. Eta argi erakusten dute lehentasun horiek ez direla emakumeek ezarritakoak, eta ez dituztela emakumeak eta beraien egoera kontuan hartzen. Esandakoen harira, Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean elkarrizketatutako emakume gehienak bat etorri ziren: gizonentzat kontziliatu beharrekoa ustiategiko lana da.

      “‘Ukuiluko lanak egin ondoren’ izaten zen gizonen teoria. Ze gizonezkoen teoria horrek zekarren emakumeentzat ez zela garai ona; gauean zein animatzen da egun osoan lanean aritu ondoren 21:00etan joatera? Horiek ez zuten ez umerik jasotzeko, ez janaririk prestatzeko… ‘Ukuiluko lanak eginda’, hori bai”.

      Familia-kontziliazioa emakumeen kontua omen.

      “Atzera begira, ni erabaki askotatik kanpo gelditu naizela uste dut, kontu horregatik [kontziliazioagatik]. Bilerak hiru ordukoak izaten ziren gutxienez, eta denbora zero produktiboa. Ez ziren bilera efizienteak, eta nik zaintza ardurak eta bestelako ardurak nituen. Beraiek [gizonak] han gelditzen ziren lasai, berdin zitzaien, ez zuten beste kontuen [etxeko/zaintza lanen] ardurarik”.

      Emakumeen ardurak hartzen hasi diren gizonek emakumeen tokia habitatzen dute.

      “Oraindik ere bilera orokorrak egunaren azken orduan izaten dira, baina, azpisektorekoak, normalean, goiz erdian-edo, ganadua zainduta izan ondoren. Eguraldia ere izaten da kontuan: euria egiten duen egunetan, goiz erdian abeltzainek ganadua zaindu dutenean, orduan aprobetxatzen da bilerak egiteko. Orain gizonen bat edo beste ‘Joan egin behar dut’ esan eta bilera amaitu aurretik irten egiten da, haurrak-eta jasotzera joan behar delako. Horiei ez die bilera amaitzeko denborarik ematen”.

      Eta elkarrizketatutako emakume baten iritziz, horrek izan behar du bidea. Ardurak banatzea eta emakumeek espazio horiek presentzia osoz okupatzea.

      “Jende gazte gehiago etortzen hasi zen, eta atera zen gauzetako bat izan zen bileretan, batzar batean edo kongresu batean parte hartzeko haurtzaindegi zerbitzua jartzea. Ume txikiekin zeudenak etortzen ziren umeekin, bileran titia ematen zieten, edo bulegoko norbaitek bere lana utzi eta ume horiek zaintzen zituen.

      Nik hori beti ikusi izan dut… Ez dakit, iruditzen zait guk izan beharko genukeela espazio bat non erakundean parte hartu nahi baldin badut, nik hartuko dut parte, ni nator eta ni egongo naiz hor, ez daukat zertan nire umearekin egon. Ume horrek izango du aita bat ere. Niretzat oso garrantzitsua zen erakundera nentorrenean etxeko gauzak etxean uztea; gero bueltatzean han nituen zain, noski. Baina hemen nengoenean honetarako nengoen. Ni etortzen nintzen nire iritziak ematera, nire lan bat egitera. Azkenean zu bilera batean zaudenean umeari ari bazara bularra ematen, edo ‘jolasa hemen duzu’, ez zaude ez batean ez bestean. Eta, horrez gain, iruditzen zait guk ere behar dugula gure denbora. Badakigu hogeita lau orduz garela amak, baina behar dugu denbora bat umerik gabe, eta ume hori egon dadila bere aitarekin, adibidez. Bileran parte hartzeko beste erremediorik ez dagoela eta bilerara umearekin etorri behar dela ulertzen dut, baina atzerapauso bat iruditzen zait baita”.

      Kontziliazio faltaz gain, (auto)zaintza falta ere sumatu da historikoki ordutegiak jartzeko orduan.

      “Ordutegiena arazoa izan da beti. Gauez egiten genituen bilerak, gure loari kenduz. Eta iritsi zen momentu bat erabaki zela bilerak bilera-orduetan egin behar zirela, eta gaua zela lo egiteko”.

      Ordutegien gaia mahaigaineratzerakoan, ezinbestean atera da hau: ordutegiak betetzeko dira, eta bileren hasiera eta amaiera orduak zehaztuta egon behar dira.

      “Batzordean sartu ginenean deitu genuen lehen bilerara mundu guztia berandu etortzen zela gogoratzen dut. Mundu guztiaren denbora errespetagarria dela uste genuen, eta batzordetik puntu horien garrantzia nabarmendu genuen. Oso garrantzitsua da deialdi bat iristean zuk jakitea zer ordutan hasten den eta zer ordutan amaitzen den bilera, norbera antolatu ahal izateko. Nik neuk ikusten dut nigan, bilera batean nagoenean pentsatzen ari naizelako ‘orain hau egin behar dut, gero bestea, ta-ta-ta’, dena konbinatuta daukazu. Baina orokorrean hauek [gizonak] erlaxatu eta gelditu egiten dira…”.

      Bestalde, badago hedatua dagoen beste sentipen bat: gaur egungo egitura askotan, teknikariaren figura dela erdigunean dagoena, eta haren neurrira hartzen direla erabaki asko. Hala ere, identifikatutako joera horri buelta ematean arreta jarri duten elkarteak ere badaude:

      “Ni aurretik egon nintzen batzordean, zentzu horretan, asko arduratu nintzen ordua bazkideak etor zitezkeenean izateko, ez teknikariak etor zitezkeenean bakarrik. Eta buelta bat eman nion kontuari. Uste dut hori garrantzitsua dela. Bazkideetan eta datetan pentsatu behar da, ahalik eta jende gehienak parte hartu ahal izateko. Niretzat garrantzitsua da. Hasieran, hasi nintzenean, ez nituen mugikortasuna eta irisgarritasuna kontuan hartzen, baina orain bai. Gertutasuna. Orain nagoen elkartean, adibidez, bileren tokia zehazterako orduan, bilera hori norekin izango den kontuan hartzen dugu. Batzordekideen artean baldin bada, gehiengo zabal bat eskualde berdinekoak gara, eta hor egiteko modua topatzen saiatzen gara. Aldiz, bestelako kontuetarako teknikariren batek edo elkarteko gerenteak egon behar badute, orduan beraien bulegoan egiten dugu, hiriburuan. Baina behintzat saiatzen gara egokitzen; lehen automatikoki hiriburuan egiten ziren bilera guztiak”.

      Laneko ardurez harago, emakumeen gainerako ardurak eta horiei dagozkien denborak kontuan hartzea funtsezkoa dela uste dute elkarrizketatutako emakumeek. Eta, noski, lehenago jada beteta zuten hogeita lau orduko agenda horretan, ezin dela gauzak gehitzen joan ezer kendu gabe.

      “Emakume askoren buruan parte hartzea karga bat da: aurretik ditugun ardura eta lan guztiek beren horretan jarraitu eta berriak hartzea. Ezin badugu beste leku batetik kendu, ezin da, oraindik estresatuago egoteko ez bada. Etxeko garbigailua ez zen emakumeei bizitza errazteko asmatu, arropa garbitzen zen artean beste lan batzuk egin ahal izateko baizik. Gakoa da gauzei denboraren balioa ematea. Emakumeen orduak balore bat du. Gainera, soldata arrakala bat dago. Gizonezkoek historikoki ez dute kobratu parte hartzeko, baina gizona lanera joan da eta lehenago irten da. Emakumeak egiten du lan berdina denbora gutxiagoan libratzeko gero parte hartu ahal izateko eta jarraitu ahal izateko lehenagotik dituen etxeko eta zaintza-ardura denekin. Denbora kalkulatzea ezinbestekoa da. Ze agian ez du konpentsatzen protagonismo horrek. Denbora ‘libre’ari kendu, desgastea gehitu… Ondorio negatiboak kontuan hartu behar dira”.

      Gai hau bete-betean jorratzen du Marina Sagastizabalek La triple presencia izeneko bere doktore-tesian, eta bertan oinarritutako LISIPE bildumako Hiruki gatazkatsua liburuan. Denbora aurkezten du etxeko eta zaintza lanek, enpleguak eta parte hartze soziopolitikoak eratutako hiruki gatazkatsuaren gako gisa, eta hori garatu. Besteak beste azaltzen ditu: erlojuaren jaiotzaren eta kapitalismoaren arteko harremana; “denbora = dirua” printzipioaren indartzea; atsedena “galdutako denbora” gisa interpretatzea; eguneroko erritmoetatik eta bizitzako ziklotik etxeko eta zaintza lanari lotutako denborak desagertzea; kontziliazio-politiken jaiotza eta horiek lanaren sexu banaketa zalantzan ez jartzea; familia eta lan ordaindua uztartzea emakumeen “ardura indibidual” gisa planteatzea, ondoriozko doppia presenza-ren[33] zamatzearekin, eta horrek emakumeen bizitzetan duen eragin zuzena (estresa, antsietatea, gehiegizko lan karga, norberaren denboraren gabetzea, karga mentala, erritmo biologikoetan talkak eta desorekak) eta gainerakoetarako denbora falta; zaintzaren kate globala… Osagai horiei guztiei emakumeen parte hartze soziopolitikoa gehitu eta emaitza ikertzen du, bai gainerako egileen ekarpenak aztertuta, bai egoera horien protagonisten bizipenak jasota. Oso gomendagarria da lan horren irakurketa.

      Azkenik, parte hartze espazioen antolaketa alorreko erradiografia bukatzeko, banaka elkarrizketatutako emakumeen erdiak pasatxok (% 52) jaso du edo jasotzen du nolabaiteko ordaina ordezkaritza lanagatik. Jasotako ordain hori bidaia-gastuengatik izaten da normalean. Kasu askotan, “jaso” esaten denean “jasotzeko aukera” esan nahi da, zeren eta aldea dago bataren eta bestearen artean.

      “Hainbat elkartetan nago, eta bakoitzak era batean funtzionatzen du. Horietako batek zuzenean ordaintzen die parte-hartzaileei. Bi urtetan ez dut ezer pasatu baina aurrekoan esan nien baietz, pasatzen hasiko nintzela, krisi handia dagoela-eta [barreak]”.

      Defizitarioa izaten da parte hartzea alderdi ekonomikotik begiratuta:

      “Nik ordubetera daukat bilera egiten duguneko tokia teknikariak han daudelako: autobideko ordainsariak, erregaia, eta, are gehiago, galtzen dudan goiz osoa… Uste dut 30 euroko dieta dela asistentzia bakoitzeko”.

[33] “[...] egoera hau ez da bi lanen batuketa hutsa, bi lanak aldi berean eta espazio desberdinetan burutu behar baitira; beraz, etengabe saltoka ibili beharra dago eremu batetik bestera eta kezka batetik bestera. Aldiberekotasunak eta denbora logika ezberdinen talkek doppia presenza errealitatea ezaugarritzen dute. Emakumeek bizitzaren eta kapitalaren arteko talka egunerokotasunean eta euren gorputzetan bizi dute. Gainera, kontuan izan behar dugu bi logika hauek ez direla uztargarriak, ezin dira kontziliatu, bateraezinak baitira. Haatik, emakumeek euren eguneroko bizitzetan halabeharrez bateratu behar dituzte, bizitzak aurrera jarraitu behar baitu eta, horretarako, norbaitek eutsi behar dio” (Sagastizabal, 2020:21-22).

ERRESISTENTZIAK, OZTOPOAK

      Ez dago giza talderik erresistentziarik jarriko ez duenik bere kapital ekonomiko, sozial, kultural edo sinbolikoa kendu, mugatu edo murriztu nahi zaionean (Goikoetxea et al., 2020:186). Elkarteen eta erabakiguneen esferara bueltatuz:

      “Nik, egia esan, ez dut inoiz arazorik izan parte hartzeko, e? Behin barruan, ez da hain txarra. Zangotrabak jartzen dizkizute, baina…”.

      Pertsona batek zangotrabak jarri izan dizkioten arren parte hartzeko arazorik inoiz izan ez duela esatea, edota behin barruan hain txarra ez dela sostengatzea, sistemak funtzionatzeko behar duen biolentziaren naturalizazio (asimilazio) mailari baizik ezin zaio egotzi. Eta zeregin horretan, berriro ere, biolentzia sinbolikoak funtsezko funtzioa du. Euskal demokrazia patriarkala liburuan jasotakotik, honako sekuentzia planteatzen da:

1.—      Biolentzia sinbolikoak ahalbidetzen du biolentzia materialaren normalizazioa.

2.—      Biolentzia sinbolikoak ahalbidetutako biolentzia normalizatua edo norma bilakatutako biolentzia da biolentzia naturalizatzeko era.

3.—      Biolentziaren naturalizazio horrek, aldi berean, ikusgaitza bilakatzen du  (Goikoetxea et al., 2020:85).

      Hortaz, naturaltzat jo eta natural bizi ditugunez eraikiak eta arbitrarioak diren egiturak eta horietatik eratorritako egiteak —gizon eta emakumeei toki ezberdina esleitzen diotenak gorputz femenino eta gorputz maskulinoen irakurketan oinarrituta—, ez ditugu ikusten, ez dute gure arreta deitzen; txertatuta daude eta txertatuta ditugu hartu-eman sozial denetan. Eta gure immunitate-sistema psikologikoak ez ditu kanpo-elementu kaltegarritzat jotzen, ez dago aktibatuko den alarmarik ezta defentsa mekanismorik, barne-elementu asimilatua baita, naturala: harresiak beti irekita dituen Troiako zaldia. Eta horregatik aplikatu behar zaio datuen interpretazioari faktore hori: jakitea gizarte honetan sozializatuak izan garen heinean, gure pertzepzioak oro har zer angelu itsu dituen, eta hori kontuan izatea.

      Horren beste adibide bat izan daiteke sektoreko erabakiguneetan parte hartu izan duten emakumeei hizkuntzaren zainketaren inguruan galdetutakoan jasotako erantzunak. Elkarrizketatutako emakumeen erantzunek diote emakumeen % 71 orokorrean hizkuntza zaindu den espazio batean sentitu dela bere parte hartze esperientzian. Eta, aldi berean, % 57k hizkera ezegokia jasan behar izan duela bilera espazioren batean bere ibilbidean zehar. Bizipen hori traba bezala hartu izan duten galdetuta, batzuek atsegina ez dela aitortu dute, baina, orokorrean, hizkera horren onarpen bat, horrekiko egokitzapen bat nagusitu da erantzunetan. Hizkerarekin arazorik izan ez duela erantzun duen emakume baten lekukotza da hau:

      “Atzo gauean alabarekin hitz egin nuen, eta hark esaten zidan: ‘Nik entzuten ditudanean oso matxistak direla iruditzen zait. Ama, zu ados al zaude beraiek horrela hitz egitearekin?’. Eta esan nion agian entzutera ohituta nagoelako izango dela, baina niri ez didala belarrira berari egiten dion beste kalte egiten; 30 urteko aldea dago gure artean”.

      Adibide horrek erakutsi dezake erantzunen, datuen eta horien interpretazioen arteko harremana. Betaurreko horiekin aurrera eginez, Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanerako bakarka elkarrizketatutako emakumeen % 52k bere esanak jarraitzeko erresistentzia topatu du bilera espazioren batean bere ibilbidean zehar, gizonen esanekin gertatu ez bezala.

      “Ulertzen dut nekazaritza-sektorean matxismo handia dagoela, zein den mugitzen gareneko eremua. Beste emakume bat eta biok elkarte bateko batzordean egon gara. Sartu ginenean gorriak ikusarazi zizkiguten. Batez ere beste emakumeak, lehendakaria zenak, lan asko egin zuen, eta kostata baina batasun handia lortu genuen, guztien babesa izatea. Noski, hasieran ez gintuzten ikusi ere egin nahi, lan handia egin behar duzu”.

      Aipatutako ikerlanaren testuinguruan antolatutako emakumeen topaketetan ere atera zen erresistentzien gaia. Izan ere, erresistentziek behar dute egon, bestela beste modu batez egongo lirateke gauzak honezkero. Batzordeez hitz egitean, gauzak aldatzearekiko erresistentziak ezinbestean dakar berarekin emakume eta gazteak kanpoan uzteko joera. Historikoki gizonek eratu dituzte erabakiguneak, eta, orokorrean, gizon heldu edo adinekoek. Patriarkatuaren logikari jarraituz, beraiek izan dira subjektu eta beraiek izan dira neurri. Aldaketekiko erresistentzia modu bat ere izan daiteke sartzen diren berri horiekiko jarrera zakarra. Edonor ez da gai lehen eraso horri buelta eman eta bere lekua egiteko.

      “Ni batzorde oso desatseginetan egon naiz. Gogoan dut batean esan zidaten lehenengo gauza, blasfematu ondoren: ‘Zer maila eskasa duzun’. Eta nik esan ‘Tira, nahiko gaizki hasi gara, e?’. Ni kikiltzen den pertsona bat izango banintz, ‘ez naiz gehiago itzuliko’ pentsatuko nuke, eta kito. ‘Ez naiz gehiago itzuliko eta ez dut botorik emango eta ez dut ezer egingo’”.

      Bourdieuk horren inguruko azalpen interesgarri bat eskaintzen du. Gizonei erresistentzia-estrategia antolatuak egozteko tentazioan erori gabe, Bourdieuk dio suposatu dezakegula kooptazio-lanen[34] berezko logikak —kidego sozialen salbuespeneko ezaugarriak kontserbatzeko joera duena beti, non horien lehenengo lerroan sexu ratioa dagoen— honako honetan hondoratzen dituela bere sustraiak: feminizazioak —espazio horietan emakumeen presentzia edo emakumeei lotutako ezaugarriak txertatzeak— beraien maila-sozialaren berezitasunari, eta, ondorioz, maila-sozial horren balioari, eta, nolabait, berezitasun horretaz gozatzen dutenen sexu-identitateari dakarkien arriskuaren ulerkuntza nahasi eta oso emoziozkoa. Egile horrek adierazten du emakumeak honelako edo halako lanbidean sartzearen aurkako erreakzio emozional batzuen indarkeria ulertzen dela baldin badakigu posizio sozialak berak sexuatuta daudela eta sexuatzaileak direla; eta, beren postuak feminizazioaren aurka defendatzean, gizonek beren buruarekiko duten ideiarik sakonena babestu nahi dutela. Batez ere, eskuzko langileak edo militarrak bezalako kategoria sozialen kasuan ematen da, zeintzuek beren balioaren zati handi bat, osotasuna ez esatearren, gizontasun-irudiari zor dioten, baita beren begien aurrean ere (Bourdieu, 2000:119).

      Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean bibliografia ezberdinetan identifikatu eta elkarrizketatutako emakumeekin kontrastatutako hainbat oztopo jaso ziren, erabakiguneetako beraien esperientzia osoa kontuan hartuz; ariketa beharrezkoa emakume nekazariek erabakiguneetan parte hartzeko orduan topatutako eragozpenen argazkia egiteko.

Hatz lodia gora edo behera

      Aipatutako ikerlanean banaka elkarrizketatutako emakume nekazarien % 52k emakumeen parte hartzea ondo ikusia izan dela sentitu du bere esperientzian, eta % 19k gaizki ikusia. Gainerako % 29ak bi bizipenak izan ditu: bai junta bat baino gehiagotan hartu duelako parte, oso esperientzia ezberdinak edukiz; edota dagoen edo egon den juntan bi muturretako pertsonak daudelako edo egon direlako. Elkarrizketatutako emakumeen % 48k uste du, orokorrean, batzorde espazioetan emakumeen iritziak gizonenak beste baloratzen direla. Hala ere, erantzun hori eman dutenen artean ondorengo lekukotzak jaso dira:

      “Nik uste dut baietz, iritziak berdin baloratzen direla. Zu entzutea eta arreta hori eskaintzea kosta egiten da, baina gero mahaian argi uzten duzunean zerbait aldatu nahi duzula, edo zer eskatu nahi duzun, azkenean kasu egiten dizute. Kontua da, agian, kosta egiten zaiela emakume batek dena delakoa adierazteko duenean arreta jartzea. Ezberdina da”.

      Esan daiteke berriro ere baieztatzen dela biolentzia sinbolikoaren eraginkortasuna biolentzia normalizatu, naturalizatu eta, beraz, ikusezin egiterakoan. Batetik, zenbait espaziotan asko kostatzen da iritziak entzunak izatea, horiek baloratu aurreko nahitaezko pausoa. Eta, bestetik, iritzi horiek behin entzunda, ze ibilbide dute?

      “Momentuan bertan ez dut uste alderik dagoenik, baina gero hori lantzen denean… ea batzuek eta besteek esandakoak nora doazen”.

      Gaia bera ere kontu garrantzitsua da iritzien balorazioak eta genero bakoitzari esleitutako eremuak bat egiten duten puntuan:

      “Bai, baloratzen dira, baina gaitik gaira alde handia ikusten dut. Eskola-jangelen kontuan oso baloratuak dira emakumeen iritziak, baina beste batzuetan gehiago kostatzen da. Gaiaren arabera”.

      Aldiz, elkarrizketatutako emakumeen % 42k uste du, orokorrean, ez direla berdin baloratzen gizonen eta emakumeen iritziak.

      “Ez, eta adibide bat jarriko dizut. Elkartean ekintza bat antolatu zen, eta nik modu jakin batean egin behar zela planteatu nuen, bestela ez zela posible izango. Bileran zera esan zidaten: ‘Nolatan? Hori ezinezkoa da! Zu erotuta zaude?’. Egun batzuk geroago mutil batek deitu zuen, ni bezalako gazte batek, eta ‘Aizue, hau horrela egin behar da’ esan zuen. Nik esandako gauza bera esan zuen, eta berari ‘A, bai, bai, bai, noski, noski’ esan zioten”.

Zalantzan jartzea, baliogabetzea

      Banaka elkarrizketatutako emakumeen % 52k jaso zuen kexaren bat, erreprotxeren bat, toki hori berea ez balitz bezala, ez zegokion tokiren baten balego bezala. % 38ri bere gaitasunak kuestionatu zitzaizkion bilera espazioren batean bere ibilbidean zehar, eta % 71ri bere iritziak. Are gehiago, elkarrizketatutako emakumeen % 48k bere iritziak baliogabetuak izan direla sentitu du. % 52k mespretxuzko komentarioak jaso zituen bilera espazioren batean bere ibilbidean zehar.

      “Aurpegira ez, baina atzetik bai, eta azkenean bueltan-bueltan iristen dira”.

      Horrez gain, norberarekiko izan ez arren, emakumeekiko mespretxuzko komentario ugari entzun behar izan dituzte elkarrizketatutako emakume zenbaitek. Hori oso normalizatuta egon omen da, orain aldaketa bat sumatzen duten arren, politikoki zuzena denaren izenean.

      “Emakumeek ez dugula balio entzun dugu, e? Junta batean esan gizonari ‘Zure emaztea hartuko dugu juntarako’, eta gizonak ‘Nire emazteak ez du balio horretarako’. Nola ez duela balio? Ze minusbalia dauka ba ez hartzeko? Eta horiekin nora joan behar duzu? Ez etxean ez kanpoan horiek”.

      “Eskualdeetako bilerak egiten genituenean, gu adi egoten ginen bertaratzen ziren emakumeekiko, beraiek parte hartzean engaiatzeko, honako edo harako ordezkaritza proposatzeko… Ordezkariak aukeratzeko orduan ikuspegi hori genuen. Bileretan emakumeak ikusten zenituen, fijatzen joaten zinen, eta ‘Hau aukeratuko dut ordezkari gisa’. Bada bileretako batean gizon batek nire kideari zera esan zion: ‘Aizu, nire emaztea ez jarri, horrek ez du erratza pasatzeko ere balio’”.

Desadostasunak eta akatsak: emandako eta jasotako erantzunak

      Bilera espazioetan ematen diren desadostasunei erreparatuz, elkarrizketatutako emakumeen % 81ek, orokorrean, desadostasun baten aurrean gizon eta emakumeek ezberdin erantzuten dutela uste dute.

      “Pertsonaren arabera ere bada, baina uste dut emakumea desados egonda joera dela isiltzekoa, eta gizonarena ahotsa altxatzekoa. Horrek ere badu zerikusia genero aldetik minoritarioa zaren mahaian egotearekin. Agian desberdina litzateke orekatuagoa izango balitz, zeren eta orduan zuk ere agian hartzen duzu beste leku bat, ikusten duzu zure iritzia eta bestearena parekoak direla… Baina juntetan beti [emakume] bat edo bi egongo garenez, minoritarioak, ez bazaude ados isilik gelditzen zara”.

      “Nik uste dut ez dela gauza bera. Eta gero eskua altxatzea ere ez da erraza. Gorroto handia diodan gauza bat da, eskua altxaraztea. Gauza batzuetarako erraza da, baina beste batzuetarako gizonentzat emakumeentzat baino askoz ere errazagoa da, adostasun eta desadostasuna adierazteko orduan, adibidez. Eta, ondorioz, kasu askotan zera diozu, ‘Nik ere gehiengoak esaten duena’”.

      Desadostasun baten aurrean gizon eta emakumeek tratu berdina jasotzen al duten galdetuta, elkarrizketatutako emakumeen % 57k uste du, orokorrean, ez dela berdina. Akatsei dagokienez, elkarrizketatutako emakumeen % 52k, orokorrean, akats baten aurrean gizon eta emakumeek ezberdin erantzuten dutela uste dute.

      “Nik dudan pertzepzioa da emakumea zintzoagoa edo apalagoa dela zentzu horretan, otzanagoa. Beste emakume batekin kointziditu nuen batzorde batean denbora batez, eta hark ez zuen arazorik barkamena eskatzeko akatsen bat eginez gero. Aldiz, kointziditu dudan gizonen irudiak datozkit gogora, eta uste dut ez luketela sekula eskatuko barkamenik, oker daudela jakin arren. Egongo da eskatuko ez lukeen emakumerik ere, baina nire bizipen eta sentipena hau da”.

      Emakumeen artean antzematen ez den joera ere aipatu da:

      “Gizonen artean korporatibismo handia topatu dut nik, batez ere akatsak egon direnean tarteko”.

      Akats baten aurrean gizon eta emakumeek tratu berdina jasotzen al duten galdetuta, elkarrizketatutako emakumeen % 71k uste du, orokorrean, ez dela berdina.

      “Askoz ere zanpatuagoa dago emakumea akats bat egiten badu: a cuchillo. Erreakzionatu ere beste txikitasun batekin”.

      “Gizonezkoen akatsen kudeaketa askoz malguagoa da: ‘ahaztu egin zaio’, ‘ez da etorri’… Emakumeek ezin dute gizonezkoek beste akats egin. Emakumeak beti konpondu behar du berak, edo nola konpondu duen galdetuko diote, beti dago bigarren buelta bat exijentzia handiagoarekin. Azkenean, gizonek egiten badute akats bat denen artean konpontzen dugu eta listo. Emakume batek egiten duenean ‘Eta hori noiz egingo duzu?’, ‘Horren inguruan zer pentsatu duzu?’. Publikotasun horretatik gainera, pribatuan izan ordez, behartzeko berak ardura hori berriro hartzea”.

      Hori hala izateak batzuen eta besteen etorkizuneko parte hartzeetan eragina duela uste dute zenbaitek.

      “Nik uste dut gizon batek huts egiten duenean errazagoa dela berriro parte hartzea, eta emakume bat kikildu egiten dela”.

      “Emakume asko isildu egiten dira akats bat egiten dutenean, eta hurrengoan ez dute ahoa zabaltzen, badaezpada”.

Sexismoa, paternalismoa, adultismoa

      Banaka elkarrizketatutako emakumeen % 67k jarrera sexistak jasan ditu bilera erabakiguneetako bere parte hartzearekin lotutako espazioren batean. Jendarteko beste arloetara irekiz begirada, NBE Emakumeak erakundeak emakumeek gizarteko arlo desberdinetan zuten ordezkaritzako datuen bistaratzea jaso zuen artikulu batean (2020). Bertan, politika, lan arloa, kultura eta zientziak, kazetaritza, entretenimendua, kirola eta sukaldaritza aztertu ziren. Orain arte azaldutakoa berresten dute artikulu horretan jasotako datuek, eta sukaldaritzaren alorrekoan zera adierazten da: emakumeek diskriminazio aktiboko egoerak gainditu behar izaten dituztela, eta maskulinitatea loriatzeaz gain, jazarpena isilbidez onartzen duen kultura saihestu behar izaten dutela. Aipamen hori emakume nekazarien lekukotasun honetan ere ikus daiteke islatuta:

      “Batzorde ondorengo bazkari batean, beste kide batzuekin hitz egiten nengoela, lehendakaria hurbildu eta ‘Ni neskatxaren ondoan eseriko naiz’ esan zuen. Ez zitzaidan batere gustatu, oso gaizki hartu nuen tratu hori. Neskatxa, neskatila, hankatxoa, besotxoa, bestea…”.

      Kasu horretan, emakumea ez zen besoak uztarturik gelditu. Bazkaltzen ari zirela berea bezalako ustiategien arazoen berri ematen hasi zitzaion, ekin eta ekin. Gizonak zerbaiti kontra egin eta emakumeak argudio gehiagorekin egiten zion aurre. Postrerako esan zion: ‘Bueno, altxatuko naiz, e? Eta zure ondoan bazkaltzera esertzen naizen azken aldia izan da’.

      2021ean gauzatutako ikerlanerako banaka elkarrizketatutako emakumeen % 52k jarrera paternalistak jasan ditu bilera espazioren batean bere ibilbidean zehar.

      “Bai, baina ez nirekin bakarrik, gazteekiko: ‘Hauek ez dakite’, ‘Irakatsi egingo diegu’, ‘Gu joango gara…’”.

      Aldiz, paternalismoa beharrean, adultismoa identifikatu dute batzuek.

      “Paternalismoa beharrean, adultismoa. Inork ez dizu erakutsiko”.

Trapuak zikindu eta bazterrak nahasi

      Elkarrizketatutako emakumeen % 48k sentitu zuen bilera espazioren batean bere bizitzako alderdi pertsonalak atera zirela harira etorri gabe. Horrez gain, emakume horiek batzordean parte hartzeagatik zenbait kide beraien bizitza pertsonala eraiki eta zabaltzeko eskubidez sentitzen zirela dirudi, honako pasartearen arabera:

      “Esango zuten, ‘Baina bat-batean emakume hauek nondik atera dira, zertara datoz hona?’. Bigarren emakumea izan nintzen ni junta probintzialean sartu zena. Gure eskualdetik bi joaten ginen, eta azkenean, pareja ginela esaten zutela gure belarrietara iritsi zen. Eta beste[emakume]ak bilera batean esan zien: ‘pareja gara, bai, bi gatozelako’”.

      Erabakiguneetan parte hartzeagatik berriz ere, erabakigune horietan izan ez arren, beraien bizitza pertsonala afera publiko bilakatu eta, zenbaiten bikoteei, halako komentarioak egin izan dizkiete:

      “‘Laster andrea beste batek harrapatuko dizu, ez da normala-eta andrea beti kanpoan ibiltzea’. Eta ‘beti kanpoan’ izan zitekeen hilabetean bitan ateratzea bilera batera, edo ikastaro bat egitera, adibidez”.

      “Nik gogoratzen dut nire senarrari ‘Eta zuk uste duzu hori ez dagoela beste batekin’ bezalako esaldiekin joaten zitzaizkiola. Batzuetan sinestezina da inbidia hori. Eta halako komentarioak emakumeengandik ere etortzen zirela esan dezaket”.

      Ordena kolokan jarriz gero, haren zaindariak azaltzen dira han eta hemen.

Gatazkak

      Komentatu da erabakiguneetan parte hartzeak emakumeen bizitzako hainbat esparrutan duela eragina: bilera espazioetako esperientzian, jakina; baina baita kale-espazioan, bueltan-bueltan iristen zaizkien esamesekin; edota espazio domestikoan. Elkarrizketatutako emakumeen % 43k bikote-gatazkak izan ditu bere parte hartzearen harira. Hala ere, bizipenak oso ezberdinak izan dira emakumetik emakumera. Emakumeen parte hartzeak aldaketak dakartza agendetan, eta beraien denboran eragin handia izan dezake arduren eta dedikazioaren arabera. Emakumeen eguna zereginez betea egonik, parte hartzeari eskainitako denbora, oro har, lehenago beste jardun batzuei eskaintzen zietenetik hartzen dute. Kasuaren arabera, baina orokorrean ez da ordu kopuru itzela astean. Hala ere, ordu horiek, eragin zuzena eta sakona dute ingurukoen antolaketa eta usteetan.

      “Bikotekidearekin, hasieran, ordutegietan-eta bai [izan zuen eragina]… baina negoziatu egiten da. Parte hartzen hasi aurretik hogeita lau orduz beti prest nengoenez, ‘Hau egingo dugu, bestea egingo dugu…’ izaten zen. Orduan, hasieran, berak ‘Egin dezagun hau gero’ esan eta nik ‘Ezin dut, bilera dudalako’. Hori berria izan zen. Orduan nik gogoratzen dut behin esan zidala ‘Orain nik egokitu behar al dut zure ordutegietara?’, eta esan nion ‘Bai, hain zuzen ere, hori da’. Hori kostatu zen. Baina behin negoziatuta, esaten duzu: ‘Hau da dagoena. Nahi baduzu ondo, eta, bestela, kudeatu ezazu zuk, nik ere nire eskubidea daukat eta’. Argi utzi behar duzu”.

      Sarriegi suertatzen da bileren maiztasuna eta luzeegi hartzen dituzten tarteak, etxeko kontuak bestearen kargu gelditzen direnean (otorduen prestaketa, haurren zaintza…).

      “Gatazkak, gatazkak… ez. Baina batzuetan ‘Berriro? Orain zer daukazu?’. Tira, mutil, badaukat eta kito. Hau da, gatazkak, berez, ez, baina batzuetan bai, ‘Baina berriro joan behar al duzu?’. Halakoak”.

      “Ni bilera ondoren beti gelditzen naiz zerbait hartzen, beti, beti, nahiz eta nire bikotekideari gustatu ez, niri izugarri gustatzen zait eta. Eta bikoteak beti bidaltzen dizkit ‘Bazabiltza berriketan?’ eta tankerako mezuak. Esaten du ‘Aizu, hau ez da haurtzaindegi bat’”.

      Beste emakume batzuentzat, harremana bere osotasunean zaildu duen kontua izan da.

      “Nire bikotearekiko harremana zaila izan da. Niri pertsonalki asko jan dit [parte hartzeak], ez da erraza izan, eta are gutxiago harremana lehengoratzea”.

      Elkarrizketatutako emakumeen % 43k familia-gatazkak izan ditu bere parte hartzearen harira. Berriz ere, bizipenak oso ezberdinak izan dira emakumetik emakumera: espazio ezberdinetan, eragin handiago edo txikiagoarekin…

      “Familia-bazkarietan, karguak hartzen hasi nintzela-eta, inoiz sortu da gatazka [irribarre egiten du]: ‘[Emakumeek] dena hartu nahi duzue, dena hartzen ari zarete’ [ahots zakarra jartzen du]. Horrelako esaldiak atera ohi dira. Azkenean zuri inposatu dizute[35]. Nire kasuan, ni ez nintzen borondatez eskaini horretarako, eta gainera esaldi horiek entzun behar dituzu. Eta zure artean ‘Errealitatea beste bat da-eta!’ diozu. Ni hor banago beste erremediorik ez dudalako da, eta gainera zaparradari eutsi behar”.

      “Amarekin. Bikotea gehiago izan da bultzatzekoa. Amarenak erreparo gehiago eman dit, eta beti ibiltzen da aitzakiak asmatzen ni bileretara ez joateko”.

Ostrazismoa

      Elkarrizketatutako emakumeen % 24ri gertatu zitzaion bere ibilbidean zeharreko erabakiguneren batean bileretara deitua ez izatea.

      “Niri bulegoan bertan gertatu zait. Ordu asko sartu ditut eta gertatu zait nire pareko gelan elkartzea batzuk erabaki batzuk hartzen eta gauzak diskutitzen atea itxita, eta kristalaz bestalde ni egotea, lehendakariorde izanda, eta nik parte hartu ez bilera horretan. Hori pasatu zait asko, eta esaten nizun bezala, muturren aurrean. Hori oso frustrantea da”.

Exijentzia eta autoexijentzia

      Elkarrizketatutako emakumeen % 71k uste du, orokorrean, batzorde espazioetan parte hartzeko orduan gizon eta emakumeei berdina exijitzen zaiela. Baiezko erantzuna eman zuen emakume batek esan zuen:

      “Nik uste baietz. Kontua da ez dizutela modu berean parte hartzen uzten”.

      Hortaz, zer egin behar dute emakumeek, gizonek egin behar ez dutena, modu berean parte hartzen uzteko?

      “Gauza bera eskatzen da, baina nik uste dut askoz gehiago epaitzen dela emakumea gizona baino. Gizonak, burutik etorri zaion txorakeriarik handiena esan dezake, eta ez da ezer gertatzen. Emakume batek berdina egingo balu, aldiz, ‘Zer esan berri du honek, ideiarik ez badu’”.

      Biolentzia sinbolikoaren birsortzea ez dator soilik kanpotik, baizik eta auto-pertzepzioetatik, hau da, emakumeak askoz zorrotzago epaitzen dira kontratatzerakoan, mailaz igotzerakoan nahiz autonomoak direnean (Goikoetxea et al., 2020:76). Eta, gehitu diezaiokegu, erabakiguneetan parte hartzen dutenean.

      “Asistentzia mailan bai, baina gero parte hartzeko garaian, emakumeek hitz egin edo ez (ze emakume profil asko daude) hor gelditzen da; baina gizonei pisu gehiago ematen zaienez, gizonari gehiago tiratzen zaio. Emakumeak hitz egin edo ez, emakume bat dugu juntan, eta bale. Gizonek pisu handiagoa dutenez, ordea, beraien ekarpenak espero dira”.

      Bourdieuk adierazi moduan, komenigarria litzateke lehen haurtzarotik haurrak beren sexuaren araberako espektatiba kolektibo oso desberdinen objektu direla eta eskola-sasoian mutilek tratu pribilegiatua jasotzen dutela frogatzen duten behaketa guztiak aipatzea. Jakina baita, adibidez, irakasleek denbora gehiago ematen dietela mutilei, maizago galdekatzen dituztela eta maiztasun txikiagoz eteten, eta eztabaida orokorretan gehiago parte hartzen dutela (Bourdieu, 2000:75). Lehen eta bigarren hezkuntzaren artean, nesken autoestimua mutilena baino 3,5 aldiz gehiago jaisten omen da (Bueno, 2021). Espektatiba horien eskutik doaz exijentziak, eta marka horiek bizitza osoan zehar durundatzen dute gero. Emakumeak bileretan “egotera” gonbidatzen dira, baina ez gertatzen den horretan parte hartzera. Denbora asko igaro ohi da harreman maskulinoek baliozkotu eta zilegitasuna eman arte emakumeek emandako iritziei. Hala ere, askok hori gertatu baino lehen uzten dute, egoera horrek sortzen duen nekearen ondorioz (Alvarez & Benlloch, 2020:90).

      Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean elkarrizketatutako emakumeen % 29k uste du, orokorrean, ez zaiela berdina exijitzen gizon eta emakumeei batzorde espazioetan parte hartzeko orduan.

      “Emakumeak lan gehiago egin behar du. Haiek beti esango dute ‘Hemen denok berdinak gara’. Beraiek lasai daude, azkenean… Baina, egia esan, ez, ez da berdina. Emakumeak bileran zerbait ikusarazteko gizonek baino askoz gehiago eman behar du atentzioa, edo oso ondo frogatuta utzi. Horretara bultzatzen zaituzte nolabait”.

      Parte-hartzaile ezberdinen arteko autoexijentzia mailari dagokionez, elkarrizketatutako emakumeen artean ez dago zalantzarako leku askorik: % 86k uste du, orokorrean, batzorde espazioetan parte hartzeko orduan, gizon eta emakumeek ez dietela berdina exijitzen beraien buruei.

      “Emakumeok askoz gehiago exijitzen diogu geure buruari. Beti pentsatzen ditugu gauzak esan aurretik. Gizonak pentsatzen duena gehiago esaten duela uste dut, eta emakumeoi edo niri, agian ni horrelakoa naizelako, kosta egiten zaigu”.

      “Erabakitzen baduzu zerbaiten parte izatea, nik hartu badut kargu bat, da betetzeko, ez izena eman eta ez inplikatzeko. Nik inplikazioa eskatzen duela uste dut, nik hala egin dut, eta nik ordu pila bat sartu ditut hemen, pila bat, etxekoa utzita, etxea goitik behera datorrela ere hemen, ze azkenean zure buruari exijentzia bat jartzen diozu hartu duzulako kargu bat”.

[34] Korporazio baten barruan sortzen diren postu hutsak betetzea bertako kideen botoaren bidez, adibidez.

[35] ENEren testuinguruan dirulaguntzak jasotzeko erabakiguneetan emakumeen ehuneko jakin bat behar izateak sortu zituen halako mugimenduak.

BARRURA BEGIRA

      Jakina da parte hartzean kanpo eta barne faktoreek eragiten dutela. Horregatik, Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean banaka elkarrizketatutako emakume nekazariei eskatu zitzaien, beren pertzepziotik abiatuta, partekatu zezatela orokorrean nola sumatzen zituzten sektoreko emakumeak parte hartzearekin lotura zuten gai zehatz batzuen inguruan, beraien burua ikusi eta hautemateko moduekin harremana zutenak. Jarritako termometroak tenperatura hau markatu zuen:

      Emakumeen % 79k ahalduntze falta orokortua nabari du sektoreko emakumeen artean. Ahalduntzearen eraikuntzan hainbat faktorek hartzen dute parte, eta ez da unibertsala. Elkarrizketatutako emakume batek lurren jabetzarekin lotu zuen, ezagutu zuen emakume baten testigantza jasoz.

      “Azpisektore honetan lursailak seme-alaba guztien artean berdin banatu izan dira, ez da maiorazkorik edo halakorik egon. Orduan, emakumeak oso ahaldunduak izan dira, lur-jabeak zirelako. Nik flipatu egin nuen beste azpisektore eta probintzia batzuetako kasuak aditzean, bizi guztia lanean igaro ondoren ez zutelako ezer beraien izenean. Nola dibortziatuko ziren horrela? Ezagutu genuen emakume bat etorri zait gogora. Bere senarrak makilaka latz zerabilen, eta ‘Nora joango naiz, inoiz kotizatu ez badut, nire ezer ez badut’ esaten zuen. Hori hemen ez da gertatu”.

      Ekimen edo iniziatibei dagokienez, nahiko parekatuta dago kontua. Emakumeen erdiak uste du iniziatiba falta dela sektoreko emakumeen artean. % 43k, aldiz, uste du iniziatibadun emakumeak direla sektorekoak. Emakumeek beraien buru eta gaitasunengan duten konfiantza hizpide hartuz gero, balantzea argia da: emakumeen % 71k uste du konfiantza falta dela sektoreko emakumeen artean.

      “Lan bat egiterako orduan gertatu zait gelditzea sektoreko beste emakume batekin, eta beste pertsona uzkur azaltzea, herabe. Orduan esaten duzu ‘Egingo dugu ahal dugun moduan, konponduko gara’. Hasten zara lanean eta esaten duzu ‘Baina makina bat da, egin dezake hau eta askoz gehiago. Ez dakit zergatik ez dagoen egiten askoz gehiago’. Eta hori behin eta berriro gertatzen zait landa-eremuko emakumeekin”.

      Emakumeak ekimen edo arduren barne edo kanpo kokatzen diren galdetuta, emakumeen % 64k uste du, orokorrean, sektoreko emakumeek beraien burua ekimenetatik kanpo kokatzen dutela, baztertu egiten direla.

      “Lan egiteko barne, ordezkatzeko kanpo”.

      Parte hartzeari dagokionez, batzorde batera joaterakoan beraien jarduna 1-4 arteko zenbaki batekin puntuatzeko eskatu zitzaien emakumeei (1 = “Gutxi parte hartzen dut”, eta 4 = “Asko parte hartzen dut”). Balorazio hori beraien esperientziaren batezbestekoari dagokio, askok adierazi baitzuten bilakaera bat eman zela beraiengan eta ez zela berdina hasi berritan izan zuten jarrera edo karguaren azken fasean.

      “Hasieran 1 edo 0. Gero denborak aurrera egin ahala, ni ere hobeto sentitu naiz, eta indarra hartu dut. Orduan, gero 3 bat”.

      Orokorrean, joera parte-hartzailea gailentzen da elkarrizketatutako emakumeen artean. % 38k puntuazio gorena eman zion bere jardunari, 4; emakumeen erdiak pasatxo (% 52) 3 bat jarri zioten; eta % 10ek 1. Elkarrizketatutako emakume batek, 1 eta 4 arteko eskalatik kanpo kokatu zuen bere burua:

      “5. Tematia naiz [barreak]”.

      Topaketa kolektiboetan ere azpimarratu zen erabakiguneetako jarreraren garrantzia. Batere parte hartzen ez duten gizonak ere badirela jakitun izanik, espazio horietan emakumeek duten jarrerak berebiziko munta duela uste dute emakume askok. Jarrera aktiboa beharrezkoa dela deritzote, eta horrek eragina duela aurreiritzi eta estereotipoen apurketan.

BOTANIKA ETA DEKORAZIOA

      Aurreko puntuan aipatu den erabakiguneetako jarreraren kontuak gai garrantzitsu bati irekitzen dio bidea. Behin eta berriz jaso den puntua da ez dela neurri bera erabiltzen batzuek eta besteek egindakoak interpretatzeko orduan. Eta parte hartzeko espazioetako jarrera berbagai badugu, derrigorrezkoa da lehenagotik ere ematen zen baina ENE indarrean jartzearekin indartu eta emakumeak sistematikoki inguratzen dituen lanbro-hitz likatsua mahaigaineratzea: loreontzia. Pertsona horiek bertaratu egiten dira, baina ez dute erabakietan parte hartzen, ez dute beraien iritzia adierazten, ez dute ardurarik hartzen beraien gain.

      Orain arte azaldutakoekin, argi dago erabakiguneetan egoteko apustua egin duten emakumeen profila ez dela orokorrean hori izan, zeharkatu beharreko trabengatik, salbuespenak egongo ziren arren. Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanaren baitan antolatutako talde lan-saioetako batean toki berezia hartu zuen gai horrek. Bertaratutako zenbait emakumek argi utzi zuten fenomeno hori emakume zein gizonentzat dela aplikagarria, eta, areago, askoz gizon gehiago daudela horrela jarduten dutenak emakumeak baino. Emakumeekiko loreontzi etiketa barra-barra erabiltzen da erabakiguneen esferetan, antza. Askotan, emakume izateagatik hori da abiapuntua. Ez dira hutsetik abiatzen, beste edonoren maila beretik: loreontzia dela suposatzen da, eta estigma hori gainetik kentzeko gizon batek baino gehiago frogatu behar dute. ENEren eraginez emakumeak erabakiguneetan sartzearen beharra heldu denean, elkarrizketatutako emakumeek diotenez, ustez loreontziak diren emakumeak bilatu dituzte elkarte askotan: denari bai esango diotenak, eragozpenik jarriko ez dutenak, isilik egongo direnak…

      A: Duela bi urte apetaz jarri zuten emakume bat, eta boto izugarri pila atera zituen, denak, ez zuelako ezer esango.

      B: Noski, loreontzia, beraiek nahi zutena.

      “Nik entzun ditut esaten ‘hori jarriko dugu, zeren ez baitu ezer esango’. Lotsagabe halakoak”.

      Gune horretan parte hartzeko borondatea duen emakumearentzat oso bortitza suerta daiteke harrera hori. Badira emakume batzuk hasierako oztopo hori ez dutenak gainditzen: loreontzi etiketa bera bilakatzen da debaldeko tupustarria, geldiarazten dituena. Jarraian datorren testigantza eman zuen emakumeak buelta eman ahal izan zion, baina bere parte hartze esperientzia guztiko unerik mingarrienetarikotzat du.

      “Asko mindu ninduen gauzetako bat izan zen niri loreontzi deitzea, aurpegira: ‘Hor dator ezarri diguten loreontzia’. Min gehien eman didan gauzetako bat da. Egun hartan etxera kasketaldi eta nahigabe itzela eraman nituen, eta esan nuen: ‘Batzorde guztietatik irtengo naiz!’, birao hutsean. Eta etxean esan zidaten ‘Baina zergatik egin dizu hainbeste min?’. Oso gaizki sentitu nintzelako, oso gaizki hartu nuen hori entzutea. Badakit azkenean hori zela errealitatea, beraiek loreontzi bezala jarri nindutela, baina hain aurpegira esatea, gorritu ere egin gabe…”.

      Batzorde askotan daude aktiboak ez diren profilak, aulkia berotzera doazenak…

      “Badaude lanik egiten ez duten batzordeak ere. Izan zaitezke lehendakari edo batzordekide lanik egin gabe, kontuz. Jende asko egoten da batzordeetan lanik egin gabe, gauzak diren bezala. Poste gehiago daude lana egiten dutenak baino”.

      Etiketa hori, ordea, ez da gizonen kasuan ematen.

      A: Hori ez da inoiz gertatzen loreontzia gizona denean, gizon loreontzi asko baitago, e?

      DENAK: Asko! Emakumeak baino askoz gehiago.

      B: Gizonak loreontziak ez, tiestoak dira!

      Eta dirulaguntzen truke bertan amaituagatik, talde lan-saioan bildutako emakume askok errepikatu zuten ideia bera: emakumeak beraien parte hartzea kontuan ez hartzeko jarri dituzten kasuetan, emakume horiek parte hartze eskubidea ezin badute baliatu jartzen dizkieten trabengatik, handik joatea zilegi da, nahikoa lan dute eta. Kasu horietan, horren ondorioz elkarteak dirulaguntzarik gabe gelditzen badira ez da emakumeen errua: batzordeek berrikus ditzatela arrazoiak.

      “Emakumeak adorea jarri behar dio, eta dirulaguntzagatik jarri banauzue, orain ni ere honen parte naiz. Eta bestela, ez nator gehiago”.

      Garrantzitsua da emakumeek bizipen horiek elkarrekin partekatu eta halako jarrerak hartzerakoan elkarren babesa izatea. Ikustea badirela gehiago beraien egoera berean, beraien hautu bera hartzen dutenak. Topaketetan azaleratu zelako askok sentitzen duten presioa, hor egoteko derrigortasuna eta, batzuetan, xantaia emozionala, beraien presentziarik ezean elkarteak laguntzak jasotzeari utziko diolako. Berriz gurutzatzen dira aldatu ez diren egiturak, kupoak eta emakumeen gorputzak.

      “Zenbakietara mugatzea, hainbeste izan behar du eta puntu, atzeko lanketa gabe… azkenean ni jarri nintzen bezala edo organo batean jartzen zaituzten bezala, hori oso gogorra da, eta horrek frustrazioa besterik ez du sortzen”.

2.5.
(ER)ALDAKETA?

      Erabakiguneetan aldaketarik sumatzen al dute elkarrizketatutako emakumeek? Bada % 71k baiezko erantzuna eman du. Bileretan parte hartzeko moduak, beste bati hitz egitekoak, ezberdinak direla aipatu dute, eta baztertzeak edo komentario sexistak ez direla lehen bezala jazotzen. Eta batzorde horietan emakumeak egotea bera dela aldaketa. Aldiz, aldaketa horiekiko mesfidati azaltzen den emakumerik ere badago.

      “Nik susmoa dut ematen ari dela aldaketa bat, baina oraindik, azkenean, gauza asko aldatzen direla ezer ez aldatzeko (edo intentzio horrekin). Aldaketa horien sakontasunak zalantzak sortzen dizkit”.

      Lanean zehar ere aipatu da, baina eraldaketa posible baten testuinguruan ez dira gutxi izan aldaketa ematen ari den edo ez neurtzeko batzordeetako emakumeen ehunekoa erabiltzea ezeren berme ez dela adierazi dutenak:

      “Nik etxe honetan irailean % 40 egotea juntan ikusten dut lejos no, lo siguiente. Orain, ‘hemendik 15 egunera eduki behar duzue % 40a juntan’. Zu lasai, egon egongo dela. Eta hori da tristea, forma aldatu fondoa aldatu gabe”.

      Euskal demokrazia patriarkala liburuan, eremu sozio-politikoan emakumeek duten parte hartzea aztertzen duen atalean, jasotzen da bai sindikatuetan bai alderdietan eraldaketa ematen ari dela, oro har, emakumeen presentziari dagokionez. Baina, hala ere, elkarrizketatuen gehienek uste dute aldaketa hori oso geldo doala eta edozein momentutan egin dezakeela atzera, kantitateaz gain, espazio publiko-politikoan parte hartzeko moduak aldatzen ez badira (Goikoetxea et al., 2020:164). Eta, zera gehitu daiteke: moduak aldatzen direnean ere, jarraitasun bat eman behar zaiola aldaketa-nahi horri harik eta egoera berriaren normalizazio eta naturalizazioa gertatzeko behar beste denbora igaro arte. Liburuan lehenago esan den bezala, naturalizatuta dugun egitura sozial osoa dago gure ekintza eta harreman guztien muinean, eragile interaktiboen gorputzean inskribatutako pertzepzio- eta hautemate-eskemen formapean, Bourdieuk adierazi bezala. Eta naturaltzat dugun hori eraldatu ahala eraldatzen dira sortutako emaitzak. Dena da eraikigarria eta deseraikigarria. Egoera berria ez badu hori sostengatuko duen gehiengoak asimilatzen, normalizatzen, aukera izan bezain laster itzuliko dira urak lehengo bidera. Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanean elkarrizketatutako eskarmentudun emakume batek honela deskribatu zuen erakunde batean izan zen batzorde berdinzale baten bilakaera:

      “Emakumeak egon ziren batzordea ederra izan zen, eta nik esan diezazuket nabari zela, aldaketa bat ikusi zela. Bileretan bertan bazeuden atseginagoa egiten zuten xehetasun txikiak. Emakumeen partaidetza handiagoa ikusten zen. Gauza asko egin ziren.

      Ondoren egon zen beste batzorde bat ere emakume bat izan zuena, baina gainerako emakumeak oso ordezkatuak sentiarazten ez gintuena… Nik justifikatu egiten dut, ulertzen dudalako emakumeek, gizonen mundu batean, forma berberak hartzen dituztela batzuetan. Aldaketak ikusi nituen, eta zenbait pertsona aldentzen joan ziren, baina tira, emakumeen gaia lantzen jarraitzen zen.

      Eta gero, oraingo batzordea sartu zenean, emakumearen gaia ez da batere tratatzen, ez dago emakumearen arlorik, orduan atzera goaz karramarroa bezala. Egindako guztiaren ezintasuna sentitzen duzu, hor egoteko ahalegin guztiena, parte hartzearena, eta dena joan da pikutara. Hori da elkartearekiko dugun penetako bat. Gaur egun oso gutxi parte hartzen dute emakumeek, egituragatik eta erakundea egiten ari denagatik. Sinesgarritasuna galdu du emakumeari dagokionez; orduan, oso parte hartze txikia dago, emakumeen parte hartzea jaitsi egin da, eta parte hartzeko interes gutxiago dago. Momentu honetan emakumeen ordezkaritza zero da. Zero sentitzen gara, ez dago dinamikarik ere, ez zuzendaritza nagusian, ez sektoreetakoetan… Ni joan izan naizen azken bileretan hogeitaka pertsona izango ginen, eta agian ni bakarrik izan naiz emakumea, edo asko jota ni eta beste bat. Bazkide gisa. Eskualdeetako karguak ordezkatuz ere emakumerik ez, bat ere ez. Atzera egin da”.

      Formen azpiko fondoa hain denean solidoa, hain egiturazkoa, aldaketek ere halakoak izan behar dute, eta denboran iraunarazteko estrategiak garatu, batzordearen osaketa aldatuagatik ere. Bestela, egiturak anomalia bezala igarotzen ditu aldaketa-aroak, eta horiek eragin dituzten faktore/pertsonak desagertzearekin batera etorri diren bezala joaten dira. Aldaketa aurreko sasoia baino zailagoa egiten da iragan trazako orainaldia, batzuen partetik inbertitutako energiak energia eta denborak denbora, atzera egitearen frustrazioaren ajea demasekoa delako.

      Gainera, emakumeen parte hartzeak dakartzan onurak, horren beharraren inguruko sentsibilizazioa eta halakoak hizpide izaten direnean, askotan imajinatzen da gizonen artean egin behar dela sentsibilizazio-lana, eta emakumeen artean ahalduntze-lana. Aldiz, sistema patriarkal honen seme-alabak izaki, sexuak ez du zertan genero ikuspegia edo berdintasunarekiko sentikortasuna berekin ekarri. Aipatutako batzorde berdinzalearen inguruko beste lekukotza honek hori azaleratzen du:

      “Batzordera sartu ziren emakumeak berdintasunari buruzko gai horiek guztiak aktibatzen hasi zirenean, esango nuke bazkideen artean % 50 alde eta % 50 kontra izan zituztela. Gainera, orduan (gutxitan gustatzen zait hau esatea, e?), emakumeok ere kontra egiten genion elkarri, beraz… Eta ez dut uste emakume batek hori esan behar duenik, baina aldaketarekiko erresistentzia horren zati bat beste emakume batzuengandik zetorren. Batzorde horretan egon zirenek asko borrokatu zuten eta asko berdindu zuten, e? Baina kontra zuten % 50aren buelta hori ez dizut esango denak gizonak zirenik”.

      Eta beharrezkoa da hori ere ikustea, kontuan hartzea, errealitatearen isla baino ez da eta. Zenbat eta irakurketa zintzoagoa egin, orduan eta aukera gehiago egongo dira egoerari buelta emateko irtenbide egokiak topatu eta proposatzeko. Aldaketak aldaketa, gaur egun gizon eta emakumeek toki askotan ezberdin ikusi edo kontsideratuak izaten jarraitzen dutela baieztatu dute zenbait emakumek:

      “Gaur bertan elkarte batera joan eta nire burua batzordean parte hartzeko aurkezten badut, eta, aldi berean, beste gizon bat aurkezten bada, edozein, e?, nik uste dut niri ez lidakeela inork bozkatuko”.

      “Modu orokortuan sumatzen da emakumeei ‘behartzen gaituztelako’ bozkatzen zaiela, eta behartuko ez balute, ezer ez. Azkenean, gizon bat sartzen denean, beti joango dira botoak harengana. Ederra egin behar du bat-batean bozketa berriak egin eta botoak erabat alda daitezen”.

      2021eko adibide bi jarriko dira segidan. Lehena, sektoreko elkarte bateko batzorde-bilera batean gertatutakoa:

      “Elkartetik elkartera ere aldea dago, baina batzuetan… Ni nagoenetako batean, ez da berdin kontuan hartzen gizon bat eta emakume bat. Aurreko egunean, bileran, azken unean lehendakariak galdetu zuen ea gai gehiago zeuden aztertzeko, eta emakumeetako batek txanda eskatzeko keinua egin zuen pantailan [bideobilera izan zen]. Gizon zahar batek hitz egin zuen, eta emakumeak txanda eskatzen jarraitu zuen. Bada lehendakariak esan zuen: ‘Beno, beste gairik ez dagoenez bilera bukatutzat emango dugu’. Denok ikusi genuen emakumea txanda eskatzen”.

      Bigarren adibidea: bere ahotsa eta ekarpenak kontuan hartzen ez zirelako batzorde bat utzi ondoren, emakume horri buruz entzundakoa:

      “Niri ez didate zuzenean esan, baina beste batzuek entzun eta kontatu didate: ‘Zer espero zuen ba, gizonen mundu batean sartu bada’. Barkatu, ni ez naiz gizonen munduan sartu, niri gizonen munduan sartzeko deitu didate, eta ni gizonen munduan 18 urte nituenetik nabil, lehenagotik ere bai. Baina tira”.

3.
Mugimenduan

Erortzen denak mugimenduan jarraitzen du eta

akaso berragertu egiten da. Beste forma batekin.

IXIAR ROZAS

      Emakume nekazariak ez dira zomorro arraroak, eta hala balira, oso espezie emankorra izango litzateke. Guztiok daramagu odolean emakume baserritar bat; denok izan dugu arbasotzat lurra landu duen amona bat, elikagaiak erein, landatu eta bildu dituena, haziak maitatu, hobetu eta trukatu dituena.

      Emakume nekazariei buruz aparteko espezie bat bezala hitz egiten denean, partzialki egia da, zoritxarrez, galtzeko arriskuan gauden espezie bat baikara. Hori da errealitatea; gaur eta hemen, desagertzen ari den espezie bat da (Arriola et al., 2009:151).

      Desagertu beharrean, desorekan egon.

      Biktima gisa azaldu ordez, erresistentzian[36].

      Eroriz gero, berragertu.

      Eszenan eta fokupean.

      Bitxia da egungo egoera. Liburuan zehar ikusitakoagatik, benetan nekazaritzan ibili diren eta dabiltzan emakume kopuruaren bilakaera egitea ez da kontu erraza: zenbakiei erreparatuta ez dira denak ageri, eta ageri diren denak ez dakigu diren. Honezkero badakigu ordea analisiek geruza ugari dituztela, eta elkarrekin lotura duten elementu anitz. Horregatik, emakume hauen parte hartzearen inguruan egindako lan eta ikerlanetan behin eta berriz gurutzatzen dira sektorearen egoera; izoztutako salmenta-prezioak eta etengabe hazten doazen gastuak; errelebo falta; sektorea osatzen duen egitura tekniko eta administratiboa; ordezkariak; beraien jardunarekiko eta baldintzekiko ezezagutza, bai egitura ustez laguntzaileetan, bai jendartean, oro har; beraien produktuen balio- eta estimu-galera.

      Niri gertatu izan zait emakume nekazarien partaidetzaren inguruko ikerlan bat entregatu eta beste aldetik jasotako erantzuna izatea gaiarekin zerikusirik ez duten kontuak aipatzen direla, lekuz kanpo daudela iradokiz, emakumeekin egindako saioetan adierazi dutelako (eta nik hala jakinarazi) sektoreko prezioak kontuan hartuta ezinezkoa dela egun dauden egiturak existitzea horien mantentze-kostuekin, dagoen pertsonal kopuru handi eta soldata altuengatik, haiek hilabete amaierara heltzeko komeriak dituztenean; edota proposatu dutelako ezin dela zenbait kargutan egon lehenago sektorean modu profesionalean esperientzia izan ez duenik, egoera ulertu ezean ezinezkoa delako erantzun aproposak ematea. Niri ulergarriak egiten zaizkit aldarriok, eta zerikusi zuzena dute beraien parte hartzean: egituretan konfiantzarik izan ezean, aldeko elementu beharrean bizkarroi gisa hartuz gero, lehendik ere parte hartzea liluragarria iruditzen ez bazitzaien horrek eragiten dielako errefusa. Nekatuta sumatzen dira emakume horietako asko. Deitzen diezu eta esaten dizute hilabete horretan jasotzen duten hirugarren elkarrizketa-proposamena dela zurea: bateko tesia, besteko ikerlana, haragoko diagnostikoa… eta beraien egunerokoak berdin dirau, baina deitzaile berri bakoitzak duen sinesgarritasuna etengabe murriztuz doa. “Zergatik izango da ezberdina oraingoan? Eguneko orduek ez didate ematen, eta ikusi beharrekoak ikusita nago jada, zaharrak berri”. Eta, horregatik, esker on infinitua sentitzen dut beraien denbora eta esperientziak partekatzea hautatzen dutenean, ezer aldatuko denaren esperantza galduta izanda ere. Ezin jakin non eta noiz piztuko den eraldaketaren pindarra. Topaketa bakoitza aukera bat da.

[36] “Guri askoz gehiago gustatzen zaigu irudikatzea landa-eremuko emakumeen irudi hori biktima gisa hartu beharrean erresistentzia puntutik”. Ione Larrañaga eta Onintza Legorburu. Landa Emakumeak Gara sormen-lehiaketako irabazleekin gauzatutako pieza audiobisuala (labur.eus/LEGbideoa), 2021.

3.1.
AIREA DANTZAN, HAN ETA HEMEN

      Atalaren hasierako pasartea 2009koa da. Artikulu beretik jaso da honako hau ere:

      Gaur egungo emakume nekazariek beren lana biderkatu behar dute hitzaldiak emateko, mobilizazioetan parte hartzeko eta esperientziak partekatzeko, hain zuzen ere beren lanaren eta bizitzeko moduaren biziraupenaren alde borrokatzeko.

      Horretarako prest daude, baina ezin dute bakarrik egin. Gizonezko nekazariak ondoan behar dituzte, bai eta talde sozialekin egin daitezkeen aliantza guztiak ere, beren espezieak Euskal Herrian irautea nahi badugu, behintzat (Arriola et al., 2009:154).

      Eta hala da. Liburuko lehenengo atalean erakutsi da landa-eremuak, nekazaritza jarduerak eta emakumeen jardunak bat egiten duten puntu horren balioa. Gaia potoloegia da, erantzukizuna handiegia eta, azken buruan, bidegabeegia, emakume nekazarien biziraute, ongizate eta parte hartzearen zama osoa beraien gain ezartzeko. Partekatua beharko lukeen mugimendu horren adibide bat jartzearren, bolo-bolo dabil emakume nekazarien aintzatespena eta ikusgarritasuna lortzea garrantzitsua dela. Bai, noski. Baina gauza bat esan eta beste bat egiten bada, jakina da ekintzak hitzak baino ozenago direla mintzo. Eta zentzu horretan, aintzatetsia eta ikusgarria ez den sektore bat da markoa, emakumeak aintzatetsi eta ikusten ez dituen sistemaren baitan. Nahi eta nahi ez, eskutik doaz. Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanaren testuinguruko topaketa kolektibo batean, zera jaso zen:

      “Badugu akats bat baserritarrok, urteetan eman den herentzia, eta nik askotan kontra egin dudana. Gure parajean feria bat egiten zen. Urte batean aurrekontua erdira jaitsi zen, eta diru hori argia, musika eta abar ordaintzeko gastatzen zenez, ez zen baserritarrei ordaintzeko iristen. Orduan, erabaki zuten proposatzea zergatik ez ginen baserritarrak debalde joango. Eta esan nien ‘Bueno, alderantziz egingo dugu: lehenengo urtean argia debalde, eta hurrengoan gu joango gara debalde’. ‘Ez, ez, hori ezin da’. ‘A’. Orduan ez zen egin, baserritarrek joateari uko egin geniolako. Badirudi gure lana beti debalde egin behar dela guretzako delako ona: guretzako propaganda, guretzako…”.

      Eta horrekin lotuta, zer gertatzen da ikusgarritasunaren izenean emakumeei han eta hemen eta toki guztietan egoteko eskatzen zaienean? Ordezkaritzaren konpromisoa erabakigune batean egotetik harago jardunaldi, hitzaldi, ikastaro, iragarki eta abarretan egon behar izatera zabaltzen denean?

      “Oraindik bagaude gazte ero batzuk, eta sektorean sartzeko hautua egiten dugu. Emakumeen egunaren harira, hitzaldi bat emateko deitu zidaten, eta esan nuen ‘Ados, hitzaldia emango dut baina gutxienez kilometrajea ordaindu’. ‘A, ez, ez daukagu dirurik’. Ederki. Zure soldata justifikatzeko ekimen bat dago, ni gratis noa, eta hainbeste behar duzue emakume baserritar bat, baina emakume baserritarrak esaten badu kilometrajea ordaintzeko…

      Ordutik inork ez dit deitu. Ez al nintzen ba hain beharrezkoa? Ahoa betetzen zaizue esanez antolatuko dugula ekimen bat baserritarren lana baloratzeko, baina baserritar horri kilometrajea ez diozue nahi ordaindu. Hori bai, antolatzen diren ekitaldi handietara telebistan-eta azaltzen direnak ekartzeko ez dago arazorik, baina bertako baserritarrari kilometrajea ordaintzeko bai. Baina ekimen horiek dira gure lehenengo sektoreko lana baloratzeko, ez? Eta zu zara lehenengoa gutxiesten ari zarena”.

      Emakume asko neka-neka eginda daude beraien egoera eta sektorearena ulertu gabe de cara a la galería egiten diren ekimenez. Eta, batez ere, sektore batean lan egiten duten pertsona profesional gisa tratatu beharrean erakusgai den izaki exotiko bezala aurkezten direnean, bereziki emakume nekazarien ikusgarritasunaren izenean sortzen diren jardueretan.

      “Orain modeloak eta denetik izan behar dugu gainera, baina ezer kobratu gabe, e?, musu-truk. Denbora eta dirua sobera ditugunez…”.

      “Azkenean, ahanzturatik moda batera igaro gara. Horrek ematen dit amorrua. Azkenean zu bertan egotea nahi dute baina ez hala izan behar dela sentitzen dutelako, beharrezkoa ikusten dutelako zu egotea, zure ekarpen eta iritziak intereseko dituztelako… Azkenean, nire kasuan, ‘Bai, noski, egon egin behar da dauden emakume nekazari gazte gutxietako bat delako. Deitu egin behar zaio, egon egin behar du’. Ni ez naiz argazki bat emakumea izateagatik”.

      Paradoxikoki, gizonezkoei exijitzen ez zaizkienak exijitzen zaizkie emakume horiei, beren aitortza eta aintzatespena xede. Eta hori da arreta jarri eta gauzak bestela egin ezean jarraitu den dinamika. Horrek esan nahi al du ezin direla emakumeak deituak izan elkarrizketa, jardunaldi, argazki-saioetarako? Inondik inora. Kontua da nondik egiten den deialdi hori. Zein baldintzatan. Zein helbururekin. Emakumeengandik beraiengandik jaiotako proposamenek beti izango dute egokiak izateko aukera gehiago[37]; bestela, gutxienez, kanpotik datorren proposamena baldin bada, elkarlanean izan dadila. Erabakimena duten subjektuak dira, agentzia gaitasuna dutenak. Ezin da ustez lagundu nahi den kolektibo horren gainetik eraiki ustez beraien neurrikoa izango den ezer. Ezinezkoa da. Mugimendua behar da, elkarrekintzakoa, saretzekoa. Bi dimentsiotik harago, argazkitik harago, espazioak eta denborak bete behar dira, gorpuztu, okupatu.

      Pozgarriak dira sektorean bide egiten hasi diren planteamendu berriak. Bideragarritasun ekonomiko ahalguztidun eta eztabaidaezinari, praktikan ezinbestekoak diren beste bideragarritasun batzuk gehitzen zaizkio feminismoaren aldarriak iragazi ahala. Participación política de las mujeres campesinas en el Estado español dokumentuan zera jasotzen da: orokorrean, emakume ekoizleek berehala lotzen dute bideragarritasuna lan produktiboarekin eta esparru ekonomikoarekin; hala ere, hainbat faktore direla medio, egiaz ekoizpenaren bideragarritasuna oso lotuta dago zereginen sexu-banaketaren ondorioz garatu behar duten lan erreproduktiboarekin. Emakumeetako batzuek diotenez, kontzientzia horrek begirada zabaltzen du haien bizitzaren bideragarritasunera, autozainketarako, atsedenerako eta hainbat espaziotan parte hartzeko denbora edukitzera (Alvarez & Benlloch, 2020:104). Ikerlan berean jasotzen da baita ere talde gazteentzat, eta kasu horretan neolandatarrentzat, proiektuaren iraunkortasun ekonomikoa ez ezik, haren bizi-bideragarritasuna ere garrantzitsua dela, jasangarritasunaren funtsezko zatitzat hartzen baita, eta ez bereizitzat. Ikuspegi horretatik, mahai gainean jartzen dira harreman- edo autozaintza-praktikak, bideragarritasun-faktore giltzarri gisa, eta ez soilik aparteko elementu gisa (Alvarez & Benlloch, 2020:47-48). Planteamendu berri horiek eragina izan dezakete emakume nekazarien parte hartzean? Baiezkoan nago. Halakoak irakurtzeak hozkirria sor diezaioke bati baino gehiagori baina hori ona da, hori ere mugimendua da.

Aliantzak behar-beharrezkoak direla jaso da azpiatalaren hasieran eta hala da, batzea biderkatzea baita. Eta aliatuak askotarikoak izan daitezke. Diziplina eta espazio ezberdinetara nekazaritza eremuaren eta emakume nekazarien kontuak dakartzatenak, adibidez, “Aizue, hauek ere badira” diotenak. Begiratuko al dugu betikoak ez diren tokietara? Ezen liburu honen lehen atalean eskaini dira pista batzuk gure betaurrekoei leiar zuzentzaileak ezarri ahal izateko. Halako ekimenen artean koka daitezke, esaterako, azken urteetan Martxoaren 8 bakoitzean landa-eremuko emakumeen aldarriak jasotzen dituen manifestu bat izatea. Maria Sanchez eta Lucia Lopez albaitariek 2019an ekin zioten lehenengoz Martxoaren 8an landa-eremuko emakumeen errealitateak ere tokia izan dezan Por un feminismo de hermanas de tierra manifestua sortzeari. Ekimenak oihartzun handiagoa du urtetik urtera, eta 2022korako Pilar Serrano artista ere batu zaie. Sare sozialen bitartez luzatzen dute ekarpenak egiteko deialdia. Bildutakoei forma eman, eta Espainiar estatuko hizkuntza guztietara itzultzen da gero, hizkuntza hegemonikoa ez dadin izan emakumeen mezu horren bitarteko bakar. Landa-eremuko emakumeen aterki horretan, nekazaritza-lurrina ez da inoiz falta. Emakume horiek badira eta badaude, eta tokia hartzen dute, hezur haragizko bilakatu.

      Maria Sanchezek Tierra de mujeres liburuan dio txorakeria dirudiela, baina sare sozialak tresna ezin hobeak direla landa-ingurunearen eta bertan lan egiten duten emakumeen benetako aurpegia ezagutarazteko; berak asko azpimarratzen duela hori, landan lan egiten dutenek hitz egin eta hari buruzko gauzak konta ditzaketelako, hainbestetan ukatu zaien bozgorailu eta plataforma hori izan dezaketelako (Sanchez, 2019:75-76). Nik ere bat egiten dut planteamendu horrekin. Sareek ematen dute aukera lehen eskutik aditzeko beste bizimodu batzuen egunerokoa, jarduna, trabak eta beharrak; bat-batean, emakume nekazarien elkarteek badute plaza bat, bitarteko horiekin konpontzeko gai diren banako emakume nekazariek duten bezala, ditxosozko algoritmoek lagundu ez arren ere, beste inoren/ezeren beharrik gabe beraien mezua zabaltzeko. Zentzu horretan, eskertzekoa da adibidez Josebe Blanco artzainak egiten duen emankizuna, Twitterreko @hausnarrean kontuaren bitartez. Leihoak irekitzea da kontua, haizea sartzea, berriz ere, mugimendua sortzeko.

      Aire berrien adierazgarri ere bada nekazari-mundua sorkuntzarako eta hausnarketarako intereseko elementu gisa kontsideratzea belaunaldi berriek. Oso minoritarioa izan da eduki duen presentzia, baditugun arren oihartzun handia izan duten piezak, batez ere ikus-entzunezkoak. Lan horiek, ordea, sortzaileen helduaroko hausnarketetatik etorri izan dira sarri, ezagutu denaren galerak edo galbideak sortutakoengatik. Alabaina, 2019an Miren Amurizaren Basa eleberriak ikusi zuen argia, adineko emakume nekazari baten azaletik ezarritakoak eta esperotakoak astintzen dituen lana, Altzerreka baserrian kokatua; eta 2020an Jon Ander Urrestiren Tribiz. Baserri galdua antzezlan dokumentala estreinatu zen. Baserri bat gelditzen den momentuan erortzen hasten dela dio, eta erabilera galtzen ari den ondarearekin zer egin galdetzen du. Amurizak ez du emakume nekazaria erromantizatzen; Urrestik ez du baserri-bizimodua idealizatzen. Ez dira lan estatikoak. Biek ala biek hausnarketari ematen diote bide, eta gure egungo tokitik planteatzen digute talka edo trantsizioa. Ez dute erantzunik eskaintzen, historia zatiak eta gaurkotasuna errebisatzeko parada baizik. Ez zituzten 30 urte lanok sortu zituztenean. Maria Sanchezek ere 28 urterekin argitaratu zuen Cuaderno de campo bere lehen poema-liburua, eta 30ak bete orduko Tierra de mujeres, bere biografia zatiak josiz landa-eremura begiratzeko modua irauliko zuena, askok sentitu dugunari hitzak jarri zizkiona, eta kontatutakoak ezagun ez dituzten horiei beste kode batzuk ulertzeko bide emango ziena.

      Entzungor egitearen eta aldare aratzaren artean badago tarterik; errealitatearen konplexutasun aberatsak ertz ugari ditu, eta iruditeria orokor hertsia malgutzera datorren estimulu oro da ongi etorria.

[37] Argazkiekin lotuta, burura datorkit Etxaldeko Emakumeak taldeak 2019an gauzatutako egutegia, non emakumeek beraiek historiako irudi/argazki/artelan ikonikoak antzeztu zituzten beraien esaldi eta aipuak gehituz, agro-arte deitu zioten pieza ederrak osatuz. Kontsultatzeko: https://labur.eus/EtxaldekoEmakumeakEgutegia2019

3.2.
ELKARREKIN HOBETO, BETI

      Lehen sektoreak badu kexati fama. Nik ez dut hemen ez dagokidanik justifikatuko. Esango dudan gauza bakarra da nik azken urteetan ezagutzeko aukera izan ditudan emakumeak ez ditudala hor kokatzen, inondik inora. Sektorearen egoera nabariki zailaren kontzientzia dute, eta pozten naiz hala izateaz, bestela balitz orduan larrituko bainintzateke. Horrez gain, liburu osoan zehar ikusi da sektorearen baitan eta landatar esferetan ere malkarra dela emakumeen posizioa gizonenarekiko. Hala ere, zailtasunak zailtasun, badira sektorean lan egiteko apustua egiten duten emakumeak; eta, are gehiago, sektoreko erabakiguneetan parte hartzeko hautua egiten dutenak. Argi dago posizionamendu horrek oraindik badituela bere laztasunak. Aitortza berezia egin nahi zaie hemendik espazio horietan beraien denbora eta energia eskaini eta gorputzak jarri zituzten lehenengo emakumeei. Ezagutzen ditut erre-erreta amaitu eta inongo parte hartze eta ordezkaritzaren inguruan ezer jakin nahi ez duten emakumeak, eta horien artean badaude benetan gauzak aldatzea posible zela uste zutenak: hain mingarria suertatu zaie frustrazioa, urruntzea beste modurik ez baitute topatu beraien burua zaintzeko. Aldaketak ikusgarriak bilakatzen badira, horietako emakumeren bat berreskuratzea posiblea litzateke, akaso… Baina beste batzuk ez, halakoa da beraien erresumina. Badakigu zein izan den emaitza horiek sortu dituen agertokia, eta esperientzia eskarmentua hartzeko izan ezean alferrik gabiltza. Jendarte bezala, ezin dugu onartu emakume horiek pospoloak bailiran erretzen joatea; atzeraezinak diren galerak dakartza horrek. Oso ederra da kintsugi-a[38], baina ez da denerako aplikagarria. Badaude gauza batzuk behin apurtuta sekula ez direnak leheneratzen. Ezin dugu emakume bat gehiago galdu, ahots bat, ikuspegi bat, molde bat.

      Esnatzeko garaia iritsi zaigu. Nekazaritzak bizi aukera bat izan behar du, emakume nekazariek beraien jarduna aurrera eramateko modu berrituak topatu, bideragarritasun ekonomiko eta bitalaz gain, beraien parte hartze soziopolitikoa ere ahalbidetuko duena. Liburu hau jaio den munduko toki honetan, egunean hiru otordu egiteko aukera dugu askok; elikagaiei, paisaiei eta (bizi)moduei ez zaie bakarrik eusten. Gure kontsumo ohiturek imajinatu ezinezko eragina dute, eta, egun, kontsumoa da ekintza politikorik zuzenena. Garrantzitsua d

a hori kontuan izatea, komertzio txikietako pertsianak behean ikustean burura datozen galderak herriguneetatik estrapolatu daitezkeelako bestelako eremuetara, erraz. Beti da samurragoa mantentzea berriro sortzea baino. Nor nahi dugu zaindu?

      Argi dago prozesuak direla urte hauen ikur: ezusteak, aldaketak, hautuak. Gainerakook[39] lagunduz gero, egoera hobetu daitekeelakoan nago. Horretarako ezin da emakume nekazariengan, edota sektoreko erakundeetako erabakiguneetan jarri pisu guztia. Maila ezberdinetako erakundeak modu koordinatuan inplikatu behar dira; sektorearen eta emakumeen egoera kontuan hartuta (badago non kontsultatu, eta, noski, emakumeekiko interlokuzio jarraitua existitu beharko litzateke), ekintza plan eta programa zehatzak garatu beharko lirateke. Emakume Nekazarien Estatutuak potentzial handia du sektorean eta bertako emakumeengan eragin positiboa izateko, baina horretarako hornitu egin behar da. Estatutua da hezurdura, baina orain osatu behar da giharrez, azalez, askotariko sistemez. Bizitza eman behar zaio.

      Unatuta egonagatik, badira esperantza galdu ez duten emakume nekazariak. Suposatzen dut egoera kaskarra denboran iraunkor bilakatzen denean, batetik aklimatazio bat ematen dela, baina, bestetik, baita hoberako izan daitekeen zantzuren bat bilatzeko ahalmena ere. Hori bai, ez daude denbora galtzeko prest, hango edo hemengo dirulaguntza justifikatzeko beraien orduak salgai-hondarren prezioan oparitzeko pronto. Duintasuna dela deritzot nik, eta ondo dago. Beharrezkoa da.

      2021eko Ordezkatuak eta ikusgarriak ikerlanaren bueltan emakume nekazariekin banaka eta taldean izandako topaketak irakaspen handia izan ziren niretzat. Bazeuden denaz kokoteraino zeudenak, baina hala ere elkarrizketatzeko aukera eman eta gero talde lan-saioetara ere animatu zirenak; bazeuden sektorera eta erabakiguneetara sartu berriak zirenak, beraien bidearen hastapenetan, begi eta belarriak zoli; bazeuden oso diskurtso politiko artikulatua zutenak, eta beraien burua hortik urrun kokatzen zutenak. Banakako topaketetan testigantza batzuek hartzen dute lekua, talde topaketetan ematen ez direnak; eta, alderantziz, talde topaketek banakako elkarrizketetan eman ezin daitezkeen txinpartak sortzeko gaitasuna daukate. Esan dezaket ikusten dudala aukera, eta badagoela itxaropena, oraino ere, emakume nekazarien parte hartze sendo bat artikulatzeko, beti ere gainerako parteek beraien ardurak betetzen badituzte.

      Emakume hauek behar-beharrezkoak dira.

      Ez ditzagun itzalean utzi.

      Edo, okerrago: ez ditzagun lurperatu.

      Mugimendua ez dadila eten.

[38] Jatorri japoniarreko teknika bat da zeramikaren hausturak konpontzeko, erretxina-berniz hautseztatuarekin edo urre, zilar edo platino hautsarekin nahastuta. Hausturak eta konponketak objektu baten historiaren parte direla planteatzen duen filosofia baten parte da, eta ezkutatu beharrean erakutsi egin behar direla horiek, integratu, objektua edertzeko, bere eraldaketa eta historia agerian utziz.

[39] Ez nabil inondik inora eragile guztien ardura berdintzen, batzuei besteei baino gehiago tokatzen zaie ezbairik gabe.

4.
Erreferentzia bibliografikoak

AGACA (2009). A muller nas cooperativas agrarias: Factores para a Conciliación. Asociación Galega de Cooperativas Agrarias.

Alberdi, Uxue (2019). Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak. LISIPE 5. SUSA.

Álvarez, Isa & Benlloch, Lluis (2020). Participación política de las mujeres campesinas en el Estado español. Mundubat, CERES.

Andere Nahia (2021). Quelle place pour les femmes dans l’agriculture en Pays Basque Nord? Étude sociologique.

Arriola, Iratxe; Iturbe, Ainhoa & Gómez, Henar (2009). “La mujer baserritarra, esa valiosa especie en peligro de extinción”. In Lidia Senra, Montse Benito, Elena Arnaiz & Alex Guillamon (koord.), Las mujeres alimentan al mundo. Soberanía Alimentaria en defensa de la vida y el planeta. Entrepueblos.

Atance, Ignacio & Tió, Carlos (2000). “La multifuncionalidad de la agricultura: Aspectos económicos e implicaciones sobre la política agraria”. Estudios Agrosociales y Pesqueros (189), 29-48.

Badal, Marc (2017). Vidas a la intemperie. Nostalgias y prejuicios sobre el mundo campesino. Pepitas de calabaza & Cambalache.

Baylina, Mireia & Salamaña, Isabel (2006). “El lugar del género en la geografía rural”. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles (41), 99-112.

Bourdieu, Pierre (2000). La dominación masculina. Anagrama.

Bueno, Marta (2021). “No es necesario arreglar a las científicas, no están estropeadas”. Mujeresconciencia (2021-09-21).

Carretero, María José & Avello, Goretti (2011). La participación de las mujeres en las cooperativas agrarias. Estudio de diagnóstico y análisis acerca de las barreras para la participación de las mujeres en los órganos de gestión de las cooperativas del sector agroalimentario. Cooperativas Agroalimentarias de España.

De Gonzalo, Isabel & Urretabizkaia, Leticia (2012). Las mujeres baserritarras. Análisis y perspectivas de futuro desde la Soberanía Alimentaria. Incidencia y políticas públicas en el marco de la actividad agraria y el desarrollo rural. Baserripress SL.

Díez, María Consuelo (2007). “Las mujeres en el mundo rural. Reflexiones generales y contextualización”. Sumuntán (24), 67-78.

Etxaldeko Emakumeak (2018). Kontuan hartu gaitzaten.

Etxaldeko Emakumeak (2018). Legeen azterketa ikuspegi baserritar eta feministatik.

Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoa (2016). Emakumeak landa eremuan. Dirección de Desarrollo Rural y Litoral y Políticas Europeas, Viceconsejería de Agricultura, Pesca y Política Alimentaria y Departamento de Desarrollo Económico y Competitividad. Eusko Jaurlaritza.

Eusko Jaurlaritzako Landaren eta Itsasertzaren Garapeneko eta Europar Politiketako Zuzendaritzako Estatistika Organoa (2016). Las mujeres en el sector agrario vasco: agricultoras. Dirección de Desarrollo Rural y Litoral y Políticas Europeas, Viceconsejería de Agricultura, Pesca y Política Alimentaria y Departamento de Desarrollo Económico y Competitividad. Eusko Jaurlaritza.

Fernandez, June (2021). “Landa eremuko amatasuna oholtzara: ezin motorra itzali”. Pikara Magazine, 2021-06-01.

García, Juan Manuel (1999). “Mujeres rurales, sociedad civil y desarrollo rural”. In Juan Manuel García, Mujeres y sociedad rural: entre la inercia y la ruptura. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación.

Goikoetxea, Jule (2015). “Euskaldun egiten gaituena”. Berria, 2015-06-10.

Goikoetxea, Jule; Lujanbio, Lore; Rodriguez, Zuriñe & Garai, Estitxu (2020). Euskal demokrazia patriarkala. Elkar.

Ikertalde & EBEL (2017). Emakume nekazarien kopurua eta ezaugarriak Gipuzkoan.

Intxaurraga, Karmentxu; Iturritxa, Eba & Salazar, J. Javier (1994): Euskal Autonomi Elkarteko emakume baserritarrak. Emakunde.

Izquierdo, Jaime (2015). Naturaren kontserbazio kulturala. Hazi Fundazioa - Eusko Jaurlaritzaren Ekonomiaren Garapen eta Lehiakortasun Saila.

Landaola (2021). Landa-emakumeak eta bizikidetza ikus-entzunezkoa. Kontsulta: labur.eus/LEGbideoa

Landa Eremuko Emakumeen Batzordea (2011). “Laguardiako Adierazpena”.

López, Daniel (2015). Producir alimentos. Reproducir comunidad. Redes alimentarias alternativas como formas económicas para la transformación social y ecológica. Libros en Acción.

Martín, Enrique (2009). “Habitus” in  Román Reyes, Diccionario crítico de ciencias sociales (or. 1427-1439). Plaza y Valdés.

Martínez, Inocencia María & De Miguel, María Dolores (2006). La importancia de la mujer en el medio rural español. VI Coloquio Ibérico de Estudios Rurales.

Martínez, Inocencia María; Navarro, María Jesús; Martí, Ana & De Miguel, María Dolores (2009). “El papel de la mujer, clave para un desarrollo rural sostenible” in Juana Aznar, Ana Martí, María Jesus Navarro & Anastasia Téllez, Desarrollo y trabajo de las mujeres en el medio rural (or. 13-51). Icaria.

Maruani, Margaret & Nicole, Chantal (1989). Au Labeur des dames. Métiers masculins, emplois féminins. Syros.

McDowell, Linda (2000): Género, identidad y lugar. Cátedra.

Milikua, Leire (2018). Abadiño eta Elorrioko landa‐eremuko emakumeak. Berdintasun politika publikoetarako lan-ildoak zehazteko diagnostiko parte-hartzailea. Abadiño eta Elorrioko Udalak.

Milikua, Leire (2019). Landa eremuko elkarteetako erabakiguneetan emakumeen parte hartzea normalizatzeko proposamenak. Saskia landa-eremuko emakume enpresariak.

Milikua, Leire (2021). Ordezkatuak eta ikusgarriak. Nekazal emakumeen parte hartze eta ordezkaritza sektoreko erabakiguneetan. Emakunde, Emakumearen Euskal Erakundea.

Millán, María Ascensión (2002). Las mujeres en la agricultura y la ganadería. Jornada Temática sobre Políticas de relevo generacional e incorporación de la mujer al mundo rural.

Montserrat, Pedro (2009). La cultura que hace el paisaje. La Fertilidad de la Tierra.

Muñiz, Esther (2002). Relaciones entre las experiencias agrarias y el mundo rural a través de la actividad de las mujeres. Jornada Temática sobre Políticas de relevo generacional e incorporación de la mujer al mundo rural.

Murua, Juan Ramón; Eguia, Begoña; Malagón, Eduardo & Albiac, José (2006). Coste de la no agricultura en el País Vasco. Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia.

NBE Emakumeak (2020). “Visualizar los datos: La representación de las mujeres en la sociedad”. 2020-02-26.

Proyecto Integra (2011). Guía práctica de medidas innovadoras para la incorporación de la igualdad en las cooperativas. Cooperativas Agroalimentarias de España.

Rodríguez, Adelina & VVAA. (2021). Las mujeres y el desarrollo rural: una aproximación con perspectiva de género. 19th International Congress on Public and Non-Profit Marketing. Sustainability: New Challenges for Marketing and Socioeconomic Development (Abstract Book). INTECCA-UNED.

Rodriguez, Eider (2019). Idazleen gorputzak. Egiletasuna ezbaian literaturaren joko zelaian. LISIPE 6. SUSA.

Rodriguez, Zuriñe & Etxebarrieta, Oihana (2016). Borroka armatua eta kartzelak. LISIPE 1. SUSA.

Rozas, Ixiar (2014). Beltzuria. Pamiela.

Sabaté, Ana (1989). “Geografía y género en el medio rural: algunas líneas de análisis”. Documents d’anàlisi geogràfica (14), 131-147.

Sagastizabal, Marina (2020). Hiruki gatazkatsua. Etxeko eta zaintza lanak, enplegua eta parte hartze soziopolitikoa. LISIPE 8. SUSA.

Sampedro, María Rosario (1996). “Mujer y ruralidad: Un análisis de las relaciones de género desde la perspectiva del hábitat”. In María Antonia García, Sociología de las mujeres españolas (or. 137-158). Editorial Complutense.

Sampedro, María Rosario (1999). “Las mujeres rurales ante el reto de la desagrarización”. In AA.VV., Mujeres y Sociedad Rural. Entre la inercia y la ruptura. Instituto de la Mujer-Ministerio de Trabajo y Asuntos Sociales.

Sánchez, María (2018). “Mujeres y medio rural: otra narrativa es posible”. elDiario.es, 2018-10-15.

Sánchez, María (2019). Tierra de mujeres. Una mirada íntima y familiar al mundo rural. Seix Barral.

Silva, Rocío (2010). “Multifuncionalidad agraria y territorio. Algunas reflexiones y propuestas de análisis”. EURE, 36 (109), 5-33.

Steel, Carolyn (2008). Hungry City. How Food Shapes Our Lives. Chatto & Windus.

Steel, Carolyn (2020). Sitopia. How Food Can Save the World. Chatto & Windus.

Urkidi, Leire (2018). “Espacios agrarios y justicia de género: un caso de estudio en el País Vasco”. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles (78), 359-391.

Vicente-Mazariegos, José Ignacio (1989). “Las mujeres en la agricultura europea: elementos para su estudio sociológico”. Agricultura y sociedad (51), 205-228.