ANE LABAKA MAYOZ

Algara mutilatuak

umorearen aho bikotasunaz,

feminismotik

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Ane Labaka Mayoz

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2021eko martxoa

Edizio hau: 2021eko martxoa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

UXOA ANDUAGA

      Izendapenak, definizioak eta auto-identifikazioak dakartzaten eztabaidaz eta garrantziaz mintzo zen Kattalin Miner Argiako artikulu hartan. Angel Erroren olerki bat zekarren gogora lehen pertsonan gertatu zitzaion anekdota baten markoan, eta hantxe izan nuen lehen aldiz “neska mutilatua” izenburupeko poemaren berri.

      Norberari berea beharko lukeen zati bat bortxaz kendu izanaz eta horrek gainerakoengan sortzen duen erreakzioaz mintzo zen Erro. Neska osoa izateko zerbait falta zuen gorputza nola zen besteengandik etengabe itaundua, lehengoa edo oraingoa zein arraroago galdetuz beharbada, edo zein zilegiago, akaso, eta hitz joko interesgarri bat proposatzen zuen idazleak artean, erauzketak neskatoa mutil bihurtu (“mutilatu”) ote zuen, mesfidati begiratzen zuenean inguruak.

      Mutilatuak izan daitezkeen atal asko daude gorputz batean, batzuk besteak baino ikusgarriagoak, batzuk besteak baino ezezagunagoak, baina guztiak ere berdin sentikorrak ebaketa nozitu duenarentzat. Hain ezaguna ez izanagatik ere ohikoa den mutilazio horietako bati heldu dio Ane Labakak bere lanean, algararen erauzketa emakumezkoon gorputzetan nola ematen den ikertzea izan baitu jomuga. Ariketa horretan bidaide izan ditu ipuin kontalariak, clownak, bakarrizketariak, formatzaileak, aktoreak, aktibista feministak, gai jartzaileak eta bertsolariak, guztiak ere umorean ari eta adi diren emakumezkoak, eta haien errelatoekin osatu du sentikortasunen gorputz mapa bat, zauri irekiez, orbainez eta sendabideez diharduena.

      Haien ahotik ikasiko dugu umore propioaren ebaketak emakumezkoen gorputzetan bederen bi ondorio izan ditzakeela. Bata mutilazioa, erauzketa, egon beharko lukeena eta ez dagoena, emakumeoi umore propio bat gauzatzeko plaza ebatsi baitzaigu eta menderakuntza horretan sortze prozesuaren subjektu izateko aukera antzutu. Bestea “mutil-azioa”, androzentrifikazioa, sasi normaltasun maskulinoa. Ez baitago umore aseptikorik, ezpada gizarte heteropatriarkalak gizonezkoa ardatz hartuz espresuki diseinaturiko hori, emakumezkoa bazterrera kondenatzen badu ere zilegi, neutral eta objektiboki umoretsutzat erakusten zaiguna.

      Eta ez da kasualitatea. Umorea biluziko bagenu, talde menpekotasunei eusten dien botere harremanez osaturiko hezurdura bat ikusiko genuke, eta erraz jabetuko ginateke umore hegemonikoa, saldoka kontsumitzen dugun hori, ez dela ausazkoa. Umore normaldua, matxista alegia, sistemak bere aldekoak dituen ikuspegi eta praktikak zabaltzeko baliatuko du, oharkabean kontsumitzen ditugun diskurtso horiek normalaren eta anomaloaren gaineko gure ikuspegia zedarritzeko duten gaitasunaz ezjakin garen bitartean. Kontrol eta erregulazio mekanismo izanik, beste iturri normatiboetatik edaten ditugun ideien indartzaile izango da, eta zentroak eta periferiak, sorginak eta birjinak bereizten eta finkatzen irakasteaz batera, zeharka baino zuzenago, emakumezkoek ez dutela umorerik, ez dakitela umorea egiten, ikasiko dugu.

      Haatik, ezohikoa eta deserosoa izanagatik ere emakumeen umorerik badela bistaratuko da liburu honetan botere harremanen eta umorearen mihiztatze hori erakusteko esparru gisa hartuz bertsolaritza, tradizionalki maskulinoa bezain umoretsua izan dena. Praktika sozial oro lez, publikoan egiten denean bertsolaritza ere arautze maskulinoek uztarpetzen dute, gaiak, egikerak, hotsak eta gorputzak eredu maskulinotik eratorriak baitira eta subjektu maskulinoaren neurrira eta oinetara jarriz erreproduzituko dira, abesten duena halakoa izan edo ez. Baina emakumezko bertsolarien umore oro ez da eredu androzentrikoak bezatutakoa izango, menderakuntza mekanismo ez ezik, askapenerako erreminta eta abagune ere izan baitaiteke umorea. Argi azaltzen du Labakak: “Umorea aho biko tresna da, finean: ‘boterea’ eta ‘kontraboterea’ izan baitaiteke aldi berean. Askotan, pentsamendu nagusiaren isla garbia da eta ideologia hegemonikoaren balioak eta mugak azpimarratzen ditu, baina kontraboterea ere izan daitekeenez, botereak beldurrez begiratu ohi dio. Baliteke behetik gorako umorea goitik beherakoa bezain hedatua ez izatea baina ezin esan daiteke sektore zapalduek umore mota horretara maiztasunez jotzen ez dutenik”.

      Aukera egonagatik ere, beti ez da erraza izaten halako umorearen erabilera, besteak beste, bertsogintzaren egikera normatiboak kantagintzan dabiltzanen ikusmoldean bezainbeste eragin dutelako ikusleenean ere, eta hamaika bider errepikatu ostean aztura bihurtu dira, unibertsal, aseptiko, mutilazio. Bertsolaritzak eta umoreak, biak praktika sozialak izanik, funtziona dezaten kode konpartituak behar dituzte ezinbestean, konplizitate harremanak emaile eta hartzailearen artean, eta horrek norbera mutilatua izateari uztea ez ezik, gainerakoak “neskatu” beharra dakar. Ederki azaltzen du Maialen Lujanbiok: “Mundu guztiak barre egiteko, mundu guztiak ulertu behar du eta mundu guztiak onartu behar du. Berriz ere boterearekin eta onarpenarekin dauka zerikusia. […] Hasieran astakeria bat da, bigarrenean jada ez da hain astakeria eta hirugarrenean, barre egiten du jendeak. Iraultza txiki bat izango da eta gertatzen ari da dagoeneko. Eta hori ederra da”.

      Eta bai, ederra da. “Behetik gorako” umorearen ahaltasunik nagusiena ez baita piramidearen erpinean dagoena kakaztea, oinarrian daudenen mundu ikuspegia ezagutzera ematea baizik: besteaz baino, norberaz mintzatzea. Horretarako ezinbestekoak dira mundu ikuskera propioei buruzko itaunketa intimoak eta berdinen arteko jabekuntza ariketa konspiratiboak. Hortik etorriko da gero publiko zabalean hitza hartzeko eta adarra jotzeko ahalduntzea, eta egite horretan identitate bat, gorputz (bir)osatu bat, eraikitzeko aukera: emakumea, gaztea, ijitoa, euskalduna edo lesbiana. Izate adina aukera, eta aukera adina umore.

      Gorputz eta umore berri(tu) horretatik hitz egiteak ezinbestean dakar nolabaiteko iraulketa, norberarena eta bestearena, botere-harremanena. Errealitatea ulertu eta bizitzeko pluraltasunari zor, inguruaren kontingentzia eta hori aldatua izateko posibilitatea bistaratuko ditu eta, halabeharrez, performatu. Umorea joko zelai politikoa baita eta litekeena da boteretik hori kontrolatzen xahutzen den energiaren zuzenki proportzionala izatea duen ahalmen (des)eraikitzailea.

      Horretaz ere jabetu dira elkarrizketatuak eta ondo erakutsiko digute lezioa. Umoreak ez duelako zertan gutxi batzuen pribilegio izan behar, baizik eta gureganatu beharreko esparrua ere bada, subjektibatzekoa, gorpuztekoa; beste ingurune politikoetan bezalaxe umorean ere emakumeok badugulako zeri barre egin eta nor izan.

Askatzeko beharra dudanetan barrekide zaituztedanei.

      Asfaltoa zartatzeko bi modu daude. Bata animaliena, gizakiona: hartzen duzu eskutan lanabes bat, pikotxa edo, ahal bada, mailu pneumatikoa eta kolpeka, zarata eginez, puskatzen duzu hautsezina zirudien azala. Bigarren modua landareena da: bultzatzen dute azpitik, isilean, etengabe, eta halako batean, nahikoa tentsio bildu dutenean, eten egiten dute gainean duten geruza.

ARANTXA URRETABIZKAIA, 2016

      Feminitatearen galtzailearen figura ez zait bakarrik maitagarria egiten, ezinbestekoa ere egiten zait. Galtzaile sozialaren, ekonomikoaren edo politikoaren figura bezalaxe. Nahiago ditut arrakasta ez dutenak, soilik eta sinpleki neuk ere ez dudalako arrakasta handirik. Eta, oro har, umorea eta sormena gure aldean daudelako gehienbat. Harrotzen ibiltzeko aukera emango ligukeen hori ez daukagunean, sortzaileagoak gara maiz.

VIRGINIE DESPENTES, 2017

0.
“EZ ZAITEZ NABARMENDU”

      Neure burua da agian ezagutzen dudan errealitate bakarra, baina sinetsita nago neure buruaz zintzo idatzita irakurleaz ere ari naizela, beste batzuen barruetan dauden beldur eta mamuekin bat egin dezakedala. Nitaz idaztea da zutaz idazteko nire modua.

ALAINE AGIRRE, 2015

      Meneko izateko sortu gintuzten mundura; esaneko, apal, otzan, diskretu, neurritsu... Batez ere, neurritsu. Arnasa eteten zigun kortse estuegi bat josi ziguten larruazalera. Bezatu egin nahi izan gintuzten. Hankak gurutzatuta esertzen irakatsi ziguten, ahalik eta espazio txikiena okupatzen, barre egitean ahoa eskuarekin estaltzen... Ikasgelako mutilei barre egiten ikasi genuen geure algara propioak mutilatu ahala. Inork entzun ez gintzan, barrurantz barre egin zitekeela ere ikasi genuen.

      Artean nerabeak ginela, oholtza agertu zen gure bizitzetan. Oholtza eta publikoa. Publikoa eta txaloak. Gure egunerokotasunean apalagoa zen dramatismorako joera garatu genuen gainalde hartan, inkontzienteki. “Zeinen onak zareten seriotik kantatzen”. Eta txaloak. “Zeinen abilak zareten diskurtsoak garatzen”. Eta txaloak. Arrazoi potologintzan trebatu ginen pixkanaka. Ez ginen ohartu, ordea, bide horretan trebatu ahala beste zenbait sormen-esparru alboratzen ari ginenik. Eta ia nahigabe hasi ginen ulertzen besteenak zirela hainbestetan goraipatzen ziren berezko grazia hura, azkartasuna eta zirtoa. Besteena zela umorea. Edo, akaso, gu ginela besteak.

      Taula gainekoa azpikoaren isla zela ulertzen hastearekin batera, gertatzen zena —eta zitzaiguna— deskodetzeko beharra sentitu genuen. Hasierako intuizioari hitzak jartzen hasi ginen; elkartzen, gure aurrekoei entzuten, eztabaidatzen, aztertzen, ikertzen[1]... Eta elkarrekin kantatzen.

      Mari Luz Estebanen antropologia haragiztatua deskubritzean berretsi nuen umorea izango nuela aztergai. Estebanek (2004) ikerketaren maila auto-etnografikoa aldarrikatzen du kontzeptu honen bidez, hau da, besteak ulertzeko orduan norberarengandik abiatzeak duen komenigarritasuna, batez ere, antzerako bizipenak izandako kasuetan. Hain zuzen ere, norberaren gorputz esperientzia dimentsio kulturalera iristeko bitartekotzat baliatzea defendatzen du.

      Bide horretan, genero-sistemak[2] umorearen garapenean duen eraginaz jardun nahi nuen, batetik, eta, bestetik, umorearen erabilera aztertu nahi nuen genero-sistemaren eragin horrekiko erresistentzia edo transgresiorako bide bezala.

      Hainbat elkarrizketa sakon egin nituen horretarako. Niretzat oparia izan zen Beatriz Egizabal Ollokiegi ipuin kontalari eta clownarekin, Idoia Torregarai Martija bakarrizketari eta formatzailearekin[3], Aitziber Garmendia Mendizabal aktorearekin eta Irantzu Varela Urrestizala aktibista feministarekin[4] biltzea. Baita, beranduago, oholtzakide ditudan Alaia Martin Etxebeste, Uxue Alberdi Estibaritz, Nerea Elustondo Plazaola, Onintza Enbeita Maguregi, Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo, Amaia Agirre Arrastoa, Maialen Lujanbio Zugasti eta Nerea Ibarzabal Salegi bertsolariekin eta Maite Berriozabal Berrizbeitia gai-jartzailearekin elkartzea ere (Labaka, 2017, 2018)[5].

      Beraien bizipenak transkribatu eta nireekin txirikordatu ahala ohartu nintzen aztergaitzat umorea hautatzeko erabakia ez zela, beharbada, nik hasiera batean uste bezain ausazkoa izan. Ordutik, zauriak gatzez laztantzearen parekoa izan da prozesua; aldizka barea, aldizka errea.

      Umorea ia obsesio bilakatu zitzaidan garai bertsuan, Euskal Herriko helduen hainbat bertso-eskolatan gaiaren inguruko ikastaroak emateko aukera eskaini zidaten. Ikastaro horietan, beste ezer baino lehen, burura zetorkien lehen bertsolari umoretsuaren izena idazteko eskatu ohi nien bertaratutakoei. Haiek idatzitako izenak generoka bereizten genituen gero kartulina batean. Zutabe bat izenez betetzen zen berehalaxe; espero zitekeen moduan, asko ziren umoretsutzat jotako gizon bertsolariak —hildakoren bat edo beste ere bai tartean—. Emakumeei zegokien zutabea, ordea, huts-hutsik geratzen zen beti. Hutsune hori gogoan dudala idatzi nahi izan ditut hurrengo lerroak. Irudi huts hori gogoan eta, gorputzean, emakumeen[6] barre hotsez betetako plazak.

[1]   Zentzu honetan, adierazgarria da, aztergai oso desberdinen inguruan izanagatik ere, zenbat emakume bertsolarik egin izan dugun bertsolaritzaren eta feminismoaren inguruan ikertzeko hautua.

[2]   Dominazio sistema maskulinoa; patriarkala.

[3]   http://www.barretartia.eus

[4]   “El tornillo”: http://www.faktorialila.com

[5]   2017an eta 2018an egindako elkarrizketa hauetatik galbahetutako pasarteak baliatuko ditut liburu osoan zehar.

[6]   Uler bedi “emakume gisa sozializatua” eta “emakume gisa irakurria”, definizio sakonagoetan sartu gabe.  Eta aplika bedi liburu osoan zehar “emakume” aipatzen den kasu guztietan.

1.
UMOREAREN JOKO ARAUAK

Umorea bizitzari eusteko tresna bat da.

AMAIA AGIRRE, 2017

Umorea eraldaketa politikorako lanabesa da.

BEATRIZ EGIZABAL, 2017

      Umorea definitzea ez da, inondik inora, langintza erraza. Izan ere, urriki ikertu izan den fenomenoa da eta ikertu izan denetan ere haren inguruan egindako irakurketak orotarikoak eta elkarrekiko oso desberdinak dira. Uxoa Anduaga soziologoaren arabera, “umorea baztertua izan bada, ikergai ‘umoretsu(egi)a’ izateagatik garrantzia gutxikotzat jo delako izan da” (2016: 132).

      Nolanahi ere, XX. mendearen hondarretan sendotutako feminismoen eta garaiko hainbat mugimendu eta aldarrikapen soziopolitikoren sorrera medio, interakzio sozialaren, emozioen edota bizitza pribatua bezalako errealitateen inguruko ikerketak zabalduz joan ziren gizarte zientziei loturiko diziplinetan eta honek ahalbidetu zuen ordura arte garrantzirik aitortu ez zitzaien zenbait fenomeno, umorea haien artean, ikerketarako esparru gisa hautematen hastea.

      Umorearen inguruko irakurketa aniztasunaz jabetuta, umorearen definizio malgu eta zabal batetik abiatzea hobesten du Anduagak. Bere aburuz, “inguru sozialaren ezaugarriekiko sentikorra izanik, umorea azalduko duten definizioek nahitaez hartu beharko lukete kontuan haren aldagarritasuna” (2016: 152).

      Hortaz, ikergaiaren izaeran oinarrituta, umorea prozesu bezala ulertzeko proposamena luzatzen du ikerlariak. Izan ere, umoreari bi bereizgarri nagusi esleitu dakizkioke, praktika sozial gisa ulertua den heinean. Alde batetik, umorea errealitate sozialari atxikitako fenomenoa denez, aldakorra da testuinguruaren baldintza eta ezaugarrien arabera; inguru sozialak eragina du umorean, baina berdin gertatzen da alde erantzira ere: umorea errealitate sozialaren parte den heinean, gauzatu ahala errealitate hori (ber)eraiki edo osatzeko gaitasuna du. Azkenik, umorea praktika ere badela kontuan izan behar da eta, ondorioz, gerta dadin, umorea gauzatzea beharrezkoa dela, subjektuen arteko interakzioaren ondorioa baita.

      Errealitate bakarra izanik ere, prozesu den neurrian, askotariko izaerak, adierazpideak edota funtzioak izan ditzake umoreak eta, beraz, “‘umoreaz’ baino ‘umoreez’ hitz egiteko aukera sortzen da” (Anduaga, 2016: 154). Elkarren artean desberdinak dira, esaterako, telebistako umore saioak edota jendaurreko bakarrizketa inprobisatuak. Espazio, denbora, agente, funtzio, ondorio edota formatu desberdinak dauzkate, eta horrek elkarren artean diferenteak diren umore eredu bilakatzen ditu.

      Anduagak, gainera, mediazio prozesu gisa aurkezten du umorea. Soziologoaren hitzetan, mediazioa “botere posizioetatik gizarte osora zabaltzen den errealitate konkretu baten eraketa homogeneo eta aldibereko bat sortzeko modua litzateke, eta ondorioz, baita errealitate sozial hegemonikoaren ezarpena bideratzekoa ere” (2016: 160). Hala, mediazioa ez da esparru bezala ulertzen, ezpada aldatzen doan eta hainbat agentez eta askotariko interakzioez elikatzen den fenomeno malgu gisa. Mediazioak errealitate sozialaren (ber)irakurketa eta (bir)sortze iraunkorra ahalbidetzen du eta negoziaketa horretan eragin zuzena dute agente desberdinen arteko botere-harremanek. Eragin horiek tarteko, mediazioa interakzio sinbolikoaren bidezko errealitate sozialaren (bir)produkziorako abagunea eskaintzen duen prozesutzat ulertzea proposatzen da; bai eta ezaugarri horiei erantzunez, umore prozesuek euskal nazioaren eraketarako mediazio bezala funtzionatzen dutela ere.

      Liburu honen helburuetako bat bada umore prozesuek, euskal nazioaren eraketan ez ezik, genero-sistemak egituratutako errealitate sozialaren eraketan ere mediazio funtzioa betetzen dutela ikusaraztea. Mediazioak eta umore prozesuek performatzeko gaitasuna konpartitzen dute, harreman komunikatiboetan informazioa transmititzeaz gain, errealitate soziala (bir)produzitzeko gaitasuna ere badutelako. Fenomeno diskurtsibo moduan funtzionatzen duten heinean, aipatu eta ukitzen dituzten errealitate horietan (eta sinergikoki beste batzuetan ere bai) eragina izateko gaitasun politikoa dute.

1.1.
UMOREA, KONTU SERIO HORI

      Gaur egun garrantzia zerk daukan neurtzeko arma handi eta garrantzitsua da umorea.

ALAIA MARTIN, 2017

      Uxue Alberdi bertsolari eta idazleak “kontu serio” gisa izendatu zuen umorea 2010ean eta, gizartean bestelako usteak nagusi izan arren, ez dira gutxi berarekin bat egin eta umorearen garrantzia azpimarratzen duten autoreak. Barbara Diazen (Nueve, 2018) arabera, esaterako, ez genuke inola ere jokatu behar gure umoreak gizartean nagusi den giroa islatuko ez balu bezala, ezta grazia egiten digunak gure ideiak eta pentsatzeko modua adieraziko ez balitu bezala ere.

      Anduagaren ustez, arreta handiagoa jarri beharko genioke hizpide dugun umoreari. Ikerlariaren hitzetan, umoreak, gaur egun bizitzen ari garena agertzeaz gain, aurreikuspenak egiteko moduko aztarnak ere ematen ditu; “autore batek esaten zuen umorea badela termometro baina baita termostato ere; zer dagoen erakusten du eta, horrez gain, dagoen hori aldatzeko gaitasuna ere badauka” (Anduaga, 2015).

      Aurrekoen bidetik dihardu Francisco Jose Cortesek (2014) ere. Bere aburuz, akats handia da umorea beti transzendentzia handiegirik gabeko denborapasa bezala katalogatzea. Kontrara, umorea beti izan da eta gaur egun ere bada helburu sozialak dituen artefaktu estetiko bat, hitz jokoen azpian kamuflatutako mezu serioen bidez entzulearen arreta bereganatzea helburu duena.

      Gurean, Virginia Imaz pailazoa da, ezbairik gabe, esku artean dugun gaia lantzeko erreferente nagusienetakoa. Bere hitzetan, sistema oso azkarra izan da umorea haurren kontutzat sailkatuz, baina umorea gizarte kritikak duen elementurik baliotsuenetakoa da (Argia, 2005-01-30).

      Bestalde, Magdalena Romerak (2014) dioen moduan, umorea testuinguruko elementuei hertsiki lotuta dago. Egoerazko faktoreek, hizlarien arteko harremanak, beraien ezaugarriek, adinak, estatusak... eragin zuzena dute, eta genero-sistemak gainerako guztiak gurutzatzen ditu, zeharkako aldagaia da. Agustin Arrieta filosofo eta irakaslearentzat, umoreaz ari garelarik ezinbestekoa bilakatzen da testuinguruaren azterketa. Bere aburuz, “testuingurugabetzea da umorearekin egin daitekeen akatsik larriena” eta akats horrekin lotzen du egun sare sozialekin gertatzen dena; “txiste bat egin dezakezu baina ezin duzu testuingurua ondo finkatu” (Argia, 2020-06-21).

      Imazek (2005) ere umorea erreferentziala dela azpimarratzen du eta, haren iritziz, barre eginarazten diguna erreferenteen distortsioa, anplifikazioa edo exajerazioa izan ohi da. Idoia Torregarairen hitzetan, erreferentzialtasuna umorerako funtsezko elementua delako suertatzen dira hain lagungarri topikoak eta estereotipoak, beharrezko kode konpartituak eraikitzeko orduan. Gainera, erreferentea zenbat eta gertuagokoa izan, are eta grazia handiagoa eragin ohi digu. Horrela, adibidez, kultura bakoitzak erreferente propioak ditu eta kultura bakoitzaren barneko talde bakoitzak bereak. Varelak ere, umorea egiteko, ezinbestekotzat du taldekoen edo parekoen artean egotea:

      Zu jaio aurretiko pelikula bati buruzko txistea egingo banu, zuk ez zenidake ezer ulertuko. [...] Virginia Imazek behin esan zuen emakumeak trabesti kulturalak garela, guk eta geuretzat eginak ez diren produktu kulturalak kontsumitzera ohitu garelako. Horregatik egin ohi dugu barre gizonek gizonentzat egindako txisteekin. Gizonek ez dakite hori egiten, ezinezkoa zaie emakumeen umorearen parte sentitzea. Andreen txisteek ez diete graziarik egiten eta, edo erasotuak sentitzen dira, edo ez dute ezer ulertzen. Eta haiek jendartearen erdia soilik dira, ezta? Beraz, gure txisteak ere badira umore unibertsal, ez dira neskon txisteak, txisteak dira. (Labaka, 2017)

      Mundu erreferentzial desberdinak izateak lotura handia dauka emakumeoi egotzi izan zaigun balizko umore faltarekin. Sozialki barre egiten ikasi dugu; graziarik egiten ez zigutenean ere, urrutiko erreferenteei automatikoki barre egiten. Aurrerago sakonduko dugun moduan, historikoki emakumeekin lotutako arloak eremu pribatura zokoratuak eta baliogabetuak izateak zaildu egin du emakumeok guri buruzko umorea egitea, hasteko eta behin, gure erreferenteak ez ditugulako baliotsutzat jo izan. Eta, Imazen (2015) hitzetan, zerbait desdramatizatzeko, zerbaiti garrantzia kentzeko, beharrezkoa da aurrez garrantzi hori aitortua izatea. Sakratua dena baino ezin da fribolizatu.

1.2.
UMOREAREN ASKOTARIKOTASUNA

      Umoreak balio dezake hegemonia bat, norma bat, kanon bat, hankaz gora jartzeko, baina, era berean, balio dezake hegemonia, norma edo kanon hori betikotzeko ere.

NEREA IBARZABAL, 2018

      Anduagaren (2016) lana oinarri hartuta[7], mintzagai dugun umoreari buruzko irakurketa historiko garrantzitsuenak nabarmentzeko ahalegina da ondorengoa. Ikerlariak zehaztu bezala, Sokratesek dagoeneko aditzera eman zuen komediak, atsegin edo ongizaterako praktika huts izatetik urrun, beti dakarrela berarekin “besteaz” burla egitea, eta beraz, gizakien arteko nagusitasuna erakusteko ekintza bat dela (Anduaga, 2016: 135). Platonek, aldiz, komedia hazka egitearekin alderatu zuen, biek ala biek gozamena sortzen badute ere jatorrian ezinegon bat dutela agerian utziz (Platon, 2010 in Anduaga, 2016). Filosofo klasikoen ildoari jarraituz, barrea eta umorea besteekiko sentitzen den nagusitasunak sortutako gozamena direla defendatu zuten beste zenbait autorek, eta ondorioz, subjektuen arteko botere-harremanak agerian jarri eta elikatzeko balio dezaketela. Bestela esanda, gizarteko beste subjektuekiko nagusitasuna erakutsi eta eskuratzeko gaitasuna egotzi zioten umoreari.

      Askotarikoa eta konplexua izan da umorea ulertzeko modua. Umorea gertaera sozial gisa uler daiteke, gizartea zuzentzeko praktika gisa. Ikuspuntu psikologiko batetik, umoreak inhibitutako bulkaden gozamena sentitzea ahalbidetzen duela proposatu izan da eta, hortaz, askapen pertsonalerako bitarteko gisa ulertu izan da, mugak, tabuak eta zentsura soziala gainditzeko bitarteko bezala. Soziologoek, berriz, umorearen unibertsaltasun nahiz partikulartasunean ipini dute arreta, umorearen barne egituran eta duen eragin sozialean, eta, beraz, kategoria atenporal eta unibertsal gisa ulertzetik urruti, umorea denbora-espazioaren arabera mugatuta dagoen errealitate gisa hautematea proposatu izan dute. Tartean, umore senaren ezaugarriak taldetasun baten oinarrizko ikuspegiaren erakusle direlako, besteak beste, talde batek “normaltzat” eta “desbideratutzat” zer ikusten duen erakutsi dezaketelakoan. Hain zuzen ere, umorea askotan erabiltzen baita arbuiatu, aldarazi edota desagerrarazi nahi den errealitate (agente, praktika...) horren aurka, eta, aldiz, babestuta uzten da desiragarria, “normala” edo aldatu nahi ez dena.

      Beste ikerlari batzuek, ordea, umorea besteen inguruan baino norbere burua umoregaitzat hartuta egiten den praktikatzat daukate, fenomeno honek taldea garatzeko, hobetzeko eta indartzeko ariketa gisa funtzionatzen duela argudiatuz. Donna Goldsteinen lana (2003 in Anduaga, 2016) aipa daiteke honen erakusgarritzat. Autoreak Brasilgo auzo txiroetako emakumeen umorea aztertzeko egindako etnografian haien egoera prekario eta menderakuntzakoaz barre egiten dutela erakusten du eta horrek emakumeen artean kontzientzia politiko bat partekatzen eta indartzen laguntzen duela.

      Umorearen egiturari dagokionez, zenbait autorek diote umorea suerta dadin oinarrizko bi fase daudela, gorago aipatu dugun umorearen erreferentzialtasunarekin lotuta daudenak. Batetik, hartzailearentzat ulergarria den errealitate bat erabili behar du umoreak eta horretarako emaile eta hartzailearen mundu ikuskerek edo kulturek gutxieneko antzekotasunak eduki behar dituzte. Deskribatzen den errealitatea hartzailearentzat ezezaguna bada, ezinezkoa izango baita umorea sortzea. Baina, honekin batera, umoreak beharrezkoa du argitara ekarri den egoera hori bere testuingurutik ateraraztea, hau da, deslotu edo haustea. Anduagaren arabera, “ohikotasuna ‘desorekatzeak’ egunerokoan arruntak diren logikak, ulerkerak eta komunikatzeko manerak auzitan jartzea dakar” (2016: 142). Ildo honi jarraituz, umoreak errealitatearen planteamendu dikotomikoetatik aldendu eta ikusmolde anitzak posible egiten dituen ulerkera bat ahalbidetuko luke.

      Era berean, azpimarragarria da umorea soziologiatik aztertzen dabiltzan egileek errealitate sozialean eragiteko gaitasuna aitortzen diotela (2016: 143). Besteak beste, praktika sozial izate hutsak, berarekin dakarrelako errealitate sozialaren parte izatea eta, gehiago edo gutxiago, errealitate horretan eragina izatea. Hala ere, desadostasun handia erakusten dute eragin hori nolakoa den zehazterako garaian. Zenbaitzuek umoreak indarrean dagoen gizarte ordena mantentzeko duen gaitasunari egiten diote azpimarra. Gizarte industrializatuetan egindako ikerketek, esaterako, arrazoi ematen diete hauei, umoreak gatazkatsuak diren egoeren inguruko txantxen bidez horiek neutralizatzeko gaitasuna duela jartzen baitute agerian. Antzeko bidetik baina era muturrekoagoan, umorea kontrol sozialerako tresnatzat dute beste batzuek eta aurretik aipatutako ikuspegiari helduz, umorea “zuzentzaile sozialtzat” hartzen dute, umorea gainerakoengan lotsatzeko modukotzat jotzen dena seinalatzeko eta arau sozialak onartzeko eta mantentzeko baliabidetzat ulertuz.

      Rose Coserren lana (1959 in Anduaga, 2016) bitxia bezain interesgarria suertatu daiteke. Ikerlariak ospitale bateko lan-bileretako umore erabilerak aztertu zituen, txisteen kopurua eta noranzkoa lanpostu maila desberdinek (medikuak, egoiliarrak eta erizainak) duten hierarkia sozialarekin alderatuz. Beraien posizioa besteen aurrean defendatzeko haiek baino “maila baxuagoko” langile taldeen inguruko txantxak egiten zituztela ikusi zuen autoreak eta umoreak talde sozialen arteko higiezintasuna bultzatzen duela argudiatu zuen. Are gehiago, autorearen arabera, umoreak posizio sozialen mugiezintasuna indartzen badu, posizio bakoitzaren baitan kideen arteko kohesio soziala indartzen duelako da. Hain zuzen ere, beste zenbait autorek azken ideia horri heltzen diote, umorearen funtzio nagusia harreman sozialak sortzea edota estutzea dela adieraziz. Hauen arabera, talde kultura jakin bat sortu eta definitzeko baliagarria da umorea, “besteen” (taldekide ez direnen) inguruan konspiratuz sendotzen baita “gutarron” konplizitatea, murrizten elkarrekiko distantzia soziala eta indartzen identitate komuna.

      Hainbat autorek azpimarratzen dute umorearen jarrera bikoitz hori: kohesio soziala sortzeko eta indartzeko balio duela, batetik; eta mailaketa sozialak bistaratzeko eta elkarrengandik bereizita mantentzeko gaitasuna ere baduela, bestetik. Alabaina, beste autore batzuek, umoreak haustura eta subertsioa dakartzala defendatzen dute. Judith Butlerrek (2001, 2010 in Anduaga, 2016), adibidez, umoreak errealitate soziala desnaturalizatzeko balio duela esaten du, eta gauzak “bestela” izan daitezkeela erakusteko gaitasuna egozten dio, dagoen ordena soziala mantenarazi ordez (orain arteko autoreek aditzera eman duten moduan) hura iraultzeko balio duela aldarrikatuz; umoreak tesi-antitesi logika dikotomikotik urrunduz errealitatearen balizko aukera hipotetiko berriak proposatzeko aukera ematen duelakoan baitago.

      Butlerren ikuspegiarekin bat egiten dute umorea gatazka teorien ikuspegitik landu dutenek. Hauetako zenbaitek, adibidez, talde sozial jakin batek umorea erasorako edo defentsarako arma gisa nola balia dezakeen aztertzen dute. Beste zenbaitek, umoreak itutzat duen taldean eragina duela defendatzen dute, besteak beste, “ahularen” arma gisa funtziona dezakeela; zapaltzailearen aurka eraso egiteko, egoera zehatz bat salatzeko edota borroka espazio alternatibo gisa agertzeko aukera emanez. Badira, aitzitik, argudiatzen dutenak umorearen bidezko erresistentziak uneko lasaitasuna edo asetasuna eskaini arren, egoera gatazkatsuetan eraldaketa errealik ez duela sortzen eta askapen balbularen metaforari eutsiz, umoreak egiazki sistema bera egonkortzen laguntzen duela uste dute.

      Anduagaren iritziz, umorearen inguruko funtzio banakatu horri bira interesgarria eman zion Dawn Robinson eta Lynn Smith-Lovinen lanak (2011 in Anduaga, 2016). Izan ere, lau dira orotara autore hauek umoreari esleitzen dizkioten gaitasun sozialak: a) kohesio sortzailea izatea; b) tentsioak gainditzen laguntzea; c) hierarkia sortzaile nahiz mantentzailea izatea; edota d) esanahiak eraldatzeko gai izatea. Hala ere, ez dute aintzat hartzen umoreak aldi berean aurrez aipaturiko funtzio bat baino gehiago izan dezakeenik, ezta horiez gain bestelako funtzioak izan ditzakeenik seinalatzen ere (Anduaga, 2016: 147).

1.3.
UMOREAREN EZAUGARRIAK

      Plazerari lotuta dagoenez, ez dugu hartaz hainbeste gogoetatzen, bizitzearekin aski zaigulako. Besteren umorearen objektu garenean pentsatzen dugu hartaz, azpiratzen gaituenean, sufritzen dugunean. Pairamenak eramaten gaitu agian gogoetara, zauriari azalpen bat bilatzen saiatzen gara, umoreari pisu bat emanez.

UXUE ALBERDI, 2017

      Bidaia historiko honen ostean, eta behin umorearen inguruko irakurketak askotarikoak direla baieztatuta, gutxieneko oinarri komunei buruz jardutea komeni da. Bide honetan, umorearen hiru ezaugarri partekatu hauek azaleratzen dira Anduagaren tesian; gozamena, haustura eta distantzia.

      Gozamenari dagokionez, autore gehienek hartzen dute aintzat umorea plazerarekin, ongizatearekin, atseginarekin zein dibertsioarekin lotuta dagoela. Bigarrenik, haustura deitzen zaio umoreak errealitatearen ohiko interpretazioarekiko sortzen duen desdoiari, umoreak ohikotasuna kolpatu, irauli, birplanteatu edo, une batez bada ere, kolokan uzteko ariketa abiarazten baitu:

      Umorea, beraz, forman edo egituran unibertsala dela uler genezake (beti dakar haustura), testuinguru soziokulturalaren arabera aldatuko duelarik haren hausturen tasuna. (Anduaga, 2016: 150)

      Hirugarrenik, distantzia deritzo umoreak berak darabilen egiturari, hots, zerbait esateko, azpimarratzeko, argitara ekartzeko edo, besterik gabe, aipatzeko jarduerari. Alegia, umoreak beti dio zerbait eta zerbait hori “nonbaitetik” esana da.

      Aipatutako hiru ezaugarri partekatuak honela laburbiltzen ditu ikerlariak:

      Ulertzen dugu, beraz, umoreak zerbaitekiko distantzia sorrarazten edo bultzatzen duela errealitateak aipatzen dituen momentutik, errealitate horrekiko haustura joko bat proposatuz gozamena sorrarazten duen praktika batean. (Anduaga, 2016: 150)

      Umorea, funtsean, komunikatzeko modu bat da eta zerrendatutako ezaugarri hauek eraginkortasun handiko diskurtso molde bilakatzen dute. Anduagak (2016: 47) zehaztu moduan, hasteko eta behin, bestelako genero diskurtsiboekin gertatzen ez den bezala, umoreak berezkoa duen bat-bateko algara sortzeko gaitasunak horrekiko jarrera kritiko bat garatzeko aukera gutxi uzten duelako. Irriaren katarsian murgildurik, zaila izan ohi da askotan umorez igortzen den mezua momentuan bertan auzitara eramatea eta, horren ordez, umorez jaulkitzen den edukiaz erabat jabetu gabe, hori onartu eta barneratzen amaitzen da gehienetan. Hala, sortzen duen atseginagatik, errazagoa suertatzen da bestela esatea ezinezkoak liratekeen hainbat mezu umore formulan gizarteratzea.

      Ibarzabalek (Labaka, 2018), adibidez, umoreak beste modurik ez zeukanean zenbait gauza esateko balio izan diola aitortzen du eta antzera dihardu Varelak ere:

      Ulertzen dut batzuetan umoretik egin behar dudala, esplikatzeko dudan modurik onena delako. Nik beti hitz egiten dut zapalkuntzei buruz, baina modu dibertigarrian egiteak laguntzen du jendeak bideoak ikusi eta konpartitu ditzan. (Labaka, 2017)

      Quan Zhou Wu txinatar jatorridun ilustratzaileak ere antzeko ikuspegia agertzen du Berrian egindako elkarrizketako pasarte batean:

      Arrazakeriaren gisako gai serioagoak aipatzean, uste dut garrantzitsua dela diskurtso guztiak ez izatea zigortzaileak edo salaketazkoak. Arrazakeriari buruz pentsarazten duen diskurtso atsegin bat ere behar da. [...] Umoreak ez die garrantzirik kentzen gai serioei. Umoreak digestioa errazten du. Gogorra da hau esatea; beraz, beste ikuspegi batetik eta modu atseginean, agian batzuek hausnartuko dute. (Berria, 2020-09-25)

      Azken baieztapen honekin lotuta, kontuan izan behar da umorea preziatua den garai batean bizi garela, eta horrek umorea erabili eta zabaltzeko nahia hedatuta egotea dakarrela: zerbaitek grazia egiten badigu gure inguruan zabaltzera joko dugu berehala, eta edozein mezu espazio sozialean azkar hedatzeko tresna ezin hobea bihurtzen du horrek umorea (Anduaga 2017: 31).

      Anduagak argi adierazten du umorea zerbait ona eta atsegina dela pentsatzea tranpa moduko bat dela. Ahaztu egiten zaigulako, hain justu, umorearen inguruko balorazio hori bera ere konstrukto sozial bat dela eta horrela “ez dugu ikusten bazterketa ekar dezakeela, arma politiko bezala erabil daitekeela, iraina, beldurra, lotsa sentiarazi ditzakeela... eta horrek gero ondorio sozial batzuk dauzkala” (Anduaga, 2015). Positiboa den zerbait bezala ulertzeak erabiltzen dugunean bere gaineko ia kontrolik ez izatea ekar lezake, gainera. Atsegina delako, sortzen digun berehalako erreakzioa da gustatu zaiguna konpartitu nahi izatea eta horrek suposatzen duena da umore bitartez igorritako diskurtso hori barrerarik gabe irentsi dugula eta ia inolako barrerarik gabe transmiti dezakegula.

      Honengatik guztiagatik, askotan kosta egiten zaigu umoreak mezua duela konturatzea. Dena dela, maiz kontrakoa uste izan arren, ez dago umore zuririk, umoreak errealitatearen gaineko juzgua helarazten baitu beti, egokia denaren eta ez denaren arteko balorazio bat, gizartean “normaltzat” jotzen denaren eta ez denaren arteko inkongruentzian oin hartuz. Hori baita, hain zuzen, umorearen funtzionamenduaren oinarrian dagoen logika: onargarria, zuzena, “normala”, neutroa zer den agerian jartzeaz arduratzen da, gaitzesgarri, baztergarri, anomalo edo desiragaitzak direnak umorez kolpatu eta horiekiko lotsa edo deslotura bultzatuz (Anduaga, 2017).

      Azkenik, umoreak funtziona dezan ezinbestekoa da umore prozesuak proposatzen duen haustura eta distantziarekiko onarpena izatea. Zentzu honetan, interesgarria izan daiteke proposatzen diren umore prozesu guztien artetik gizartean onartuak zein diren (eta zein ez diren) behatzea; modu horretan bistaratu baititzakegu hierarkiak eta botere-harremanak.

1.4.
UMOREAREN HIZTEGIA

      Hitzak behar ditugu bestelako umorea nahi badugu, horra abiapuntua. Hitzak zorroztasunak, sonak, graziak bere bidea egin dezan. Monsantok bahitu eta Bayerrek komertzializatu gabeko hiztegi libre bat, ezinezkoa baita beste logika batean saiatzea, barreari ziri-ziri aritzea, hasieratik bertatik bagaituzte gatibu.

IÑIGO ARANBARRI, 2017

      Gogoratzen naiz Baginaren bakarrizketak[8] egitean jende asko kasi-kasi uzkurtuta geratzen zela besaulkian alua esateko hogeita zazpi modu desberdin zerrendatzen genituenean.

AITZIBER GARMENDIA, 2017

      Askotan errepikatzen den zerbait da aipatzen ez dena ez dela existitzen. Ibargurenek (2010) dioenez, zenbait hizkuntzatan gai batzuen inguruko terminologia eraiki gabe dago oraindik. Hizkuntza sexista denez, errealitate batzuk ez dira izendatzen eta, ondorioz, ez dira ikusarazten. Hori dela eta, oraindik hiztegi oso bat dago eratzeko emakumeon errealitate askoren inguruan; gure sexualitatearen inguruan, kasurako. Umorea gauzatzerakoan garrantzi berezia hartzen dute hitzek eta horrexegatik da ezinbestekoa umorea zertaz eta zer esanez egiten den aztertzea eta, bide batez, umorerako zein gai (eta zein ez), zein hizkera (eta zein ez), zein hitz (eta zein ez)... baliatzen diren behatzea.

      Varelaren aburuz, hiztegiak eraikuntzak dira eta gizon zuri heterosexualek eraikitzen dituzte. Ondorioz, hitzak nabarmenki markatuta daude. Gaztelaniaz, esaterako, badaude maskulinoan graziarik egiten ez duten arren femeninoan grazia egin ohi duten hitzak. Kontzeptu batzuk, areago, ez dira existitu ere egiten; femme fatale deritzogunaren baliokide maskulinoa, besteak beste. Hortaz, bistakoa da hitzek karga ezarri bat daukatela eta umorea egitean bi aukera ditugula: karga hori baliatzea edo, kontrara, karga hori aldatzen saiatzea.

      Mugimendu feministak askotan erabili izan duela azken estrategia hau, uste du Varelak. Gaztelaniaren kasuan, adibidez, hitz askoren esanahia birformulatu da: feminazi, puta, bollera... Ildo beretik, umorea hegemonikoa denaren zerbitzura dagoenez, badaude zuzenean asmatu egin behar diren hitzak. Varelari oso aberatsa iruditzen zaio esanahia aldatu nahiz hitzak asmatzeko aukera hori. Horrekin batera, emakumeak umoregintzan hasteak lehenago aipatu ere egin ezin ziren hainbat tabu armairutik ateratzea ekarri du berarekin.

      Alaia Martinen hitzetan (Labaka, 2017), hizkuntzak jendarte baten inguruko nahiz barruko paisaiaren argazki bat dira, azken finean. Hizkuntzek badaukate islatzeko balioa, ezkutatzekoa daukaten neurri berean. Hori dela eta, normalean hegemonikoak diren gaiak, kontzeptuak eta rolak askoz ere ordezkatuagoak egon ohi dira hizkuntzetan. Martinentzat sexua da gure jendarteko tabu handienetako bat eta adierazgarria iruditzen zaio, kasurako, zakila bera gutxitan esaten den arren, berau adierazteko metafora mordo bat egotea:

      Sexurako grina orain arteko umorean gizonezko baten ahotik entzunda oso natural, oso ohiko, oso barregarri eta oso erraz belarriratu zaigun bezala, emakume baten ikuspegitik esaten denean beste kortozirkuitu bat sortzen du eta nik uste dut aipatu orduko igartzen den gauza bat dela entzuleen artean. [...] Aluaz ez da kantatu izan, niri metafora oso gutxi bururatzen zaizkit entzun izan ditudanak eta zakilaz pila bat okurritzen zaizkit... Berdin gertatzen da telebistan ikusi dudan fikzio guztian, kaleko elkarrizketetan... Askoz askatasun gehiagorekin hitz egiten dute gizonek euren zakilaz. (Labaka, 2017)

      Sexualitateaz haratago, Martinek azaltzen du hizkuntza hitz batzuk aurrean eta beste batzuk atzean jartzen dituen erreminta ere badela. Bere ustez, interesgarria litzateke ikustea jendaurreko jardunetan bolantea, sukaldeko gortina edo harraska, adibidez, zenbatetan aipatu diren gai interesgarri bezala. Hau da, hitzak hartu eta hitz horien jatorri diren espazioak behatuta, ikerketa interesgarri bat egin daitekeela uste du, bai zer mundu errepresentatzen ditugun ikusteko eta baita zer munduk errepresentatzen gaituen ikusarazteko ere. Martinen iritziz (Labaka, 2017), lan aktiboa justu itzalean utzitako hitz horiek eta mundu horiek bilatzean dago: “Bilatu egin behar ditugu askotan ez zaizkigulako berez etortzen plazarako gai interesgarritzat”.

      Lujanbioren iritzian, azken batean hizkuntza lotuta baitago onarpenarekin (Labaka, 2017). Nabarmena da emakumeen mundu erreferentzialak onarpena izango balu hitzak izango lituzkeela. Aitzitik, inoiz horretaz hitz egin ez dugunez, aipatu ez dugunez, hitzak falta zaizkigu:

      Emakumearen mundu erreferentziala (mundu intimoa, sexualitatea, gorputza, fisikoa...) izan da oso kanpotik eta goitik behera tratatu den zerbait eta oso estereotipikoki. Geuk ez badugu landu, ez bagara ausartu horretaz hitz egiten, normala den bezala terreno hori ibili gabe dago eta hizkuntza hori egin gabe. [...] Zakilari buruz hitz egiteko hamar milioi metafora daude. Aipatu nahi ez duzunean ere askotan, irudi lanbro batekin, hori ulertzen da. Emakumearen aluari buruz edo klitoriari buruz hitz egiteko ez daude. Nik ez dut inoiz esan hitz hori bertsotan igual hogeita bost urtean! Eta metafora bezala ere... Azken urteetan askoz gehiago, baina... (Labaka, 2017)

      Elkarrizketa berean, Lujanbiok dio emakume taldeetan (bertsotatik kanpo ere bai) kode konpartitu eta giro erosoetan pila bat sortzen dela. Eta emakumez osatutako saioetan ere, zenbat eta emakume bertsolari gehiago aritu, bertso munduan ere askoz presenteago sumatzen da:

      Emakumerik ez da egon eta gizonek hitz egin dute beren erara edo sozialki onartzen zen erara horri buruz. Orduan, orain dago terreno hori dena irabazteko eta hori ederra da. Azkenean oso kreatiboa ere bada. Batetik, gogorra da hitz berri horiek integratzea diskurtsoan baina, bestetik, oso aliziente ederra da. Azkenean, mundu metaforiko bat asmatzea kristorena da! Sortzeko kristoren esparrua, alorra dago hor. [...] Zortez egiteko daukagu! Mundu erreferentzial bat eta hizkera bat, modu baliagarri-kaletar-artistiko bat eta gero horren metaforizazio bat. Eta gero umore bat, horri buruzko umore bat. (Labaka, 2017)

[7]   Azpiatal honen eta hurrengoaren oinarria Uxoa Anduagaren Herri barrez, umore bidezko euskal nazioaren eraketa prozesua (2016) ikerlanetik eratorritakoa da.

[8]   Aitziber Garmendia eta Ainhoa Garai aktoreek Eva Ensler idazlearen antzezlanean oinarrituta taularatutako obra.

2.
UMOREAREN NORANZKOAK

      Umoreak ia beti egiten du boterearen alde. Beti nazio baten alde. Hegemoniaren alde. Beti “bestearen” kontra. Oso maiz, goitik behera.

LOREA AGIRRE, 2017

      Desberdintasun garbi bat dago satiraren eta umore zapaltzailearen artean. Satirak, satira izatekotan, gorantz eta barrurantz apuntatu behar du; beherantz apuntatzen duena, bortxatutako emakumeari buruzko txiste tipikoa, beltzari buruzkoa... hori umore zapaltzailea da, pribilegiodunari grazia egiten diona eta gainerakooi grazia zipitzik egiten ez diguna.

BRIGITTE VASALLO, 2018

      Ohikotasunean erabiltzen dugun umoreak beti izan ohi du gizarte-desoreken islaren bat nonbait. Ikusi dugun eran, umorea beti da inpartziala eta, zentzu horretan, beti da politikoa. Ainhoa Agirreazaldegiren iritziz (Labaka, 2017), umorea berdinaren inguruan edo desberdinaren bizkar egin badaiteke ere, aldagaiak adina, lekua, generoa eta klase soziala izan ohi dira eta ondorioz, oro har, gauzatzen den umorea klasista, xenofoboa, matxista eta, areago, filtrorik gabekoa izan ohi da.

      Barrea eta plazera transgresoreak dira, normekin jolasten dute eta boterea kolokan jartzeko ahalmena izan dezakete. Hori dela eta, emakumeari debekatuak izan zaizkio biak ala biak. G. Angela Murak eta Leonor Ruiz Gurillok (2014) aipatu bezala, historikoki zenbait lanek determinatu izan dute emakumeak ez zirela gai ez umorea erabiltzeko ezta interpretatzeko ere. Kontrara, ordea, Las humoristas saiakeran (2017) Isabel Franc-ek azaldu bezala, ez dira gutxi izan erresistitzeko, borrokatzeko, bizirauteko nahiz ahalduntzeko umorezko armak erabili izan dituzten andreak. Autore askoren artean[9] idatzitako saiakerak andre horiek ahanzturatik erreskatatzea du helburu. Francek umorea defentsa mekanismo bezala definitzen du eta Dolores Juliano dakar akordura indar sozial urriko sektoreek historian zehar barrea, sarkasmoa eta ironia behin eta berriro erabili izan dituztela baieztatzeko:

      Emakumeek umorea estrategia subertsibotzat erabili dute, estereotipoen, jokabide arauen, kodigo sozialen eta mandatu patriarkalen kontrako protesta modutzat; genero rolak eta tabuak hausteko eta desmitifikatzeko modu bat ere izan da, gaizki deitutako ordena patriarkala ezbaian jarri, transgreditu eta desafiatzeko modu bat. (Franc, 2017: 64)

      Virginia Acuñaren (2014) hitzetan ere, helburua estereotipo sexistei barre egitea bada, umoreak funtzio subertsiboa izan dezake. Landuko dugun moduan, emakumeek umorea genero-sistemaren normei desafio egiteko estrategia gisa erabiltzen dute, hau da, transgresio moduan. Enbeitaren arabera, ez dago umorea baino gauza iraultzaileagorik:

      Nik uste dut umoreak balio behar duela estereotipoak apurtzeko, genero rolak apurtzeko. Umoreak balio behar du iraultzeko. (Labaka, 2017)

      Bide beretik, Limor Shifmanek eta Dafna Lemishek (2010) interneteko umoreari buruzko artikulu interesgarri bat idatzi zuten urte luzeetan zehar emakumeak euren kasa umorea sortu ordez gizonen txisteei errespetuz irri egitera mugatu izan direla kontatuz. Asimetria hau ardatz hartuta umore sexistaren eta feministaren arteko bereizketa egin zuten bi autoreek:

      Desberdintasun handia dago botererik ez duten gizarteko segmentuak seinalatzen dituen umore kontserbadore/hegemonikoaren eta talde baztertuenek boterean daudenen kontrako arma gisa baliatzen duten umore subertsibo/errebeldearen artean. (Billig, 2005 in Shifman eta Lemish, 2010: 2)

      Egizabalentzat kontzientzia feminista batetik egindako umorea askoz inklusiboagoa izan ohi da (Labaka, 2017), periferian daudenak kontuan hartu eta hegemoniatik kanpo gauzatzen delako eta ez delako eredu patriarkalean oinarritzen (gizon, zuri, heterosexual...). Umore hegemonikoa, berriz, denborak eta erabilerak higatutako estereotipoen gainean oinarritzen da:

      Estereotipoak ezinbestekoak dira, mundua ulertzeko behar ditugu; errealitatea antolatzeko. Beste kontu bat da estereotipo horiek egia absolutu bezala hartu eta zure azterketa guztiak horietan oinarritzea, inolako kritikotasunik gabe. [...] Niretzat umorea da estereotipo horiek hartu eta desmuntatzea. Hor egiten da lanketa politikoa eta hor ikusarazten da askotan zein puntutaraino diren absurdoak. Umore mota batek estereotipo horiek indartzen ditu eta bestea ahalegintzen da horiek desmuntatzen, deseraikitzen. (Labaka, 2017)

      Shifman eta Lemishen arabera, umore sexista kultura patriarkal askoren zati integrala izan da mendeetan zehar. Emakumezkoen ustezko gutxiagotasunean oinarrituta, beraien inozokeria, pentsaera ilogikoa, ezjakintasuna eta arduragabetasuna izan ditu hizpide umore mota honek eta emakumeak objektu sexual moduan eraikitzen lagundu du. Umore sexistak emakumeak erridikulizatzea du xede, gizonekiko gutxiagotasuna azpimarratuz eta estereotipo tradizionalak indartuz. Umore feminista, ordea, gizartearen egitura patriarkala kritikatzen duena eta hau berregituratu nahi duena litzateke. Umore sexista estereotipo tradizionalen gainean eraikitzen den moduan, umore subertsibo feministak zalantzan jartzen ditu estereotipo hauek. Hortaz, umore feministak aurka egiten dio genero desberdinkerian eta estereotipo hegemonikoetan oinarritutako umoreari.

      Funtsean, bi autoreek umorea egiterakoan nondik abiatzen garen dute aipagai. Hau da, erdigunean kokatu eta bazterrekoari edo periferikoari barre egiten diogun ala, aurkako norabidean, bazterretik edo periferiatik bertatik ari ote garen umorea sortzen. Alberdiren arabera, garrantzitsua da umorea beste norbaiten kontura edo beste norbait objektutzat hartuta egiten dugunean zertarako erabiltzen dugun kontuan hartzea; umore objektuarengana hurbiltzeko ala urruntzeko eta, honekin lotuta, botere sistema dagoen moduan iraunarazteko ala iraultzeko erabiltzen dugun. Bertsolariaren ustetan, konplizeak non bilatzen ditugun da gakoa; zentroan bilatzen ditugun ala ertzetan.

      Unai Iturriagak ohartarazi bezala, guztiok epaitzen dugu umorea eta umorea darabilgunean epaitzen ari gara guztiok. Esan nahi baita, beste inork umoretzat duena gure gustukoa ez denean, edo ustezko umore horrek erasotzen gaituela uste dugunean, epaitu egiten dugu, kaskarra, gustu txarrekoa, edo are, umorea ere ez dela adieraziz. Haatik, geuk hautatzen dugunean pertsona, pertsonaia edo jendarte konkretu bat umoregai izan daitekeela eta, gainera, jakin badakigunean parean dugunak irizpide hori konpartitu edo ontzat eman dezakeela, epaia emana dago: gu eta haiek. Bertsolariak argitu bezala, “guk egiten dugu umorea, eurak dira umoregaia” (2017: 42).

      Lujanbiok ere taldetasuna ekartzen du hizpidera umorearen eta botere-harremanen arteko lotura esplizitatzeko:

      Umorea sarri egiten da, batetik, kodigo konpartitu batean edo kodigoa konpartitzen duen giza talde batean eta, bestetik, beste giza talde bati buruz; askotan zapalduago, marjinalago edo desberdina den giza talde bati buruz. Hor jada botere-harreman bat dago umorearen erabileran. [...] Umorea boterea da. Zeinek esaten du zein den graziosoa? Hori ere eraiki egiten da. Zer esan litekeen eta zer ez bezala. (Labaka, 2017)

      Agirrek bi funtzio kontrajarri ikusten dizkio umoreari: batzuetan taldea elkartzeko balio dezake baina, era berean, arrakalak edo erretenak sortzen ditu. Laura Mintegiren aburuz ere umoreak taldea mugatzen du, barreak markatzen baitu nor den taldekidea eta nor ez. Anduagaren iritziz (2015), zirkulu bat marraztu eta umoregaiak zirkuluaren kanpoaldean kokatuz gero, horiek izango lirateke, neurri batean behintzat, baztertuak direnak, arraro bezala ikusiak direnak edo desiragarriak ez direlako azpimarratu nahi direnak. Soziologoaren hitzetan, gure kasuan, erdian gelditzen dena, alegia, neutrala, normala eta desiragarria dena, Bilboko klase ertaineko gizonezko erdalduna litzateke.

      Zirkulu desberdinen barrualde eta kanpoaldea behatu nahirik, lan honetan ere umoregilea eta umoregaia bereiziko dira botere-harremanei buruz hitz egiteko orduan, umoreak hiru noranzko (behintzat) izan ditzakeela defendatuz: goitik beherakoa, behetik gorakoa eta parez parekoa.

2.1.
GOITIK BEHERA

      Umoreak umore izateko, igorlearen eta hartzailearen mundu ikuskera partekatua behar omen du. Gutasun bat, bestetasun batek definitua. Gu ez-ezjakinak. Gu ez-emakumeak. Gu ez-baserritarrak. Ez-homosexualak. Ez-ijitoak. Eta jakinik ez dagoela umore neutrorik, testuinguruaren baitan zein guk zein besteri egiten dion barre, horren arabera izango da umorea subertsiboa edo statu quoaren aldekoa, zapaltzailea ala askatzailea. [...] Ez gaitezen engaina, ordea. Beltzek izango dituzte zuriei buruzko txisteak, baina, ezin esan txiste horiek arrazistak direnik, ez dutelako atzean mendetako egiturazko zapalkuntza historia bat. Besterik da beltz talde batean dagoen zuria deseroso sentitu daitekeela txiste horien osteko barre-algaren artean.

MIREN ARTETXE, 2017

      Iñigo Aranbarriren hitzetan, umorea jendartea da, jendartean bizi da eta jendarteak bizi du. Sortzailea bezainbeste behar du irriaren legeak ituan jarriko den hori, eta, noski, antzezlan komikoetan bezala, ezinbestekoak dira barre-egile prestuak ere:

      Horregatik dator hiperreko umore hau goitik behera, horregatik da hierarkizatua, ezinago bertikala. Eta horrexegatik, hain zuzen, dute horrenbesteko arrakasta gehiengo onartutik bazter geratzen diren kolektibo horiei guztiei buruzko txisteek, eta berdin da borono ezjakin izan, marikoi lumadun zein machu pichu metroerdiko. Izan ere, jendartean mendeetan mamitutako egituren errailetan dabil umorea, ezagunak zaizkion txokoetan egiten du habia, han espero du txaloa eta algara. Hala, performancean parte hartuko duten guztiek ongi ezagutzen dute aldamioa, hasierako eta amaierako posizioak ondo markatuak daude, legeak zein diren azaldu beharrik ez dago. Eta, nola ez, hizkera markatuak erabileraren bermea du. Esan gabe doa, errepikatuaren errepikatuaz, umorearen bidez finkatu egiten da norberaren posizioa piramidean, barre onartuaren bidez itxura ematen zaio eguneroko egiturari, sendotu egiten dira jendartearen zimentuak. Bai, bere itxura arau-hauslean, pentsatu aldean asko du erritutik umoreak. (2017: 21)

      Nabarmena da, beraz, umorea gehienetan besteari buruz egin ohi dela. Gu ez garena da zaurgarri, gu ez garena da barregarri, eta aukeran, gu izateko ahalmenik ez duena. Martinentzat, erridikulizatzea izan daiteke maiz umore mota honen xedea. Izan ere, umoreak funtzio zuzentzailea ere badauka. Garrantzizkotzat ez dauzkazun edo iraindu edo mespretxatu nahi dituzun ezaugarriak umorerako erabiltzea botere handiko mekanismoa da, askotan, beldurraren ondorioz, umore mota hori ez jasotzeko moduan jokatzen baitugu. Funtzio zuzentzaile horrekin lotuta, Varelaren ustez, umorea umoregaitzat hartutakoak marjinetara igortzeko modu bat izan ohi da sarri:

      Nik zuri buruzko txisteak egiten baditut gutako bat ez zarelako da. Orduan lodiei, bollerei, itsusiei eta tuntunei buruzko txisteak egiten dira. Eta putei buruzkoak. Edertasun kanonak betetzen dituzten eta ama onak diren bioemakume zisgenero heterosexualei buruzko txisterik ez da egiten. Horiek gustuko ditugulako. [...] Disfuntzionala den guztiari buruzko txisteak egiten dira. Horregatik, zuk funtzionala denari buruzko txisteak egitea oso barregarria da. Eta oso apurtzailea. Bat-batean bazterretara bidaltzen dituzulako.  (Labaka, 2017)

2.2.
BEHETIK GORA

      Zapalduak zapaltzaileaz umorea egiten duenean eta zapaltzaileak zapalduaz egiten duenean, kasu beraren bi bertsiori buruz ari al gara? Ezezkoan nago. Zapaldua zapaltzaileaz ari denean bere komunitateari ari zaio gehienetan. Labana izan nahi du baina ukendua da, batez ere, umore hori. Zapaltzaileak zapalduarekiko darabilena mailua da, bere hegemonia indartzeko darabilen zartailu bat gehiago.

UNAI ITURRIAGA, 2017

      Aranbarriren arabera, umore klasista, arrazista eta matxista egitea ez da batere zaila:

      Mendeetako entrenamendua dugu, gizarte finkatu baten egituretan hazten da, eta bitartekoetara heltzen garen neurrian, bera da seinale jakiteko badugula norbait gu baino beherago, hondorago, lokatzago haren lepotik uxatzeko tristura zirin hau. Eta hor dago, hain zuzen ere, galdera. Hau da, zer umore klase egin liteke goitik behera erabiltzen diren mekanismo horien gaitzetan erori gabe? Europako herri literatura guztia dago jende xehearen mendeku txikiz josia. Literatura pikareskatik ahozko hamaika kontaketatara, nonahi ditugu zirtotxoak, sistema antolatua osatu gabe gehiago direnak mundu ikuskera baten adierazle alternatiba sendoa baino. (2017: 21)

      Izan ere, transgresioari bide eman diezaioke umoreak: lehenik eta behin, norberari zaio lagungarri, barrearen laguntzarik gabe ez baikara gure baitako sentimendu batzuetara iristeko gai. Balio dezake tenkatzeko edo lasaitzeko, erabil daiteke integratzeko edo baztertzeko, botere harremanak iraunkortzeko ala iraultzeko, eman nahi zaion funtzio sozialaren arabera. Torregaraik, adibidez, askatasunarekin baliokidetzen du umorea, nahiz eta funtzio oso errepresiboak ere ikusten dizkion.

      Umorea aho biko tresna da, finean: “boterea” eta “kontraboterea” izan baitaiteke aldi berean. Askotan, pentsamendu nagusiaren isla garbia da eta ideologia hegemonikoaren balioak eta mugak azpimarratzen ditu, baina kontraboterea ere izan daitekeenez, botereak beldurrez begiratu ohi dio. Baliteke behetik gorako umorea goitik beherakoa bezain hedatua ez izatea baina ezin esan daiteke sektore zapalduek umore mota horretara maiztasunez jotzen ez dutenik. Julianok dioskunez, bazterreko sektoreen eraldaketarako grinak azpimarra berezia merezi du:

      Subalternitate posizioan dauden gizarteko sektore sozial guztiak, beraien egoera ezein izanik ere, pairatzen duten bazterketa soziala aldarazten edo, gutxienez, orekatzen ahalegintzen dira, eta horrela ez ikustea ez da erabiltzen ari garen erreminta teoriko-kontzeptualen arazoa baino. (Juliano, 1992: 243)

      Alberdik ere bat egiten du aurrekoarekin:

      Zapalduen umorea indarra hartzen ari den heinean, esan nahi du gero eta konplize gehiago dauzkala beste aldean ere. Orduan boterean zegoela uste zuenak kuestionatu egingo du bere umore “ustez” naturala. Nago, erresistentzia mugimendu guztietan erabili izan dela umorea beste arma batzuekin batera. [...] Katarkikoa da, aglutinatzailea da, eraikitzailea da. (Labaka, 2017)

2.3.
PAREZ PARE

      Kantatu, dantzatu. Neure buruaz barre egin. Egin dezakedan keinurik apurtzaileena.

MARI LUZ ESTEBAN, 2019

      Goitik beherako nahiz behetik gorako umoreaz gain, bada umoreak trazatu dezakeen beste noranzko posible bat ere; parez parekoa, berdinetik berdinera gauzatzen dena. Besteak beste, Anduagak aipatutako Donna Goldsteinen (2003 in Anduaga, 2016) lana dugu umore mota honen erakusgarri. Umorearen askotarikotasunari buruzko atalean azaldu bezala, autoreak Brasilgo auzo pobreetako emakumeen umorea aztertzeko egindako ikerketan erakusten du haien zapalkuntzazko egoeraz barre egiten dutela eta horrek emakumeen artean kontzientzia politikoa partekatzen eta indartzen laguntzen diela.

      Nork bere buruaz eginiko umorea praktikatzekotan beharrezkoa da aurretiaz parekideen arteko harremana egotea, egoera edo posizio berekoak izateak bermatzen baitu askatasunez eta lasaitasunez jardutea. Azken honen adibidetzat har daiteke, esaterako, juduek euren kolektiboaz egiten duten umorea. Aski ezaguna da beraiei buruzko umorea egin ohi dutela, baina, aldi berean, juduak direnek soilik egin dezaketela, hala izan ezean oso gaizki hartu ohi dutelako (Cotte, 2012 in Anduaga, 2016).

      Noranzko honetan eraikitako umoreak umore sortzailea eta hartzailea berdintzen ditu eta botere-harreman parekideagoak bilatuz eta umore fokua norbere buruarengan jarrita sortzen da maiz. Lujanbiorentzat umore molde hau da guztietan interesgarriena “parez pare egiten ari zarenean zeure buruari egiten ari zarelako” eta Agirreazaldegik gehitu moduan, umore molde honen bidez “zure barruko zapaltzailea, zure barruko klasista... topatu ditzakezulako” (Labaka, 2017).

      Elkarrizketa saioan Elustondok azaltzen duenez, “gangosoei, potoloei, txikiei, altuei, burusoilei...” buruzko umoreak funtzionatzeak asko esaten du gure gabeziei buruz:

      Askoz sanoagoa da norbere buruaz barre egitea. Zeure buruaz barre egin dezakezu. Hor ez duzu inor minduko eta zu ari baldin bazara barrez, mintzeaz harago, ari zara zure min propioak sendatzen. (Labaka, 2017)

      Ibarzabalek ere bat egiten du Elustondok esandakoekin:

      Historikoki ahulenari egin izan zaio barre, baina askoz ere interesgarriagoa da zeure buruari egitea eta zu sentitzea momentu batean erridikulu eta jendea zurekin identifikatuta sentitzea, eurak ere badirelako hori. Niretzako hori da interesgarriena. Baina horrek prozesu luze bat eskatzen du zu konturatu behar zarelako eta zuk eduki behar duzulako aski ziurtasun zeure buruari barre egitera heltzeko. (Labaka, 2018)

      Agirreazaldegiren ustez garrantzitsua da umorearen fokuari erreparatzea:

      Nire/gure berdina den edo nire/gure desberdina edo zapaltzailea. Iruditzen zait biak behar dituela zapalduta dagoenak, baina gaur egun, esate baterako, borroka feminista batetik, interesgarriena izan daiteke guk fokua geureganatzea. (Labaka, 2017)

      Alberdik ere umorea berdinen artekoa izan daitekeela aipatzen du, baina baita besteen bizkar eraikia ere. Azken honekiko kontraposizioan, fokua norbere baitan bilatzera garamatzan umorea bereziki gogoko duela adierazten du. Varelaren hitzetan, gizon zuri heterosexuala ez beste guztia umore objektu izan da eta genero-sistemak markatu du emakumeok burlarako objektu izatea. Emakume izate hutsa barregarria zen dagoeneko eta berdin jazo da, adibidez, homosexualekin:

      Oso-oso markatuta zegoen: gizon zuri heterosexuala zen barre egiten zuena. Eta, zeinetaz egiten zuen barre? Beste guztioz. Hain zuzen ere, horregatik uste dut nik umorea arma bat dela. Virginia Imazek esaten du emakume batek umorea egitea oso transgresorea dela. Emakume batek bere buruari buruzko umorea egitea are transgresoreagoa da niretzat. Nik uste dut azkenaldian ulertu dugula hau; neskok orokorrean eta feministok partikularki. Geure egoerari buruz barre egitea oso transgresorea da, egoera ikusarazten ari garelako, modu pedagogiko batean —txiste bat egitekotan pedagogikoki egin behar da nahitaez— eta gaitzespenik eragin gabe. Orain arte beti eragin izan dugu gaitzespena; ez zen gure errua, baina hala egin dugu.

      Txisteak beti guri buruzkoak zirenez, orain gu barrezka eta txisteak egiten hastean asko aldatu dira txisteak. Zer esanik ez, txisteak kezkatzen gaituzten gaiei buruzkoak direnean. Oraindik ere badaude hilekoari buruzko txiste bat entzutean larritzen diren gizonak. Tabu asko deuseztatzen ari gara. (Labaka, 2017)

      Emakumeok geure buruari barre egiteko beldurra kendu behar dugula aldarrikatzen du Torregaraik:

      Guretik hasten bada, horrek daukan indarrarekin dena desaktibatzen duzu. Nik barre egiten dut nitaz eta gero zuk esaten didazuna bueltatuko dizut bumeran moduan, ezta? Orduan, klaro, emakumeak kulturalki egon behar baldin bagara isilik, gehiegi nabarmendu gabe, gehiegi barre egin gabe... [...] Batzuk ikaratu egiten dira zeren eta umorea egiteko buru-arintasuna, zirtoa, etorria, sormena... erabiltzen dituzu eta, klaro, maila horretan dagoen emakume batekin topatzean batzuk ez daude batere eroso. (Labaka, 2017)

      Onintza Enbeitaren eta Hannah Gadsby umoregile australiarraren bizipenak balia daitezke Torregaraik esandakoen ñabardura modura. Lehenak honakoa idatzi zuen Berria egunkarian (2019-02-06):

      Iruditzen zait gutxik egiten diotela euren buruari barre modu sano batez. Lodiarentzat loditasuna da barrerako aitzakia, ibili ezin denarentzat gurpildun aulkia, begi okerrarentzat begia, eta horrela pentsa ditzakegun aniztasun funtzional eta desberdintasun guztiekin. [...] Baina nork erabaki du horiek direla barre egiteko motiboak? Nork dio melena luzea izatea baino barregarriagoa dela burusoila izatea? Inposatu diguten kanonean ez kabitzeak ez gaitu barregarri egiten. Desberdintasunekin injustua den mundu honetan, desberdin egiten gaituenari barre egiteak zaurgarri egiten gaitu. Izan ere, lerro artean esaten ari garena da, barrerik ez diezaguten egin modu konkretu batekoak izan behar dugula, eta hori umorea den edo ez dakit, baina grazia gutxi dauka.

      Bigarrenak, berriz, hainbat sari eskuratu zituen Nanette izeneko bakarrizketari esker. Zer pentsatua ematen du bakarrizketa horretantxe hamar urteko ibilbidearen ostean komedia uztera zihoala iragarri izanak. Ibilbide osoa bere buruari iseka egitean eta bere buruaz barre egitean oinarritu zuela aitortu zuen hunkituta, horixe zela bera ezaugarritzen zuen umore mota eta, eroso ez zegoenez ez zuela horretan jarraitu nahi. Bien kasuek egiten diete oihartzun moduko bat elkarri. Biei suertatu zaie umorea plazarako ate eta ohartu dira, agian, euren buruari —euren loditasunari, itsustasunari, bolleratasunari...— barre egitea izan dela sistemak utzi dien zirrikitu bakarra. Izan ere, norbere buruari buruzko umorea ere parez parekoa, behetik gorakoa ala goitik beherakoa izan daiteke. Geure buruarekin ere izan gaitezke zapaltzaile, eta umorea erabil dezakegu boteredunari adierazteko guk geuk jarriko dugula geure burua “dagokion lekuan”. Parez parekoa izan ezean, “zuk esan aurretik nik esango dut” bat bihurtzeko arriskua sortzen da.

      Ikusi dugunez, umorea hiru talaiatatik, hiru noranzko desberdinetan (gutxienez) egin daiteke eta noranzko hauek kontuan hartuta, zilegi izan daiteke bi umore mota bereiztea: umore hegemonikoa eta bazterrekoa edo subertsiboa[10].

      Umore hegemonikoa, hitzak berak dioen moduan, hegemonia elikatzen duena litzateke[11], normatik bertatik sortua. Beste batzuetan, ordea, hegemoniaren zerbitzura jardun beharrean, umoreak beste logika bati erantzuten dio, ordena jakin baten apurketa probokatuz. Horrelakoetan, haustura eragiten du pentsamenduaren ildo arruntean, klixez betetako mundu ikuskeran, eta leku egiten die pentsamendu modu alternatiboei. Horretan datza, hain justu, bere balio eraldatzailea.

      Bazterreko umore edo umore subertsibo deritzegu, oro har, behetik gora eta parez pare, erresistentzia gisa eraikitako umore prozesuei. Umore subertsiboa transgresio bilakatzen da pauso bat haratago egiten denean. Erresistentziak aurrez zeunden lekuan kokatzen zaitu, norbere posizioa defendatzen du, posizio horretatik egindako defentsa moduko bat litzateke[12]. Transgresioak, aldiz, pauso bat gehiago eskatzen du aurrera: norma edo ohiturak apurtzea lekarke berarekin. Transgresioa probokazioaren besotik doa, nolabait, eta kolektiboarekin ere badu lotura, Agirreazaldegik dioen eran, beste norbaitzuk norbanako transgresorearekin identifikatuta sentitzen badira soilik funtzionatu ohi baitu.

      Varelaren iritziz, Torregaraik aurrez zioen moduan, emakume graziosoak ikara handia sorrarazten du inguruan; erridikuluari beldurrik ez dion norbait delako. Horrexegatik dauka argi feminismorako erreminta eraginkorra dela umorea eta pozik ageri da, duela gutxi izan bada ere, feministek hura deskubritu dutela iruditzen zaiolako. Varelak atal honen abiaburuko Vasalloren esaldia du akorduan umoreak, zapalkuntza ez izatekotan, barruranzkoa eta goranzkoa izan behar duela aldarrikatzeko eta, emakumeok gure gainean jende asko daukagunez, barre asko egin dezakegula irribarrez azpimarratzeko. Varelaren arabera, sekula barregai izan ez diren figura eta egoerak dira orokorrean barre gehien eginarazten digutenak. Normalki umore objektu izan ez diren gizon zuri heterosexualek ez dute batere ondo hartzen, bat-batean, burla objektu bihurtzea eta Varelaren aburuz, transgresio bikoitza da hori, burla objektu bilakatzen direlako sekula hala izan gabeak; ukiezinak, esan nahi baita, urritasunik gabeko gizon zuri heterosexualak: “Ez zara maritxua, ez zara gangosoa, ez zara beltza, ez daukazu lumarik eta zutaz barrezka ari naiz” (Labaka, 2017).

[9]   Isabel Franc, Nadia Pizzuti, Josune Muñoz, Elina Norandi, Uxue Alberdi, Teresa Urroz, María Castrejón eta Virginia Imaz.

[10] Anduagaren tesian “umore prozesu hegemonikoa” eta “umore prozesu apostata”.

[11] Anduagak bere lanean zehar hegemonia adieraren ulerkera zabala darabil, ondorengo pasartean laburbiltzen dena: “Klase edo sektore sozial mugatu batek (bai eta horri loturiko praktika, diskurtso edota bestelako errealitateek) gehiengoarekiko agertzen duen nagusitasuna, gailentasuna edo domeinua, baina baita  domeinu eta nagusitasun horrek eragin ditzakeen ondorioak ere. Hala, hegemonia adieraren baitan jasotzen dugu, besteak beste, klase edo sektore sozial jakin batek besteekiko duen nagusitasun horretan bere kosmobisio eta diskurtsoak besteengan inposatzeko duen gaitasuna (botere-harremana eta dominazioa)” (2016: 152). Jesús Martín Barbero soziologoaren hitzetan oinarritzen da hegemoniaren ulerkera hau proposatzeko. Honela definitzen du hegemonia Barberok:

       “Klase jakin batek egiten duen prozesu hegemonizatzailea, harenak diren interesak azpiratuak dauden taldeek ere propiotzat hartzen dituzten heinean gertatzen dena [...] indarraz ez ezik zentzuaren bidez egiten dena [...] liluraz eta konplizitatez”. (Barbero, 1991: 84 in Anduaga, 2017: 152)

[12] Varelak honen inguruko kezka interesgarria plazaratzen du elkarrizketan zehar: “Nik uste dut gauza batzuk oso adostuta daudenean, hala nola, zeini erresistentzia egin, azkenean kasik borroka hegemoniko bat bihurtzen dela. Horrelakoetan, ez dakit zein puntura arte den erresistentzia”.

3.
UMOREAREN MUGAK

      Nire ustez umorea ondoen egiten duen jendea honakoa da: erresumintzen zaituen arren erasotzen ez zaituena.

IRANTZU VARELA, 2017

      Besteen zapalkuntzei buruzko txisteek (heteroek bollerei buruz formulatutakoek, zuriek pertsona beltzei buruz...) desberdinkeriazko egoerak dibertigarriak edo hutsalak direla adierazten duen ideia elikatzen dute.

BRIGITTE VASALLO, 2018

      Aurrez azpimarratu bezala, umorea ez da inondik inora neutroa. Aitzitik, guztiz politikoa da eta estuki erlazionatuta dago boterearekin. Erlazio estu hori inoiz baino nabariagoa bihurtu zuten duela urte batzuk Euskal Herrian jazotako zenbait gertaerak. Izan ere, Lorea Agirre Jakin aldizkariko zuzendariak gogorarazi bezala, bere garaian sortutako zalapartak umorea oso-oso kontu serioa dela pentsatzera garamatza nahitaez:

      Umorea zer den eta zer ez, eta nork egin lezakeen eta nork ez, zer den barregarri eta zer ez, kasik eguneroko ogia dugu azkenaldian. Hortxe daude Ocho apellidos vascos eta haren ahaide galiarra den eta berriki estreinatu den Mission Pays Basque film barregarri eta arrakastatsuak; eta hortxe dago ETBk martxoan emititu zuen Euskalduna naiz eta zu? Espainiaren gaineko umore programa “iraingarri” eta “deitoragarria”. [...] Zertaz egiten dugun barre baino, zertaz barre egiten erakutsi diguten da kontua. Zein umore den zilegi eta zein ez. Eta horretan, adierazpen askatasuna eta (auto)zentsura nola uztartzen diren. (2017: 7)

      Agirrek dioen gisan (eta aurreko puntuan azaldu bezala), bereizi egin behar da nork egiten duen umorea noren gainean, nor den subjektua eta nor objektua, umore egilea eta umoregaia. Nork eta nori, alegia. Horrek markatzen baitu umorearen muga, grazia egitea edo grazia zipitzik ez izatea, baita zilegi izatea edo ez izatea ere, eta areago, legezko izatea edo ez izatea. Hain justu, umoreak adierazten duen ertz interesgarrienetarikoa hortik eratortzen da: umore/ez-umore arteko muga labainkorra; eskubideen, zilegitasunaren, errespetuaren, demokraziaren eta adierazpen askatasunaren auziak harilkatzen dituenekoa (Agirre, 2017). Anduagak, aurrekoarekin lotuta, honako bi galderak mahaigaineratzen dizkigu:

      Ze “barne pultsiok” garamatza eduki batzuekin barrez lehertzera eta beste batzuk nardagarritzat ikustera? Nolatan da zilegi kolektibo batzuen aurkako umorea egitea, beste batzuk ukiezintzat hartzen direnean? (2017: 26)

      Umorez esan daitekeenaren eta galarazten denaren arteko mugaz ohartzean, eta Anduagaren beraren metafora baliatuz, umorea zulo gutxiko gerriko batek inguratzen duela ikus genezake. Hala ere, gerrikoa estutzen duen eskuaren jabea identifikatzea zaila egiten zaigu gehienetan, aurrez aipatutako arrazoiengatik ohikoagoa delako umorea kontu pertsonala, berezkoa eta naturala dela pentsatzea. Anduagaren hitzetan “onartuak, iragarriak, diru publikoz lagunduak edo masiboki kontsumituak diren umore diskurtsoek estatu baten meneko kultura nazionalari koherenteki eusten diote” (2017: 28)[13].

      Euskalduna naiz eta zu? saioak[14], zentzu horretan, gure artean nagusi den umore logika iraultzea ekarri zuen, Anduagak Jakin aldizkarian azaltzen duen moduan (2017:37): euskal nazioa anomaliatik atera eta normaltasunean kokatu baitzuen espainiarren inguruko umorea sortuz. Une batez, “haiek” ziren arraroak, bereziak, ezaugarri desberdin eta desiragaitzak zeuzkatenak, eta “gu” euskalduna bihurtu zen normaltasun desiragarriaren eredu. Haatik, boterean dagoenak nekez onartuko ditu autoritate galera ekar diezaioketen jarduerak, eta telebista saioaren kasuan ere neutralizatzeko neurriak hartu ziren berehala. Neurri horiek “normaltasunaren” monopolioa zeinek duen birgogoratzeko balio izan zuten, bai eta ezarritako ordena berreskuratzeko ere. Hala, statu quoa aztoratzen duten praktiken aurrean aplikatzen den hiru urratseko protokoloa zein den ezagutu genuen:

      Lehen urratsa birdefinizioarena da: “Ez dira umore”. Bigarren urratsa diskurtsoa zentsuratzea: umorea ez denez, diskurtso horrek zilegitasuna galtzen du eta, beraz, haren hedapena moztu beharra dago, zigor baten ezarpenaz (zigor mediatikoa, politikoa...) diskurtso horien erabiltzaileak boikot, bazterketa sozial edo jazarpen publikora bultzatuz. Azkenik, kaltea egin aurreko ordenara bueltatzeko ezinbesteko urratsa da hirugarrena: barkamenarena. Hegemonikoa ez den diskurtso bat darabilenak barkamena edo damua erakutsi beharko baitu egindakoarengatik, horren bidez boterea zeinek duen baieztatuz eta onartuz. (2017: 39)

      Artetxek ere bat egiten du aurreko ideiarekin:

      Botereak erabaki du umore jakin bat iraingarria dela batzuentzat eta, beraz, onartezina denontzat. Atera du aniztasunaren eta elkarbizitzaren jokerra eta orain barkamena eskatzea dagokionari dagokio eta ongi merezia du zigorra. (2017-03-19: 1)

      Varelaren iritziz, agerikoa da historian zehar zapaltzaile guztiei sortu izan diela beldur handia umoreak. Erresistentziaren lehen adibidetzat erregimen gehienetan sortutako aldizkari satirikoak dauzka eta gaur egun, ostera, sare sozialei erreparatzea gomendatzen du[15]. Botereak umorearen kontrolean inbertitzen duen esfortzuaren handia ikusirik, ez da burugabekeria umoreak duen gaitasun eraldatzailea tamainakoa izan daitekeela pentsatzea; “umoreak duen garrantzia ikusarazten baita, hain zuzen ere, umorea desagertzen den horietan” (Anduaga, 2017: 39).

      Mintegik (2017) gogorarazten du botereari burla egin dakiokeen arren, beti dagoela muga bat, gurutzatu ezin den “errespetuaren” marra bat. Marra hori, gorago azpimarratu bezala, botereak marrazten du eta igaroz gero, zentsuraren bitartez isilaraziko du. Botereak ez du gogoko inork hartaz barre egitea, umoreak iraularazteko gaitasuna baitu. Marra hori igarotzeko beldurrak eragiten du maiz kanpoko zentsura jaso baino lehen nork bere burua zentsuratzea.

      Anduagaren arabera (2017), gurean autozentsurarako joera indartu egin da azken urteotan. Testuinguru politikoa duela urte batzuk gogorragoa bazen ere, badirudi posizio eta ideologia politikoak argiagoak zirela eta umore diskurtsoek ere (espazio pribatuan praktikatzen zirenak) haiekin koherenteki jokatzen zutela. Orain, trantsizio batean gaudela ulertzen badugu, ikuspegi horiek leuntzen joan dira: muturreko umorea “gustu txarrekotzat” jotzen da eta gero eta gutxiago agertzen da baita esparru intimoenetan ere. Aldaketa politikoak bideratuta, batetik, eta errepresio politikoaren (kartzelatzeak, jazarpenak...) ondorioz, bestetik, umorea gero eta moderatuagoa bihurtzen joan da eta, neurri handi batean, geure burua autozentsuratzen ikasi dugu. Anduagarentzat (2017), autozentsura izan daiteke zentsuraren modu sotilena eta autozentsurari esker, zentsura ofiziala egonkortu egiten da, barneratuz eta fosilizatuz. Soziologoaren hitzetan, “umorea ‘politikoki zuzena’ den hori iraultzeko tresna dela saltzen digute sarritan, baina, gehienetan, ‘politikoki zuzena’ dena zurkaizteko tresna izan ohi da” (2017: 7).

3.1.
UMOREA ALIBI MODURA

      Layla Martinezek aurrekoa ulertarazten laguntzeko moduko gakoak dakartza umorea alibi gisa baliatu ohi dela kontatzen duen artikuluan. Kazetariaren aburuz, zenbait ikus-entzunezkok[16], ustezko kritika sozialaren aterkipean, komunitate bati buruz barre egitera bultzatzen dute ikuslea eta, aldi berean, umorezko testuingurutik kanpo ikaragarriak irudituko litzaizkiokeen zenbait jokabide normalizatzera. Testuinguru hori medio, ez dirudi eszena horiek hain larriak direnik eta, Martinezen arabera, horrek egoera eroso batean kokatzen du ikuslea. Gizarte kritika lantzen duten bestelako pelikuletan ez bezala, ikuslea ez da kuestionatuta edo interpelatuta sentitzen; barre egin dezake, pisua kendu, eta hainbesterako ez dela pentsatu. Distantzia hori baliagarria zaio entzuleari alibi moduan, egoera horiek urrutiko zerbait bezala ikusteko. Umorezko testuinguruak efektu perbertsoa du, beraz; ustez kritikatzen ari den hori normalizatzen baitu, algara eta algara artean.

      Martinezek dioenez, Espainiako telebistako zenbait telesailetan lekua (izan) du jokabide arrazista, matxista eta ultraeskuindarren satirak[17]. Umorezko kontestuak lan esplotazio gogorreko nahiz diskriminazio arrazista handiko egoerak normalizatzen lagundu du, hain zuzen ere, egoera hauek umorezko gag bihurtzean kritika sozialaren karga deuseztatzen delako. Egoera hauek normalizatzen eta komikotzat aurkezten dituzten pertsonaiek beraien ideologia modu lasaiagoan adierazteko bide eman diete fikziotik kanpo ere antzeko jokaerak eta pentsamoldeak dituztenei. Horrela, badirudi jada ez dela hain larria iruzkin arrazista bat egitea edo emakume bati erasotzea, dibertigarria den zerbait izan daitekeela, errebeldea, “politikoki zuzena” ez dena. Artikulu berean, gainera, eskuin muturrak ere diskurtso erreakzionarioak barneratu eta portaera matxistak zein arrazistak normalizatzeko umorea alibi bezala erabiltzearen estrategia hori ondo baino hobeto ezagutzen duela adierazten du Martinezek. Kasu honetan ere, umorezko testuinguruak ahalbidetzen du beste edozein testuingurutan gizartearen gehiengoarentzat gaitzesgarriak liratekeen ideia faxistak plazaratzea. Neofaxismoak estrategia gisa baliatzen du ironia; zenbait ideia errefusatu baina, aldi berean, defendatu eta zabaltzeko aukera ematen duelako[18]. Eskuin muturraren gorakada hainbat faktoreren ondoriozkoa izan da eta beraien ideiak zabaltzeko umorea eta ironia ere funtsezko estrategiak izan direnez, premiazkoa da horri buruz gogoetatzea. Martinezek dioen moduan, “agian beharrezkoa da gogoraraztea modu ironikoan faxista izatea faxista izatea dela” (Martinez, 2020-06-19).

      Gainera, umorearen eta ironiaren erabilerak kritika desaktibatzeko abagunea eskaintzen du: seinalatuz gero, beti baitaukazu txantxa bat izan dela esateko aukera. Jokaera hauek kritikatzen dituzten pertsonak edo kolektiboak puntalakurlotzat eta esajeratutzat hartzen dira maiz, edo zentsurazaletzat, bestela.

3.2.
POLITIKOKI ZUZENA

      El salto atariko “Otra vez los límites del humor” artikuluan (2018-02-05) umorearen mugei buruzko hainbat ideia interesgarri biltzen dira. Artikuluan kontatzen denez, zenbait gizonezko haien iritzia ematen jardun dira han-hemenka; umoreak ez lukeela mugarik izan behar aldarrikatuz. Gizonezko horien arabera, dagoeneko ez dago adierazpen askatasunik eta atzerantz goaz eskubideetan. Aysa Nuevek aipatu artikuluan erantzun moduan, ordea, munduan zehar milioika pertsona ahotsa goratzen ari dira. Emakumeen, LGTB kolektiboko pertsonen, aniztasun funtzionala dutenen nahiz arrazializatuen iritziak entzuten ari gara, besteak beste, eta hau eskubideetan atzerantz egitea da benetan? Nola izango da, ba, galera gure pribilegioen eta eragiten ditugun zapalkuntzen kontzientzia hartzea?

      Nueveren hitzetan, norbaitek publikoki beste norbait iraintzen duenean, botere dinamika bat jartzen da abian eta bertan parte hartzeko beharra sentitzen dugu (El salto, 2018-02-05):

      Irain horrek apelatu egiten gaitu. Edo jaso duenaren bandoan gaude edo esan duenarenean. Seguru sentitzeko beharrezkoa zaigu iraina burutu duenaren alde jartzea, bestela, gu bihurtu gaitezkeelako bere hurrengo helburu. Eta akosatzailearekin alineatzeko modurik azkar eta zuzenena bere graziei barre egitea da[19].

      Arrietak (Argia, 2020-06-21), hari berari tiraka, bere jarrera adierazpen askatasuna maximizatzearen aldekoa dela baieztatzen du. Haatik, kritikaren beharra azpimarratzen du, bere esperantza garai batean onargarria zen umorea denborarekin ez izatea dela esanez, eta, zentzu horretan, pentsamendu feministak izugarrizko ekarpena egin duela nabarmenduz. Ibarzabalek, kritika horretan murgilduta, argi dauka zeintzuk diren beretzat zapaldu ezin diren marra gorriak:

      Boteretsua mintzea, bai. Nik minik sentitu ez eta beste bat, azpirago dagoen bat mintzea, ez. Hau da, altura bat edo... irudikatzen dut bertikalki moduan. (Labaka, 2018)

      Maite Berriozabalek ere hala dio egindako elkarrizketan, “pertsona bat deseroso sentitzen den momentutik” beharrezkoak direla mugak edo marra gorriak:

      Berdin zait zein gairekin... Ez da generoa bakarrik. Batzuek esango dute “eske arriskatu gabe ez dago umorerik”. Eta egia da. Muga horiek apurtzeko batzuetan hanka sartu beharko da. Eta ados nago. Normalizatuta dauden gauza batzuk desnormalizatzeko lana izan behar da umorearena. Oso ondo, honek egiten dizue kristoren grazia baina niri ez, eta ahaleginduko naiz zuen normalizazio horri barre egiten. (Labaka, 2018)

      Gai honen ifrentzua Lujanbioren eskutik heldu zaigu. Bere hitzetan, sortzailearentzat umorearen muga izan daiteke arbuiatzen duen hori hauspotzea, baina, era berean, politikoki zuzena denarekin ez dago umorerik, umorea justu hori puskatzea baita:

      Politikoki korrektoaren hesiek eta gure kezka etikoek oso konfundituta gauzkaten garai bat dela esango nuke. Delikatua dela transgresio hori gaur egun. Askotan ideologikoki ez dakigu zenbateraino; zenbateraino bai, zenbateraino ez. [...] Genero gaiekin, adibidez, zaila da umorearen pertinentzia detektatzea. Oso testuinguru erosoan edo familiarrean, agian, errazagoa da transgreditzea, baina jendaurrean ez da beti erraza. [...] Gaur egun iruditzen zait jendaurreko jardunetan gure korrekzio politikoaren oso polizia gaudela jarrita denok ere. [...] Lehen, klaro, umorea egin izan da edozeren bizkar eta, batez ere, talde baztertuenen bizkar. Orduan, hori errebisatzen hasi garenez, oso interesgarria da ideologikoki baina, bestetik, umorea egiteko garaian kaiola estua ere bada. Ni behintzat sentitzen naiz askotan ataka horretan: zenbateraino bai, zenbateraino ez. (Labaka, 2017)

      Alberdiren iritziz ere umore klase batek behintzat zerikusi handia dauka zuzentasunik ezarekin. Zapaldua izateak ideologizazio beharra dakar bere aburuz, askatzeko behar duzuna, baina hori bera da momentu batean lotu zaitzakeena. Hau da, hainbeste ari zara hausnartzen zer den egokia, zer ez den, zer den zapaltzailea, zer ez den... non une batean sar dezakezula zure burua oraindik ere kortse estuago batean:

      Geure buruari hanka sartzeko ematen diogun baimena eta komunitate txikian ez onartuak izateko daukagun beldurra aipatuko nuke, horrek ere generoarekin zerikusia daukalako. Iruditzen zait emakumeok, eta emakume feministok, oso gaizki sentiarazi gaituela eta gaitzakeela espazio matxista batean aritu beharrak. Baina, igual, eta batez ere kontzientzia feminista hartu berritan, are beldur handiagoa ematen digu gure komunitate feminista txiki horretatik apartatuak (edo kritikatuak, edo kuestionatuak) izateak. Minoria guztietan gertatzen da. Ardura hartzeak, boterearen mekanismoen kontzientzia hartzeak estutu egin zaitzake, autoexijentziaren zama jar diezazuke gainean, baina ezinbestean igaro beharreko ataka iruditzen zait, hortik pasa gabeko askatasuna ez delako denon askatasuna, besteren bizkar eraikia baizik. (Labaka, 2017)

      Alberdik aipatzen du, gainera, eremuaren arabera, lagun intimoenekin gure kontraesanei azaleratzeko baimena ematen diegula, umore inkorrekto horri toki gehiago eginez. Egizabalek ere, bide beretik, bi dimentsio bereizten ditu sortzeko espazioei edo eremuei dagokienez:

      Bat da publiko aurrean plazan ari garenean darabiltzagun hitzekiko daukagun ardura. Beste dimentsioa da txikiagoa. Askeguneak dira niretzat umorearen bitartez geure buruari barre egiteko edo publikoki inoiz pasako ez genituzkeen muga horiek pasatzeko aukera ematen digutenak... Asko eskertzen dut egotea gune batzuk non marra gorri horiek pasa daitezkeen. (Labaka, 2017)

      Lujanbiok ere arnasgune moduko hauen aipamena egiten du:

      Bertso munduan esango nuke badagoela terreno emankorrago edo landuago bat. Hortik kanpo ni gehien mugitu nauena seguru asko izan da oso leku, oso gune jakin eta konpaktuetan sortzen den umorea. Ez publiko orokorrarentzat egindako umore bat, baizik jende klase edo gune jakin batean egindako umorea, oso kodigo konpartituak dauden leku batean, benetan hautsi dezakezunean korrekzioa... Igual hori da gehien mugitzen nauena. [...] Gero niri pertsonalki ere gertatzen zait estereotipo arrunt horiekin ez naizela batere identifikatu izan: emaztea, senarra, mutila, neska, neskaren rola, neska apaina... Ez dut inoiz nire burua aurkitu. Orduan, sentitzen zara pixka bat umezurtz zentzu horretan. [...] Topikoki badakit detektatzen hor txiste bat dagoela, igual grazia egingo dit baino ez naiz ni identifikatua sentitu. Orduan, igual gune jakinago edo giro konpaktuago batzuetan, bestelako erreferentzia batzuk dauden guneetan... Orduan bai, sentitzen zara identifikatuta. (Labaka, 2017)

      Alberdik, 2018ko elkarrizketan dioenez, argi dauka oholtzaratzen zaren momentutik zure hitzen ardura daukazula baina, hala ere, askatasun osoa eman nahiko lioke umorea egiten ari denari, autore bezala berak ere bere buruari horixe opa diolako:

      Iruditzen zait opa behar diogula elkarri hanka sartzeko aukera eta libertatea zeren, bestela, egingo dugu diskurtso perfektua baina denok egongo gara elkarrekin haserre eta geure buruaren barruan beldurtuta. Nik ez dut nahi horrelako bertsolaritzarik. Hori bai: horrek ez du esan nahi kritikak existitu behar ez duenik. Hanka sartzeko aukera eta erasotzeko inpunitatea ez dira gauza bera. (Labaka, 2018)

      Libertate horrek, noski, ez du kentzen gero analisi —edo gorago Arrietak aipatzen zuen kritika— sakon bat egitea umorez kantatu den horren inguruan.

      Atal honekin amaitzeko, Alberdirengan pisua duen beste kezka bat azaleratzea komeni da:

      Ikusten ditut bertsolari asko diskurtsoak benetan gorputzetik pasa gabe, hau da, pantaila pasa nahian kontraesanetatik igaro gabe eta zauririk batere gabe. Eta iruditzen zait feminismoan ezin dela horrela, denok dauzkagula gure minak, gure kontraesanak, hanka sartu dugula mila aldiz eta, gainera, ez dagoela egia bakar bat. Joaten zarela ertz diferenteak ikusten: batzuetan menderatua zarela, besteetan zuk menderatzen duzula... Eta boterea zure kontra etor daitekeela; zuk ere erabiltzen duzula. (Labaka, 2018)

      Zentzu honetan, feminismoen lanketa egiten ari diren emakume bertsolariek kontraesanak eta hanka sartzeak onartzeko askoz ere entrenamendu handiagoa dutela iruditzen zaio Ibarzabali:

      Gizonezko bertsolariak ematen du perfektuak direla inkluso diskurtsoan. Horregatik dator beldurra. Kontraesanei kantatzeko askoz entrenamendu gehiago daukagu guk, askoz gehiagotan egin dugulako. Eta kontraesanak onartzeko. Iruditzen zait gizonezkoak urte askotan ezkutatu direla “kalitatearen”, “teknikaren” atzean, eta horren arabera neurtu dutela euren burua. (Labaka, 2018)

[13] Soziologoaren ustez, Charlie Hebdoren kontra egindako atentatuarekin sortu zen aztoramenak, adibidez, agerian jarri zuen umoreak afera nazionalarekin lotura duela ezinbestean, erasoa jaso bazuen neurri handi batean frantziar naziogintzaren oinarrizko printzipio batzuk bultzatzeagatik izan zelako. Astekariarena ez zen salbuespen kasu bat izan, sustraitua dagoen logika baten erakusle baizik.

       Nazioaren eta umorearen arteko harreman hau ez da inondik inora berria, nazio modernoaren eraketan hasten baitira agertzen lotura horren lehen zantzuak:

       “Kultur erreferentzietako asko nazio kulturak berak diseinatuak eta aukeratuak diren bezala, beraz, ulertu behar da umorea zer den eta zer ez definitzerakoan ere nazio estatuak zeresan handia duela, besteak beste, bere autoritatea zilegitzerako orduan oso erabilgarria zaion baliabidea delako”. (2017: 30)

[14] EITBk 2017an ekoitzitako telebista programa.

[15] Barbijaputa aipatzen du berak adibidetzat: http://www.barbijaputa.com

[16] Kazetariak Torrente pelikula espainiarra hartzen du abididetzat.

[17] Ezaguna da, esaterako, Aida telesailean bere zerbitzari hegoamerikarra iraintzen eta zapaltzen zuen taberna-jabea.

[18] Autoreak dioenez, web orri ultraeskuindarretan eskuragarri daude umorearen bidez diskurtso nazia sare sozialetan nola iragazi azaltzen duten eskuliburuak.

[19] Hau are agerikoago bihurtzen du bertsolaritzan bertso bakoitzaren amaieran txalo jotzeko dagoen ohiturak.

4.
JENDAURREKO UMOREA

      Emakumeari edo edozein pertsonari egin dakiokeen anputazio gordinena umorea, barrea, ukatzea da. Berarekin, berataz, beretzako... eta deklinabideko kasu guztietan, ezin barrerik ere egina. Algara, irria, zirika, ukapen latzegiak dira. Gaixotasun larria gizarte itxuraz osasuntsu baterako. Irribarre erdia baino ez dakigu egiten.

MAIALEN LUJANBIO, 2003

      Debekatuta baldin badago barre egitea, imajinatu barre eginaraztea!

NEREA ELUSTONDO, 2017

      Mary Beardek zioen eran, mintzo publikoa maskulinitatearen ezaugarri definitzailea izan da eta horrexegatik daude “literatura eta historia elkarrizketa publikotik kanporaturiko emakumeen adibidez beteta” (Alberdi, 2019: 163). Reyes Ilintxetak (2020) emakume umoregileen urritasunari buruz galdetu eta Aitziber Garmendiak antzerkia gizartearen isla baino ez dela erantzun zion eta, bide batez, umorea beti gizonentzat modu esklusiboan erreserbatutako eremua izan dela. Varelak ere emakume umoregileen urritasunari egiten dio azpimarra; “ez dago emakume umoregilerik, emakume fisikaririk edo argazkilaririk ez dagoen bezalaxe; ez direlako ikusarazten” (Labaka, 2017).

      Agirreren aburuz, umorea lantzeko beharrezkoa da entrenatzea eta entrenamendu hori falta zaie emakume umoregileei; “jendaurrean gehiago elkartuko bagina, egongo lirateke askoz emakume komiko, antzezle eta bertsolari gehiago orain daudenak baino” (Labaka, 2017).

      Irribarre erdietan sakondu asmoz, jendaurreko jarduna den bertsolaritza hartuko da adibidetzat ondorengo lerrootan, barre nori eta zeri egiten zaion —eta, hortaz, umorea nori ukatzen zaion— gogoetatu asmoz.

4.1.
UMOREA PLAZAN

      Hemen eta orain aldagaia hain da premiatsua, bertsoa bera eta harekin batera umorea bera ere, urgentziak baldintzatzen dituela.

UNAI ITURRIAGA, 2017

      Jone Miren Hernandezek ohartarazi gisa (2016), bertsolaritza ere gizartearen isla da eta, halabeharrez, gizarteak bezalaxe, genero-sistema du antolaketaren erdigunean. Antropologoak oroitarazten digunez, emakume bertsolariek iragan bati egiten diote uko oholtzaren gainera agertzen diren bakoitzean: isiltasun inposatu bati, genero-agindu eta -rolei, inertziei... Modu horretan, “haien presentziak, gorputzak eta ahotsek tradizioa jartzen dute kinkan eta hura deseraikitzeko deia egiten dute” (Hernandez, 2016: 41).  Esan liteke “tradizio” berri bat hutsetik sortzen ari direla, nolabait, eta honek erresistentziak sortzen dituela tradizioaren alde daudenengan. Bertsolaritzan emakumeen ibilbidean agertutako mugez eta oztopoez ari dela, muga eta oztopo horietako asko gizarte-egituraren azterketatik identifikatu badaitezke ere beste batzuk jardueraren beraren izaeratik eta logikatik soilik uler daitezkeela azpimarratzen du antropologoak.

      Hasteko eta behin, ezaguna da tradizioak leku handia duela bertsolaritzan; oholtza gainean gertatzen denak garrantzia izateaz gain, aurrez gertatu izan denak ere pisu handia izan ohi du. Horregatik da interesgarria bertsolaritzaren transmisioan gertatzen diren emakume eta gizonen arteko desorekak behatzea eta, umoreaz ari garelarik, zein bertsoaldi umoretsu gogoratzen diren, zein errepikatzen diren, eredu gisa zein jartzen diren, etab. aztertzea. Enbeitaren hitzetan, bertsolaritzan historikoki garatu den umore motak pisu handia du oraindik eta umore hori sarri izan da goitik beherako umorea; ondokoa zapaltzean oinarritu dena.

      Tradizioaren transmisio lan horretan, gainera, ezin ukatuzkoa da publikoaren eragina. Publikoa gizartea da, gizartearen lagin bat behintzat, eta publikoak ere tradizioaren iturritik edan du; ikasi du. Bertsolariak entzulearekin negoziatu behar du une oro, eta erresistentziak eta tentsioak publikotik datoz[20], neurri handi batean bederen. Negoziaketa hori gizarteak oro har onartutako diskurtsoaren erakusgarritzat har daiteke eta bertsoak ezarritako komunikazio eremuan publikoaren eta bertsolariaren arteko topaketa hau gertatzen denean, genero-sistemak ezarritako arauak performancearen parte izan ohi dira, ezinbestean.

      Hernandezen (2016: 38) arabera, bertso-jardunean bertsolariaren eta publikoaren ikuspegiak gurutzatzen dira eta biak aztertu eta ulertu beharko genituzke, biek hartzen dutelako parte bertso-saioaren eraketa-prozesuan. Horrez gain, elipsia bertsoaren muin bihurtzen da sarritan eta bertsoan isiltasunak (esaten ez denak) hitzak (esaten denak) bezainbesteko pisua izan dezake. Hortaz, publikoak sorkuntza bera baldintzatzen duela esan daiteke. Berriozabalen aburuz, zentzu honetan, “bertsolariak ez ezik entzuleak ere ipintzen dizkio mugak umoreari” (Labaka, 2018).

      Lujanbiok ere bertso jarduna etengabeko negoziaketa bat bezala bizi du: “Jendeak zenbat hartu dezakeen, zenbat ulertu dezakeen, zenbat konpartitu dezakegun...” (Labaka, 2017). Egungo publikoaren ezaugarrietako bat gero eta ezpalduagoa izatea —eta, ondorioz, sektore bakoitzak erreferentzia desberdinak izatea— izan daitekeen arren, bertsolariak masa batentzat kantatzen du eta, a priori, denek ulertzeko moduan. Hori dela eta, une oro negoziatu behar du kodea eta negoziaketa horretan umorea ere asko estandarizatu ohi da, estereotipoen erabilera ohiko bihurtuz.

      Bestalde, azpimarratu beharrekoa da formari dagozkion muga zurrun batzuk errespetatuz eta bat-batekotasunez eta urgentziaz (segundo gutxiren buruan) sortzen den jarduna izateak berezi bilakatzen duela aztergai dugun diziplina. Dioguna bi aldiz pentsatzeko tarterik apenas izan gabe aritzeak leku gehiago egiten die inertziei nahiz topikoei eta, alde horretatik, bistakoa da bat-bateko bertsolaritzaren interesgarritasuna, jendartean gehien hedatutako uste eta balioen ispilu gardena izan daitekeen heinean. Enbeitarentzat bertsolaritza sormen lan prekarioa da, errepasatzeko astiaren faltan, datorren moduan bota behar baituzu[21] burura datorkizuna:

      Zure etxean bakarrik zaudenean, zure memoriak baldin badauzka hiru kaxoi, zu joan zaitezke hirugarren kaxoira, baina, bat-batean ari zarenean, lehenengo kaxoira zoaz! Eta lehenengo kaxoian denok dauzkagu gutxien hausnartuta dauzkagun gauzak; lehenengo kaxoian dauzkagu estereotipoak. (Labaka, 2017)

      Iturriagak ere bat egiten du aurrekoaren esanekin:

      Denborak eta distantziak hartara ekarrita, laburrean bertsolariak gehiago tirako dio fisikoari, begitik sartzen denari, topikoari, eraikita dagoen moldeari, horrek berarekin dakartzan arrisku guztiekin. Azken finean, topikoen eraikuntzak asko du gizartean nagusi diren balioetatik. Bizkor ibili beharrak, inprobisatzeak berarekin duen urgentziak, burutik ezpainetarako bidean berbak norberaren eraikuntzak diren arrazoia edo ideologia lako galbaheak pasa barik jaurtitzera garamatza. Horrekin ez dut, inondik ere, neure burua zuritu nahi. Ez da gure ahotik gure baitan ez dagoen ezer aterako, bai, ostera, bazegoela ez zenekienik. (2017: 44)

      Alberdik (2010), bere aldetik, bertso jardunaren beraren ezaugarri den bat-batekotasunaren ondorioz, maiz inertzietatik kantatzen dugula dio eta, bere ustez, bertsolarion diskurtsoa matxista, sexista, homofoboa... izaten da sarri, jendarteko estereotipoak erreproduzitzen ditugun heinean. Bere arabera, eraginkorrak eta beharrezkoak (hausteko bada ere) dira estereotipoak bertsolariarentzat, komunikazioa gauzatuko bada, kode konpartitu bat behar baitu entzulearekin. Bat-bateko komunikazioak, izan ere, azkar identifikatzeko moduko erreferenteak behar ditu. Tradizionalki espazio publikoa gizonezkoek okupatu dutenez, kode hori gizonezkoek eraikia izan da[22].

      Lujanbioren hitzetan, bertsotan ari zarenean pertsonaia marraztu eta ulertua izatea behar duzu:

      Estereotipoak balia ditzakezu umore klase hori bera elikatzeko edo puskatzeko edo kuestionatzeko edo beste zerbait sortzeko, ez? Klaro, estereotipo horiek behar dira. Kontua da gero eta anitzagoak izatea, gero eta zabalagoak, eta gero eta asterisko gehiago jartzen saiatzea. (Labaka, 2017)

      Elkarrizketa berean, Alberdik dio bertsotan gehien erabiltzen den umorea estereotipoen gainean eraikia dela:

      Hasteko besteak ulertu egin behar du zein den zuk proposatzen duzun distortsioa. Ari baldin bagara publiko zabalaz hizketan, erreferente konpartituak ez dira berdinak. Eraikiak izan garen moduagatik eta jaso dugun genero kulturagatik erreferente desberdin batzuk jaso ditugu emakumeok gure artean eta gizonek beraien artean. Baina, horretaz gain beste hainbat talde daude: gazte-zahar, baserritar-hiriko, hetero-homo, eremu euskalduneko-eremu erdalduneko... Hainbat erreferente mota daude. Generoarenak denetan eragiten du, transbertsala da. (Labaka, 2017)

      Bertsolariaren ustez, legeetan aurretik emandako epaiekin jurisprudentzia bat ezartzen den eran, umorea ere aurretik gauzatutako umorearekin joaten da osatzen:

      Zenbait gairi buruz publikoki ez baldin bada umorerik egin oso zaila da lehenengo momentuan asmatzea zer gradutako, zer koloretako... umorea egin. Termometroa jartzea ez da batere erraza, ez delako aurrez probatu. (Labaka, 2017)

      Alberdik berak Kontrako eztarritik (2019) liburuan emakume bertsolarien jarduna mugatzen duten hogeita bi mekanismo azaltzen ditu eta horietako batean “umore azpiratua”z dihardu. Emakumeen testigantzen tartean, Bertsolaritzaren ikerketa soziologikoa 2005-2018 laneko pasarte adierazgarri bat dakar gai honi buruzkoak osatzeko:

      Aldea dago bertsolari batengan gehien estimatzen diren ezaugarriei buruz galdetzerakoan. Askotariko iritziak daude, baina, oro har, umorea, hunkiarazteko gaitasuna eta irudimena dira ezaugarri estimatuenak bertsolari batengan. Hunkiarazteko gaitasuna estimatzen dutenen kopurua handiagoa da emakumezkoen artean, baita irudimena estimatzen dutenena ere. Aldiz, umorea estimatzen dutenen kopurua handiagoa da gizonezkoen artean. Ondoriozta genezake emakumezkoen artean umorea gutxiago estimatzearen arrazoia ez dela umorea oro har gutxiago estimatzeagatik, baizik eta bertsolaritzan gutxienez tarteka nagusitzen den umorea hainbeste ez estimatzeagatik. (Zubiri, 2018 in Alberdi, 2019: 110)

      Izaro Zinkunegik, berriz, 2013ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finalean jarritako gaiak, bertsolariek hartutako paperak eta hauek sortutako testuak aztertu zituen genero-ikuspegitik, eta umorearen tratamenduari dagokionez ere zenbait gako eman zituen (2014). Batetik, emakume bertsolari gehienek umorea lantzen den neurrietan, hala nola, zortziko txikian edo puntutako ariketan, puntuazio baxuagoa lortzen dute gizonek baino. Halaber, gehienek nahiago dute bestelako neurrietan jardutea.

      Txapelketetatik kanpo erreparatzean, Alberdik (2010) azpimarra berezia egiten die otorduen jirako bertso-saioei. Bertso-saio hauek festa giroan kokatu ohi dira normalki eta hausnartzeko modukoa da antolatzaileek festa norentzat antolatzen duten, zer bertsolari dauzkaten festarakotzat, ustez umoretsuak diren bertsolariak norentzat diren umoretsu, zeren kontura egiten den barre... Funtsean, denontzako festa ote den sortu nahi dena ala batzuentzakoa bakarrik.

      Jende artera kantatzera irteteko momentua mintzagai hartuta, hainbat emakume bertsolari bat etorri dira emakumeei buruzko umorea egitea gizonezkoei buruzkoa egitea baino zailagoa zaiela aitortzean. Honakoa da, adibidez, Ibarzabalen kezka:

      Kalkulatzen badituzu zure umorea egiteko limiteak besteari egin diezaiokezun minaren arabera, iruditzen zaigu automatikoki emakume baten ezaugarri fisikoekin sartzea askoz mingarriagoa dela. (Labaka, 2018)

      Alberdirentzat ere gaur egungo bertsolariak gizonek, gizonei eta gizonentzat egindako umore-hari jakin batetik datoz eta hau argi ikus daiteke, besteak beste, formatu honetako saioetan:

      Bertso-bazkari eta bertso-afari gehienak parranda eta festa-giroan egiten direnez, umorea jan-edanen gehiegikeriara eta lige kontuetara lerratzen da sarri. Horri ezaugarri fisikoen inguruko umorea gehitu behar zaio. Kontestu horretan, kontuan hartzekoa da, gizonezkoak, oro har, askoz ere entrenatuago daudela elkarren arteko adarjotzean eta, bestetik, euren arteko ziri sartze horretan biolentzia kuota handiagoak jasateko heziak izan direla, eta onartzen zaizkiela. Ez zaigu arrotza egiten, umore klabean, gizonezko batek beste bati jendaurrean “sudurluzea”, “jatuna”, “zaharra”, “lodia”, “sexuzalea”, “burusoila”, “mozkortia”, “alferra”... dela esatea edo iradokitzea. Eta denok ikasi dugu umore-klabe horretan barre egiten. Aldiz, badirudi, emakumeok babestu beharreko espeziea garela, eta emakumezko bati adjektibo desegoki bat gehituz gero, ez duela graziarik egiten, deseroso gertatzen dela (emakumea zenbat eta urtetsuago, gehiago). Hala, erreferente faltagatik eta desegokiak izateko beldurragatik, batzuetan, entzuleen arteko emakumeak ez ditugu aipatu ere egiten, eta, ondorioz, haien ikusezintasuna areagotzen dugu [...]

      Adarjotzea oso ariketa sanoa eta askatzailea izan daiteke botere-harreman parekideetan, baina zapaltzailea eta krudela ere izan daiteke, hain zuzen, botere-harreman desorekatuak mantentzeko eta berrezartzeko egiten bada. (Alberdi, 2010: 10)

      Paradoxikoa suerta daiteke, batetik, emakumeoi ezarritako patroiak halako marjina estuak izaki eta gutaz esan daitekeen ia edozerk “burla” izateko aukerak dituenez, gehiegi ezagutzen ez duzun emakume batekin barre egitea oso zaila izatea baina, bestetik, ikusi dugun eran, umorea jendarte eredu hegemonikoaren norma indartzeko eta bazterrean gelditzen den hori zuzentzeko sistemaren bitarteko oso eraginkor bat izan daitekeenez, emakumeak umore objektu bezala hainbestetan agertzea. Elustondok gogorarazi bezalaxe, gutxiago denari barre egitera ohituta gaudenez, eta emakumea beti gutxiagotzat hartu denez, emakumeari barre egin zaio ahulagoa, tuntunagoa eta sentiberagoa dela azpimarratuz (Labaka, 2017).

      Nolanahi ere, Leire Ibargurenek azpimarratu moduan, “bertsolaritza ez da dibertsio hutserako zerbait, eraldaketa sozialerako tresna ere izan daiteke” (2010: 62) eta egungo bertsolaritzan, eraldaketa horien ondorioz, umorearekin lotutako pitzadurak bi norabidetan (gutxienez) jazo ohi direla esan genezake. Batetik, litekeena da genero-sistemak markatutakoa indartzen duen umore mota gaur egun hain onartua eta txalotua ez izatea eta, kontrara, genero-sistemak markatutakoa iraultzea xede duen umoreak ere pitzadurak sortu ditzake, oraindik ez delako (umoretzat) ulertzen. Aurrerago ikusiko dugun moduan, bazterreko umore hauek esparru hegemonikoagoetara hedatzeko eta hauetan zirrikituak sortzeko saiakera ugari izaten ari dira egun.

      Plazako egoeraren lagin gisa, Lujanbiok kontatutako bi pasarte jasoko dira orriotan. Lehenengoan, Josu Goikoetxea gai-jartzaileak Markinako plazan jarritako gai “nobedosoa eta ederra” ekarri du gogora hernaniarrak:

      Frontoian, mila lagun, saio klasiko ohiturazko bat eta Miren [Amuriza] eta ni jarri gintuen kantuan. Polideportiboan elkartu ginela aldageletan eta biluztu ginela eta nire titiak grabitatearen indarrarekin beheraino erortzen zirela eta Mirenenak, berriz... Kristoren grazia egin zidan. Kristoren sorpresa izan zen. Plaza horretan gai hori, derrepente biluzik bezala sentitzen zara benetan. Eta gustatu egin zitzaidan. Gainera, Mirenekin eta jende horren aurrean... Esan nuen: Ostia, ederra! Hau berria da, ez dut honetaz hitz egin. [...] Eta, gainera, sentitzen duzu zilegitasuna nahi duzuna esateko, zu, pertsona hori, emakume hori, zaren edo izan zaitezkeen aldetik. Inor ez da ofendituko. Diferentea da Sebastian [Lizaso] eta Andoni [Egaña] gai horri buruz hitz egiten; izango litzateke goitik beherako harreman bat edo... Nik esan dezaket neure buruagatik. Orduan da derrepente terreno berri bat irabazteko, ez? Egin dezaket umorea neure buruari buruz edo balizko egoera honi buruz, ni naizena edo gu garena. Eta kristorena da. Gero, emakumearen mundu —eta gainera kasu partikular— hori denontzako zerbait bihurtzea, ez? (Labaka, 2017)

      Lujanbioren iritziz, hain zuzen ere, hortxe dago gakoa. “Denontzako umore” bilakatzea litzateke benetako aurrerapausoa:

      Ze klaro! Soiltzeari buruz edo pitopausiari buruz —nahi baduzu— askotan hitz egin dugu, baina horri buruz lehenengo aldia zen. Eta, orduan, derrepente horrelako gauza bat izatea Markinako plazan, mila lagun, eta mundu guztiarentzat mikrofono batetik honetaz hitz egingo dugu... Segun zer esparrutatik begiratuta erridikulua dirudi, baina gure munduan zer edo zer izan zen hori. Eta horrelako gai bat izatea gai unibertsal bat edo neutro bat; mundu guztiarentzat bat... Kristorena izan zen. (Labaka, 2017)

      Bigarren pasartea Andoaingo saio batean jazotakoa da. Gai-jartzaileak bazkaria egiteari buruzko gai bat proposatu zien bertsolariei eta honakoa gertatu zen:

      Orduan batek bazekien, besteak ez... zen lentejekin bueltaka. Pentsa zer gai tontoa! Eta orduan konturatu nintzen; izan zen oso bisuala. Lehenengo aldiz ikusten nituen lehenengo lerroko emakumeak disfrutatzen algara batean! Zergatik? Beraiek zirelako espezialista handienak gai horretan. Publiko guztian derrepente beraiek ziren autoritate bat. Eta mikrotik ari ziren hitz egiten beraien munduaz; beraiek inork baino gehiago kontrolatzen zuten munduaz. Kristoren algarak egin zituzten. [...] Baina, esaten duzu: klaro, gizonek bizi guztia daramate horrela, algara hori egiten. Beraiek direlako protagonistak, beraiek direlako pertsonaia hori, beraien mundua delako. Orduan denbora guztian beraien mundua islatuta ikusten dute bertsotan. Eta andre hauek beraien lentejez hizketan ari garelako eta beraiek direlako nagusi horretan derrepente sentitzen ari dira... beraien mundua mikrotik esana, beraien bizitza prestigiatua. Eta horrekin konturatu nintzen: andre hauek zenbat urtetan egon dira beraien burua aurkitu gabe mikrofonoan? (Labaka, 2017)

      Izan ere, orain dela gutxira arte emakumea beti irudikatu izan da beste batzuen ahotik, gizonen ahotik; ia beti zeharka, ez-protagonista eta erabat estereotipo eta gehientsuenetan “norbaiten emazte” bezala.

4.2.
PLAZANDREAK UMOREGILE

      Emakume bertsolari bezala frustrazio gehien eragin didana, bai diskurtso aldetik bai praktikan, da sentitzea nik esaten dudanak ez daukala graziarik.

OIHANA BARTRA, 2019

      Bereziki interesatzen zaizkit emakumeen diskurtsoak aske direnean, alegia, eremu ez mistoetan, badakidanean interferentzia maskulinorik gabe sortutako diskurtsoak direla.

AINHOA AGIRREAZALDEGI, 2017

      Imazek dioenez (2005), emakumeok plaza publikoan eta, are, eremu pribatuan ere, umore hartzaile izan gara umore sortzaile baino gehiago eta zeri buruz, non eta noiz barre egin ikasi dugu. Torregaraik ere argi azaltzen du hori, nerabezaroko garaiak oroituz:

      Orain arte zen zuek hartzaileak zarete eta guk egingo dizuegu barre eginarazi, hau da, zuek zarete hartzaile eta objektu. Eta gizonezkoak izango gara sortzaile eta subjektu, orduan harremana desorekatua da. Gaur egun ere desorekatua da oraindik. Desorekatua da bizi garen kultura honetan bizi garelako, eman diren rolak direnak direlako, hau da, gizonezkoentzat kanpokoa, publikoa, garrantzitsua... eta emakumezkoentzat, aldiz, bigarren mailakoa, ezkutukoa, inporta ez duena. Eta, noski, horrek sorrarazi ditu bere horretan bakarrik unibertso oso bat eta joko arau oso-oso zurrunak. [...] Ni txikitatik izan naiz umorezalea, zirtolaria... Nerabezaroan jadanik ohartzen nintzen kuadrillako mutilek bazutela umorea egiteko ohitura baina ni hasten nintzenean harrera ez zela berdina. Nire goitizena Idoia Torregarai “Torre”, “La loca”, izan da nerabezarotik. (Labaka, 2017)

      Hainbat arrazoi egon daitezke oholtza gainean emakume umoregile oso gutxi ikusteko: eredu falta, emakumeoi espazio publikoa ukatu izana, genero-sistemaren bidez barneratu ditugun balioak, ardurak erantzukizunez eta seriotasunez hartzeko jaso dugun heziketa, biktimaren paperera lotzea, jendarte eredu honetan seduzitzaileak eta zaintzaileak izatera mugatzea, arretarik deitu gabe eta edertasun kanonak apurtu gabe ibili beharra... Horrez gain, behin eta berriz leporatu izan zaigu graziarik eta umore senik ez izatea. Epai horrek berarekin dakarren “otzantzea” azpimarratzen du Imazek (2005), eta hark esana da publikoa emakumez bakarrik osatua denean hauek askoz sarriago eta ozenago egin ohi dutela barre. Espazio feministetan emakumeek eta emakumeentzat egindako bertso-saioetan ere halatsu gertatu ohi da.

      Alberdiren ustez, hau guztia ez da “gizonezkoen umorea” eta “emakumezkoen umorea” berez desberdinak direlako. Baina, hasieratik aditzera eman dugun bezala, umorea erreferentziala denez, konfiantza, lasaitasuna eta taldekotasuna ezinbesteko abiapuntuak dira umorea egiteko:

      Emakumeok, jendaurreko umorea (publiko mistoaren aurrean) egiten ari garenean, maiz zailtasunak izaten ditugu emakumezkoekin konpartitzen ditugun erreferente publikoak bilatzeko. Izan ere, gure uste eta bizipen asko ez ditugu publikoki konpartitu izan tabuak direlako (horietako asko gorputzari lotuak: sexu-grina, masturbazioa, menopausia, hilerokoa...) edo garrantzia kendu diegulako: etxe barruko mundua, emozionalitatea, egunerokoa, emakumeen borroka, zaintza, geure langintzak eta afizioak... (Alberdi, 2010: 9)

      Horrela, maiz gure erreferenteak garrantzitsutzat jotzea kosta egiten zaigunez, besteentzat garrantzitsua denaz egiten dugu umorea, “sozialki pisuzkoak” eta “unibertsalak” direla erakutsi diguten gaien haritik. Imazen kasua adibide ona izan daiteke azken hori azaltzeko. Izan ere, clownak berak kontatua da formazioetan hasi zenean bera zela emakume bakarra eta ondorioz, gizonezkoen rola hartu ohi zuela beti. Gerora, ordea, kontzientzia feminista piztu zitzaionean ohartu omen zen berari graziarik egiten ez zioten hamaika konturi buruzko txisteak egiten ari zela, graziarik egiten ez zioten txiste horiei barrez.

      Enbeitaren arabera, genero hegemoniko bat egoteak umore hegemoniko bat egotea dakar berarekin. Lujanbiok ere aurrekoaren bidetik dihardu neutro unibertsala beti maskulinoa dela gogoraraziz. Gizonek egindako umorea “denon” umoretzat hartzen da automatikoki; umore dominantea da. Emakumeek egindakoa edo emakumearen mundu erreferentzialean oinarritutako umorea, aitzitik, ez da kode konpartitu eta boteretsua, ez presentzia mediatikoaren aldetik, ezta kapital sozialaren aldetik ere. Ondorioz, askoz partikularragoa dirudi eta askoz talde txikiagoetan gauzatzen da. Egizabal, aldiz, alderantziz ikusten ahalegintzen da:

      Ez dago umorea eta gero, aparte, umore femeninoa edo emakumeena; dago umorea eta gero dago umore maskulino bat edo matxista bat, hartu dena unibertsaltzat. [...] Eremu gehienetan bezala, umorean ere gizonezkoa hartzen da zentro edo oinarri eta orain arte egin den umorea, historikoki egin den umorea, erreferente komun gisa balio zuten eta gizonezkoenak ziren gauza inportanteetan oinarritu da. Umore unibertsaltzat hartzen da gauza horien inguruan hitz egitea. Historikoki emakumeek egin dituzten jardunek, borrokek, lorpenek prestigiorik ez daukatenez ez dira umore objektutzat jo. Eta sortzen hasten denean katalogatzen da “emakumeentzako umorea” bezala, literaturan eta gainerako arteetan pasa den bezala. Orduan hor mailaketa bat dago; dago umorea eta gero “gure gauzak”. Beraien erreferentziak unibertsalak direnez, guk beraienak askoz hobeto ezagutzen ditugu maiz gureak baino. (Labaka, 2017)

      Bereizketa honek bide ematen du kategorizazio faltsuaz jarduteko. Izan ere, Joanna Russek azaldu bezala (Russ, 2018 in Alberdi, 2019), emakume sortzaileak gutxiesteko erabiltzen den mekanismoetako bat haien lana kategoria okerrean sailkatzea da, kategoria zuzenerako sarrera ukatuz. Autoritate maskulinoek erabakitzen dute zer den literatura eta zer ez. Zer den literatura ona eta zer literatura txarra eta, ondorioz, asko izan dira emakumeen literatura azpiratzeko erabili izan diren kategorizazioak: literatura femeninoa, intimista, autofikzionala...“Emakumeen esperientziaren debaluazio automatikoa” salatu zuen Russek, eta Phyllis Chesler-en (Chesler, 2018 in Alberdi, 2019) hitzez baliatuz azaldu: “Gutxiespen horrek baimenduta, gizonek emakumeen sufrimendua ez dute ikusten sufrimendu humanoaren erakusgarri edo ordezkari posible gisa”. Ezta emakumeen poza, kezkak edota interesak ere. “Esperientzia femeninoa esperientzia maskulinoa baino zabaltasun, erakusgarritasun, garrantzi gutxiagokotzat jotzen da”. Hala, “emakumeen esperientzia gizonezkoenaren azpikotzat, garrantzigabetzat eta mugatutzat jota, emakumeen literatura automatikoki gutxiesten da” eta antzera gertatzen da emakumeen umorearekin ere. “Zoritxarrez”, baieztatzen du Erica Jong-ek (Jong, 1973 in Alberdi, 2019), “emakume izateak definizio maskulinoak sinestea esan nahi du”.

      Garmendiaren esperientzia pertsonalean oin hartuta, gainera, azpimarratzeko modukoa da dauden andre umoregile gutxi horien gainean jarritako zama. Aktorearen iritziz, umoregile hauek edertasun kanonak bete behar dituzte nahitaez eta askotan tuntunarena egitera behartuta daude:

      Nik telebistan eztabaida asko izan ditut. Hitz hauek entzun izan ditut, testualki: “Korrekta izan behar duzu, ezin dituzu hitz hau edo bestea esan...”. Emakumeak gaur egun umorean daukan papera horixe da; korrekta izan behar du, beti dago figura maskulino horri txisteak bandejan zerbitzatzeko. [...] Telebistako serie edo pelikuletan erreparatzen baldin baduzu, emakumeen % 80 kanon estetikoen barruan sartzen da eta gizonezkoen % 95, aldiz, izan liteke potoloa, itsusia, iletsua... berdin zaio, zeren eta graziosoa da. Horregatik iruditzen zait oso injustua dela emakumeei egiten zaien trataera hori. (Labaka, 2017)

      Garmendiak argi dauka, ordea, berarentzat lehentasuna umorea egitea dela, eta “gero gerokoak”:

      Niri ez zait inporta kristoren piurarekin azaltzen baldin banaiz, ez zait inporta makillatu gabe ateratzen baldin banaiz, orraztu gabe edo... Esan nahi dut, estetikari, zoritxarrez, karga handiegia ematen zaio emakumeetan eta nik ez dut hor sartu nahi: casting askotan esan didate ezetz horregatik. Bi aukera baldin badaude eta bigarren aukera kristoren emakumea bada, bigarren aukera hori hartuko dute beti. Eta ni orain kontziente naiz ate asko ixten dizkidala 1,75eko morenaza bat ez izateak. [...] 90-60-90 ez baldin bazara, ahaztu. [...]

      Ni eskandalosa naiz, oso eskandalosa naiz. Barre altu egiten dut eta normalean —egia da askotan dagoela tendentzia ahoa tapatzeko— nik ahoa zabalduta ere barre lasai egiten dut. Iruditzen zait oso sanoa dela jendea barrez ikustea eta jendea barrez benetan ikustea eta bada garaia, gainera, jendeak gu horrela ikusteko, emakume bezala eta artista bezala, barrez, algaraka, gustura. Ez pentsatzen “ba nik perfil honetatik barre egin behar dut”... Madrilen entzunda bainago horrelako gauzak. Niri behin neska batek esan zidan: barre egiten duzunean mingaina ahosabaira itsatsi eta horrela ez zaizu papoa aterako. Eta ni neure artean... “Bai! Horretan pentsatzeko nago zerbaitek grazia egiten didanean!”. (Labaka, 2017)

      Elkarrizketatu gehienek bezalaxe, Lujanbiok ere ikusten du umorea egiteko seguru sentitzea garrantzitsua dela:

      Umorea oro har konfiantza giro batekin lotzen dut, eta kode konpartitu batekin. Hau da, erortzeko beldurrik ez daukazun gune batekin, edo juzgatua izateko edo... lotsatzen ez zaren giro batekin. Hor bai puskatu dezakezu, transgreditu dezakezu, esan ezin dena esan dezakezu, baina behar duzu kode konpartitu bat jendearekin. (Labaka, 2017)

      Agirrek ere antzeko bizipenak dauzkala dio:

      Segurtasun hori ez baldin badaukazu eta azpian sare bat sentitzen ez baduzu... Edo erori arren berriz altxatzeko gaitasunik sentitzen ez baduzu... Hor ez da ez umorerik ez beste ezer sortzen. (Labaka, 2017)

      Alberdik ere aurrekoen haritik jarraitzen du:

      Oso desberdina da umorea egitea seguru sentitzen zaren guneetan, aurrez baiezkoa edo onarpena sentitzen duzun guneetan eta neurtua izango ez zarela sentitzen duzun guneetan. Umorea egiten duzunean ari zarelako gauza asko esaten, ari zarelako zure iritzia ematen, ari zarelako zure ahulguneak erakusten, zerk egiten dizun mina, zerk haserretzen zaituen... Hori dena agerian lagatzen duzu. Umorea egitea biluztea da. (Labaka, 2017)

      Ibarzabalek, ostera, honen guztiaren atzean ahul agertzeko beldurra egon daitekeela aipatzen du:

      Umorea askotan izan ahal da zure ahulgunea ezkutatzeko fuerte agertzea, edo zure ahulgunea erakutsi eta fuerte agertzea. Niretzako askoz ere interesanteagoa da zure ahulgunea erakutsi eta fuerte agertzea. Baina horrek aurretiko ahalduntze bat eskatzen du. (Labaka, 2018)

      Elkarrizketako beste pasarte batean, Alberdik erlaxatzearekin eta armak askatu eta kontrola galtzearekin lotzen du umorea. Umoreak konplizitatea eskatzen duela: “Hari bat luzatzen duzu eta ikusten duzu ea norbaitek hartzen duen” (Labaka, 2017).

      Agirrek ere bertso-jardunerako konplizitate hori behar-beharrezkoa dela azpimarratzen du, emakumez soilik osatutako bertso-saioak hizpidera ekarriz. Elustondoren hitzetan ere Ez da kasualitatea[23] eta antzerakoetan ez daukazu perfektua izan beharrik eta norbere buruaz barre egin ahal izateko beharrezkoa da perfektua izateari uztea. Plaza hegemoniko batean “demostratu behar hori” handiagoa da eta begirada gehiago daude zure esperoan. Umorezko konplizitate hori, nolanahi ere, gizonezkoek gizonezkoekin eraikitakoa izan da gehienbat duela oso gutxira arte. Hamaika aldiz entzun eta ikusi dugun umore motaren aurrean prestatuta gaude, azpian gordetzen dituen botere-harremanak ikusezin egiteraino domestikatuak. Gaur egun, orain dela urte batzuk baino zainduagoak izaten dira genero-rolak gaietan eta baita bertsolarien diskurtsoetan ere, baina hamaika urtetan eraikitako umore hori deseraikitzea ez da batere erraza, are gutxiago berriak eraikitzea. Martinek honela azaltzen du desoreka hori elkarrizketan:

      Normalean gizonezko batzuek egiten badute umorea gizonezkoei buruz, hor egongo da iruditegi bat, hitz soro bat konpartituko dena eta ulertuko dena barregarritzat edo onargarritzat. Eta, aldiz, gizonezko horiek umorea egiten badute emakume batzuei buruz eta emakume horiek ez badute esku hartzerik botere eremu horretan, bukatuko du zapaltzaile izaten horretarako asmorik ez dagoenean ere. [...] Urte askotan espazio publikoa gizonen espazioa izan denez, oholtza bera, eraiki den umore eredua edo komikotasuna gizonezkoena izan da normalean. Batetik, indarrean oinarritua eta handitasun horretan detaile gutxikoa eta, gainera, emakumea objektu bezala ikusi duena. Ertzik gabekoa, nolabait, orokortzeko ahalegin bat egin duena. Umorea azkenean hori delako, ez? Kode bat behar duzulako, orokortu behar dituzulako ezaugarri batzuk. Orduan askotan, emakumearen kaltetan izan da orokortze hori. Emakumeak ere bilatu behar izan duelako espazio horretan identifikazio bat askotan aurkitu ez duena. (Labaka, 2017)

      Ibargurenen hitzetan (2010), sexuaren inguruan egiten den umorea har daiteke aurrekoaren adibidetzat; gehiena gizonen sexualitatera mugatzen da eta oraindik kosta egiten da emakumeena errekonozitzen[24]. Zinkunegik erreferentzia konpartituen falta azpimarratzen du berriro ere (2014); zakilari buruz milaka bertso abestu izan direnez, bertsolariak badaki nola egin umorea horren inguruan, baita entzuleak horren aurrean nola erreakzionatu ere. Aitzitik, umorearen hiztegiari buruzko atalean adierazi bezala, aluari buruz ez denez abesten, ez dago kode konpartiturik, bertsolariak ez du erreferentziarik eta publikoak ez daki nola erreakzionatu. Abesten ez denaren gaineko metaforizazioa ere eraikitzeke dago[25]. Azken urteetan, emakume bertsolariak lan handia egiten ari dira zentzu honetan, beste gaitegi batzuen inguruko umorea esploratzen ari baitira. Hala ere, Garmendiari Ilintxetak egindako elkarrizketan bildu bezala (Argia, 2020-05-24), “emakumeontzako arruntak diren gauza asko oraindik arrotzak dira gizonezkoentzat”[26].

      Baina erreferentzia edo identifikazio kontuez soilik aritu beharrean, ezinbestekoa da umorerako zilegitasunari buruz ere jardutea. Horretarako beharrezkoa da publikoak bertsolari bakoitzari esleitzen dion rolaz gogoetatzea. Oro har, emakume bertsolariek ez dute umorea ordezkatzen bertsolaritzan. Anduagak (2015) dioen moduan, kalean iritzi batek eta besteak zilegitasun eta balio bera ez duten bezala, batek eta besteak egingo luketen umoreak ere ez du zilegitasun bera. Ohikotasunetik kanpo dauden diskurtsoak edo errealitate ikuspegiak dituztenek erabiltzen duten umorea askoz ere zailagoa izaten da zabaltzen.

      Martinen arabera, hasteko eta behin, adierazi beharrekoa da umoreak subjektu bihurtzen zaituela eta jarrera aktibo bat eskatzen duela:

      Umorea egiteak, umoreak boterea daukan heinean, boterea ematen dizula uste dut. Jendeak zu entzutea ere behar duzu. Ez zaie berdin barre egiten pertsona guztiei txiste bera eginda eta batzuetan ez da komikotasun edo grazia kontua bakarrik. Batzuetan bada aitortzen diogun zilegitasun moral eta komikoagatik. (Labaka, 2017)

      Berriozabalen ustez, emakume bati ahalegin berezia eskatzen dio umorea egiteak:

      Oso zaila da emakume bati barre egiteko boterea ematea, emakume bati bere horretan emakumea izateagatik eta, gainera, zer esanik ez, emakume horrek umorea egin nahi badu grazia putarik egiten ez duen gauza batekin... Zeren grazia hori ere eraikia da.

      Ibarzabalek ere antzera dihardu, jendaurrekotasunak ariketa bat eskatzen duela azpimarratuz:

      Umorea egiteak jendaurrekotasuna eta ausardia eskatzen ditu. Ez da erraza umorea egitea, ahotsa altxatu behar da —metaforikoki— edo kokatu behar zara zentro batean. Leku hori historikoki mutilek eduki badute iruditzen zait mutilek diseinatu dutela modu askotan: zeri egiten diogun barre, zer umore mota dagoen. (Labaka, 2018)

      Elkarrizketa berean, eta markinarraren hitzetan, ez da batere erraza zilegitasuna lortzea:

      Legitimitatea, autoritatea, nola irabazten da emakumeen kasuan? Euskal Herriko bi txapel irabazita? Zuk egin dezakezu kristoren lanketa baina, klaro, ez daukazu autoritaterik. Beste batek badaukana. Orduan zurea hor geratzen da; hor genero-sistema sartzen da. (Labaka, 2018)

      Enbeitaren hausnarketa da, kasurako, gizon bertsolari kontsakratu batek kantatuta graziosoa den ateraldi bat Onintza Enbeitak kantatuta gordinegia izan daitekeela. Zilegitasunaren auziaz, gainera, interesgarriak dira Eli Pagolak kontatutakoak, lehenago Garmendiak azaldutakoen oihartzun zenbait biltzen dituztenak:

      Bertsokide mutil batekin batera asko kantatu izan dut. Saioetan grazioso papera beti berak zeukan eta gure saio dinamikan beti zen nik bidea ireki eta berak errematatu, kolpea jo. Edo, berdinetik berdinera hasten ginenean ere, ingurukoei edo elkarri harpa jotzen, berak beti grazia handiagoa egiten zuen, berak esandakoari barre gehiago egiten zioten, nahiz ez ziren beti bere bertsoak hobeak... Beti bera zen graziosoa. Eta ni, akonpañante. (Alberdi, 2019: 111)

      Martinek partekatutako bizipenak ere argigarriak dira:

      Lagunartean baneukan bertsotan baino askoz rol umoretsuago bat. Ni umoretsua nintzen, nire txiste txar eta guzti. Eta gogoratzen naiz egun batean konturatu nintzela bertsotan ere umorea egin nezakeela. Bertso-poteo batean izan zen. [...] Beste umore sinpleago bat neukan nire buruan, egunerokoago bat. Eta deskubritu nuenean umore hori bertsotan erabili nezakeela, niretzako izan zen deskubrimendu handi bat, liberazio handi bat. Eta uste dut, gainera, bertsotan jarraitu banuen horregatik izan zela, niretzako oso inportantea zen nire zati hori aplikatu edo erakustea posible zela ikusi nuelako. [...] Ordutik uste dut beti eduki duela nire bertsogintzan leku bat umoreak. Niretzako kantatzeko lekurik interesgarrienetako bat da umorea. (Labaka, 2017)

      Lujanbiorentzat ere sortzeko leku interesgarria da umorea eta publikoak espero duen umorea ez erabiltzea erresistentzia modu bat da. Horri erresistentzia pasiboa deritzo Lujanbiok baina hortik erresistentzia aktibora ere umoretik joan daitekeela defendatzen du. Hala ere, zaila dela onartzen du, landu egin behar dela:

      Zerbait berria denean gehiago da txokantea umorezkoa baino. Orduan, lortu behar duzu berria izanik edo espero ez dena izanik eta, gainera, pixka bat jendea inkomodatuko duena edo lotsaraziko duena izanik, hala ere umorera hurbiltzen, ez? Horrek oso fin ibili beharra eskatzen du, guk denbora guztian onarpenarekin jokatzen baitugu bertsotan. Eta bestela onartuko dizute transgresioa igual edo onartuko dizute inkomodatu duzula jendea, baina hori bakarrik. (Labaka, 2017)

      Zailtasun handiena emanda dauden elementuekin beharrean beste elementu batzuekin barre eginaraztea da:

      Oso fin ibili behar duzu, zeren haiek molestatuko dituzu, zenbait behintzat molestatuko dituzu. Mikatzarekin batera gozo pixka bat eman behar diezu zurekin jolasean segitzeko. Eta igual gero eta gozo gehiago. Mikaztasuna bajatzen joango zaie eta onartuko dute, eta azkenerako barre egingo dute. (Labaka, 2017)

      Lujanbiok aitortzen du bide horretan elementuak falta zaizkiola askotan. Badaki nola ez duen egin nahi, zein terminologia edo rol ez dituen erabili nahi, baina gero ez da erraza nola egin jakitea:

      Horren ordez, zer? Hori da zaila. Hor sortu egin behar da eta, gainera, jendea zurekin eraman behar duzu, neurri batean behintzat. Ezezkoa erraza da. Gero kontua da zer proposatu. (Labaka, 2017)

      Ibarzabalek, bukatzeko, honako hausnarketa egiten du proposatzen diren umoreen inguruan:

      Badakit zein umore ez zaidan gustatzen. Badakit zein gustatzen zaidan baina gustatzen zaidan hori oraindik esparru txikiagoa da gustatzen ez zaidan handi hori baino. (Labaka, 2018)

[20] Publikoaren eraginaren erakusgarritzat har daiteke Xalbador bertsolariari jotako txistualdi ezaguna: http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/aire-etxart-fernando/ar-17383/

[21] Antzerki inprobisatuan ere antzera jazo ohi da.

[22] Estitxu Eizagirre kazetariak “gizonkera batua” deitu zion kode honi.

[23] Ez da kasualitatea saioak emakume bertsolariz osatutako bertso-saio musikatu eta feministak dira. 2009an antolatu zen lehena Mutrikun eta ordutik 120 emanalditik gora egin dira. Emakume bertsolari askok arnasgunetzat dituzte mota honetako saioak.

[24] Alberdik gogorarazten du (Labaka, 2017), Imazi erreferentzia eginez, umorea nahiz sexua emakumeoi plazer iturri bezala ukatuak izan zaizkigula egokitasunaren izenean. Alberdiren arabera, hala izan da etxe barruan eta are gehiago umore publikoan. Varelak ere, elkarrizketa berean, dibertigarria den guztia debekatua izan zaigula dio; hanka zabalik esertzea, asko jatea, gure gorputzari eta desirari buruz hitz egitea, larrutan egitea... Eta, nola ez, algaraka barre egitea.

[25] Sexuarekin lotutako testuinguru batean ari direla “txistorra” edo “makila” aipatuz gero, adibidez, ziurrenik entzuleak zuzenean egingo du lotura genital maskulinoekin.

[26] Garmendiak berak salatzen du hainbat emakume protagonistatzat dituen Erlauntza antzezlana ikusi ondoren, gizon bat baino gehiago hurbildu zaiola antzezlanean kontatzen dena oso erreala ez dela esanez.

5.
UMORE BERRIETARANTZ

      Umoregile feminista hauek! Suntsitu egingo dute etxera inongo hausnarketarik egin beharrik gabe itzultzen uzten zizun umore oinarrizkoa!

NEREA IBARZABAL, 2018

...Inkoherente hutsak gara gu,

onartu dezagun, nor ez?

Mihiak dakartzagu morez,

gure buruak guztiz biluztu

nahi genituzke umorez.

Erradikalak gara, 2017

      Gustuko duen umoreak gustuko ez duenak baino askoz ere esparru txikiagoa okupatzen duela zioen Ibarzabalek aurreko atalaren amaieran eta, hain zuzen, Anduagaren ustez (2015) umorea, orain arte aipatutako guztiaz gain, bada konkistatu beharreko esparru bat, ezbairik gabe. Izan ere, umorez erabiltzen diren errealitateek presentzia sozial bat lortzen dute. Ukitzen ez baldin badituzu desagertu egiten dira eta hor arrisku argi bat ikusten du ikerlariak; umorea lehenengo egiten duenak ildo bat markatzekoa. Hau da, orain arte umorerako erabili ez den gai baten inguruan, esaterako, preso politikoen inguruan, umore klase bat egiten hasten baldin bazara, oso zaila izango da ondoren beste umore klase bat sortzea eta hor, ikerlariaren ustez, borroka esparru bat galtzeko arriskua dago.

      Bestetik, umorea bada espazio bat zalantza hutsetik edo gauzak hipotetiko bilakatzetik berrinterpretatzeko aukera ematen dizuna; eraikitzeko aukera sortzen duena galdera batetik. Martinen ustez ere umoreak beste mundu bat sortzeko balio dezake, “beste mundu kontzeptual bat, zeinean erosoago sentitu”:

      Mundu kontzeptual guztiak dira aldamioak, nolabait, bertan solairu desberdinak eraikitzen joateko aldamioak. Eta oinarritzen bagara aldamio multzo batean guk egin ez duguna eta eroso sentitzen ez garena, ba horren gainean eraikitzen den guztiarekin ere ziur aski ez gara seguru sentituko. Horregatik uste dut behar dela hutsetik hasteko eta umore hegemoniko bati begiratzeko beste leku bat. Uste dudalako umorea badela uko egiteko, erresistentzia egiteko leku bat. (Labaka, 2017)

      Behin baino gehiagotan aipatu dugun bezala, umoreak normak markatutakoa betikotzea eta indartzea izan dezake xedetzat ala, aitzitik, markatutako horri erresistentzia egin eta iraultzea. Hala ere, Lujanbiok aitortzen duen bezala, erresistentziaren bidea nekeza da. Bere hitzetan, bertso munduan, esaterako, umore berria den umore mota hori erabiltzen hastean arraro senti zaitezke. Kode konpartituekin dauka zerikusia berriro ere, egiten duzun ahalegina bakar batzuena soilik den zerbait bezala hartzen baita eta kosta egiten baita hori estandarizatu eta onarpen maila orokor samar bat izan dezan lortzea:

      Mundu guztiak barre egiteko, mundu guztiak ulertu behar du eta mundu guztiak onartu behar du. Berriz ere boterearekin eta onarpenarekin dauka zerikusia. Baina, hori pixkanaka... Hasieran astakeria bat da, bigarrenean jada ez da hain astakeria eta hirugarrenean, barre egiten du jendeak. Iraultza txiki bat izango da eta gertatzen ari da dagoeneko. Eta hori ederra da. (Labaka, 2017)

      Arrarotasunarekin lotua, hainbat elkarrizketaturen susmoa da umorearen bidez ez ote den jada existitzen ez den Euskal Herri bat betikotzen ari. Ibarzabal, esaterako, ondorengoak arduratzen du:

      Errealitatea askotarikoa da baina, sarritan, aniztasun horri buruz kantatzeko beldurra sentitzen dugu, ez dakigulako kodea ulertuko den ala ez. (Labaka, 2018)

      Enbeitaren iritziz, “euskaldunak maiz barre egiten dio besteek berari buruz kanpotik eraikitako estereotipoari”. Varelaren hitzetan, berriz, Euskal Herriko umorea oso umore kostunbrista da eta sexuari buruzko txisteek haurrek egindakoak dirudite oraindik ere:

      Baserri eta furgonetadun familia heteronormatibo egokitik at dagoen guztia postmoderno samarra eta kanpokoa iruditzen zaigu. Orduan, noski, polimaitasunari edo beste praktika sexual batzuei buruz hitz egitea ez zaigu oso euskalduna iruditzen. Nik uste dut markoa hori dela, nahiz eta horrela bizi ez den jende asko egon. Hau da, zu bizi zaitezke Alde Zaharrean pisu konpartitu batean eta praktika bisexualak izan baina gure erreferentea bestea da oraindik ere: baserria, furgoneta, aita eta ama, umetxo bat eta euskarazko naturako elementuren baten izena duen txakurtxoa. (Labaka, 2017)

      Varelarentzat nabarmena da marko horretatik kanpo bizi den jende asko dagoela baina, hala eta guztiz ere, umore mota hori ikusten du erreferente nagusitzat. Garmendiak ere bat egiten du aurrekoarekin Euskal Herrian kontsumitzen den umorea oso kostunbrista dela esatean. Aktoreak kostunbrista hitzarekin adierazi nahi du genero aldetik oso umore maskulinoa dela, guztiz patriarkala; gizonaren inguruan eraikitako umorea.

      Horri aurka eginez, ordea, Egizabalek argi dauka umoreak borroka feministaren zehar-lerro bat izan beharko lukeela:

      Umore azido batek asko lagunduko luke. Min handia egiten du eta borroka bide bat izan daiteke, oso eraginkorra dena. [...] Feminismotik ari gara deskodifikatzen orain arte normaltzat edo naturaltzat jotzen ziren gauzak. Noski, ez da egun bateko borroka, baina biktimismoz egin beharrean umoretik egin daiteke. (Labaka, 2017)

      Umorea borroka bidetzat hartu izanaren adibide bat izan daiteke 2015ean sortutako Bertsxortan ikuskizun feminista. Parte hartzaileek azaldu moduan, bertsoak, bertsioak, kantuak, ipuinak eta inprobisazioa erabiltzen zituzten bertan egunerokotasun kolektibo bat publikoaren aurrean erreproduzitu eta islatzeko:

      Egiak, salaketak, aldarrikapenak eta zalantzak eszenaratzeko, umoretik eta umorez, pentsatzeko baina ondo pasatuz. Barre egiteko baina hausnartuz. Burla egiteko salatuz. Beraiek, gurekin, “gu”ak sortzeko. (Artetxe eta Labaka, 2019: 278)

      Ikuskizun honen helburua, barre eginarazteaz gainera, kritikak plazaratzea izan zen hasiera-hasieratik, kritika feminista eta antikapitalistak:

      Bertsxortan errealismo-ariketa bat izan da, bizi genuena lau haizetara kontatu nahi genuen, eta emanaldi-formatu honen bitartez lortu genuen. Ohiko ereduetatik pixka bat aldentzean, umorea derrigorrez bidelagun. Gai batzuen gordintasuna apaintze aldera, edo alderantziz, gordintasuna erakuste aldera, umore mota ezberdinak erabili izan ditugu. Umore absurdoa eta lotsagabea erabili dugu, haurren umorea batzuen hitzetan; beste batzuetan, performatiboa; gure kritikak performatzen genituen, performatze hutsarekin barregarri bihurtuz; bertso eta kantetan, umore ironikoa; baina gure tresna eta lagun handiena parodia izan da, gauza oro handitu, zentzua kendu eta barregarri bihurtzen duena. Umoreaz birjabetzen saiatu gara. (Artetxe eta Labaka, 2019: 293)

      Agirreazaldegirentzat, umoreaz birjabetzeko bide horretan, oso garrantzitsua da berdinen arteko umorea garatzea. Horretarako, ezinbestekoa iruditzen zaio egoera zein den adostea; konpartitzen duguna deskribatzea. Bertsolaritzan hori gertatu dela irizten dio Agirreazaldegik:

      Hasieran asko jotzen genuen inkluso biktimizatzera, beharrezkoa zelako adosteko zein izan den bizi izan dugun egoera. Baina, gero, behin adostu dugunean, batez ere gure artean eta baita publikoarekin ere, beste urrats bat eman behar duzu eta hor umorea agertzen da. [...] Hasieran umorea oso zaila da adostu gabe; egoera komuna adostu gabe ezin da. Lehen esan dugu konpartitzen dugun horretatik egiten dugula umorea. Orduan, lehenengo zer konpartitzen dugun adostu beharko dugu eta gero jada hortik askatu, liberatu eta aportatu. (Labaka, 2017)

      Emakume bertsolariek hegemonia zalantzan jartzen duen umore bat bilatzeko saiakera egiten dute maiz eta, Garmendiak elkarrizketa berean esan bezalaxe, armatzat ulertzen dute umorea:

      Umorea egiten dugunontzako barre eginaraztea ez da soil-soilik barre eginaraztea, zu mintzen zaituzten gauza horien inguruan barre eginaraztea da. (Labaka, 2017)

      Agirreazaldegik umorearen balio sendagarria azpimarratzen du, hain zuzen ere, lanean zehar aipatu den umorearen ezaugarri batekiko loturan; umorea egin ahal izateko distantzia hartu behar duzu eta distantzia horretatik ditugun konplexuei eta mamuei barre egiteko gai izatea oso sendagarria iruditzen zaio. Horrez gain, norberak barre egin eta publikoak ere barre egiten duenean, sendatze hori “erdi kolektiboa” dela iradoki du.

      Alberdik ere, elkarrizketa berean, kolektibotasun horretan jartzen du indarra:

      Uste dut zenbat eta gehiago garen, zenbat eta neska diferente gehiago garen, giro desberdinetatik gatozen... hor iruditeria eraikitzen doala. Eta seguru gizon bertsolariak joango balira Ahalduntze bertso-eskolara[27] flipatu egingo luketela zein umore ateratzen den ikusita eta akaso batzuetan sentituko liratekeela lekuz kanpo, deseroso, galduta... sentituko lirateke, gu ere gizon artean askotan sentitu izan garen bezala, ez? (Labaka, 2017)

      Lujanbiok ere duela urte batzuk espazio feministetan kantatzen hasi izanak aldaketa handia ekarri duela uste du[28]:

      Kristoren aldaketa da eta nik uste hori pixkana plaza estandarretara ari dela etortzen. Hori da esaten nuen kodigo konpartitu bat, testuinguru eroso bat, erortzeko eta ez dakit zer astakeria esateko beldurrik gabe, ez? [...] Da terminologia berri bat, umore diferente bat, beste erreferentzia batzuk. Gorputza, sexua, beste rollo bat. Beste parametro batzuk dira. Eta hori kristorena da. Izugarri aldatzen da. (Labaka, 2017)

      Martinen aburuz, Ez da kasualitatea bezalako saioetan normalean ohiko osagaia izaten da babes edo sare sentipena eta honek zuzenean eragin ohi du umorean ere:

      Nesken arteko saioetan errazago ateratzen da beste umore mota hori. Nik uste dut epaia ere badakizulako desberdina izango dela, ez zarela hain epaitua izango. Eta kontziente garelako batzuetan kantuan ari den pertsona hori ahalegin bat egiten ari dela beste eskema batzuetatik kantatzeko. (Labaka, 2017)

      Egungo bertso plazen sisteman, beraz, badaude hegemoniatik kanporako beste plaza mota batzuk non bertsolariak gehiago ausartu ohi diren, esaterako, norbere kontraesanei buruz kantatzen. Emakume bertsolariek horri buruz gogoetatu dute eta saiatu dira gustura egoteko moduko espazioak sortzen. Espazio horiek publikoaren erantzuna eduki ahala, gainera, kopuruz areagotzen ari dira eta beste espazio batzuetan eragitera ere irits daitezke. Berriozabalek argi bereizten du saio hegemoniko eta bazterrekoen arteko aldea, beti ere gai-jartzailearen ikuspegitik:

      Bazterreko saioak deitzen ditugun horietarako gaiak pentsatzen ditudanean askoz ere gehiago pentsatzen dut bertsolariengan publikoarengan baino, badakidalako formatuak berak bere horretan dakarrela leherketa edo apurketa bat. Uste dut ideologikoki ere kaotikoagoa den saio bat izango dela eta askoz ere askatasun gehiago egongo dela; ez dela hainbeste muga egongo. Eta saio normaletarako gaiak prestatzen ditudanean pentsatzen dut gehiago bazkari familiar baterako arropa erabakitzen duzun moduan. Hau da, nahi duzula besteei ondo iruditzea baina zu izaten jarraitu eta azkenean zoazela jantzita ez zu, ez eurak. (Labaka, 2018)

      Ibarzabalek bertsolari ikuspegitik osatzen ditu aurrekoak esandakoak:

      Dagoelako konfiantza bat, badakigulako publiko horrek ulertuko duela. Eta guk ere bai elkar. Horregatik egin dezakegu umore bat, geure txotxinei buruzkoa, geure estriei buruzkoa... Geure buruei barre egiteko konfiantza bat dagoelako. (Labaka, 2018)

      Botere-harreman parekideetaranzko bidean, besteei buruzko umorea egiteko modu inteligentea eta sanoa izan daiteke norbere buruari buruzko umorea egitea. Hala, publikoa ez da epaitua sentitzen eta identifikazioz egiten da konplize. Bertsolaritzan, hala ere, aipatu moduan ohikoagoa izan da normalki besteez barre egitea norberari buruz barre egitea baino. Ibarzabalek dio, ordea, norberak bere buruari buruz barre egitea dela umore biderik eraginkorrena:

      Uste dut gauza asko adierazten dituzula zeure kontraesanak azaleratuz. Eta leku guztietan ez da sentitzen konfiantza hori: bai zu lasai biluzteko eta bai argi jakiteko ez zabiltzala inor zapaltzen. Konfiantza eta kode konpartitu bat; nik hori sumatzen dut askotan. (Labaka, 2018)

      Bertsolari markinarrak orain arte ia etengabe klixeen gainean kantatu izan dela uste du:

      Aldiz, Ez da kasualitatea bezalako saioei esker, gero eta ohikoagoa da, adibidez, emakumeen sexualitateari buruz kantatzea, baina beste modu batean, bizipenetan oinarrituta eta askoz ere modu errealagoan. (Labaka, 2018)

      Lujanbiok harriduraz aipatzen du adibidetzat Bizkaiko Bertsolari Txapelketako 2016ko finalean Ibarzabalek berak eta Miren Amurizak jositako saioa. Gaiak hala eskatuta, bikotea osatzen zuten, Amuriza boliviarra zen eta Ibarzabal, berriz, lehen aldiz zihoan Boliviara Amurizaren familia ezagutzera. Mirenek bollerak zirela aipatu zuen bertsoaldiaren une batean eta Ibarzabalek azken bertsoan “asko maite zaitut ta/ gora Bollivia!” kantatuz borobildu zuen saioa:

      “Gora Bollivia”ren saioa, Bizkaiko final batean! Jada gaur egun ez gara harritzen baina ez dugu perspektiba galdu behar. Hori orain dela hamar-hamabost urte pentsaezina zen, ja ez Berrizko taberna batean, ez, Bizkaiko finalean hori kantatzea! Hori kantatzea, onartua izatea, txalotua eta jende guztiak barre egitea. (Labaka, 2017)

      Berriozabalek ere bertsoaldi berbera gogoratzen du, entzulea bere pentsamendu markoetatik atera izana eta umorearen bidez imajinario bat berritu izana goraipatuz. Bere aburuz, askotan kritikatik erresistitzeko joera nagusitzen da eta bertsoaldi horretan, aldiz, bertsolariek gaitasuna izan zuten eraikitzaile izanik erresistentzia egiteko. Gai-jartzailearen kezka da, ordea, zenbat jenderi iruditu ote zitzaion Ibarzabalen ateraldia barregarria edo umorezkoa. Alberdik ere tarte bat hartzen du elkarrizketan zehar aurrekoen ideiak garatzeko:

      Iruditzen zait batzuek ezin dutela imajinatu ere egin txapelketatik kanpoko giro feministetan umorea noraino joaten den. Lehengo batean egin zuten Errekaleorren Saioa Alkaizak, Miren Amurizak eta Miren Artetxek kopletako saio bat jende artean, ligatzeko norbait aukeratu behar zuten... eta izan zen izugarrizko saioa! Momentu batean ziren bollerismoaren barruko txisteak; “nik pelilarga bat nahi nuen baina ez dago erraza”... Kristoren txiste pila. Eta konparatu zitekeen, segur aski, baserri giro itxiko umore klase batekin. Guk orain arte gehiago ikasi dugu bestea, gehiagotan egon garelako [...]

      Bizkaikoan Bolliviarenarekin pasa zen. Feminismoa esparru zabalagora ari da iristen, sareak badakar hori, igual publikoaren ehuneko ehunak ez, baina badago publikoaren ehuneko hamabost bat, hogei bat, hogeita bost bat... oso ondo ulertuko duena, ez? Eta momentu batean sakrifikatzen duzu ehuneko laurogeia eta kantatuko duzu ehuneko hogei horrentzako, kode konpartitu horretatik. Hori ez da emakumeen artean bakarrik gertatzen, gizonek gizonen artean dauzkaten zenbait kode konpartitu ere ez dira publikoaren ehuneko ehunarentzakoak. Bertsokideen arteko konfiantza ezinbestekoa da Bolliviarena bezalako bertsoaldia josteko. Era berean, puntukako saio batean Unai Agirre eta Aitor Mendiluze egokitzen direnean, ez da bakarrik teknikoki elkar ezagutzen dutela; da mila aldiz kantatu dutela elkarrekin horrela. Orduan aurrelan horrek beste umore klase bat sortzen laguntzen du. Eta, gainera, beraiek daukaten bentaja da aurretik jende askok ikusi dituela elkarrekin eta kode horretantxe kantatzen. Identifikagarria da. Nik badakit zurekin kantatu dudala Ahalduntze-n baina, zenbat jendek ikusi gaitu elkarrekin buruz buru? (Labaka, 2018)

      Enbeitak dioen eran, kontu hauengatik guztiengatik, orain guri dagokigu publikoa berriro hutsetik hezten ahalegintzea. Eta “dagokigu” diot nik ere, hirugarren pertsonatik lehenengo pertsonara jauzi egiteko lizentzia hartuz eta, erabaki kontziente horrekin batera, orain artean idazten nuenarekiko mantendu nahi izan dudan distantzia txikiagotuz.

      Umorea eraldaketarako arma politiko gisa baliatzea dagokigu; geureganatzea; konkistatzea. Umorea kode konpartitu bat ere badela ulertzea dagokigu eta kode horri aldamio berriak eranstea. Umorea doitzen saiatzen jarraitzea dagokigu; etengabe zer, nondik eta nola esan bilatzea. Umoreaz baino umoreez hitz egiten hastea. Umoreari garrantzia aitortzea; umorea boterea dela berrestea; batzuk boteretu ahala besteak boteregabetzen dituela ohartzea eta ohartaraztea. Hurbiltzeko balio dezakeela, edo urruntzeko, iraunarazteko bezainbat iraultzeko. Erresistentzia izan daitekeela, eta tarteka transgresio. Negoziaketa beti.

      Familia bazkarietarako arropa eranztea dagokigu. Kolektiboki eta konplizitatez. Bazterrekoa gozatzea; hegemonia arrakalatzea. Elkarrekin sortzea; kantatzea. Hartzaileari azkura eragitea. Elkarrekin barre egitea. Algaraka. Ozen.

      Behingoz irribarre erditik osora igarotzea.

      Apurtzaileak izan gaitezke eta kortseen josturak indarrez eten. Muga guztiak gainetik igaro, lehertzen ari garela jakitun izanda dena leherrarazi, eta jendea horri buruz hizketan jarri. Edo mugen gainean dantza egin dezakegu sotilki eta pixkanaka-pixkanaka joan metro erdi bat harago bultzatzen, eta bultzatzen, eta bultzatzen. Metro erdika-metro erdika, azkenerako denontzako moduko espazio handiago bat sortuz.

      Biak dira zilegi. Biak behar ditugu.

      Mailu pneumatikoaren indarra eta landareen ekina.

[27] Plazan elkarrekin kantatzeko aukera urriak dituzten eta bertsolari bezala aurrera egin nahi duten emakumeentzat lagungarri izateko sortu zen Ahalduntze Bertso Eskola, 2015-2016 ikasturtean. Geroztik, urtero antolatu da, Euskal Herri osoko bertsolariei hilabetean behin elkartu eta elkarrekin esperimentatzeko leku bat eskainiz.

[28] 2014ko Feministaldian kantatu zuten lehen aldiz Uxue Alberdik eta Maialen Lujanbiok.

...Behar bada amorruz,

haserre, orroka...

Baina umoretik egin

dezagun borroka!

Erradikalak ginen, 2019

Eskerrik asko.

Juleri, plaza berri bat eskaintzeagatik.

Uxoari, hitzaurreaz gain, ikerketarako oinarri teoriko oso bat proposatzeagatik.

Joneri, hasierako intuizioei forma ematen laguntzeagatik.

Elkarrizketatu bakoitzari, grabagailuaren aurrean horrela biluzteagatik. Lan hau kolektibo bihurtzeagatik. Bereziki Beari, Euskal Herri osoan zehar egindako joan-etorriko bidaietan barre eginarazteagatik. Azken urteetan oholtzan nahiz oholtzapean konpartitu dugun guztiagatik.

Lehen irakurleei, zuzenketa proposamenengatik eta, batez ere, sorbaldako epaileak gogorregi hartu izan nauenetan kontatzeko neukana benetan interesgarria zela sinetsarazteagatik.

Gertukoenei, prozesu osoa goxatzeagatik.

BIBLIOGRAFIA

Acuña, Virginia, (2014), “Las funciones competitivas del humor en los cotilleos de jóvenes veinteañeras” in Mura G.A. eta Ruiz, L. (ed.), Género y humor en discursos de mujeres y hombres, Feminismo/s 24, Universitat D’Alacant, 67.

Agirre, Alaine, (2015), X hil da, Elkar, Donostia.

Agirre, Lorea, (2017), “Zuzendariaren hitzak”, Umorea politikoa da, Jakin, 220, 7-8.

Alberdi, Uxue, (2010), “Gorputzak, gorpuzkerak eta gorputzaldiak bertsolaritzan” in Lasarte, G. et al. (koord.), Gorputza eta generoa: euskal kulturan eta literaturan, Euskal Herriko Unibertsitatea Argitalpen Zerbitzua, Bilbo.

_________, (2019), Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak, Lisipe, Susa.

Anduaga, Uxoa, (2015), Gure Bazka, Hiru Damatxo. https://www.youtube.com/watch?v=gIHUbL2Y5bE [Azken kontsulta: 2020-08-12].

_________, (2016), Herri barrez, umore bidezko euskal nazioaren eraketa prozesua (tesia), Soziologia eta Gizarte Langintza saila, EHU.

_________, (2017), “Umorearen sarrailez eta giltzez”, Umorea politikoa da, Jakin, 220, 25-40.

Aranbarri, Iñigo, (2017), “Umorearen zimurrak”, Umorea politikoa da, Jakin, 220, 11-23.

Arrieta, Agustin, “Agustin Arrieta, itzulerako bidaiaren xendan”, Argia, 2020-06-21. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2691/agustin-arrieta-itzulerako-bidaiaren-xendan [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Artetxe, Miren, “Umore eman gabe”, Argia, 2017-03-19. http://www.argia.eus/argia-astekaria/2546/umore-eman-gabe [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Artetxe, Miren eta Labaka, Ane (koord.), (2019), Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen, UEU.

Bartra, Oihana (2019), “Umore azpiratua” in Alberdi, Uxue Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak, Lisipe, Susa.

Cortés, Francisco José, (2014), “Girls wanna have fun?: El verso suelto humorístico de la poesía de Dorothy Parker en los ‘alegres’ años veinte” in Mura G.A. eta Ruiz, L. (ed.), Género y humor en discursos de mujeres y hombres, Feminismo/s 24, Universitat D’Alacant, 265.

Despentes, Virginie, (2017), King Kong teoria, Eskafandra, Elkar-Jakin, itzultzailea: Itziar Diez de Ultzurrun.

Enbeita, Onintza, “Umorea”, Berria, 2019-02-06. https://www.berria.eus/paperekoa/1881/016/002/2019-02-06/umorea.htm [Azken bisita: 2020-10-12].

Esteban, Mari Luz, (2004), “Antropología encarnada. Antropología desde una misma”, Papeles del CEIC.

_________, (2019), Andrezaharraren manifestua, Pamiela, Iruñea.

Franc, Isabel (ed.), (2017), Las humoristas. Ensayo poco serio sobre mujeres y humor, Icaria Editorial, Bartzelona.

Gadsby, Hannah, (2017), Nanette, Melbourneko Nazioarteko Komediaren Festibala.

Garmendia, Aitziber, “Umorea beti gizonentzat esklusiboki erreserbatutako eremu bat izan da”, Argia, 2020-05-24. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2687/aitziber-garmendia-aktore-eta-umoregile-ganberroa [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Hernandez, Jone Miren, (2016), “Odolak badu generorik? Edo zergatik gorputz emeak ez diren bertsoetarako bizitoki” in Esteban, M.L., eta Hernández J.M., Etnografia feministak Euskal Herrian, XXI. mendera begira dagoen antropologia, EHU-UEU.

Ibarguren, Leire, (2010), Nolako umorea egin nahi dugu emakumeok arte eszenikoetan? Emakumeak, oholtza eta umorea, Feminismo eta Genero ikasketak, EHU.

Ibarzabal, Nerea, “Zenbat”, Berria, 2018-08-26. htps://www.berria.eus/paperekoa/2048/016/002/2018-08-26/zenbat.htm [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Imaz, Virginia, (2005), “Género y humor: la triple transgresión”, Emakunde aldizkaria, 59.

_________, “Egoskor eutsi diogu pailazo sudurrari hasi ginenetik”, Argia, 2005-01-30. https://www.argia.eus/argia-astekaria/1977/virginia-imaz-egoskor-eutsi-diogu-pailazo-sudurrari-hasi-ginenetik [Azken bisita: 2020-08-12].

Iturriaga, Unai, (2017), “Zenbait ohar umorearen gainean”, Umorea politikoa da, Jakin, 220, 41-48.

Juliano, Dolores, (1992), El juego de las astucias, Cuadernos inacabados, Horas y Horas, Madril.

Labaka, Ane, (2017), “Bertsolaritzan garatutako umorea(k) aztergai, genero-ikuspegitik”, EHU, Master Amaierako lana, Gizarte Antropologia masterra [Argitaragabea].

_________, (2018), “2017ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko umorea aztergai, genero-ikuspegitik”, EHU, Master Amaierako lana, Ikasketa feministak eta Generokoak masterra [Argitaragabea].

Lujanbio, Maialen, “Irrifar erdia”, Argia, 2003-09-21. https://www.argia.eus/argia-astekaria/1912/irrifar-erdia [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Martínez, Layla, “Torrente: el humor como coartada”, La última hora, 2020-06-19 . https://laultimahora.es/7862-2/ [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Mintegi, Laura, (2017), “Umoreak ez die graziarik egiten”, Umorea politikoa da, Jakin, 220, Tolosa, 50-65.

Mura, G. Angela eta Ruiz, Leonor (ed.), (2014), Género y humor en discursos de mujeres y hombres, Feminismo/s 24, Universitat D’Alacant.

Nueve, Aysa, “Otra vez los límites del humor”, El salto, 2018-02-05. https://www.elsaltodiario.com/tribuna/otra-vez-los-limites-del-humor [Azken kontsulta: 2020-08-12].

Quan Zhou Wu, “Umoreak digestioa errazten du”, Berria, 2020-09-25. https://www.berria.eus/paperekoa/1887/040/001/2020-09-25/umoreak-digestioa-errazten-du.htm [Azken kontsulta: 2020-09-28].

Romera, Magdalena, (2014), “Humor, género y relación social. El humor como estrategia interaccional”, in Mura G.A. eta Ruiz, L. (ed.), Género y humor en discursos de mujeres y hombres, Feminismo/s 24, Universitat D’Alacant, 41.

Shifman, Limor eta Lemish, Dafna, (2010), “Between feminism and fun(ny)mism: Analyzing gender in popular Internet humor”, Information, Communication and Society, 13 (6), 870-891.

Urretabizkaia, Arantxa, (2016), Bidean ikasia, Pamiela, Iruñea.

Zinkunegi, Izaro, (2014), Emakumeak eta bertsolaritza: Gaiak, bertsolarien paperak eta bertsoak genero ikuspegitik, EHU, Gradu Amaierako Lana, Ikus-entzunezko Komunikazioko gradua, Bilbo.

Zubiri, Harkaitz; Aierdi, Xabier, (2018), Bertsolaritzaren azterketa soziologikoa 2005-2018, EHU [Argitaragabea].

Vasallo, Brigitte, “Otra vez los límites del humor” Nueveren elkarrizketa/artikuluan. El salto, 2018-02-05.