NANCY FRASER

Kapitalaren lantegi ezkutuak

mapa bat ezkerrarentzat

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Nancy Fraser

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2021eko azaroa

Edizio hau: 2021eko azaroa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

JULE GOIKOETXEA

      Baltimoren 1947ko maiatzaren 20an munduratutako Nancy Fraser filosofo estatubatuarraren azken hausnarketak euskaratu ditugu LISIPE bildumaren hamargarren ale honetan. Maialen Berasategi Catalán, Irene Arrarats Lizeaga, Danele Sarriugarte Mochales eta Mirentxu Larrañaga Sueskun dira plazer aberasgarri horren arduradunak. Fraser abizena ezaguna izanagatik ere, askok ez dute izan feminista dibulgatzailearen obra euskaraz irakurtzeko aukerarik. Dibulgazio sen horrek gidatu du, hain zuzen ere, itzulpen honetan aurkezten diren artikuluen hautaketa. Kapitalaren lantegi ezkutuak: Mapa bat ezkerrarentzat obrak aurretiaz ingelesez argitaratutako sei artikuluk osatzen dute. Artikulu gehienak New Left Review ezkerreko aldizkari ezagunean eman ziren argitara, eta, azken urteetan, Fraserren pentsamendua taxutu duten oinarrizko ideiak jasotzen dituzte, esate baterako, kapitalismoa ordena instituzionalizatu gisa kontzeptualizatzearen beharra, ordena hori posible egiten dituzten faktore ikusezinen azalpen xehea eta kapitalismoaren erro misogino, sexista eta arrazistaren leheneratze politikoa.

      Sakonki jorratu ohi ditu gai horiek guztiak New Yorkeko The New School Unibertsitatean bere ikasleekin batera, eta, jakina denez, bere obra gehienen ernamuina dira saio horiek, baita Cinzia Arruzza eta Tithi Bhattacharyarekin batera Danele Sarriugartek euskaratutako Feminismoa % 99ren alde: Manifestu bat (Txalaparta, 2019) liburuarena ere. Luze eta zabal aztarrikatu zituen aurrez kapitalismoaren teorizazioan ehundutako tradizio filosofikoak Kapitalismoa: Teoria Kritikoarekin elkarrizketan (Polity, 2018) eta Justiziaren eskalak: Espazio politikoa berrasmatzen mundu globalizatuan (Polity, 2008) liburuetan, besteak beste. Bertan, liberalismoaren zenbait oinarri paradigmatiko xehatzen ditu, justizia sozialaren esanahien eta markoen berrikusketa proposatzen du, eta historia politikoaren eta mugimendu sozialen azterketa kritikoa garatu. Aintzatespena eta Birbanatzea liburuan Judith Butlerrekin izandako elkarrizketan aurki daiteke justifikazio eta argudio teoriko horien hausnarketa filosofiko eguneratua. Baina, esan moduan, autore dibulgatzailea dugu Fraser eta horren adibide dira egunkari anitzetan idatzitako ehunka iritzi artikuluak. Adibidetzat, New York Times egunkarian idatzitako pasarte hau, berriki berrargitaratua:

      Niretzat feminismoa ez da soilik emakume indibidualak botere eta pribilegio postuetan jartzea egungo gizarte-hierarkietan. Gehiago da hierarkia horiek gainditzea. Horrek gizarte kapitalistaren menderakuntza sexuala egituratzen duen sistema desafiatzea eskatzen du. Batez ere, ustez bi jarduera-mota ezberdin bereiztea: alde batetik, lan “produktiboa” deritzona, historikoki gizonekin lotua eta soldatapekoa; eta, bestetik, jarduera “erreproduktiboa”, historikoki ordaindu gabea eta emakumeek egiten dutena. Nire ustez, “produkzio” eta “erreprodukzio” lanen arteko banaketa hierarkiko hori da gizarte kapitalistaren egitura definitzaile bat eta bertan dauden asimetrien iturri sakona. Ezin da “emakumeen emantzipaziorik” egon, egitura hori mantendu bitartean. (A Feminism Where ‘Lean In’ Means Leaning On Others. NYT, 2015-10-15)

      Zerk ezberdintzen ditu soldatapeko gizonaren esplotazioa eta soldatarik gabeko emakumeen desjabetzea? Hori da eskuartean duzuen artikulu bildumak lantzen duen beste gaietako bat, zeinak lotura zuzena duen arrazializatutako gorputzen desjabetzearekin, hori baita, autorearen iritziz, gorputz zurien eta, zehazki, gizon zuri proletarioen esplotazioaren ezinbesteko baldintza. Are gehiago, soldataren bidez bizi diren gorputz esplotatuak ordaindu gabeko zaintzaren bidez sortzen dira, Fraserren aburuz. Eta bi ardatzoi beste hirugarren bat gehitu behar zaio: kapitalismo patriarkal eta kolonialak Estatuarekin duen erlazioa. Ez al du kapitalismo mota honek Estatuaren bidez desjabetzen eta esplotatzen? Baiezkoa da autorearen erantzuna, baina tentuz hausnartu behar da Estatuak kapitalismo globalean duen papera. Kapitalismo globalarekin finantzializatutako egungo zerbitzuzko kapitalismo digitalaz ari da. Zerk desberdintzen du estatu-kapitalismo industrialean egituratuko esplotazioa kapitalismo finantzializatuak behar duen desjabetze masibotik? Polanyiren mugimendu bikoitzetik Fraserren mugimendu hirukoitzera pasatu gara. Hots, merkantilizazioa mugarik gabe hedatzearen aldeko indarrek eta gizartea babestearen aldeko indarrek “erregulazioaren” aldeko “adostasun” gutxienekoa lortu zuten hogeigarren mendean. “Adostasun” hori desagertu da hogeita batgarren mendean eta mugimendu hirukoitz bat dugu, non aurreko bi indar horiez gain, emantzipazioaren aldeko mugimendua ere badugun. Noiz, nola eta zergatik gertatu da eraldaketa hori? Nola ulertu behar dugu justizia soziala testuinguru berri honetan? Nola antolatu behar dira mugimendu sozialak emantzipazioa denona izan dadin? Galdera horien inguruko gogoeta bat da eskuartean duzuena. Gogoeta horiek, aldiz, praktika eta antolaketa berrien gauzatzea dute xede.

MARXEN EGOITZA EZKUTUAREN ATZEAN

(Itzultzailea: IRENE ARRARATS LIZEAGA)

KAPITALISMOAREN KONTZEPZIOA
ZABALTZEAREN ALDE

      Hemen da berriro kapitalismoa! Urteetan eta urteetan, termino hori ez dugu ia inon ikusi pentsalari marxisten lanetatik kanpo; orain, berriz, bateko zein besteko iritzi-emaileak kezka agertzen ari dira, argi eta garbi, kapitalismoa jasangarria ote den; era berean, eskola guztietako akademikoak lehia bizian dabiltza kapitalismoari eginiko kritikak sistematizatzeko, eta mundu osoko aktibistak mobilizazioetan ari dira kapitalismoaren praktiken kontra. Dudarik gabe, poztekoa da kapitalismoaren “itzulera” hori, eta seinale bat da kristala bezain gardena, inork halakorik behar balu, erakusten duena zeinen sakona den gaur egungo krisia, eta zeinen zabaldua dagoen krisi honen azalpen sistematiko baten gosea. “Kapitalismoari" buruz esaten den horrek guztiak agerian uzten du, eta adierazgarria da hori, irudipena zabaltzen ari dela gure inguruko gaitz askotarikoek —finantzarioek, ekonomikoek, ekologikoek, politikoek, sozialek— bat bera dutela sustraia, eta erreformek porrot egiten dutela, ezinbestean, ez badiete heltzen gaitz horien egiturazko oinarri sakonei. Era berean, termino hori berriz piztu izanak aditzera ematen du sektore askok nahi dutela analisi batek argitzea zer lotura duten elkarrekin gaur egungo borroka sozial batzuek eta besteek, eta nahi dutela analisi horrek halaber modua ematea korronterik aurreratuenen eta progresistenen elkarlana estutzeko, sistemaren kontrako bloke batean estutu ere, erabateko batasuna ezinezkoa bada behintzat. Bete-betean asmatzen du halako analisi bat egiteko kategoria nagusia kapitalismoa dela susmatzen duenak.

      Nolanahi ere, gehienbat erretorikoa da “kapitalismoari” buruzko oraingo berriketa ugari hori: kritika sistematiko baten gosearen seinale da, baina ez ekarpen mamitsu bat. Gizartean urteetan eta urteetan izandako amnesiaren ondorioz, aktibista eta akademiko gazteen zenbait belaunaldi osok modu txit sofistikatuan jardun dute diskurtsoaren analisian, baina guztiz laño eta xalo segitu dute Kapitalkritiken tradizioari dagokionez. Oraintxe hasi dira galdetzen nola erabil daitekeen gaur egun kapitalismoaren kritika oraingo koiuntura azaltzeko. Haien “zaharrek”, giro antikapitalistako lehengo denboretako beteranoek, bazuten jarraibideren bat emateko modua, baina haiek ere badituzte beren itsugarriak begi aurrean. Asmo onak gorabehera, gehienetan ez dute asmatu feminismoaren, postkolonialismoaren eta pentsamendu ekologistaren ideiak sistematikoki txertatzen krisi kapitalista ulertzeko egin duten analisian.

      Horren ondorioz, ez dugu teoria kritikorik egokiro azal dezakeenik, zertan den pasatzen ari garen krisi kapitalista larri-larri hau. Dudarik gabe, gaur egungo krisia bestelakoa da krisi kapitalistek orain arte izandako molde estandarren aldean. Bistan denez, oraingo krisiak alderdi asko du, eta barnean hartzen ditu, finantzak eta guztiko ekonomia ofiziala ez ezik, baita fenomeno “ez-ekonomiko” batzuk ere, hala nola berotze globala, “zerbitzu falta” eta maila guztietan botere publikoa barren-husteko eginiko moldaketa. Lehendik erabiltzen diren krisi-ereduetan, ordea, joera handia dago alderdi ekonomikoei soilik erreparatzeko, beste faktoreetatik bereizita, eta guztiz lehenetsita. Hori bezain garrantzizkoa dugu hau, ordea: gaur egungo krisiak berekin ekarri ditu gizarte-gatazkaren konfigurazio eta gramatika politiko berri batzuk. Naturaz jabetzeko borrokak, erreprodukzio soziala eta botere publikoa funtsezkoak dira panorama horretan, eta horrek esan nahi du desberdinkeria-ardatz asko daudela tartean, nazionalitatea/arraza-etnia, erlijioa, sexualitatea eta klasea barne. Dena dela, gure eredu teorikoek kale egiten digute horretan ere, produkzio-munduko lan-borrokak lehenesten baitituzte oraindik ere.

      Beraz, oro har, ez dugu gure garai honetarako egokia den kontzepziorik kapitalismoari eta krisi kapitalistari buruz. Saiakera honetan, nire helburua da hutsune hori betetzeko moduko bide bat proposatzea. Bideak Karl Marxen pentsamenduan barrena jotzen du, eta nire asmoa da jokaleku zabalago batean kokatzea Marxek kapitalismoaren gainean zuen ulerkera. Marxen pentsamendua oso emankorra da baliabide kontzeptual orokorrei dagokienez, eta, printzipioz, aise onartzen ditu kezka zabalago horiek. Nolanahi ere, ez du sistematikoki kontuan hartzen ezen sexua, ekologia eta botere politikoa oinarri egituratzaileak eta menderakuntzaren geruzak direla gizarte kapitalistetan, eta are gutxiago hartzen ditu gizarte-gatazkaren zutabetzat eta abiapuntutzat. Beraz, ikuspegi zabalago batez osatu behar dira haren ideiarik onenak. Saiakera honetan, horrenbestez, nire estrategia zera izango da, Marxi erreparatzea lehenbizi, eta haren atzean begiratzea gero, aspaldiko auzi batzuetan argi pittin bat egin nahian: zer da zehatz-mehatz kapitalismoa? nola kontzeptualizatzen da ondoena? Sistema ekonomiko bat dela pentsatu behar genuke, bizimodu etikorako molde bat, ala instituzionalizatutako ordena sozial bat? Zer ezaugarri jo behar genituzke kapitalismoaren “krisi-joeren” bereizgarritzat, eta non kokatu behar genituzke?

EZAUGARRIAK DEFINITZEN

      Galdera horiei heltzeko, lehenik eta behin, gogora ekarriko ditut, llabur-llabur eta gaingiroki, Marxek funtsezkotzat zeuzkan kapitalismoaren lau ezaugarri. Hala, nire ikuspegia oso ortodoxoa dela emango du lehenbiziko begiratuan. Baina segituan kenduko diot ortodoxia, erakutsiko baitut ezaugarri nagusi horiek berekin dakartzatela beste gauza batzuk, ezinbesteko oinarri direnak ezaugarri horiek posible izan daitezen. Marxek trukearen esparruaren atzean begiratzen zuen toki hartan ibiliko naiz, hau da, kapitalismoaren sekretuak aurkitu nahian produkzioaren “egoitza ezkutuari” erreparatu zion toki hartantxe, eta bila ariko naiz jakiteko esparru horren atzean zer baldintza dauden produkzioa posible egiteko.

      Marxentzat, produkzio-baliabideen jabetza pribatua da kapitalismoa definitzen duen lehenbiziko ezaugarria; horrek esan nahi du klase-banaketa bat dagoela: alde batetik, jabeak; bestetik, ekoizleak. Hain zuzen, aurreko gizarte-mota desegin zenean sortu zen klase-banaketa hori; lehengo munduan, pertsona gehienek bazituzten bizitzeko bitartekoak eta produkzio-baliabideak, zein ere zuten egoera gizartean: bestela esanda, bazuten zer jan, non aterpetu eta zer jantzi, eta bazeuzkaten tresnak, lurra eta lana, lan-merkatura jo beharrik izan gabe. Kapitalismoak erabat deuseztatu zuen antolamendu hori. Herri-lurrak hesitu zituen, indarrik gabe utzi ohiturazko zuzenbidearen arabera gehiengoari zegozkion eskubideak, eta gutxiengo txiki baten jabetza pribatu bihurtu zituen lehengo denboretan guztien artean erabilitako baliabideak.

      Horren ondorioz, gizartearen aberastasuna ekoizten dutenek, gaur egun, beren lan-indarra saldu behar dute merkatuan, produktu baten gisan. Diruzko soldata bat irabaztea, lanerako duten gaitasunaren truke: horixe dute modu bakarra lana izan eta eskura edukitzeko bizirik segitu eta seme-alabak hazteko behar dituzten ondasunak. Horra hor kapitalismoa definitzen duen bigarren ezaugarria, Marxen arabera: lan-indarraren merkatu librea; hain zuzen, lan-indarra produktu berezi bat da, eta, ekoizpenerako erabiltzen denean, balio-soberakin bat sor dezake bere erreprodukzio-kostuen aldean. Nabarmentzekoa da zeinen bitxia, zeinen “antinaturala”, zeinen ohiz kanpokoa eta espezifikoa den historian instituzio hori, lan-merkatu librea. Hor, eskulana “librea” da bi aldetatik: batetik, lege-estatusari dagokionez, ez da esklaboa, ez mirabea, ez toki edo nagusi jakin bati aldez edo moldez lotua, eta, beraz, batetik bestera mugi daiteke, eta gai da lan-kontratu bat egiteko; baina, bestetik, ez dauka bizitzeko bitartekorik eta produkzio-baliabiderik, ezta lurra eta lan-tresnak erabiltzeko eskubide ohiturazkorik ere, eta, beraz, ez ditu eskura lan-merkatuari muzin egiteko modua emango lioketen bitartekoak eta eskubideak.

      Hurrena beste fenomeno bitxi bat da, Marxek aipatzen duen hirugarren ezaugarri oinarrizkoa: autohazkundeko balioa. Kapitalismoa berezia da, diosku Marxek, bulkada edo norabide sistemiko objektibo bat duelako: hots, kapitala metatzea. Horren ondorioz, jabeek kapitalista gisa egiten duten guztia, printzipioz, beren kapitala handitzeko egiten dute. Ekoizleek bezala, jabeek ere konpultsio sistemiko bitxi bat dute. Eta den-denek beren premiak asetzeko egiten dituzten ahaleginak zeharkakoak dira, lehentasuna duen beste zerbaitetarako erabiliak: kapitalak amairik gabe handitzeko duen bulkadarako, hain zuzen, zeren hori funtsezko inperatibo bat baita, sistema inpertsonal baten barnekoa. Marx zinez bikaina da gai horretan. Dioenez, kapitala bera Subjektua bilakatzen da gizarte kapitalista batean. Haren peoiak dira gizakiak, behar dutena zirrikituetan nola eskuratu baino ezin asma dezaketenak, piztiari jaten eman ahala.

      Hona hemen kapitalismoaren laugarren ezaugarria: merkatuek gizarte kapitalistan duten eginkizun bereizgarria. Horrek azalpen luzexeagoa behar du. Merkatuak hortxe egon dira beti, gizadiaren historia guztian, baita gizarte ez-kapitalistetan ere. Merkatuen funtzionamenduak, ordea, bi ezaugarri berezi izaten ditu kapitalismoan. Lehenik eta behin, gizarte kapitalista merkatuez baliatzen da input nagusiak produktu-ekoizpenera bideratzeko: eskulana bakarrik ez, baita ondasun higiezinak, ekipamendu-ondasunak, lehengaiak, energia eta kreditua. Kapitalismoak salgai bihurtzen ditu produkzio-input horiek, merkatu-mekanismoen bitartez bideratzen dituenez gero. Piero Sraffa-ren hitz deigarriekin esanda, “salgaien bitartez salgaiak ekoizten dituen” sistema bat da kapitalismoa; dena dela, sistema horrek badu salgaiak ez diren batzuen oinarri bat ere, ikusiko dugun bezala.

      Merkatuek badute funtsezko beste eginkizun bat gizarte kapitalistetan: erabakitzea nola inbertituko den gizartearen soberakina. Soberakina aipatzen duenean, Marx honetaz ari da: sobratzen diren gizarte-indarren funts kolektiboaz, alde batera utzirik bizimodu jakin bati eusteko eta bizimodu horretan gastatutakoa ordezkatzeko behar dena. Gizarteak nola erabiltzen dituen sobratzen zaizkion gaitasunak, horra hor kontu ezin garrantzitsuagoa, funtsezko galdera batzuk planteatzen dituena: jendeak nola bizi nahi duen —zertan jarri nahi dituen bere indar kolektiboak, zer proposatzen duen “produkzio-lana” bateragarri izan dadin familia-bizitzarekin, aisialdiarekin eta beste jarduera batzuekin—; zer harreman izan nahi dituen gizakiez besteko naturarekin; eta zer utzi nahi liekeen hurrengo belaunaldiei. Gizarte kapitalistetan, egiaz, jabeek erabakitzen dituzte kontu horiek guztiak: hau da, gizarte-soberakina pertsonalki beretzen duten jabeek, ahalik eta gehien metatu nahian merkatuen irizpideen arabera inbertitzen duten jabeek. Hori da, beharbada, gizarte kapitalisten ezaugarririk printzipalena eta makurrena: gairik garrantzizkoenak horrelaxe uztea balio monetizatua kalkulatzeko sistema baten mende. Horrek zerikusi handia du hirugarren ezaugarri nagusiarekin, hots, kapitalaren norabide berezko baina itsuarekin, hedatzeko prozesuarekin: horren bitartez, kapitala historiaren subjektua bihurtzen da, sortu duten gizakiei tokia kenduta, eta haiek bere zerbitzari bilakatuta.

      Merkatuen bi eginkizun horiek azpimarraturik, adierazi nahi dut ez natorrela bat iritzi orokor honekin: kapitalismoak bizitza merkantilizatzen omen du, bizitza bere hartan, gero eta gehiago. Ikuspegi horrek kale itsu batera eramaten du, nik uste, mundu erabat merkantilizatu baten fantasia distopikoetara. Halako fantasiek ez dituzte kontuan hartzen merkatuen alderdi emantzipatzaileak, eta, gainera, ez dute aintzat hartzen Immanuel Wallerstein-ek azpimarratutako egitate bat: etxe “erdi-proletarizatuak” oinarritzat edukita funtzionatu ohi duela kapitalismoak. Antolamendu horretan, zeinak jabeei modua ematen baitie langileei gutxiago ordaintzeko, diruzko soldatez besteko iturri batzuetatik eskuratzen dute etxe askotan mantenuaren parte handi bat: besteak beste, nork bere burua hornituz (baratzea landuz, arropa josiz), erreziprozitate informalera joz (elkarri lagunduz, jeneroa trukatuz) eta estatuaren transferentziak erabiliz (gizarte-laguntzak, zerbitzu sozialak, ondasun publikoak). Antolamendu horrek merkatuaren eskumenetik kanpo uzten du jardueren eta ondasunen parte bat, kontuan hartzeko adinakoa. Ez dira kapitalismoaren aurreko garaietatik datozen hondar batzuk; ez dira ihes-modu batzuk. Bere-berezkoak zituen fordismoak; hain zuzen, erdiguneko herrialdeetan langile-klasearen kontsumismoa sustatzeko, fordismoari ezinbestekoak zitzaizkion etxe erdi-proletarizatuak, non gizonek enplegua baitzeukaten eta emakumeek etxean lan egiten baitzuten, eta ezinbestekoa zitzaion, era berean, periferian produktuen kontsumoaren hazkundea mugatzea. Erdi-proletarizazioa gehiago areagotu da neoliberalismoan; neoliberalismoak guztizko metaketaren estrategia bat osatu du, milioika eta milioika lagun ekonomia ofizialetik eremu lauso informal batzuetara egotzita, eta kapitalak balioa desbideratzen du eremu horietatik. Aurrerago ikusiko dugun bezala, etengabeko prozesu bat da mota horretako “jatorrizko metaketa”: kapitalak probetxua ateratzen du prozesu horretatik, eta prozesu horren mende dago.

      Beraz, kontua da gizarte kapitalisten alderdi merkantilizatuekin batera badirela beste alderdi batzuk merkantilizatu gabeak. Hori ez da kasualitatea edo kontingentzia enpiriko bat, baizik kapitalismoaren DNAren ezaugarri bat. Hain zuzen, “koexistentzia” ez da oso termino egokia adierazteko nolako harremana dagoen gizarte kapitalistaren alderdi merkantilizatuen eta merkantilizatu gabeen artean. Termino hobea litzateke “teilakatze funtzionala”, edo, biribilago eta soilago esanda, “dependentzia”[1]. Merkatuek, existitzeko, beharrezkoak dituzte gizarte-harreman merkantilizatu gabeak, halako harremanek sortzen baitituzte merkatua posible egiteko sakoneko baldintzak, orain azalduko dudan bezala.

SAKONEKO BALDINTZAK

      Orain arte, nahiko modu ortodoxoan definitu dut kapitalismoa, itxuraz “ekonomikoak” diren lau ezaugarri funtsezkotan oinarrituta. Sen onak merkatuko trukeari erreparatzen dio gehienbat, baina nik Marxi segitu diot sen oneko ikuspegi horren atzean begiratu eta produkzioaren “egoitza ezkutua” aztertzeko orduan. Orain, ordea, egoitza ezkutu horren atzean begiratu nahi dut, ikusteko zer dagoen hori baino are ezkutuago. Zera baieztatzen dut: Marxek produkzio kapitalistari buruz egiten duen analisiak zentzua izango badu, ezinbestekoa dugu analisi horretan txertatzea posibilitatearen sakoneko baldintzak. Beraz, hauxe da hurrengo galdera: funtsezko ezaugarri horiek zer behar dute atzean, posible izan daitezen?

      Marxek berak heltzen dio halako galdera bati Das Kapitalen I. liburukiaren bukaera aldera, “jatorrizko” edo hasierako metaketa deritzonari buruzko kapituluan[2]. Marxek galdetzen du nondik etorri zen kapitala: Nola sortu zen produkzio-baliabideen jabetza pribatua, eta nolatan geratu ziren ekoizleak bitarteko horiek gabe? Aurreko kapituluetan, Marxek agerian utzia du kapitalismoaren logika ekonomikoa, baina aintzat hartu gabe posibilitatearen sakoneko baldintzak, jakintzat jotzen baitzen hortxe zeudela. Baina kontua da atzean bazegoela kapitalaren sorrerari buruzko historia oso bat, gabetzea eta desjabetzea ardatz duen historia bat, aski bortitza. Gainera, David Harveyk nabarmendu duen bezala, atzean dagoen historia hori ez da iraganekoa bakarrik, ez da kapitalismoaren “hastapenetakoa” bakarrik[3]. Desjabetzea, hain zuzen, metatzeko mekanismo ez-ofizial baina etengabe bat da, eta aurrera egiten du esplotazio-mekanismo ofizialarekin batera: Marxen “ageriko historiarekin” batera, nolabait esateko.

      Jauzi hori, esplotazioaren ageriko historiatik desjabetzearen atzeko historiara doana, aldaketa epistemologiko garrantzizkoa da, eta beste argi batez ikusarazten du iraganean gertaturiko guztia. Jauzi horren antza du Marxek lehenago egindakoak, I. liburukiaren hasiera aldean: Marxek eskatzen digu alde batera utz ditzagula bai truke-merkatuaren esparrua eta bai hari dagokion sen on burgesaren ikuspegia, eta hel diezaiogula produkzioaren egoitza ezkutuari, ikuspegi kritikoagoa ematen baitu. Lehenbiziko mugimendu horren ondorioz, sekretu lizun bat jakin dugu: esplotatuz lortzen da metatzea. Bestela esanda: kapitala ez da handitzen baliokideen trukearen bitartez, merkatuaren ikuspegiak hala iradokitzen badu ere, guztiz bestela baizik: langileen lanaldiaren parte bat ordaindu gabe utzita handitzen da. Era berean, liburukiaren bukaeran esplotaziotik desjabetzera pasatzen garenean, sekretu are lizunago bat jakiten dugu: soldatapeko lanaren derrigortze sublimatuaren atzean, indarkeria peto-petoa eta zuzeneko lapurreta daude. Bestela esanda, I. liburukiaren zatirik handiena, kapitalismoaren logika ekonomikoaren analisi luzea dakarrena, ez da azken hitza. Haren ondotik, beste ikuspegi bat dator: gabetzearen inguruko ikuspegia. “Egoitza ezkutuaren” atzean ezkutatutako horretara jotzea historiaren alderantz jotzea da, eta orduan agerian uzten du desjabetzea sakoneko baldintza bat dela esplotazioa posible izan dadin.

      Nolanahi ere, esan liteke badaudela beste hiru aldaketa epistemologiko, arestian aipatutakoa bezain garrantzizkoak, Marxek kapitalismoari buruz egiten duen analisian inplizituak daudenak, baina Marxek garatu gabeak. Jauzi horiek egoitza are ezkutuagoetara daramate, eta kontzeptualizatzeko premian daude oraindik. Ondo baderitzozue, Kapitalaren liburuki berri batzuetan azaltzekoak dira, XXI. mendeko kapitalismoa egokiro ulertu nahi badugu.

      Lehenbiziko aldaketa epistemologikoa produkzio ekonomikotik erreprodukzio sozialera doa: lotura sozialen sortzaile eta sostengu diren hornitze-, zaintza- eta interakzio-moduetara. “Zaintza”, “lan afektiboa” zein “subjektibazio” deitu, jardun horrek formatzen ditu kapitalismoko giza subjektuak, izaki natural gorpuzdun gisa sostengatuz, eta, aldi berean, izaki sozial gisa eratzen ditu, haien habitusa eta mugitzen diren muin sozio-etikoa edo Sittlichkeita osatuz. Horretan, funtsezkoak dira gazteak sozializatzeko lana; komunitateak eratzekoa; esanahi komunak, joera afektiboak eta balioaren ikuspegia produzitu eta erreproduzitzekoa: guztiak ere gizarte-elkarlanaren zutabeak. Gizarte kapitalistetan, merkatutik kanpokoa da jardun horretatik ez guztia baina bai gehiena, hau da, etxeetan, auzoetan eta erakunde publiko askotan egiten da, eskoletan besteak beste; eta halako jarduera guztia ez, baina bai parte handi bat, ez da soldatapeko lana. Erreprodukzio sozialeko jarduera, ordea, behar-beharrezkoa da soldatapeko lana existituko bada, gainbalioa metatuko bada eta kapitalismoak bere erara funtzionatuko badu. Soldatapeko lanik ez legoke inork etxeko lanik egingo ez balu, inork haurrik zainduko ez balu, haurrak eskolara joango ez balira, arreta afektiborik ez balego, eta beste hainbat lan egingo ez balira, lanok modua ematen baitute bai langile-belaunaldi berriak sortu eta lehengoak ordezkatzeko, bai gizarte-loturak eta elkarren ulermena segurtatzeko. Beraz, “hasierako metaketa” bezala, erreprodukzio soziala sakoneko baldintza bat da produkzio kapitalista posible izan dadin.

      Egitura aldetik begiratuta, gainera, kapitalismoarentzat funtsezkoa da erreprodukzio soziala eta produktu-ekoizpena banaturik egotea; hain zuzen, kapitalismoaren tresna bat da banaketa hori. Teorialari feminista askok eta askok nabarmendu duten bezala, banaketa hori sakon lotua dago generoarekin: erreprodukzioa emakumeei atxikitzen zaie, eta produkzioa, berriz, gizonei. Historikoki, soldatapeko lan produktiboaren eta soldatarik gabeko zeregin erreproduktiboaren arteko bereizketa da emakumeen mendekotasunaren molde kapitalista modernoen zutabea. Jabeen eta langileen artekoa bezala, banaketa hori lehengo munduaren hausturan oinarritzen da. Txikitutako mundu hartan, emakumeen lana bistakoa, jendaurrean aintzat hartua eta unibertso sozialaren parte garrantzizkoa zen, nahiz eta gizonen lanetik garbi bereizita zegoen. Kapitalismoan, berriz, lan erreproduktiboa alde batera uzten da, etxeko esparru “pribatura” zokoratuta, eta ezkutuan geratzen da haren garrantzi soziala. Eta mundu berrian, dirua boterearen baliabide garrantzizko bat den mundu honetan, kontua da erabakigarria dela lan erreproduktiboa ordaindu gabea izatea: diruzko soldata irabazten dutenen mende daude, estrukturalki, lan ordaindu gabea egiten dutenak, nahiz eta lan horrek ere sortzen dituen aldez aurretik behar diren baldintzak soldatapeko lana posible izan dadin.

      Produkzioaren eta erreprodukzioaren arteko banaketa ez da unibertsala: historiaren fruitua da, kapitalismoarekin agertua. Baina ez zen kolpetik sortu bere hartantxe. Aldiz, aldatuz joan da historian, eta molde bat edo bestea hartu du kapitalismoaren bilakaera-fasearen arabera. XX. mendean, erreprodukzio sozialaren arlo batzuk zerbitzu publiko eta ondasun publiko bilakatu ziren; despribatizatu egin ziren, baina ez merkantilizatu. Gaur egun, banaketa eraldatzen ari da berriro, kapitalismo finantzializatua berriro pribatizatzen ari baita zerbitzu horietako batzuk, ostera etxekoen eta komunitateen esku utzita kasu batzuetan, edo salgai bihurtuta bestetzuetan, eta, aldi berean, lehenbiziko aldiz merkantilizatu ditu erreprodukzio sozialaren beste arlo batzuk. Hala, oraingo kapitalismoa bestela definitzen ari da produktu-ekoizpena eta erreprodukzio soziala bereizten dituzten muga instituzionalak, eta, beraz, berriz taxutzen ari da genero-sistema. Diru publiko gutxiago erabiltzeko eskatzen du oraingo kapitalismoak, eta, aldi berean, emakumeak modu masiboan sartzen ditu soldata apaleko zerbitzu eta manufaktura-lanetan: horren bitartez, kapitalismo hau setio bortitz bat prestatzen ari da erreprodukzio sozialaren kontra, eta gai kritiko larrienetako bat bihurtu du kapitala metatzeko sakoneko baldintza hori.

NATURA ETA BOTEREA

      Dena dela, kontuan hartu behar genuke beste aldaketa bat, hori ere garrantzizkoa ikuspegi epistemologiko batetik, ezkutuko beste egoitza batera eramango baikaitu. Aldaketa hori hobeto mamitzen da pentsalari ekosozialisten lanean: atzealdeko beste historia bat idazten ari dira kapitalismoak naturari egiten dion parasitismoari buruz. Historia horretan, kontua da kapitalak nola anexionatzen duen natura —Landnahmea— produkziorako inputak eskuratzeko eta produkzioaren hondakinetarako “estolda-zulo” bat edukitzeko. Hala, kapitalarentzako baliabide bihurtzen da natura, eta haren balioa aldi berean da jakintzat emana eta ukatua. Kapitalaren kontuetan, kosturik gabekoen artean sartzen da natura; desjabetua da kalte-ordainik gabe eta leheneratzerik gabe, eta amaigabea dela jotzen da inplizituki. Naturak biziari eusteko eta bere burua berritzeko duen gaitasuna, horrenbestez, sakoneko beste baldintza beharrezko bat da produktuak ekoizteko eta kapitala metatzeko.

      Kapitalismoarekin sortutako banaketa hori ere aldatuz joan da garapen kapitalistak aurrera egin ahala. Oraingo aldi neoliberal honek beste hesi-modu batzuk eragin ditu —esate baterako, uraren merkantilizazioa—, “naturatik are gehiago” hartzen dutenak (horrela esatea zilegi bada) eta ekonomiaren lehen lerrora eramaten. Aldi berean, neoliberalismoa gero eta teknologia berri gehiago ekartzen ari da, naturaren eta gizakiaren arteko muga lausotuko omen dutenak: horren erakusgarri dira ugalketa-teknologia berriak eta Donna Harawayren ziborgak[4]. Naturarekin “adiskidetzeko” bidea zabaldu beharrean, ordea, garabide horiek modua ematen diote kapitalismoari natura are gehiago merkantilizatzeko eta beretzeko. Marxek eta Polanyik beren idazkietan aztertutako lur hesituetan ez bezala, non merkantilizatu “besterik ez” baitziren egiten lehendik existitzen diren natur fenomenoak, oraingo itxitura berriak sakon-sakon sartzen dira naturaren “barrenean”, haren barne-gramatika aldatuz, hura “egiazki beretuz”, aurreko fase batean kapitalismoak lana egiazki beretu zuen gisa berean. Neoliberalismoa, azken batean, ekologismoa merkantilizatzen ari da; ikusi besterik ez dago zeinen merkatu bizia den karbonoaren arloko baimen eta konpentsazioena eta “ingurumen-deribatuena”: halakoen ondorioz, kapitalak baztertu egiten ditu luzaroko inbertsio handiak, nahiz eta halako inbertsioak ezinbestekoak diren erregai fosiletan oinarritutako bizimodu iraungaitzak eraldatuko badira. Berotze globalaren testuinguru honetan, eta geratzen diren ondasun ekologikoez jabetzeko oldar horren ondorioz, krisi kapitalistaren beste gako nagusietako bat bilakatzen ari da kapitala metatzeko berez duen joera.

      Hor egiturazko beste banaketa bat dugu, gizarte kapitalistaren osagai dena: sistema politikoaren eta ekonomiaren arteko banaketa. Horren bitartez, bereizketa instituzionala egiten da botere publikoaren eta pribatuaren artean, hertsadura politikoaren eta ekonomikoaren artean. Aztertu ditugun garrantzizko beste banaketak bezala, lehengo mundu bat hautsi izanaren emaitza izan da banaketa hori ere. Desegindako mundu sozial hartan, zinez batuta zeuden botere ekonomikoa eta politikoa, hala nola zeuden gizarte feudalean, zeinean instituzio bakar baten esku baitzegoen lanaren, lurraren eta armadaren gaineko kontrola: jauntzaren eta basailutzaren esku, hain zuzen. Gizarte kapitalistan, berriz, Ellen Wood-ek dotore frogatu duen bezala, botere ekonomikoa eta politikoa bereizirik daude elkarrengandik; bakoitzari bere alorra ematen zaio, bere ingurunea eta bere modus operandia[5].

      Gainera, kapitalismoaren ageriko historiak baditu posible izateko baldintzak maila geopolitikoan ere. Hor, zera dago jokoan: nola antolatu estatu territorialen jokaleku den esparru zabalago hori. Esparru horretan, kapitala aski aise mugitzen da, hedatzeko duen joerari esker. Mugen gainetik jarduteko duen gaitasuna, ordea, nazioarteko legeriaren mende dago, potentzia handiek negoziatutako hitzarmenen mende, eta nazioz gaindiko erregimenen mende: horien bitartez, baketze moduko bat ezartzen da, betiere kapitalaren mesederako, egoera naturala hori balitz bezala ikusi ohi den eremu batean. Bere ibilbide guztian, kapitalismoaren ageriko historia honelakoa edo bestelakoa izan da segida batean izandako hegemonia globalen ahalmen militarren eta antolamenduzkoen arabera, eta, Giovanni Arrighik argudiatu zuen bezala, hegemonia global horiek ahaleginak egin dituzte metaketa sustatzeko, mailaka-mailaka hedatzen den eskala batean, estatu anitzeko sistema baten barrenean[6].

      Hor egiturazko banaketa gehiago aurkitzen ditugu, gizarte kapitalistaren osagai direnak: batetik, “etxekoaren” eta “nazioartekoaren” arteko banaketa “westfaliarra”, eta, bestetik, erdigunearen eta periferiaren arteko banaketa inperialista. Biak ere beste banaketa funtsezkoago batean bermatzen dira: alde batetik, gero eta globalagoa den ekonomia kapitalista bat dago, “munduko sistema” bat balitz bezala antolatua dagoena; beste alde batetik, mundu politiko bat dago, estatu territorialez osaturiko nazioarteko sistema gisa antolatua. Gaur egun, banaketa horiek ere aldatzen ari dira: historikoki, kapitala ahalmen politiko batzuen mende egon da, bai estatuen barruan eta bai maila geopolitikoan, baina orain neoliberalismoa barrendik hutsik uzten ari da ahalmen politiko horiek. Aldaketa horren erakusgarri dira Europako Batasunaren krisia eta Ameriketako Estatu Batuen hegemoniaren gainbehera. Aipaturiko barren-huste horren ondorioz, kapitalismoa posible izateko baldintza politikoak ere krisi kapitalistaren gako bat dira orain, gai kritiko bat.

      Askoz ere luzeago jardun daiteke gai horiei buruz, baina argi adieraztekoa da nire argudioaren zentzu orokorra. Hasieran kapitalismoari buruz eman dudan azalpena osatzeko, erakutsi dut sakoneko baldintza “ez-ekonomikoen” mende daudela kapitalismoaren begi-bistako ezaugarri “ekonomikoak”. Sistema ekonomiko bat oinarritu dadin bai jabetza pribatuan, autohazkundeko balioaren metaketan, lan librearen eta produktu-ekoizpenerako beste input garrantzizko batzuen merkatuetan, eta bai jabetze pribatuan eta gizartearen gainerakoa merkatuaren esku uzteko prozesuan, ezinbestekoak dira sakoneko hiru baldintza funtsezko, zerikusia dutenak erreprodukzio sozialarekin, planeta osoko ekologiarekin eta botere politikoarekin. Kapitalismoa ulertzeko, beraz, haren ageriko historia harilkatu beharra daukagu atzealdeko hiru historia horiekin. Ikuspegi marxista ezinbestean lotu beharra daukagu ikuspegi feministarekin, ekologistarekin eta politiko-teorikoekin: estatuari buruzko pentsamendu teorikoarekin, ikuspegi kolonial/postkolonialarekin eta ikuspegi transnazionalarekin.

INSTITUZIONALIZATUTAKO
ORDENA SOZIAL BAT

      Alde horretatik, zer piztia-klase da kapitalismoa? Hemen landu dudan deskribapenak ez du zerikusi handirik kapitalismoa sistema ekonomiko bat dela dioen ideia ezagunarekin. Jakina, lehenbiziko begiratuan seguru asko “ekonomikoak” irudituko zitzaizkigun kapitalismoari ikusi dizkiogun ezaugarri nagusiak. Baina okerra da irudipen hori. Kapitalismoaren bereizgarrietako bat hauxe da: “ekonomikoak” balira bezala tratatzen ditu bera egituratzen duten gizarte-harremanak. Hain zuzen, berehalaxe konturatu ginen ezinbestekoa dela sakoneko baldintza “ez-ekonomikoez” hitz egitea, ezinbestekoak izan baitziren “sistema ekonomiko” hori sor zedin. Deskribapenetik kanpo utzi ordez, sakoneko baldintza horiek kontzeptualizatu eta teorizatu beharra dago, kapitalismoari buruz dugun ikusmoldearen parte izan daitezen. Izan ere, kapitalismoa ekonomia bat baino gehiago da.

      Era berean, badago kapitalismoaren ikuspegi bat, zirriborratu dudan deskribapenarekin bat ez datorrena: ikuspegi haren arabera, bizimodu etikorako molde erreifikatu bat da kapitalismoa, eta merkantilizazio orokorra eta monetizazioa ditu ezaugarri nagusiak. Ikuspegi horretatik begiratuta, eta Lukács-en Proletarioen erreifikazioa eta kontzientzia saiakera ospetsuan azaltzen den bezala, forma merkantilizatuak bizitzaren alderdi oro kolonizatzen du, eta bere marka uzten du orotariko fenomeno askotan, hala nola zuzenbidean, zientzian, moralean, artean eta kulturan[7]. Dena dela, nire iritziz, merkantilizazioa ez da unibertsala gizarte kapitalistan, ezta hurrik eman ere. Alderantziz: gizarte kapitalista bat dagoen tokian, merkantilizatu gabeko esparru batzuen mende dago haren existentzia bera. Merkantilizatu gabeko eremu sozial, ekologiko eta politiko horiek ez dira produktuen logikaren ispilu soila: beren gramatika arautzaile eta ontologiko bereziak dituzte. Esaterako, erreprodukziorako gizarte-praktikek (produkziorako ez diren horiek) normalean bestelako ideal batzuk sortzen dituzte, zaintzari, elkarrenganako ardurari eta elkartasunari atxikiak, nahiz eta hierarkikoak eta begilaburrak diren maiz[8]. Era berean, politikarako praktikek (ekonomiarako ez diren horiek) askotan aipatzen dituzte demokraziaren, autonomia publikoaren eta autodeterminazio kolektiboaren printzipioak, nahiz eta mugatuak edo baztertzaileak izan ohi diren. Azkenik, gizakiez besteko naturari dagokionez kapitalismoak dituen sakoneko baldintzekin lotutako praktiketan, badago joera bat bai jarraibide etikoak bultzatzeko, hala nola kudeaketa ekologikoa eta natura ez azpiratzeko asmoa, eta bai ideal moralak sustatzeko, hala nola belaunaldien arteko justizia, nahiz eta erromantikoak eta sektarioak izan ohi diren. Ez da idealizatu behar normatibitate “ez-ekonomiko” horietako bat bera ere, baina garrantzizkoa da seinalatzea ez dutela bat egiten kapitalismoaren lehenbiziko lerroko balioekin: batez ere, hazkundearekin, efizientziarekin, truke-berdintasunarekin, banakoaren hautuarekin, askatasun negatiboarekin eta merituaren araberako sustapenarekin.

      Bat ez egite hori erabakigarria da kapitalismoa kontzeptualizatzeko moduan. Erreifikazio bakar eta nonahiko baten logika bat sortu ordez, normatibitate aldetik aniztasun bat izan ohi du gizarte kapitalistak, eta bere barnean hartzen du ontologia sozial desberdin baina elkarri lotutako batzuen pluraltasun jakin bat. Ontologia horiek elkarrekin talka egiten dutenean zer gertatzen den, hori ikusteko daukagu. Baina argi dago zer egiturak eusten dien: arestian identifikatu ditugun ageriko-atzeko harremanetatik sortua da kapitalismoaren topografia normatibo bereizgarria. Kapitalismoari buruzko teoria kritiko bat landu nahi badugu, ordezkatu beharra daukagu bizimodu etikorako molde erreifikatua den ikuspegia, eta ikuspegi zehatzago eta estrukturalago bat ezarri behar dugu.

      Kapitalismoa ez baldin bada ez sistema ekonomiko bat eta ez bizimodu etikorako molde erreifikatu bat, zer da orduan? Nire ustez, kapitalismoa hobeto ulertzeko, hobe da instituzionalizatutako ordena sozial bat dela kontsideratzea, feudalismoa zen gisa berean. Kapitalismoa halakotzat hartuz gero, agerian geratzen dira haren banaketa egiturazkoak, seinalatu ditudan banaketa instituzionalak batez ere. Ikusia dugu kapitalismoaren ezaugarri bat dela “produkzio ekonomikoa” eta “erreprodukzio soziala” bereiztea: genero-banaketa bat da hori, eta banaketa horretan oinarritzen dira gizonen nagusitasunaren molde zehazki kapitalistak, eta, halaber, banaketa horrek bide ematen die lan-indarraren esplotazio kapitalistari eta, horren bitartez, metatzeko bere molde ofizialki onartuari. Era berean, kapitalismoan funtsezkoa da “ekonomiaren” eta “sistema politikoaren” arteko bereizketa instituzionala ere; bereizketa horren ondorioz, estatu territorialen agenda politikotik kanpo uzten dira “ekonomikotzat” jotako gaiak, eta, aldi berean, bidea zabaltzen zaio kapitalari norenik gabeko lur transnazionaletan libre ibiltzeko eta ordenamendu hegemonikoaren etekinak jasotzeko, kontrol politikotik ihes eginez. Halaber, gauza printzipala da kapitalismoarentzat, azkenik, honako banaketa ontologiko hau, lehendik ere bazegoena baina orain modu masiboan areagotu dena: kapitalismoaren atzealde “naturala” (ez-gizatiarra) eta ageriko alde “gizatiarra” (itxuraz ez-naturala) bereizten dituen banaketa. Beraz, esaten badugu kapitalismoa ordena sozial instituzionalizatu bat dela eta banaketa horietan oinarritzen dela, aditzera ematen ari gara egituraz dagoela lotua, ez akzidentalki, genero-zapalkuntzarekin, menderakuntza politikoarekin —bai nazionalarekin, bai transnazional, kolonial eta postkolonialarekin— eta hondamen ekologikoarekin: beraz, aditzera ematen ari gara oro har egituraz dagoela lotua lan-esplotaziorako bere dinamika estruktural, ez-akzidental agerikoarekin.

      Nolanahi ere, horrek ez du aditzera ematen kapitalismoaren banaketa instituzional guztiak beti berdin agertzen direnik. Kontrara, historian aldatuz doa gizarte kapitalistek non eta nola jartzen duten marra produkzioaren eta erreprodukzioaren artean, ekonomiaren eta politikaren artean, giza naturaren eta gizakiez besteko naturaren artean, eta metaketa-erregimenaren arabera aldatzen da marra hori. Hain zuzen, honela kontzeptualiza ditzakegu laisser-faire motako kapitalismo lehiakorra, estatuak administratutako kapitalismo monopolista eta kapitalismo neoliberal globalizatzailea: hiru molde dira, historikoki espezifikoak, ekonomia sistema politikotik bereizteko, produkzioa erreprodukziotik, eta giza natura gizakiez besteko naturatik.

MUGETAKO BORROKAK

      Hori guztia bezain garrantzizkoa da kontuan hartzea ezen ordena kapitalistaren taxua, alde eta aldi guztietan, politikaren mende dagoela, botere sozialaren orekaren mende eta borroka sozialen emaitzaren mende. Kapitalismoaren banaketa instituzionalak ez baitira besterik gabe mamitzen: askotan, gatazka-iturri izaten dira eragileek mobilizaziora jotzen dutenean muga ezarrien kontra edo alde egiteko, hots, ekonomia politikatik, produkzioa erreprodukziotik eta giza natura gizakiz besteko naturatik bereizteko mugak borrokatzeko edo defendatzeko. Oposizioa piztu duten prozesuek kapitalismoaren mapa instituzionalean bestela moldatzeko ahaleginak egiten dituztenean, kapitalismoko subjektuak zuzenean baliatzen dira identifikatu ditugun esparru horietako ikuspegi normatiboez.

      Bistan da horixe gertatzen ari dela gure inguruan oraintxe. Esaterako, neoliberalismoaren kontrako batzuek zaintzaren, elkartasunaren eta elkarrenganako arduraren idealetara jotzen dute, denak ere erreprodukzioari lotutako idealak, eta, hala jokatuta, kontra egin nahi diete hezkuntza merkantilizatzeko ahaleginei. Beste batzuek, berriz, naturaren kudeaketa eta belaunaldien arteko justizia aipatzen dituzte —ekologiaren alorreko nozioak biak—, energia berriztagarrien aldeko aldaketa bat defendatzeko. Eta beste zenbaitek gogora ekartzen dituzte autonomia publikoaren idealak —sistema politikoaren mundukoak, beraz—, kapitalaren gaineko nazioarteko kontrolak defendatzeko eta erantzukizun demokratikoa estatuaz harago zabaltzeko. Bai aldarrikapen horiek, bai erremediorik gabe pizten dituzten kontrako eskariak, guzti-guztiak dira borroka sozialaren lehengaia gizarte kapitalistetan, eta borroka horiek funtsezkoak dira: Marxek lehenetsitako eta produktu-ekoizpenaren kontrolak eta gainbalio-banaketak piztutako klase-borroka bezain funtsezkoak. Mugetako borroka horiek, halaxe deituko baitiet, erabakigarriak dira gizarte kapitalisten egitura moldatzeko orduan[9]. Funtsezko osagaiak dira kapitalismoa ordena sozial instituzionalizatu bat dela dioen ikuspegian.

      Mugetako borroken planteamenduak berekin ekartzen du ikuspegi konplexu bat gizarte kapitalistan agerian eta atzealdean dagoenari buruz. Alde batetik, erreprodukzioa, ekologia eta botere politikoa sakoneko baldintza gisa ikus daitezke, guztiak ere ezinbestekoak kapitalismoaren ageriko historia ekonomikorako, eta ikuspegi horrek argi eta garbi nabarmentzen du hiru baldintza horiek funtzionalak direla produktuak ekoizteko, lana esplotatzeko eta kapitala metatzeko. Nolanahi ere, ordena “ez-ekonomiko” horiek funtzio bideratzaile horretatik harago doaz. Izan ere, ez daude metaketa-dinamikek guztiz ustiatuak edo guztiz menderatuak: egoitza ezkutu horietako bakoitzak baditu praktika sozialen eta ideal normatiboen ontologia bereizgarri batzuk, zeinak posibilitate kritiko-politikoz beteak dauden batez ere krisialdietan, halako garaietan litekeena izaten baita praktika eta ideal horiek kontra bihurtzea kapital-metaketarako praktika ekonomiko nagusiei. Garai “normaletan”, kapitalismoaren egiturazko banaketak baliagarriak dira normatibitate batzuk eta besteak elkarrengandik bereizteko, zein bere esparru instituzionalean. Krisialdietan, ordea, banaketa horiek ahuldu egiten dira. Banaketa horiek sendo eusten ez diotenean, kapitalismoko subjektuek —zeinak, azken batean, esparru batean baino gehiagotan bizi baitira— normatibitate-gatazka bat izaten dute. Kapitalismoa kritikatzeko, haren normatibitate konplexuari erreparatzen diote, ideiak “kanpotik” ekarri gabe, eta haize kontra mobilizatzen dituzte han eta hemen dauden askotariko idealak —elkarrekin egotea zentzugabea bada ere batzuetan—, ageriko eta atzealdeko banaketetan oinarritutako ordena sozial instituzionalizatu batean. Beraz, kapitalismoa ordena sozial instituzionalizatu bat dela dioen ikuspegia lagungarria zaigu ulertzeko nola egin daitekeen kapitalismoaren kritika bat haren barrenetik.

      Gainera, ikuspegi horrek gogora ekartzen du okerra litzatekeela gizartea, sistema politikoa eta natura erromantikoki interpretatzea, kapitalismotik “kanpo” baleude bezala, eta kapitalismoaren aurka baleude bezala berez. Hain zuzen, ikuspegi erromantiko hori dute pentsalari antikapitalista eta ezkerreko aktibista askok, besteak beste feminista kulturalek, ekologia sakonaren aldekoek, neo-anarkistek, eta ekonomia “plural”, “hazkunde-osteko”, “elkartasunezko” eta “herrikoien” defendatzaile askok. Halako pentsamendu-ildoek, behar baino gehiagotan, berez kapitalismoaren kontrakoak balira bezala tratatzen dituzte “zaintza”, “natura”, “zuzeneko ekintza” eta “zera komuna”. Horren ondorioz, ez dira ohartzen beren praktikarik gogokoenak, kritikatzeko modukoak ez ezik, ordena kapitalista eratzeko osagaiak ere badirela.

      Nire ustez, ordea, ekonomiarekin batera sortu ziren gizartea, sistema politikoa eta natura, eta ekonomiarekin sinbiosian garatu. Egia da, bai, ekonomiaren “besteak” direla, eta ekonomiarekin kontrakarrean jarrita baino ez dutela hartzen beren bereizgarritasuna. Hala, erreprodukzioak eta produkzioak bikote bat osatzen dute, eta termino bakoitzak bestea kodefinitzen du. Bietatik ezeinek ez du zentzurik bestea gabe. Beste hainbeste gertatzen da politika/ekonomia eta natura/gizakia bikoekin. Ordena kapitalistaren ezinbesteko osagai izanik, esparru “ez-ekonomikoetatik” batek ere ez du ematen guztiz kanpokoa den ikuspegirik, kritika erabat aratz eta erradikala eragiteko modukorik. Aitzitik, kapitalismotik “kanpokoa” iruditzen zaien hori aipatzen duten proiektu politikoek, azkenerako, estereotipo kapitalistak birziklatzen dituzte gehienetan, bata besteari kontrajarrita emakumezkoen zaintza-lana eta gizonezkoen oldarra, lankidetza espontaneoa eta kalkulu ekonomikoa, naturaren organizismo holistikoa eta indibidualismo antropozentrikoa. Oposizio horietan borroketako bat lehenestea ez da desafio egitea gizarte kapitalistaren ordena sozial instituzionalizatuari, baizik eta ordena hori islatzea, nahi gabe ere.

KONTRAESANAK

      Hortik segitzen da ezen, egokiro azaltzeko nolakoak diren agerikoaren eta atzealdekoaren arteko harremanak, batera heldu behar zaiela hiru ideiari. Lehenbizikoa: kapitalismoaren esparru “ez-ekonomikoak” sakoneko baldintzak dira haren ekonomia bideratzeko; esparru “ez-ekonomikoen” balioen eta inputen mende dago kapitalismoaren ekonomiaren existentzia bera. Bigarren ideia: dena dela, kapitalismoaren esparru “ez-ekonomikoek” badituzte beren pisua eta izaera berez, eta, zenbait egoeratan, baliabideak eman diezazkiokete borroka antikapitalistari. Nolanahi ere, eta hau da hirugarren puntua, esparru horiek gizarte kapitalistaren ezinbesteko osagai dira, haren ekonomiarekin batera eratuak historian, eta harekiko sinbiosiaren arabera osatuak.

      Badago beste ideia bat, laugarrena, hasieran aipatu dudan krisi-arazoa berriro azaleratzen duena. Kapitalismoaren ageriko aldearen eta atzeko aldearen arteko harremanek barnean dituzte gizarte-ezegonkortasunaren iturri zenbait. Ikusi dugun bezala, produkzio kapitalista ez da gai bere buruari eusteko, baizik eta oinarri hartu beharra dauka erreprodukzio sozialean, naturan eta botere politikoan; hala ere, amairik gabe metatzera jotzen duenez, kolokan jartzen du kapitalismoa posible egiten duten baldintzen egonkortasuna. Baldintza ekologikoei dagokienez, bizia sostengatzen duten natur prozesuak daude arriskuan, gizartea hornitzeko input materialak ematen dituztenak. Erreprodukzio sozialerako baldintzei dagokienez, zenbait prozesu soziokultural daude kolokan: elkartasunezko harremanak sortzen dituztenak; lankidetza sozialaren oinarri diren joera afektiboak eta balio-multzoak; “lana” egiten duten gizaki egokiro sozializatu eta trebatuak sortzen dituztenak. Baldintza politikoei dagokienez, botere publikoak jartzen dira auzitan, bai nazionalak eta bai transnazionalak: jabetza-eskubideak bermatu, kontratuak betearazi, auziak ebatzi, kapitalismoaren kontrako matxinadak zapaldu eta diru-eskaintza sostengatzen dutenak.

      Hiru dira, Marxen hizkeran esanda, hor dauden “kapitalismoaren kontraesanak”: ekologikoa, soziala eta politikoa, eta hiru “krisi-joerari” dagozkio. Dena dela, Marxek azpimarratutako krisi-joera haiek ez bezala, hemen aipatutakoak ez dira ekonomia kapitalistaren barne-kontraesanetan sortuak. Hemen aipatutako krisi-joeren oinarriak gehiago dira sistema ekonomikoaren eta posible egiten duten sakoneko baldintzen arteko kontraesanak: ekonomiaren eta gizartearen, ekonomiaren eta naturaren, ekonomiaren eta sistema politikoaren arteko kontraesanak[10]. Krisi-joera horien ondorioa, arestian azaldu bezala, gizarte kapitalistan askotariko borroka sozialak piztea da: produkzio-munduko klase-borroka bakarrik ez, baita mugetako borrokak ere, ekologiaren, erreprodukzio sozialaren eta botere politikoaren ingurukoak. Gizarte kapitalistaren berezko krisi-joerari emandako erantzunak direnez, halako borrokak presente daude beti kapitalismoa ordena sozial instituzionalizatu bat dela dioen gure ikuspegi zabalago honetan.

      Hemen zirriborratutako kontzepzioaren arabera, zer kritika-mota egin behar zaio kapitalismoari? Geruza askotako gogoeta kritikoa eskatzen du kapitalismoa ordena sozial instituzionalizatu bat dela dioen ikuspegiak, Marxek Kapitala obran landutakoaren oso antzekoa. Haren lanean irakurri dudanez, kapitalismoaren berezko krisi-joeraren kritika sistemikoa txirikordetan lotu zuen Marxek —ekonomikoa da krisia haren begietan— bai kritika normatibo batekin bai kritika politiko batekin: kritika normatiboa kapitalismoaren barneko menderakuntza-dinamikari egin zion —Marxentzat, klasekoa da menderakuntza hori—, eta kritika politikoa, berriz, gizarte-eraldaketa emantzipatzailea eragiteko potentzialari, zeina berezkoa baitzaio kapitalismoaren borroka-mota bereizgarriari —Marxentzat, klase-borroka da hori—. Azaldu dudan ikuspegiak berekin dakar hari kritikoekin antzeko txirikorda bat egitea, baina ehuna konplexuagoa da hemen, hari bakoitza askotarikoa baita barrendik. Krisi sistemikoaren kritikan lantzekoak dira, Marxek aztertutako kontraesan ekonomikoak ez ezik, hemen aztertu ditugun eta elkarri lotuta dauden hiru kontraesanak ere, zeinek desorekatu egiten baitituzte kapital-metaketa posible egiten duten sakoneko baldintzak, arriskuan jartzen dituztenez gero erreprodukzio soziala, ekologia eta botere politikoa. Era berean, menderakuntzaren kritikak ez ditu barnean hartzen Marxek aztertutako klase-menderakuntzako harremanak bakarrik: genero-menderakuntza, menderakuntza politikoa eta naturaren menderakuntza ere biltzen ditu. Azkenik, kritika politikoak aintzat hartzen ditu hainbat eragile-multzo (klaseak, generoak, estatus-taldeak, nazioak, demoiak, seguru asko espezieak ere bai) eta borroka-bektore: klase-borrokak ez ezik, baita mugetako borrokak ere, gizartea, sistema politikoa eta natura ekonomiatik bereizten dituzten banaketen ingurukoak.

      Kapitalismoaren kontrako borrokatzat jo daitekeena, beraz, askoz gehiago da marxistek uste izan dutena baino. Ageriko historiaz harago atzealdeko historiari begiratu bezain laster, ohartzen gara gizarte kapitalistan gatazka-iturri direla lan-esplotazioa posible egiten duten sakoneko baldintza guztiak. Produkzio-munduan lanaren eta kapitalaren artean izaten diren borrokak bakarrik ez: mugetako borrokak ere gatazka-iturri dira, genero-menderakuntzaren, ekologiaren, inperialismoaren eta demokraziaren ingurukoak. Hori bezain garrantzizkoa da, ordea, mugetako borrokak beste argi batez agertzea orain: kapitalismoan gertatzen diren eta kapitalismoaren ingurukoak diren borroka gisa ageri zaizkigu, eta, batzuetan, baita kapitalismoaren kontrako borroka gisa ere. Azkenean, honetan datza borroka horien potentzial emantzipatzailea: gai dira ekonomiaren, gizartearen, naturaren eta sistema politikoaren beste taxuera batzuk irudikatzeko. Historikoki gizarte kapitalisten osagai izan diren banaketa estrukturalak bestela imajinatzea: horra hor zein duten egitekorik printzipalena XXI. mendean emantzipazioarekin konpromisoa duten gizarte-mugimenduek eta teorialari kritikoek.

  *    Jatorrizko testua: “Behind Marx’s Hidden Abode: For an Expanded Conception of Capitalism”, New Left Review, 86, martxoa-apirila 2014.

  [1]   Karl Polanyi, The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time, New York, 2002; Nancy Fraser, “Can Society Be Commodities All the Way Down? Post-Polanyian Reflections on Capitalist Crisis”, Economy and Society 43. lib., 2014.

  [2]   Karl Marx, Capital, I. liburukia, Londres, 1976, 873-876. or.

  [3]   David Harvey, The New Imperialism, Oxford-New York, 2003, 137-182. or.

  [4]   Donna Haraway, “A Cyborg Manifesto: Science, Technology and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century”, Socialist Review 80. zenbakia, 1985.

  [5]   Ellen Meiksins Wood, The Empire of Capital, Londres-New York, 2003.

  [6]   Giovanni Arrighi, The Long Twentieth Century: Money, Power and the Origins of Our Time, Londres-New York, 1994.

  [7]   Georg Lukács, History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics, Londres, 1971.

  [8]   Sara Ruddick, Maternal Thinking: Towards a Politics of Peace, Londres, 1990. Joan Trento, Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care, New York, 1993.

  [9]   Nancy Fraser, “Struggle over Needs: Outline of a Socialist-Feminist Critical Theory of Late-Capitalist Political Culture”, in Fraser, Unruly Practices: Power, Discourse and Gender in Contemporary Social Theory, Minneapolis-Londres, 1989.

  [10] Ikus James O’Connor, “Capitalism, Nature, Socialism: A Theoretical Introduction”, Capitalism, Nature, Socialism, 1. liburukia, 1. zenbakia, 1988, 1-22. or.

ZAINTZA-KRISIA?
KAPITALISMO GARAIKIDEAREN
KONTRAESAN SOZIAL-ERREPRODUKTIBOAK

(Itzultzailea: MIRENTXU LARRAÑAGA SUESKUN)

      Gaur egun, askotan dakarkigu hizpidera “zaintza-krisia”[1]. Maiz, beste hizpide batzuei lotua: “denbora-eskasia”, “familia/lana oreka” eta “murrizketa soziala”[2]; adierazpide horrek erreferentzia egiten dio zerari, nola oraintxeko zenbait presiok, norabide askotarikoek, zukutzeraino estutzen duten gaitasun sozial giltzarri mordoa: hala nola haurrak sortzeko eta hazteko gaitasuna, lagunak eta familiako kideak zaintzekoa, etxeak eta haragoko komunitateak mantentzekoa, eta, eskuarki, bestelako lotura orokorragoei eustekoa. Historian, “erreprodukzio sozial” gisako lan hori, hala deituko baitiot aurrerago, emakumezkoen lantzat hartu izan da, nahiz eta gizonezkoek ere beti egin izan duten horietako zenbait. Zeregin horrek bi osagai ditu, afektiboa bata eta materiala bestea, eta, maiz, ordainsaririk gabe egiten da, eta ezinbestekoa da gizartearentzat. Lan hori egin ezean, ezin da sortu ez kulturarik, ez ekonomiarik, ez politika-antolakuntzarik. Erreprodukzio sozialari modu sistematikoan azpijanean dabilkion ezein gizartek ezin du luzaroan iraun. Gaur egun, hala ere, horixe ari da egiten gizarte kapitalista molde berri bat. Emaitza, azalduko dudanez, krisi nagusi bat da, zaintzarena ez ezik baita erreprodukzio sozialarena ere, zentzu zabalagoan hartuta.

      Nire irudiko, krisi hori beste “krisi orokor” baten alderdi bat da, bere barnean beste alderdi batzuk biltzen dituena —ekonomikoa, ekologikoa eta politikoa—, denak ere elkarrekiko intersekzioan eta elkarren larrigarri. Alderdi sozial-erreproduktiboa krisi orokor horren neurri garrantzitsu bat da, baina ez da aintzakotzat hartzen egungo eztabaidetan, zeinek nagusiki alderdi ekonomikoan edo ekologikoan jartzen baitute arreta. “Separatismo kritiko” hori arazotsua da. Alderdi soziala hain da erdigunekoa krisi zabalago batean, ezen ez baitago egoki ulertzerik hartatik modu abstraktuan bereizita. Hala ere, kontrakoa ere egia da. Erreprodukzio sozialaren krisia ez da independentea bere kasa, eta ezin da behar bezain egoki ulertu bere hartan.

      Eta nola ulertu beharko genuke? Nire baieztapena: zenbaitzuek “zaintza-krisi” deritzotena hobeto interpretatzen da kapitalismo finantzializatu baten kontraesan sozial-erreproduktiboen adierazpide gutxi-asko zorrotz gisa. Formulazio horrek bi ideia iradokitzen ditu. Lehena, zaintzari buruzko gaur egungo tirabirak ez dira halabeharrezkoak; aitzitik, sustrai sistemiko sakonak dituzte gure ordena sozialaren egituran, zeinari “kapitalismo finantzializatu” deituko baitiot. Hala eta guztiz ere, eta hau da bigarren puntua, erreprodukzio sozialaren egungo krisiak adierazten du zerbait usteldua dagoela, kapitalismoaren egungo molde finantzializatuan ez ezik, baita per se kapitalista den gizarte batean ere.

      Tesi horiexek landuko ditut hemen. Nire baieztapena: bigarren puntuari heldurik, gizarte kapitalista molde orok babesten du “krisirako joera” edo “kontraesan” sozial-erreproduktiboa, sakon errotua izateraino. Alde batetik, erreprodukzio soziala da kapital-metaketa jarraitu bat ekarri ahal izateko kondizioa; beste alde batetik, kapitalismoak metaketa mugagaberako duen joera horrek ezegonkortu egin ohi ditu erreprodukzio sozialerako euskarritzat dituen prozesu horiek berak. “Kapitalismoaren kontraesan sozial-erreproduktibo” horixe dago —nire baieztapena da— zaintza-krisi deritzon horren sustraian. Kapitalismoari berez dagokiona izanik ere, tankera diferente eta bereizgarria hartu izan du historiako aldi bakoitzeko gizarte kapitalista molde jakin bakoitzean: esate baterako, XIX. mendean, kapitalismo liberal lehiakorrean; gerraostearen garaian, estatuak gobernatutako kapitalismoan; eta gure garai honetan, kapitalismo neoliberal finantzializatuan. Gaur egun esperimentatzen ari garen zaintza-gabeziek tankeratzen dute kontraesan hori, hain zuzen, garapen kapitalistaren aldirik berrienetakoan, hirugarrengoan.

      Entsegu honetan, hiru urratsetan garatuko dut hipotesi hori. Lehenik, azalpen bat proposatuko dut kapitalismoak bere hartan dituen kontraesan sozialen inguruan, inolako erreferentziarik egin gabe ezein molde historiko jakini. Bigarrenik, zirriborro bat egingo dut kontraesan horrek zer bilakaera izan duen, garapen kapitalistak izan dituen aurreko bi aldi horietan, arestian aipatu berri dudanez. Azkenik, azterketa bat proposatuko dut gaur egun “zaintza-gabezia” deritzenei buruzkoa, kapitalismoak egungo aldi finantzializatuan duen kontraesan sozial horren adierazgarri.

I.
KAPITALISMOA “BERE HARTAN”
ETA ZER KONTRAESAN SOZIAL DAKARREN

      Krisi kapitalistaren analista gehienek ekonomiaren beraren barne-kontraesanetan jartzen dute arreta. Sistema ekonomiko kapitalistaren bihotz-muinean —haien baieztapena da—, bere burua ezegonkortzeko barne-joera bat dago, zeina krisi ekonomikoen bidez adierazten baita aldian-aldian. Uste dut zuzen dagoela ikuspegi hori, iritsi ahal deneraino. Baina huts egiten du apur bat, ez baitu ematen modurik kapitalismoari berari dagozkion barne-kontraesanen edo krisi-joeren argazki oso bat egiteko. Ikuspegi ekonomista batetik jotzen duelarik, modu hertsiegian ulertzen du kapitalismoa, sistema ekonomiko sinplifikatuago bat izango balitz bezala. Nik, aldiz, kapitalismoaren adiera zabalago bat darabilt, zeinak bere barnean biltzen baititu hala ekonomia ofiziala nola haren funtsezko baldintza “ez-ekonomikoak”[3]. Ikuspegi zabalago baten bidez baino ezin ditugu kontzeptualizatu eta kritikatu, oso-osorik, kapitalismoaren krisi-joera guztiak, baita erreprodukzio soziala erdigunean jarria dutenak ere.

      Nire argudiobidea: kapitalismoaren azpisistema ekonomikoa kanpotik datozkion jarduera sozial erreproduktiboen mende dago, zeinek osatzen baitute haren izateko ahalbidearen funtsezko baldintzetako bat. Funtsezko beste baldintza batzuk ere biltzen ditu bere barnean: hala nola botere publikoek gobernatzeko baliatzen dituzten funtzioak, eta naturak eskueran jartzen dituen bitartekoak, “input produktiboen” iturri eta ekoizpeneko hondakinen “isurbide” den heinean, baina ez dut horietaz eztabaidatuko hemen[4]. Arreta jarriko dut, ordea, egitate honetan: ekonomia kapitalista hainbat jardueratan oinarritzen da —doan egiten direnetan, esan liteke—: hornikuntza, zaintza-lanak eta interakzioa, zeinen bidez sortzen eta mantentzen baitira lotura sozialak, nahiz eta horregatik ez dagokien diru-baliorik eta doakoak izango balira bezala tratatzen diren. Izendapen ugari ditu. “Zaintza”, “lan afektiboa” edo “subjektibatzea” esaten zaiolarik ere, jarduera horrek kapitalismoaren giza subjektuak eratzen ditu, eta hezur-haragizko gizaki natural gisa mantendu, bai eta izaki sozial bihurtu ere, haientzako habitus eta etika kultural bat eratuz, jokaleku gisa balia dezaten. Hor, erdigunean dago, besteak beste, haurrak sortzea eta gazteak sozializatzea, etxeak eta etxeko kideak mantentzea, komunitateak eraikitzea, eta ezagutza partekatuei, antolaera afektiboei eta etorkizuneko balio batzuei eustea kooperazio soziala zurkaiztearren. Gizarte kapitalistetan, jarduera hori, asko —ezen ez dena—, merkatutik kanpo egindakoa da: etxe-barruan, auzoan, gizarte elkarte zibiletan, lan sare informaletan eta instituzio publikoetan —esaterako, eskoletan—; eta, asko —ezen ez dena—, ez da jotzen soldatapeko lantzat. Soldatapekoa ez den jarduera sozial-erreproduktibo ordaindugabe hori ezinbestekoa da, bestalde, soldatapeko lana existi dadin, gainbalioa metatu dadin eta kapitalismoak bere hartan funtziona dezan. Gauza horietako bat bera ere ez litzateke existituko, baldin eta ez balego etxeko lanik, haur-hazkuntzarik, eskolatzerik, zaintza afektiborik, ez eta beste hainbeste jarduera ere langile-belaunaldi berriak sortzeko edota lehengoak ordezteko eta indartzeko balio dutenak, bai eta lotura sozialei eusteko eta ezagutza partekatuak iraunarazteko ere. Erreprodukzio soziala, ezinbestean, funtsezko baldintza bat da gizarte kapitalista batean produkzio ekonomikorako ahalbidea izan dadin[5].

      Gutxienez garai industrialaz geroztik, hala ere, gizarte kapitalistek bereizi egin izan dituzte erreprodukzio sozialeko lana eta produkzio ekonomikoari zegokiona. Erreprodukzio sozialeko lanak emakumeei lotzen zaizkienez gero, eta produkzio ekonomikoari dagozkionak gizonei, “maitasuna” eta “bertutea” erabili izan dituzte txanpon gisa jarduera “erreproduktiboak” ordaintzeko, eta dirua, berriz, “lan produktiboak” saritzeko. Horrela, gizarte kapitalistek oinarri instituzional bat sortu zuten emakumeen menderakuntzarako molde moderno berriak baliatzeko. Lan erreproduktiboa giza jardueren unibertso zabalagotik banandurik, zeinean emakumeen lanari toki bat aitortua baitzioten lehen, “etxeko arlo” instituzionalizatu berri horretara zokoratu zuten, ezkutuan geratzeraino emakumeen garrantzi soziala. Eta mundu berri horretan, zeinean dirua bihurtu baitzen botere-ahalmenerako bitarteko nagusi, lan hori ordaindu gabekoa izateak zigilatu egin zuen kontua: lan hori egiten dutenak diruz ordaindutako lanetan dihardutenen mendekoak dira, egituraz; nahiz eta ordaindugabekoen lana ordainpeko lanerako funtsezko aurrebaldintza bat den, eta nahiz eta etxeko feminitate-ideal berriek asetzeraino zipriztintzen eta iluntzen duten atzenerako.

      Oro har, orduan, gizarte kapitalistek bereizi egiten dituzte erreprodukzio soziala eta produkzio ekonomikoa, erreprodukzio soziala emakumeei lotuz eta dagokien garrantzia eta balioa ezkutuan gordez. Paradoxaz, hala ere, balioa ukatzen dieten erreprodukzio sozialeko prozesu horiexen mendeko bihurtzen dituzte beren ekonomia ofizialak. Bereizkuntza-eta-mendekotasun-eta-ukapen erlazio berezi horrek, baina, ezegonkortasun-iturri posible bat dakar txertatua. Batetik, produkzio ekonomiko kapitalista ez da iraunkorra bere kasa; aitzitik, erreprodukzio sozialean oinarritzen da. Bestetik, metaketa mugagabea sustatu ohi duenez gero, arriskuan jarrarazten ditu kapitalak eta gainerako guztiok ere beharrezko ditugun prozesu erreproduktiboak eta gaitasunak. Denboraren poderioz, ikusiko dugunez, baliteke horrek ondorio bat ekartzea: arriskuan jartzea ekonomia kapitalistak premiazkoak dituen baldintza sozialak.

      Hor, hain zuzen ere, “kontraesan sozial” bat dago, gizarte kapitalistaren sakoneko egiturari berari dagokiona. Marxistek nabarmendu zituzten kontraesan haiek bezalatsu, honako honek ere krisirako joera bat du oinarri. Kasu honetan, ordea, kontraesana ez dago ekonomia kapitalistaren “barruan”, baizik eta produkzioa eta erreprodukzioa aldi berean bereizi eta lotu egiten dituen muga horretan. Ez da ez ekonomia-barrukoa ez etxe-barrukoa; gizarte kapitalistaren bi osagai horien arteko kontraesan bat da.

      Maiz, jakina, kontraesan hori isilarazi egiten da, eta hari loturiko krisi-joerak ezkutuan gordetzen dira. Hori larritu egiten da, ordea, baldin eta kapitalak metaketa hedarazteko duen bulkada hori askatu egiten bada bere oinarri sozialetatik, eta haien kontrako bihurtzen. Kasu horretan, produkzio ekonomikoaren logikak gainditu egiten du erreprodukzio sozialaren logika, kapitalaren euskarri diren prozesu sozial horiek berak ezegonkortuz. Orduan, gaitasun sozialak kolokan jartzen dira, etxe-barrukoak nahiz publikoak, zeinak premiazkoak baitira metaketa luzaroan iraunarazteko. Izateko duen ahalbidearen baldintzak baliogabetuz, kapitalaren metaketa-dinamikak bere buztanari egiten dio kosk, hain zuzen ere. Gaur egun, antzeko zerbait ari da gertatzen, aurrerago ikusiko dugunez.

II.
KONTRAESANA
HISTORIAN KOKATUZ

      Orain arte, kapitalismoak bere hartan krisi sozialerako duen joeraren egitura jorratzen aritu naiz. Alabaina, gizarte kapitalista ezin da existitu “bere hartan”, ezpada bere bilakabidearen historian metaketarako baliatu dituen erregimen edo molde bereizgarrien bidez. Hurrengo urratsean, bada, historian kokatuko dut kapitalismoaren kontraesan sozialari buruzko azalpena, bere garabidean izan dituen aldi bereizgarrien arabera.

      Egiaz, erreprodukzio sozialaren antolakuntza kapitalistak aldaketa historiko nagusi batzuk jasan ditu; maiz, ihardespen politiko zenbaiten emaitza gisa. Eta, batez ere krisialdietan, zenbait eragile sozial borrokan ibili dira mugak zedarritzearren “ekonomiaren” eta “gizartearen” artean, “produkzioaren” eta “erreprodukzioaren” artean eta “lanaren” eta “familiaren” artean, batzuetan horiek berriro ere marraztea lortzeraino. Muga-borroka horiek, hala baiteritzet nik, gizarte kapitalisten erdigunean daude, hala nola zeuden Marxek aztergai izan zituen klase-borrokak[6]. Eta horiek eragiten dituzten aldaketek oihartzun handiko eraldaketak ezartzen dituzte aldian-aldian. Aldaketa horiek lehen mailako ikuspegira ekarririk, erreprodukzio-sozial-eta-produkzio-ekonomiko moldeko (gutxienez) hiru erregimen bereiz ditzakegu kapitalismoaren historian.

      Lehenengoa, XIX. mendean: kapitalismo liberal lehiakorraren erregimena. Europa erdiguneko esplotazio industriala eta periferiako desjabetze koloniala elkar uztarturik, langileek “modu autonomoan” erreproduzitzeko aukera bultzatu zuen, diru-balioaren araberako zirkuituetatik at, nonahiko estatuak albotik begira zeuzkatelarik. Baina etxekotasunari buruzko iruditeria burges berri bat ere sortu zuen. Kontsideraturik erreprodukzio soziala zela emakumeek familia pribatuaren barruan zuten herrialdea, erregimen hark “arlo bereizien” ideala landu zuen, nahiz eta jenderik gehiena hura gauzatu ahal izateko baldintzarik gabe utzi zuen.

      Bigarren erregimena, XX. mendean: estatuak gobernatutako kapitalismoa. Eskala handiko produkzio sozialean eta etxeko kontsumismoan oinarritzen zen erdigunean, eta orduan indarrean zeuden desjabetze kolonialak eta postkolonialak zurkaiztua zegoen periferian; hala, erregimen hark barneratu egin zuen erreprodukzio soziala, estatuaren eta enpresen bidez arduraturik ongizate sozialaren hornikuntzaz. Arlo bereizien eredu viktoriarra aldaturik, ideal itxuraz modernoago bat sustatu zuen: “familia-soldata”; nahiz eta, berriro ere, familia gutxi batzuei baino ez zitzaien zilegi izan halakorik erdiestea.

      Hirugarren erregimena, berriz, gaur egun: kapitalismo finantzializatu globalizatzailea. Erregimen horrek soldata apaleko eremuetara lekualdatu du manufaktura-industria, emakumeak kontratatu ditu eskulan ordaindua egiteko, eta estatuen eta enpresen desinbertsioa sustatu du ongizate sozialean. Familia eta komunitate bakoitzeko zaintza-lanak kanpora atereaz edo kanpoan kontratatuz, aldi berean murriztu egin zaie halakoak egin ahal izateko gaitasuna. Emaitza, gero eta handiagoa den desberdintasun horren erdian, erreprodukzio sozialaren antolakuntza duala da, zeina merkantzia bihurtzen baitute halakorik ordain dezaketenek, eta salgai pribatizatua bihurtzen baitzaie halakorik ordaindu ezin dutenei; eta hori dena distirarazteko, ideal are eta modernoago bat: “soldata biko familia”.

      Erregimen bakoitzean, beraz, produkzio kapitalistarako baldintza sozial-erreproduktiboek molde instituzional diferenteak bereganatu dituzte, eta ordena arauemaile diferenteak mamitu: lehenik, “arlo bereiziak”; gero, “familia-soldata”; eta orain, “soldata biko familia”. Kasu bakoitzean, halaber, jarraian erakutsi nahi izango dudan moduan, gizarte kapitalistaren kontraesan sozialak tankera diferenteak hartu izan ditu, adierazpide diferenteak krisi multzo baten fenomenoaren barruan. Erregimen bakoitzean, azkenik, orobat erakutsiko dudanez, kapitalismoaren kontraesan sozialak molde askotariko borroka sozialak akuilatu ditu: klase-borrokak, ezbairik gabe, baina baita muga-borrokak ere, biak ala biak lotuta baitoaz, elkarrekin ez ezik bestelako borrokekin ere, hala nola emakumeen, esklaboen eta herri kolonizatuen emantzipazioa xede dutenekin.

III.
KAPITALISMO LIBERALAREN
KONTRAESAN SOZIALA

      Kontsidera dezagun, lehenik, XIX. mendeko kapitalismo liberal lehiakorra. Garai hartan, bazirudien ezen produkzioaren eta erreprodukzioaren inguruko betebeharrek zuzenean elkarren kontraesanean zirautela. Egiaz, hala gertatu zen kapitalismoaren erdigune kapitalistako hasierako manufaktura-zentroetan, industrialariek fabriketan eta meategietan lan egitera hertsatu baitzituzten emakumeak eta haurrak, eskulan merkea zekarkienez gero, eta otzan bezain esaneko zirelako usteak gogoberoturik. Langile haiei soldata ziztrinak ordaintzen zizkieten, eta lanaldi luzeak eginarazten osasun-baldintza kaltegarrietan; hala, erlazio sozialak eta gaitasun sozialak gutxiesten zituen kapitalismo haren ikono bihurtu ziren, haiexek zurkaiztua bazioten ere produktibitatea[7]. Emaitza gisa, berriz, krisi bat ekarri zuen, bi mailatan gutxienez: alde batetik, erreprodukzio sozialaren krisia, pobreen eta langile-klaseen artean, zeinen sostengurako eta ordezpenerako gaitasunak eteteraino tenkatu baitzituzten; beste alde batetik, izu-ikara morala, erdi-mailako klaseen artean, zeinei eskandalagarria iruditu baitzitzaien hark denak zer zekarkien: “familiaren suntsiketa” eta emakume proletarioak “sexuz gabetzea”. Egoera hain zen zorigaiztokoa, ezen Marx eta Engels kritikari ezinago azeriek ere huts egin baitzuten, produkzio ekonomikoaren eta produkzio sozialaren arteko buruz buruko lehen gatazka hura azken hitz erabakigarritzat jota. Irudikatu zutelarik kapitalismoa azken krisian sartua zela, uste izan zuten ezen, langile-klaseko familiak suntsituz, sistema hark errotik erauziko zituela emakumeen zapalkuntzarako oinarriak ere[8]. Baina, egiaz, guztiz alderantzizkoa gertatu zen: denboraren poderioz, gizarte kapitalistek zenbait baliabide aurkitu zituzten, kontraesan hura gobernatzeko; hein batean, “familia” molde moderno murriztu hura sortuz, genero-diferentziari adiera berri areagotuak asmatuz eta gizonen menderakuntza modernizatuz.

      Egokitzapen-prozesua Europako erdigunean hasi zen, legeria babesle baten bidez. Honako hau zen asmoa: erreprodukzio soziala egonkortzea, emakumeen eta haurren lan-esplotazioa mugatuz fabriketan[9]. “Konponbide” hark erdi-mailako klaseko erreformazaleak izan zituen aldeztaile nagusi, langileen erakunde sortu berriekin elkarlanean, eta askotariko arrazoien nahaste-borraste korapilatsu bat ispilatzen zuen. Xedeetako bat zen, esaterako, “gizartea” babestea “ekonomiaren” aldean[10] —aldeztaileetako batek egin zuen ospetsu helburua, Karl Polanyik—; eta, beste bat, “genero-berdinketaren” inguruko kezka arintzea. Baina arrazoi haiek elkar loturik zeuden bestelako zerbaitekin ere: gizonek emakumeen eta haurren gainean zuten aginpideari jarraikitasuna ematearekin, batez ere familiaren barruan[11]. Horren ondorioz, elkarren artean katramilatu ziren erreprodukzio sozialaren osotasuna bermatzea eta gizonen menderakuntza babestea.

      Besterik eragin asmo zuen, halere: kontraesan soziala leuntzea kapitalismoaren bihotz-muinean, nahiz eta esklabotasunak eta kolonialismoak hura muturreko diskurtso bateraino goratua zuten periferian. Kapitalismo liberal lehiakorrak etxekoandretzea sortu zuen —hala zeritzon Maria Mies-ek[12]—, kolonizazioaren ifrentzu gisa, eta genero-iruditeria berri bat landu, “arlo bereizietan” jarriz arreta. Emakumea “etxe-barruko aingeru” gisa irudikatzea proposatu zutenek, berriz, balazta egonkortzaile bat sortu nahi izan zuten ekonomiaren aldakortasuna leuntzeko. Produkzioaren mundu gupidagabe hari saihetsetik egin zion eraso “mundu bihozgaberako babesleku” batek[13]. Alde bakoitzak berari zegokion arloan iraunez gero, eta besteen osagarri izanez gero, elkarren arteko gatazka posibleak ezkutuan gorderik segituko zuen.

      Egiaz, “konponbide” hori nahiko ezegonkorra eta ahula gertatu zen. Legeria babesle hark ezin zuen bermatu eskulanaren erreprodukzioa: besteak beste, soldatak, artean ere apalegiak izaki, ez zirelako familia bat mantentzeko lain; eratu ziren etxe multzo jendeztatu eta kutsagarri haiek pribatutasuna galarazten zutelako eta birikentzako kaltegarriak zirelako; eta enplegua ere (eskuragarri zegoenetan) gorabehera neurrigabeen mende zegoelako, bankuen porrotak, merkatuen crash edo beheraldi erabatekoak eta izu-ikara finantzario larria bitarteko. Konponketa haiek ez zituzten gogobete langileak ere, zeinak asaldaturik baitzebiltzan soldata handiagoak eta lan-baldintza hobeak eskatuz, langile-sindikatuak eratuz, grebara deituz eta langileen eta sozialisten alderdiekin elkartuz. Gero eta oinarri zabalagoko klase-gatazka bizi hark, bada, zeharo arrakalatua zuen kapitalismoa, eta ez zirudien etorkizun oparorik izan zezakeenik.

      Arlo bereiziak ere berdin-berdin gertatu ziren arazotsu. Emakume pobre, arrazializatu eta langile-klasekoak ez zeuden, ez, etxekotasun-ideal viktoriarrak betetzeko egokieran; legeria babesleak arindu egin bazien ere zuzeneko esplotazioa, ez zien inolako laguntza materialik edo konpentsaziorik eskaini soldaten galeragatik. Eta ideal viktoriar haietara egokitu zitezkeen erdi-mailako klaseko emakumeak ere ez zeuden beti konforme beren egoerarekin, zeinak, erosotasun materiala eta prestigio morala ez ezik, lege-gutxiengotasuna eta mendekotasun instituzionalizatua ere uztartzen baitzituen. Talde bientzat, arlo bereizien “konponbide” hura emakumeen bizkar etorri zen gehienbat. Baina, era berean, elkarren kontra jarri zituen bata eta bestea; XIX. mendean prostituzioaren inguruan sorturiko borroken lekuko izan ziren, zeinek aurrez aurre jarrarazi baitzituzten erdi-mailako klasekoen ardura filantropikoak eta “ahizpa erorien” interes materialak[14].

      Dinamika diferente bat garatu zen periferian. Han, kolonialismo estraktiboak suntsituriko herri azpiratuen eremuan, ez arlo bereiziak ez babes sozialak ez ziren izan txanpon estimatuak. Metropoliko botereak ez ziren ahalegindu, inondik ere, erlazio indigenak babesten erreprodukzio sozialerako; aitzitik, haiek desegitea sustatu zuten modu aktiboan. Nekazariei ondasunak arpilatu zizkieten, komunitateak txiki-txiki egin, haiek jaki, jantzi, mea mineral eta energia merkez hornitzearren, zeinak euskarritzat izan gabe ez baitzitzaien errentagarri gertatuko metropoliko industria-langileen esplotazioa. Ameriketako plantazioetan, bien bitartean, esklabo bihurturiko emakumeen erreprodukzio-gaitasunak beren mozkin-kalkuluetarako instrumentalizatzen ari ziren kolonizatzaileak; eskuarki, banandu egiten zituzten esklabo-familiak, kide bakoitza aparte salduz jabe diferenteei[15]. Haur natiboak, berriz, beren komunitateetatik aterarazten zituzten, misiolarien eskoletarako errekrutatzen, eta asimilatze-diziplina hertsatzaileetara kateatzen.[16] Arrazionalizazioen premian izanez gero, nahiko ongi zetozkien estatu “atzeratu, patriarkal” hark zerabiltzan bideak, indigenen ahaidetasunezko konpontze prekapitalistak. Hor, halaber, kolonialisten artean, emakume filantropiazaleek plataforma publiko bat aurkitu zuten, zeinaren bidez hertsatzen baitzituzten “gizon zuriak, emakume beltzaranak gizon beltzaranetatik salbatzera”[17], Gayatri Spivak-en hitzez esanda.

      Jokaleku bietan, periferian nahiz erdigunean, feministen mugimenduei mina-zelai politiko batean jardun beharra egokitu zitzaien. Feminista liberalek, hain zuzen ere, ezkondu osteko estatusa eta arlo bereiziak baztertu zituzten, eta boto-eskubidea galdegin, sexua errefusatu, norbere jabetza aldeztu, lan-kontratuak egitea proposatu, lanbide askotarikoak garatu eta nork bere soldata kontrolatzea ekarri, eta, hala, bazirudien autonomia lortzeko xede “maskulinoa” balioetsi zutela hazkundea helburu zuten ideal “femeninoen” aldean. Eta puntu horretan, nahiz eta ez beste askoz gehiagotan, lehiakide feminista sozialistak bat etorri zitzaizkien, jakina. Emakumeak soldatapeko lanean hastea emantzipaziorako bidetzat ulertu zutelarik, berriz, emantzipazioak berak ere hobetsi egin zituen produkzioari egozten zitzaizkion “gizonezko” balioak erreprodukzioari egotzirikoen aldean.

      Asoziazio horiek ideologikoak ziren, ezbairik gabe. Baina haien atzean intuizio sakon bat zegoen: kapitalismoak menderakuntza molde berriak ekarri bazituen ere, ahaidetasunezko erlazio tradizionala higatu izanak bazekarren emantzipazio halako bat. Lotura bikoitz batek zeuzkan korapilatuak feministak, eta askok ez zuten erosotasun handirik aurkitu Polanyiren mugimendu bikoitzaren ezein aldetan: ez babes sozialaren aldean, zeina gizonen menderakuntzari atxikia baitzegoen; ez eta merkantilizazioaren aldean ere, zeinak gutxietsi egiten baitzuen erreprodukzio soziala. Eta ez zirenez gauza, halaber, ordena liberala besterik gabe baztertzeko edo besarkatzeko ere, beste alternatiba bat behar zuten, hirugarrena, zeinari emantzipazio deitu baitzioten. Eta feministak gauza izan ziren heinean termino hura eduki sinesgarriz janzteko, modu eraginkorrean ustiatu zuten Polanyiren figura dualista, eta ordezko bat aurkitu zioten, guk mugimendu hirukoitz dei diezaiokeguna. Hiru aldeko gatazka-jokaleku horretan, babesaren eta merkantilizazioaren aldeztaileek aurrez aurre talka egin zuten, elkarren artean ez ezik, baita emantzipazioaren jarraitzaileekin ere: hala nola feministekin, ezbairik gabe, baina baita sozialistekin, abolizionistekin eta antikolonialistekin ere, zeinak guztiak ahalegindu baitziren Polanyiren indar biak buruz buru jartzen bata bestearen kontra, nahiz eta horrek elkarren arteko desadostasunak ekarri zizkien[18].

      Teorian etorkizun handiko estrategia bat izanagatik ere, zaila zen ezartzeko. “Gizartea ekonomiatik babesteko” ahaleginak genero-hierarkia babesteko saialditzat hartu ziren hein berean, feministek gizonen menderakuntzaren inguruan ageri zuten oposizioa aise uler zitekeen langile-klasea eta periferiako komunitateak desitxuratzen ari ziren indar ekonomikoen sustatzaile moduan. Asoziazio ideologiko horiek luzaroan iraun zuten, harrigarriro, baita kapitalismo liberal lehiakorra gain behera etorri eta gerora ere, hilzorian gertatu baitzen gerra interinperialistek, depresio ekonomikoek eta nazioarteko kaos finantzarioak ekarri zizkioten (askotariko) kontraesanen zama astuna jasan ezinik.

IV.
ESTATUAK GOBERNATUTAKO
KAPITALISMOAREN KONTRAESAN SOZIALAK

      Eta etorri egin zen gainbehera, eta erregimen berri bati bide eman zion, XX. mendean: estatuak gobernatutako kapitalismoari; hala deituko diot nik. Erregimen hura Depresio Handiaren eta II. Mundu Gerraren errautsetatik sortua zen, eta indargabetu egin zuen produkzio ekonomikoaren eta erreprodukzio sozialaren arteko kontraesana, bestelako moldez indargabetu ere: erreprodukzioaren aldean lerrokatu zuen estatu-boterea. Aldi hartako estatuek, hain zuzen, beren gain hartu zituzten “ongizate sozialaren” erantzukizun zenbait, eta ahalegindu ziren erreprodukzio sozialean izandako ondorio lazgarri batzuk samurtzen, esplotazioak nahiz langabezia masiboak eragindakoak. Xede huraxe besarkatu zuten, bai erdigune kapitalistako ongizate-estatuek, bai periferiako estatu independente garapenzale berriek, nahiz eta haiek horretarako gaitasun txikiagoa zuten.

      Berriro ere, arrazoiak nahasita zeuden. Ilustratu-eliteen geruza bat erabat sinetsita zegoen ezen kapitalaren luzegabeko interesa —ahalik eta etekinik handiena ateratzeraino zukutzea— luzera begirako eskakizun batzuen mende zegoela —metaketa luzaroan iraunarazteko behar zirenen mende—. Eragile haien irudiko, estatuak gobernatutako erregimen berri hura sortu izanak modua ematen zien sistema kapitalista salbatzeko hark berezkoak zituen jaidura ezegonkortzaileetatik, bai eta iraultzaren mamutik babestekoa ere. Produktibitateak eta errentagarritasunak, besteak beste, “biopolitika” batzuk galdegin zituzten, eta eskulan osasuntsua eta hezia lantzea, sistemaren zurkaitz gisa arituko zena, iraultzaile jendaila zarpailari kontrajarria[19]. Beharrizan ezinbestekotzat jotzen zen, halaber, inbertsio publikoak egitea osasun-laguntzan, eskolatzean, haurren zaintzan eta adinekoen pentsioetan, betiere enpresen zuzkiduren bidez osatuak; izan ere, aldi hartan, erlazio kapitalistak hainbesteraino zeuden txertatuak bizitza sozialean, langile-klaseek jada ez baitzuten bitartekorik ere beren kabuz erreproduzitzeko. Egoera halakoa izanik, erreprodukzio soziala barneratu beharra zegoen, ordena kapitalistak modu ofizialean gobernaturiko esparru hartara ekarrarazi.

      Proiektu hura bat-bat egokitu zitzaion “eskari” ekonomikoak ekarri zuen arazo berriari. Ekonomiaren erreformazaleek leundu egin nahi zituzten kapitalismoaren boom/porrot ziklo endemikoak, eta ahalegindu ziren hazkunde jarraitua bermatzen, erdigune kapitalistako langileei ahalbidea emanez lan doblea egitera kontsumitzaile gisa. Eragile haiek onartu egin zuten bai sindikatzea —soldata handiagoak ekarri baitzituen— eta bai sektore publikoaren gastua —lanpostuak sortu baitzituen—; hala, espazio pribatu gisa berrasmatu zuten etxe-barrua, aproposa modu masiboan ekoitzitako objektu egunerokoen etxe-kontsumorako[20]. Eredu “fordzale” hark, batetik, kateko lana langile-klaseko familien kontsumismoari loturik, eta, bestetik, estatuak lagundutako erreprodukzioa baliaturik, merkantilizazioaren eta babes sozialaren arteko sintesi berri bat landu zuen, Polanyik antitetikotzat kontsideratu zituen egitasmoak.

      Baina, batez ere, langile-klaseak —emakumeak zein gizonak— aritu ziren aitzindari, hornikuntza publikoaren aldeko borrokaren buruan; eta beren arrazoi propioengatik aritu ziren. Haien iritziz, kontua zen herritar demokratiko gisa eskubide osoko kide izatea gizartean; hortik, gero, duintasuna, eskubideak, errespetagarritasuna eta ongizate materiala, zeinak erdiesteko ezinbesteko betekizuntzat jotzen baitzen familia-bizitza egonkor bat izatea. Sozialdemokrazia besarkaturik, bada, langile-klaseek orobat balioetsi egin zuten produkzio ekonomikoaren dinamismo orokontsumitzailea. Horren ondorioz, familiaren, herrialdearen eta bizi-mundu baten alde bozkatu zuten, eta fabriken, sistemaren eta makinen kontra.

      Erregimen liberaleko legeria babeslea ez bezala, estatuak gobernatutako kapitalismoaren ezarpena klaseko konpromiso batetik segitu zen, eta aurrerabide demokratiko bat izan zen. Aurreko erregimenekoek ez bezala, halaber, konponketa berriek erreprodukzio soziala egonkortzeko balio izan zieten; behintzat, batzuen batzuei eta aldi batean. Erdigune kapitalistako langile etnikoei —gehiengoa izaki— arindu egin zitzaizkien familia-bizitzako hainbat presio material, eta sustatu egin zen haiek politika alorrean sartzea. Arinki urrezko aro deitu baino lehen, ordea, erakutsi beharko genuke zer esklusio osagarrik egin zituzten posible lorpen horiek.

      Hor, lehenago bezala, erreprodukzio sozialaren aldezpena (neo)inperialismoarekin nahaspilatuta egon zen erdigunean. Erregimen fordzaleek eskubide sozialak finantzatu zituzten; hein batean, periferiako desjabetze etengabeen bidez (periferia erdigunean barrenduz), zeinek bere hartan iraun baitzuten molde zaharrean nahiz berrian, baita dekolonizazioaren ostean ere[21]. Bien bitartean, estatu postkolonialak Gerra Hotzaren jomugan harrapatuak zebiltzan, eta beren baliabideen zati handi bat —harrapaketa inperialak jada murriztuak— eskala handiko garapen-proiektuetarako erabili zuten, zeinek maiz berekin baitzekarten beren herri indigena “propioak” desjabetzea. Erreprodukzio soziala, periferiako gehien-gehienentzat, kanpokoa zen artean ere, nekazaritza-eremuetako jendea bere kabuz bizitzera behartu baitzuten.

      Haren aurreko erregimenak bezala, halaber, estatuak gobernatutako erregimena arraza-hierarkiarekin nahaspilatua zegoen. AEBetan, gizarte-segurantzatik kanpo utziak zituzten etxeko langileak eta nekazaritza-arlokoak; hain zuzen ere, eskubide sozialak kenduak zizkieten afro-amerikar askori[22]. Eta lan erreproduktiboa arrazaren arabera banatzea, esklabotza-garaian hasia bazen ere, itxuraberritu egin zen Jim Crow legeen pean, koloreko emakumeek soldata apaleko lan ordaindu bat aurkitu baitzuten, familia “zurien” haurrak zaintzera eta haien etxeak garbitzera joanda, beren familien bizkar[23].

      Genero-hierarkia ere ez zen absente egon konponketa haietan, haiek eratzeko prozesuak iraun zuen bitartean feministen ahotsak erlatiboki isilarazi baitzituzten. Mugimendu feministek artean ere ikusgaitasun publiko handirik ez zuten aldi batean (gutxi gorabehera, 1930eko urteetatik 1950ekoetara), ia inortxok ez zuen auzitan jartzen iritzi hau: langile-klasearen duintasunak berekin zekarrela, besteak beste, “familia-soldata”, etxe-barruan gizonak izatea aginpidea eta genero-diferentziaren sen sendo bat edukitzea. Horren ondorioz, estatuak gobernatutako kapitalismoaren erdiguneko herrialdeetan, joera bat zabaldu zen gero eta gehiago: balioestea genero-familiaren eredu heteronormatiboa, gizonaren ogibidea/etxekoandrearen lana euskarritzat dituena.

      Erreprodukzio sozialean egindako inbertsio publikoak sendotu egin zituen arau horiek. AEBetan, ongizate-zerbitzuen sistemak molde dual bat hartu zuen: batetik, laguntzak pobreak bezain estigmatizatuak zeuden, gizonen soldatarik eskuratu ezin zuten emakume eta haurrentzat (zurientzat); bestetik, gizarte-segurantza oparo bat, “langile” konstruktu moduan eraikiak izan zirenentzat[24]. Aldiz, Europako konponketek bestelako modu batean eutsi zieten hierarkia androzentrikoei, bereizketa hau egiten baitzuten: amen pentsioak eta soldatapeko lanari loturiko eskubide sozialak —sarritan, estatuarteko lehia bitarteko, jaiotzaren aldeko agertu zirenen agendek bultzaturikoak[25]—. Eredu biek familia-soldata baliozkotzen, onartzen eta sustatzen zuten. Familia eta lana ulertzeko modu androzentrikoak instituzionalizatu zituztelarik, biek ala biek naturalizatu egin zuten heteronormatibitatea eta genero-hierarkia, hein handi batean politika-eztabaidatik aterarazteraino.

      Alderdi horietan guztietan, sozialdemokraziak sakrifikatu egin zuen emantzipazioa, eta babes sozialaren eta merkantilizazioaren arteko aliantza bat aldeztu, nahiz eta horrek kapitalismoaren kontraesan soziala apaldu zuen hainbat hamarkadatan. Baina estatuak gobernatutako erregimen kapitalista gain behera etortzen hasi zen: lehenik, politika arloan, 1960ko urteetan, orduan jalgi baitzen Ezker Berria, erronka jotzeko asmoz haren esklusioei, inperio, genero eta arrazaren araberakoei, bai eta haren paternalismo burokratikoari ere, den-dena emantzipazioaren izenean; eta, hurrengo, ekonomia arloan, 1970eko urteetan, ordu hartako stagflazioak, “produktibitate-krisiak” eta manufaktura-industrian irabazien ehunekoak izandako beherakadak akuilatu egin baitzituen “neoliberalak” merkantilizazioa libre uzten ahalegintzera. Zer sakrifikatuko zatekeen, baldin eta alderdi biek indarrak batu izan balituzte? Babes soziala.

V.
KAPITALISMO FINANTZIALIZATUAREN
KONTRAESAN SOZIALAK

      Haren aurretik erregimen liberalak egin bezala, estatuak gobernatutako ordena kapitalista desegin egin zen krisialdi luze baten ostean. 1980ko urteen ingurumarian, iragarle erneek aise begiztatu ahal zuten ernatzen hasi berria zen erregimen baten silueta lausoa. Erregimen berri hura globalizatzailea eta neoliberala zen, estatuen eta enpresen desinbertsioa sustatzen zuena ongizate sozialean, eta emakumeak errekrutatzen eskulan ordaindu gisa baliatzeko. Hala, familia eta komunitate bakoitzeko zaintza-lanak kanpora atereaz, aldi berean murriztu egiten zaie halakoak egin ahal izateko gaitasuna. Horren emaitza: erreprodukzio sozialaren antolakuntza dual berria, zeina merkantilizatu egiten baitute halakorik ordain dezaketenek, eta pribatizatua bihurtzen baitzaie halakorik ordaindu ezin dutenei; izan ere, bigarren kategoria horretako zenbaitek zaintza-lanak egiten dituzte lehen kategoriakoentzat, ordainetan soldata bat (apala) jasotzearen truke. Bien bitartean, zaurian piko eginez eta kolpe bikoitzez, feministen aspaldiko kritika zenbaitek eta desindustrializazioak berak sinesgarritasun osoa kendu zioten, behin betiko, “familia-soldata” idealari. Hark bide eman zion, hain zuzen, gaur egungo arau modernoago bati: “soldata biko familia”.

      Zorraren zentraltasun berria da garapen horien bultzatzaile nagusia, eta erregimen berriaren ezaugarri bereizgarria. Finantza-instituzio globalek zorra darabilte tresna gisa estatuak hertsatzeko, besteak beste, gastu soziala mugatzera, austeritatea sendotzera eta, oro har, inbertsiogileekin batean azpijanean aritzera herritar babesgabeei beren balioa erauztearren. Hein handi batean, zorraren bidez, orobat, Hegoalde Globaleko laborariak desjabetu dituzte enpresek, berriro ere sailean jabetu direlarik haien lurrez, hartara energia-hornigaiak, ura, labore-lurrak eta “karbono-konpentsazioen” merkatua monopolizatzeko asmoz. Gero eta gehiago, halaber, zorraren bidez dihardu metaketak ere erdigune historikoan. Soldata apaleko lan-zerbitzu prekarioek ordeztu dituztenez gero sindikatutako industria-lanak, soldatak ezinago apalak dira, erreprodukzio sozialerako beharrezkoak diren kostuak baino askoz ere apalagoak; “gig-ekonomia”[26] deritzon horretan, kontsumitzailearen gastu jarraituak kontsumitzailearen zorra ere hedatua izatea eskatzen du, zeina modu esponentzialean hazten baita[27]. Bestela esanda, zorraren bidez, gero eta gehiago, kapitalak kanibalizatzen du orain lana, hark diziplinatzen ditu estatuak, periferiatik erdigunera lekualdatzen aberastasuna, eta dagokien balioa zurrupatzen die etxe-barruei, familiei, komunitateei eta naturari berari.

      Ondorioa: kapitalismoari dagozkion kontraesanak areagotzea produkzio ekonomikoaren eta erreprodukzio sozialaren artean. Aurreko erregimenak estatuak ahaldundu zituen, enpresa pribatuen luzegabeko interesak metaketa jarraituaren luzera begirako helburuaren mende jar zitzaten; hein batean, erreprodukzioa egonkortuz, hornikuntza publikoaren bidez. Erregimen berriak, aldiz, aukera eman zion finantza kapitalari estatuak eta administrazio publikoak diziplinatzeko, inbertsiogile pribatuen berehalako interesen onuragarri; tartean, desinbertsio publikoak eskatuta erreprodukzio sozialaren arloan. Aurreko erregimenak merkantilizazioa eta babes soziala elkartu zituen, emantzipazioaren kontra; erregimen berriak, aldiz, antolaera are eta perbertsoago bat sortu zuen, emantzipazioa eta merkantilizazioa bat eginik babes sozialari azpiak jatearren.

      Erregimen berria bi borroka multzoren intersekzio zorigaiztokotik ernatu zen. Borroka multzoetako batek aurrez aurre jarri zituen, batetik, merkatu-librezaleen alderdia, zeina gorabidean baitzen eta ekonomia kapitalista liberalizatzera eta globalizatzera emana baitzebilen, temati; eta, bestetik, langile-mugimenduak, gain behera etorriak izaki erdiguneko herrialdeetan, zeina noizbait sozialdemokraziaren oinarrizko euskarririk ahaltsuena izana baitzen, baina jada defentsiban baitzegoen, ez bada erabat garaitua. Beste borroka multzoak aurrez aurre jarri zituen, batetik, “mugimendu sozial berri” progresistak, denak ere genero-, sexu-, “arraza-”, etnizitate- eta erlijio-hierarkien aurkakoak; eta, bestetik, bizi-mundu eta pribilegio ezarriak babestu nahian zebiltzan herritarrak, zeinek ikusten baitzuten haiek galtzeko zorian zirela ekonomia berriaren “kosmopolitismoa” bitarteko. Bi borroka multzo horien arteko talka horretatik, emaitza harrigarri bat ernatu zen: neoliberalismo “progresista” bat, zeinak “dibertsitatea”, meritokrazia eta “emantzipazioa” goresten baitzituen, baina babes sozialak desegiten eta erreprodukzio soziala berriro ere kanpora ateratzen. Emaitza, beraz, ez da soilik herritar babesgabeak kapitalaren harrapaketen mende uztea, baizik eta emantzipazioa bera ere berriro definitzea, merkatu-terminoetan, hain zuzen[28].

      Mugimendu emantzipatzaile guztiek parte hartu zuten prozesu horretan. Den-denek, baita antiarrazismoa, multikulturalismoa, LGBT komunitatearen askapena eta ekologia aldezten zutenek ere, joera merkatu-librezale neoliberalak ekarri zituzten. Feministen ibilbidea, baina, bereziki zorigaiztokoa suertatu zen, kontuan izanik kapitalismoak luzaroan iraunarazi zituela, nahaspilaturik, generoa eta erreprodukzio soziala[29]. Lehendik aurreko erregimenek egin bezala, kapitalismo finantzializatuak ere instituzionalizatu egin zuen produkzio/erreprodukzio bereizketa, generoan oinarriturikoa. Aurreko erregimenena ez bezala, ordea, liberal-indibidualistaren eta genero-berdinzalearen aldekoa da erregimen berriaren iruditeria gailena; kontsideratzen da emakumeak eta gizonak berdinak direla, edozein arlotan ere, eta biek ala biek merezi dutela aukera-berdintasuna beren gaitasunak baliatzeko, bai eta —beharbada, bereziki— produkzioaren arloan ere. Erreprodukzioa, aldiz, iraganeko hondar atzerakoi gisa ageri da, zeina aurrerabiderako eragozpen bat baita, nola edo hala ezabatu beharrekoa, askapenerako bidetik jo nahi bada.

      Ikuskera berria, darion aura feminista hori gorabehera, edo, beharbada, hori dela-eta, kapitalismoaren kontraesan sozialaren gaur egungo moldearen adierazgarri da, zeinak are indar handiagoa hartzen baitu. Kapitalismo finantzializatuak, soldatapeko lanerako emakumeak errekrutatuz hornikuntza publikoa murriztearekin konforme ez, eta murriztu egin ditu benetako soldatak ere; hala, gehitu egin ditu lanordu ordainduak, etxe bakoitzak familia mantendu ahal izateko sartu beharrekoak, eta bultzatu egin du zaintza-lanak etsi-etsian beste batzuen esku uzteko premia larria[30]. “Genero-arrakala” betetzeko, berriz, erregimenak langile migranteak inportatzen ditu, herrialderik pobreenetatik aberatsenetara. Eta, eskuarki, eskualde pobreetako landa-eremuetako emakumeak eta/edo emakume arrazializatuak arduratu ohi dira erreprodukzio- eta zaintza-lan horiek egiteaz, oraintsu arte emakume pribilegiatuagoek egin ohi zituztenak. Baina hori egin ahal izateko, migranteek beste batzuen esku utzi behar dituzte beren familiako eta komunitateetako erantzukizunak, are eta pobreagoak diren zaintzaileen esku utzi ere, zeinek ere beste horrenbeste egin beharko baitute; eta horrela, hurrenez hurren, “zaintza-kate global” amairik gabekoan. Zaintza-arrakala betetzeaz bestera, ordea, ondorio garbi bat dakar: hura lekuz aldatzea, familiarik aberatsenetatik familiarik pobreenetara, Iparralde Globaletik Hegoalde Globalera[31].

      Halako jokaleku bat doi-doi datorkie “egiturazko doikuntza” bati lotuak dauden estatu postkolonial zordundu eta dibisarik gabekoen genero-estrategiei. Estatu horietako batzuek, etsi-etsian dibisa indartsu baten bila dabiltzalarik, modu aktiboan sustatzen dute emakumeen emigrazioa, atzerrira joan daitezen zaintza-lanak egitera eta dibisa-igorpena bideratu dezaten; beste estatu batzuek, berriz, zuzeneko inbertsioak gorteatu dituzte, esportazio-prozesuetarako eremuak sortuz; maiz, industria zenbaitetan: hala nola ehungintzan eta gailu elektronikoen muntatze eta ahokatze alorrean, zeinetarako nahiago baitute emakumeak enplegatzea[32]. Kasu bietan ere, zukutzeraino estutzen dira erreprodukzio sozialerako gaitasunak.

      AEBetan izan berri diren bi garapenek argi erakusten dute egoeraren larria. Lehenbizikoa, gero eta hedatuagoa dagoela “obulu-izoztea”, zeina, normalean, 10.000 $-en truke egiten den prozedura bat baita, baina orain IT enpresek doan eskaintzen baitiete goi-mailako kualifikazioa duten enplegatu emakumezkoei, onura gehigarri gisa eskaini ere. Langile horiek erakartzeko eta atxikitzeko gogoak beroturik, zenbait enpresak, tartean Apple eta Facebook, pizgarri handiak eskaintzen dizkiete haurrak edukitzea atzeratu dezaten, egiaz, honako hau esan nahiko baliete bezala: “Itxaron ezazu, eta eduki itzazu haurrak 40, 50 edo, are, 60 urte betetakoan; eskain iezazkiguzu guri zure goi-errendimenduko urte produktiboak”[33].

      AEBetako bigarrengo garapena ere berdin-berdin da esanguratsua, eta erreprodukzioaren eta produkzioaren arteko kontraesanaren adierazgarri: ugaritu egin direla bular-esnea erauzteko ponpa xurgagailu mekaniko garesti eta goi-mailako teknologiadunak. Horixe da hautabide “doia” halako herrialde batentzat, zeinean emakumeen ehuneko handi batek parte hartzen baitu eskulanean eta zeinean legezko agindurik ez baitute amatasun-ordainsarietarako edo guraso-baimenetarako, eta zeinean maitasun-istorio bat baitute teknologiarekin. Herrialde horretan, halaber, de rigueur da bularra ematea, nahiz eta aitorpen orotatik haragoko zerbait bihurtu den. Kontua jada ez baita norbere bularretatik zurrupaka edukitzea haur bat; orain, “bularra ematea” da norbere esnea modu mekanikoan erauztea eta botila batean gordetzea, gero norberaren haurtzainak hortik edanaraz diezaion haurrari. Denbora-eskasia larria den testuinguru batean, kopa-dobleko eta esku-libreko ponpa xurgagailu horiek kontsideratzen dira baliabiderik desiragarrientzat, bati aukera ematen baitiote bular bietatik aldi berean esnea erauzteko, lanera bidean autobian autoa gidatuz doalarik[34].

      Halako presioen pean, inori harrigarri gertatzen al zaio urte hauetan piztu izana erreprodukzio sozialaren aldeko borrokak? Iparraldeko feministek, maiz, “familiaren eta lanaren arteko oreka” moduan azaldu izan dute beren arretagunea[35]. Baina erreprodukzio sozialaren aldeko borrokek askoz ere gehiago biltzen dute beren barnean: funtsezko hainbat komunitate-mugimendu, helburu dutenak etxebizitza, osasun-laguntza, elikadura-segurtasuna eta baldintzarik gabeko ordainsari oinarrizko bat lortzea; hainbat borroka, migranteen, etxeko langileen eta enplegatu publikoen eskubideen aldekoak; hainbat kanpaina, irabazi-asmoak dituzten zahar-etxeetan, ospitaleetan eta haurren zaintzarako zentroetan zerbitzu sozialak egiten dabiltzan horiek sindikatu ahal izateko; hainbat borroka, besteak beste, zerbitzu publikoak lortzeko bai eguneko zentroetan eta bai zaharren zaintzakoetan, eta lan-aste laburragoak bermatzeko egindakoak, eta amatasun-ordainsari eta gurasotasun-baimen oparoak erdiestekoak. Eskakizun horiek guztiak, izan ere, bat datoz produkzioaren eta erreprodukzioaren arteko erlazioak modu masiboan berrantolatzeko eskariarekin: alegia, konponketa sozial egokiak erdiestea, jendeak —dena delakoa izanik ere haren klase soziala, generoa, sexualitatea eta kolorea— aukera izan dezan uztartzeko bai jarduera sozial-erreproduktiboak, bai ongi ordaindutako lan seguruak bezain interesgarriak.

      Gaur egungo koiunturan, muga-borrokak erdigunean daude erreprodukzio sozialaren arloan, hala nola dauden klase-borrokak erreprodukzio ekonomikoarenean. Zeri erantzuten dioten? Batez ere, “zaintza-krisi” bati, zeina sakon sustraiturik baitago kapitalismo finantzializatuaren dinamika egiturazkoetan. Eta, zorraren bidez globalizatzen eta bultzatzen denez, modu sistematikoan ari da desjabetzen lotura sozialak iraunarazteko eskuragarri dauden gaitasunak. “Soldata biko familia” aldarrikatzen duelarik ideal moderno eta berriago gisa, emantzipazioaren aldeko mugimenduak bereganatu ditu berriro, zeinak, merkantilizazioa proposatzen dutenekin bat eginik babes sozialaren jarraitzaileei kontra ekin dietenez, gero eta erresuminduago eta chauvinistago bilakatu baitira orain.

      Zer erna ote daiteke krisi honetatik?

VI.
ONDORIOA

      Gizarte kapitalistak behin baino gehiagotan berrasmatu du bere burua bere historiaren ibilbidean. Bereziki, krisi orokorreko garaietan, noiz eta kontraesan askotarikoak —politikoak, ekonomikoak, ekologikoak eta erreproduktiboak— elkarrekin korapilatu baitira, elkarren eragina larriagotzeraino, eta muga-borrokak piztu baitituzte kapitalismoaren osagai diren bereizketa instituzionalizatuen alderdietan: non eta ekonomiak eta politikak topo egiten baitute; non eta gizarteak eta naturak topo egiten baitute; eta non produkzioak eta erreprodukzioak topo egiten baitute. Muga horietan guztietan, eragile sozial zenbait mobilizatu egin dira, eta berriro marraztu dute gizarte kapitalistaren mapa instituzionala. Horien ahaleginek bultzatu zuten aldaketa: lehenik, XIX. mendean kapitalismo liberal lehiakorra zen hura estatuak gobernatutako kapitalismo bihurturik XX. mendean; eta, hurrengo, kapitalismo finantzializatuan, gaur egungo aroan.

      Historiaren joanean, halaber, kapitalismoaren kontraesan sozialak alderdi garrantzitsu bat harilkatu du hark pizturiko krisialdi lasterrean. Krisi-egoera bakoitzean, erreprodukzio soziala eta produkzio ekonomikoa bereizten dituen muga hori alderdi nagusi gisa gailendu da, eta borroka sozialaren erdiko zurkaitz bihurtu. Kasu bakoitzean, beraz, kapitalistaren genero-ordena beti jarri izan da auzitan. Kasu bakoitzean, azkenean, emaitza beti egon da baldintzatua, interesgune nagusien artean ea zer aliantza eratu diren mugimendu hirukoitz honetan: merkantilizazioa, babes soziala eta emantzipazioa. Horien arteko dinamikak bultzatu zuen aldaketa: lehenik, “arlo bereiziak” bihurtu zituztelarik “familia-soldata”, eta, hurrengo, “soldata biko familia”.

      Zer segitzen da gaur egungo koiunturatik? Kapitalismo finantzializatuaren gaur egungo kontraesanak behar bezain latzak al dira krisi orokortzat jotzeko, eta, hortaz, gizarte kapitalistaren beste mutazio bat iragarri beharko al genuke? Oraingo krisi honek behar besteko zabaltasunez eta ikuspegiz indarberrituko al ditu borrokak, gaur egungo erregimena eraldatzeko lain izan daitezen? Bestelako “feminismo sozialista” molde bat arrakastatsua gerta al liteke merkantilizazioarekiko maitasun-istorioaren mugimendu hegemonikoa hausteko eta, aldi berean, aliantza berri bat eratu ahal izateko emantzipazioaren eta babes sozialaren artean? Eta hala izango balitz, zer xederekin? Zer-nola berrasma liteke erreprodukzio/produkzio bereizketa gaur egun, eta zerk ordeztu lezake soldata biko familia?

      Nik hemen esanikoetako ezerk ere ez du balio zuzenean galdera horietako ezeini erantzuteko. Baina, horiek planteatu ahal izateko zorua lantzen aritu naizelarik, ahalegindu naiz argi apur bat egiten gaur egungo koiunturan. Iradokia dut, zehatz-mehatz, gaur egun dugun “zaintza-krisi” honen sustraia kapitalismoari berez dagokion kontraesan sozialean datzala; edo, areago, kontraesan horrek gaur egun bere egin duen molde zorrotz horretan, kapitalismo finantzializatuan. Hori hala baldin bada, orduan krisia ez da konponduko politika sozialen bidez adabatuz. Horretarako konponbideak ordena sozialaren egiturazko eraldaketa sakon baten ildotik baino ezin du jo. Horrek berekin ekarri behar du, batez ere, gainditzea kapitalismo finantzializatuan gertatzen den azpiratze harraparia, produkzioak erreprodukzioarekiko dagiena, baina oraingo honetan emantzipazioa eta babes soziala sakrifikatu beharrik izan gabe. Eta horrek, era berean, berekin dakar berrasmatzea produkzio/erreprodukzio bereizketa, eta berrirudikatzea genero-ordena. Dena delako emaitza hori eta kapitalismoa bateragarriak izango al diren, berriz, ikuskizun dago oraindik.

  *    Jatorrizko testua: “Contradictions of Capital and Care”, New Left Review, 100, 2016ko uztaila-abuztua.

  **   Honako entsegu honen frantsesezko itzulpena Parisen aurkeztu zen, 2016ko ekainaren 14an, hango Zientzia Sozialen Goi Eskolak antolatua zuen urteroko mintzaldian (38th Annual Marc Bloch Lecture), eta haien webgunean dago eskuragarri. Eskerrak eman nahi dizkiet, besteak beste, Pierre-Cyrile Hautcoeur-i, mintzaldira gonbidatzeagatik; Johanna Oksala-ri, eztabaidak suspertzeagatik; Mala Htun-i eta Eli Zaretsky-ri beren iruzkin lagungarriengatik; eta Selim Heper-i, ikerketan laguntzeagatik.

  [1]   Ruth Rosen, “The Care Crisis”, The Nation, 2007ko otsailaren 27a, https://www.thenation.com/article/care-crisis/. Cynthia Hess, “Women and the Care Crisis”, Institute for Women’s Policy Research Briefing Paper, IWPR C#401, 2013ko apirila, http://www.iwpr.org/publications/pubs/women-and-the-care-crisis-valuing-in-home-care-in-policy-and-practice. Polly Toynbee, “How the Care Crisis is Making Old Age a Nightmare”, The Guardian, 2015eko irailaren 2a, https://www.theguardian.com/society/2015/sep/02/how-care-crisis-making-old-age-nightmare; Daniel Boffey, “Half of All Services Now Failing as UK Care Sector Crisis Deepens”, The Guardian, 2015eko irailaren 26a, https://www.theguardian.com/society/2015/sep/26/nearly-half-social-care-services-failing-uk-elderly-disabled-welfare; David Brindle, “Social Care is on the Cusp of a Crisis”, The Guardian, 2015eko urriaren 14a, https://www.theguardian.com/social-care-network/2015/oct/14/social-care-cusp-crisis.

  [2]   “Denbora-eskasia” esapideari buruz, ikus: “In Search of Lost Time: Why is Everyone So Busy?”, The Economist, 2014ko abenduaren 20a, http://www.economist.com/news/christmas-specials/21636612-time-poverty-problem-partly-perception-and-partly-distribution-why; Kirsten Salyer, “Melinda Gates Offers a Solution to Time Poverty”, Time, 2016ko otsailaren 23a, http://time.com/4233689/bill-and-melinda-gates-annual-letter-2016; Arlie Hochschild, The Time Bind: When Work Becomes Home and Home Becomes Work, New York, 2001; Heather Boushey, Finding Time: The Economics of Work-Life Conflict, Cambridge, MA, 2016. “Familia/lana oreka” irizpideari buruz, ikus: Boushey eta Amy Rees Anderson, “Work-Life Balance: 5 Ways To Turn It From The Ultimate Oxymoron Into A Real Plan”, Forbes, 2013ko uztailaren 26a, https://www.google.com/webhp?sourceid=chrome-instant&ion=1&espv=2&ie=UTF-8#q=famiy%2Fwork%20balance; Laura Vanderkam, “Women with Big Jobs and Big Families: Balancing Really isn’t That Hard”, Fortune, 2015eko ekainaren 6a, http://fortune.com/2015/06/06/women-with-big-jobs-and-big-families-balancing-really-isnt-that-hard/; Neil Lyndon, “Work-life Balance: Why Do We Choose the Office over Family?”, The Telegraph, 2015eko urriaren 7a, http://www.telegraph.co.uk/men/thinking-man/11916874/Work-life-balance-why-do-we-choose-the-office-over-family.html; Martha Beck, “Finding Work-Life Balance: How To Keep Your Job And Home Lives Separate And Healthy”, The Huffington Post, 2015eko martxoaren 10a, http://www.huffingtonpost.com/2013/04/10/work-life-balance-job-home-strategies-for-women_n_3044764.html; Hayley Earl, “How to Balance Work with Family Life: A Teacher’s Survival Guide”, The Guardian, 2015eko martxoaren 25a, https://www.theguardian.com/teacher-network/2015/mar/25/work-life-balance-teacher-survival-guide. “Murrizketa soziala” adierazpideari buruz, ikus: Shirin M. Rai, Catherine Hoskyns eta Dania Thomas, “Depletion”, International Feminist Journal of Politics, 16, 1 (2013): 1-20. or.

  [3] Kapitalismoa ekonomia gisa dakusan ikuspegiari eginiko kritikaren berri izateko, eta ikuspegi “zabalago” baten aldezpenaz gehiago jakiteko, ikus: Nancy Fraser, “Behind Marx’s ‘Hidden Abode’: For an Expanded Conception of Capitalism”, New Left Review, 86 (2014): 55-72. or.

  [4] Hona hemen ekonomia kapitalista baterako behar diren funtsezko baldintza politikoei buruzko azalpena: Nancy Fraser, “Legitimation Crisis? On the Political Contradictions of Financialized Capitalism”, Critical Historical Studies, 2, 2 (2015): 157-189. or. Horretarako behar diren baldintza ekologikoei buruz jakiteko, berriz, ikus: James O’Connor, “Capitalism, Nature, Socialism: A Theoretical Introduction”, Capitalism, Nature, Socialism, 1, 1 (1988): 1-22. or.; eta Jason W. Moore, Capitalism in the Web of Life, Brooklyn, 2015.

  [5] Argudiobide horren aldaera ugari landu dituzte hainbat teorialari feministak. Formulazio marxista-feministen berri jakiteko, ikus: Lise Vogel, Marxism and the Oppression of Women: Toward a Unitary Theory, Boston, 2013; Silvia Federici, Revolution at Point Zero: Housework, Reproduction, and Feminist Struggle, New York, 2012; eta Christine Delphy, Close to Home: A Materialist Analysis of Women’s Oppression, London & New York, 2016. Bada beste lanketa ahaltsurik ere: Nancy Folbre, The Invisible Heart: Economics and Family Values, New York, 2002. “Erreprodukzio sozialaren teoria” dela-eta, ikus: Barbara Laslett eta Johanna Brenner, “Gender and Social Reproduction: Historical Perspectives”, Annual Review of Sociology, 15 (1989): 381-404. or.; Social Reproduction: Feminist Political Economy Challenges Neoliberalism, Kate Bezanson eta Meg Luxton (ed.), Montreal, 2006; Isabella Bakker, “Social Reproduction and the Constitution of a Gendered Political Economy”, New Political Economy, 12, 4 (2007): 541-556. or.; Cinzia Arruzza, “Functionalist, Determinist, Reductionist: Social Reproduction Feminism and its Critics”, Science & Society, 80, 1 (2016): 9-30. or.

  [6]   Muga-borroken berri jakiteko, ikus: Fraser, “Behind Marx’s ‘Hidden Abode’”, op. cit.

  [7]   Louise A. Tilly eta Joan W. Scott, Women, Work, and Family, Londres, 1987.

  [8]   Karl Marx eta Friedrich Engels, “Manifesto of the Communist Party”, in The Marx-Engels Reader, Robert C. Tucker (ed.), New York & London, 1978, 487-8. or.; Friedrich Engels, The Origins of the Family, Private Property and the State, Chicago, 1902, 90-100. or.

  [9]   Nancy Woloch, A Class by Herself: Protective Laws for Women Workers, 1890s-1990s, Princeton, 2015.

[10]   Karl Polanyi, The Great Transformation, Boston, 2001, 87. or., 138-9. or., 213.

[11]   Ava Baron, “Protective Labor Legislation and the Cult of Domesticity”, Journal of Family Issues, 2, 1 (1981): 25-38. or.

[12]   Maria Mies, Patriarchy and Accumulation on a World Scale, Londres, 2014, 74. or.

[13]   Eli Zaretsky, Capitalism, the Family and Personal Life, New York, 1986. Stephanie Coontz, The Social Origins of Private Life: A History of American Families 1600-1900, Londres, 1988.

[14]   Judith R. Walkowitz, Prostitution and Victorian Society: Women, Class, and the State, Cambridge, 1980. Barbara Hobson, Uneasy Virtue: The Politics of Prostitution and the American Reform Tradition, Chicago, 1990.

[15]   Angela Y. Davis, “Reflections on the Black Woman’s Role in the Community of Slaves”, The Massachusetts Review, 13, 2 (1972): 81-100. or.

[16]   David Wallace Adams, Education for Extinction: American Indians and the Boarding School Experience, 1875-1928, Kansas, 1995. Ward Churchill, Kill the Indian and Save the Man: The Genocidal Impact of American Indian Residential Schools, San Frantzisko, 2004.

[17]   Gayatri C. Spivak, “Can the Subaltern Speak?”, in Marxism and the Interpretation of Culture, Cary Nelson eta Lawrence Grossberg (ed.), Londres, 1988, 305. or.

[18]   “Mugimendu hirukoitza” kontzeptuaren berri jakiteko, ikus: Nancy Fraser, “Marketization, Social Protection, Emancipation: Toward a Neo-Polanyian Conception of Capitalist Crisis”, in Business as Usual: The Roots of the Global Financial Meltdown, Craig Calhoun eta Georgi Derluguian (ed.), New York, 2011, 137-58. or.; eta ikus orobat: Nancy Fraser, “A Triple Movement? Parsing the Politics of Crisis after Polanyi”, New Left Review, 81 (2013): 119-132. or.

[19]   Michel Foucault, “Governmentality” in The Foucault Effect, Graham Burchell, Colin Gordon, eta Peter Miller (ed.), Chicago, 1991, 87-104. or.; Michel Foucault, The Birth of Biopolitics, Lectures at College de France 1978-1979, New York, 2010, 64. or.

[20]   Kristin Ross, Fast Cars, Clean Bodies: Decolonization and the Reordering of French Culture, Cambridge, MA, 1996; Dolores Hayden, Building Suburbia: Green Fields and Urban Growth, New York, 2003; Stuart Ewen, Captains of Consciousness: Advertising and The Social Roots of the Consumer Culture, New York, 2008.

[21]   Garai horretan, estatuak erreprodukzio sozialerako laguntzak ematen zituen, eta zerga-sarreren eta funts gordeen bidez finantzatzen, zeinetan bai kapitalak eta bai metropoliko langileek beren ekarpena egiten baitzuten, bakoitzak bere neurrian, estatu jakin baten barruko klase-botereen arteko erlazioen arabera. Baina sarrera horien emaria hazi egin zen, periferiatik zetorren balio desbideratuarekin, atzerriko zuzeneko inbertsioetatiko mozkinen bidez eta truke desberdinean oinarrituriko merkataritzaren bidez. Raúl Prebisch, The Economic Development of Latin America and its Principal Problems, New York, 1950. Paul A. Baran, The Political Economy of Growth, New York, 1957. Geoffrey Pilling, “Imperialism, Trade and ‘Unequal Exchange’: The Work of Aghiri Emmanuel”, Economy and Society 2, 2 (1973): 164-185. or. Gernot Köhler eta Arno Tausch, Global Keynesianism: Unequal Exchange and Global Exploitation, Nova Science, 2001.

[22]   Jill Quadagno, The Color of Welfare: How Racism Undermined the War on Poverty, Oxford, 1994; Ira Katznelson, When Affirmative Action Was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America, New York, 2005.

[23]   Jacqueline Jones, Labor of Love, Labor of Sorrow: Black Women, Work, and the Family, from Slavery to the Present, New York, 1985; Evelyn Nakano Glenn, “From Servitude to Service Work: Historical Continuities in the Racial Division of Paid Reproductive Labor”, Signs: Journal of Women in Culture and Society, 18, 1 (1992): 1-43. or.; and Evelyn Nakano Glenn, Forced to Care: Coercion and Caregiving in America, Cambridge, MA, 2010.

[24]   Nancy Fraser, “Women, Welfare, and the Politics of Need Interpretation”, in Nancy Fraser, Unruly Practices: Power, Discourse, and Gender in Contemporary Social Theory, Minneapolis, 1989, 144-160. or.; Barbara J. Nelson, “Women’s Poverty and Women’s Citizenship: Some Political Consequences of Economic Marginality”, Signs: Journal of Women in Culture and Society, 10, 2 (1985): 209-231. or.; Diana Pearce, “Women, Work and Welfare: The Feminization of Poverty”, in Working Women and Families, Karen Wolk Feinstein (ed.), Beverly Hills, CA, 1979, 103-24. or.; Johanna Brenner, “Gender, Social Reproduction, and Women’s Self-Organization: Considering the U.S. Welfare State”, Gender & Society, 5, 3 (1991): 311-33. or.

[25]   Hilary Land, “Who Cares for the Family?” Journal of Social Policy, 7, 3 (1978): 257-84. or.; Patriarchy in a Welfare Society, Harriet Holter (ed.), Oslo, 1984; Mary Ruggie, The State and Working Women: A Comparative Study of Britain and Sweden, Princeton, 1984; Birte Siim, “Women and the Welfare State: Between Private and Public Dependence”, in Gender and Caring, Clare Ungerson (ed.), New York, 1990, 93-96. or.; A.S. Orloff, “Gender and Social Rights of Citizenship: The Comparative Analysis of Gender Relations and Welfare States”, American Sociological Review, 58, 3 (1993): 303-328. or.; A.S. Orloff, J.S. O’Connor eta S. Shaver, States, Markets, Families: Gender, Liberalism and Social Policy in Australia, Canada, Great Britain and the United States, Cambridge, UK, 1999; Gender and Welfare State Regimes, Diane Sainsbury (ed.), Oxford, 2000; F. Williams, R. Lister, A. Anttonen, J. Bussemaker, U. Gerhard, J. Heinen, S. Johansson eta A. Leira, Gendering Citizenship in Western Europe: New Challenges for Citizenship Research in a Cross-National Context, Bristol, 2007; Ann S. Orloff, “Gendering the Comparative Analysis of Welfare States: An Unfinished Agenda”, Sociological Theory, 27 (2009): 317-343. or.

[26]   Oro har freelanceek egin ohi dituzten aldizkako zenbait lan prekario oinarritzat dituena, zerbitzuen sektorean batik bat; musikaren mundutik datorkio, kontzertuetarako-eta maiz baliatu ohi dira halakoak. [itzultzailearen oharra]

[27]   Adrienne Roberts, “Financing Social Reproduction: The Gendered Relations of Debt and Mortgage Finance in Twenty-First Century America”, New Political Economy, 18, 1 (2013): 21-42. or.

[28]   Merkatu-librezaleen eta “mugimendu sozial berrien” arteko aliantza posiblerik ezaren emaitza gisa, erregimen berria ohiko lerrokatze politiko guztiak porrokatzen ari da, eta aurrez aurre jartzen, besteak beste, Hillary Clinton feminista neoliberal “progresista” eta Donald Trump populista nazionalista autoritarioa.

[29]   Nancy Fraser, “Feminism, Capitalism, and the Cunning of History”, New Left Review, 56 (2009): 97-117. or.

[30]   Elizabeth Warren eta Amelia Warren Tyagi, The Two-Income Trap: Why Middle-Class Parents are (Still) Going Broke, New York, 2003.

[31]   Arlie Hochschild, “Love and Gold”, in Global Woman: Nannies, Maids and Sex Workers in the New Economy, Barbara Ehrenreich eta Arlie Hochschild (ed.), New York, 2002, 15-30. or.; Brigitte Young, “The ‘Mistress’ and the ‘Maid’ in the Globalized Economy”, Socialist Register, 37 (2001): 315-327. or.

[32]   Saskia Sassen, “Women’s Burden: Counter-Geographies of Globalization and the Feminization of Survival”, Journal of International Affairs, 53, 2 (2000): 503-524. or; Jennifer Bair, “On Difference and Capital: Gender and the Globalization of Production”, Signs, 36, 1 (2010): 203-226. or.

[33]   “Apple and Facebook Offer to Freeze Eggs for Female Employees”, The Guardian, 2014ko urriaren 15a; eta hemen: https://www.theguardian.com/technology/2014/oct/15/apple-facebook-offer-freeze-eggs-female-employees. Are garrantzitsuago den zerbait: onura hori jada ez zaio gordetzen, modu esklusiboan, profesional-teknikari-kudeatzaileen klaseari. AEBetako armadak, orain, emakume errekrutatuei debalde eskaintzen die obuluak izozteko aukera, baldin eta zerbitzuan luzaroan jarduteko asmoz izena eman badute. “Pentagon to Offer Plan to Store Eggs and Sperm to Retain Young Troops”, The New York Times, 2016ko otsailaren 3a; eta hemen: http://www.nytimes.com/2016/02/04/us/politics/pentagon-to-offer-plan-to-store-eggs-and-sperm-to-retain-young-troops.html. Hor, militarismoaren logikak pribatizazioaren logika gainditzen du. Nik dakidala, oraindik inork ez dio heldu lehenbailehen jorratu beharreko gai honi: zer egin gatazka armatu batean hiltzen den emakume soldadu baten obuluekin?

[34]   Courtney Jung, Lactivism: How Feminists and Fundamentalists, Hippies and Yuppies, and Physicians and Politicians Made Breastfeeding Big Business and Bad Policy, New York, 2015; bereziki, 130-131. or. Osasun Zaintza Merkearen Legeak edo “Obamacare” erreforma delakoak agindutakoaren arabera, osasun-aseguratzaileek orain doan banatzen dizkiete beren onuradunei ponpa xurgagailuak. Hortaz, onura hori jada ez da emakume pribilegiatu batzuen eskubide esklusiboa. Horren eraginez, merkatu berri handi bat sortu da manufaktura-industrientzat, zeinak ponpa xurgagailuen sorta handiak ari baitira ekoizten Txinan azpikontratatuak dituzten fabriketan. Ikus: Sarah Kliff, “The Breast Pump Industry Is Booming, Thanks to Obamacare”, The Washington Post, 2013ko ekainaren 4a; eta hemen: https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2013/01/04/the-breast-pump-industry-is-booming-thanks-to-obamacare/

[35]   Lisa Belkin, “The Opt-Out Revolution”, The New York Times, 2003ko urriaren 26a. Judith Warner, Perfect Madness: Motherhood in the Age of Anxiety, New York, 2006. Lisa Miller, “The Retro Wife”, New York Magazine, 2013ko martxoaren 17a. Anne-Marie Slaughter, “Why Women Still Can’t Have It All”, The Atlantic, 2012ko uztaila-abuztua; eta Anne-Marie Slaughter, Unfinished Business: Women Men Work Family, New York, 2015. Judith Shulevitz, “How to Fix Feminism”, The New York Times, 2016ko ekainaren 10a.

KAPITALISMOA
EZINBESTEAN AL DA ARRAZISTA?

(Itzultzailea: MAIALEN BERASATEGI CATALÁN)

      Kapitalismoa beti egon da sakon lotuta arraza-zapalkuntzarekin. Premisa horrek, argi eta garbi, balio du esklabotzan oinarritutako plantazioen kapitalismoaz mintzatzeko, hots, XVIII. mendeko eta XIX.aren hasierako kapitalismoaz mintzatzeko, baina berdin dagokio Jim Crow garaiko XX. mendeko kapitalismo industrializatuari ere. Are, inortxok ezin du modu arrazoituan auzitan jarri arraza-zapalkuntzak hortxe dirauela gaur egun ere, desindustrializazioaren, subprime edo arrisku handiko maileguen, kartzelatze masiboen kapitalismo honetan. Alde nabarmenak daude kapitalismo horien guztien artean, baina “zinez existitu den” kapitalismo-molde oro izan da arraziala. Hau da: gizarte kapitalista, gaur arte izan dituen forma guztietan, arraza-zapalkuntzari lotuta egon da beti.

      Zein da, baina, lotura horren jitea? Kontingentea da, ala egiturazkoa? Kasualitatez lotu al ziren kapitalismoa eta arrazismoa, eta, beraz, bestelakoak izan al zitezkeen kontuak? Ala kapitalismoa hasi-hasieratik egon da egina populazioak “arrazaren” arabera bereizteko? Eta zer gertatzen da gaur egun? Arrazismoa zuzen-zuzenean txertatuta al dago gaur egungo kapitalismoaren egitura sakonean? Ala posible da azkenik kapitalismo ez-arrazial bat sortzea orain, XXI. mende honetan?

      Auzi horiek ez dira inondik ere berriak: aitzitik, Marxismo Beltz deritzon teorizazio-joera kritiko sakon baina gutxietsi baten muin-muinean daude. Mugimendu horrek 1930eko hamarkadatik 1980ko urteetaraino izan zuen loraldia, eta haren parte izan dira zenbait figura gailen, hala nola C.L.R. James, W.E.B. Du Bois, Eric Williams, Oliver Cromwell Cox, Stuart Hall, Walter Rodney, Angela Davis, Manning Marable, Barbara Fields, Robin D.G. Kelley, Cedric Robinson eta Cornel West[1]. Haien ikuspegiak ezberdinak dira xehetasun batzuetan, baina den-denek heldu zioten sakon kapitalismoaren eta arrazismoaren arteko loturari. 1980ko hamarraldian behintzat, orain “arrazaren teoria kritiko” esaten diogun horren buru-buruan egon ziren haien gogoetak.

      Gerora, ordea, kapitalismoak arrazarekin duen loturaren auzia desagertu egin zen agenda kritiko-teorikotik. Bai ezker berriaren erradikalismoaren gainbehera eta bai zinez existitzen zen komunismo haren kolapsoa zirela kausa, hainbat esparrutan utzi egin zioten kapitalismoa auzitan jartzeko modukotzat jotzeari, eta, aldi berean, gero eta gehiago errefusatzen hasi ziren marxismoa, zaharkitua zegoelakoan. Horren guztiaren ondorioz, praktikan, paradigma liberal eta postestrukturalistekin jarduten zuten pentsalarien esku utzi ziren azkenean arrazaren eta arrazismoaren auziak; eta pentsalari haiek, eragin handiko zenbait ekarpen egin zizkioten arren arrazaren inguruko teoria hegemoniko eta kritikoari, ez ziren saiatu argitzen zer harreman zegoen kapitalismoaren eta arraza-zapalkuntzaren artean.

      Gaur egun, berriz, arrazaren gaineko teorialari kritikoen beste belaunaldi bat sortu da, auzi hori berriz hauspotzen ari dena. Haren parte dira, besteak beste, Michael Dawson, Ruth Wilson Gilmore, Cedric Johnson, Barbara Ransby eta Keeanga-Yamahtta Taylor, eta beste modu batzuetan berraztertzen ari dira kapitalismoaren eta arrazismoaren arteko lotura, XXI. mendeko garabideen argitan[2]. Erraza da asmatzen zergatik: alde batetik, ekintzaile antiarrazista militanteen belaunaldi bateratu bat piztu da, baina, bestetik, aldi berean, hazi eta hazi ari da eskuin alternatibo delakoaren populismo zuri supremazista etnonazionalista bortitz bat ere. Horrek denak guztiz funtsezko bihurtu du arrazaren inguruko teoria kritikoa. Orain, jende asko ulertzen ari da gaur egungo gizarte kapitalistaren krisi gero eta sakonagoa dela bi bilakabide horien testuinguru zabala; krisi bat, hain justu, aldi berean areagotzen eta agerianago uzten ari dena bere zapalkuntza arrazialaren forma bereizgarriak. Gainera, kapitalismoak tabu izateari utzi dio, eta marxismoa berriro ere pizten ari da. Horiek horrela, marxismo beltzak ardatz dituen galderak premiazko bihurtu dira atzera: kapitalismoa ezinbestean al da arrazista? Gaindi al daiteke arraza-zapalkuntza gizarte kapitalista batean?

      Auzi horretan aurrera egin nahian, erabaki nuen nire presidentetza-diskurtsoaren[3] abagunea baliatuko nuela galdera zilegi horiei beste behin ere heltzeko. Proposatzen dudan ikuspegiak lausotu egiten ditu hala estrukturaren eta historiaren artean nola ezinbestekotasunaren eta aukeraren artean sortu ohi diren oposizio zurrunak, zeinek lausotu egiten baitituzte kapitalismoaren eta arrazismoaren arteko loturaren konplexutasunak. Kontingentziaren bertsioa aldezten dutenen kontrakarrean, nik irmo baieztatuko dut badela oinarri estruktural bat kapitalismoaren eta arraza-zapalkuntzaren arteko lotura etengabean. Hain zuzen, azalduko dut oinarri horretan sistema bat dagoela, kapital-metaketaren bi prozesu analitikoki ezberdin baina gainjarritan bermatzen dena: esplotazioan eta espropiazioan, hain zuzen. Bi “es” horiek bereiz daude, bakoitza populazio jakin bati adjudikatuta, eta horrexek zurkaizten du arraza-zapalkuntza gizarte kapitalistan. Ezinbestekotasunaren bertsioa aldezten dutenen kontrakarrean, berriz, esplikatuko dut kapitalismoko esplotazioaren eta espropiazioaren arteko lotura hori ez dela aldagaitza: egiaz, mutatu egin da historian, kapitalismoaren bilakabidean, zeina metaketa arrazializatuko erregimen kualitatiboki ezberdinen sekuentziatzat jo baitaiteke. Fase bakoitzean, modu historiko espezifiko batean konfiguratu dira bi “es” horiek, eta konfigurazio horietako bakoitzak arrazializazio-giro jakin bat zurkaiztu du. Sekuentzia horri gaurko garairaino erreparatzen badiogu, zerbait berria aurkituko dugu: kapitalismo-molde bat lausotua duena esplotazioaren eta espropiazioaren artean izandako bereizketa historikoa. Molde hori, itxuraz, desegiten ari da gizarte kapitalistak 400 urtez berezko izan duen arraza-zapalkuntzaren oinarri estrukturala, jada ez baitizkie zorrotz bereizitako bi populaziori adjudikatzen esplotazioa batetik eta espropiazioa bestetik; baina, hala eta guztiz ere, arraza-zapalkuntzak hortxe dirau, eta, nire ustez, ez batere modu bereziki ezinbestekoan, ezta modu huts-hutsean kontingentean ere. Horren ondorioz, buruhauste-sorta berri bat sortu zaie XXI. mendeko Marxismo Beltzaren teoriari eta arrazismoaren kontrako aktibismoari.

      Artikulu honetan, hiru pausotan xehatuko dut aipatu berri dudan arrazoibide hori. Hasteko, tesi hau defendatuko dut: kapitalismoak arraza-zapalkuntzarako oinarri estruktural bat daukala, espropiazioa ezinbestean behar baitu esplotaziorako. Hurrengo urratsean, estruktura horren historia aztertuko dut, kapitalismoaren historiako garai nagusietan bi “es” horien artean izandako konfigurazio aldakorrak laburbilduz. Eta, azken partean, aztertuko dut zer aukera dauden gizarte kapitalista berri honetan arraza-zapalkuntza gainditzeko, gaurko sistema esplotazioan eta espropiazioan oinarritzen baita oraindik, baina ez baitizkie bi horiek bi populazio zorrozki bereiziri adjudikatzen.

1.1.
KAPITALISMOAREN GAINEKO
HIRU IKUSPEGI:
TRUKEA, ESPLOTAZIOA
ETA ESPROPIAZIOA

      Kapitalismoa ezinbestean al da arrazista? Bada, segun eta zeri esaten diogun zehazki kapitalismo, eta segun eta zer ikuspegiren arabera ulertzen dugun. Merezi du hiru ikuspegi aztertzea: lehenbizikoa ekonomia-eskoletan irakasten dena da, negozioetan onartzen dena, eta, zentzu komunean oin harturik, merkatuko trukearen betaurrekoekin begiratzen dio kapitalismoari; bigarren ikuspegia, berriz, sozialistei, sindikalistei eta lan-arloan borrokan aritzen diren beste eragile batzuei ezagun zaien hori da, eta sakonago kokatzen du kapitalismoaren funtsa, salgaiak ekoizteko soldatapeko laneko esplotazioan; azkenik, hirugarren ikuspegia inperialismoaren kritikariek garatutakoa da, eta kapitalak herri konkistatuei eginiko espropiazioari jartzen dio arreta. Nire proposamena hauxe da: bigarren eta hirugarren ikuspegiak uztartzea eta, hala, ikuspegietako bakoitzak aintzat hartzen ez duena azaleratzea: gizarte kapitalistak oinarrian duen arraza-zapalkuntza estrukturala, hain zuzen.

      Har dezagun, hasteko, trukearen ikuspegia. Haren arabera, kapitalismoa simpliciter ageri da sistema ekonomiko gisa. Hazkundea eta efizientzia maximizatzeko antolatua izaki, merkatuaren instituzioa du ardatz, non norberaren mesedetan aritzen diren negoziogile libre eta independenteek balio bereko gaiak trukatzen baitituzte. Bada, horrela begiratuta, kapitalismoari ezinbestean berdin-berdin izan behar zaio kolorea. Inoren esku-hartzerik gabe, eta bere logika ekonomizista propioari lasai jarraitzeko libre izanik, halako sistema batek aurretiko arraza-hierarkia oro desegingo luke, eta ihes egingo lioke, halaber, halako beste hierarkiarik sortzeari. Trukearen ikuspegitik, zeharo kontingentea da arrazismoaren eta kapitalismoaren arteko lotura.

      Luze aritu gintezke ikuspegi horri buruz, baina, nik hemen azaldu nahi dudanerako, hauxe da garrantzitsuena: ikuspegi horrek definizioz bereizten duela kapitalismoa arrazismotik. Izan ere, hain axaletik definitzen duenez kapitalismoa (egiatan balitz bezala logika bat berez koloreari erreparatzen ez diona eta albait baliagarritasun handiena lortze hutsean datzana), trukea ardatz duen ikuspegi horrek merkatutik kanpoko indarrei egozten die arrazializazio-bulkada oro, eta, hala, desitxuratuta geratzen da merkatuak joera horretan duen eragina. Ikuspuntu horren arabera, eragilea ez da kapitalismoa (berak kapitalismotzat jotzen duena), baizik eta hura inguratzen duen gizarte zabalagoa. Alegia, kontsideratzen da arrazismoak historian, politikan eta kulturan duela sorburua, eta hiru horiek kapitalismotik bereiz daudela, kapitalismoari modu kontingente hutsean lotuta. Ikuspegi horrek, beraz, formalizatu egiten du kapitalismoa, hura baliabide/helburu logika ekonomizista batera murriztuz eta haren eduki historiko eta politikoak desagerraraziz. Hala, merkatua ardatz duen ikuspegiak gai funtsezko bat lausotzen du, nire arrazoibidearen muin-muinean egongo den hauxe: arrazoi estrukturalak direla kausa, ekonomia kapitalistek aurrebaldintza eta ekarpen “ez-ekonomiko” batzuk behar dituzte, tartean arraza-zapalkuntza eragiten duten zenbait. Mintzagai dugun ikuspegiak, ordea, ez du aintzat hartzen mendekotasun hori, eta lausotu egiten ditu sistemak bereizgarri dituen metaketa- eta menperatze-mekanismoak.

      Lehen aipatu dugun bigarren ikuspegiak, berriz, bai, agerrarazten ditu mekanismo horietako batzuk. Karl Marxek sortu zuen, eta zabalagoa da, ez hain formala, inondik ere ez hain arrosa-kolorekoa, Marxek esplotazio-sistema moduan berrinterpretatu baitzuen kapitalismoa. Jakina denez, merkataritza-trukearen ikuspegi ohikotik sakonago jo zuen Marxek, produktuen ekoizpenaren alor funtsezkoagoraino, eta, hala, esan zuenez, ohartu zen kapitalak soldatapeko langileei eragiten zien esplotazioa zela metaketaren sekretua. Marxentzat, izan ere, garrantzitsua zen aintzat hartzea kapitalismoko langileak ez direla ez jopu eta ez esklabo, baizik eta beren gain ardurarik ez duten norbanakoak, libreak lan-merkatuan sartzeko eta beren “lan-indarra” saltzeko. Egiaz, jakina, esparru horretan ez daukate zer hautatu handirik; aitzitik, produkzio-baliabideetara zuzenean iristeko bide oroz gabeturik daudenez, soldata baten truke kapitalista batentzat lan egitea hitzartuz baino ezin dituzte segurtatu bizirik irauteko baliabideak. Transakzio horren onura, gainera, ez da nagusiki haientzat izaten. Hortaz, lehen ikuspegiaren arabera balio bereko gaien truke bat den hori esku-joko hutsa da Marxen ustez. Kapitalismoko langileek, ez dietenez ordaintzen beren erreprodukziorako sozialki batez beste ezinbestekoa den kostua adina baino, ez dute zer eskaturik beren lanak sortzen duen gainbaliotik, kapitalistaren esku geratzen baita. Eta hain justu hortxe dago koska. Sistemaren funtsa, Marxen aburuz, esplotazioa da, bi klaseren arteko harreman gisa hartua: alde batean, kapitalistak, hots, gizarteko produkzio-baliabideen jabeak, produkzio horren gainbalioa bereganatzen dutenak; beste aldean, berriz, ekoizle libre baina jabetzagabeak, zeinak, bizitzeko, behartuta baitaude beren lan-indarra zatika saltzera. Marxen iritziz, kapitalismoa ez da ekonomia-molde huts bat, baizik eta klase-menderakuntzan oinarritutako sistema sozial bat, ardatz duena produktuen ekoizpenean kapitalak lan librea esplotatzea.

      Marxen ikuspuntuak indargune ugari ditu, eta gutxienez haietako bat, are, eztabaidaezina; izan ere, kapitalismoari esplotazioaren ikuspegitik begiratzen dionez, agerian uzten du trukearen ikuspegiak lausotzen duena: gizarte kapitalistak oinarri estruktural duela langile-klasearen menderakuntza. Hala eta guztiz ere, ikusmolde horrek ez du azalera ekartzen arraza-menderakuntzarako halako oinarri estrukturalik dagoenik, eta, beraz, alde horretatik behintzat, esplotazioaren ikuspegia deserosoki antzekoa zaio trukearen ikuspegiari, zeren, nahiz eta frogatzen duen soldatapeko lan librearen bizkar metatzen dela kapitala, ia ez baitu argitzen edo ez baitu inondik ere argitzen zer gertatzen den arrazarekin sistema horretan eta zergatik jokatu duen arrazak hain rol alimalekoa kapitalismoaren historian. Beraz, auzi horri heltzen ez dionez, zera baino ez du aditzera ematen: sistema modu kontingentean baino ez dagoela lotuta arraza-zapalkuntzari.

      Ondorio hori, ordea, azkarregi aterea da. Arazoa da ezen, kapitalak soldatapeko lana esplotatzeko darabilen prozesuari hain xehe erreparatuta, Marxek ez zituela modu sistematikoan aintzat hartu harekin zerikusia duten beste prozesu berdin funtsezko batzuk. Nik neuk buruan ditut horietako bi, zeinek, frogatuak izanez gero, agerian utz bailitzateke arraza-zapalkuntzarekiko zenbait lotura, sakon errotuak denak ere. Batetik, soldatarik gabeko lan ez-libre eta menpekoak kapitalaren metaketan izan duen funtzio erabakigarria dago —esplotazio-lanaz ez baizik lan espropiatuaz ari naiz hemen, soldata-kontratu bat tarteko ez duen lan menperatuaz—; bestetik, zenbait agindu politikoren funtzioa dago, herritar eta norbanako libreen estatusa eman baitiete “langileei” eta beheragoko izaki bihurtu baitituzte beste batzuk, hala nola esklabo tradizionalak, zerbitzari soldatagabeak, subjektu kolonizatuak, “herrialde barruko menpeko nazioetako” kide “natiboak”, zor-peoiak eta delitugileak[4].

      Espropiazioaren ikuspegia kontuan hartzen badugu, ordea, agerian geratzen dira bi faktore horiek, menpeko lanarena eta menperatze politikoarena. Hain zuzen, inperialismoaz jarduten duten zenbait teorialarik garatu dute kapitalismoaren ikusmolde hori, eta “metropoliaren” esparrutik harago jotzen du, aintzat hartzen baititu “periferiako” herrien konkista eta arpilatzea ere. Ikusmolde global horren aldeztaileek, hala, argitara dakarte modernitate kapitalistaren alderdi ezkutu izugarri bat: azalean onespenaren eta kontratuaren finezia ageri du, baina, azal horren azpian, ezkutuan dauzka hala indarkeria bortitza nola lapurreta disimulurik gabea. Horri erreparatuz gero, argi berriz beha dakieke trukeari eta esplotazioari, eta, orduan, izozmendi handiago eta siniestroago baten punta baino ez dira bihurtzen.

      Espropiazioaren ikuspegia argigarria da oso. Hain argi ez dagoena, ordea, zera da: ea hedapen inperiala egituraz den kapitalismoaren parte eta ea, hala bada, zer-nolako lotura duen menpekoen eta azpiratuen espropiazioak “langile libreen” esplotazioarekin. Halaber, ez zaigu modu sistematikoan azaltzen zer duen ikustekorik bigarren “es” horrek “arrazarekin”, baldin eta zer ikustekorik badu.

      Nire ustez, espropiazioa bada gizarte kapitalistaren parte integral bat, baita gizarte horrek “arrazarekin” duen loturaren parte integral bat ere. Laburbilduz eta aurreraxeago azalduko dudan bezala, kapitalak espropiatzen dituenen menderakuntza, ezkutuan, aukera bat da kapitalak esplotatzen dituenen askatasunerako. Lehena esplikatu ezean, ezin dugu osorik ulertu bigarrena, eta, gainera, ezin gara ohartu oinarri estrukturala daukala kapitalismoaren eta arraza-zapalkuntzaren arteko lotura historikoak.

      Esan berri dudana xehatzeko, kapitalismoaren kontzepzio zabalago bat erabiliko dut, aipatu ditugun bi ikuspegien elementuak uztartzen dituena: trukearen geruza ezaguna gehiago barrenduz, Marxek aipatutako esplotazioaren “egoitza ezkutua” espropiazio-momentu are lausoago batekin uztartuko dut. Alegia: bi “es” horien artean dagoen erlazioaz teorizatuz, kapitalismoak arraza-zapalkuntzarekin daukan lotura sakonki errotuaren oinarri estrukturalak identifikatuko ditut.

1.2.
ESPROPIAZIOA METAMOLDE:
ARRAZOIBIDE EKONOMIKO BAT

      Has nadin espropiazioa definituz. Esplotazioaren ideia marxistaz bestera, espropiazioa bestelako baliabide batzuen bitartez lortzen den metaketa da. Espropiazioak, izan ere, ez darabil kapitalak soldaten truke “lan-indarra” eskuratzeko darabilen harreman kontraktuala: aitzitik, gaitasunak eta baliabideak konfiskatuz eta horiek kapitalaren hedapenaren zirkuituetan sartuz funtzionatzen du. Konfiskazio hori batere disimulurik gabea eta bortitza izan daiteke, Mundu Berriko esklabotzarekin gertatu zen bezala, edo merkataritzaren lanbropean ezkutatuta gera daiteke, gaur egungo abusuzko maileguekin eta hipoteka-exekuzioekin gertatzen den bezala. Subjektu espropiatuak periferia kapitalistako landagunekoak eta komunitate indigenetakoak izan daitezke, bai eta erdigune kapitalistako talde zapalduetako eta menpekoetako kideak ere. Espropiatuak izan ondoren, proletario esplotatu bihurtuko dira agian, baldin eta zorionekoak badira; halako zorterik izan ezean, aldiz, espropiazioaren menpe geratuko dira, inolako soldatarik irabazi ezinik: pobreak izango dira, edo aldirietako auzo txiroetako biztanleak, edo etxaldeetako maizterrak, edo “natiboak”, edo esklaboak. Gai konfiskatuak lana, lurra, animaliak, tresnak, mineralak eta energia-erreserbak izan daitezke, baina baita gizakiak ere, haien sexu-gaitasuna eta ugalmena, haien umeak eta gorputz-organoak. Konturik funtsezkoena da kapitala definitzen duen balio-hazkuntzako prozesu horretan sartzen direla bahitutako gaitasun horiek guztiak. Lapurtze hutsa ez da nahikoa. Kapitalismoaren goraldiaren aurretik luzaro iraun zuen arpilatze-molde hartaz bestera, hemen azaldu asmo dudan espropiazioa zera da: konfiskazioa eta konskripzioa metaketaren mesedetan.

      Adiera hori duen espropiazioak gaitz ugari dakartza, eta gehienek lotura estua dute arraza-zapalkuntzarekin. Lotura hori, besteak beste, ageri-agerikoa da kapitalismoaren hastapenen historiarekin zerikusi handia duten baina gaur egun ere hortxe dirauten praktika batzuetan, hala nola lurraldeen konkistan, lurren anexioan, esklabotzan, lan behartuan, haur-bahiketan eta bortxaketa sistematikoetan. Dena den, badaude espropiazio-forma “modernoagoak” ere: besteak beste, espetxeko lana, trafiko sexual transnazionala, korporazioen lur-bereganatzea eta abusuzko zorren exekuzioa. Horiek denak, era berean, lotuta daude arraza-zapalkuntzarekin, eta, ikusiko dugun bezala, baita gaur egungo inperialismoarekin ere.

      Lotura hori, baina, ez da huts-hutsean historikoa eta kontingentea; aitzitik, kapitalak gaur egun ere baliatzen du espropiazio arrazializatua, eta arrazoi estrukturalak daude horretarako. Gainbalioa mugarik gabe handitzera eta hartaz modu pribatuan jabetzera emana dagoen sistema batean, definizioz, kapitalaren jabeek interes handia izango dute menpeko populazioei produkzio-baliabideak eta lana konfiskatzeko. Espropiazioak, izan ere, etekinak handitzen dizkie, produkzio-kostuak bi modutan apalaraziz: batetik, ekarpen merkeak eskainiz, hala nola energiarenak eta lehengaienak; eta, bestetik, irauteko baliabide merke-merkeak eskainiz (jakiak eta oihalkiak, adibidez), horrek modua ematen baitie soldata apalagoak ordaintzeko. Horrela, libreak ez diren subjektuei eta menpekoei baliabideak eta gaitasunak konfiskatuz, kapitalistek etekin handiagoz esplota ditzakete “langile libreak”. Bi “es”ak, beraz, elkarri korapilatuta daude. Manchesterren atzean, Mississippi beti[5].

      Espropiatzeak bere abantailak ditu garai “normaletan”, baina krisialdi ekonomikoetan bihurtzen da bereziki erakargarria, errentagarritasun gero eta txikiagoaren joera leheneratzeko konponbide kritiko baina behin-behinekoa izaten baita halakoetan. Beste hainbeste gertatzen da krisi politikoetan ere, zeinak, batzuetan, lausotu edo saihestu egiten baitira balioa transferituz kapitalarentzat itxuraz mehatxu ez diren populazioetatik itxuraz mehatxu direnetara. Berezitasun horrek ere, maiz, lotura izaten du “arrazarekin”[6].

      Oro har, beraz, espropiazioa kapitalismoaren ezaugarri estruktural bat da, eta esplotaziorako bidea ematen duen baldintza ezkutatua. Bi “es” horiek ez dira prozesu bereiz eta paraleloak, inondik ere; egiaz, munduko sistema kapitalista bakar baten alderdiak dira, elkarri modu sistematikoan gainjarriak eta elkarrekin izugarri korapilatuak. Biak bereizteak zerikusi gordin baina ezbairik gabea du Du Boisek “kolorearen lerroa” esaten dionarekin. Azken batean, oinarri-oinarrian, arrazializatutako “beste” horiek espropiatzea ezinbesteko baldintza da “langileak” esplotatzeko.

      Argitu dezadan ideia hori Marxek “metaketa primitibo” edo “jatorrizkoaren”[7] gainean emandako esplikazioarekin kontrastatuz, bi gauzatan baita ezberdina. Batetik, metaketa primitiboa prozesu odoltsu baten adierazgarria da: sistemaren hastapenetan kapitala pilatzeko erabiltzen hasi ziren prozesuaren adierazgarria, hain zuzen[8]. Espropiazioak, berriz, krisirako joera duen sistema batean metatzen eta metatzen segitzeko erabiltzen den konfiskatze-prozesu funtsezko bat izendatzen du, gaur egun abian dagoena. Bestetik, Marxek klase-bereizketaren sorrera historikoa esplikatzeko ere baliatzen du metaketa primitiboaren kontzeptua: langile jabetzagabeak eta produkzio-baliabideen jabe kapitalistak nola bereizi ziren azaltzeko, hain justu. Espropiazioak ere azaltzen du sorrera hori, baina beste bereizketa sozial bat ere ekartzen du argitara, hura bezain sakon errotua eta garrantzitsua baina Marxek modu sistematikoan teorizatu gabea: kapitalak soldatapeko lanean esplotatzen dituen “langile libreen” eta kapitalak beste baliabide batzuen bitartez kanibalizatzen dituen subjektu ez-libre edo menpekoen arteko bereizketaz ari naiz.

      Bigarren bereizketa hori, hain zuzen, mintzagai dugun auziaren muin-muinean dago. Nire tesia da gizarte kapitalistaren arrazializazio-dinamikak “marka” estrukturalki errotu batean mamitzen direla: esplotazio-subjektu libreak eta espropiazio-subjektu menpekoak elkarrengandik bereizten dituen “markan”, alegia. Ideia hori arrazoitzeko, ordea, ikuspegia aldatu beharra dago, “ekonomikotik” “politikora”; izan ere, gizarte kapitalistaren ordena politikoak jorratuz baino ezingo dugu ulertu zertan datzan bereizketa hori eta, horrekin batera, nola fabrikatu den “arraza”.

1.3.
ESPROPIAZIOA MENDERAMOLDE:
ARRAZOIBIDE POLITIKO BAT

      Espropiazioaren eta esplotazioaren arteko aldea ekonomikoa eta politikoa da aldi berean. Ikuspegi ekonomikotik, kapitala metatzeko mekanismoak izendatzen dituzte bi termino horiek: balioa handitzeko modu analitikoki ezberdin baina elkarri lotuak. Ikuspegi politikotik begiratuta, berriz, zenbait menderamolderekin dute zerikusia; bereziki, estatus-hierarkia batzuekin, zeinen bidez bereizten baitira herritar eta gizabanako eskubidedunak menperatuengandik, libre ez diren jopuengandik, familietako eta talde menpekoetako kide menpekoengandik. Gizarte kapitalista batean, Marxek behin eta berriz esan zuen bezala, langile esplotatuek gizabanako librearen lege-estatusa dute, eta baimena dute beren lan-indarra saltzeko soldata baten truke. Hasieran, produkzio-baliabideetatik urruntzen dituzte, eta proletario bihurtu, baina, gero, teorian behintzat, babestu egiten dituzte espropiaziotik (espropiazio are handiagotik). Alde horretatik, haien estatusak ez dauka inolako zerikusirik kapitalak oraindik ere lana, jabetzak edota pertsonak konfiskatzen dizkien gizabanakoen estatusarekin; azken populazio horiek ez baitute inolako abarorik: babesgabe daude, espropiazioaren harrapakin dira behin eta berriro. Berez bortxagarri eratuak izaki, esposizio bete-betean daude, eta, babes politikoaz gabetu dituztenez, ez daukate baliabiderik egiten dizkieten gauzei aurre egiteko.

      Oro har, beraz, bi “es” horiek ez dira bereizten, soil-soilik, metatzeko helburuz, baizik eta baita menderatzeko helburuz ere. Gizarte kapitalistan, eragile politikoek ematen edo ukatzen dute babesa —oroz gain, estatuek—. Era berean, herritarrak menpekoengandik, herrikideak atzerritarrengandik eta langile eskubidedunak bizkarroi menpekoengandik bereizten dituzten estatus-hierarkiak ere estatuek kodetzen eta ezartzen dituzte batez ere. Esplotatzeko moduko subjektuak eta espropiatzeko moduko subjektuak sortuz eta aldi berean bata bestearengandik bereiziz, estatuen subjektibazio politikoko praktikak aurrebaldintza ezinbesteko bihurtzen dira kapitalaren “autohazkunderako”[9].

      Dena den, estatuak ez dira berak bakarrik aritzen horretan: akordio geopolitikoak ere izaten dira tartean. Maila nazionaleko subjektibazio politikoa, azken batean, nazioarteko sistema batek ahalbidetzen du: sistema bat estatuak “aitortzen” dituena eta baimena ematen diena muga-kontrolak jartzeko, legezko biztanleak “atzerritar ilegalengandik” bereizte aldera. Gaur egun migranteen eta iheslarien inguruan pizturik dauden gatazkei erreparatu besterik ez dago ikusteko zer erraz kodetzen diren arrazaren arabera geopolitikak ahalbidetutako estatus politikoen hierarkia horiek.

      Gauza bera gertatzen da beste zenbait estatus-hierarkiarekin, kapitalismoaren geografia inperialistan sustraituta dauden hierarkia batzuekin. Geografia horrek bitan banatzen du mundua: “erdigunea” dago batetik, eta “periferia” bestetik. Historian, erdigunea esplotazioaren bihotz enblematikoa izan da itxuraz, eta periferia, berriz, espropiazioaren esparru ikonikoa. Bereizketa hori modu esplizituan arrazializatuta egon da hasiera-hasieratik, harekin zerikusia duten estatus-hierarkiak bezalaxe: metropoliko herritarrak versus kolonietako menpekoak, gizabanako libreak versus esklaboak, “europarrak” versus “natiboak”, “zuriak” versus “beltzak”. Hierarkia horiek orobat balio dute populazioak eta eskualdeak honela bereizteko: esplotaziorako egokiak direnak batetik, eta espropiaziora bideratuta daudenak bestetik.

      Hori nola gertatzen den ulertzeko, errepara diezaiogun xeheago subjektibazio politikoari, bereziki herritar-langile libre esplotagarriak subjektu menpeko espropiagarrietatik bereizteko prozesuei. Izan ere, bi estatusak eratu ziren modu politiko batean, baina biak ezberdin. Erdigune kapitalistan, eskulangile, laborari eta maizter gabetuak herritar-langile esplotagarri bihurtu ziren klase-engaiamenduaren bidezko prozesu historiko batzuen bidez; prozesu haietan, kapitalaren interesen ildoetarantz bideratu ziren haien emantzipazio-borrokak, estatu nazionalen lege-egitura liberalen barruan. Ordea, etengabe espropiatuak izateko subjektu bilakatu zituztenek, erdigunean bizi zein periferian bizi, halako erosotasunik batere ez zuten aurkitu, indar armatuek sarriago deuseztatzen baitzituzten haien matxinadak. Esplotatuen kontrako menderakuntza, hain zuzen, onespen- eta legezkotasun-laino batek inguratzen zuen, baina espropiatuen kontrakoa, aldiz, errepresio huts-hutsean oinarritzen zen, inolako mozorrorik gabe.

      Maiz, gainera, bi estatusek elkar sortzeko balio izan dute, azkenerako elkar definitzeraino. Ameriketako Estatu Batuetan, esplotazioa legitimatzen duen libertate-kutsu nabarmen bat hartu zuen herritar-langilearen estatusak, nola-eta esklabo tradizionalen eta herri indigenen kondizio beheratu eta menpekoaren kontrakarrean, modua baitzegoen azken horiek eta haien lurrak behin eta berriro eta zigorgabetasunez konfiskatzeko[10]. Bigarren talde horren menpeko-estatusa kodetuz, beraz, AEBetako estatuak lehen taldearen estatus normatiboa sortu zuen.

      Dena den, esan bezala, kapitalismoko subjektu menpekoen fabrikazio politikoa beti izan da estatuen mugez haraindikoa. Arrazoi sistemikoak direla medio, estatu boteretsuek, sustraituta egonik lehiakortasun geopolitikoaren eta espantsionismo ekonomikoaren logika elkarri lotuetan, beste pauso bat eman eta subjektu espropiagarriak sortu dituzte urrutiko lurretan, munduaren sistema kapitalistaren eremu periferikoetan. Planetako tokirik urrunenak arpilatuz, Europako botere kolonialek eta, haien atzetik, AEBetako estatu inperialek bilioika pertsona bilakatu zituzten halako menpeko: babes politikoa inausirik denak, konfiskatuak izateko ezinago eskuragarri. Estatuek horrela sorturiko subjektu espropiagarriak askoz ere gehiago dira esplotatzeko helburuz “emantzipatu” dituzten herritar-langileak baino. Eta menpeko herriak aginpide kolonialetik askatu zirenean ere ez zen eten prozesu hura; aitzitik, gaur egun ere egunero sortzen dira subjektu espropiagarriak, saldoka, horretarako zenbait operazio egiten baitituzte elkarrekin estatu postkolonialek, ugazaba kolonial izandakoek eta metaketaren makineria koipeztatzen duten herrialdez haraindiko botereek, zorraren bidez jendea gabetzea sustatzen duten finantza-instituzio globalak barne.

      Horren guztiaren bilbea, hemen ere, esposizio politikoa da, hots, modurik ez edukitzea besteri mugak jartzeko eta babesa eskatzeko. Hain justu, esposizioa da espropiagarritasunaren adierarik sakonena, esplotagarritasunetik bereizten duena; eta hain zuzen ere espropiagarritasuna, hots, bortxagarri izatearen eta babesgabe egotearen kondizioa da arraza-zapalkuntzaren muina. “Arrazaren” markak bereizten ditu esplotazioaren subjektu libreak eta espropiazioaren subjektu mendekoak.

      Hementxe amaitzen da nire arrazoibidearen lehen urratsa. Honetara ezkero, baiezta dezaket kapitalismoak egituraz daukala oinarrian arraza-zapalkuntza. Oinarri hori, berez, lausotu egiten da sistemari axalegitik begiratzen badiogu, dela merkatuko trukearen ikuspegitik, dela soldatapeko lan librearen esplotazioarenetik. Aldiz, espropiazioaren bigarren “es” hori aintzat hartu eta ikuspegia zabalduz gero, agerian geratzen da oinarri hori, betiere ulerturik espropiazioa ezinbestekoa dela esplotaziorako, harengandik ezberdina baina harekin lotua. Kapitalismoaren gaineko ikuspegi zabalago horri helduta, barnean harturik bai “politika” eta bai “ekonomia”, jabetuko gara sistema hau modu ez-kontingentean oinarritzen dela jende ez-librez eta menpekoz osatutako estratu batean, eta jende hori berez bortxagarri gisa markatuta dagoela arraza dela kausa. Kapitalismoa arraza-zapalkuntzarekin hain estu lotuta egotearen oinarri estrukturala, hain zuzen ere, horixe da: kapitalismoak osaeraz esplotazioa eta espropiazioa bereizteko duen joera.

2.1
“ES”/“ES” EGITURA HISTORIZATZEN:
METAKETA ARRAZIALIZATUKO
ERREGIMENAK

      Nolanahi dela, deskribatu berri dudan egitura hori aldakorra da; ez zen inondik ere beti-betiko finkatu kapitalismoaren hasieratik: oso maiz eta asko aldatu da haren bilakabidean. Zenbait fasetan, esplotazioa eta espropiazioa argi eta garbi bereizita egon ziren; esplotazioa sistemaren erdigunean ardaztu zen, Europan alegia, eta “langileen aristokraziari” egokitu zitzaion (aristokrazia horretako gizon zuriei); espropiazioa, berriz, periferian ezarri zen gehienbat, eta koloreko jendeari inposatu zitzaion. Beste fase batzuetan, berriz, lausotu egin zen bereizketa hori. Halako aldaketek hainbestean behin berritxuratu dituzte arraza-zapalkuntzaren dinamikak gizarte kapitalistan, eta, beraz, gizarte hori ezin da ulertu dinamika horietatik bereizita. Alde horretatik, kapitalismoaren eta arrazismoaren arteko lotura, egiturazkoa ez ezik, historikoa ere bada.

      Kondizio bikoitz hori argitze aldera, nire arrazoibidearen bigarren urratsari ekingo diot orain: gaingiroki azalduko dut kapitalismoaren historia, metaketa arrazializatuko erregimenen segida gisa hartuta. Esplikazio honek azalera dakar zer-nolako lotura historiko espezifikoak izan diren espropiazioaren eta esplotazioaren artean kapitalismoaren garabidearen fase nagusi bakoitzean, eta erregimen bakoitzean bi “es” horien geografia eta demografia nolakoak ziren zehaztuko dut: zenbateraino zeuden bereizita, zer eskualdetan ezarri zen bakoitza, eta zer populazioren gain. Halaber, esplikatuko dut zer pisu erlatibo izan duten bi “es” horiek erregimen bakoitzean, eta zer modu bereizgarritan egon diren teilakaturik. Azkenik, fase bakoitza bereizten duten menderamolde politikoak ere xehatuko ditut.

      XVI. mendetik XVIII.erainoko kapitalismo komertzial edo merkataritza-kapitalismoarekin hasiko naiz. Aro huraxe zuen buruan Marxek “jatorrizko metaketa” kontzeptua sortu zuenean. Esapide horren bidez, nabarmendu zuen ezen, kapitalismoaren fase hartan, metabide nagusia ez zela esplotazioa, baizik espropiazioa. Konfiskazioan zegoen koska, eta agerikoa zen hala erdigunean (lurrak pribatizatzeko prozesuetan), nola periferian (konkistan, harrapaketetan eta “larru-beltzen ehizan”)[11]. Biak ala biak dira industria modernoaren goraldia hasi baino askoz lehenagoko fenomenoak; izan ere, fabriketako langileen eskala handiko esplotazioaren aurretik, gorputzen, lanaren, lurraren eta aberastasun mineralen espropiazio masiboa baliatu zen, Europan bai, baina “Mundu Berrian” batez ere. Espropiazioak oso txiki utzi zuen esplotazioa kapitalismo komertzialean, eta horrek ondorio izugarriak izan zituen estatus-hierarkian.

      Erregimen hark, baiki, geroko faseetan hainbesteko ondorioak izan zituzten menderakuntza arrazializatuen bide-aurrekoak urratu zituen: “europarrak” versus “natiboak”, norbanako libreak versus esklaboak, “zuriak” versus “beltzak”. Hala eta guztiz ere, bereizketa haiek ez ziren hain sakonak, aro hartan menpeko-estatusa baitzuen jabetzarik gabeko ia jende guztiak, ez herritar eskubidedunaren estatusa. Garai hartan, ia inor ez zegoen espropiaziotik salbu, eta kondizio orokorra ez zen libertatea, baizik menpekotasuna. Hori dela eta, estatus hark ez zeukan estigma berezi hura, kapitalismoaren hurrengo faseetan izango zuena, hots, erdiguneko gehiengo etnikoetako gizonezko langileek borroka politikoaren bitartez eskubide liberalak lortu zituzten faseetakoa. Aurrerago handitu zen “arraza libreen eta menpekoen” arteko kontrastea, estatu metropolitarrak demokratizatu zirenean eta fabriketan soldatapeko lan librea eskala handian esplotatzen hasi zirenean; orduantxe nagusitu zen zurien supremazismoaren estatusaren ordena zeharo garatua, kapitalismo modernoarekin lotu ohi dugun hori[12].

      Horixe gertatu zen, hain justu, XIX. mendeko merkataritza-kapitalismoak bide eman zionean “kapitalismo liberal” edo “laisser-faire kapitalismo” esaten zaionari (oker esan ere). Erregimen berri hartan, bi “es”ak gehiago orekatu ziren, eta gehiago lotu elkarri. Jakina, lurraren eta lanaren konfiskazioak berean segitu zuen, ziztu bizian, Europako estatuek beren aginpide koloniala finkatzen zuten heinean; AEBek, berriz, “barne-kolonia” iraunarazi zuten, esklabotza arrazializatua hedatuz hasieran, eta libertoak maiztertza-sistemaren bitartez zor-peoi bilakatuz ondoren, abolizioaren ostean. Orduan, baina, periferiako espropiazio etengabea txirikordatu egin zen erdiguneko esplotazio izugarri etekintsuarekin. Nobedadea hauxe zen: fabriketan oinarritutako eskala handiko manufaktura hasi zela, non sortu baitzen Marxek irudikatutako proletariotza, bizimodu tradizionalak irauli zirenean eta klase-gatazka piztu zenean. Hala, estatu metropolitarrak demokratizatzeko borrokek herritar izatearen bertsio bat ekarri zieten langile esplotatuei, sistema osatzeko balio izan zuen bertsio bat. Aldi berean, ordea, borroka antikolonialak bortitz erreprimituz, segurtatu zuten menderakuntzak aurrera segituko zuela periferian. Ondorioz, sakondu egin zen menpekotasunaren eta askatasunaren arteko aldea, eta gero eta gehiago arrazializatu, bi giza “arraza” guztiz ezberdin bereizirik. Horrela, herritar-langile libre “zuri” esplotagarria sortu zen, antitesi bihurturik bere kondizioari bide ematen zion ifrentzu ankerrarentzat: menpeko arrazializatu espropiagarriarentzat. Hala, arrazismo modernoak aingura iraunkor bat aurkitu zuen gizarte kapitalistaren egitura sakonean.

      Kapitalismo “liberalean”, areago sendotu zen arrazializazioa, espropiazioaren eta esplotazioaren ustezko bereizketaren bidez. Erregimen hartan, izan ere, bazirudien bi “es”ak eskualde ezberdinetan finkatuta zeudela, populazio ezberdinei ezarrita: batzuk esklabo bihurtuta edo kolonizatuta zeuden; besteak, aldiz, “libre”. Baina, egia esan, bereizketa hura ez zegoen hain argi eta garbi, industria estraktibo batzuk menpeko kolonialak hartzen hasi baitziren soldatapeko lanerako, eta erdigune kapitalistako langile esplotatu gutxi batzuek baino ez baitzuten lortu indarrean zen espropiazioari guztiz ihes egitea. Bi “es”ak, hortaz, bereiz itxura bazuten ere, modu sistematikoan teilakatuta zeuden: periferiako populazioen espropiazioak (baita erdiguneko periferiakoenak ere) hornitzen zuen sistema jaki, oihalki, mineral eta energia merkez, eta, hori gabe, metropoliko industriako langileen esplotazioa ez zen sekula etekintsua izango. Beraz, aro “liberalean”, bi “es”ak metaketa-motor ezberdinak izan ziren mundu osoko sistema kapitalista bakarraren barruan, baina elkar orekatzen zuten aldi berean.

      Hurrengo aroan, berriz ere mutatu zen espropiazioaren eta esplotazioaren arteko lotura. “Estatuak gobernatutako kapitalismoaren” erregimen berria gerra arteko garaian hasi eta II. Mundu Gerran finkatu zen, eta, bi “es”en arteko bereizketa deuseztatu gabe ere, arindu behintzat egin zuen. Garai hartan, espropiazioak utzi egin zion esplotaziotik bereiz egoteari, eta harekin zuzenean uztartu zen: besteak beste, erdigune kapitalistako lan-merkatu zatikatuetan. Egoera hartan, kapitalak konfiskazio-gainsari bat patrikaratu zuen langile arrazializatuengandik, “zuriei” baino gutxiago ordainduz haiei, eta haien erreprodukziorako sozialki ezinbestekoa zen kostua baino gutxiago pagatuz. Hala, espropiazioa zuzen-zuzenean lotu zen esplotazioarekin, soldatapeko lanaren barne-osaeran sartu baitzen.

      Afro-amerikarrak horren erakusgarri ona dira. Nekazaritzako mekanizazioaren ondorioz bazterreraturik, iparraldeko hirietara jo zuten saldoan, eta industriako proletarioei batu zitzaizkien asko, baina bigarren mailako langile gisa oro har, gutxien espezializatutako lanik zikinenak egitea egokitu baitzitzaien. Garai hartan, espropiazioa haien esplotazioaren gain zetzan, kapitalak ez baitzien pagatzen haien erreprodukzio-kostuak adina. Jim Crow legeen pean, mendekotasun politiko etengabean zeuden, eta horrexek zurkaiztu zuen orduko antolaera. Estatuak gobernatutako kapitalismoaren aroan, estatubatuar beltzei ukatu egin zitzaien babes politikoa, eta, segregazioaren, boto-eskubiderik ezaren eta bestelako ezin konta ahal umiliazio instituzionalizaturen bitartez, herritar oso izatea galarazi zieten orduan ere. Iparraldeko fabriketan lanean aritu arren, oraindik espropiagarriak ziren gutxi-asko, ez norbanako guztiz libre eta eskubidedunak. Aldi berean espropiatzen eta esplotatzen zituzten[13].

      Estatu-kapitalismoaren erregimenak, bi “es”en arteko muga lausotu bazuen ere, handitu egin zuen haiei lotutako estatus-ezberdintasuna; izan ere, erdigune kapitalistan sortu berriak ziren ongizate-estatuek are balio sinboliko eta material handiagoa eman zioten herritar-langileen estatusari, babesa eta onurak hedatu baitzizkieten horiek erreklamatzeko modua izan zutenei. Lan-eskubideak, korporazioekiko negoziazioak eta gizarte-segurantza ezarrita, egonkortu egin zuten metaketa, kapitalaren onuragarri, eta, are, esplotatuta “baino” ez zeuden “langileak” beretu zituzten politikoki. Ondorioa hauxe izan zen: izendapen hartatik baztertuak izan zirenenganako konparazio bidegabeak areagotzea, “beste” arrazializatuak areago estigmatizatzeraino. Azkenerako, “beste” arrazializatu haiek hain modu nabarmen anomaloan bortxaerraz bihurturik eta bortxaerraztasun hura injustutzat harturik, egoera haren kontrako protesta militante etengabeak piztu ziren 1960ko urteetan, eskubide zibilen aldeko aktibistek eta Black Power edo Botere Beltzaren aldekoek kalea hartu ahala.

      Bien bitartean, periferian, dekolonizazioaren aldeko borrokak piztu ziren, eta, denborarekin, bi “es”ak beste modu batean teilakatuta geratu ziren. Independentziak promes bat ekarri zien kolonia izandakoetako biztanleei: menpeko-estatusa hobetu eta herritar eskubidedun bihurtuko zituela. Azkenean, ordea, langile-klaseko estratu batzuek bai, lortu zuten estatusa hobetzea, baina modu prekarioan eta gutxiagoturik. “Truke desorekatuaren” premisan oinarritutako ekonomia global hartan, biztanle haien esplotazioari ere gaina hartu zion espropiazioak, merkataritza-erregimenek (haien kontra lerraturik) balioa erdigunerantz desbideratu zuten heinean, nahiz eta kolonien gain zeukaten aginpideak porrot egin. Gainera, gutxi batzuek lorturiko aurrerapen mugatuak ukatu egin zitzaizkien gehien-gehienei, eta, beraz, soldatarik ezin eskuraturik geratu ziren beste guztiak, konfiskazio nabarmen baten menpe. Garai hartan, nolanahi ere, espropiatzaileak ez ziren atzerriko gobernuak eta enpresa transnazionalak soilik, baita estatu postkolonialak berak ere. Batez ere inportazioak ordezteko industrializazioan ardazturik, estatu postkolonial haien “garapen” estrategiek maiz oinarri izaten zuten “beraien” populazio indigenak espropiatzea. Eta nekazari eta langileen egoera hobetzeko benetako ahaleginak egin zituzten estatu garapenzaleek ere ez zuten zeharo bete helburua. Azkenean, estatuaren baliabide mugatuak, inbertsio- eta merkataritza-erregimen neoinperiala eta aldi bereko lurgabetzeak pilatuta, bermatuta geratu zen bi “es”en arteko lerroak lausoturik jarraituko zuela garai postkolonialean ere.

      Estatuak gobernaturiko kapitalismoan, hortaz, esplotazioak utzi egin zion espropiaziotik hain bereiz egoteari. Bi “es”en artean barne-lotura bat sortu zen industriako lan arrazializatuan batetik, eta herritartasun postkolonial konprometituan bestetik. Hala eta guztiz ere, ez zen zeharo desagertu bi “es”en arteko bereizketa, bakoitzaren aldaera “puruak” oraindik ere indarrean baitzeuden erdigunean eta periferian: jende asko eta asko espropiatuta zegoen oraindik, huts-hutsean espropiatuta, eta ia denak kolorekoak ziren; beste batzuk, berriz, esplotatuta “baino ez” zeuden, eta horiek, oro har, europarrak eta “zuriak” ziren. Nobedadea hauxe izan zen: kasu hibrido batzuk sortzen hasi zirela, zenbait jende aldi berean baitzegoen espropiatuta eta esplotatuta. Berez, estatuak gobernatutako kapitalismoan, gutxienak zeuden hala, baina etortzekoa zen mundu baten iragarle izan ziren.

      Gure garaiko erregimenera baldin bagatoz, ikusiko dugu izugarri hedatu dela espropiazioa eta esplotazioa batzen dituen egitura hibridoa. Fase honi “kapitalismo finantzializatu” esaten diot nik, eta lotura berritzaile eta bereizgarri bat du oinarri. Alde batetik, goitik behera aldatu dira bi “es”en geografia eta demografia. Eskala handiko esplotazio industrialaren parte handi bat erdigune historikotik kanpo dago gaur egun, semiperiferiako zenbait herrialdetan, ingelesez laburturik BRICS esaten zaien horietan: Brasilen, Errusian, Indian, Txinan eta Hegoafrikan. Beste alde batetik, espropiazioa areagotzen ari da; hainbeste, ezen mehatxua baitago beste behin ere esplotazioari gailenduko zaiola balio-iturri gisa. Bi bilakaera horiek lotu-lotuta daude elkarri. Industriak migratu ahala eta finantzen metastasia handitu ahala, espropiazioa unibertsal bihurtzen ari da, eta jadanik ez ditu jotzen betiko menpekoak, baizik baita lehen herritar-langilearen eta gizabanako librearen estatusaren babesa zutenak ere.

      Oraingoan, zorra da eragile nagusia, munduko finantza-instituzioek estatuei presio egiten baitiete inbertitzaileekin elkar hartuta atera dezaten balioa populaziorik babesgabeenen bizkar. Hein handi batean, zorraren bidez gabetzen ari dira nekazariak, eta korporazioak gero eta lur gehiago bereganatzen ari dira periferia kapitalistan. Baina, nekazariak ez ezik, badira biktima gehiago ere: biztanle postkolonial jabetzarik gabeak, ia guzti-guztiak, zor subiranoaren bitartez espropiatuta daude; izan ere, estatu postkolonialak, nazioarteko mailegu-emaileekin zorretan egonik eta “egokitze estrukturalaren” burruntzian harrapaturik, behartuta daude garapenzaletasuna alde batera utzi eta liberalizazio-politikak onartzera, eta halako politikek enpresen kapitalera eta mundu-mailako finantzetara bideratzen dute aberastasuna. Berregituratze horrek, gainera, zorra gutxitu ez baizik, guztiz kontrara, handitu egiten du, zorraren BPGarekiko estaldura-ratioa izugarri handitzen baitu, eta ezin konta ahal belaunaldi kondenatzen baititu espropiaziora, baita oraindik jaio gabeak diren belaunaldiak ere, egon zein ez egon esplotazioaren menpe.

      Halaber, gero eta gehiago, espropiazioa baliatuz funtzionatzen du metaketak erdigune historikoan. Zerbitzuetako soldata apaleko lan prekarioa sindikaturiko lan industriala ordezkatuz doan heinean, soldatak amiltzen ari dira, erreprodukzio-kostu sozialki ezinbestekoetatik behera. Lehenago esplotatuta “baino ez” zeuden langile asko espropiatuta ere badaude gaur egun. Kondizio bikoitz hori, zeina gutxiengo batzuena baitzen lehen baina orokortzen ari baita orain, ongizate-estatuaren kontrako eraso batek eragin du. Zerbitzu sozialak mehetuz doaz, garai batean zergetatik azpiegitura publikoetara eta eskubide sozialetara bideratzen ziren diru-sarrerak desbideratzen ari baitira zorraren zerbitzurako eta “defizita apaltzeko”, horrela “merkatuak” lasaituko direlakoan. Benetako soldatak jaitsi eta jaitsi ahala, lehenago publikoak ziren zerbitzu batzuk familien eta komunitateen gain geratzen ari dira, gehienbat emakumeen gain, zeinak, aldi berean, soldatapeko lan prekarioan aritzen baitira eta, beraz, orain esplotatuta orain espropiatuta egoten baitira. Are, erdigunean, periferian bezala, beheranzko lasterketa betean zergak jaisten ari zaizkie enpresei; horrek estatuaren diru-kutxa husten du, eta horrek, itxuraz, “austeritate” handiagoa justifikatzen: hortxe sorgin-gurpil osoa. Gainera, korporazioei egiten zaizkien beste opari batzuk direla medio, deuseztatzen ari dira hain nekez irabazitako lan-eskubideak, eta garai batean babestuta zeuden langile asko bortxagarri bihurtu dira orain. Hala ere, ordea, espero izaten da langile horiek, beste batzuek bezalaxe, beste nonbait ekoitzitako produktu merkeak erosiko dituztela, eta, egoera den bezalakoa izanik, kontsumitzaileek zorpetu egin behar izaten dute etengabe kontsumitzeko; ondorioz, inbertitzaileak aberastu egiten dira herritar-langileak espropiatuz, kolore guztietakoak baina bereziki mailegu-hartzaile arrazializatuak, zeinak arrisku handiko mailegu hiper-espropiatzaileetara eta interes garestiko mailegu laburretara bideratzen baitituzte. Maila orotan eta eskualde orotan, horrenbestez, zorraren motorra espropiazio-olatu berri izugarriak eragiten ari da finantza-kapitalismoan.

      Gaur egungo erregimenean, beraz, esplotazioa eta espropiazioa modu berri batean txirikordatuta daude, menderakuntza politikoaren logika berri baten bitartez. Garai batean bezala menpeko subjektu espropiagarriak eta langile libre esplotagarriak hain zorrotz bereizita egon ordez, continuum bat dago orain: mutur batean, menpeko espropiagarri babesgabeen masa gero eta handiagoa, eta bestean, herritar-langile babestuen talde gero eta txikiagoa, esplotazioaren menpe “baino ez” dagoena; eta haien erdian, azkenik, figura berri bat, formalki librea baina izugarri kaltebera: herritar-langile espropiatu eta esplotatua. Figura berri hori ez dago soil-soilik periferiako populazioetan eta gutxiengo arrazialetan; aitzitik, arau bihurtzen ari da.

      Nolanahi dela ere, espropiazioaren eta esplotazioaren continuum-a arrazializatuta dago oraindik. Espektroan, espropiazioaren muturrean, proportzioz dagokion baino koloreko jende gehiago dago oraindik. Ameriketako Estatu Batuak dira horren erakusgarri argia. Estatubatuar beltzei eta beltzaranei (aspalditik kredituak ukaturik, behe-mailako etxe segregatuetan konfinaturik, eta ezer aurrezteko adina irabazi ezinik) arrisku handiko maileguen emaileen jomugan egon dira sistematikoki, eta, ondorioz, herrialde hartan kolektibo horrek izan du hipoteka-exekuzio gehien, proportzioan. Era berean, fabriken itxiera bereziki gogor erasaten ari zaie luzaroan baliabide publikoak galarazi zaizkien gutxiengoen hiri eta auzoei; lanpostuak ez ezik, zergen diru-sarrerak ere galtzen ari dira han, eta, ondorioz, baita eskoletarako, ospitaleetarako eta oinarrizko azpiegituren mantentze-lanetarako funtsak ere. Horrek, jakina, porrota dakar, Flint-en eta New Orleanseko 9. Behe Barrutian gertatu den bezala. Gainera, gizon beltzak (zeinek luze baitaramate sufritzen epai berariazkoak eta besteenak baino kartzela-zigor gogorragoak, lan behartuak eta biolentzia sozialki toleratua, Poliziaren indarkeria barne) modu masiboan zokoratuak izaten ari dira “kartzela-gune industrialetan”; gainezkatutako eremuetan itxirik dauzkate, hala “drogen kontrako gerraren” ondorioz (gerra bat helburu duena crack-kokaina pixka batekin aurkitzen dituztenak harrapatzea) nola haien langabezia-tasa proportzioz gaindikoaren ondorioz. Hortaz, bi “es”en arteko lotura aldatu egin da, bai, baina arrazismoak bizirik dirau, eta kapitalismoak ederki asko finantzatzen du.

2.2
KAPITALISMOAREN ETA
ARRAZISMOAREN ARTEKO LOTURAREN
BERRIKUSPEN BAT,
HAREN HISTORIAREN ARGITAN

      Kontatu berri dudana nire arrazoibidearen bigarren urratsa da, baina bestelako argi baten pean agerrarazten du aurreko atala. Bilakaera kapitalista erregimen arrazialen segida gisa esplikatzeak, ariketa kronologiko hutsa ez denez, ondorio kontzeptual bat dakar: arraza-zapalkuntza gizarte kapitalistan zurkaizten duen egituraz dugun ikuspegia aldatzen du.

      Hortaz, honela birformula daiteke orain nire tesia: egiturazko arrazoiak direla medio, hala esplotazioa nola espropiazioa nahitaezkoak dira kapitala metatzeko. Baina sistemak zehazki nola sortu dituen bere giza menpekoak eta nola hautatu dituen bi prozesu haientzat, hori aldatuz joan da historian. Hemen kontatzen ari naizen historiak posibilitate ezberdinen sorta bat azaltzen du. XIX. eta XX. mendeetako kapitalismo kolonialak, adibidez, bereizketa argi baino argiago bat ezarri zuen: herritar-langile libre eskubidedunak, esplotazioaren menpe “baino ez” egonik, guztiz bereizita zeuden menpeko arrazializatu politikoki babesgabeengandik, zeinak espropiazioaren esku baitzeuden. XXI. mendeko kapitalismo finantzializatuak, berriz, bazter utzi du bereizketa zurrun hori, ez baititu, inondik ere, espropiatuak esplotatuengandik bereizten; aitzitik, kolore guztietako jende jabetzagabea jartzen du bi “es”en menpe aldi berean.

3.
ORAINDIK ERE
EZINBESTEAN ARRAZISTA AL DA
KAPITALISMOA?

      Zer datorkie hemendik aurrera antiarrazismoaren teoriari eta praktikari? Zer esan nahi du bi “es”en bereizketa arinduz joateak? Azkenean desegiten ari ote da 500 urtez arraza-zapalkuntza kapitalista zurkaiztu duen egitura? Kapitalismoa jadanik ez al da ezinbestean arrazista? Eta, ez baldin bada, orobat ari al da desegiten arrazismoak jendea bereizteko duen boterea?

      Nire azterlanaren arabera, desegiten ari da arrazismoak gizarte kapitalistan daukan egiturazko oinarria, edo are guztiz desagertzen. Hastapenetik gaurko egunera, kapitalismoak beti behar izan ditu espropiazioa eta esplotazioa; iraganean, baina, halaber behar zuen biak bereiz egotea eta bakoitzari populazio jakin bat adjudikatzea, kolorearen lerroak bereizirik. Gaur egun, aldiz, ez dauka bigarren baldintza horren beharrik; kontrara, oraingo erregimenak soldatapeko lanerako errekrutatuak ditu pertsona heldu jabetzagabe ia guztiak, baina haien erreprodukzio-kostu sozialki ezinbestekoen oso azpitik ordaintzen die gehien-gehienei. Esparru publikoaren hornidura eraitsiz “gizarte-zerbitzuak” murriztu izanak zorraren garroetan harrapatuta utzi ditu biztanle jabetzagabe gehienak. Eta, prekaritatea unibertsal bihurtuta, kapitalismo finantzializatuak ia mundu guztia esplotatzen eta espropiatzen du gaur egun.

      Hori dena gorabehera, ordea, arraza-zapalkuntzak badirau kapitalismoaren fase honetan ere. Koloreko jendea arrazializatuta dago oraindik, eta beste batzuek baino arrisku handiagoa dute pobre, langabe, etxegabe izateko, gosea pasatzeko, gaixotzeko; krimenaren eta abusuzko maileguen biktima izateko; kartzelara joateko eta heriotza-zigorrera kondenatuak izateko; poliziaren jazarpenaren eta erailketen biktima izateko; kanoi-bazka eta sexu-esklabo izateko, eta gerra amaigabeetan iheslari edo “albo-kalte” bihurtzeko; ondasunez gabetuak izan eta indarkeriatik, pobreziatik eta klima-aldaketaren hondamendietatik ihes egin behar izateko, eta azkenean, gainera, mugetan kaiolatuta geratzeko edo itsasoan itotzen utziak izateko.

      Denak batera aintzat harturik, bilakabide horiek puzzle bat osatzen dute. Kapitalismo finantzializatua, alde batetik, desegiten ari da aurreko erregimenetan arraza-zapalkuntza zurkaizten zuen egitura politiko-ekonomikoa; bestetik, ordea, arraza-desberdinkeria gerizatzen du oraindik ere, eta arrazagatiko etsaigoa sustatzen. Galdera da: zergatik? Zergatik dirau arrazismoak bi “es”en arteko bereizketa sakona desagertu ondoren ere? Aldi berean esplotatu- eta espropiatu-kondizio objektiboa dutenek zergatik ez dute ikusten bidaide direla itsasontzi berean (nabigatzeko kapaza ez den itsasontzi zuloz bete horretan)? Zergatik ez dira batzen aurka egiteko kapitalismo finantzializatuak espropiazioaren eta esplotazioaren artean lausotu duen lotura horri, hainbesteko kaltea egiten dien horri?

      Berez, ez da harritzekoa halako aliantzarik sortu ez izana lehenago, kapitalismoaren historian; izan ere, garai batean, bi “es”en arteko bereizketa arrazializatuak erdigune kapitalistako “langile libreak” bultzatzen zituen beren interesak eta helburuak bereiztera periferiako menpekoenengandik (erdiguneko periferiakoenak barne). Horren ondorioz, klase-borrokatzat jotzen zena erraxegi bereizi zen esklabotzaren, inperialismoaren eta arrazismoaren kontrako borroketatik. Batzuetan, are, borroka horien kontra ere egoten zen klase-borroka, eta alderantziz ere gertatzen zen: arraza-zapalkuntza gainditzearen aldeko mugimenduek, zenbaitetan, ez dute uste handirik izan (soldatapeko) “lanarekin” aliantzak egite horretan, eta aliantza hori erdeinatu ere egin dute tarteka. Kapitalismoaren eragina, historian, emantzipazio-indarrak ahultzea izan da.

      Baina hori garai batean zen. Zer espero daiteke aliantza horietatik gaur egun, gizarte kapitalistak arraza-zapalkuntza berez “ezinbestekoa” ez duen honetan? Mintzagai dugun ikuspegitik begiratuta, iragarpenak bi alderdi ditu. Modu objektiboan erreparatuz gero, kapitalismo finantzializatuak leundu egin du bi “es”en arteko bereizketa, garai batean arrazismoari bizirik eusten zion bereizketa hura. Modu subjektiboan begiratuta, ordea, baliteke gaur egungo antolaerak arrazagatiko etsaigoa handitzea; epe laburrean bai, behintzat. Izan ere, mendeetako estigmak eta bortxaketek bat egiten dutenean kapitalak menpeko esplotagarri eta espropiagarriak aurkitzeko daukan gose aseezinarekin, ondorioa segurtasun falta eta paranoia larria da (eta, ondorioz, harrapakako ihesaldi bat, segurtasuna nork eskuratuko), baita arrazismo areagotua ere.

      Jakina, garai batean harrapaketatik (hein handi batean) babestuta zeudenek orain ez daukate batere-batere gogorik harrapaketaren lastak beste batzuekin batera sufritzeko; eta ez arrazistak direlako bakarrik, nahiz eta batzuk badiren. Kontua da haiek ere badituztela beren arrangura legitimoak, modu batean ez bada bestean azaleratzen direnak, halaxe behar du eta. Baina, ez dagoenez arrazaz haraindiko mugimendurik espropiazio ia unibertsala inposatzen duen sistema sozial hau abolitzeko, eskuineko populismo autoritarioaren lerro gero eta jendetsuagoetan aurkitzen dute adierazpidea halako arrangurek. Gaur egun, kapitalismoaren erdigune historikoko herrialde ia denetan ernetzen ari dira halako mugimenduak, baita lehen periferia zeneko herrialde gutxi batzuetan ere. Gure garaiko “neoliberalismo progresistari” emandako erantzuna da, zeharo espero izatekoa zena. Ikuspegi hori mamitzen duten eliteek, modu zinikoan, “bidezkotasuna” hartzen dute ahotan espropiazioa hedatu bitartean, garai batean “zuri” edo “europar” posizioa zela medio okerrenetik babestuta zeudenei eskatuz uko egin diezaiotela beren estatus mesedegarriari, besarka dezatela beren prekaritate gero eta handiagoa, eta amore eman diezaiotela bortxaketari. Aldi berean, ordea, inbertitzaileei bideratzen dizkiete herritar horien baliabideak, trukean onarpen morala baino ez eskainita[14].

      Horiek horrela, gizarte postarrazial baterako perspektiba politikoa ez da oso itxaropentsua, nahiz eta baden irekitze estruktural baterako aukerarik. Arrazaz haraindiko aliantzak ez dira hutsetik piztuko bi “es”ak modu berri lausoago batean konfiguratuta egoteagatik; kontrara, kapitalismo finantzializatuaren mundu predatzaile anker honetan, gero eta handiagoak dira arrazagatiko etsaitasunak. Horregatik, nahiz eta gaur egun, printzipioz, posible litzatekeen kapitalismo ez-arrazial bat sortzea, badirudi praktikan ezinezkoa dela, zenbait joera sedimentaturen, asaldura larriagoturen eta manipulazio zinikoren konbinazio toxiko bat dela kausa.

      Aieneka hasi baino lehen, ordea, galdetu behar genuke zer litzatekeen zehazki kapitalismo ez-arrazial bat gaur egungo baldintzetan. Interpretazio baten arabera, hauxe litzateke: erregimen bat non koloreko jendea dagokion proportzioan ordezkatuta egongo litzatekeen bai munduko finantza- eta politika-botereen goi-aginpidean eta bai biktima espropiatu eta aldi berean esplotatuen artean. Aukera horrek —esan diezaiogun “kapitalismo finantzializatu ez-arrazial”— ez lituzke askorik gogobete behar antiarrazistak, zeren berekin ekarriko bailuke, besteak beste, etengabe okertuz joatea koloreko jende gehien-gehienaren bizi-baldintzak. Kapitalismo finantzializatu ez-arrazialak, desberdinkeria gero eta handiago baten menpeko paritate baterantz bideraturik, onenean ere aukera-berdintasunezko menderakuntza bat ekarriko luke arrazagatiko etsaitasun gero eta handiago baten erdian.

      Garatzen ari naizen azterbide honek, berriz, iradokitzen du premia gorria dagoela eraldaketa erradikalago bat egiteko. Neoliberalismo progresistak dioenaren kontrakarrean, arrazismoa ezin da garaitu aukera-berdintasunezko menderakuntza baten bitartez, ez eta, liberalismo arruntak dioen bezala, legeria erreformatuz ere. Halaber, eta nazionalismo beltzari zor zaion begirune guztiaz esanda, erremedioa ez da enpresa-eremuak sustatzea, komunitatea kontrolatzea edota autodeterminazioa gauzatzea. Bestalde, sozialismoaren ulerbide tradizionalaren kontrakarrean, arreta esplotazioan bakarrik jarriz gero ere ezin dira emantzipatu arrazializatuak, ez eta edozein koloretako langileak ere oro har, jakina; nahitaezkoa da espropiazioa ere jomugan jartzea, zeina bestela ere lotuta baitago esplotazioari. Are: berez-berez, kapitalismoak espropiazioaren eta esplotazioaren artean sortu duen lotura tematia gainditu beharra dago, hartara matrizea oso-osorik eraldatzeko, kapitalismoaren “es” horiek deuseztatzeko, bien sinbiosia eragiten duen sistema zabalagoa abolituz.

      Gure garai honetan arrazismoa gainditzeko, arrazen arteko aliantzak behar dira, eraldaketa hori helburu izango dutenak. Halako aliantzak, noski, ez dira modu automatikoan pizten egiturazko aldaketa bakar bat eginda soilik, baina sor daitezke ahalegin politiko etengabea eginez gero. Gogoan izan beharreko sine qua non-a, kasu honetan, kapitalismo finantzializatuan esplotazioak eta espropiazioak duten sinbiosia nabarmentzen duen ikuspegia da. Biak nola ehunduta dauden azaleratuz, izan ere, ikuspegi horrek iradokitzen du ezen bi “es”etako bat ere ezin dela gainditu bestea gainditu ezean. Bat eginda daude bien patuak, bat eginda dauden bezalaxe garai batean guztiz bereiz eta orain hain deserosoki gertu dauden populazio horien patuak. Gaur egun, esplotatuak orobat espropiatuak diren honetan (eta alderantziz), posible izan daiteke, azkenean, haien arteko aliantza bat begiztatzea. Agian, bi “es”en arteko lerroa lausotuz, kapitalismo finantzializatuak ernamuin bat sortu du biak aldi berean abolitzeko. Baina, nolanahi ere, geure esku dago geroko gero ibili gabe ekitea eta posibilitate historiko hori bene-benetako emantzipazio-indar historiko bihurtzea.

Eskerrik asko Robin Blackburn-i, Sharad Chari-ri, Rahel Jaeggi-ri eta Eli Zaretsky-ri, halako iruzkin baliagarriak egiteagatik; eskerrik asko, halaber, Daniel Boscov-Ellen-i, ikerketan laguntzeagatik; eta, bereziki, mila esker Michael Dawson-i, inspirazio eta akuilu izateagatik.

  *    Jatorrizko testua: “Is Capitalism Necessarily Racist?”, Presidential Address, apa Eastern Division, Proceedings and Addresses of the American Philosophical Association, 92, 2018, 21-42 or.

  [1]   C.L.R. James, The Black Jacobins (Londres: Penguin Books, 1938); W.E.B. Du Bois, Black Reconstruction in America, 1860-1880 (1938); Eric Williams, Capitalism and Slavery, Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 1944; Oliver Cromwell Cox, Caste, Class and Race: A Study of Social Dynamics, Monthly Review Press, 1948; Stuart Hall, “Race, Articulation and Societies Structured in Dominance”, Sociological Theories: Race and Colonialism, Unesco, 1980: 305-345. or.; Walter Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Howard University Press, 1981; Angela Davis, Emakumeak, arraza eta klasea, D. Sarriugarte Mochales (itz.), Donostia, Eskafandra bilduma, Elkar-Jakin, 2016; Women, Race, and Class. Londres: The Women’s Press, 1982; Manning Marable, How Capitalism Underdeveloped Black America, Brooklyn: South End Press, 1983; Barbara Fields, “Slavery, Race and Ideology in the United States of America”, New Left Review I/181 (1990eko maiatza eta ekaina): 95-118; Robin D. G. Kelley, Hammer and Hoe: Alabama Communists during the Great Depression, University of North Carolina Press, 1990; eta Race Rebels: Culture, Politics, and the Black Working Class, Free Press, 1996; Cedric Robinson, Black Marxism, Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 1999; eta Cornel West, “The Indispensability Yet Insufficiency of Marxist Theory” eta “Race and Social Theory”, biak hemendik atereak: The Cornel West Reader, New York: Basic Civitas Books, 1999, 213-230. or. eta 251-267. or.

  [2]   Michael C. Dawson, Blacks In and Out of the Left, Harvard, 2013; Ruth Wilson Gilmore, Golden Gulag: Prisons, Surplus, Crisis, and Opposition in Globalizing California, University of California Press, 2017; Cedric Johnson, Revolutionaries to Race Leaders: Black Power and the Making of African American Politics, University of Minnesota Press, 2007; Barbara Ransby, Making All Black Lives Matter: Reimagining Freedom in the Twenty-First Century, University of California Press, 2018; Keeanga-Yamahtta Taylor, From #Black Lives Matter to Black Liberation, Haymarket, 2016.

  [3]   Amerikako Elkarte Filosofikoaren One Hundred Fourteenth Eastern Division bilkuran emandako presidentza-diskurtsoa. Savannah, GA, 2018ko urtarrilaren 8an.

  [4]   Gezurra litzateke esatea Marxek ez zituela inondik ere kontuan hartu prozesu horiek; egiaz, Kapitala idatzi zuenean, esklabotzaz, kolonialismoaz, irlandarren egozpenaz eta “erreserbako langile-armadaz” jardun zuen. Alabaina, azken kontzeptu hori salbu, gainerako auziak ez zituen landu era sistematikoan, eta auzi horiek ez zuten sorrarazi funtzio integral estrukturaleko kategoriarik Marxek kapitalismoa ulertzeko zuen moduan. Ikus: Karl Marx, Capital I, Ben Fowkes (itz.), Londres, Penguin Books, 1976, 781-802, 854-870, 914-926 eta 931-940. or. Dena den, haren ondorengo pentsalari askok eta askok ahalegina egin dute arraza-zapalkuntzaren analisia marxismoan sartzeko. Ikus goiko oharrak, lehena eta bigarrena. Neure saio honetan, bestelako arrazoibide kontzeptual bat garatu dut, baina haien lanetan oinarrituta.

  [5]   Jason Mooreren gogoeta batean oinarrituta dago esaldi hori; izan ere, Moorek nabarmendu izan du kapitala lan ordaindugabearen espropiazioan oinarritzen dela gaur egun (hala naturaren nola jendearen lan ordaindugabearen espropiazioan, hain zuzen), eta produkzio etekintsua lortzeko baldintza bat dela hori. Honela dio: “Produktibitatea maximizatzeko teknologiek sistema osoaren metaketa berpizten dute, kapitalizatu gabeko naturaz luze-zabal beretzeko prozesu bat abian jarrita. Amsterdam bakoitzak du Vistularen arro bat. Eta Manchester bakoitzak Mississippiren delta bat”. Jason W. Moore, “The Capitalocene. Part II: Accumulation by Appropriation and the Centrality of Unpaid Work/Energy,” The Journal of Peasant Studies, DOI: 10.1080/03066150.2016.1272587, 2017.

  [6]   Hurrengo atalean azalduko dudan bezala, jende-multzo bat zatitu eta garaitzeko balio duten halako taktikek arrazaren arabera kodetutako zenbait estatus-hierarkia mobilizatzen dituzte, herritarrak subjektuengatik bereizten dituztenak, eta herrikideak atzerritarrengatik, norbanako libreak esklaboengatik, “europarrak” “natiboengatik”, “zuriak” “beltzengandik” eta “langile” eskubidedunak “bizkarroi” menpekoengandik.

  [7]   Karl Marx, Capital I, 873-876. or.

  [8]   Hasierako pilaketa harago aztertu eta metaketa primitiboaren kontzeptuan sakontzen duen esplikazio bat irakurri nahi izanez gero, ikus “Extended Primitive Accumulation” izeneko kapitulua liburu honetan: Robin Blackburn, The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492-1800, Verso, 2010.

  [9]   Metaketa subjektibazioaren mende dago, eta fenomeno are zabalago baten kasu berezi bat da hori. Beste esparru batzuetan ere, kapitalismoaren “azpisistema ekonomikoak” ezinbestekoak ditu zenbait kanpo-baldintza, iraungo badu: besteak beste, botere politikoek baino segurtatu ezin dituzten baldintza batzuk. Argi dago metaketak legearen euskarria behar duela jabetza-eskubideak bermatzeko, kontratuak betearazteko eta gatazkak ebazteko. Eta berdin dira beharrezkoak errepresio-indarrak ere, zeinek matxinadak deuseztatu, ordena iraunarazi eta desadostasunak kudeatzen baitituzte. Halaber, krisiei aurre egiteko zenbait ekinaldi politiko, agerian geratu denez, ezinbestekoak izan dira maiz kapitalismoaren historian, azpiegituren, gizarte-ongizatearen eta, jakina, diruaren hornitzaile publiko izan baitira. Honako obra hauetan, funtzio politiko funtsezko horiei buruz aritu naiz: “Behind Marx’s Hidden Abode: For an Expanded Conception of Capitalism”, New Left Review 86 (2014), 55-72. or.; eta “Legitimation Crisis? On the Political Contradictions of Financialized Capitalism”, Critical Historical Studies, 2. lib., 2. zk. (2015), 1-33. or. Idazlan honetan, berriz, subjektibazio politikoaren funtzio berdin nahitaezkoari jarriko diot arreta.

[10]   Judith Shklar, American Citizenship: The Quest for Inclusion, Harvard University Press, 1998.

[11]   Karl Marx, Capital I, 915. or.

[12]   Nancy Fraser eta Linda Gordon, “A Genealogy of ‘Dependency’: Tracing a Keyword of the US Welfare State”, Signs: Journal of Women in Culture and Society, 19. lib., 2. zk. (Winter, 1994), 309-336. or. Hemen berrargitaratua: Nancy Fraser, Fortunes of Feminism: From State-Managed Capitalism to Neoliberal Crisis, Verso Books, 2013.

[13]   Nire ustez, beraz, estatuak gobernatutako kapitalismoko lan arrazializatuan espropiazioaren elementu batzuk esplotazioaren zenbait elementurekin nahastu ziren. Alde batetik, soldata bat pagatzen zieten AEBetako erdiguneko langile kolorekoei, baina haien erreprodukzio-kostu sozialki nahitaezkoen batezbestekoaren azpitik. Bestetik, pertsona libreen eta AEBetako herritarren estatus formala zuten, baina ezin zuten botere publikoetara jo beren eskubideak defendatzeko; aitzitik, ustez indarkeriatik babestu behar zituzten berberek eragiten zieten maiz indarkeria. Horrenbestez, bi “es”en elementu politiko eta ekonomikoak nahas-mahas zeuden koloreko jendearen estatusean. Hain justu, estatus hori hobeto ulertzen da horrela, esplotazioaren eta espropiazioaren arteko nahasketa edo hibrido gisa, “superesplotazioaren” kontzeptu ezagunagoaren bidez baino. “Superesplotazioa” termino iradokitzailea da ezbairik gabe, baina arrazaren araberako soldata-arrakalaren alderdi ekonomikoari baino ez dio erreparatzen, estatus-ezberdintasunari ez ikusi eginda. Nire teoriaren helburua, berriz, harrapaketa ekonomikoak menpekotasun politikoarekin duen lotura argitara ateratzea da. Superesplotazioaz gehiago jakin nahi izatera, ikus, adibidez: Ruy Mauro Marini, Dialéctica de la Dependencia, Mexico City: Ediciones Era, 1973.

[14]   Neoliberalismo progresistaz gehiago jakin nahi izanez gero, ikus: Nancy Fraser, “The End of Progressive Neoliberalism”, Dissent (2017ko udaberria); hemen online: https://www.dissentmagazine.org/online_articles/progressive-neoliberalism-reactionary-populism-nancy-fraser

        Ikus hau ere: “From Progressive Neoliberalism to Trump —and Beyond”, American Affairs, I. lib., 4. zk. (2017ko negua), 46-64. or.; eta online: https://americanaffairsjournal.org/2017/11/progressive-neoliberalism-trump-beyond/.

JUSTIZIA GLOBALAZ:
PLATON, RAWLS ETA ISHIGURO IKASBIDE

(Itzultzailea: MIRENTXU LARRAÑAGA SUESKUN)

      Justiziak toki berezi bat hartzen du bertuteen panteoian. Antzinakoek, maiz, bertuteetan maisutzat zeukaten, zeinak ordenatzen baititu gainerako guztiak. Platonen ustez, justiziak estatus orokor horixe zeukan. Banako bat justua da, diosku Errepublika[1] obran, baldin eta haren baitan arimaren hiru alderdiek (arrazoimena, espiritua, apetitua) eta haiei lotzen zaizkien bertuteek (jakinduria, adorea, moderazioa) erlazio justu bat badute elkarren artean. Justizia, hirian, analogoa da, hain zuzen ere. Hiri justu batean, klase bakoitzak bere bertute bereizgarriak baliatzen ditu, naturak berez egokitu dion egiteko horretan arituz, eta ezeinek ez du esku hartzen besteetan. Jakinduriaren eta arrazoimenaren alderdia arduratzen da arauak ezartzeaz, adorearen eta kemenaren alderdia arduratzen da soldadu-lanaz, eta gainerakoak, espiritu edo adimen berezirik ez dutenak baina moderaziorako gaitasuna dutenak, horiek arduratzen dira nekazaritzaz eta eskulanez. Justizia da osagai horien guztien arteko erlazio harmoniatsua, gainerako bertuteen ordenamendu egokia.

      Filosofo moderno gehienek errefusatu egin izan dituzte Platonen ikusmoldearen xehetasun bereizgarriak. Gaur egun, ia inork ez du uste ezen hiri justu batek estratifikazio zorrotz bat izan behar duenik, gobernarien klase iraunkor bat, militarren klase iraunkor bat eta langileen klase iraunkor bat dituena, ez eta haien bizitzak elkarren desberdinak direnik ere alderdi nagusietan. Hala ere, filosofo askok gorde egin dute Platonek justiziaz duen ikusmoldea, zeinak baitio justizia ez dela bertute bat beste batzuen artean, baizik eta estatus berezia duen bertute bat: denetan maisua edo meta bertutea.

      Ideia horren aldaera bat dakar John Rawls-ek 1973an argitaraturiko liburu entzutetsuak, Justiziaren teoria bat[2], zeinak nabarmen biziberritu baitzuen justiziari buruzko teorizazioa. Liburu horretan, Rawlsek zera adierazi zuen: “Justizia da gizarte instituzioen lehenengo bertutea, egia pentsamenduaren sistemena den bezalaxe” (59. or.). Horrekin, ez zuen esan nahi izan justizia denik bertuterik gorena, baizik eta bertuterik funtsezkoena dela, gainerako guztiak garatzeko oinarriak bermatzen dituena. Printzipioz, antolamendu sozialak askotariko bertuteen erakusgarri izan daitezke; esaterako, izan daitezke eraginkorrak edo ordenatuak, edo harmoniatsuak, edo zaintzazkoak, edo nobletasunezkoak. Baina ahalbide horiek gauzatzea, a priori, baldintza gaitzaile baten mende dago, zehatz-mehatz: direnak direlako antolamendu sozial horiek justuak izatea. Hortaz, justizia da lehenengo bertutea, alderdi honi begiratuz gero: injustizia instituzionalizatua gaindituz baino ezingo dugu sortu eremu egokia gainerako bertuteak, sozialak zein indibidualak, lora daitezen.

      Baldin eta Rawlsek arrazoi badu puntu horretan, eta hala uste dut, orduan justiziak benetan toki berezi bat hartzen du bertuteen panteoian. Antolamendu sozialak ebaluatzeko orduan, lehenik eta behin, hauxe galdetu beharko genuke: justuak al dira? Eta galdera horri erantzuteko, Rawlsen beste pertzepzioetako batean oinarritu beharko genuke: “Justiziaren lehen gaia gizartearen oinarrizko egitura da” (63. or.). Adierazpen horrek arreta desbidera diezaguke, hain zuzen, bizitza sozialean berehala eskuragarri ditugun ezaugarri askotarikoetatik horien euskarri finko den sakoneko gramatikara, interakzio sozialerako oinarrizko baldintzak ezartzen dituzten funtsezko arau instituzionalizatuetara. Horiek justuki ordenatuak izanez gero baino ezingo dira izan justuak bizitzako beste alderdi batzuk, are modu zuzenagoan esperimentatuak.

      Egiazki, Rawlsek justiziaz dituen ikusmolde bereizgarri horiek —Platonenak bezalatsu— arazotsuak dira. […] Baina hitzaldi honen helburua betetzearren, babestu egingo dut haren ideia hau: justiziari buruzko gogoetak gizartearen oinarrizko egituran jarri beharko lukeela arreta. Ideia hori jorratzeko, eta erakusteko oraindik ere baduela bere garrantzia XXI. mende honetan, oraindik oraingo fikziozko lan bat aztertuko dut, Kazuo Ishigurok 2005ean argitaratu zuen eleberria, Never Let Me Go (Ez iezadazu sekula utzi alde egiten). Amaieran, hala ere, nire azterketak agerian utziko du hainbat muga dituela Rawlsek ideia horren inguruan duen interpretazio bereizgarriak. Erakutsiko dut beste esparru bat eman behar diogula oinarrizko egitura nozioari, eta mundu globalizatu batean egokitu, zeinean injustiziak egunero hautsi ohi baititu lurralde-estatuetako mugak.

      Baina has nadin Never Let Me Go-tik. Ishiguroren eleberriak hiru laguni segitzen die: Kathyri, Tommyri, eta Ruthi, zeinak ordena sozial berezi batean bizi baitira. Lehenbizikoz topatzen ditugunean, haur batzuk dira, eta, antza denez, goi mailako barnetegi ingeles batean bizi dira, Hailsham izenekoan. Eleberriak aurrera egin ahala, ordea, zera aurkituko dugu: haur horiek klon batzuk direla benetan. Berariaz sortuak izan dira, bizi-organoz hornitu ditzaten ez-klonak, eta “jatorrizkoak” deituko diet. Eleberriaren bigarren zatian, protagonistak Hailshametik alde eginak dira, Cottages-en bizi dira, iragaitzazko egoitza abandonatu batean, “trebakuntzan” noiz hasiko zain. Hor, nerabeak dira, eta prestatzen ari dira beren bizitza “dohaintzan” emateko lanari ekiteko, zeina gehienera ere lau ebakuntzaren ondoren bururatuko baita: “osaketa”. Hirugarren zatian, protagonistak gazte helduak dira. Tommy eta Ruth “emaile” bihurtuak dira; Kathy, berriz, klon “zaintzaile” bihurtua da, hots, organo-transplanteko ebakuntzatik suspertzen ari diren klonez arduratzen dena. Tommy eta Ruth “osatu” ondoren, Kathy ez da gauza sentitzen bere egitekoarekin segitzeko. Liburuaren amaieran, Kathy bere burua prestatzen ari da “dohaintzan” emateko.

      Never Let Me Go lan ahaltsua da, eta tristeziak jota utzi ninduen lehenbizikoz irakurri nuenean. Egiaz, gutxitxo esatea da; orduko hartan, negar-zotinka amaitu nuen liburua, neure onetik aterea. Kritikari zenbaitek zientzia-fikzio distopikotzat interpretatu izan dute Ishiguroren lana, ingeniaritza genetikoaren arriskuei buruzkoa; beste batzuek Bildungsroman bat balitz bezala irakurri izan dute, haurtzarotik heldutasunerako ikastaldi moduko istorio bat, zeinean neurriz gaindiko itxaropenak dituzten baina bizitzan benetan garrantzizkoa denaren arrastorik ere ez duten gazte batzuek behar besteko jakinduria bereganatzen baitute, adiskidetasun-harremanak balioesteko eta mundua den-denean onartzeko lain. Interpretazio horietako ezein ez dago oker, oso-osorik, nire iritziz; bakoitzak lanaren hari bati tira egin dio. Baina bietako ezeinek ez du jaso nirekiko liburuaren bizi-muina dena. Irakurri ahala dakigu: Never Let Me Go, barren-barrenean, justiziari buruzko gogoeta bat da, mundu injustu baten eta horrek hango biztanleei sorrarazten dien oinaze sakonaren ikuskari garratza.

      Garrantzitsua da, batez ere, liburuak justiziaz gogoeta egitera gonbidatzen gaituela ukapenaren bidez. Platonez bestera, Ishiguro ez da ahalegintzen ordena sozial bat irudikatzen; horren ordez, baina, zerbaiten irudi izu-ikarazko bat eskaintzen du, zeina ezinago injustua irudituko baitzaio irakurleari. Hori jada puntu ahaltsu bat da. Justizia, egiaz, ez da sekula modu zuzenean esperimentatua. Alderantziz, injustizia esperimentatu egiten dugu, eta horren bidez baino ez dugu eratzen justiziaren ideia bat. Injustutzat kontsideratzen ditugun gauza horien izaera haztatuz baino ez gara hasten zentzuren bat ematen alternatiba justu gisa kontuan hartu beharko litzatekeen horri. Injustizia gainditzeak zer ekar lezakeen behatuz baino ez dugu edukiz janzten justiziari buruzko gure kontzeptu bestela abstraktua. Hortaz, Sokratesen “Zer da justizia?” galderari helduz, hauxe baino ezin da izan erantzuna: justizia da injustizia gainditzea.

      Orduan, zer-nola ezagutu injustizia? Baldin eta aztertzen badugu Never Let Me Go-n irudikatzen den ordena sozial hori, eta galdetzen ea zergatik eta zer alderditan den injustua, orduan harri eta zur utziko gaitu erantzunaren argiak: ordena sozial injustua da, esplotatzailea delako. Klonak jatorrizkoen hobe beharrez sortuak eta mantenduak dira. Organo-iturri dira, ordezko gaien biltegi ibiltariak, zeinak gorputzetik erauziko baitizkiete, eta jatorrizkoei beren gorputzetan transplantatu, haiek halakoen premiarik izanez gero. Klonak bizi egiten dira, sufritu egiten dute, eta, azkenean, hil egiten dira, jatorrizkoak luzaroago bizi daitezen, osasuntsuago bizi ere. Klonak jatorrizkoen interesetarako bitarteko huts gisa tratatzen direnez, ez dagokie inolako balio intrintsekorik, Kantek esango lukeenez. Klonen premiak eta interesak baliogabetuak daude, edo, onenean ere, jatorrizkoen premien eta interesen mende jarriak. Klonak, bestela esanda, ez dira kontuan hartzekoak justizia-subjektu gisa. Kontsideraziotik eta errespetutik kanpo egotziak direnez gero, ez dira aitortzen jatorrizkoen unibertso moral berbereko kide gisa.

      Hor, Ishigurok pertzepzio sakon bat eskaintzen digu identitatearen, alteritatearen eta esklusioaren dinamiken inguruan. Zilegi da klonak kontsiderazio moraletik kanpo egoztea, kategoria aldetik diferentetzat jotzen baitira jatorrizkoen aldean. Ustez oinarrizkoa den diferentzia ontologiko horrek justifikatzen du klonak esplotatzea eta bizitza guztian jatorrizkoengandik bereiztea. Baina horren kontrakoa ere berdin-berdin da egia. Haien ustezko “diferentzia” sendotu egiten du, hain zuzen, konfinatuta egoteak leku berezi batean: Hailshamen bizi dira, bere barnean itxitako mundu batean, kanpoaldearekin inolako kontakturik gabe, elkarrekiko interakzioan baino ez, elkarri eraginez, bai eta irakasleei ere, zeinei “zaindari” baiteritze Ishigurok, Platoni keinu bat eginez. Ez dagoenez gero zuzeneko ezagutzarik klonen eta jatorrizkoen artean, ezinezkoa da inolako antzekotasunik edo afinitaterik esperimentatzea elkarren artean, zeina kontraesanean bailegoke diferentzia ontologikoa onartzearekin.

      Diferentzia onartzea paradoxa bat da, zalantzarik gabe. Klonak, izatez, jatorrizkoen erreplika genetiko zehatzak dira. Klonak baliagarri zaizkie jatorrizkoei, hain zuzen ere, biologia aldetik bereizezinak direlako elkarren artean. Jakina, elkarren subjektibotasunak dira diferente; klonek hainbat esperientzia eta oroitzapen dituzte, nork bereak, ikusiko dugunez. Baina, genetika aldetik, talde bien arteko erlazioan, ezinago absolutua da elkarren identitatea eta hurbiltasuna, txundigarria eta jasangaitza ere gertatzeraino. Zilegi zaigu espekulatzea ea identitate halakoa gauza den antsietate larri bat eragiteko. Baldin eta hala balitz, orduan horrek azalduko luke zergatik jatorrizkoek nabarmendu behar duten, behin eta berriro eta kosta ahala kosta, beren estatus ontologikoa funtsean diferentea dela klonenaren aldean; eta, hortaz, zilegitu egingo luke klonak interes moralen unibertsotik kanpo egoztea.

      Hala eta guztiz ere, Ishigurok erakusten digunez, izatez, klonek eta jatorrizkoek kooperazio sozialeko eskema berberean parte hartzen dute. Gizartearen oinarrizko egitura berbereko kide dira, Rawlsen zentzuan. Talde biek elkar bat eginik dihardute, oinarrizko arau multzo komun batzuen pean, zeinek eraentzen baitute bataren bizi-substantziak bestearen eskura egon behar duela, zeinek batzuk bihurtzen baitituzte besteen eskuragarri, klonak jatorrizkoen onuragarri, horrek klonei eragiten dien oinazea gorabehera. Hortaz, talde biek —jatorrizkoek zein klonek— bioekonomia konpartitu bakar batean parte hartzen dute, bizitzaren eta heriotzaren matrize biopolitiko komun batean. Jatorrizkoak klonen mende daude, haietaz fidatu beharra daukate bizirik iraungo badute; hala ere, jatorrizkoek ukatu egiten dituzte klonak interakziorako kide gisa.

      Guk, irakurleok, injustutzat jotzen dugu egoera. Aitortzen dugu desoreka edo desegokitasun bat dagoela justizia-subjektu gisa kontuan hartzekoak direnen zirkulu murritzaren (soilik jatorrizkoak) eta gizartearen oinarrizko egituran elkar bat eginik diharduten subjektuak direnen zirkulu zabalagoaren artean (jatorrizkoak eta klonak). Eta kontsideratzen dugu inkongruentzia hori oker dagoela moral aldetik. Gure ustez, bada, justiziak berekin dakar ezen oinarrizko arau multzo komun batzuek eraentzen dituzten horiek guztiak aitortu behar direla kontuan hartzekotzat, unibertso moral berbereko kide diren heinean. Partaide batzuek ez dute zertan instrumentalizatuak izan besteen hobe beharrez. Guzti-guztiek merezi dute interes berbera. Arrazoi horrexegatik bakarrik, Never Let Me Go-n irudikaturiko ordena soziala ezinago asaldagarria da.

      Hor irudikaturiko mundu hori, ordea, beste zerbaitengatik da hain beldurgarria: liburuko protagonistek ez dute guk bezala hautematen. Klonek ez daukate injustutzat beren egoera. Ordena sozial ezinago esplotatzaile horretan sortuak izan ziren, eta horrexetan sozializatuak. Horregatik, hain zuzen, ordena sozial hori baino ez dute ezagutzen, eta horko baldintzak naturalak eta normalak iruditzen zaizkie. Jakina, protagonistetako bat, Tommy, haserre ageri da maiz. Umetan, Hailshamen bizi delarik, sekulako haserrealdiak izan ohi ditu, inolako arrazoi agerikorik gabe. Baina gainerakoek, baita haren lagun min Kathyk ere, arazo pertsonaltzat dauzkate kasketaldi horiek. Inortxok, ezta Tommyk berak ere, inoiz ez du kontsideratzen posible denik hark arrazoi on bat izatea haserre egoteko. Gainerakoek, nortara edo hartara, adoretu egiten dute Tommy bere burua lasaitzera. Eta halaxe egiten du. Aurrerago, Tommy nerabearekin topo egingo dugu, Cottagesen bizi delarik, eta han jada bezatua du bere aldartea. Tristezia-zantzu bat baino ez zaio igartzen, barne-gogoetarako ezaugarri malenkoniatsu halako bat, aztoragarria, psikearen iritsi ezinezko sakontasun adigaitz batzuk iradokitzen dizkiguna.

      Hor, Ishigurok beste ideia sakon bat transmititzen digu. Justizia, argi eta garbi, biktimizazio objektiboko kontu bat da, egiturazko erlazio bat, zeinean batzuek besteak esplotatzen baitituzte, eta estatus morala ukatzen baitiete justizia-subjektu gisa. Baina oinazea are larriagoa da baldin eta esplotatuek ez badute baliabiderik beren egoera injustua dela interpretatzeko. Hori noiz edo nola gerta litekeen? Bada, berariazko manipulazio bidez; esaterako, baldin eta esplotatzaileak erabat jabetuta badaude injustiziaz, baina halakorik ezkutatu egiten badiete esplotatzen dituzten horiei. Baina baliteke modu sotilagoan gertatzea ere; esaterako, gizarte ustez demokratiko bateko arlo publikoan diskurtso indibidualizatzaileak baldin badira gailen, biktimak erruduntzat jotzen dituztenak, eta ez baldin badago egiturazko ikuspegirik batere, edo bazterrekoak baldin badira. Edota, ohiturazko bihurtu baldin bada eufemismo-itxurako hitz anodino jaso-antzekoak erabiltzea errealitate hilgarriez mintzatzeko; esaterako, “dohaintza” deitzea gorputzeko zenbait organo erauzteko ebakuntza kirurgiko behartuari, eta “osaketa”, berriz, harekin zerikusia duen hilketari. [Edo “defizit murrizketa” deitzea bizigaien eta komunitateen suntsiketa handizkakoari]. Halako kasuetan, interpretazio-eskema gailenek ispilatzen dute esperientzia, eta esplotatzaileen interesak zerbitzatzen dituzte. Horren aldean, esplotatuek apenas duten hitz apurrik beren esperientzia egoki aditzera emateko, eta, are gutxiago, interpretazio-eskemarik, klase gisa dagozkien interesak modu eraginkorrean artikulatzeko. Horren emaitza, halere, injustiziaren beste alderdi edo maila bat da: gizarteak interpretaziorako eta komunikaziorako dituen baliabideek ez dituzte berdin-berdin zerbitzatzen bere kide guztiak.

      Halako baldintzen pean, biktimek ez dute kondizio esentzialik beren egoerari modu egokian erantzuteko. Injustiziari aurre egiteko erantzunik egokiena, onar dezagun, haserrea da. Baina erantzun hori soilik posible da baldin eta esplotatuek eskura badute interpretazio-eskema bat modua emango diena beren egoera kategorizatzeko, zorigaiztokotzat ez ezik baita injustu gisa ere. Horrek huts eginez gero, beren burua erruduntzat jo ohi dute. Konbentziturik beren estatu apala merezitakoa dela, beren baitan itotzen dute zilegizkoa zaien haserrea, eta korapilo emozionaletan katramilatzen dute beren burua. Hortaz, zeharbidez, diskurtsoaren antolamendu sozialean gertaturiko injustizia batek ondorio psikologikoak dakartza.

      Never Let Me Go-k ondore horietako batzuen bidez funtzionatzen du. Hasieran, Hailshamen emandako urterik gehienetan, klonek ez dakite klonak direnik ere. Ez dakitenez gero zeintzuk diren errekrutatuta dauzkaten ordena sozial horretako baldintzak, ez dakite gorputz atalen hornitzaile moduan haziak direla goi-mailako klase batekoentzat. Eleberriaren lehen ataleko dramaren parte handi bat gertakari sail bati dagokio, zeinetan haurrek anomalia batzuk aurkituko baitizkiote beren egoerari, eskola-garai ustez kezkarik gabeko horren azpian dagoen ordena ilunaren arrasto zenbait. Bien bitartean, honako irakurle hau, hasieran ilunpetan bazebilen ere, hasia da egia ulertzen, eta irrikaz itxaro du klonak ere hartaz jabe daitezen. Hala ere, ez zaigu beteko errebelazio katartiko bat gertatuko delako itxaropena. Gero eta atsekabe handiagoz dakusagu nola protagonistak egia argitzeko zori-zorian dauden betiere, baina nola gero egiaren hegitik atzera egiten duten, behin eta berriro. Gauza ez direlarik edo nahirik ere ez dutelarik ezagutza hain beldurgarri bat bereganatzeko, ez ikusiarena egiten diete arrastoei, hala moduzko azalpenak topatzen dizkiete anomaliei, eta gero eta arrazoibide zentzugabeagoak asmatzen dituzte beren burua egia lazgarri horretatik babesteko.

      Horretan, beren “zaindariek” laguntzen diete, zeinek adoretu egiten baitute haurren ezjakintasuna, “gezur noble” bat proposatuz modu eraginkorrean. Irakasle batek, dagozkion ardurek eragindako sinpatiak bat-batean hartaraturik, eta zeinak azken batean ez baitirudi ni naizen irakurleaz oso bestelakoa, egia osoa kontatzen die tupustean, eta kargutik kentzen dute modu sekretuan. Emakume horrek urratu egin du politika instituzionala, zeinaren arabera egiari pixkanaka utzi behar baitzaio azaleratzen, dosi txikietan, eta klonei doi-doi kontatu; aldian-aldian eramateko gauza izango direla kontsideratzen den horixe baino ez. Teknika hori igelei buruz kontatzen den bitxikeria ezagun hau bezalakoa da: sartu igel bat eltze bete ur irakinetan, eta handik jauzika irtengo da berehala; ordea, sartu eltze bete ur hotzetan, eta pixkanaka irakinarazi, eta igela lasai-lasai geratuko da barruan, harik eta urak irakin eta hantxe itotzen den arte. Hailshameko politikak, ezagutza pixkanaka jakinarazten baitu, eltze barruan iraunarazten die klon haurrei.

      Azkenean, noski, jabetu egiten dira egiaz. Baina, ordurako, ez daude haserre agertzeko aldartean. Klon nerabeek, haserre bainoago, penaz erantzuten diote beren egoerari, eta zorigaiztokotzat jotzen dute, baina ez dute injustutzat epaitzen; ez egoera bera, ez haren azpian dagoen oinarrizko egitura ere. Ez dute aintzakotzat hartzen ezein protesta kolektiborik edo iraultzarik egitea ere. Aitzitik, tinko oratzen diote promes bati, zorioneko gutxi batzuek ihes egiteko aukera izango dutelakoari. Zehatz-mehatz esateko, obsesionatu egiten dira “luzapena” erdiesteko ahalbidearekin [ezabapen? —beste termino-aukeraketa interesgarri bat, Vietnamgo Gerraren garaia dakarkiguna gomutara, ordu hartan AEBetako unibertsitate-ikasleak salbuetsita geratu baitziren soldaduskarako deitzeko zerrendan sartzetik—]. Never Let Me Go-n, klonen artean aditzea dabil ezen, inguruabar berezi batzuetan, zilegi dela hiru urtez atzeratzea norbere organoak erauzteko ebakuntza. Luzapenerako ahalbidea izateko, zurrumurruak dioenez, klon bikote bateko kideek erakutsi egin beharko dute elkarrekin zinez eta ezinago maiteminduta daudela.

      Ishiguroren aldetik, oso buruargia da nozio hau: maiteminduta egotea oinarrizkoa gerta dakiekeela gorputz atalen erauzketa kirurgiko behartuak atzeratu ahal izateko. Legenda urbano berezi horrek lotura bat postulatzen du indibidualtasun afektiboaren eta balio intrintsekoaren artean. Premisa honako hau da: izaki batek, orain arte kontsideratuagatik ere balio estrintsekoak baino ez zituela —eta, hortaz, gainerakoen interesen bitarteko huts zela—, aurrerantzean aukera du goragoko estatus bat hartzeko, aldi batean behinik behin, eta eskubide propioz izaki baliotsua eta kontsideratua izateko modukoa bihurtzekoa. Hurrengo premisa da ea zerk ekarri duen transmutazio hori: izaki horren barnekotasunak eta indibidualtasunak, maitasun erromantikoaren esperientzia afektiboaren bidez hezurmamituak. Beraz, zerk ematen du balioa? Subjektibotasun pertsonalak.

      Klon gazte helduek ideia horretan jartzen dituzte itxaropen guztiak. Gorputza osorik samar beste hiru urtean iraunarazteko promes bat baino askoz gehiago eskaintzen die: ideia horrek aukera ematen die beren burua balio handiagokotzat jotzeko, eta ez ordezko gorputz atalen bilduma ibiltari soiltzat. Aitzitik, ideia horrek esaten die banako bakarrak direla, pertsona ordezkaezinak, nor bere barne-bizitza bereizgarri propioarekin. Eta klonek non bereganatu duten ideia hori? Hailshamen, noski, zeina —orain badakigunez— alternatiba progresista moduan sortua izan baitzen, klonak aurrez bilduak zeuzkaten ostatu ziztrin zikinen ordezko gisa. Erreformazale liberal sentibera zenbaiti, ikusirik eta zeharo hunkiturik beren kopia biologikoak zer-nolako baldintzatan biltegiratzen zituzten, eskola berezi bat sortzeko ideia otu zitzaien, klonen hezkuntzarako leku bat eta, beraz, haiek izaki arimadunak direla frogatzeko probaleku bat. Aurrerago, eskuinekoen garaipenarekin batean, porrot moduan kontsideratu eta itxi egingo dute, eta kuartelen eredua berrezarri, baina Kathyren eta Tommyren egonaldiak dirauen bitartean, Hailsham konpromiso-formakuntza modu bitxi bat da, zeinak linboan kokatzen baititu han barruan konfinatuak, eta zalantzati hegaldarazten pertsonaren eta biomaterial belikoaren artean. Pertsonaren alderdiari dagokionez, eskolak sormen-adierazkortasuna nabarmendu nahi du, eta artelanak sortzera adoretzen ditu klonak; lanik onenak, esana dietenez, erakusgarri jarriko dituzte campusetik at dagoen galeria batean. Hurrengo, Tommy gizaseme gazte agertuko zaigu, Kathyz maitemindua, “luzapen” bat erdiesteko ahaleginean dabilela, eta bere buruaren alde egitea erabakiko du arte-sorkuntzaren bidez. Bere maitasuna ezinago sakona dela frogatuko du bere margolanak erakutsiz.

      Berriro ere, Ishigurok (in)justiziaz dagien irudikapenak bete-betean jotzen du bihotz-muinera: indibidualtasuna, hark dioskunez, aho biko ezpata bat da. Alde batetik, pertsona-izaeraren eta balio intrintsekoaren marka da, kontsiderazio moralerako onespen moduko bat. Beste alde batetik, aise bihurtzen da botere-trikimailu, menderakuntzarako tresna. Ordena sozial esplotatzaile baten oinarrizko ulermenetik bereizirik, litekeena da indibidualtasuna fetitxismo bihurtzea, pentsamendu kritikoaren ordezko eta injustizia gainditzeko eragozpen. Kontsumo masiboko gizarte “demokratikoetan”, bereziki, indibidualtasuna da ideologiaren forma menderatzailea, subjektuak interpelatzeko modurik behinena. Izan ere, banako “indibidualak” garen heinean, geure bizitzaren erantzule izatera aholkatzen gaituzte, gure irrikarik sakonenak asebetetzera adoretzen, askotariko ondasunak erosiz eta geureganatuz, eta ekintza kolektiboetatik aldenarazten gaituzte, eta “konponbide pertsonaletara” lerrarazten, geure izaera preziatu bezain ordezkaezin horrentzako luzapenak erdiesten ahalegintzera gonbidatzen.

      Never Let Me Go maisulan bat da, indibidualtasunaren paradoxari buruzko kontakizun bikaina. Zer den krudelena eta perbertsoena hor deskribatzen den mundu horretan? Protagonistei ondasunen zerrenda bat saltzen dietela. Banako indibidual moduan pentsatzeko sozializatuak izan direnez gero, ezin dute ideia hori gainditu, ezta egia argi eta garbi egonda ere: zinez, ordezko atalen zaku batzuk dira, kanibalizatuak izateko sortuak. Liburuko atzeneko lerroek jarrarazi ninduten negar-zotinka; Kathy da narratzailea, zeina jada hogeita hamar urteak bete berria baita. “Zaintzaile” bat izaki, atzeneko hamabi urteetan bere kide klonen erizain izan da, baita Tommyrena eta Ruthena ere. Haien gorputz hauskor murriztuak artatu behar izan ditu, bizi-organoz gabetuak bata bestearen ondoren. Bizirik iraunarazi die, hurrengo “dohaintzetarako” eskuragarri, eta, ahal duela, kontsolamendua eman, gezurtatu egin nahiko balu bezala Ruthen baieztapen etsia, haien klasekoak “hondakinetatik” moldatuak direlakoa. Hor, lagun biak joanak zaizkiolarik, Kathyri jada jasangaitza zaio bere egitekoarekin luzaroago segitzea. Eta berak ere “dohaintzari” ekitea erabaki duelarik, aurrez dakusa “osaketa”, eta, atzera joz, begiratu bat ematen dio bere bizialdiari.

      Nire oroitzapenik baliotsuenak, horiek ez zait iruditzen inoiz aienatu zaizkidanik. Lehenik Ruth galdu nuen, gero Tommy galdu nuen, baina ez dut galduko haien oroitzapenik. Nago galdu egin nuela Hailsham ere. […] Batzuetan, autoarekin harat-honat nabilelarik, bat-batean iruditzen zait haren zantzuren bat begiztatu dudala. […] Baina, […] ez naiz haren bila ibiltzen, eta, nolanahi ere, urte amaiera alderako, jada ez naiz autoarekin harat-honat ibiliko, oraintxe nabilen moduan. Beraz, apenas izango dudan aukerarik halakorik irudikatzeko ere, eta, horretaz gogoetatuz, pozgarria da horrela izango dela jakitea. Antzekoa gertatzen zait Tommyren eta Ruthen oroitzapenekin. Behin gai izaten naizenean bizitza lasaiago bat egiteko, dena delako zentrotara bidaltzen nautelarik ere, aldean eramango dut Hailsham, nire buruan onik eta osorik, eta horixe bai ezingo didala inork sekula ebatsi. Gauza bakarra egin nuen indulgentziaz, behin soilik, Tommy osatu omen zela jakin eta pare bat astera. Autoa hartu, eta Norfolkera jo nuen, horretarako premiarik ez banuen ere. Ez nenbilen ezeren bila, ez bereziki […] Baliteke ikusmina baino ez izatea, zer emanik ez zuten eremu lau haiei begira egotekoa, zeru puska gris haiei begira. Halako batean, hantxe nengoen ni…[…] zutik, lursail goldatu eskerga haren aurrez aurre. Bazen han itxitura bat, […] bi ilarako alanbre-hesi bat, […] nire gainetik, hiruzpalau zuhaitz baino ez, kilometroetan haize kontra zebiltzan bakarrak. Hesiaren luze-zabalean, bereziki alanbre arantzadunen beheko ilararen parean, zabor mordoa zegoen pilatuta eta dena nahas-mahas eginda. Itsasertzean ere aise aurkitu ohi dira halako hondakinak: batzuk haizeak ekarriak izango ziren, kilometroak eta kilometroak eginez, harik eta zuhaitz haiekin eta bi ilarako alanbre-hesi harekin tupust egin zuten arte. Zuhaitz-adarren puntan ere ikusi ahal nituen, airean dantzari, plastiko pusketa urratu batzuk eta erosketa-poltsen zati zenbait. Soilik abagune hartantxe, zutik nengoela, zabor mordo arraro hari begira, haizea eremu huts haietatik barrena zetorkidala sumatzen nuelarik, orduantxe hasi nintzen apur bat irudikatzen fantasia halako hura, zeren eta hori izan zen […] Tommy galdu eta pare bat astera soilik. Hantxe ari nintzen, gogoetan, zabor pila hartan pentsatzen, zuhaitz-adarretako plastiko-mutur dantzarietan, hesiaren barrenean itsasertzean bezala pilatuta zegoen zabortzar mordo hartan, eta, begiak erdi-itxirik, irudikatu nuen ezen toki hartantxe galduak nituela haurtzaroa ezabatu zidatenez geroztik galdutako gauza guztiak, eta hantxe nengoen ni, zutik, aurrez aurre, eta, behar bezainbat itxaronez gero, irudi ñimiño bat agertuko zatekeen eremu latz haren ortzimugan, eta gero eta handiago bihurtuko, harik eta Tommy zela ikusiko nukeen arte, eta baliteke niri keinuka hastea, edota hoska. Fantasia hura sekula ez zen harago joan —ez nion utzi—, eta, malkoak masailetan behera sumatuagatik, ez nengoen negar-zotinka, ez neure onetik aterata ere. Itxaron egin nuen apur batean; gero, autora itzuli, eta gidatzen hasi nintzen, norabait, zeinahi zelarik ere ustez zegokidan norako hura.

      Kathy irakurri ahala dakigu: hainbat jenderen izenean ari da, zeinak gure ordena sozialak banako indibidual gisa interpelatzen baititu, baina, aldi berean, ordezko pieza gisa tratatzen: fabrika bateko eskulangile esplotatu gisa; hazle gisa; baliatu eta gero botatzeko moduko langile gisa; organo-, haur- eta sexu-hornitzaile gisa; maila apaleko behargin edota etxeko langile gisa; zabor-garbitzaile eta zabor-birrintzaile gisa; lehengai gisa, higatzeraino erabili eta gero harrika botatzekoak, sistemak haiengandik nahi duen oro lortu eta gero. Beste aldi batean, “lurreko zorigaiztokoak” zeritzen. Gaur egun, ordea, omnipresenteegi daude, eta etxetik gertuegi, hala izendatzeko. Zilegi litzaiguke, baina, bestela ikustea: prekaritate transnazionaleko kide gisa, zeinak “% 99ren” gero eta zati handiagoa baitira.

      Kathy jende horren guztiaren izenean ari da, baina ez du deitzen armak hartzera. Aitzitik, adierazten ari da zer sentitu duen bere bizialdi labur tragikoan: oinazea, nahasmendua, autoengainua eta desira; hainbeste itxaropen zapuztu eta hainbeste amodio galdu. Batik bat, aldarri temati bat da, duintasun-neurri baten eskea, beti errespeturik gabe tratatu izan duen ordena sozial horren aldean. Temati dihardu, halaber, esanahiren bat aurkitzeko asmoz, nahiz eta bere gizartearen oinarrizko egiturak sekula ez dion inolako irtenbiderik bermatu, hondakinak izan ezik. Emozio humanoegi horien guztien nahasketa bihotz-erdiragarri horrexek egiten ditu hain hunkigarri klon zorigaiztoko horren hitzak.

      Baina utz dezagun Never Let Me Go-ko mundua, alboratu hango patetismoa, eta pentsa dezagun, hotz-hotzean, zer irakatsi digun. Zer-nola balia ditzakegu Ishiguroren ikasbideak gure mundu sozialean?

      Lehenik, justiziari modu negatiboan heltzeko estrategia, injustiziaren bidezko hori, ahaltsua eta produktiboa da. Platonen alde, ez dugu zertan jakin zer den zehazki justizia, zerbait oker dagoela jakin ahal izateko. Aitzitik, zorroztu egin behar dugu gure injustizia-sena, itsukerian eta ideologian barrena bide egiteko. Gure arreta oker dagoen horretan jarriz gero, aurkitu egin behar dugu haren zergatia, bai eta zer-nola zuzendu litekeen ere. Modu negatiboan pentsatzeko prozesuaren bidez baino ezingo dugu aktibatu kontzeptu gisa justizia, abstrakzioaren erresumatik askatu, eta zehaztu, aberastu, eta emankor bihurtu mundu honentzat.

      Bigarrenik, eta berriro ere Platonen kontra, erne ibili diferentzia bera esentzial bihurtzen duten eraikuntzekin. Konfiantzarik eza zenbait lerro marrazten ahaleginduko da zaindarien eta langileen artean, barrukoen eta kanpokoen artean, herritarren eta atzerritarren artean, europarren eta gainerakoen artean. Erne ibili diferentzia ontologiazkoen eske dabiltzanekin, zilegizko bihurtu nahi baitute ordena sozial dual bat, eskubide multzo bat dakarrena “guretzat”, eta beste bat “haientzat”. Maiz, mozorrotu egiten dira identifikazio-irrikak, eta halako ahaleginek okerreko esparrua ematen diote justiziari. Zilegi bihurtzen dute okerbidea: “kontuan hartzekoak” direnen unibertsotik kanpo egoztea batzuen batzuk.

      Hirugarrenik, gure arreta “bestetasunean” jarri beharrean, Rawlsi jarraitu beharko genioke (eta Marxi!), eta “oinarrizko egiturari” erreparatu. Eta ikusteko ea nork merezi duen kontsiderazio moralik, kontsideratu beharko genuke ea nork diharduen elkar bat eginik oinarrizko arau multzo komun batzuen mende, zeinek zehazten baitituzte kooperazio sozialerako baldintzak. Baldin eta oinarrizko arauek talde baten eta bestearen artean esplotazio-mendekotasuna ezartzen badute —bizitzako premiak asetzeko, hala nola gorputz atalak, eskulana, haurrak, sexua, maila apaleko zerbitzuak, etxeko lanak, haurren zaintza, adinekoen zaintza, garbitze-lanak, zaborra birrintzea—, orduan denak batera daude oinarrizko egitura berberaren mende. Talde bietako kideak elkarrekin bizi dira unibertso moral berberean, eta kontsiderazio berbera merezi dute justizia-kontuei dagokienez.

      Laugarrenik, erne ibili justiziari okerreko esparrua eman nahi dioten ikuspuntuekin, okerbidez kontsiderazio moraletik at uzten baitute inklusioa merezi duen edonor. Adi ibili desoreka edo desegokitasunekin, zenbait kasutan ez baitatoz bat estatus hori egokitu zaienen zirkulua eta oinarrizko egitura berberean elkar bat eginik dihardutenen zirkulua. Rawlsen kontra, beraz, nor kontuan hartu jakiteko orduan erronka jo beharko genieke eragile nagusitzat herritar formalak dauzkatenei, ezinbestean okerreko esparrua ematen baitiote justiziari ordena sozial transnazional, are global, baten barruan.

      Bosgarrenik, errefusatu egiturazko ekitaterik ezak arazo pertsonal gisa definitzeko ahaleginak. Arakatu porrot pertsonala jendearen inguruabar txarrei egozten dioten interpretazioak. Aurre egin emozio liderrak gutxiesten dituzten ahaleginei, hala nola haserrea, zeinak diagnosi-balioa baitu. Begiratu bereizgarri jakinetan oinarrituriko azalpenez harago, eta erreparatu estratifikazio-eredu zabalagoei, ea zer mekanismo kausazkok dakartzaten hierarkia eta estrategia ideologikoak, hala nola pertsonalizazioa, ilungarri gertatzen baitira.

      Seigarrenik, ez uste izan ezen kritika espliziturik edo protesta zabalik ez egoteak injustiziarik ez dela existitzen esan nahi duenik. Ulertu ezen injustiziaren kontrako oposizio antolatu bat, ezinbestean, eskuragarri dauden diskurtso-baliabideen eta interpretazio-eskemen mende dagoela, horien bidez antolatzen baita, eta modu zabalean adierazten. Arakatu arlo publikoa, ea zer aurreiritzik eragozten duten ahots politikorako aukera-berdintasuna, eta aurkitu horiek nola gainditu, arazo sozialak izendatzeko eskuragarri dauden terminoak zabalduz eta arazoen kausez eztabaidatuz. Aurkitu modua, eta atzera eginarazi zer esan daitekeen zehazten duten mugei, mendeko direnak ere hitz egiteko gai izan daitezen.

      Zazpigarrenik, ez fidatu indibidualtasunera lerraturiko gorazarre aldebakarrekoez. Erne ibili maitasuna, barnekotasuna eta bizitza pertsonala fetitxetzat dauzkan ordena sozial batekin, baldin eta gehien-gehienei modu sistematikoan ukatzen badizkie beren errealizaziorako baldintza materialak. Lotu, berriro, subjektibotasuna eta objektibotasuna.

      Azkenik, aintzakotzat hartu zapalduen sormena. Balioetsi bizitza hobe baten aldeko irrika, eta horri esanahi bat emateko bulkada, baita inguruabarrik kontrakoenetan ere. Landu haserre soziala eta irudimen politikoa. Eraiki mundu bat, non ametsak gai gozoz eginak izango baitira, ez zaborrez. Bihurtu justizia bertuteetan maisu; ez soilik teorian, baita praktikan ere.

  *    Jatorrizko testua: “On Justice”, New Left Review, 74, 2012ko martxoa-apirila, 41-51. or.

  [1]   EHUko Argitalpen Zerbitzua, Limes bilduma (3), 2005; Guadalupe Lopetegi Senperenak eta Andoni Lopetegi Senperenak euskaratua. [itzultzailearen oharra]

  [2]   J. Rawls: A Theory of Justice. Euskarazko bertsioa, Alberto Gabikagojeaskoa Mentxakaren itzulpenetik; Pentsamenduaren Klasikoak, 2008. [itzultzailearen oharra]

DEMOKRAZIA-KRISIA,
KAPITALISMOAREN KRISI:
KAPITALISMO FINANTZIALIZATUAREN
KONTRAESAN POLITIKOEZ

(Itzultzailea: DANELE SARRIUGARTE MOCHALES)

      Gaur egun, krisian dago demokrazia. Horretan behintzat bat gatoz denak. Nolanahi ere, oraindik ez da erabat onartu krisi hau ez dela ezerezetik sortu, eta bere erroak ez dagozkiola politikaren esparruari soilik. Zentzu komun on-nahiak dioenaren kontrara, krisi hau ezin da konpondu zibikotasuna berrezarriz, bi alderdiren arteko gobernua sustatuz, tribalismoari aurka eginez edo egia bilatzen duen eta egitateetan oinarritzen den diskurtsoa babestuz. Eta ezinezkoa da, era berean, krisi hau konpontzea azkenaldiko teoria demokratikoek dioten moduan, hau da, esparru politikoa eraldatuz, “ethos demokratikoa” sendotuz, “botere konstituzionala” berriro aktibatuz, “agonismoaren” indarrak askatuz edo “iterazio demokratikoak hauspotuz”[1].

      Egia esan, gaur egungo krisi demokratikoa tinko ainguratuta dago matrize sozial batean. Krisi zabalago baten parte da, urrunago iristen den krisi baten parte, zeinak beste alderdi batzuk ere biltzen baititu; krisi ekologikoa, ekonomikoa eta soziala da. Demokraziaren krisia estu loturik dago beste krisiekin, beraz, ezin dugu haietatik aparte ulertu. Demokraziak gaur egun bizi dituen gaitzak ez dira beren kabuz sortu eta ez dagozkio sektore politikoari bakarrik, aitzitik, gure ordena sozial osoa irensten ari den krisi orokor baten hari-mutur politikoa dira. Gure ordena sozialaren tendoietan, haren egitura instituzionaletan eta hura osatzen duten dinamiketan datza krisi guztien oinarria. Baldin eta krisi demokratikoari heldu nahi badiogu, osotasun sozialari begiratu behar diogu ikuspegi kritiko batetik, eremu politikotik harago zabaltzen diren prozesuekin loturik dago-eta.

      Eta zer da, zehazki, osotasun soziala? Analista azti batzuek uste dute, eta badute horretarako arrazoirik, gauza bera direla osotasun soziala eta neoliberalismoa. Egia da, Colin Crouch-ek dioen moduan, gobernu demokratikoak indarge daudela gaur egun, eta oligopolioen tankerako enpresa globalek, botere publikoaren menetik askatuta, harrapatu dutela haien boterea[2]. Orobat da egia, Wolfgang Streeck-ek adierazi duen eran, Iparralde Globaleko demokraziek behera egitearekin batera, kapital enpresarialak elkartu egin direla, zergen matxinada bat antolatu, eta finantza-merkatu globalak jarri dituztela boterean: horrenbestez, haiei obeditu behar diete orain hautetsien gobernuek[3]. Bestalde, zuzen dabil Wendy Brown ere: ezin da ukatu neoliberalismoaren arrazoimen politikoak botere demokratikoa zulatu duela barnetik, balioa emanez eraginkortasunari eta hautamenari, eta bestelako subjektibotasun-moldeak ezarriz, hau da, “norberaren erantzukizuna” inposatuz eta norberaren “giza kapitala” maximizatuz[4]. Azkenik, Stephen Gill-ek ondo esan duen gisan, “konstituzionalismo berri bat” sortu da, ekintza demokratikoari aurrea hartzen diona eta politika makroekonomikoak ixten dituena nazioen mugetatik haraindi: horren adibide dira, besteak beste, TRIPS (Merkataritzarekin Lotutako Jabetza Intelektualaren Eskubideen Alderdiei Buruzko Akordioa) eta NAFTA (Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna) akordioak, zeinek karta politiko moduan baliatzen baitituzte merkataritza askearen egiturak, eta eragotzi egiten baitituzte, aldiz, interes publikoari mesede egingo lioketen lege sozialak eta ingurumenari dagozkionak[5]. Egitate horiek denek, banan-banan zein denak batera hartuz, ideia guztiz sinesgarri hau iradokitzen dute: neoliberalismoa da gure demokraziari erasoka ari zaion mehatxua.

      Dena den, hori baino sakonagoa da arazoa. Azken batean, kapitalismoaren aldaera bat da neoliberalismoa, eta gaur egungo demokraziaren krisia ez da, inondik ere, kapitalismoak bizi izan duen lehena. Bestalde, kapitalismoak irauten badu, krisi hau ez da azkena izango. Garapen kapitalistaren fase nagusi guzti-guztiek ekarri dute nahasmendu politikoa, eta nahasmendu horrek berak eraldatu ditu. Merkataritza-kapitalismoaren kasuan, esaterako, esklaboen altxamendu bazterrekoek eta hiriko iraultza demokratikoek zailtasunak sortu zituzten tartean-tartean, eta, azkenean, matxinada horiek berek suntsitu zuten sistema. Laisser-faire erako kapitalismoa iritsi zen hurrena, zeinak mende eta erdi luze iraun baitzuen, nahaspila politiko handiarekin —tartean izan ziren iraultza sozialistak, estatu-kolpe faxistak, bi mundu gerra eta ezin konta ahal altxamendu antikolonial—, harik eta, gerra bitartean eta gerraren ostean, estatuak kudeatutako kapitalismoa gailendu zen arte. Azken erregimen horretan orobat izan dira krisi politikoak, hala nola iraultza antikolonialen olatu masiboa, Ezker Berriaren altxamendu globala, Gerra Hotz luzea eta arma nuklearrak garatzeko lasterketa, eta, azkenean, subertsio neoliberala garatu da, zeinak gaur egungo kapitalismo globalizatzaile eta finantzializatua hauspotu baitu.

      Ibilbide horrek ikuspegi zabalago batean kokatzen du krisi demokratiko garaikidea. Neoliberalismoaren miseria politikoek, nahiz eta oso larriak iruditu, historia luze baten azken atala erakusten dute, kapitalismoaren beraren gorabehera politikoekin lotua. Neoliberalismoak bakarrik ez, kapitalismoak berak joera du krisi politikoak sortzeko, eta sistema hori kaltegarria da demokraziarentzat.

      Edozein kasutan, hori da testu honetan arrazoituko dudan tesia. Osotasun sozialaren krisi orokorraren parte gisa hartuko dut demokraziak gaur egun bizi duen krisia, eta hortik abiatuta, aztertuko dut kapitalismoaren aldaera garaikidea dela krisi horren objektua. Halaber, beste tesi sendoago bat argudiatuko dut, alegia, kapitalismoaren aldaera guztiek beren baitan gordetzen dutela sustrai sakoneko kontraesan politiko bat, zeinak krisi politikora eramaten baititu. Kapitalismoaren beste kontraesanak bezalaxe —ekonomikoa, ekologikoa edo soziala—, kontraesan politiko hau kapitalismoaren DNAn txertatuta dago. Beraz, gaur egun bizi dugun krisi demokratikoa ez da anomalia bat, baizik eta kapitalismoaren barneko kontraesan politikoak sistema horren fase garaikidean hartzen duen moldea; kapitalismoaren gaur egungo faseari honela deituko diot: kapitalismo finantzializatua.

1.
KAPITALISMOAREN “BERAREN”
KONTRAESAN POLITIKOA

      Nire tesiaren oinarrian, kapitalismoari eta haren krisiei buruzko ikuspegi zabalduak daude. Ezkerreko pentsalari ugarik, baita marxista gehienek ere, modu estuan ulertzen dute kapitalismoa: sistema ekonomiko bat dela uste dute, horixe besterik ez. Ekonomiaren baitako kontraesanei erreparatzen diete, hala nola etekinen ratio gero eta txikiagoari, eta uste dute gauza bera direla krisi kapitalista eta sistema ekonomikoaren disfuntzioak —atzeraldiak, porrot ekonomikoen kateak eta merkatuaren krakak—. Ondorioz, kapitalismoaren krisi-joerei buruzko kontakizun oso bat sortzea galarazten dute, ez baitituzte kontuan hartzen haren kontraesan eta krisi-molde ez-ekonomikoak. Oroz gain, eremuen arteko kontraesanetan oinarritzen diren krisiak baztertzen dira. Kapitalismoaren agindu ekonomikoek, izan ere, talka egiten dute eremu ez-ekonomikoetako premiekin, eta hor kontraesanak sortzen dira, eremu ez-ekonomikoen osasuna ezinbestekoa baita etekinak pilatzen jarraitzeko, eta, zer esanik ez, gizakien ongizaterako.

      Adibidez, “erreprodukzio sozialaren” kontraesana dago; hala izendatu dut nik. Marxistek adierazi dute, egoki adierazi ere, objektuen ekoizpenaren “egoitza ezkutuan” datzala metaketaren sekretua, hau da, kapitalismoak soldatapeko lana ustiatzen duen tokian hain zuzen. Hala ere, ez dira guztiz ohartu prozesu horrek beste egoitza are ezkutuago batean duela oinarria, hots, doako zaintza-lanean; lan hori emakumeek egiten dute gehienbat: “lan-indarra” osatzen duten giza subjektuak sortzen eta indarberritzen dituzte. Gisa horretako jardueren guztiz mendekoa izan arren, kapitalak ez die baliorik ematen —ez dirutan ez beste ezein modutan— erreprodukzio sozialeko lanei, aitzitik, doakoak eta mugagabeak balira bezala erabiltzen ditu, eta ez da arduratzen haiei eusteaz. Ondorioz, kapitala, bere horretan utzita, etengabeko metaketarako bere bulkada aseezinarekin, beti dago erreprodukzio sozialaren prozesuak kolokan jartzeko zorian, nahiz eta, iraun nahi badu, prozesu horien premia gorria duen[6].

      Ekologia da eremuen arteko kontraesanaren beste adibide bat. Batetik, kapitalaren metaketak natura ustiatzen du, bi modutan: lehenik, “txorrota” gisa erabiltzen du, ekoizpenerako behar duen hornikuntza materiala eta energetikoa lortzeko; ondoren, baina, “harraska” bilakatzen da natura, kapitalak hara botatzen baititu ekoizpenaren hondakinak. Bestalde, kapitalak ukatu egiten ditu berak sorturiko kostu ekologikoak, natura gai izango balitz bezala bere burua era autonomoan eta mugarik gabe berriz hornitzeko. Hemen ere, ekonomia kapitalistak bere buztanari egiten dio hozka, irauteko behar dituen baldintza naturalak kolokan jarriz[7]. Bi kasuetan, eremuen arteko kontraesanek bidea ematen diote ekonomiatik harago doazen krisi kapitalistei: erreprodukzio sozialaren krisiari, batetik, eta krisi ekologikoari, bestetik.

      Hausnarketa horien argitan, kapitalismoaren ulerkera zabalago bat begiztatzen dugu: kapitalismoa ez dagokio ekonomiari soilik, hori baino handiagoa da. Ordena sozial instituzionalizatu bat da, hain zuzen. Azpisistema ekonomikoaren gainetik eta horretatik harago, gizarte kapitalistak bere baitan biltzen ditu ekonomiari eusten dioten beste eremu ez-ekonomiko batzuk, besteak beste, erreprodukzio soziala eta natura. Beraz, kapitalismoak era askotako krisi-joerak biltzen ditu, ez bakarrik ekonomiaren baitako kontraesanetatik datozenak, ezpada eremuen arteko kontraesanetan sortzen direnak ere: batetik, ekonomiaren eta gizartearen artean eratzen direnak; bestetik, ekonomiaren eta naturaren artean sortzen direnak. Gizarte kapitalistaren barruan daude bi-biak, Marxen zein Polanyiren kontraesanak.

      Ikuspegi zabalago horri esker, modua izango dugu demokraziaren eskasia garaikidea ulertzeko, politikokeriaren tranpan erori gabe. Krisi demokratikoa jada ez dugu ikusiko krisi bereizi gisa; aldiz, krisi kapitalisten matazaren hari-mutur bat gehiago izango da, eta ohartuko gara eremuen arteko beste kontraesan batean oinarritzen dela, metaketa kapitalistaren aginduek talka egiten baitute botere publikoekin, nahiz eta horiek premiazkoak izan metaketarako. Kapitalismoaren kontraesan politikoa labur-labur adieraz daiteke: botere publiko eraginkorra funtsezko baldintza da kapitala era jarraituan metatzeko; nolanahi ere, kapitalismoaren metaketa-bulkada azkengabeak, denborarekin, botere publikoak kolokan jartzera egiten du. Ikuspegi horren arabera, gaur egungo krisi demokratikoa ez da krisi kapitalista zabalago baten hari bat baizik, eta krisi orokor horren profilak emango digu krisia konpontzeko giltza.

      Hipotesi horri tiraka, azpimarra dezagun, lehenik eta behin, kapitalak botere publikoen beharra duela bere osaketa-arauak ezartzeko eta indarrean jartzeko. Azken batean, enpresa pribatuen jarduna eta merkatuko salerosketak arautuko dituen legerik gabe, zeharo ezinezkoa litzateke kapitalaren metaketa. Botere publikoak ezinbestekoak dira jabetza-eskubideak bermatzeko, gatazkak ebazteko, altxamenduak zanpatzeko, ordenari eusteko eta desadostasunak bideratzeko, kapitalaren odola osatzen duten erregimen monetarioak zaintzeko, krisiei aurrea hartu edo horiek kudeatzeko, eta, halaber, bi eratako estatus-hierarkiak kodetzeko eta indarrean jartzeko: hierarkia ofizialak —adibidez, hiritarrak eta atzerritarrak bereizten dituena— eta ez-ofizialak —adibidez, “langileak” eta “besteak” bereizten dituena—; “langileek” eskubidea dute beren lan-indarra saltzeko, askeak dira, eta ustiagarriak; “besteak”, berriz, mendekoak eta desjabetzeko modukoak dira, eta besterik gabe har daitezke haien gaitasunak eta izateak[8].

      Historian, lurralde-estatuen baitan kokatu dira kasuan kasuko botere publikoak, baita botere kolonial gisara jardun direnak ere. Estatu horien lege-sistemen bidez zedarritzen ziren joko-zelai ustez despolitizatuen eremuak, non eragile pribatuek beren asmo “ekonomikoak” gara zitzaketen, “politikaren” interferentziarik gabe. Era berean, lurralde-estatuek erabiltzen zuten “indarkeria zilegia”, desjabetzeen aurrean pizten zen erresistentzia zanpatzeko; desjabetze horien bidez sortzen eta eusten zitzaion kapitalismoko jabetza-harremanei. Azkenik, estatuek nazionalizatzen eta babesten zuten dirua. Botere politikoek, modu horretan ekonomia kapitalista osatu ostean, urratsak egin zituzten kapitalaren gaitasunak sustatzeko —etekinak pilatzeko eta erronkei aurre egiteko gaitasunak—. Azpiegiturak eraiki eta zaindu zituzten, “merkatuaren akatsak” konpentsatu, garapen ekonomikoa gidatu, eta erreprodukzio soziala babestu zuten; gainera, krisi ekonomikoak arindu zituzten, eta haiek ekarritako albo-kalte politikoak kudeatu.

      Baina hori ez da guztia. Ekonomia kapitalista batek, existitzeko, baldintza geopolitiko jakin batzuk behar ditu. Lurralde-estatuak kokatzen diren espazio zabalagoaren antolaketaz ari naiz. Espazio horretan, badirudi kapitala erraz samar mugi daitekeela, kontuan hartuz berezko hedapen-grina bat daukala eta bazterreko eskualdeetako balioa bere zentrora desbideratzeko joera sakona duela. Aldiz, mugetan barna jarduteko gaitasun hori, nazioarteko merkataritzaren bidez zabaltzeko eta jende-multzo menderatuei etekinak harrapatzeko joera hori, ez da soilik armada nazional-inperialarekin gauzatzen, nazioen arteko akordio politikoen bidez mamitzen da: nazioarteko legeek, Botere Handien eta erregimen supranazionalen arteko hitzarmenek baretzen dute eremu hori (betiere kapitalari mesede eginez); eremu bat zeina, batzuetan, egoera naturaltzat hartzen baita. Ekonomia kapitalistak, historian, beharrezkoak izan ditu hegemonia globalen segida baten botere militarra eta antolamendu-gaitasuna; hegemonia globalak, beren aldetik, metaketa hauspotzen ahalegindu dira, gero eta eskala handiagoan, hainbat estatuk osatutako sistema politikoen baitan[9].

      Bi mailetan, bai lurralde-estatuen mailan bai maila geopolitikoan, ekonomia kapitalista zorretan dago haren kanpoko botere politikoekin. Botere “ez-ekonomiko” horiek ezinbestekoak dira metaketaren korronte nagusi guztiak gauzatzeko: lan-indarra ustiatzeko eta salgaiak ekoitzi eta salerosteko; beren arrazaren ondorioz zapaldutako jendea desjabetzeko eta haien balioa bazterretik zentrora eramateko; finantza, espazioa eta jakintza antolatzeko, eta, ondorioz, interesak eta errentak metatzeko. Indar politikoak (hala nola erreprodukzio soziala eta natura) ez dira, inondik ere, eranskin marjinalak, gizarte kapitalista osatzen duten elementuak baizik. Botere publikoa funtsezkoa da kapitalismoaren jardunerako; horregatik, ordena sozial instituzionalizatu horren parte da.

      Edonola ere, botere politikoaren iraupenak eta kapital-metaketaren aginduak talka egiten dute, kapitalismoaren topografia instituzional bereizgarriak ezberdindu egiten dituelako arlo “ekonomikoa” eta “politikoa”. Horri dagokionez, gizarte kapitalista ez da aurreko gizarte-moldeen modukoa, aurreko antolamenduetan bi eremu horiek batera zeuden-eta; gizarte feudaletan, esaterako, jauntxo eta basailuen instituzioaren barnean sartzen zen lanaren, lurraren eta indar militarraren gaineko kontrola. Kontrara, gizarte kapitalistan, botere ekonomikoa eta politikoa bereizten dira, bakoitzari esparru bat esleituz, bakoitzari bitarteko eta modus operandi bereizgarriak egokituz[10]. Ekoizpena antolatzeko boterea pribatizatu da, eta kapitalari eman zaio, zeinari, ustez, muga “natural” eta “ez-politikoek” bakarrik eragiten baitiote, hau da, goseak eta premiak. Bestalde, botere publikoari dagokio agindu “ez-ekonomikoak” gobernatzea, eta, adibidez, etekinak pilatzeko beharrezkoak diren kanpo-baldintzak eskaintzea; horretarako, legearen bitartekotza “politikoa” eta biolentzia “zilegia” soilik balia ditzake. Beraz, kapitalismoan, arlo ekonomikoa ez da politikoa, eta arlo politikoa, ostera, ez da ekonomikoa.

      Banaketa horrek izugarri mugatzen du arlo politikoaren hedadura, eta argiki zehazten du zer den kapitalismoa. Sistema horrek “merkatuaren” —edo, zehatzago esanda, enpresa handien— esku uzten ditu bizitza sozialaren eremu zabal-zabalak, eta, hala, erabakimen demokratikotik, ekintza kolektibotik eta kontrol publikotik at geratzen dira. Hortaz, kapitalismoaren egiturak berak hainbat erabaki modu kolektiboan hartzeko gaitasuna kentzen digu, hala nola zer eta zenbat ekoitzi nahi dugun, ekoizpena ahalbidetzeko zer energia-klase erabili nahi dugun eta zer-nolako harreman sozialak eraiki nahi ditugun horretarako. Horrez gainera, kapitalismoaren ondorioz, ezin dugu guk geuk ebatzi ea nola erabili nahi dugun modu kolektiboan ekoizten dugun gainbalio soziala, nolako harremanak eraiki nahi ditugun naturarekin eta etorkizuneko belaunaldiekin, nola antolatu nahi ditugun erreprodukzio sozialeko lanak eta zer-nolako lotura izango duen horrek ekoizpenarekin. Labur esanda, kapitalismoa demokraziaren aurkakoa da. Gizarte kapitalista bateko demokrazia, kasurik onenean ere, mugatua eta ahula izango da nahitaez.

      Baina gizarte kapitalista ez dago bere onenean eta bere baitan hartzen duen demokrazia-modu oro izango da hauskorra eta ziurgabea. Kapitalak, ordea, bere izaeragatik beragatik, biak nahi izaten ditu —horra hor arazoa—: batetik, nahieran erabiltzen du botere publikoa, bere menera baliatuz lege-erregimenak, errepresio-indarrak, azpiegiturak eta agentzia arautzaileak, zeinak premiazkoak baitira, denak ere, metaketarako; bestetik, klase kapitalistako zati batzuk, etekin-gosearen eraginez, botere publikoen aurka matxinatzen dira aldian behin, merkatuaren azpitik dagoela esanez, eta hura ahultzeko planak prestatzen dituzte. Ondoren, epe laburreko interesek hankaz gora jartzen dutenean sistemaren epe luzeko biziraupena, bere buztanari haginka ari den tigre bat dirudi kapitalak.

      Arazoaren mamia lau pausotan laburbil daiteke. Lehenik, gizarte kapitalistak bereizi egiten ditu bere ekonomia eta bere botere politiko antolatua. Bigarrenik, ekonomia halako moduan taxutzen du non botere politikoen mendekoa bihurtzen baita. Hirugarrenik, kapitalak diruaren balioa bakarrik aitortzen duenez, ordaindu gabe ustiatzen ditu ondasun publikoak eta uko egiten dio horien hornikuntza-kostuak ordaintzeari. Azkenik, metaketa amaigabeak hauspotuta, ekonomia kapitalistak, tartean behin, kolokan jartzen ditu zeharo premiazkoak suertatzen zaizkion botere politikoak.

      Lau pauso horiek, elkarrekin, gizarte kapitalistaren egitura instituzionalaren sakonean gordetako kontraesan politikoa laburbiltzen dute. Marxistek azpimarratutako kontraesan ekonomikoek bezalaxe, kontraesan honek bidea ematen dio krisi-joera bati. Hala ere, kasu honetan, talka ez dago ekonomiaren “barruan”, baizik-eta ekonomia eta politika banatzen eta aldi berean lotzen dituen mugan. Kapitalismoaren beraren osagai bat denez, eremuen arteko kontraesan horrek krisi politikora eramaten ditu gizarte kapitalistaren aldaera guztiak.

2.
KAPITALISMOAREN
KONTRAESAN POLITIKOAREN
HISTORIKOTASUNA, AGERIAN

      Orain arte, kapitalismoak krisi politikoak sortzeko duen joera berezkoa aztertu dut. Alabaina, gizarte kapitalista ez da “berez” existitzen, forma edo metaketa-erregimen historiko zehatzen ondorioa da. Gainera, “arlo ekonomikoaren” eta “arlo politikoaren” arteko banaketa, kapitalismoaren osagarria, ez da betierekoa; zalantzan jar daiteke, baita aldatu ere. Krisi-garaietan bereziki, eragile sozialak borrokan aritzen dira ekonomia eta politika bereizten dituzten mugen harira, eta, batzuetan, muga horiek beste modu batera marraztea lortzen dute. Adibidez, XX. mendean, klase-gatazka biziaren eraginez, lana eta hazkunde ekonomikoa sustatzeaz arduratu ziren estatuak. Bestalde, XXI. mendean, “merkatu askearen” zaleek nazioarteko neurriak aldatu dituzte hainbat modutara, eta pizgarri handiak eman dizkiete estatuei, bazter utz ditzaten iragan mendean abiatutako ahaleginak. Batean zein bestean, aurrez ekonomiaren eta politikaren artean ezarritako mugak berrikusi ziren. Kapitalismoaren historian, hainbat aldiz eraldatu da ekonomiaren eta politikaren arteko banaketa, nola eraldatu diren fase bakoitzean metaketa ahalbidetu duten botere publikoak.

      Era horretako aldaketek gizarte kapitalistaren aroak markatzen dituzte eta “mugetako borrokak”[11] izendatu ditudanaren fruituak dira. Lehen planora ekarriz gero, kapitalismoaren historian lau metaketa-erregimen izan direla ikus dezakegu: kapitalismo merkantila, modernizazioaren hasierakoa; laisser-faire tankerako kapitalismo lehiakorra, XIX. mendekoa; estatuak kudeatutako monopolio-kapitalismoa, XX. mendekoa, eta gaur egun indarrean den kapitalismo finantzializatu eta globalizatzailea. Fasez fase aldatu egin ziren ekonomia kapitalistari bidea eman zioten baldintza politikoak, hau da, fase bakoitzak izan zuen bere forma instituzional bereizia bai estatu-lurraldeari dagokionez bai maila geopolitikoan. Gainera, fasez fase, aldatu egin zen gizarte kapitalistaren kontraesan politikoaren itxura eta hark ekarritako krisi-fenomenoen multzoa. Azkenik, fase bakoitzean, borroka sozialak piztu ziren kapitalismoaren kontraesan politikoen eraginez. Gaur egungo egoerari heldu aurretik, azter dezagun, labur bada ere, lehen hiru erregimenetan zer modu bereizgarritan garatu ziren era honetako dinamikak.

      Errepara diezaiogun, lehenik, kapitalismoaren lehen faseari, fase merkantilistari, zeinak berrehun bat urtez iraun baitzuen, XVI. mendetik XVIII. mendera arte, gutxi gorabehera. Fase horretan, bereizita zeuden ekonomia eta estatua, baina partez bakarrik. Lurra eta lan-indarra ez ziren egiazko ondasunak eta arau moral-ekonomikoen bidez gobernatzen ziren eguneroko hartu-eman gehienak, baita Europako hirietan eta herriguneetan ere. Agintari absolutistek arautzen zuten lurraldearen barneko merkataritza; aldi berean, arpilaketak egiten zituzten kanpoko lurretan, armadaren eta distantzia luzeko komertzioaren bidez. Lehenik genovarrek eta ondoren herbeheretarrek antolatu zuten komertzio-mota hori eredu kapitalistaren bitartez, eta munduan barrena hedatu zuten esklaboen, metal ederren eta luxuzko produktuen merkataritza. Horren ondorioz, bereizi egin ziren barnekoa eta kanpokoa: lurralde nazionalean, merkataritza araututa zegoen; handik kanpo, aldiz, “balioaren legea” nagusitzen zen.

      Banaketa horrek tarte batez iraun zuen, baina azkenean ez zion eutsi. Ordena horren baitako tentsioak areagotu egin ziren, zeren, apurka-apurka, Europako estatuen espazio domestikoan barneratzen hasi baitzen nazioartean nagusi zen balioaren logika, eta horrek berekin ekarri zuen lur-jabeen eta beren menekoen arteko harreman sozialak aldatzea. Halaber, hiriguneetan arlo profesional eta enpresa-eremu berriak sortu ziren, eta bidea eman zioten pentsamendu liberalari eta baita iraultzaileari ere. Gainera, agintariak zorpetuta zeudenez, horrek orobat andeatu zuen erregimena, eta ondorio esanguratsuak eragin zituen. Agintari zenbaitek, diru-sarreren premia izanik, egitura protoparlamentarioak sortu behar izan zituzten, baina ezin izan zituzten kontrolpean eduki, eta iraultza piztu zen hainbat kasutan.

      Porrot ekonomikoaren eta istilu politikoen nahasketari esker, XIX. mendean erregimen berri batek ordezkatu zuen kapitalismo merkantilista, kapitalismo “liberala” edo laisser-faire erakoa esaten zaionak hain zuzen; dena den, termino horiek zeharo ilunak dira, jarraian ikusiko dugun moduan. Kapitalismoaren fase honetan, ekonomiaren eta politikaren arteko lotura birmoldatu zen. Europako estatu kapitalista nagusiek jada ez zuten botere publiko zuzena erabiltzen estatuaren barneko komertzioa arautzeko. Ostera, “ekonomiak” eraiki zituzten, non, itxuraz behintzat, ekoizpenak eta salerosketak nor bere aldetik jarduten baitzuten, kontrol politiko agerikotik aske, eskari-eta-eskaintzaren mekanismo “huts-hutsean ekonomikoaren” bidez. Eraikuntza horren oinarrian, baina, lege-ordena berri bat zetzan, zeinak gailentzat jotzen baitzituen kontratuak, jabetza pribatua, merkatuak ezarritako prezioa eta hari lotutako “norbanako askeen” eskubide subjektiboak; norbanako horiei buruz uste zen utilitarismoa maximizatzea beste helbururik ez zuten negoziatzaile nolabait urrunak zirela. Hala, maila nazionalean, estatuen botere publikoaren eta kapitalaren botere pribatuaren arteko bereizketa itxuraz zorrotza instituzionalizatu zen. Hala eta guztiz ere, estatuek, bizkitartean, botere errepresiboa erabiltzen zuten lurren desjabetzeak onesteko; prozesu horien ondorioz, landa-eremuko herritarrak proletario “bi bider askeak” bihurtu ziren. Modu honetan, lan-indarraren eskala handiko ustiaketa gauzatzeko aurrebaldintzak ezarri zituzten, klaseari lotutakoak, eta hori eta energia fosila uztartu zirenean, masiboki azaleratu zen fabrikazio industriala, baita klase-gatazka bizia ere. Zenbait estatu metropolitarretan, langile-mugimendu antolatuek eta haien aliatuek itunak lortu zituzten. Etnia nagusiko gizon langileek boto-eskubidea eta hiritartasun politikoa eskuratu zituzten, aldi berean kapitalari eskubidea emanez lantokia gobernatzeko eta haiek lantokian ustiatzeko. Bazterretan, ordea, ez zen halako itunik izan. Abstinentzia politikoaren plantak alde batera utziz, Europako botere kolonialek indar militarra astindu zuten matxinadak zanpatzeko. Herritar menderatuen arpilatze orokorra gauzatu eta arau koloniala ezarri zuten, britainiarren hegemoniaren pean eta oinarritzat hartuz “merkataritza askearen inperialismoa”. Horrek guztiak, beraz, zalantzak pizten ditu “kapitalismo liberala” esapidearen inguruan.

      Gainera, erregimen horrek ia-ia hasieratik beretik izan zituen gorabehera latzak, hala ekonomian nola politikan. Demokratizatzeko bidean zeuden herrialde nagusietan, talka egiten zuten berdintasun politikoak eta ezberdinkeria sozio-ekonomikoak, eta, batzuen ustez, zabaldutako berdintasun politikoa ez zetorren bat bazterretan gauzatzen zen menderakuntza bortitzarekin. Erregimenari kaltegarria suertatu zitzaion, halaber, Hannah Arendtek diagnostikaturiko kontraesana, izan ere, batetik, kapitalismo kolonialistaren logika ekonomikoak mugarik gabeko grina bat zuen, lurraldeetatik harago zihoana, baina, aldi berean, haien politika demokratikoak mugatuta zeuden, eta lurralde hesituetan garatzen ziren[12]. Beraz, ez da harritzekoa, Karl Polanyik azpimarratu zuen eran, antolakuntza politiko-ekonomiko horrek krisi-joera kroniko bat erakustea. Alderdi ekonomikoari dagokionez, kapitalismo “liberalean” maiz gertatzen ziren atzeraldiak, porrotak eta izualdiak; eremu politikoan, aldiz, klase-gatazka sutsuak pizten ziren, eta orobat azaleratzen ziren mugen inguruko liskarrak eta altxamenduak; eta horien denen hauspo eta ondorio ziren nahaspila finantzarioa, kolonialismoaren aurkako altxamenduak eta inperialismoaren kontrako gerrak[13]. XX. mendea iritsi orduko, kapitalismo-molde horren era askotako kontraesanek metastasi bat osatu eta krisi orokor bat sortu zuten. Bigarren Mundu Gerraren ostean konpondu zen, azkenean ere, krisi hori, orduantxe ezarri baitzen erregimen berri bat.

      Estatuak kudeatutako erregimen kapitalista berri honetan, estatu nagusiak botere publikoa modu aktiboagoan erabiltzen hasi ziren beren lurraldeetan, krisiei aurrea hartzeko edo haiek leuntzeko helburuarekin. Kapitala kontrolatzeko Bretton Woods sistemaren babesean —zeina Estatu Batuen hegemoniaren eraginpean sortu baitzen— estatuek honelakoak egin zituzten: azpiegiturak diruz lagundu, erreprodukzio sozialaren kostu batzuk beren gain hartu, enplegu osoa eta langileen kontsumismoa bultzatu, sindikatuak hiru alderditako negoziazioen parte bihurtu —gobernua, patronala eta sindikatuak—, garapen ekonomikoa era aktiboan gidatu, “merkatuaren hutsegiteak” konpentsatu eta, oro har, kapitala beren mesedetan taxutu. Halako ekintzen helburua, hein batean behintzat, kapitalaren metaketa pribatu eta jarraituak behar zituen baldintzak bermatzea zen; politikaren eremuan, bestalde, hura zabaltzeko balio izan zuten, baina, aldi berean, hura bezatzeko ere bai: iraultzaileak izan zitezkeen estratuak erantsi zituzten, haien hiritartasunaren balioa areagotuz eta sistemaren parte izateko aukera eskainiz. Hala, gauzak egonkortu ziren hainbat hamarkadaz, baina horrek bazuen preziorik. Baldintza ez-hain-politen gainean zeutzan, ordea, etnia nagusiko industria-langileei “hiritartasun soziala” emateko xedez gune kapitalistetan egin ziren hitzarmenak: emakumeen mendekotasuna —familiako soldataren bidez—, etniaren eta arrazaren araberako bazterketa eta “Hirugarren Munduaren” desjabetze inperiala. Azken horrek, bitarteko zaharren zein berrien bidez, bere bideari segitzen zion dekolonizazioaren ostean ere, eta izugarri mugatzen zituen berriki independentzia lortua zuten estatuen gaitasunak, besteak beste beren gizarteak egonkortzeko, garapena zuzentzeko eta beren herritarren merkatuaren bidezko harrapakaritzatik babesteko gaitasunak. Ondorioz, erlojupeko bonba politiko batzuk landatu ziren; lehertu zirenean, beste prozesu batzuekin bat egin, eta erregimena deuseztatu zuten.

      Beraz, azkenean, estatuak kudeatutako kapitalismoak parez pare jo zuen bere kontraesanen kontra —kontraesan politikoak nahiz ekonomikoak—. Kapitalismoaren guneetan soldatak igo eta produktibitatearen irabaziak orokortu zirenez, produkzioaren etekin-ratioa jaitsi zen, eta kapitala berriro ahalegindu zen merkatuaren indarrak arau politikoetatik askatzen. Halaber, Ezker Berri global bat agertu zen, eraikuntzaren zutarrietan zeuden menderakuntzei, bazterketei eta harrapakaritzei erronka jotzeko gertu. Segidan, krisi luze bat etorri zen, aldika larria, aldika intentsitate baxukoa, eta, bitarte horretan, estatuek kudeatutako sistema kapitalistaren tokia hartu zuen, isil-gordeka, gaur egun indarrean den erregimen kapitalista finantzializatuak, zeinari oraintxe helduko baitiot.

3.
KAPITALISMO FINANTZIALIZATUAREN
KONTRAESAN POLITIKOAK

      Kapitalismo finantzializatuak ekonomiaren eta politikaren arteko lotura berregin du beste behin ere. Erregimen horretan, banku zentralek eta finantza-instituzio globalek hartu dute estatuen lekua; haiek dihardute ekonomia gero eta globalizatuagoa gobernatzen. Orain, haiek ezartzen dituzte, ezen ez estatuek, gizarte kapitalistako harreman nagusien kudeaketa-arauak; haiek ezartzen dute lan-indarraren eta kapitalaren arteko harremana, herritarren eta estatuen artekoa, erdigunearen eta bazterraren artekoa, eta, azkenik, zordunen eta hartzekodunen artekoa, zeina funtsezkoa baita beste harreman guztientzat. Zordunen eta hartzekodunen arteko harremana ezinbestekoa gertatzen da kapitalismo finantzializatuan, eta beste harreman-modu guztiei eragiten die. Kapitala, hain zuzen, zorraz baliatzen da lan-indarra xurgatzeko, estatuei diziplina jartzeko, aberastasunak bazterretik zentrora eramateko eta gizartetik eta naturatik balioa ateratzeko. Estatu, eskualde, komunitate, etxebizitza eta enpresetan barna zorra zabaldu ahala, goitik behera aldatu da ekonomiak politikarekin duen harremana.

      Aurreko erregimenean, estatuek ahalmena zuten, enpresa pribatuen epe motzeko interesen gainetik, metaketa jarraituaren epe luzeko helburua lehenesteko. Horren kontrakarrean, gaur egungo erregimenean, finantza-kapitalari dagokio estatuak eta eremu publikoak estu hartzea, inbertsiogile pribatuei mesede egiteko moduan. Horrek kolpe latz bikoitza dakar. Batetik, estatu-instituzioek, zeinek, aurrez, herritarren (nolabaiteko) ardura hartzen baitzuten, gaur egun gaitasun geroz eta txikiagoa dute herritarren arazoak konpontzeko edo haien premiak asetzeko. Bestalde, estatuaren ahalmenak murriztu dituzten banku zentralak eta finantza-instituzio globalak “politikoki independenteak” dira, ez dute erantzukizun publikorik eta nahieran jardun daitezke inbertsiogile eta hartzekodunen mesedetan. Bien bitartean, parean dauzkagun arazoen tamainak —hala nola beroketa globalak— botere publikoen irismena eta eragina gainditzen ditu. Botere publikoen adinako indarra dute enpresa transnazionalek eta finantza-fluxu globalek, zeinek ihes egiten baitiote lurraldeei lotutako erakunde politikoen kontrolari. Horrela, botere publikoek ahalmen gero eta txikiagoa dute botere pribatuak bridatzeko. Horregatik azaleratu dira, kapitalismo finantzializatuarekin lotuta, “desdemokratizazioa” eta “postdemokrazia”.

      Zorraren bidezko metaketan oinarritzen den erregimena eratzeko, errotik berrantolatu zen nazioarteko ordena: batetik, deuseztatu egin ziren kapitala kontrolatzeko Bretton Woods sistema, truke-ratio finkoak eta urrearekiko bihurgarritasuna; bestetik, Munduko Bankuaren eta Nazioarteko Diru Funtsaren helburuak aldatu ziren, liberalizazio ekonomikoa hauspotzeko. Estatu Batuek bultzatu zituzten bi mugimendu horiek, beren hegemoniari eutsi nahian. Laster asko, berriro ere AEBak buru zirela, erasoa jo zitzaien garapen-bidean ziren estatuei, lehenik, “Washingtoneko Akordioaren” bidez, eta, gero, “egiturazko egokitzapenak” erabiliz. Hegoalde Globalaren luze-zabalean, liberalizazioa ezarri zen, zorraren armarekin mehatxu eginez; horren eraginez, zorpetutako estatuak kosta ahala kosta ahalegindu ziren eskudirua lortzen, merkataritza libreko eremuak zabalduz eta lan-indarraren emigrazioa sustatuz —diru-igorpenak jasotzeko xedearekin—. Bestalde, ekoizpena periferian birkokatuta, kapitalak boterea eskuratu zuen bi alderditan: batetik, desregularizazio ekonomikoa eta merkataritza askea ezarri zituen Hegoaldean; bestetik, gune kapitalistetan, sindikatu boteretsuak sarraskitu zituen, eta orobat ahuldu zuen demokrazia sozialaren aldeko babes politikoa. Gainera, kapitalaren gaineko kontrolak ezeztatu zirenez, eta euroa sortu zenez, estatu gehienek ez zuten ahalmenik jada beren moneta kontrolatzeko; ondorioz, bonu-merkatuen eta ratio-agentzien mende geratu ziren, krisiak kudeatzeko tresna erabakigarririk gabe[14]. Gune kapitalistako estatuak, horrenbestez, bazterrekoek aspalditik ezagutzen zuten egoera batean suertatu ziren halabeharrez: indar ekonomiko globalen guztiz mende eta haiek kontrolatzeko inongo itxaropenik gabe.

      Egoera horri erantzuteko, besteak beste, politikak aldatu ziren, alde batera utziz “keynesianismo publikoa” —zerga- eta inbertsio-sisteman oinarritua— eta “keynesianismo pribatua” ezarri zen horren ordez, zeinak, kontsumitzaileen zorra hauspotuz, biztanleriaren kontsumo-tasa altu jarraituak sustatu baitzituen, nahiz eta, egiaz, ez zegoen baldintza aproposik horretarako: soldata errealak jaitsi ziren, prekaritatea gero eta latzagoa zen, eta enpresen zergen bilketa, berriz, gero eta baxuagoa. Horrek guztiak, dakigun moduan, 2007-2008ko finantza-krisia eragin zuen, mailegu-emaile pribatuek botere publikoaren gainean zuten kontrola areagotu baizik egin ez zuena. Zorraren burujabetzaren krisiak planifikatu ostean, banku zentralek eta finantza-instituzio globalek “austeritatea” ezartzera bultzatu zituzten bonu-merkatuen erasoaren pean zeuden estatuak, alegia, beren herritarren interesak sakrifikatzera nazioarteko buruzagien mesedetan. Europako Batasunak —“demokrazia postnazionalaren” berraragiztatze gisa hartua behinola— bankuei eta inbertsiogileei men egin zien segidan, eta, askoren ustez, erabat galdu zuen zilegitasun demokratikoa aldarrikatzeko eskubidea.

      Kapitalismo finantzializatua, oro har, “gobernantzarik gabeko gobernantzaren” aroa da, hots, menderakuntzaren aroa, adostasunaren piku-hostorik gabe. Erregimen honetan, estatuek ez baizik gobernantza-egitura nazioz gaindikoek —EB, Munduko Merkataritza Erakundea, NAFTA eta TRIPS— ateratzen dute etekina munduan barna elkarreragin sozialaren eremu zabal-zabalak gobernatzen dituzten eta hertsapenaren bidez gauza daitezkeen arauetatik. Organismo horiek, ez baitaukate erantzukizunik inoren aurrean eta kapitalaren mesedetan jarduten baitira nabarmen, “merkataritza askeari” eta “jabetza intelektualari” dagozkion nozio neoliberalak “konstituzionalizatzen” ari dira, erregimen globalaren hardwarean txertatu dituzte eta enplegu- zein ingurumen-legeria demokratikoak gara daitezela saihesten ari dira aldez aurretik. Erregimen honek, azkenik, botere (korporatibo) pribatuak botere publikoa harrapa dezala sustatu du hainbat bitarteko baliatuz, eta, aldi berean, botere publikoa kolonizatu du barrutik, haren modus operandia aldatuz enpresa pribatuen itxurara. Gobernagarritasuna lantzen duten ikertzaile foucaultarrek ederki deskribatu dute “arrazionaltasun politiko neoliberal” hori.

      Botere publikoa maila guztietan hustu dela, horra hor aipaturiko aldaketen efektu orokorra. Agenda politikoak estutu dira leku guztietan, hala kanpo-aginduen bidez (“merkatuen” eskakizunak, “konstituzionalismo berria”), nola barneko kooptazioaren bitartez (harrapaketa korporatiboa, pribatizazioa eta logika politiko neoliberalaren zabalkundea). Behiala ekintza politiko demokratikoari eskubide osoz zegozkiola uste izandako auziak haren helmenetik kanpokotzat jotzen dira eta “merkatuen” esku lagatzen dira, finantzaren eta kapital korporatiboaren mesedetan betiere. Eta erne ibil daitezela horri kontra egiten diotenak. Gaur egungo erregimenean, kapitalaren bideratzaileek jomugan ipintzen dute, lotsarik gabe, haien aginduei desafioa jotzeko imintzioa egiten duen botere publiko edo indar politiko oro, dela austeritateari uko egiteko baliatzen diren hauteskundeak edo galdeketak ezeztatuz —Grezian 2015ean egin bezala—, dela bide horri kontra egiteko itxura duten figura ospetsuen hautagaitzak eragotziz —Brasilen 2017-2018an egin bezala—. Bizkitartean, interesdun kapitalista nagusiek (Fruta Handia, Farmazeutika Handia, Energia Handia eta Armagintza Handia) munduan barna autoritarismoa, errepresioa, inperialismoa eta gerra bultzatzen jarraitu dute, luzaroan egin duten eran. Hein handi batean, haiei zor diegu, bai eta haiekin loturiko estatu-eragileei ere, gaur egungo errefuxiatuen krisia.

      Hortaz, metaketa-erregimen garaikideak gobernantza demokratikoaren krisi bat eragin du. Dena dela, krisi hau ez da, inondik ere, krisi isolatu bat; aitzitik, gizarte kapitalistaren dinamika kontraesankor eta autodesegonkortzailean finkatzen da. Batzuek “gabezia demokratikoa” deitzen dioten hori, egiaz, kapitalismoaren berezko kontraesan politikoak gaur egungo fasean hartzen duen forma espezifikoa da: finantzializazio kontrolik gabeak eremu politikoa itotzen duelarik, haren boterea murrizten da, halako moduan non ez baita gai presazko arazoak konpontzeko, ezta beroketa globalaren auzia ere, nahiz eta epe luzeko metaketaren xedea kolokan jartzen duen arazo horrek —eta, zer esanik ez, baita planeta honetan ezagutzen dugun bizitza-moldea ere—. Kapitalismoaren fase honetan, aurreko guztietan bezalaxe, krisi demokratikoa ez da krisi sektorial huts bat, baizik eta krisi-multzo handiago baten alderdi bat; krisi-multzo horretan, noski, badira beste alderdi batzuk, hala nola ekologikoa, sozial-erreproduktiboa eta ekonomikoa. Haiekin guztiekin loturik baitago, ezin askatzeko moduan; gure krisi demokratikoa kapitalismo finantzializatuaren krisi orokorraren parte da. Ezin dugu konpondu, non eta ez ditugun orobat konpontzen krisiaren beste alderdi guztiak, hau da, non eta ez dugun goitik behera eraldatzen ordena soziala.

4.
KAPITALISMO FINANTZIALIZATUAREN
HEGEMONIA-KRISIA

      Hala eta guztiz ere, esateko gehiago dago gaur egungo demokrazia-krisiaz. Saiakera honetan, ikuspegi estrukturaletik erreparatu diot auziari, argudiatu baitut kapitalismo finantzializatuari berez dagozkion kontraesanen ondorioz ez-istripuzkoa dela krisia. Ikuspuntu funtsezkoa da, eta espero dut testuaren bidez garbi erakutsi izana hori. Baina ez da aski gaur egungo krisiaren hedadura osoa argitzeko, zeren, krisi honek, gainerako krisi orokor guztiek bezalaxe, hegemoniari dagokion dimentsio bat baitu.

      Krisiak, azken batean, ez dira gizartearen mekanismoan gertatzen diren buxadura hutsak. Pilatze-zirkuituak trabatzen badira edo gobernantza-sistema blokeatzen bada, ez du merezi “krisi” izena ematea, kontzeptu horren egiazko esanahiari bagagozkio behintzat. Esanahi horretan biltzen dira, sistemaren impasseak ez ezik, baita eragile sozialek horien aurrean emandako erantzunak ere. “Sistema-teorien” ulerkera pobretuek diotenaren kontrara, gertaera bat ezin da krisitzat hartu harik eta krisi gisa bizitzen den arte. Kanpo-behatzaile baten iritziz krisi-itxura duen hori ez da historikoki sortzailea bihurtuko harik eta gizarte horretako partaideek krisi gisa ikusten duten arte, harik eta —esate baterako— gizarteko partaideek susmatzen duten arte ezen bizitzen dituzten arazo larriak ez direla ordena ezarriaren despit azaleratzen, ezpada, hain zuzen ere, ordena ezarriaren ondorioz, eta, horrenbestez, ezin direla sistema horren barruan konpondu. Masa kritiko batek ulertzen duenean gizarte-ordena eralda daitekeela eta eraldatu behar dela ekintza kolektiboaren bidez, orduan bakarrik bereganatzen du impasse objektibo batek bere ahots subjektiboa. Orduantxe, eta orduantxe baino ez, mintza gaitezke krisiaz, erabaki bat hartzea eskatzen duen bidegurutze historiko nabarmenaren zentzu zabalagoan[15].

      Horixe da, hain justu ere, gaur egun gertatzen ari dena. Kapitalismo finantzializatuaren disfuntzio politikoak jada ez dira “huts-hutsean objektiboak” eta mundu osoko jendea bultzatu dute (azkenean?) ohiko politikagintza albo batera uztera. Orain ageriko krisi bilakatu du behatzaileek, aurrez, bere horretan krisi bat zela esango zuketena. Horren erakusle dira Brexit galdeketaren emaitza, Donald Trumpen presidentzia eta eskuineko alderdi populista eta ia faxisten gorakada, ez “bakarrik” Hego Asian eta Europa iparraldeko zein ekialdeko herrialdeetan, ezpada orobat Brasilen. Halaber, aipatu behar genuke kontrako joera ere, ezkerreko hautagaitza populistek indar handia hartu baitute Europa hegoaldean eta AEBetan (beren burua “sozialista demokratiko” gisa izendatzen duten batzuk barne); Erresuma Batuan, berriz, Alderdi Laboristaren baitako Corbynen adarraren aldeko babesa hazi da. Fenomeno desberdinak izan arren, iradokitzen dute badagoela erabakimen zabal bat, neoliberalismoa eta hura ahalbidetu duten alderdiak deuseztatzearen aldekoa. Zentzu komun nagusiari eta elite politikoei uko eginez, eragile horiek irudimentsu ekiten dute, eta ikuspegi zein proiektu politiko berriak aintzat hartzen dituzte. Horren ondorioz, fase berri bat abiatu da krisi kapitalistaren bilakabidean: sistemaren impasseen multzokatze “hutsa” zena hegemonia-krisi bihurtu da bete-betean[16]. Bi alderdi horiek, alderdi estrukturalak eta hegemoniari dagokion alderdiak, batera hartuta, kapitalismo finantzializatuaren krisi garaikidearen dinamika elkarren indargarriak taxutzen dituzte.

      Era horretako krisiak ez dira egunero suertatzen. Bakanak dira historian, eta kapitalismoaren historiako gontzen antzekoak dira, erabaki-uneak, zeinetan denen eskura baitago bizitza sozialari forma emateko aukera. Halako egoeretan, hauxe da galderarik garrantzitsuena: nork lortuko du kontrahegemonia bideragarri bat eraikitzea, eta zer oinarriren gainean? Bestela esanda, nork gidatuko du eraldaketa sozialaren prozesua, noren interesetan eta zer xederekin? Ikusi dugun moduan, krisi orokor baten ondorioz gizartea berrantolatzeko prozesua behin baino gehiagotan gertatu da historia modernoan, eta, gehien-gehienetan, kapitalari mesede egin dio. Prozesu horren bitartez, kapitalismoak bere burua berrasmatu du behin eta berriz. Kapitalismoaren bultzatzaileek, errentagarritasuna berrezartzeko eta oposizioa menderatzeko xedez, ekonomiaren eta politikaren arteko oposizioa birdiseinatu dute: bi “eremu” horiek berrantolatu dituzte, baita elkarren artean duten erlazioa eta erreprodukzio sozialarekiko zein gizakiaz besteko izakiekiko dituzten harremanak ere. Hala, menderakuntza politikoaren moldea berrantolatzeaz gainera, ustiaketa- eta desjabetze-formak finkatu dituzte, eta, horrenbestez, baita menderakuntza- eta estatus-hierarkiak nahiz subjektibatze politikoa ere. Lerro gorri horiek berrasmatuz, maiz lortu dute iraultza-energiak egitasmo hegemoniko berrietarantz bideratzea eta nagusiki kapitalari onura egitea.

      Prozesu hori berriro errepikatuko al da gaur egun?

      Gaur egungo demokrazia-krisia konpontzeko borrokak, krisiak berak bezalaxe, ezin du sektoriala izan, ez eta isolatua ere. Ez die, inondik ere, instituzio politikoei bakarrik eragiten; galdera guztiz funtsezkoak eta orokorrak planteatzen ditu gizarte-antolamenduaren harira: ekonomia eta politika, gizartea eta natura, ekoizpena eta erreprodukzioa banatzen dituen lerroa non kokatuko dugu? Nola banatuko dugu gure denbora lanaren eta aisiaren artean, familia-bizitzaren, politikaren eta gizarte zibilaren artean? Nola erabiliko dugu modu kolektiboan sortzen dugun gainbalio soziala? Eta nork erabakiko du, zehazki, zer egingo dugun kontu hauekin guztiekin? Etekin-bilatzaileek, kapitalismoaren kontraesanak baliatuz, ondasunak metatzeko aukera berriak sortzea lortuko al dute? Iraultzaren korronte handiak bereganatuko al dituzte, gizarte-menderakuntza berrantolatzen duten bitartean? Ala kapitalaren aurkako matxinada masibo bat izango ote da “[kontrolik gabeko] trenean doan giza arrazak larrialdi-balaztari eragiteko ekintza”?[17]

      Horren erantzuna, hein batean behintzat, gaur egungo krisiaz dugun ulerkeraren araberakoa izango da. Baldin eta ohiko interpretazio politikokeriaz josiei eusten badiegu, arazo politiko isolatutzat joko dugu demokraziaren lazeria. “Koitadu” ezjakinen kezken gainetik nabigatzen bagara, halako gailentasun moral baten jabe bagina bezala, munduan barna neoliberalismoari uko egin eta errotiko aldaketak eskatzen ari diren jende-multzo kritikoen aldarrikapenak gutxietsiko ditugu. Haien kexa zilegiak aditzen ez baditugu (kexa horiek interpretazio oker batetik abiatzen badira ere eta guztiz desbideraturik badaude ere), ez gara gauza izango, gaur egungo borrokan, kontrahegemonia bat eraikitzeko. Alternatiba, berriz, testu honetan zirriborratu dut: ulertu behar dugu kapitalismo finantzializatuaren egitura instituzionalaren barneko kontraesan sakonki errotuen erakusgarriak direla demokraziaren gaur egungo eskasiak, eta demokraziaren krisia, hortaz, ordena sozialaren krisi orokorraren hari-mutur bat dela. Interpretazio horrek ez du erantzun errazik ematen, hori argi dago. Baina badu meritu nabarmen bat, norabide zuzena erakusten digula hain zuzen, eta erronka bat proposatzen digula halaber: berriro irudika dezagula —edo suntsi dezagula— kapitalismoa den ordena antidemokratiko eta disfuntzionala.

  *    Jatorrizko testua: “Democratic Crisis as Capitalist Crisis: Beyond Politicism”, in H. Ketterer eta K. Becker (eds.), Was stimmt nicht mit der Demokratie? Eine Debatte mit Klaus Dörre, Nancy Fraser, Stephan Lessenich und Hartmut Rosa, Berlin, Suhrkamp Verlag, 2019.

  [1]   Esamolde hauek hautatu ditut demokraziaren teoriako ikusmoldeen sorta bat erakusteko, eta honako autore hauei dagozkie hurrenez hurren: William E. Connolly, Andreas Kalyvas, Chantal Mouffe eta Seyla Benhabib. Alabaina, beste esamolde batzuk hauta nitzakeen berdin-berdin.

  [2]   Colin Crouch, The Strange Non-Death of Neoliberalism, Cambridge, Erresuma Batua: Polity, 2011.

  [3]   Wolfgang Streeck, Buying Time: The Delayed Crisis of Democratic Capitalism, Londres eta Brooklyn: Verso, 2014.

  [4]   Wendy Brown, Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution, Brooklyn: Zone Books, 2015.

  [5]   Stephen Gill, “New Constitutionalism, Democratisation and Global Political Economy”, Pacifica Review 10, 1 (1998) 23-38. Adierazpen berriago baterako, ikus Stephen Gill, “Market Civilization, New Constitutionalism and World Order”, New Constitutionalism and World Order, ed. Stephen Gill eta A. Claire Cutler, Cambridge, Erresuma Batua: Cambridge University Press, 2015, 29.44. or.

  [6]   Nancy Fraser, “Contradictions of Capital and Care”, New Left Review 100 (2016): 99-117 or.

  [7]   “Kapitalismoaren bigarren kontraesanaren [kontraesan ekologikoa]” adierazpen klasiko baterako, ikus James O’Connor, “Capitalism, Nature, Socialism: A Theoretical Introduction”, Capitalism, Nature, Socialism, 1. bol., 1. zbk., 1988, 1-22. or. Ideia sakonago lantzen da hemen: Nancy Fraser eta Rahel Jaeggi, Capitalism: A Conversation in Critical Theory, ed. Brian Milstein, Polity Press, 2018, 35-37 eta 90-101. or.

  [8]   Bereizketa horri buruzko azalpen baterako, kolore-lerro globalari modu zabalean baina argian dagokion heinean, ikus “Kapitalismoa ezinbestean al da arrazista?”, liburu honetan bertan.

  [9]   Giovanni Arrighi, The Long Twentieth Century: Money, Power and the Origins of Our Time, Londres eta New York: Verso, 1994.

[10]   Ellen Meiksins Wood, “The Separation of the Economic and the Political in Capitalism”, New Left Review I/127 (1981): 66-95. or.

[11]   Nancy Fraser, “Marxen egoitza ezkutuaren atzean: Kapitalismoaren kontzepzioa zabaltzearen alde”, liburu honetan bertan.

[12]   Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, New York: Harcourt, Brace, Jovanovich, 1973. Lurraldetik kanpo metaketa azkengabea garatzeko bulkadaren eta lurraldean bertan agintaritza politikoa ezartzearen arteko gatazkari buruz gehiago jakiteko, ikus, halaber, David Harvey, “The ‘New’ Imperialism: Accumulation By Dispossession”, Socialist Register 40 (2014): 63-87. or.

[13]   Karl Polanyi, The Great Transformation, 2. edizioa, Boston: Beacon, 1944 [2001].

[14]   AEBen salbuespenarekin, zeinak dolar gehiago inprimatu baititzake, sinpleki, “munduko diru” gisa balio dutelarik.

[15]   Reinhart Koselleck, “Crisis”, itz. W. Richter Michaela, Journal of the History of Ideas, 67. bol., 2. zbk (2006ko apirila), 357-400. or.

[16]   Gaur egungo demokrazia-krisiaren baitako hegemonia-dimentsioaren analisi baterako, ikus Nancy Fraser “Interregno estatubatuarra: Neoliberalismo aurrerakoitik Trumpen garaira, eta harago”, liburu honetan bertan.

[17]   Walter Benjamin, “Paralipomena to ‘On the Concept of History’”, Walter Benjamin: Selected Writings, Volume 4: 1938-40, ed. Howard Eiland eta Michael W. Jennings, itz. Edmund Jephcott eta beste batzuk, Cambridge MA: Belknap Press, 2006, 402. or. “Historiaren kontzeptuari buruz” artikuluaren prestaketa-oharretan agertzen da aipu hori, baina ez zen azken bertsioan sartu. Aipu osoak hala dio: “Marxek esan zuen munduko historiaren tren-makinak direla iraultzak. Baina, beharbada, guztiz bestelakoak dira gauzak. Iraultzak, agian, beste zerbait dira: trenean doan giza arrazak larrialdi-balaztari eragiteko ekintza”.

INTERREGNO ESTATUBATUARRA:
NEOLIBERALISMO AURRERAKOITIK
TRUMPEN GARAIRA,
ETA HARAGO

(Itzultzailea: DANELE SARRIUGARTE MOCHALES)

      Azken urteotan hainbeste eta halako errazkeriaz hitz egin da “krisiaz” non, gaur egun, guztiz hutsaldu baita terminoaren esanahia, eta inor horretaz hitz egitera ausartuz gero, harroputz eta ezjakintzat hartua izateko arriskua izango du. Nolanahi ere, gaur egun krisian gaude, krisian gaudenez, zentzu oso konkretu batean. Eta krisi horren ezaugarriak eta hari dagozkion dinamika bereizgarriak identifikatzen baditugu, errazagoa gertatuko zaigu hura konpontzeko zer egin behar den zehaztea. Era horretan, gainera, gaur egungo impasse egoeratik harago eraman gaitzakeen bide bat irudikatzeko modua izango dugu beharbada: lerrokatze politiko berriak sortzetik hasi eta gizartea eraldatu arte.

      Lehen begi-kolpean, badirudi krisi politiko baten aurrean gaudela. Krisi horren adierazpenik ikusgarriena hementxe bertan daukagu, Amerikako Estatu Batuetan. Donald Trump da: haren hautaketa, haren presidentzia eta haren inguruko liskar guztiak. Baina munduan badira AEBetako egoeraren hamaika analogo: Erresuma Batuan, adibidez, Brexitaren hondamendia gertatu da; Europar Batasunak, berriz, zilegitasuna galdu du, eta desintegratu egin dira hura hauspotu zuten alderdi sozial-demokratak; bestalde, alderdi arrazistek eta immigrazioaren aurka daudenek gora egin dute Europako iparraldean, erdialdean eta ekialdean, eta orobat loratu dira indar autoritarioak, protofaxistatzat ere har litezkeenak, Latinoamerikan, Asian eta Pazifikoan. Beraz, gure krisi politikoa, baldin eta krisi politiko bat bada benetan, ez da soilik estatubatuarra, globala da.

      Krisi global bat dela diogu fenomeno horiek guztiek dutelako ezaugarri komun bat, ezberdintasunak ezberdintasun: kasu guzti-guztietan, izugarri ahuldu da, baita hautsi ere, klase eta alderdi politiko ezarrien autoritatea. Badirudi, mundu osoan barrena, jende-masa handiek jada ez dutela sinesten azken hamarkadetako menderakuntza politikoari eusten zion zentzu komun nagusian. Badirudi jada ez direla fio eliteen fede onarekin, eta ideologia, antolakunde eta lidergo berrien bila hasi direla. Hausturaren neurria kontuan hartuta, nekez pentsa liteke kasualitate hutsa denik. Onar dezagun, bada, krisi politiko global baten aurrean gaudela.

      Gauza handia dirudien arren, krisi politiko globala ez da gaur egungo krisiaren zati bat besterik. Oraintxe aipatu ditugun fenomenoak ez dira krisi zabalago baten hari-mutur politikoa baizik, krisi horrek hainbat aurpegi baititu, hainbat hari-mutur —hala nola krisi ekonomikoa, ekologikoa eta soziala—, eta horiek guztiek batera osatzen dute krisi orokor bat. Krisia ez dagokio soilik politikaren sektoreari; hori dela-eta, krisi politikoa ulertu nahi badugu, kontuan hartu behar ditugu beste instituzio itxuraz ez-politikoetan gertatzen ari diren blokeoak, krisi politikoa horiei erantzuten ari baita. AEBetan, hauek dira aintzat hartu beharreko blokeo batzuk: zerbitzuen sektoreko lan prekarioak ugaritu dira —McLanpostuak—; kontsumitzaileen zorra hauspotu da, beste nonbait ekoitzitako gauza merkeak erosi ahal izateko; hazi egin dira karbono-igorpenak, eguraldi-larrialdiak eta klimaren krisia ukatzen duen korrontea; arrazaren araberako kartzelatze masiboa eta poliziaren indarkeria sistemikoa areagotu da, eta presio gero eta handiagoa ezarri zaie familiei eta komunitateei, lanorduak luzatu direlako eta gizarte-babesa gutxitu delako. Egoera horiek ez dira berriak, eta bolada luze samar batean eragin diote gure ordena sozialari, lurrikara politikorik piztu gabe. Orain, ordea, edozer gauza gerta liteke. Ohiko politika-moldeen aurkako arbuioa luze-zabal hedatu den honetan, bere ahots politiko subjektiboa aurkitu du sistema-mailako krisi objektibo batek. Hauxe da gure krisi orokorraren hari-mutur politikoa: hegemoniaren krisia.

      Donald Trump da krisi hegemonikoaren erakuslerik garbiena. Baina, hasteko, argitu behar dugu zer baldintzaren pean gertatu zen haren igoera, hau da, identifikatu behar dugu zer mundu-ikuskera utzi zuen bazterrean trumpismoak, eta irudikatu behar dugu nola garatu zen prozesu hori. Antonio Gramsciri zor dizkiogu helburu horretarako erabiliko ditugun ideiak. Haren arabera, agintarien klaseak bere menderakuntza naturalizatzeko baliatzen duen prozesua da “hegemonia”: hala, “hegemoniaren” bidez, agintarien klaseak bere mundu-ikuskeraren aurresuposizioak ezartzen ditu gizarte osoaren zentzu komun gisa. “Bloke hegemonikoaren” bitartez gauzatzen da hegemonia: agintarien klaseak era askotako indar sozialak biltzen ditu eta horien bidez adierazten du bere lidergoa. Antolaketa horri erronka jo nahi badiote, klase menderatuek zentzu komun berri eta erakargarriago bat sortu behar dute, edo “kontrahegemonia” bat, eta orobat sortu behar dute aliantza politiko berri eta boteretsuago bat, edo “bloke kontrahegemoniko” bat.

      Gramsciren ideiez gainera, beste ideia bat ekarri behar dugu. Bloke hegemoniko guztiek gorpuzten dituzte nork bere ikuspegiak, zehaztuz zer den zuzena eta justua eta zer ez. Europan eta AEBetan, XX. mendearen erdialdetik hona, hegemonia kapitalista osatzeko, zuzentasunari eta justiziari buruzko bi alderdi uztartu dira: bata banaketan oinarritzen zen, eta bestea, berriz, aitortzan. Lehenengo alderdiak ezartzen zuen nola banatu behar zituen gizarteak ondasun zatigarriak, diru-sarrerak batez ere. Banaketaren eremuak zerikusia du gizartearen egitura ekonomikoarekin, eta, zeharka bada ere, gizarteko klaseen banaketarekin. Aitortzaren alderdiak, ordea, adierazten du gizarteak errespetua eta estimua eman behar dizkiola bertako kideei, horiek baitira kidegoaren eta zerbaiten parte izatearen marka moralak. Gizarteko estatusen ordenarekin lotuta dagoen aldetik, aitortzaren eremuak zerikusia du gizarteko estatusen hierarkiekin.

      Banaketa eta aitortza, horra hegemoniak eraikitzeko erabiltzen diren oinarrizko osagai normatiboak. Ideia horri eta Gramsciren teoriari helduz gero, hau esan dezakegu: hautsi egin zela aurrez hegemonikoa izandako bloke bat, zilegitasuna galdu zuela banaketa eta aitortza elkartzen zituen lotura normatibo bereizgarriak, eta hala eman zitzaiola bide Trumpi eta trumpismoari. Lotune horren eraikuntza eta haustura disekzionatzen baditugu, trumpismoa argituko dugu, eta orobat argituko dugu nolako aukerak dauzkagun, Trumpen ostean, bloke kontrahegemoniko bat eratzeko eta krisi hau konpontzeko. Utzidazue azaltzen.

NEOLIBERALISMO AURRERAKOIAREN
HEGEMONIA

      Trump baino lehen, neoliberalismo aurrerakoiaren bloke hegemonikoak menderatzen zuen AEBetako politika. Oximoron bat dirudi, baina hala gertatu zen, aliantza zinezko eta indartsu bat osatu baitzuten bi ohaide ez oso probablek: mugimendu sozial berrien aldeko korronte liberal eta nagusiek (feminismoa, arrazakeriaren aurkako mugimendua, multikulturalismoa, ingurumenaren aldeko mugimendua eta LGBTQ komunitatearen eskubideen aldeko mugimendua); eta AEBetako ekonomiako sektore finantzario eta “sinboliko” gorenek eta dinamikoenek (Wall Street, Silicon Valley eta Hollywood). Banaketari eta aitortzari buruzko beren ikuspegiak modu bereizgarri batean uztartuz, martxan iraun zuen bikote bitxi horrek.

      Bloke aurrerakoi-neoliberalak bi osagai uztartu zituen; batetik, ekonomiaren alderdian, programa desjabetu-zale eta plutokrata bat abiatu zuen, eta aitortzaren eremuan, aldiz, neurri liberalak, meritokrazian oinarrituak, ezarri zituen. Bloke horretako klase nagusien helburua zen ekonomia kapitalista liberalizatzea eta globalizatzea, merkatuaren indarrak askatu nahi zituzten estatuaren atzapar astunetatik eta zerga eta inbertsio publiko handiagoak bultzatu beharraren zamatik. Azken batean, sistema ekonomikoa finantzializatu nahi zuten, kapitalaren mugimendu askeari jartzen zitzaizkion mugak deuseztatu eta herritarrak kapitalaren mugimendu asketik babesteko mekanismoak kendu; bankuen gaineko erregulazioa ezabatu eta harrapakari zorra handitu; desindustrializazioa bultzatu, sindikatuak ahuldu eta gaizki ordaindutako lan prekarioa hedatu nahi zuten. Gisa horretako neurriek —Ronald Reaganekin lotu ohi dira, baina Bill Clintonek erruz ezarri eta sendotu zituen— langile-klasearen eta klase ertainaren bizi-maila zulatu zuten, eta gorantz igorri zituzten aberastasuna eta balioa: gizartearen % 1i, batez ere, eta klase profesionaletako eta gerenteen klase goreneko adarrei ere bai.

      Ekonomia politiko hura ez zuten neoliberal aurrerakoiek asmatu, eskuinari dagokio ohorea: eskuineko argi-iturri intelektualei —Friedrich Hayek, Milton Friedman eta James Buchanan—, eskuineko politikari aitzindariei —Barry Goldwater eta Ronald Reagan— eta ekonomia hori gauzatzeko bidea eman zuten enpresari dirudunei —Charles eta David Koch, besteak beste—. Nolanahi ere, neoliberalismoaren aldaera eskuin-muturreko eta “fundamentalistak” ezin zuen hegemoniarik lortu zeren AEBetako zentzu komunean eragin handia baitzuen New Deal itunaren pentsamoldeak, “eskubide zibilen iraultzak” eta Ezker Berritik etorritako mugimendu sozial mordoxka batek. Beraz, egitasmo neoliberala gailentzeko, bilgarri berri bat ipini behar zitzaion, itxura erakargarri eta zabalago bat, eta bestelako askapen-asmo ez-ekonomikoekin lotu behar zen. Aurrerakoiaren soinekoa jantzita, hala lortu zuen ekonomia politiko sakonki atzerakoi batek bloke hegemoniko berri baten gune dinamikoa bihurtzea.

      Hortaz, “Demokrata Berriei” egokitu zitzaien formularen osagairik oinarrizkoena emateko ardura, haiek sortu zituzten aitortzaren arloko neurri aurrerakoiak. Gizarte zibileko indar aurrerakoiak erabiliz, aitortzaren etika bat sortu zuten, zeina berdinzalea eta askatzailea baitzen, baina soilik azalean. Etika horretan biltzen diren hainbat ideal, hala nola “aniztasuna”, emakumeen “boteretzea”, LGBTQ komunitatearen eskubideak, post-arrazismoa, multikulturalismoa eta ingurumenaren aldeko ikusmoldea. Ideal horiek, baina, modu konkretu eta mugatu batean interpretatzen ziren, zeina guztiz bat baitzetorren AEBetako ekonomia Goldman-Sachsen erara taxutzeko prozesuarekin. Hala, ingurumena babesteak esan nahi zuen karbonoa salerostea. Etxebizitzen jabegoa hauspotzeak esan nahi zuen arrisku handiko maileguak multzokatzea eta hipoteka bidez ziurtaturiko titulu gisa saltzea. Eta berdintasunak, berriz, meritokrazia esan nahi zuen.

      Hondamendi historiko bat izan zen berdintasunaren ordez meritokrazia bultzatzea. Ordena sozial justu baten aldeko programa aurrerakoi-liberalak ez zuen hierarkia soziala deuseztatu nahi, aitzitik, hierarkia hori “askotarikoagoa” izatea nahi zuen: “talentu handiko” emakume, koloreko pertsona eta gutxiengo sexualak “boteretu” nahi zituen, hierarkian gora egin zezaten. Ideal hori berez zegokion klase jakin bati, ideal horren asmoa baitzen “azpi-ordezkatutako taldeetako” kideek, betiere hala “merezi” zutenek, beren klase bereko gizon zuri heteroen pareko postuak eta soldatak eskuratzea. Deigarria suertatzen da ideal meritokratikoaren aldaera feminista, baina, tristeki, ez da salbuespen bat. Meritokrata feministek “enpresa-batzordeetan muturra sartu” eta “kristalezko sabaia arrakalatu” nahi zuten; hori dela-eta, korronte feminista horrek emakume gutxi batzuei baino ez zien mesede egin, aurrez ere behar adina kapital sozial, ekonomiko eta kulturala zeukaten emakumeei, hain justu. Gainerako guztiak sotoan harrapatuta geratu ziren.

      Aitortzaren politikak, ikusmolde partziala izanagatik, mugimendu sozial aurrerakoietako korronte nagusiak limurtzea eta bloke hegemoniko berrira erakartzea lortu zuen. Jakina, neoliberalismo aurrerakoiak ez zituen kausa aurrerakoien zale guzti-guztiak bereganatu —izan feministak, arrazakeriaren aurkako aktibistak, multikulturalistak edo beste kausa batzuen bultzatzaileak—, baina bai erakarri zituen mugimendu bakoitzeko segmentu nagusi eta ikusgarrienak —haiek gertatzen ari zenaz ohartu ala ez—; neoliberalismoaren deiari kontra egin ziotenak, berriz, bazterrean geratu ziren. Bloke aurrerakoi neoliberaleko kide aurrerakoiak ez ziren, noski, blokeko bigarren mailako kideak besterik, eta ez zeukaten Wall Streeteko, Hollywoodeko eta Silicon Valleyko kideek adinako indarrik, baina ezinbesteko osagai bat eskaini zioten afera arriskutsu hari: karisma, “kapitalismoaren izpiritu berria”. Askapen-aura batek inguraturik, “izpiritu” berri horrek halako kitzikadura bat gehitu zion jardun ekonomiko neoliberalari. Aurrera begirako pentsamenduarekin, askapenarekin, izaera kosmopolitarekin eta aurrerakuntza moralarekin lotu zen aurrez hitsa zena, eta, zirraragarria bilakatu zen bat-batean. Halatan, hein handi batean, aitortzaren etikari esker lortu zuten zilegitasun-patina bat aberastasunak eta diru-sarrerak gorantz banatzeko politikek.

      Edonola ere, hegemonia lortzeko, neoliberal aurrerakoien bloke sortu berriak bi arerio garaitu behar zituen. Batetik, New Deal koalizioaren hondarrak suntsitu behar zituen, eta ez ziren gutxi. Tony Blairren “Laborista Berriei” aurrea hartuta, Alderdi Demokratikoko clinton-zaleen adarrak isilean desegin zuen demokraten barruko aliantza zaharrago bat. Bazterrean utzi zuen, hain zuzen ere, demokraten bloke historikoa, zeinak hainbat hamarkadaz batu baitzituen sindikatuetako kideak, etorkinak, afro-amerikarrak, hirietako klase ertaineko kideak eta kapital industrialeko frakzio batzuk, eta, horren ordez, beste aliantza bat sortu zuen, ekintzaileekin, bankariekin, hiri-aldirietako jendearekin, “langile sinbolikoekin”, mugimendu sozial berriekin, latinoekin eta gazteekin. Horrez gainera, afro-amerikarren babesari eutsi zion, haiek sentitzen baitzuten ez zeukatela nora jo. 1991n, presidentziarako hautagai bihurtzeko kanpainan, Bill Clintonek aniztasuna, multikulturalismoa eta emakumeen eskubideak hartu zituen ahotan, eta hala irabazi zituen denen botoak, nahiz eta, bien bitartean, guztiz kontrakoa egin, eta Goldman-Sachsen interesen alde lerratu.

NEOLIBERALISMO ATZERAKOIAREN
PORROTA

      Beste etsai bat gainditu behar zuen neoliberalismo aurrerakoiak, zeinaren antza baitzuen, itxuraz kontrakoa iruditu arren. Neoliberalismo atzerakoiaz ari gara. Korronte hori Alderdi Errepublikanoan kokatzen zen batez ere, lehenagoko etsaiak baino koherentzia gutxiago zuen, eta bestelako lotura bat ezartzen zuen banaketaren eta aitortzaren artean, banaketa-politika neoliberalak eta aitortza-politika atzerakoiak uztartzen baitzituen. Negozio eta lantegi txikiak bultzatzen zituela aldarrikatzen zuen, baina, egiaz, finantza, ekoizpen militarra eta erauzketa bidezko energia indartzen zituen, batez ere % 1 globalari mesede egiteko. Bildu nahi zituen zaleek halako proiektu ekonomiko bat irents zezaten lortzeko, neoliberalismo atzerakoiak ordena sozial justu baten ikuspegi baztertzaile bat saltzen zuen: ikusmolde etnonazionala, etorkinen kontrakoa eta kristauen aldekoa, edo zuzenean arrazista, patriarkala eta homofoboa.

      Formula horri esker, zenbait hamarkadaz, elkarren alboan egon ziren, nahiz eta deseroso egon, era askotako jende-moldeak, hala nola kristau ebanjelistak, hegoaldeko zuriak, herri txikietako eta landa-eremuko estatubatuarrak, baztertutako langile zuriak, libertarioak, Tea Party alderdiaren jarraitzaileak, Merkataritza Ganbera, Koch anaiak, bankariak, higiezinen arloko eta energiaren industriako handikiak, arrisku-kapitaleko inbertsoreak eta inbertsio-funtsetako espekulatzaileak. Sektoreen araberako ñabardurak alde batera utzita, politika ekonomikoaren auzi nagusian bat zetozen, gutxi-asko, neoliberalismo atzerakoia eta bere etsaia, neoliberalismo aurrerakoia. Jakina, bi alderdiek izan zuten eztabaidarik, “aberatsei ezarritako zergen” inguruan; normalean, demokratek ematen zuten amore. Nolanahi ere, bi blokeek babesten zuten “merkataritza askea”, enpresen gaineko zerga baxuak, lan-baldintza eskasagoak, akziodunen balioaren nagusitasuna, “irabazleak eskuratzen du guztia” erako konpentsazioak, eta finantzaren liberalizazioa. Bi alderdietako liderrak saiatu ziren “akordio handi” bat lortzen, eskubideak murriztea helburu. Banaketaren eremuan ados egon ziren, eta aitortzaren eremuan sortu ziren oztopo nagusiak.

      Neoliberalismo aurrerakoiak bigarren etsaia ere gainditu zuen, baina larrutik ordainduta. Gainbeheran zihoazen ekoizpen-zentroak sakrifikatu zituen, Herdoilaren Gerrikoa deritzon eremukoak bereziki. Izan ere, hiru neurri ezarri zituen Bill Clintonek: NAFTA sinatu zuen —Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna—, Txinako bidea ireki zuen —demokrazia sustatzen zuela argudiatuz— eta atzera bota zuen Glass-Steagall legeria ezartzeko egitasmoa; hiruko horren bidez, sekulako kolpea jo zien eskualde industrial historiko hari eta Hegoaldeko zentro industrial berriagoei. Halako politikek eta haien ondoren etorri zirenek erabat suntsitu zituzten bizimodua lantegietan ateratzen zuten komunitateak. Neoliberalismo aurrerakoiak hegemonia izan zuen bi hamarkadetan, inork ez zuen zinezko ahaleginik egin komunitate horiei laguntza emateko, ez neoliberalek ez aurrerakoiek. Neoliberalen iritziz, komunitate horietako ekonomiak ez ziren lehiakorrak eta “merkatuaren zuzenketa” ezarri behar zitzaien. Aurrerakoien ustez, berriz, komunitate haietako kulturak iraganean ainguraturik zeuden, ikuspegi estuei eta balio zaharkituei loturik, eta ikusmolde haiek laster desagertuko ziren banaketa kosmopolita berri baten mesedetan. Neoliberal aurrerakoiek ez zuten arrazoirik topatu —ez banaketaren arloan, ez eta aitortzaren arloan ere—, Herdoilaren Gerrikoa eta Hegoaldeko ekoizle-komunitateak defendatzeko.

HEGEMONIAREN HUTSUNEA
ETA HORI BETETZEKO BORROKA

      Oso mugatua zen Trumpek irauli zuen unibertso politikoa, neoliberalismoaren bi aldaeraren arteko oposizioan oinarritua; batik bat aitortzaren eremuko neurriek ezberdintzen zituzten bi korronteak. Aukerak existitzen ziren, jakina: multikulturalismoa hauta zitekeen, ala etnonazionalismoa bestela. Baina, bata ala bestea aukeratu, biek zekartzaten finantzializazioa eta desindustrializazioa. Menuan ez zegoen besterik, neoliberalismo aurrerakoia eta atzerakoia baizik; ez zegoen beste indarrik langile-klasearen triskantzari eta klase ertainaren bizi-mailaren sarraskiari kontra egingo zionik. Neoliberalismoaren aurkako proiektuak erabat baztertu eta kanporatu ziren esparru publikotik.

      Hala, AEBetako boto-emaileen segmentu handi samar bat, finantzializazioaren eta globalizazio enpresarialaren biktima izanik, berezko inguru politikorik gabe geratu zen. Bi bloke nagusietako inor ez zen haien alde mintzatzen, eta hutsune bat sortu zen AEBetako unibertso politikoan: eremu huts bat, non ernatu baitzitekeen neoliberalismoaren aurkako eta langile-klaseko familien aldeko joera bat. Kontuan hartuta azkar bai azkar garatzen ari zela desindustrializazio-prozesua, geroz eta gehiago hedatu zirela soldata baxuko lanpostu prekarioak, eta, horren ondorioz, hondoa jotzen ari zela AEBetako herritarren bi herenen bizi-maila, pentsatzekoa zen, lehenago edo beranduago, norbait etorri eta hutsunea beteko zuela.

      Batzuek uste izan zuten 2007-2008 urte politikoan iritsi zela une hori. Garai hartan, zabuka zebilen mundua, AEBetako historian inoiz izan den atzerriko politikarik penagarrienaren ostean, eta, hara non orduantxe gertatu zen Depresio Handiaz geroztik inoiz izan den finantza-krisirik larriena, eta ozta-ozta ez zuen porrot egin ekonomia globalak ere. Ohiko politika moldeak erdibidean geratu ziren. Eta afro-amerikar batek, “itxaropena” eta “aldaketa” ahotan hartuta, hauteskundeak irabazi zituen, eta zin egin zuen ez zituela politikak bakarrik aldatuko, baizik eta politika estatubatuarraren “pentsaera” bera eraldatuko zuela errotik. Barack Obamak, aukera baliatuz, masen babesa bil zezakeen neoliberalismotik aldentzeko, nahiz eta kongresua haren kontra jarri. Baina, hori egin beharrean, Wall Streeteko indarrei eman zien ekonomiaren ardura, nahiz eta indar horiek izan ziren, hain justu ere, ekonomia pikutara bidaltzeko puntuan egon zirenak. Obamak, esanez “suspertzea” zela helburua, eta ez egiturazko erreformak ezartzea, finantza-erreskateak eman zizkien, oparo eman ere, hondoa jotzeko handiegiak ziren hainbat bankuri, baina ez zien halako laguntzarik eman bankuen biktimei, hau da, krisiak iraun bitartean eta hipoteken gauzatzearen ondorioz beren etxeak galdu zituzten hamar milioi estatubatuarrei. Salbuespen bakarra, Medicaid osasun-programaren hedapena: Obamak, horren bidez, egiazko ongizate materiala eskaini zion AEBetako langile-klasearen puska bati. Salbuespen bakarra izan zen, ordea, araua indartzeko balio duena. Osasunaren arloa bideratzeko, hainbat aukera jarri ziren mahai gainean, tartean, ordaintzaile bakarraren sistema eta aukera publikoa ezartzea, baina Obamak biak baztertu zituen, osasungintzari buruzko negoziazioak abiatu aurretik ere, eta, horren ordez, langile-klasearen barruko zatiketak are gehiago tinkotzen zituen bestelako neurri batzuen alde egin zuen, zeinek kalte politiko ikaragarriak ekarri baitzituzten gerora. Dena esatera, bestelakoa zen Obamaren agintaldiaren helburu nagusia, eta ez zen makala: neoliberalismo aurrerakoiaren gailentasuna mantentzeko ardura suertatu zitzaion, korronte horrek gero eta fama txarragoa zuen garaian.

      2011n heldu zen hutsune hegemonikoa betetzeko beste aukera bat, orduan agertu baitzen Occupy Wall Street mugimendua. Gizarte zibilaren puska batek, sistema politikoak kalte-ordainik noiz emango zain egoteaz nekaturik eta auziari zuzenean heltzeko asmoz, plazak hartu zituen herrialde osoan barrena, jendearen “% 99ren” izenean. Protestagile gazteek argi salatu zuten sistemak jendearen gehiengoa arpilatzen zuela gizartearen % 1 aberasteko; eta hasieran talde txikiak biltzen baziren ere, azkar samar erakarri zuten babes zabalago bat —AEBetako biztanleen % 70, inkesta batzuen arabera—: setiatutako sindikatuetako kideak, zorpetutako ikasleak, ezinean zebiltzan klase ertaineko familiak eta “prekarioen klase” gero eta handiagoa batez ere.

      Dena dela, ondorio politiko mugatuak ekarri zituen Occupy mugimenduak: Obama berriro hautatzeko balio izan zuen, eta ez askoz gehiagorako. Obamak, hain zuzen, mugimenduaren erretorika beretzat hartuz bildu zuen 2016an Trumpen alde bozkatuko zuten askoren babesa, eta hala gailendu zitzaion Romneyri 2012an. Beste lau urtetarako agintaldia eskuratu ostean, ordea, apurka-apurka lurrundu zen presidentearen klase-kontzientzia deskubritu berria. “Aldaketa” mamitzeko xedez, agindu exekutiboak igorri zituen, baina ez zituen ondasunaren gaizkileak auzipetu eta ez zuen pulpitua erabili estatubatuar jendea Wall Streeten kontra jar zedin. Ekaitza pasa zela ulertuta, AEBetako klase politikoek beren ohiko martxari eutsi zioten. Adostasun neoliberalak bere horretan iraun baitzuen, politikariak ez ziren ohartu Occupy mugimenduak pitzadura bat ireki zuela, eta haren atzetik etorriko zela lurrikara handi bat.

      Azkenean, 2015-16 urte politikoan lehertu zen lurrikara: tupustean eraldatu zen luzaroan ondutako atsekabea, eta bete-betean taxutu zen autoritate politikoaren krisia. Hauteskunde haietan, itxuraz behintzat, gain beheran etorri ziren bi bloke politiko nagusiak. Errepublikanoen kasuan, Trumpek, gai populistei buruzko kanpaina eginez, erraz garaitu zituen (behin eta berriro gogorarazten digun eran) errepublikanoen primarioetako hamasei lehiakide koitaduak, tartean alderdiko buruzagiek berek eta diru-emaile nagusietako batzuek zuzenean hautatutako hainbat. Demokraten aldetik, berriz, Bernie Sandersek, bere burua demokrata sozialista gisa aurkeztuz, erronka jo zion, harrigarriro, Obamaren ondorengo kutunari, zeinak, Sanders uxatzeko, zirenik eta trikimailu eta palanka alderdikoi guztiak erabili behar izan baitzituen. Bi aldeetan irauli ziren ohiko gidoiak, kanpoko bi eragile sartu baitziren hutsune hegemonikora, eta meme politiko berriekin bete zuten.

      Sandersek eta Trumpek, biek gaitzetsi zituzten banaketaren politika neoliberalak. Aitortzaren eremuan, ordea, guztiz kontrako ikusmoldeak agertu zituzten. Sandersek, esate baterako, ekonomia “ustela” zela salatu zuen, unibertsalismoaren eta berdintasunaren alde eginez; Trumpek, berriz, esapide bera maileguan hartu eta ñabardura nazionalista eta protekzionistak erantsi zizkion. Aspaldiko tropo baztertzaileak sendotuz, Trumpek ordura arte “han-hemenka” baizik entzuten ez ziren txistu-joak hartu eta sekulako hauspoa eman zien arrazakeriari, misoginiari, islamofobiari, homo- eta transfobiari eta etorkinen kontrako joerei. Trumpen erretorikak “langile-klaseko” jendeari dei egiten zion, baina soilik batzuei: zuriei, heteroei, gizonei eta kristauei; meatzaritzan, erauzketan, eraikuntzan eta industria astunean ari zirenei. Kontrara, Sandersek langile-klase zabal eta hedakor bat erakarri nahi zuen, kontuan hartuz Herdoilaren Gerrikoko langile industrialak eta orobat, sektore publiko eta zerbitzuetako langileak, emakumeak, etorkinak eta koloreko jendea.

      Argi dago, alderik izatekotan, erretorikan zetzala “langile-klasearen” bi erretratu horien arteko aldea, ez baitziren guztiz bat etorri bi hautagaiek bildu nahi zituzten boto-emaileak eta benetan botoa eman zien jendea. Egia da: hondoa jotako ekoizpen-zentroetako langileek —2012an, Obamaren alde bozkatu zuten, eta 2015ean, berriz, demokraten primarioetan, Sandersen alde— Trumpi eman zioten botoa, eta hortik atera zuen garaipenerako marjina gaur egungo presidenteak, baina orobat jaso zuen ohiko errepublikanoen babesa: libertarioek, enpresa-jabeek eta populismo ekonomikoa askorik axola ez zitzaien beste askok bozkatu zuten haren alde. Era berean, unibertsitatean ikasitako estatubatuar gazteak izan ziren Sandersen boto-emailerik fidelenak. Baina kontua ez da hori. Kontua da, balizko kontrahegemonia bat eraikitzeko proiekzio erretoriko batean, Sandersek AEBetako langile-klasearen harira agertutako ikuspegi zabalak ezberdindu zituela, nabarmen ezberdindu ere, Trumpen populismoa eta Sandersena berarena.

      Bi kanpotarrek, nork bere erara, zentzu komun berri baten silueta marraztu zuten. Trumpen kanpainako erretorikak, onenean ere, iradokitzen zuen balizko bloke hegemoniko berri bat sortu nahi zuela: populismo atzerakoia dei dakioke. Aitortzaren politika oso atzerakoiak eta banaketaren politika populistak uztartzen zituen: Mexikoko mugan horma bat altxatu eta neurri handiko azpiegituretan inbertitu du, hain zuzen ere. Sandersek, ostera, bestelako bloke bat irudikatu zuen: populismo aurrerakoia. Aitortzaren politika inklusiboak eta langile-klaseko familiei mesede egingo lioketen banaketa-politikak uztartu nahi zituen, zigor-arloko justizia aldatu eta Medicare sistema denei zabaldu, justizia erreproduktiboa bermatu eta unibertsitateko matrikulak doako bihurtu, LGBTQ eskubideak babestu eta banku handiak desegin.

GAUZA BAT AGINDU,
BESTE BAT EGIN

      Dena dela, bi aukera horiek ez dira gauzatu, ez bata ez bestea. Azkenean, Clinton gailendu zitzaion Sandersi, eta hauteskundeetatik kanpo geratu zen aukera populista aurrerakoia; bidenabar, horrek ez zuen inor harritu. Gero, ordea, Trumpek garaitu zuen Clinton, eta batzuek behintzat ez zuten halakorik espero inolaz ere. Trumpek, ordea, ez du populismo atzerakoiaren aginte-moldea ezarri, eta gauza bat agindu eta beste bat eginez, albo batera utzi ditu kanpainan agindu zituen banaketa-neurri populistak. Bai, egia da: bertan behera utzi zuen TPP akordioa —Lankidetza Ekonomikorako Akordio Transpazifikoa—. Baina NAFTA geroratu du eta ez du ezertxo ere egin Wall Street kontrolatzeko. Eta ez hori bakarrik: ez du inongo urratsik egin neurri handiko azpiegitura proiektuak abiatzeko eta horien bitartez enpleguak sortzeko, eta ekoizpena bultzatzeko ahaleginik egin badu, guztiz ahalegin sinbolikoak izan dira; ozen eta tinko babestu du ikatza, baina horrek ekarritako irabaziak fikziozkoak izan dira gehienbat. Eta zerga-kodea aldatu eta batez ere langile-klaseko familiei eta klase ertaineko familiei mesede egingo liekeen sistema bat proposatu beharrean, errepublikanoen betiko testua sinatu du, zeinak are gehiago aberasten baitu gizartearen % 1 (tartean, Trumpen familia bera). Azken horrek erakusten duen eran, presidenteak banaketaren arloan egin dituen ekintzek asko dute norbere buruari eta norberaren laguntxoei babesa ematetik. Trumpek berak ez ditu bete Hayeken ideal ekonomikoak; hala ere, Ogasun Sailean Goldman-Sachseko ikasle ohi bat ipini eta hala ziurtatu du neoliberalismoak tinko jarraituko duela benetan garrantzitsuak diren arloetan.

      Banaketaren arloko neurri populistak baztertuta, Trumpek are indar handiagoz eta latzago ekin zion aitortzaren politika atzerakoiak sustatzeari. Luzea eta hotzikarak eragiteko modukoa da estatus-hierarkia gaitzesgarrien alde egin dituen adierazpenen eta ekintzen zerrenda: hainbat herrialdetara bidaiatzeko debekuak ezarri ditu, batik bat biztanle gehienak musulmanak diren lekuetara, nahiz eta, hori mozorrotzeko, Venezuela gehitu duen berriki zerrendara; Justizia Sailean, eskubide zibilak kendu ditu (baimen-graduak deuseztatu dira), bai eta lan-arloari dagozkionak ere (kontratu-egile federalek jada ez dute diskriminazioa kontrolatzen); LGBTQ komunitatearen eskubideei buruzko auziak defenditzeari uko egin dio, murriztu egin du kontrazepzioaren gastuak estaltzeari dagokion asegurua eta orobat murriztu du IX. Titulua legeak emakumeei eta neskei eskaintzen zien babesa, lege hori gauzatzeko langile-kopurua gutxituz; gainera, jendaurrean adierazi du poliziek susmagarriak zakar erabiltzearen alde dagoela, legea erabat erdeinatzen duen “Joe sheriffa”[1] babestu du, eta adierazi du “jende jator askoa” dagoela Charlottesvillen dinbi-danba ibili ziren supremazista zurien artean. Horren guztiaren emaitza ez da betiko kontserbadurismo errepublikanoa, ezpada aitortzaren politika izugarri atzerakoi bat.

      Trump presidentearen politikak ez datoz bat, eskuarki, Trump hautagaiak hauteskunde-kanpainan agindu zituenekin. Desagertu egin da bere populismo ekonomikoa, eta ez hori bakarrik, oso bide zitalak garatu ditu dagokion ardurari ihes egiteko. Labur esanda, Trumpi botoa eman ziotenek gauza batzuk lortzeko egin zuten hori, eta ez dituzte lortu. Eta horren fruitua ez da populismo atzerakoia, baizik eta neoliberalismo hiper-atzerakoia.

      Alabaina, Trumpen neoliberalismo izugarri atzerakoiak ez du bloke hegemoniko berri bat osatu. Aitzitik, kaotikoa da, ezegonkorra eta hauskorra. Eta halakoa da, batetik, Trumpen beraren psikologia pertsonal bitxiaren ondorioz eta, bestetik, presidenteak eta Alderdi Errepublikanoak mendekotasun-harreman disfuntzional bat daukatelako: alderdia ahalegindu da, eta ez du lortu, gizona kontrolpean hartzen, eta agintaldia bukatzeko zain dago orain, irteera bat bilatu bitartean. Ez dakigu nola amaituko den hau guztia, baina baliteke Alderdi Errepublikanoa zatitzea, eta inozoa litzateke aukera hori a priori behintzat kontuan ez hartzea. Edozelan ere, neoliberalismo hiper-atzerakoiak ez du hegemonia seguru bat osatzeko aukerarik.

      Baina badago arazo sakonago bat. Trumpen neoliberalismo hiper-atzerakoiak berriro ezarri nahi du 2016an lehertzen lagundu zuen hutsune hegemonikoa, eta, horretarako, bertan behera utzi du bere kanpainaren aurpegi populista ekonomikoa. Kontua da orain ezin duela zuloa josi. Orain, amu populista desagertu den honetan, zaila da Trumpen oinarria osatzen duten langileak kontentu mantentzea, (sasi)aitortza bakarrik ematen badie.

      Beste alde batetik, antolatzeko bidean dago “erresistentzia”. Baina oposizioa zatituta dago: badira clinton-zale porrokatuak, sanders-zale leialak, eta bataren zein bestearen alde berdin-berdin egin dezakeen jende mordo bat. Gainera, egoera gehiago korapilatuz, badira makina bat talde, etorri berriak eta gora egin nahian dabiltzanak, zeinek jarrera militanteak agertu eta diru-emaile handiak erakarri baitituzte, nahiz eta programa lauso samarrak aurkeztu (edo agian horregatik beragatik).

      Kezkatzekoa da, oso, ezkerraren joera zahar bat, azkenaldian berriro azaleratu dena: joera horrek aurrez aurre ipintzen ditu arraza eta klasea. Batzuek, pertsona beltzen eta latinoen botoak lortzeko asmoz, hau proposatu dute: Alderdi Demokratak politika berriak garatu eta zuzen-zuzenean kontra egitea zurien nagusigoari. Beste batzuek, aldiz, 2016an Trumpen abarora alde egin zuen langilego zuria berreskuratu nahi dute, eta, horretarako, klasean oinarritu dute beren estrategia. Herren egiten dute bi ikuspegiek, hain zuzen ere, elkarren kontrakotzat hartzen baitituzte arraza eta klasea, baina, egiaz, posible da injustiziaren bi ardatz horiei batera kontra egitea, are, hala egin beharra dago. Ezin da bata garaitu bestea suntsitu gabe, eta alderantziz.

      Nolanahi ere, gaur egungo testuinguruan, baldin eta proposamen batek ez badio lehentasunik ematen klaseari, bada beste arrisku bat, izan ere, baliteke proposamen horrek Clintonen korrontearekin bat egitea eta, mozorro berri batekin jantzita, aurreko statu quo berdina ezartzen laguntzea. Kasu horretan, neoliberalismo aurrerakoiaren aldaera berri bat nagusituko litzateke: banaketa-politika neoliberalak eta aitortza-politika argiki antiarrazistak uztartuko lituzkeen aldaera bat. Trumpen kontrakoek gogoeta egin behar lukete aukera horri buruz. Batetik, halakorik gertatuko balitz, balizko aliatu askok ihes egingo lukete, azkar eta kontrako norabidean, Trumpen diskurtsoa ontzat emanez eta hura are tinkoago babestuz. Bestetik, neoliberalismo aurrerakoi berri horrek bat egingo luke Trumpekin berarekin, neoliberalismoaren aurkako alternatibak birrintzeko eta berriro ere hutsune hegemonikoaz jabetzeko helburuari dagokionez. Baina lehenago Trumpi buruz esan dudana ere hartu behar da kontuan: amu populista desagertu da, eta jendeak ez du onean-onean onartuko. Neoliberalismo aurrerakoia berrezartzen bada, edozein gisatan berrezarrita ere, berriro sortuko dira Trumpi bide eman zioten baldintzak —eta indar handiagoz, gainera—. Horrek esan nahi du etorkizunean Trump gehiago agertuko liratekeela, are ankerragoak eta arriskutsuagoak.

SINTOMA MORBIDOAK ETA
AUKERA KONTRAHEGEMONIKOAK

      Arrazoi horiengatik guztiengatik, etorkizun hurbilean sor daitekeen hegemonia politiko berriari begira, neoliberalismo aurrerakoiaren susperraldia ez da aukera ona, eta neoliberalismo hiper-atzerakoia ere ez. Higatu egin dira bi bloke horiei eusten zieten loturak, eta, bestalde, gaur egun, ez bloke bat ez bestea ez daude zentzu komun berri bat taxutzeko moduan. Ez dira gai errealitate sozialaren irudikapen bat ezartzeko, kontakizun zabal bat sortzeko, non era askotako eragile sozialek aurkituko baitute toki bat berentzat. Eta hona hemen beste kontu garrantzitsu bat: neoliberalismoaren bi korronte horiek ez dira gai gure krisi hegemonikoaren oinarrian dauden arazo sistemiko objektiboak ganoraz konpontzeko. Bi korronteak dira finantza globalaren maitaleak, horregatik, ezin dute kolokan jarri finantzializazioa, desindustrializazioa eta globalizazio enpresariala. Eta ezin dituzte beste hainbat arazo konpondu, hala nola bizi-baldintza gero eta eskasagoak, zor gero eta handiagoa, klima-aldaketa, “zaintzaren arloko gabeziak” eta komunitateetako bizitzari eragiten dion estres jasanezina. Beraz, bi bloke horietako edozein (ber)ezarriz gero, gaur egungo krisiak bere horretan jarraituko du, eta areagotu egingo da.

      Hortaz, zer gertatuko da epe laburrean? Ez baitago hegemonia segururik, interregno ezegonkor bat bizi dugu, eta krisi politikoak bere horretan jarraitzen du. Gauzak horrela, zuzenak dira Antonio Gramsciren hitzak: “Mundu zaharra hil da, eta mundua berria ezin da jaio; interregno honetan, era askotako sintoma morbidoak agertu dira”.

      Jakina, gauzak bestelakoak izango lirateke baldin eta kontrahegemonia bideragarri bat sortuko balitz. Horretarako, populismoa da hautagairik aproposena, populismo-klaseren bat behintzat. Eta hona galdera: izan liteke populismoa bide bat, agian ez berehala, baina bai epe luzeago batean? Ba ote dago argudiorik aukera horretan sinestera eramaten gaituenik? Aintzat harturik 2015-16 urte politikoko hauteskundeetan Sandersen eta Trumpen alde bozkatu zuen estatubatuarren kopurua, esan dezakegu badagoela masa kritiko bat, banaketaren politika neoliberalari uko egin ziona. Kontua da ea masa hori elkartu eta bloke kontrahegemoniko berri bat era lezakeen. Hori gertatzeko, baina, beren ikusmoldea aldatu behar lukete Trumpen eta Sandersen aldeko botoa eman zuten langileek: ulertu behar lukete elkarren aliatuak direla, eta, nork bere posizioa izan arren, “ekonomia ustel” bat eta bakarraren biktima direla denak. Hala, indarrak batu eta ekonomia hori eraldatzeari ekin liezaiokete.

      Populismo atzerakoiak, Trump paretik kenduta ere, ez du oinarri egokirik eskaintzen halako zerbait egiteko. Korronte horrek aitortza-politika zeharo hierarkiko eta baztertzaileak bultzatzen dituenez, AEBetako langile-klaseko eta klase ertaineko sektore askok ez lukete inolaz ere onartuko, batez ere zerbitzuetako langileen, nekazarien, etxeko langileen eta sektore publikoetako langileen familiek, eremu horietan ugariak baitira emakumeak, etorkinak eta koloreko jendea. Beraz, inork lortzekotan, aitortza-politika inklusibo bat defendatzen duenak lor dezake ezinbesteko indar sozial horiek elkartzea langile-klaseko eta klase ertaineko beste sektore batzuekin, hala nola industriako, meatzaritzako eta eraikuntzako komunitate historikoekin.

      Halatan, populismo aurrerakoia da bloke kontrahegemoniko berri bat osatzeko hautagairik egokiena. Birbanaketa berdinzalea eta aitortza ez-hierarkikoa uztartzen ditu, eta, horregatik, korronte horrek badu langile-klase osoa batzeko aukerarik. Are gehiago, klasearen ulerkera hedakor batetik abiatuta, aliantza zabalago baten lidergoa har lezake, eta bere aldera erakar litzake, ugari, gazteak, klase ertaineko herritarrak eta sektore profesionaleko eta zuzendaritza-batzordeetako kideak.

      Era berean, gaur egungo egoeran, badira beste hainbat faktore, eta horiek aintzat hartuta ez dirudi aliantza bat eratuko denik, ez behintzat epe laburrean, populista aurrerakoien eta azkenengo hauteskundeetan Trumpen alde bozkatu zuten langile-klaseko kideen artean. Hona hemen oztopo nabarmen batzuk: hasteko, bi taldeen artean badira zatiketa gero eta sakonagoak, baita etsaitasunak ere, aspalditik datozenak baina Trumpek muturrera eraman dituenak; David Brooksek ederki azaldu zuen, esanez Trumpek gai dela “politikaren gorputzean dauden zauri guztiak sumatzeko”, eta prest dagoela, gainera, “zauri horietan guztietan hatza sartu eta goitik behera irekitzeko”. Ondorioz, giro toxiko bat sortu da, eta badirudi, alde batetik, “gizatxar” hutsak direla Trumpi botoa eman zioten guztiak, alegia, arrazista, misogino eta homofobo porrokatuak direla —horixe uste dute aurrerakoi batzuek—, eta, beste alde batetik, badirudi, populista erreakzionarioek dioten eran, aurrerakoi oro dela moralista sutsu eta elitista harroxko bat, eta gainetik begiratzen diola giza jendearen gehiengoari, capuccinoari hurrupa egin eta dolarrak pilatu bitartean.

ZATITZE-ESTRATEGIA

      AEBetako populismo aurrerakoiak, baldin eta bataila irabazi nahi badu, bi ikusmolde horiei kontra egitea beste biderik ez du. Zatitze-estrategia bat behar da, bi zatiketa hauspotu behar dira. Lehenik, pribilegio gutxiko emakumeak, etorkinak eta koloreko jendea uxatu behar dugu feminista goranahien, antiarrazista eta antihomofobo meritokrazia-zaleen, aniztasun enpresariala bultzatzen dutenen eta kapitalista berdeen esparrutik, zeinek jende xehearen kezkak bahitu eta neoliberalismoaren menera erabili baitituzte. Hain justu ere, egitasmo feminista bat sortu da berriki helburu hori betetzeko asmoz: “% 99ren aldeko feminismoa” eratu nahi dute, eta bazterrean utzi feminismo goranahia. Egitasmo horren ereduari jarraitu behar liokete beste mugimendu askatzaile batzuek.

      Bigarrenik, Herdoilaren Gerrikoko, Hegoaldeko eta landa-eremuko langile-klaseen komunitateak konbentzitu behar ditugu, beren gaur egungo aliatu kriptoneoliberalak abandona ditzaten. Nola? Erakutsi behar diegu militarismoaren, xenofobiaren eta etnonazionalismoaren aldeko indarrak ezin dituela eskaini bizitza on baterako oinarrizko aurrebaldintza materialak, eta ez duela halakorik eskainiko sekula; baina bloke populista aurrerakoi batek, berriz, hori lor dezakeela beharbada. Trumpi botoa eman zion jendearen artean, batzuentzat erakargarria suertatuko litzateke bizitza duin bat eskuratzeko aukera; beste batzuentzat, aldiz, ez —esate baterako, arrazista eta etnonazionalista sutsuentzat—; eta estrategia horren bidez bereiziko lirateke bi multzoak. Lehenengo taldea askoz ugariagoa da bigarrena baino, hala ere, eta hori esanda, onartu behar da mugimendu populista atzerakoiak barra-barra erabiltzen duela erretorika kargatua eta, modu horretan, garai batean ertzean zeuden supremazista zurien taldeak hauspotu dituztela. Baina lehenengo taldea —bizitza duin bat eskuratu nahi dutenen taldea— askoz ugariagoa da bigarren taldea baino —arrazista eta etnonazionalista sinetsien taldea—, eta horrek erakusten du ez dela egia batzuek azkar batean atera duten beste ondorio hori, zeinaren arabera populismo atzerakoiaren alde bozkatu zuten gehienak ez bailirateke inoiz hurbilduko Sandersek aipatu zuen erako langile-klase hedakor baterantz. Ikuspegi hori okerra da enpirikoki eta, horretaz aparte, kalterako da, bere burua betetzen duen profeziaren traza baitu.

      Utzi azaltzen. Ez dut adierazi nahi bloke populista aurrerakoi batek alde batera utzi behar lukeela arrazismoaren, sexismoaren, homofobiaren, islamofobiaren eta transfobiaren aurkako borroka. Guztiz kontrara, borroka horiek guztiz funtsezkoak iruditzen zaizkit, bloke aurrerakoi bat eraiki nahi bada. Baina kalterako izango litzateke, borroka horiek gauzatu nahian, halako nagusikeria moralista bat erabiltzea, hain justu ere neoliberalismo aurrerakoiak egiten duen moduan. Ikuspegi horrek azaletik eta modu desegokian ulertzen ditu injustiziak: jendearen iritziak jotzen ditu arazoaren muintzat, eta ez dio garrantzirik ematen injustiziei zinez eusten dieten indar egiturazko eta instituzionalen sakontasunari.

      Argi-argi ikusten da hori dena arrazaren kasuan. Gaur egun, AEBetan bada jarrera eta joera arrazistarik, jakina, baina horiek ez dute osatzen gaur egun herrialdean gertatzen diren injustizia arrazistaren muina. Kontua da, aitzitik, neoliberalismo aurrerakoiaren hegemoniak iraun zuen garaian, industria desegin eta finantzializazioa abiatu zela, eta, menderakuntza sistemiko luzea tarteko, bi prozesu horiek ondorio bereziki kaltegarriak izan zituztela arrazaren arabera. Bankuek, luzaroan, ez zieten hipotekarik ematen estatubatuar beltzei eta beltzaranei, eta, horregatik, aparte bizi ziren, etxebizitza kaskarretan; gainera, hain soldata baxuak jasotzen zituztenez, ezin zuten sosik aurreztu. Neoliberalismo aurrerakoiaren garaian, ordea, arrisku handiko maileguen putreek sistematikoki bilatu zituzten herritar beltzak, eta, hipotekak ezin ordainduta etxetik kaleratu zituzten herritarren artean, beltzak izan ziren kaltetuenak. Bestalde, garai hartan, kolpe latz bat jaso zuten gutxiengoak bizi ziren herri eta auzo askok: aurrez, ez zuten baliabide publiko handirik jasotzen, baina, gero, bertako ekoizpen-zentroek porrot egin eta lantegiak ixtean, lanpostuak galdu ez ezik, diru-laguntza publikoetan ere nabaritu zuten alderik, murriztu egin baitzen hezkuntzarako, osasunerako eta bestelako azpiegituren oinarrizko mantenurako laguntza: modu horretan gertatu zen, adibidez, Flint hiriko finantza-larrialdia, eta, beste testuinguru batean, baita New Orleanseko 9. barrutiko hondamendia ere. Azkenik, aipatzekoa da gizon beltzen patua: luzaroan, zigor berezituak eta kartzelatze gogorrak pairatu dituzte, lanean hertsatu dituzte eta gizarteak onarturiko indarkeria ezarri zaie, poliziaren eskutik ere bai; horretaz guztiaz gainera, neoliberalismo hegemonikoaren garaian, errepublikanoek eta demokratek elkarrekin “lortutako” legeen bidez eta hein handi batean Bill Clintonek garatutako neurriak tarteko, gizon beltzak pilaka bildu zituzten “kartzela-gune industrialetan”, zeinak beti baitzeuden beteta, “drogen aurkako gerrari” esker; kalean zeudenak, berriz, langabezian zeuden asko eta asko. Gauzak horrela, eta onartu arren gauza itxaropentsua izan zela afro-amerikar bat Etxe Zurira iristea, ez da harritzekoa garapen horiek maspildu ezin izana, ezta?

      Nola, bada? Oraintxe aipatu ditugun fenomenoek erakusten dute arrazakeria sakon bai sakon ainguratuta dagoela gaur egungo gizarte kapitalistan, eta neoliberalismo aurrerakoi eta moralista ez dela horri aurre egiteko gai. Orobat adierazten dute arrazakeriaren egiturazko oinarriak zeharo loturik daudela klasearekin eta ekonomia politikoarekin, estatusarekin eta (sasi)aitortzarekin bezainbeste. Halaber, argitu beharra dago, ñabardurak badaude ere, makina beraren parte direla koloreko jendearen bizi-aukerak suntsitzen ari diren indarrak eta zurien bizi-aukerak suntsitzen ari direnak. Horrek guztiak ezagutzera ematen du, gaur egungo kapitalismo finantzarioan, arraza eta klasea estu lotuta daudela, ezin askatzeko moduan.

      Gogoeta horiek izan behar lukete balizko bloke populista aurrerakoi baten iparrorratzak: blokeak uko egin behar lioke neoliberal aurrerakoien ikusmoldeari, zeinak jarrera indibidualak nabarmentzen baititu beste ezeren gainetik, eta heldu, ostera, gizarte garaikidearen egitura eta oinarri instituzionalei. Eta, are gehiago, hau azpimarratu behar luke: kapitalismo finantzarioan, erro beretik datozela klaseari eta arrazari lotutako injustiziak. Sistema hori osotasun sozial bat dela ulertuta, jabetu behar gara biak lotuta daudela: emakumeek, etorkinek, koloreko pertsonek eta LGBTQ komunitateko jendeak bizi dituzten gaitzak eta gaur egun eskuineko populismoaren inguruan dabiltzan langileek bizi dituztenak. Hala, bidea ireki dakioke koalizio berri eta indartsu bati, eta elkartu egin daitezke Trumpek eta haren modukoek traizio egiten dieten guzti-guztiak: ez bakarrik etorkinak, feministak eta koloreko jendea —haietako asko jada ari diren Trumpen neoliberalismo hiper-atzerakoiaren kontra borrokan—, baina baita orain arte presidentearen alde agertu diren langile-klaseko kideak ere. Langilegoaren sektore handiak batuz, baliteke estrategia honek irabaztea. Hemen aipatu ditugun beste aukerek ez bezala, populismo aurrerakoiak badu ahalmenik, printzipioz behintzat, etorkizunean bloke kontrahegemoniko egonkor samar bat osatzeko.

      Edonola ere, balizko bideragarritasun subjektiboa ez da populismo aurrerakoia laudatzeko arrazoi bakarra, izan ere, korronte hori gai baita, printzipioz behintzat, gure krisiaren egiazko aurpegi objektiboari heltzeko, eta bere etsaiak ez. Utzi azaltzen.

      Hasieran esan dudan eran, hemen aipagai dugun krisi hegemonikoa ez da krisi zabalago baten hari-mutur bat baino; krisi horrek, beraz, baditu beste hari-mutur batzuk, hala nola ekologikoa, ekonomikoa eta soziala. Halaber, krisi politikoa ezin da bereizi gaur egun bizi dugun krisi sistemiko objektibotik, haren baliokide subjektiboa baita eta hari erantzuten baitio. Azkenik, krisiaren bi aldeak —bai alde subjektiboa eta bai alde objektiboa—, batera doaz, hau da, batera eutsiko diote, edo batera hondoratuko dira. Erantzun subjektiboek, erakargarriak izanik ere, ezin dute kontrahegemonia iraunkor bat ziurtatu, non eta ez duten biderik eskaintzen krisiaren oinarrian dauden arazo objektiboak konpontzeko.

      Krisiaren alde objektiboa ez da hainbat gaitz bereiziren batura hutsa. Ez da mataza bat, hari soltez osatua; krisiaren hari-mutur guztiak elkarri lotuta daude eta erro beretik datoz. Gaur egungo kapitalismo globalizatzaile, neoliberal eta finantzarioa da gure krisi orokorraren azpian datzan objektua, krisiaren ezegonkortasunak biltzen dituena. Kapitalismoa, aldaerak aldaera, ez da inoiz izan sistema ekonomiko huts bat; sistema zabalago bat da, ordena sozial instituzionalizatu bat, eta, alde horretatik, ekonomia kapitalistari guztiz ezinbestekoak suertatzen zaizkion ekonomiatik kanpoko hainbat aurrebaldintzaren premia dauka: adibidez, erreprodukzio sozialeko zereginak behar ditu, soldatarik gabekoak, ziurtatzen baitute ekoizpen ekonomikoa gauzatzeko soldatapeko indarra. Bestalde, kapitalismoari premiazkoa gertatzen zaio botere publikoa antolatzen duen aparatu bat (zuzenbidea, polizia, arautze-bulegoak eta gidaritza-ahalmenak kudeatzen dituena), zeren, ondasunak iraunkorki pilatzeko, beharrezkoak baitira halakoek dakartzaten ordena, aurreikuspen-gaitasuna eta azpiegitura. Azkenik, kapitalismoak modu jasangarrian antolatu behar du, gutxi-asko, naturarekin dugun harreman metabolikoa, ziurtatze aldera aski energia eta lehengai eskuratuko duela produktuak ekoizteko, eta, halaber, planeta bizigarri bat behar du, bizitza sostenga dezakeena.

      Ekonomia kapitalistaren eta horrek behar dituen oinarrizko baldintzen arteko harremana antolatzeko modu konkretu eta historiko bat da kapitalismo finantzializatua. Historian hainbat modutan antolatu dira ekonomia kapitalistaren eta horrek behar dituen oinarrizko baldintzen arteko harremanak, eta kapitalismo finantzializatua ez da horietako bat baino. Antolakuntza-molde arrunt harrapakaria eta ezegonkorra da, kapitalaren metaketa askatzen baitu metaketa hori bera denboran mantentzeko behar diren mugetatik (muga politikoak, ekologikoak, sozialak eta moralak). Muga orotatik libratuta, kapitalismoak xahutu egiten ditu kapitalismoa bera existitzeko oinarrizko baldintzak. Bere buztanari haginka ari den tigrea dirudi. Bizitza soziala urritu ahala, etekinak lortzeko ekin mugarik gabeak kolokan jartzen ditu, premiazkoak dituen arren, erreprodukzio soziala, iraunkortasun ekologikoa eta botere publikoa. Hori aintzat hartuta, kapitalismo finantzializatuaren antolakuntza sozialak berezkoa du krisiak sortzeko joera. Gaur egun parez pare dugun krisi-multzoak gero eta argiago adierazten du sistemak muinean duela bere burua ezegonkortzeko jaidura.

      Horra hor krisiaren aurpegi objektiboa, hots, hemen aztertu dugun hegemonia-korapiloaren baliokide estrukturala. Gaur egun, biak daude loratze betean, bai krisiaren zutoin objektiboa eta bai subjektiboa. Eta esan dugu eran, batera eutsiko diote, edo batera eroriko dira. Krisi objektiboa konpontzeko, kapitalismo finantzializatua eraldatu behar da, sakonki eraldatu ere: modu berri bat sortu behar da ekonomia eta politika lotzeko, produkzioa eta erreprodukzioa uztartzeko eta gizartearen eta gizakiengandik kanpoko naturaren arteko harremanak kudeatzeko. Neoliberalismoa, mozorro bat zein bestea jantzi, ez da ezeren konponbidea; arazoa da.

      Behar dugun aldaketa lortzeko, beste norabait jo beharko dugu; egitasmo antineoliberala izan beharko du, hasteko, eta baita antikapitalista ere segur aski. Bestalde, halako egitasmo batek, baldin eta indar historiko bat bihurtu nahi badu, bloke kontrahegemoniko bat gorpuztu beharko du. Aukera horrek oraintxe bertan urruna badirudi ere, populismo aurrerakoia da konponbide subjektibo eta objektibo bat lortzeko daukagun aukerarik onena. Nolanahi ere, hori ez litzateke izango helmuga egonkor bat. Beharbada, populismo aurrerakoia trantsizio bat izan liteke, geltoki bat, gizarte-eredu postkapitalista berri baterako bidean.

      Ez dakigu nolakoa izango den helmuga, baina argi dago, aukera honi bide eman ezean, gaur egungo interregnoa luzatuko dugula. Eta horrek esan nahi du estres izugarria, osasun eskasa, zor gero eta handiagoa, gehiegizko lana, klasearen araberako apartheida eta segurtasun-gabezia soziala izango direla iritzi eta kolore guztietako langileen patua. Ez hori bakarrik, sintoma morbidoak ere hedatuko dira: herratik jaiotako gorrotoa haziko da, eta egoeraren ardura beste norbaiti egotziko zaio, indarkeria-boladak piztuko dira, eta, jarraian, errepresio-aldiak, eta hala sortuko da mundu anker bat, non elkartasuna urritu egingo baita, ia desagertu arte. Etorkizun horri eskapu egiteko, atzean utzi behar ditugu, behin eta betiko, bai ekonomia neoliberala eta bai azkenaldian hura babestu duten aitortza-politikak ere —biak, etnonazionalismo baztertzailea zein indibidualismo liberal eta meritokrazia-zalea—. Uztartu behar ditugu banaketa-politika fermuki berdinzaleak eta klasea kontuan hartuko duten aitortza-politika inklusiboak, zeren modu horretan baizik ez baitugu lortuko bloke kontrahegemoniko aski indartsu bat eraikitzea, krisi garaikidetik atera eta mundu hobe baterantz eraman gaitzan.

  *    Jatorrizko testua: “From Progressive Neoliberalism to Trump —and Beyond”, American Affairs, 1, 4, 2017ko negua, 46-64 or.

  [1]   Joe Arpaio, AEBetako polizia eta politikari ohia. 2017an, auzibide bat oztopatzeagatik zigortu zuten, baina Trumpek indultua eman zion. [itzultzailearen oharra]