BEATRIZ FERNÁNDEZ

Ariadnaren haria

Sexua eta generoa
hizkuntzaren labirintoan

LISIPE

            Iraitz Gallego Gallastegi bihotzekoari,

            Ariadnaren haririk falta ez dakion.

            Agian dena da hizkuntza arazo bat. Hasieratik.

                                                      (EIDER RODRIGUEZ,
                                 Eraikuntzarako materiala, 2021)

Hitzaurrea

      Hizkuntza labirinto bat da. Ez da labirinto klasiko bat, bide bakarra duena, eta sarreratik bertatik irteten uzten dizuna; hizkuntzaren labirintoak askotariko bideak ditu, bidezidor estuak, gelaxkak, igarobide ezkutuak eta patio hertsi samarrak. Nahas-mahasa da labirintoa, euskaraz inoiz deitu zaion bezala, eta bide bati ekiten zaion bakoitzean, irteerara eramango ote zaituen ezin jakin.

      Hizkuntzaren labirintoan sartzea, gainera, arriskutsua da. Galdera itxuraz xumeek hartaratzen zaituzte, sexuari eta generoari buruzkoek oraingo honetan, baina behin nahas-masaren atarian zaudela, jakin-minak barrura bultzatzen zaitu indarrez eta atzera begiratzeko imintziorik ere egin gabe, aurrera zoaz, misterioa argitzeko ase ezinezko grinarekin. Konturatu gabe, erlojuak bigundu egiten dira, Salvador Dalirenak bezala, eta ez dago jada ez gau argirik ez egun ilunik, ez otordurik ez atsedenik; labirintoaren bidexka sarean harrapatuta, halabeharrari jarraitzen diozu bide itsu eta karraju gordeetan zehar. Barru-barrura zoaz, barruaren barruraino, burua argitu nahian, balizko erantzunaren bila, han nonbait pasabide bihurriren batean aurkituko duzulako itxaropen itsuarekin. Minotauroa zain dago baina, eta bere arnasa aditu uste duzu haize-bolada batekin batera. Beldurra beste lilura sortzen dizu gizonezkoa den gorputz sendoko eta sorbalda zabaleko munstroak, batez ere zure pauso ikaratia sentituaz batera bat-batean jiratzean nabaritzen zaizkion gihar zehatzetan sustraitzen den zezen buru tenteak. Eta izu kosmikoa eragiten dizu basatza koloreko bere begiratu presoak, zugan pausatzen denean.

      Dena dela, ihesbiderik ere bada. Ariadnak haria jarriko dizu eskura labirintora sartu aurretik. Lihozkoa da, hari sendo, apurtezina, eta gorri kolorekoa, ikusgarria. Hari mutur bat labirintoaren atera lotu, eta harila jira-bueltaka lurretik askatuz doan neurrian, beste hari muturrari eustea baino ez duzu. Beldurrik gabe aurrera egin dezakezu, beraz, hari gorriak erakutsiko dizu-eta atzerako bidea, labirintotik onik irten zaitezen.

      Lihozko hiru hari gorri ditu liburu honek, kapitulu bana ardazten dutenak. Lehen kapituluan, Katalina Erauso eta genero (gramatikalaren) gatazka izenekoan, genero gramatikala duten hizkuntzetan, hala nola erromanikoetan antzeman eta salatu izan den genero arrakala aztertuko dut. Hizkuntza horietan, gaztelaniaz esate baterako, maskulinoa genero ezmarkatua denez eta, hortaz, erreferentea gizona edo emakumea den ez dakigunean baliatzen denez, emakumea ikusezin bihurtzen du nolabait genero maskulinoaren itzalak. Hori saihesteko zenbait konponbide proposatu eta baliatu izan dira, kapituluan zehar eztabaidatuko dudanez. Horrezaz gain, euskarak izenak sailkatzeko genero gramatikalik ez badu ere, genero aztarnak dituen hizkuntza dela ikusiko dugu. Horien artean adierazpiderik garbiena —eta tipologikoki bitxiena— hitanoa da, hots, emakumeekin eta gizonekin baliatzen den lagunarteko tratamendua, noka eta toka, hurrenez hurren. Kapituluan zehar, nokaren historian zeharreko bidaia bat egingo dugu XVI. mendetik XXI. mendeko gainbeheraraino, zenbait emakumeren (eta gizonen) eskutik. Azkenik, noka eta toka tratamendu bitarraren aurrean euskaldun ez-bitarrek zein hautu egiten duten ere mintzagai izango dugu.

      Bigarren hari gorriak Etxeko aingerua hil izeneko kapitulura eramango gaitu. Bertan emakumeek eta gizonek elkarrizketan dihardutela nola jokatzen duten aztertuko dugu. Ikusiko dugunez, batzuek eta besteek hizkuntza bera partekatzeak ez dakar, ondorioz, elkarrizketan jokabide linguistiko bera izatea. Izatez jokabide asimetriko samarra dute zenbait alderdiri dagokienez. Beste alde batetik, hizketan ari garela, ahots bakarrarekin hitz egin dezakegu, ohi dugun bezala, edo bestela ahots bitasunaz balia gaitezke hizketaldira beste ahots bat ekarriz. Esate baterako, irakasleok gure ikasleen ahotsa entzunarazten dugu esaten dugunean: bai, badakit gai hau ez dela ulertzen erraza… Ez da berez guk gaiari irizten dioguna —gure ahotsa—, ikasleek (ustez) irizten diotena baino —besteen ahotsa—. Bada, ahots bitasunean genero arrakala nabarmena antzeman daitekeela erakutsiko dut, emakumeak orokorrean horretaz jabetzen ez diren arren. Bestelako gaiak jorratuko ditugu bigarren kapitulu honetan zehar, hala nola, ea, esan izan den bezala, emakumeak berba-lapiko batzuk diren edo, oso bestela, gizonezkoak ote diren soinu espazioa bete eta menderatzen dutenak, eta menderatuz gero, nola.

      Tabu hitzak, alegia, zatarkeriak, irainak, madarikazioak arakatuko ditut Izena, izana, ezina Berri Txarraken kantuaren[1] deitura bera duen hirugarren kapituluan. Behin eta berriz inausi digute hitza / debekuaren artaziekin dio talde mitikoaren kantak, eta horixe da, hain zuzen, tabu hitzekin gertatu ohi dena, debekuak inausten dizkigula. Zeren ez dira beste edozein hitz bezalakoak, eguneroko bizitzaren joan-etorrien erritualean engaiaturik gaudela edo, oso bestela, patxada ederrean azkenean geldi edo bihozmin existentzialean abaildurik, belarri batetik sartu eta bestetik irteten zaizkigun hitzetakoak, hitz arruntak, hitz ahazgarriak. Ez, garunean astindu elektrikoa sentiarazten digute eta bihotza kuzkurtzen; hunkitzen gaituzte, aztoratzen gaituzte, lotsatu ere bai, eta gainerako hitzen antzera, zenbait soinu bata bestearekin kateatuz sortzen badira ere, gure kontra bete-betean talka egiten dute, soinuarekin batera gure hunkidura oihartzunduz.

      Ariadnaren hari gorri horri tiraka, labirintoko korridoreetan zehar goazela, emakumeek ere madarikatzen ote duten aztertuko dugu —gizonek ez bezala, madarikatzen ez dutela esan izan delako—. Eta hala bada, zeintzuek madarikatzen duten. Mendebaldeko klase sozial ertaineko emakume zuriek? Beheko klase sozialekoek? Edo eufemismoetara jotzen duten arakatuko dugu, hau da, tabu hitzen ordain onargarri eta kaltegabeak nahiago ote dituzten, inoren belarririk ez mintzeko. Orobat, labirintoaren geletako batean irainen berjabetzeaz gogoeta egingo dugu, alegia, talde baztertu eta umiliatu batzuetako hiztunek jaso izan duten irainaren esanahia irauli eta berenganatzea. Aurrerago, mendebaldekoontzat beharbada harrigarriak eta ulertzen zailak diren tabu hitzez ere mintzatuko gara eta hitzok saihesteko Australiako edo Afrikako herri batzuetan baliatzen dituzten amaginarrebaren hizkuntzez.

      Hasierako izkribua liburu bihurtu arte, nahas-mahasetik atera naute etxekoek, lagun hurkoek eta unibertsitateko adiskideek. Nire erretolika luzeak isilik eta pazientziaz aditu arren, eztabaidetan gogotsu engaiatu zaizkit Miquel Vilella, Jon Otxoantezana —letrak irudi bihurtu dituena— eta Iraitz Gallego. Lehen izkribua irakurri zuten Bego Galdeanok eta Iratxe Labajok. Itziar Lakak testu haren barruko artilea jo eta harrotu zuen koltxoia bailitzan, eta labirintoan zeharko bide berriak esploratzera bultzatu ninduen. Bigarren izkribu osoa irakurri eta iruzkindu zuten ondoren Itxaro Bordak eta Ane Berrok, eta hitanoari buruzko atala Beñat Muguruzak eta Garbiñe Bereziartuak.

      Beste alde batetik, badira izkribua sortu, osatu, zuzendu eta berridazterakoan, nire galderei eta eskeei berehala eta musu-truk erantzun dieten lagunak, hala nola, Jose Ignazio Ansorena, Iñaki Astoreka, Zelai Nikolas, Juan Angel eta Lur Otxoantezana, Jara Tubet eta Kepa Yecora. Gainerakoan, aspaldi argitaratutako lan aurkiezinak, prentsa artikulu zahar eskaneatu berriak, hitzaldi eta lan argitaragabeak, denetariko argibideak, gogoetak eta jakintza bera partekatu dute nirekin unibertsitateko beste adiskide askok: Itziar Aduriz, Xabier Alberdi, Miren Arantzeta, Miren Azkarate, Kristina Bilbao, Leire Diaz de Gereñu, Gatx/Garazi Eizagirre, Cecilia Fernández, Jabier Kalzakorta, Jon Kortazar, Onintza Legorburu, Julen Manterola, Ane Odria, Mari Jose Olaziregi, Aner Peritz, Iñigo Ruiz Arzalluz eta Blanca Urgell.

      Azkenik, Jule Goikoetxea editorea izan dut bidelagun hasieran egitasmo bat besterik ez zenari LISIPE bilduman aterpe eman zionetik honainoko bidean.

      Eurengatik guztiengatik ez balitz, Ariadnak ez leukake haririk. Eskerrik asko bihotzez.

      Esan gabe doa guztiei zordun natzaien arren, ni baino ez naizela liburuaren erantzule.

      Lan honek Eusko Jaurlaritzaren babesa jaso du IT1439-22 ikerketa proiektuari esker eta Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitateko Ministerioarena PID-2023-147383NB-I00 ikerketa proiektuaren bitartez.

    [1]  Berri Txarrak (2003).

1.
Katalina Erauso eta
genero (gramatikalaren)
gatazka

1.1.
GALDERA XALO BAT
GENERO GRAMATIKALAZ

      Jauna! Orain arte esan dizudana, ez da egia. Ni emakume naiz; halako eta halakoren alaba; hainbeste urterekin nire izeba zegoen komentura sartu ninduten; han hazi nintzen; monja jantziak ere eman zizkidaten nobizia garaian; zinak egiteko nengoela ihes egin nuen; erantzi, ileak moztu eta gizon-jantzian abiatu nintzen; batera eta bestera jo, itsasoratu, burrukan egin, zenbait gizon hil, besteak zauritu, e.a. Hamaika gorabehera izan du nire bizitzak, zure oinetara etorri arte.

      Norberaren bizitza laburbiltzea ez da berez erraza eta sei lerro eskasetan egitea lortzen duena kontakizunetako protagonista bezain abila izan behar da ezinbestean. Eta bazen ba abila Katalina Erauso ataka zail haietatik guztietatik bizirik aterako bazen, bereak baitira hitzok[2]. Ezer gutxi edo ezereza da, baina, halako pertsona handi batez abila zela esatea. Izate poliedrikoa zuen inondik ere Erausok eta bere testuak ez du, ezta behar ere, irakurketa bat bakarra. Berez ausardia handia behar da bere izaera deszifratzeko, garaiotan tentagarria eta, esan dezadan bidenabar, beharrezkoa izan daitekeen arren. Ez zen eta ez da hori, beraz, nire asmoa[3]. Bere testua esku artean jaso aurretik, galdera xalo bat nerabilen nik gogoan, hizkuntzari buruzkoa, pertsonaiaren hizkuntzaz kanpoko bizipenen itzal handian oharkabean pasa zitekeena. Baina galdera xalo hori zein zen esan aurretik, ondoko zertzelada hauek eman nahi nituzke. Hizkuntzazkoak dira lehenak, ondokoak. Gaztelaniaz idatzitako testua da Erausoren autobiografia, nahiz eta euskaraz ba omen zekien, eta, gaztelaniaz geroago xehetasunez aztertuko dugun bezala, gramatikalak diren bi genero erabil daitezke gizakiak adierazten dituzten izenetan eta izenen inguruko beste hitz batzuetan: maskulinoa bata sexu[4] maskulinoarekin lotzen dena eta femeninoa bestea sexu femeninoari egozten zaiona. Erausoren bizitza zertzeladak dira bigarrenak. Komentutik ihes egin eta hiru egunez egon zen komentu atzeko gaztainadi batean ezkutatuta “jantzi batzuk nola edo hala osatzen”. Zeraman oihal urdinezko gonaz galtza parea egin zuen. “Oihal arruntezko azpiko-gona berdeaz, berriz, jantzitxo bat eta galtzerdi motzak”[5]. Eta halaxe, abitua abandonaturik, gizonezko jantzita igaro zituen urteak moja alferezak. Galdera dator orain. Bada, zein izango ote zen Katalina Erausok edo Francisco Loyolak, horixe izan baitzen bere lehen ezizena, zein izango ote zen, diot, bere oroitzapenetan zerabilen genero gramatikala: maskulinoa ala femeninoa?

      Nire hipotesi murritz samarraren arabera, genero bat ala bestea baliatu behar zuen Erausok bere idatzian. Galdera erantzuteko, beraz, jatorrizko testua behar nuen nik, ez, noski, euskarara itzulitakoa, euskaraz oro har ez baitago genero gramatikalik. Hala, liburuaren hasieran hija “alaba” genero femeninoko izena baliatzen du Erausok bere buruaren ezagutza ematen duenean[6]. A, femeninoa esan nuen nik nire artean. Eta handik gutxira, tratu txarrak eman zizkion mojarekiko gertakaria azaltzen duenean, yo muchacha “ni neskatxa” adierazten du genero femeninoa berretsiz[7]. Komentutik ihes egin aurretik ere, eta beste mojarekiko gertakariaren ostean, porque estava mala “gaixo-aitxakian” dio[8]. Femeninoa berriro. Eta Gasteiza heltzen denean Donostiatik ihesi cansada “nekaturik” zegoela dio[9]. Bide batez, ordurako mutilen prakak jantzita zeramatzan, prakak janztea printzipioz maskulinoa erabiltzen hasteko nahikoa arrazoi ez den arren, nik dakidala.

      Orrialde gutxi batzuk irakurrita femeninoaren hautua hartua zegoela begitandu zitzaidan eta testu hartan genero gramatikalaz ikus eta ikas zitekeena banekiela pentsatu nuen. Oker nenbilen. Hara non, aldez aurretik ikusi gabeko aukera isuri zitzaidan testuan aurrera nindoala: maskulinoa ere badarabil, bi generoak darabiltza Erausok bere autobiografian! Francisco Loyola izena emanaz batera darabil (ustez) lehen maskulinoa (bien hallado “ondo aurkitua”[10]), eta geroago ere halaxe egiten jarraitzen du fastidiado “haserreturik” dioenean adibidez. Esan gabe doa ez dudala asmorik hitz generodun guztien zerrenda aletzeko hemen, baina tira, bitxia da ba gaur egungo irakurleontzat (ez garai hartakoentzat) donostiarra izaki, vizcaínotzat jotzea bere burua aurrerago, genero maskulinoa baliatuz berriro, hitzaren esanahia euskalduna den arren. Pasadizoak pasadizo, ez ezazu pentsa, irakurle, ordutik aurrera maskulinoa azkenera arte erabiliko duenik Erausok (edo Loyolak). Izatez, genero batetik bestera alderrai doala dirudi, geroago femeninora jotzen duelako berriro eta handik atzera maskulinora, gure begietara oso argi ez dauden arrazoiengatik. Eta gure begietara, diot, ez naizelako ni bakarrik izan generoaren erabilera itxuraz ausazkoaz ohartu den bakarra. Rima de Vallbonak, hain zuzen ere, hitzez hitz ohartarazten gaitu bere edizioko oin-ohar askotan bateko zein besteko hitzen generoaz, eta Ferrerren edizioko hitz beren generoarekin alderatzen du, gainera[11]. Oso ondo ohartuta dago, beraz, genero batetik besterako aldaketaz. Ez hori bakarrik: ezaugarri horren arrazoia aurkitu nahian, Roslyn M. Frankek gutun batean adierazitakoa aipatzen du De Vallbonak. Gutun horretan, antza denez, Frankek euskararen ezaugarriei eta, zehazki, hitanoari egozten die genero aldaketen arrazoia.

      Hitanoaz geroxeago berriro hitz egingo dudan arren, komeni da une batez gaiari buruzko tarteki bat egitea aurrera jo baino lehen. Euskaldun gehienok zu bigarren pertsonako izenordaina erabiltzen dugu gure solaskideari zuzentzeko. Halakoetan, zuka hitz egiten dugula diogu, euskarak dituen erregistroetako batean alegia. Horrekin batera, badira gure artean solaskidearekin ari direla hi bigarren pertsonako izenordaina ere erabiltzen dutenak eta, beraz, hika jarduten dutenak lagunarteko hizkeran. Eta hara non, hika hitz egiterakoan, solaskidearen sexua zein den, adizkia bera ere aldatzen den. Gizonezkoa izanez gero, toka baliatzen da eta egin du-k bezalako formak sortzen dira, lagunarteko bigarren pertsona maskulinoaren -k morfema biltzen dutenak; emakumezkoa bada, berriz, noka baliatzen da eta egin du-n esaten da lagunarteko bigarren pertsona femeninoari dagokion -n morfemaren bitartez. Hori nahikoa ez eta izatez aditz jokoaren adizki guztiek jasotzen dute lagunarteko bigarren pertsona maskulinoari edo femeninoari dagozkien markak —baita hirekin zerikusirik ez dutenak ere—. Hala, esate baterako, etorri nau-k edo etorri nau-n esaten da, maskulino eta femeninorako hurrenez hurren, etorri naiz-en ordez. Forma hauek bezalakoek alokutiboa deritzana osatzen dute. Hortaz, euskaraz, izatez genero gramatikalik (ia) ez den arren, genero aldaketa gertatzen da aditz jokoan solaskidearen sexua zein den, eta halako adizkietara jotzen zuen Frankek Erausoren genero batetik besterako aldaketaren arrazoibidea aurkitzeko. Frankek dioenez, emakumeek barne gogoetan (edo barne hizketan) toka dihardute eta ez noka. Hori halaxe da, geroago gaineratuko dudan ñabardura garrantzitsu bat kontuan hartzen bada, ez bestela. Izatez, Koldo Mitxelenak eta René Lafonek aspaldi ohartarazten ziguten bezala[12], emakumeek barne hizketan toka dihardute, Errenteria inguruko emakume batek bere buruarekin ziharduela Ori Olako duk! esaten zuenean esate baterako, eta Lafonek ere Mitxelenak esandakoa berresteaz gain, Juan Antonio Mogelen Andra elarguna ta oiloa deritzan bertsoaren aipamena dakarkigu adibide gisa. Bertso horretan [andra alargunak] diño bere artean —hau da, bere buruarekin ari dela—: Emon yeutxadanean / aldi batez artoa, / arrautz egunekoa / beti yeustak egiten[13]. Hortaz, Franken hipotesiak badu bere funtsa, baina esango nuke okerreko bidetik jotzen duela haren azalpenean zein ondorioetan —esan beharra daukat, beste ezer baino lehen, Franken iritzia De Vallbonaren testutik jasotzen ari naizela eta ez jatorrizko gutunetik—[14].

      Alde batetik, ez da zuzena esatea: ez dela arraroa euskal emakume batek bere buruari aipamena egitea modu maskulinoan bere buruarekin bakarrizketan diharduenean. Beste hitz batzuetan esanda, elkarrizketan emakumeak bere burua, bere beste ni dialogikoa izaki maskulinotzat hartzen du[ela] beste inongo konnotazio sexualik gabe[15]. Zeren emakumea bere buruari zuzentzen zaionean, hiri alegia, orduan, noka baitihardu, eta ez aipamenak pentsaraz diezagukeen bezala, toka —Amaia Ezpeldoi, Euskal Herriko detektibe rural bakarra, esaterako, noka zuzentzen zaio bere buruari—[16]. Hortaz, ez da egia euskal emakumeak izaki maskulinotzat hartzen duenik bere burua bakarrizketan diharduenean. Beste gauza bat da, Iñaki Segurolaren hitzak baliatuz, emakumeak beste alegiazko norbait hartzen duenean mintzalagun, bere buruarekin ari denean. Halakoetan, toka erabili ohi du, Segurolak berak eta Xabier Alberdik diotenez. Garbiñe Bereziartuak, toka/noka hiztuna zein gaian aditua denak ere, buruz buru berretsi dit hala dela[17]. Hortaz, Franken hipotesiaren oinarriari kasurik onenean ñabardurak gaineratu behar zaizkio —toka dihardu bere buruarekin ari denean eta noka bere buruari ari zaionean—. Dena dela, onarturik ere tarteka bederen toka diharduela bere oroitzapenez idazten duenean (alegiazko norbaiti zuzenduz-edo) ez dago oso argi zenbateraino eragingo ote lukeen kasuan-kasuan toka erabiltzeak, zeinak aditz jokoan eragiten duen batez ere, beste hizkuntza baten (gaztelaniaren) izenen (eta abarren) generoa markatzerakoan. Laburbilduz, hipotesiak ez du, nire ustez, ez bururik ez hankarik.

      Beste alde batetik, Frankek antza dio Erausok beste euskaldun batzuekin izandako elkarrizketak gaztelaniaratu behar izan zituela bere testuan eta, hortaz, hori izan daitekeela gaztelaniaren genero biak ez bereiztearen edo besterik gabe nahastearen arrazoia: euskaraz generoa bereizten ez denez, hizkuntza horretan ez dagoenak gaztelaniaz ezin bereiztera darama Erauso —berriro ere testua interpretatzen ari naiz zeren ez baita halakorik hitzez hitz esaten—. Baina hipotesi hori ere berehala utz daiteke bazterrean, itxuraz Erauso jaiotzez behintzat euskalduna ez zelako: gaztelania zuen lehen hizkuntza. Komentuan ikasi omen zuen euskaraz, umetan hori bai, baina gaztelaniaren generoaz ondo jabeturik[18] egongo zen komentura sartu zuten adinerako, hots, lau urte zituenerako. Bigarren hipotesiak ere kale.

      Beste hipotesi bat ere badago, oraingoan, De Vallbonarena berarena[19]: Erausok egoeraren arabera darabilela genero bat edo bestea, beharbada oharkabean, mozorro gisa erabili ere. Izan ere, emakumeak kortejatzean eta maitasun kontuak darabiltzanean, maskulinoa darabil, baita gerra eta borrokez diharduenean ere; aldiz, femeninoa hautatzen du erregistro neutroagoetan. Baina hirugarren eta azken hipotesi horrek ere ez nau larregi konbentzitzen, besteek baino funts handiagoa duen arren. Esango nuke Erausok genero biak darabiltzala maitasun eta borroka kontuetatik aparte dabilenean ere, hots, ez dagoela De Vallbonak adierazten duena bezalako banaketa argirik. Dena dela, hau dibertimendu txiki bat besterik ez da, ez eztabaida akademiko baten hasiera; argi geldi bedi. Erausok izate poliedrikoa zuela nioen lehenago eta halaxe da. Ez emakumeari ez gizonari bete-betean lotzen ez zaiona, ezpada biei. Hortaz, zergatik ez da horrela izango baita hizkuntzari dagokionez ere? Zergatik ez femeninoa eta maskulinoa erabili, eta han eta hemen erabili, gainera? Guretzat ausazkoa (edo) dena hautu ziurra izango zen Erausorentzat. Gure begietan dago lausoa, ez Erausoren idatzian.

    [2]  Iñaki Azkuneren (1979: 97) euskarazko itzulpena, jatorrizko erdal testuko pasarte zein hitzak euskarara itzuli behar ditudanean ere baliatuko dudana besterik esan ezean. Gaztelaniarako darabiltzadan bertsioak bi dira: batetik Rima de Vallbonarena (1992) eta bestetik Joaquín María Ferrerrek 1829an argitaratutakoa, baina bietatik lehena baliatuko dut testuari erreferentzia egiteko. Halaxe dio jatorrizko testuak: Señor, todo esto que he referido a Vuestra Señoría Ilustrísima no es así, la verdad es ésta: que soi muger; que nací en tal parte, hija de fulano y sutana; que me entraron de tal edad en tal Convento con fulana mi tía; que allí me crié; que tomé el hábito; que tuve noviciado; que estando para profesar, por tal ocasión me salí; que me fui a tal parte, me desnudé, me vestí, me corté el cabello; partí allí, i acullá, me embarqué, aporté, trahiné; maté, herí, malee, corretee, hasta venir a parar en lo presente, i a los pies de Su Señoría Ilustrísima (De Vallbona 1992: 110). Nahi bada, Ferrerren (1829: 97) bertsioarekin konpara daiteke. Ferrerrek dio Katalina Erausoren bizitzaren benetako epilogoa direla lerrook, ahal den eta adierazpenik txikienera eramana: “Estos últimos pocos renglones […] son un verdadero epílogo de su vida, reducido a la menor expresión posible”. Euskaraz, ikus Amaia Alvarez (2011: 141-156).

    [3]  Baina beste emakume batzuek Erauso aztertzeko ausardia izan dute. Ikus, adibidez, Sherry Velasco (2000).

    [4]  Sexuaz hitz egiten da hizkuntzalaritzan gaiari buruzko literaturan. Ikus Robert M. W. Dixon (1982) edo Greville G. Corbett (2013) adibidez.

    [5]  Azkune (1979: 13).

    [6]  De Vallbona (1992: 33).

    [7]  Ibid., 34.

    [8]  Ibid., 35.

    [9]  Ibid., 36.

  [10]  Ibid., 37. Neronek euskarara itzulia.

  [11]  Gauzak are gehiago korapilatzeko, testu beraren bi bertsioak erkatuz gero, ez dira hitz berak genero berean agertzen. Esate baterako, bien tratada y vestida “janari eta jantziz ondo horniturik” genero femeninoarekin agertzen da De Vallbonaren edizioan (1992: 38); bien tratado y vestido maskulinoarekin, berriz, Ferrerrenean (Erauso 1829: 9).

  [12]  Koldo Mitxelena (2011 [1964]) eta René Lafon (1999 [1947]: 261-262).

  [13]  Aita Santi Onaindia (1984).

  [14]  De Vallbona (1992: 35, kapituluko 8 oin-oharra). Roslyn M. Frankek David W. Fosterri bidalitako gutun batean azaltzen omen du generoaren inguruko hipotesia, De Vallbonak dioenez. Gutuna eskuratu ezin izan dudanez, De Vallbonaren testutik jasotzen dut Franken ustea.

  [15]  […] que no es raro que una mujer vasca se refiera a sí misma en términos masculinos cuando lleva a cabo un monólogo consigo misma. En otras palabras, en una situación dialógica, la mujer se concibe a sí misma, a su otro yo dialógico, como ente masculino sin ninguna rara connotación sexual (De Vallbona (992: 35, kapituluko 8 oin-oharra).

  [16]  Itxaro Borda (2021: 226). Ezpeldoik, pasarte batean bere buruari noka zuzentzeaz gain, Noka ari nintzaion neure buruari gogoetatzen du segidan.

  [17]  Iñaki Segurola (1992) eta Xabier Alberdi (1993: 439, 1994a: 986, 1994b: 449-451) vs. Xabier Kintana (1992). Eztabaidarako, ikus baita ere Fernando Rey (2013). Azterketa beregaina merezi luke barne hizketan toka edo noka erabiltzen ote den sistematikoki ikusteak, oraindik egin ez den lana. Eta oso litekeena da adinak, gainerakoan bezala, horretan ere erabilera irauli izana. Adibidez, Onintza Legorburuk, toka/noka aztertzen duen ikertzaile gazteak (buruz buru) esan didanez, berak ez du toka/noka bereizketa egiten barne hizketan ari dela; noka baino ez du erabiltzen.

  [18]  Gaztelaniazko generoaren jabekuntzarako, ikus Fuensanta Hernández-Pina (1984) eta Miguel Pérez (1990).

  [19]  De Vallbona (1992: 52, kapituluko 4 oin-oharra).

1.2.
EMAKUMEAK, SUA
ETA GAUZA ARRISKUTSUAK

      Genero gramatikalaz hausnartzera eraman gaitu Katalina Erausok, halabeharrez gaztelania genero gramatikala duten hizkuntzetako bat baita. Alabaina, halako hizkuntzak xehetasun handiagoarekin arakatzen hasi aurretik, komeni da jakitea genero hitza berez latineko genus hitzetik datorrela, alegia, beste adiera batzuen artean “mota” adierazten duen hitzetik[20]. Hortaz, generoari esker izen motak bereizten ditugu edo, beste modu batera esanda, izenak sailkatzen ditugu. Eta horri dagokionez, badira generoa bera izen sailen artean —noun classes ingelesez— sailkatzen duten hizkuntzalariak. Generoa ez da, alabaina, hitzak sailkatzeko bide bakarra. Umetan etxean izaten genuen munduko bola urdin hura gogoan jirabiraka jarriko bagenu begiak itxiaz batera, eta halako batean atzamar-puntaz geldiaraziko bagenu orduan egiten genuen bezala, oso litekeena da haren azpiko geografia eremuko hizkuntzetan izen sailik bada behintzat, gaztelaniaren edo hizkuntza erromanikoen generoa ez bezalakoa izatea. Zabaldu begiak eta hara, Australia gure atzamar-puntaren mendean! Hantxe, Queenslandeko ipar-ekialdean zehazki, bada dyirbal deritzan hizkuntza bat, euskaldunontzat kuttun samarra dena Robert M.W. Dixonek ergatiboa zela irakatsi zigunetik[21]. Bada, egile horren lanari[22] esker egin ziren ezagunak baita hizkuntza horretako izen sailak ere, geroago are ezagunagoak bihurtu zirenak George Lakoffek Women, Fire, and Dangerous Things “Emakumeak, sua eta gauza arriskutsuak” izeneko liburua[23] argitaratu zuenean. Izan ere, izenburu harrigarri horretan jasotzen dira dyirbalez II. izen saila deritzanean sailkatzen diren izenak.

      Goazen pausoz pauso. Dyirbalak lau izen sail ditu: I. saila (bayi), II. saila (balan), III. saila (balam) eta IV. saila (bala), eta parentesi artean eman ditudan hitzak dira sail bakoitzaren markatzaileak. Gogoratu izen sail horiek izenak sailkatzeko bidea ematen digutela —generoak bezalaxe—. Are gehiago, sailkapenak itxuraz esanahian du oinarri, lausoa eta ausazkoa dirudien arren. Esaterako, I. sailean sailkatzen dira honakoak: gizonak, kanguruak, saguzarrak, suge gehienak, ilargia…; II. sailean, berriz, emakumeak, txakurrak, suge batzuk, eguzkia eta izarrak…; III. sailean eztia ez ezik, jangarriak diren fruitu eta barazkiak klasifikatzen dira, eta IV. sailean, azkenik, gorputz atalak, haragia, erleak…[24] Orduan, jo dezagun “gizon” adierazi behar dugula dyirbalez. Hala bada, yara “gizon” adierako izena ez ezik, I. izen saileko markatzailea (bayi) bera ere adierazi behar da, hots, bayi yara. Edo “emakume” bada adierazi beharrekoa, orduan yibi “emakume” izenaz gain, II. izen saileko balan markatzailea ere agertuko da izenarekin batera, hau da, balan yibi[25]. Beste alde batetik, izenetako batzuek, hala nola, nyalŋga “ume, haur” izena I. zein II. izen saileko markatzaileez lagunduta ager daiteke erreferentearen sexua zein den, hau da, bayi nyalŋga umea mutikoa bada eta balan nyalŋga neskatoa bada. Eta Dixonek dio, gainera, dyirbal hiztunek izen sailak manipula ditzaketela gertakari bereziak deskribatzeko. Esate batera, balan yara “II. izen saileko markatzailea, gizon” entzun du inoiz, emakume baten ezaugarriak dituen gizon batez txantxetan jarduteko[26].

      Baina gatozen hari nagusira, hau da, sailkapenaren oinarri semantikora. Samurra da benetan Dixonek horretaz egiten duen gogoeta. Dioenez, dyirbalari buruzko landa-lana hasi berritan, pentsatzear egon zen Leonard Bloomfielden uste pesimista hura, alegia, ez dirudi[ela] funtsezko irizpiderik denik, delako izen baten generoa alemanez, frantsesez edo latinez aldez aurretik erabakitzeko[27] dyirbalaren izen sailez ere esan zitekeela. Baina Dixon berehala konturatu zen hizkuntzaz jabetzen ari ziren hiztunek eta bereziki umeek ez zituztela sail bakoitzeko hitzak banan-banan ikasten; oso bestela, bazirudien hatsarre orokor batzuekin jokatzen zutela. Gainera, mailegatutako hitz berriak izen sail berean sailkatzen zituzten hiztunek[28]. Hortik ondorioztatu zuen dyirbalaren izen sail bakoitza oinarrizko kontzeptu jakinekin harremanetan zegoela, ondokoak:

            I. saila (bayi): biziduntasuna; gizontasuna

            II. saila (balan): emakumetasuna; ura; sua; borrokak

            III. saila (balam): haragia ez den jatekoa

            IV. saila (bala): hondar-saila, gainerako guztia

      Hortik aparte, badira sail batetik bestera izenak transferitzeko arauak. Lehenarekin has gaitezen: izen batek X ezaugarria badu, baina sinesmen edo mitoen bitartez Y ezaugarriarekin harremanik badu, orduan, Y ezaugarria duten izenekin batera sailkatuko da eta ez X ezaugarria dutenekin. Abstraktuki korapilatsu samarra dirudien araua erraz uler daiteke adibide batekin. Esate baterako, dyirbalez gizakiak beti sailkatzen dira sexuaren arabera; gizakiak ez diren bizidunak ez. Hortaz, arrak diren gizaki guztiak I. izen sailekoak dira eta gizakiak diren emeak, berriz, II. izen sailekoak. Animaliak, sugeak, muskerrak, intsektuak eta arrainak, hots, bizidunak I. izen sailekoak dira. Alabaina, txoriak gizaki eme hilen izpirituak direla sinesten dutenez, orduan, ez dira sailkatzen bizidunak diren izakiekin batera (I. izen sailean), emakumeekin batera (II. izen sailean) baino. Bigarren arauarekin segi dezagun. Azpisail bateko izenek baldin eta badute garrantzizko ezaugarri berezi bat sail bereko izenek partekatzen ez dutena, orduan, beste izen sail batean sailkatuko dira. Garrantzizko ezaugarri hori kaltegarritasuna izan ohi da dyirbalez. Adibidez, arrainak I. izen sailekoak dira, baina kaltegarriak diren arrainak, hala nola, harri arraina edo akula —orratz itxurako ahoa duena— II. izen sailean sailkatzen dira.

      Izen bakoitza non sailkatzen den azaltzeak luze joko lukeen arren, azpimarragarriena da, Dixonek deskubritu bezala, izenak ez direla ausaz sailkatzen eta sail bakoitzaren oinarrizko kontzeptuak zein aipatu berri ditudan bi arauak nahikoa direla horretarako.

      Irakatsia atera beharko genuke horretatik guztitik. Lehenik eta behin, eta begi-bistakoena beharbada: hizkuntzek ingurua —erreala zein birtuala— kategorizatu egiten dute. Leihotik begira, paparra gorria duen txori bat abarretik abar ikusten dugunean eta papargorria edo txantxangorria dela esaten dugunean, izaki bat kategorizatzen ari gara, hots, munduko gauzen artean sailkatzen. Horretarako bidea ematen digute giza hizkuntzetan izen sailek oro har eta generoak zehazki. Bigarrenik, indoeuropar hizkuntzetako generoak oinarri semantiko argirik erakusten ez duen arren —gogoratu bestela Bloomfielden uste etsia—, bestelako izen sailak dituzten hizkuntzek, dyirbalak esaterako, oinarri semantikoa dute eta kategorizatzeko esanguratsuak diren esperientziaren alderdiak kontuan hartzen dituzte, hala nola gizakien sexuak eta ez horrenbeste izaki bizidunenak. (Gizakien) sexuak inporta du beraz —Lakoffek dioen bezala, gizona ala emakumea izatea kontraste estandarra da munduan zeharko kategorizazio sistemetan—[29]. Hirugarrenik, pentsa genezake kategoria berean sailkatzen direla ezaugarri komunak dituzten gauzak, eta hori neurri batean hala da. Hortaz, dyirbalez esaterako sexu bati eta zehazki emakumeen sexuari egozten zaion izen sail berean sailkatzen badira sua, kaltegarriak diren arrainak, azkura sortzen duten zuhaitzak eta bestelako gauza arriskutsuak, hala nola, borrokarako tresnak edo kanguruak ehizatzeko lantzak, bada horrek eraman gaitzake pentsatzera gauza horiek guztiek zerbait komuna partekatzen dutela, arriskua alegia, eta emakumeak arriskutsuak direla beraz. Ez da ahuntzaren gauerdiko eztula. Dena dela, ikusi dugunez, konplexuagoa da kategorizatze bidea, Dixonek eta Lakoffek xehetasunez azaldu diguten bezala, eta ñabardurak gaineratu behar dira gauzak sinplifikatu gabe. Txoriak, adibidez, emakumeen kategoria berean sailkatzen dira arriskutsuak ez badira ere.

      Munduko bola urdinari eragin diot berriro eta patuak oraingoan generoaren geografiara begira jarri nau.

  [20]  Greville G. Corbett (2013).

  [21]  Robert M.W. Dixon (1994).

  [22]  Dixon (1982).

  [23]  George Lakoff (1987).

  [24]  Jakina, ez ditut hemen zerrendatuko sail bakoitzari dagozkion izen guztiak. Xehetasunetarako, jo Dixonen (1982: 178) lanera.

  [25]  Mitxelena XVI.a bezalako fikziozko pertsonaia ergatibozale porrokatuentzat bakarrik: izen sail markatzaile hauek (bayi, balan, eta abar) absolutibo kasuko formak dira; ergatibo eta datiborako bestelako formak hartzen dituzte markatzaileok. Alde horretatik, izenak erakusten duen kasu marka bera erakusten du izen sailaren markatzaileak ere (Dixon 1994: 8-9, 8 oin-oharra).

  [26]  Honelaxe dio: Speakers of Dyirbal are also subtly to “manipulate” noun class to describe unusual situational events. For instance, I have heard balan yara jokingly to refer to an hermaphrodite, the use of the non-normal class II marker pointing out the female characteristics of this “man” (Dixon 1982: 166).

  [27]  Leonard Bloomfield (1994 [1933]), Itziar Lakak euskarara itzulitakoa.

  [28]  Dixon (1982: 179).

  [29]  Classes I and II would be in minimal contrast —(human) male versus (human) female— a standard contrast in categorization systems around the world (George Lakoff 1987: 99).

1.3.
GENERO MASKULINOAREN
ITZALPEAN

      Generoa deritzan ezaugarri linguistiko baten berri eman dut Erausoren oroitzapenez ari nintzela eta ezaugarri horri dagokionez aldakortasuna da nagusi giza hizkuntzan. Hasteko, ikusi dugunez, badira generoa duten hizkuntzak, gaztelania edo frantsesa adibidez, eta badira generorik ez dutenak, hala nola, ainuera, Japoniako hizkuntza bakartua, turkiera edo finlandiera, hizkuntza uraldarra. Beste alde batetik, generoaren araberako sailkapen berri samar batean, Pascal Mark Gygaxek eta ikerkideek[30], generorik gabea izan arren, horren aztarnak dituzten hizkuntzen artean sailkatzen dute euskara. Generorik gabea dela irizten diote batetik euskaraz ezin daitekeelako izenik sailkatu ezaugarri horren arabera, hizkuntza erromanikoetan egin daitekeen bezala, eta, bestetik, pertsona izenordainetan ere ez duelako genero bereizketarik. Horri dagokionez, euskaraz ez dago benetan hirugarren pertsonako izenordainik, frantsesez, adibidez, dagoen bezala (il maskulinorako eta elle femeninorako), eta erakusleak (hura singularrerako eta haiek pluralerako) erabiltzen dira pertsona izenordainen ordez. Dena dela, kontuan hartu mendebaldeko hizkeretan singularreko hirugarren pertsonako bera edo pluraleko eurak izenordainak baditugula behintzat eta horietan ere ez dagoela genero bereizketarik.

      Euskara generorik gabeko hizkuntzatzat har daiteke, beraz, eta, halakoa izan arren, genero aztarnak ere erakusten ditu. Izan ere, generoa adierazteko sorburu erromanikoko bi bide morfologiko daude euskaraz, nahiz eta erabilera nahiko mugatukoak diren. Alde batetik, genero femeninoa adierazten duen -(t)sa atzizkia dago, René Lafonen[31] arabera, lana, ogibidea, funtzioa edo egoera soziala adierazteko baliatzen dena. Hala, laborari, okhin eta alhargun izenen aldean, laborari-sa, okhin-tsa eta alhargun-tsa ditugu, genero femeninoko -(t)sa atzizkidunak. Atzizki hori ipar-ekialdeko tradizioan —zehazki, baxenafarreraz eta zubereraz— aurkitzen da nagusiki eta -essa atzizki erromanikotik dator.

      Orotariko Euskal Hiztegiak alarguntsa hitzaren sarreran jada adierazten du atzizki horren erabilera aspaldion neurrigabe zabaldu dela beste hitz batzuetara, eta hori bera dio Euskaltzaindiak argitaratu duen azken gramatikak[32]. Ondorioz, Euskaltzaindiaren Hiztegiak -(t)sa atzizkidun hitz gutxi batzuk bakarrik jasotzen ditu, hala nola, alarguntsa edo jainkosa; noblezia-tituluak adierazten dituzten markesa, dukesa, kondesa eta printzesa bezalakoak; eta ogibideak adierazten dituzten artzaintsa “andre artzaina” edo ostalertsa “ostaler emakumezkoa” tradiziozko izenak. Horrek esan nahi du -(t)sa atzizkia duten gainerako izen guztiak, alkatesa, aktoresa edo lehendakarisa, besteak beste, printzipioz ez direla euskara baturako hobesten. Beste alde batetik, gramatika arauemaileaz harantzago, hizkuntzaren erabilera ez-sexistari buruzko lan edo gidetan ere, atzizki hori saihestea gomendatu izan da[33].

      Alabaina, arauak gorabehera, badirudi -(t)sa atzizkidun izenak berezkoa duen eremu geografikoan oraindik ere baliatzen direla. Kexu zen Jean-Louis Davant[34] zuberotarra, etsiturik, Emaztesa? izenburupeko aspaldiko prentsa artikulu batean jokolarisa eta dendarisa hitzak irakurri eta entzun ondoren. Norat ari gira hola? Noizko arren emaztesa, anderesa, eta zeren ez amasa? zioen artikuluan. Irakurlea ohartuko denez, emazte, andere eta ama izenak femeninoak dira lexikoki, hau da, ez dute berez genero femeninoa adierazten duen marka morfologikorik, baina femeninoak diren erreferenteak adierazten dituzte. Hortaz, balizko emaztesa bezalako hitz bat bi aldiz izango litzateke femeninoa, batetik lexikoki, erreferente femeninoa duen neurrian, eta bestetik, morfologikoki -(t)sa genero femeninoko atzizkiari esker. Hitanoa alde batera, genero arrastorik baino ez duen hizkuntza baterako, dudarik gabe, gehiegi dela pentsa daiteke. Dena dela, arauz kanpo bada ere, eremu dialektal jakin batean bederen erabili erabiltzen denez, ez da harritzekoa Egungo Euskararen Hiztegiak, esate batera, olerkarisa bezalako hitzak jasotzea, nahiz eta ohartarazten gaituen Euskaltzaindiak desegokitzat jotzen du[ela] -(t)sa atzizkidun formak ugaltzea. Halako hitzen zergatia beharbada Maider Bedaxagar eta Argitxu Camusen hitzetan egon daiteke diotenean gau eskolako irakaslesak, herri etxeko idazkarisak eta are errugbi taldearen züportesak kolore bat ematen diote[la] euskarari, hots, zuberotartasunarena[35].

      Hau guztia kontuan hartuta, badirudi, beraz, -(t)sa atzizkiaren neurrigabeko erabilera mugatzea komeni dela eta hala egin izan dela urteotan bai euskara batuari bai hizkera ez-sexistari edo, nahiago bada, hizkera inklusiboari dagokienez —garai bateko aktoresak joanak direla esango nuke gutariko askoren zorionerako—. Baina nik neuk behintzat malgu jokatuko nuke errugbi taldearen züportesak dioten zuberotarrekin, zeren atzizki batek lagun badezake galbidean dagoen hizkeraren bereizgarria izaten eta, ondorioz, hizkera hori ez ezik, zuberotarren identitatea ere indartzen, bada gora -(t)sa atzizkia! Barkatuko ahal diote bekhatoresa honi Davantek eta hizkera ez-sexistaren gogoetalariek!

      Azkenik, Erausoren liburuan bada -(t)sa atzizkia barnebiltzen duen hitz bitxi baten agerraldi are bitxiagoa. Hasieran esan dudan bezala, liburu hori gaztelaniaz idatzita dago, baina Ferrerren edizioan, izenburua daraman orrialdean, editorearen aipamenaren azpian, honelaxe dio euskaraz (gaur egungo grafiara ekarriaz): Humantesa izateko jaio nintzan; bañan bide gaitzean galdu nintzan. Hortxe, bada, humantesa. Ez da oso hitz ezaguna; nik neuk behintzat ez nuen ezagutzen, ezta atzizkirik gabeko umant ere. Azken hori Orotariko Euskal Hiztegian aurkitu nuen azkenean —h letra eta guzti alferrik bila ibili eta gero—. Umant “heroi”da, eta tira, horren esanahia zein den jakinda, -(t)sa atzizkidunarena ere erraz asma daitekeen arren —alegia, “emakume heroi”— humantesa hitza bera nondik demontre ote zetorren jakin nahi nuen nik. Bila ibili nintzen hilabetetan zehar eta aurkitu ezinda, aspaldi amore eman nuen, harik eta zori onak, Rosa Miren Pagolaren aspaldiko lan bat tarteko, Manuel Larramendiren Hiztegi Hirukoitzera eraman ninduen arte, eta hor aurkitu nuen lehen liburukiaren 423. orrialdean: “Heroina, muger famosa, humantesa”. Itxuraz, Larramendiren neologismo bat da hitz bitxia. Asmaezinak bezain ulergaitzak dira jakintzara garamatzaten bideak[36]. Besterik da jakitea, noski, nola heldu ote zen Erausoren liburura.

      Baina generoa adierazteko sorburu erromanikoko bi bideetatik bat da -(t)sa atzizkia. Bestea da, batez ere baina ez bakarrik, maparen kontrako muturrean, mendebaldean alegia, gaztelaniatik mailegatu den -o/-a genero femenino eta maskulinoko marka parea. Batzuetan hitza bera, izena edo adjektiboa, genero eta guzti mailegatu da, hala nola, Glaukoma taldearen ze guapa zauden, ze guapo zauden, Gure kaiola kantuko adjektiboetan aurkitzen dena[37]. Egungo Euskararen Hiztegian[38] bata zein bestea jasota daude —Euskaltzaindiaren Hiztegian, guapo baino ez—. Genero marka eta guzti mailegatutako hitzen artean daude Lekeitioko euskaran, besteak beste, jasotako alto/alta, tonto/tonta, txulo/txula[39] ere. Beste alde batetik, badira euskal jatorriko adjektiboak izan arren, genero marka mailegatua dutenak, hala nola, kokolo/kokola, memelo/memela, mozolo/mozola, potxolo/potxola, txotxolo/txotxola… mendebaldekook behintzat sarri erabili ohi ditugunak —nork ez dio inoiz aldameneko mutilen bati isilik egon zaitez, kokolo/memelo/mozolo/txotxolo! esan?—. Hauetariko gehienak Labayru Hiztegian jasota daude —mozola alde batera[40] gainerako guztiak—. Gizajo (gixajo)/gizaja (gixaja), koitadu/koitada, totolo/totola, ugerdo/ugerda ere bai. Eta badira pareetatik hitz biak gorde beharrean bakarra gorde dutenak. Adibidez, zorrizto/zorrizta[41] paretik zorrizto baino ez dute jasotzen genero baterako zein besterako Orotarikoak edo Egungo Euskararen Hiztegiak beste batzuen artean.

      Kasu batzuetan adjektiboetatik eratorritako aditzetan ere gorde da genero marka, hala nola, guapotu/guapatu —Labayru Hiztegian jasoak biak— edo morenotu/morenatu eta majotu/majatu Lekeitioko euskaraz[42]. Jose Ignacio Hualde, Gorka Elordieta eta Arantzazu Elordietak diote horrela gertatzea interesgarria dela kontuan hartuz gaztelaniaz ezin daitekeela aditzetan genero markarik gorde. Dena dela, jatorrizko adjektiboetatik eratorritako aditz gehienek ez dute genero bereizkuntza gorde. Hala, kokolotu, memelotu, mozolotu edo txotxolotu aditzak daude, genero maskulinoaren marka gorde arren, erreferentearen sexua edozein dela erabiltzen direnak, baina ez kokolatu, memelatu eta abar (nik dakidala behintzat). Orotarikoak dakar salbuespenetako bat: Plentziako euskaraz txotxotu eta txotxatu bereizten dira generoaren arabera “zahartzearekin batera umetu” adierazteko.

      Orain arte gaiari dagokionez aipatu ditudan adibide guztiak adjektiboak dira, baina izen batzuetan ere aurkitzen da genero banaketa bera, hala nola, nobio/nobia, tipo/tipa. Gutxitxo dira, lagunarteko hizkeran jasotzen dira eta ez dute hizkera ez-sexistaren ikuspuntutik arreta handirik jaso[43].

* * *

      Euskarak bezala genero aztarnak baino ez dituen hizkuntzetatik bereizten dira genero gramatikala dutenak, hots, izenak generoaren arabera sailkatzen dituzten hizkuntzak —gramatikal hitza baliatu dut lehenago Erausok bere oroitzapenetan darabilen generoaz hitz egiterakoan, irakurlea ohartuko zenez—. Ikusi dugunez, gaztelaniaz izenek genero maskulino eta femeninoa izan dezakete. Forma horiek, gainera, morfema jakinen bitartez adierazten dira kasu batzuetan (generoa ezaugarri morfologikoa delako hain zuzen). Hala, niñ-o hitzak -o genero maskulinoko morfema barnebiltzen du eta niñ-a hitzak, bere aldetik, -a genero femeninokoa. Aldiz, euskaraz, haur edo ume esaten dugu gaztelaniazko niño eta niña hitzen ordez, generoa bereizi gabe.

      Nolanahi ere den, hori baino urrutiago heltzen da generoaren gaia gaztelania bezalako hizkuntzetan. Izan ere, genero gramatikala duten hizkuntzetan izenekin batera datozen beste hitz batzuk, hala nola, artikuluak, adjektiboak eta pertsona izenordainak aldatu egiten dira izenaren generoaren arabera. Hala, lehengo adibidera joaz, izen beraren forma bat (niño) ala bestea (niña) hautatzeak genero bereko artikulua edo adjektiboa erabiltzea dakar. Ondorioz, el niñ-o pequeñ-o edo la niñ-a pequeñ-a “ume txikia” esaten da hitzen arteko generoa zainduz. Genero komunztadura deitzen zaio honi eta berebiziko garrantzia du genero gramatikala zer den definitzerakoan. Kontuan izan beste hitz konbinazio batzuk, hala nola, *la niño pequeña edo *el niña pequeño bazterrean uzten direla genero komunztadura zaintzen ez delako, hots, kate bereko hitz guztien generoa bera ez delako —izartxoarekin markatzen ditugu hizkuntzalariok hitz kate ezgramatikalak (okerrak)—.

      Beste alde batetik, gaztelaniaz hautatu dudan hitzak (niño, niña) gizaki bat adierazten duenez, genero gramatikalak mundu errealean sexu jakin bat duen norbait aditzera ematen du. Hau da, izenak gizaki bat adierazten duenean, genero gramatikalaren eta sexuaren arteko korrelazio nabarmena dago. Salbuespenak egon daitezke, jakina. Adibidez alemanez Mädchen “neska” neutroa da —hizkuntza batzuetan dagoen generoa da neutroa— eta ez femeninoa. Gainerakoan, gaztelaniara berriro itzuliz, hitzetako batzuek, hala nola, estudiante “ikasle” eta periodista “kazetari” hitzek forma bakarra dute eta, hortaz, genero komuna dute. Halakoetan, artikulua beharrezkoa da generoa bereizteko (el estudiante maskulinorako eta la estudiante femeninorako), baina ez noiznahi (un monstruo esaten da erreferentea edozein dela).

      Alabaina, generoak askotariko izenak sailkatzen ditu, ez gizakiak adierazten dituztenak bakarrik. Adibidez, izaki bizidunak izendatzen dituzten izenek ere genero maskulino edo femeninoa izan dezakete, izendatzen duten izaki bizidunaren sexuarekiko korrelazioan (el gato/la gata “katua, maskulinoa eta femeninoa”). Hala ere, beste izen batzuek genero gramatikal bakarra dute sexua gorabehera (la ballena “balea” femeninoa da eta el delfín “izurdea” maskulinoa) eta, hortaz, generoaren hautaketa semantikoki arbitrarioa da. Halako izenei epizenoak deritzete eta horien artean sexua bereizi nahiko bagenu, orduan la ballena macho/hembra “balea arra/emea” esan beharko genuke —euskaraz, arraren ordez kotxoa eta emearen ordez urrixa ere erabiltzen dira abereen sexua bereizteko eta Iparraldean bigarrena baliatzen da emakumeaz mespretxuz hitz egiteko—. Halaxe gertatzen da baita izenek zerbait bizigabea adierazten dutenean ere. Adibidez, gaztelaniaz sol “eguzki” hitza maskulinoa da; luna “ilargi”, berriz, femeninoa, eta ez batak ez besteak ez du, jakina, sexurik. Euskaraz, beste alde batetik, bai ilargia bai eguzkia femeninotzat hartu izan dira. Kasu horietan, ez da, noski, erabakigarria berez ilargi eta eguzki hitzek duten generoa, ez dute-eta halakorik, ez bada toka (maskulinoa) edo noka (femeninoa) baliatu izan den bati zein besteari zuzentzeko[44].

      Irakurleen eskura jarri ditut genero gramatikalaz eztabaidatzeko oinarri-oinarrizko datu batzuk. Alabaina, eztabaida baino lehenago badago kontuan hartu beharreko beste alderdi bat: generoan, hizkuntzaren beste alderdi batzuetan bezala, generoetako bat jotzen da ezmarkatutzat eta bestea markatutzat, eta hor dago koska[45]. Gaztelaniara itzuliz, maskulinoa da genero ezmarkatua eta femeninoa genero markatua. Forma ezmarkatua eta markatua zer den esatea ez da gauza erraza. Batzuetan, forma ezmarkatua marka morfologikorik gabea izaten da eta horretatik datorkio izena; markatua, berriz, marka morfologiko bat duena. Generoari dagokionez, gaztelaniaz adibidez, escritor “idazle” esaten da genero maskulinorako eta bertan ez dago maskulinoaren marka morfologikorik (nahiz eta izena maskulinoa den). Femeninorako, baina, marka morfologiko bat erabiltzen da escritor-a hitzean, -a morfema alegia. Hortaz, maskulinoa da forma ezmarkatua eta femeninoa markatua. Dena dela, ezmarkatua izateak ez du nahitaez eta beti “markarik gabea” esan nahi, ikusi dugunez niñ-o hitza niñ-a hitza bezain markatua delako morfologikoki. Ezmarkatua zer den bestela definitu beharko da beraz. Hala, ezezaguna denari egozten zaion generoa da ezmarkatutzat jotzen dena, eta horrek printzipioz gizakiei eragiten die. Horregatik, oro har, gaztelanian genero maskulinoa hautatzen da ez badakigu zein den izen jakin batek adierazten duen gizakiaren sexua. Hala, ha venido un niño “ume bat etorri da” esaten dugunean ez dugu halabeharrez esan nahi mutil bat denik etorri dena, ez bada ez dakigula zein den bere sexua, eta, hortaz, ezmarkatua den genero gramatikala hautatzen dugu, maskulinoa alegia. Alabaina, kontuan izan anbiguoa ere badela esaldia, zeren interpreta baitaiteke etorri dena arra dela eta ez emea. Hortaz, maskulinoak sexu jakin bateko gizakia izendatu dezake edo gizaki bat, oro har, sexua gorabehera. Beste alde batetik, pluraleko formetan, hots, sexu bateko zein bestekoak bil ditzaketen formetan, pluraleko maskulinoa erabiltzen da (escritores “idazleak”), ikuspuntu arauemaile batetik bederen[46]. Genero arrakala sortzen da hemen.

      Eta horren ondotik galdera edozeini burura dakioke: genero maskulinoa eta femeninoa nola edo hala bereizten dituen inongo hizkuntzatan femeninoa izan al daiteke genero ezmarkatua? Bada, egia esan, literaturan nekez aurki daiteke halako ezeren aipamenik, baina, horri dagokionez, Joseph Greenbergek, adibidez, oneidera zehazki eta oro har, hizkuntza irokesak ekartzen ditu gogora, Floyd Lounsburyren aipamena eginez[47]. Lounsburyk[48] bere aldetik oneideraren genero sistema konplexu samarra erraz laburbiltzen du honela: aditz inflexioan animaliak eta emakume nagusi eta aktiboak batera sailkatzen dira —femenino-zoiko[49] deitura jasotzen du honek—; neska gazteak, emakume zaharrak eta zehaztugabeko pertsonak (norbait), aldiz, batera sailkatzen dira —femenino zehaztugabea deitzen zaio honi—; bada azkenik, hirugarren kategoria, gizonak biltzen dituena. Ikusten denez, bi genero femenino daude eta bietako batek zehaztugabeko pertsonak ere biltzen ditu. Hortaz, femenino hau genero ezmarkatutzat har daitekeela dirudi, Greenbergek egiten duen bezala. Bestalde, Lakoffek[50] dio izenordainaren neutralizazioa, hots, ingelesez he hirugarren pertsonako izenordain maskulinoa erabiltzea talde misto bateko gizakiei, izan gizon izan emakume, erreferentzia egiteko alderantziz gertatzen dela hizkuntza irokesetan, hots, halakoetan femeninoa erabiltzen dela. Beraz, pentsa liteke bejondeigula, badira femenino ezmarkatuaren aldeko hautua egiten duten hizkuntzak! Alabaina, ez dakit kontsolamendu handirik aurki ote daitekeen hizkuntza irokesetan, kontuan hartuz gero oneideraz, lehen esan dudan bezala, emakumeak animaliekin batera sailkatzen direla. Urrutirago doa Lakoff, dioenean honek erakusten du gizarte matriarkala izanagatik ere, sexismoa existitzen dela eta isla gramatikalak dituela[51]. Ez dut uste Monique Wittigek, oneideraren berri izan balu, oso gustuko izango zuenik. Bestelako bideak jorratu nahi zituela zirudien, besteak beste, elles pluraleko pertsona izenordain femeninoa orokortzen zuenean[52].

      Baina itzul gaitezen gaztelaniara, hots, maskulino ezmarkatua duen hizkuntza batera. Genero arrakala, besteak beste, saihesteko asmoz, urteotan hizkera ez-sexista edo inklusiboa sustatzeko hainbat gida argitaratu dira askotariko instituzioen eskutik (gobernuak, legebiltzarrak, unibertsitateak eta abar)[53]. Horietan denetarik dago, baina ñabardurak ñabardura, estrategia bertsuak proposatzen dituzte genero gramatikalari dagokionez. Euren artean, hiru dira estrategia nagusiak. Lehenik eta behin, genero maskulino eta femeninoko izenen bikoizketak (y juntagailuaz lotuak kasu batzuetan), (compañeras y compañeros) baliatzea (femeninoa lehenik emanez ahal dela) maskulino generikoaren ordez (compañeros) —maskulino generikoa ere esaten zaio sarri ezmarkatuaren ordez gida horietan, irakurleak baten bat ezagutzen badu dagoeneko jakingo duenez—. Bigarrenik, genero femeninoa erabiltzea talde mistoei erreferentzia egiteko. Eta hirugarren eta azkenik, izen kolektiboak erabiltzea banakoak izendatzen dituzten izenen ordez. Adibidez, profesorado “irakasleria” esatea profesor “irakasle” izenaren ordez. Gaztelaniaren eremutik aparte, katalanez, adibidez, estrategia bertsuak proposatu dira.

      Proposamenok hautsak harrotu dituzte bai gaztelaniaren eremuan bai katalanarenean. Gaztelaniaz, ezagunak dira Real Academia Españolak (RAEk) adierazitakoak eta ez ditut errepikatuko ezta eztabaidatuko ere, nonahi eztabaidatu direlako dagoeneko[54]. Beste alde batetik, katalanari dagokionez, Carme Junyentek[55] editatutako liburu batean hainbat emakumeren iritziak jasotzen dira eta irakaskuntzan eta hezkuntzan, unibertsitatean, itzulpengintzan eta testu zuzenketan, komunikabideetan eta administrazioan gidetako gomendio eta irizpide asko ezartzeko ezintasuna da liburuaren izpiritua laburbildu dezakeen hitza —laburbildu diot eta, hortaz, bidegabea izango naiz halabeharrez, askotarikoak dira-eta liburuan biltzen diren emakumeen iritziak—. Ezintasun hori modu askotara adierazten dute liburu horretako emakumeek: Irizpide hauek luzera eta konplexutasun apur bat duten testuetan koherentziaz aplikatzeko ezintasuna[z] hitz egiten du Ona Domènechek genero bikoizketez, hots, nens i nenes “umeak, maskulinoa eta femeninoa” bezalakoez ari denean[56]. Itziar Adurizen iritziz, astuntasun jasanezinaz harago doa genero bikoizketa egiten duten testuen inkoherentzia diskurtsiboa. Egile horrek dioenez, bikoizketa egiten duten testu ia guztietan, bikoizketarekin hasten da, baina ez da testuan zehar jarraitzen, eta horrek erakusten du praktika honetan koherentea izateko ezintasuna[57]. Alba Granellek, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako irakasleak, bere aldetik dio ahozkotasuna sarerik gabeko salto bat dela, eta ikasgelan sartu eta ikasleei agurtu behar dien unetik bertatik, irakasleari sortzen zaizkion dilema zenbatezinez hitz egiten du[58].

      Jakina, ñabardurak oso garrantzitsuak dira. Adibidez, Rosa Estopàk[59] Petit diccionari de ciència “Zientziaren hiztegi txikia” egin du 5 urtetik 8 urtera bitarteko umeentzat, eta bertan genero bikoizketa egitea hobetsi dute (adibidez, un laboratori és un lloc on treballen els científics y les científiques “laborategi bat zientzialariek lan egiten duten leku bat da”), adin horretan neskatoek ez dutelako beti euren burua sartzen maskulino generikoan, baina ume nagusiagoentzat, zehazki, 9 urtetik 12ra bitarteko umeentzat, egindako Primer diccionari de medicina il·lustrat “Medikuntzaren lehen hiztegia irudiekin” maskulino generikoaren alde egin dute, umeek adin horretarako maskulino generikoaren kontzientzia linguistikoa dutelako jada. Bikoizketa erabiliko da, beraz, testuingurua zein den.

      Gaia ez da erraza eta iritzia ematea ere ez, inor mindu gabe batez ere. Nik esango nuke ikuspuntu gramatikal batetik konponbide zaila duela gaiak bikoizketen bidetik bederen. Euskal Herriko Unibertsitateak argitaratu dituen gidetan[60], adibidez, erabilera androzentrikotzat jotzen du los palestinos esatea eta ordainean erabilera inklusiborako, 1) palestinos y palestinas, 2) los y las palestinas, eta 3) las y los palestinos gomendatzen ditu. Testu (luze) berean zenbat aldiz agertu daitezkeen ez du adierazten, ez eta nola adierazi behar den beste adjektibo bat gaineratzen bazaie, adibidez: 1) palestinos asesinados y palestinas asesinadas?, 2) los y las palestinas asesinadas? eta 3) las y los palestinos asesinados? eta abar. Ez dut hitzekin jolastu nahi, genero arrakala eta batez ere palestinarren hondamendia (nakba) tartean direla. Bikoizketa sustatzen dutenak ere estrategiaren mugez ondo oharturik egongo direlakoan nago, lerro bakarreko adibideetatik aurrerako testuak idatzi dituztenean konturatuko zirenez —berriki argitaratu diren gidetan, hala nola mintzagai dudan horretan, lehenagokoetan ez bezala, gomendioak ematerakoan jarrera malguagoa erakusten duten ñabardurak gaineratu dituzte egileek eta, nire ustez, malgutasuna erakustea desiragarria da oztopo morfosintaktikoak ikusita—.

      Beste gauza bat da, egile batzuek proposatu duten bezala, Domènechek berak katalanerako adibidez, forma bikoiztuak erabiltzea laburrak izateaz gain, egitura eskematikoa duten testuetan (gutun, formulario, idazpuru, abisuetan…), testu luzeagoetarako maskulino generikoa —edo nahiago bada femenino generikoa— gordeaz. Hori egingarria ikusten dut eta gomendagarria ere bai. Gomendagarria eta desiragarria ere izan daiteke hitzaldi baten hasieran, compañeras y compañeros bezalakoak adieraztea, baina ondo konturatuta hori esatea ohikoa dutenek ere hortik aurrera, maskulino generikoa baliatzen segitzen dutela, edo kasuan-kasuan, femenino generikoa, eta ez diotela bikoizketari segida ematen —tarteka beharbada—. Hortaz, beltz guztiak ez dira ikatzak, ez zuri guztiak irinak. Genero femenino generikoa baliatzeari, aldiz, ez diot oztopo handirik aurkitzen —ez behintzat bikoizketen aldean—. Gazteak horretan engaiatuko balira, beharbada gizaldiz gizaldi genero femenino ezmarkatuko hizkuntzak izatera heldu litezke gaztelania, frantsesa eta katalana —batek daki— eta horrekin batera, baina ez horregatik bakarrik, gizarte inklusiboago bat eraiki liteke.

  [30]  Pascal Mark Gygax et al. (2019: 4). Sailkapen ezagunetarako, ikus Dixon (1982), dagoeneko aztergai izan duguna, edo Greville G. Corbett (1991), generoaren azterketan erreferentziazko lana dena.

  [31]  René Lafon (1999 [1947]: 261-262).

  [32]  Koldo Mitxelena eta Ibon Sarasola (1989-2005). Gramatika Batzordea (2021: 110-111). Izatez, Orotarikoak dioenez, ia ziurtzat jo daiteke alargun hitza antzina emakumeei bakarrik erreferentzia egiteko baliatzen zela.

  [33]  Begoña Muruaga (1990); Agurtzane Juanena (1991: 98); Miren Azkarate (1992: 97-98) eta Amelia Barquín (Emakunde) (2008: 28) beste batzuen artean.

  [34]  Jean-Louis Davant (2006).

  [35]  Manuel Padilla (2018: 231). Lan honetara jo dezake irakurleak mugak tarteko liburu honetan aztertu ezin ditugun -(t)sa atzizkiari buruzko beste xehetasun interesgarri batzuetarako.

  [36]  Rosa Miren Pagola (1984: 136). Manuel Larramendi (1745).

  [37]  Glaukoma (2017). Genero marka eta guzti mailegatutako beste hitz batzuetarako, ikus liburu honetako 1.4 atala eta 63, 148, eta 149 oin-oharrak

  [38]  Ibon Sarasola (2008-2024).

  [39]  José Ignacio Hualde, Gorka Elordieta eta Arantzazu Elordieta (1994: 108-
-109).

  [40]  Baina mozola jasotzen du, esate baterako, Elexpuruk (1996). Memelo/memela, txotxolo/txotxola pareetarako, ikus baita Azkue (1969b, 3 liburukia: 202).

  [41]  Hualde et al. (1994: 109).

  [42]  Ibid.

  [43]  Baina ikus Barquín (Emakunde) (2008: 29-30). Egile horrek filologa edo antropologa bezalakoak aurkitzea filologo eta antropologo maskulino marka eta guzti mailegatu izanari egozten dio.

  [44]  Lafon (1980 [1943]: 413).

  [45]  Markatua zer den zer ez den zehatz-mehatz eztabaidatzen du Joseph Greenberg tipologoak (2005 [1965]).

  [46]  Euskaraz ere, maskulinoa da genero ezmarkatua hitanoan (Mitxelena (2011 [1964]); Lafon (1999 [1947]: 261-262). Horrela uler daiteke, besteak beste, emakumezkoek toka jardutea bere buruarekin ari direla, dagoeneko eztabaidatu dugun gaia. Ikus liburu honetako 1.4 atala.

  [47]  Joseph Greenberg (2005 [1965]: 39) eta Floyd G. Lounsbury (1953).

  [48]  Lounsbury (1953: 51-52).

  [49]  Zoiko deitura hori John N. B. Hewitti (1903, 1928) egozten dio Lounsburyk.

  [50]  Robin Lakoff (1975: 43-44, 2004). Gaur egun they hobesten da hirugarren pertsonako singularreko izenordain generiko gisa (American Phychological Association 2020, APA 7 gisa ezagutzen dena).

  [51]  This shows that even in a matriarcal society, sexism exists and has grammatical reflexes (Robin Lakoff 1975: 43-44, 4 oin-oharra).

  [52]  Monique Wittig (1969). Egile horrek, oro har, bere lanetan pertsona izenordainez egindako erabileraren gaineko gogoeta baterako, ikus baita Wittig (1992: 76-89) ere.

  [53]  Amelia Barquín (Emakunde) (2008), UPV/EHUko Berdintasun Zuzendaritza eta Pikara Magazine (2020a,b), Eusko Legebiltzarra (2022) eta COCEMFE Nafarroa eta Nafarroako Parlamentua (2019), beste batzuen artean.

  [54]  Ignacio Bosque (2012); RAE (2020).

  [55]  Carme Junyent (2021).

  [56]  […] em van fer adonar de seguida de la imposibilitat d’aplicar aquests criteris de manera coherent en textos d’una certa llargada i complexitat… (Ona Domènech 2021: 52).

  [57]  Així, a la pràctica totalitat dels textos desdoblats, es comença amb el desdoblament però no es continua fent al llarg del text, cosa que demostra la impossibilitat de ser coherent en aquesta pràctica (Itziar Aduriz 2021: 255). Askoren iritzia da hau. Ikus baita Neus Noguè (2021: 44) ere, adibidez.

  [58]  Alba Granell (2021: 81).

  [59]  Rosa Estopà (2021: 90-92).

  [60]  UPV/EHUko Berdintasun Zuzendaritza eta Pikara Magazine (2020a: 23) eta (2020b).

1.4.
UTERGAKO EZKON-HITZA,
KLEMENTZIA RICHARD,
LILITXOAK ETA
NOKAREN GAINBEHERA

      Uterga, 1547ko sanpedroak. Utergako Joana eta Martin Azterayn maitemindu dira. Zapata parea erregalatu dio Martinek Joanari eta horren ondotik beste erregalu batzuk egin dizkiote elkarri. Maite-kontuetan ibili dira bi urtez.

      Begi gaztainkarak ditu Martinek, argiak ukitzen dituenean ñabardura urrekarez zipriztintzen direnak. Eta begi gaztainkara sakonetan ez jausteko ahalegina egin behar du Joanak Martin ohartarazten duenean ezetz, ez diola atsegin egingo harik eta ezkondu arte.

      Halako batean, San Pedro osteko hirugarren egunean, Telleria deritzan Utergako alderdian, Martinek eskua emateko esan dio Joanari, berarekin ezkondu nahi duela, eta Joanak barrez erantzun. Martinek orduan ez barre egiteko, hura ez dela barre egiteko kontua eta ezkondu nahi duela esan dio berriro.

      Joanak, beraz, eskuin eskua eskaini dio, eta horrela bi eskuin eskuez loturik daudela, Martinek ezkon-hitza eman dio (ezkerretara daude jatorrizko hitzak eta eskuinetara euskara batura ekarriak, nahieran irakurtzeko):

nik Martin y Joanna arçenaut | Nik, Martin, hi, Joana hartzen haut
neure alaroçaçat | neure alarosatzat [emaztetzat]
eta hic arnaçan yre esposoçat | eta hik har nazan hire esposotzat
eta prometaçen dinat ez verçe | eta prometatzen dinat ez bertze
emazteric eguiteco y vayçen | emazterik egiteko hi baizen
viçi nayçen artean | bizi naizen artean
eta guardaçeco lealtadea | eta guardatzeko lealtadea
ala fedee, ala fedee, ala fede | hala fede, hala fede, hala fede

      Ondoren, Joanak ere bere aldetik leku berean eta eskuz loturik oraindik erantzun dio:

nik Joanna y Martin arçenaut | Nik, Joana, hi, Martin hartzen haut
neure sposoçat | neure esposotzat
eta hic arnaçac eure sposaçat | eta hik har nazak heure esposatzat
eta prometatzen diat ez verçe | eta prometatzen diat ez bertze
senarric eguiteco | senarrik egiteko
viçi nayçen artean | bizi naizen artean
eta guardaçeco lealtadea | eta guardatzeko lealtadea
ala fedee, ala feede, ala fedee | hala fede, hala fede, hala fede

      Besarkada samur batez, musu eman diote elkarri. Eta hala bazan eta ez bazan, sar nadila kalabazan eta irten nadila Utergako plazan gaineratu liteke beharbada benetan gertatuak ez balira. Baina Martinen (alegiazko) begi gaztainkaretara betiko abandonatu aurretik, goazen Utergako ezkon-hitza aztertzera. Horretaz dakiguna Jose Maria Satrustegiri[61] zor diogu besteak beste, eta kontakizunerako osagai nagusiak ere bere lanetik jaso ditut. Ezkon-hitz hau ez da bere generoko bakarra. Garai bereko beste ezkon-hitz batzuen berri ere badugu, Espartzakoa[62] adibidez, baina hizkerara begira, besteetan ez bezala, hika zuzentzen zaizkio ezkongaiak elkarri Utergakoan: Martinek Joanari noka egiten dio eta toka, berriz, Joanak Martini. Ohartuko zen horretaz irakurlea letra lodiz idatzitako pertsona izenordainei (euskara batuan, hi, hik, hire, heure) eta adizkiei begira. Adizki horietako bat, bi ezkongaien ezkon-hitzean bera da (haut), hots, nokari zein tokari dagokiena, baina lehenari dagozkio har nazan eta prometatzen dinat eta bigarrenari, berriz, prometatzen diat eta har nazak —euskara batuko formak direlarik aipagai—.

      Simetria harmonikoa ikus daiteke ezkon-hitz horretan, uste izatekoa denez —hori ez dio Satrustegik, nik baino—. Alde batetik, ezkon aurreko erritual bat da eta hitzezko formula estereotipatuak erakusten ditu. Beste alde batetik, ezkontzea berez ekintza elkarkaria denez, alegia, norbaitek beste norbaitekin egin beharrekoa eta alderantziz[63], espero izatekoa da simetrikotasuna eta errepikapena egotea ezkon-hitza ematerakoan. Hortaz, nobedade gutxi Utergako plazan, esango du urliak (euskara arkaikoaren lekukotasunetara begirako interes ukaezina izan arren, esan nahi da). Alabaina, sandiak erantzun liezaioke ezkon-hitzaren berezko simetriak aparteko oihartzun soziala duela Utergakoan, zeren gizona eta emakumea, esposo eta esposa —biak ala biak genero marka erromanikoa mailegatutako hitzak— ez ezik[64], to eta no, toka eta noka, parez pare jartzen ditu-eta bata bestearen ispilu irudiak bailiran[65]. Horregatik, ezkon-hitzaren lekuko izan bagina, tentazioan eror gintezkeen eta pentsatu esposoak eta esposak, tokak eta nokak parez pare, simetria harmonikoan segituko zutela gizaldi eta gizaldi guztietan. Zoritxarrez, Joana eta Martin bakarrik zeuden elkarri ezkon-hitza ematerakoan, hau da, lekukorik gabeko promesa izan zen hura. Izatez, ezkontza eginbiderik ere ez zen bete —alegia, ez ziren oheratu—, aldez aurretik Joanaren gurasoen aurrean ezkondu ez zirelako, hark nahi zuen bezala. Balizko Utergako ezkon-hitza serieko azken kapitulua laburbilduz (zapuztaile alerta): Martinek ez zuen ezkon-hitza bete nahi izan; Joanak epaitegira eraman zuen; Martinek dena ukatu zuen: elkarri egindako erregaluak, maite-kontuak, maitasuna; ez omen zuen inoiz Joanarekin ezkontzeko asmorik izan eta ez zion sekula ezkon-hitzik eman. Hori bai, mendeen joan-etorrian ikusitakoak ikusita ez dugu zapuztaile alertaren beharrik jakiteko epaileek Martinek esandakoa sinistu zutela eta froga faltagatik absolbitu zutela —XVI. mendeaz ari garela ez ahaztu—. Bidenabar, epaile aurrean lekukotasuna eman baino hiru hilabete lehenago, Zizurko Mariarekin ezkondu zen Martin —kontuz, Maria—. Bi hitzetan, simetria soziala ameskeria hutsa da esposo eta esposari dagokienez, eta jarraian kontatuko dizuedan istorioaren barruko istorioan ikusiko duzuenez, tokaz eta nokaz den bezainbatean ere bai.

* * *

      Londres, 1859. Klementzia Richard bere idazmahaiaren aurrean eseri da. Luis jaioberria lo utzi du sehaskan eta bularra eman arteko tartea baliatu nahi du lanerako —ez du inuderik, nahi izanez gero izan lezakeen arren—. Jaso berriak ditu Bibliako Genesia liburuko lehen hamar kapituluak, eta irakurri eta, beharrik bada, zuzendu behar ditu, Biblia gipuzkeratu behar den arren, itzultzailea, Jose Antonio Uriarte frantziskotarra, bizkaitarra da-eta. Klementzia bera ere ez da gipuzkoarra, zuberotarra baino, baina gipuzkeraz ere ondo daki —goi-nafarreraz, frantsesez eta gaztelaniaz ere bai—[66], eta hizkera horretatik desbideratzen dena zuzendu behar du itzulpenean. Zeregin horretarako metalezko idazlumaz eta tinta urdin-beltzaz baliatzen da batez ere, Uriarteren hizki beltzaxketatik ez ezik, bigarren zuzentzailearen marra gorri-gorriko hitzetatik ere bereizteko, nahiz eta itxuraz hark ere tarteka tinta gorria ere erabiltzen duen[67]. Erresumarik gabeko printze bat da bigarren zuzentzailea; familia ospetsu batekoa; frantsesa baina aldi berean euskaltzale porrokatua. Klementziaren umearen aita ere bada, ezkonduta ez dauden arren.

      Heldu da Klementzia Genesiaren 9, 21 bertsetera eta irakurtzeari ekin dio:

Eta edanic ardoa, orditu zan, eta billostu
bere bicilecuaren erdian.

[Eta edanik ardoa, horditu zen, eta biluztu
bere bizilekuaren erdian.]

      Billostu “biluztu” hitzak arreta eman dio; bizkaieraren traza hartu dio. Zuzendu beharrekoa, beraz. Luma tintontzian sartu du eta ateratzerakoan, ontziaren ertza ukitu du kontu handiz, paperean behintzat anpulu urdinkararik jausi ez dadin, badakien arren lanean amaitu orduko eskuin eskuko atzamar zurietan orban urdinxkak izango dituela —Luis txikiaren argizarizko atzamartxoak zikintzen ez dituen bitartean, gaitz erdi—. Billostu hitzaren azpian erantcizan “erantzi zen” idatzi du eta larrugorritu gainean. Beharbada, Bizenta Mogelen Ipui onak lanetik[68] aterako zuen Klementziak larrugorritu hura, billostu edo larru-gorritu bi aditzak loturik agertzen direlako bere ipuinetako batean[69]. Gustuko du Klementziak Bizentaren ipuin haiek irakurtzea, hiru urte lehenago Uriartek Printzeari liburua bidali zionetik[70].

      Zuzenketa lan burutsuan engaiaturik jarraitu du, harik eta umeari bularra eman behar diola sentitu duen arte. Soinekoaren gerruntzeak haizemaile itxurako izurrak ditu aurrealdean gerrian lokarri batez lotzen direnak[71]. Klementziak nahikoa du, beraz, lokarria apur bat askatzea gerruntzea nasaitu eta gero, bularra soinekotik atera eta Luis txikiari emateko. Orduan umearen berotasun samurra eta xurgatze erritmikoa sentituaz batera, ausazkoak irudi lezaketen baina izatez ez diren ideia kate horietako baten ondorioz, Salomonen istorioa[72] etorri zaio gogora.

      Bi emakume erditu berrik ume bana dute, harik eta bietako batek (B emakumeak) lo zegoela berea ito duen arte. B emakumeak, orduan, bere ume hila A emakumearen altzoan utzi du eta harena jarri du bere bularrean. A emakumea titia ematera jaiki denean goizean, hila iruditu zaio umea eta berehala konturatu da hori ez dela berea bestearena baino. Horrenbestez, Salomon erregearen aurrera joan dira gertatua kontatzera, bizirik dagoen umea norena ote den ebatz dezan. Orduan Salomonek agindu du ezpata ekartzeko, umea erditik zatitzeko eta emakumeei erdi bana emateko. Hori ikusirik, A emakumeak dio umea bizirik emateko besteari; B emakumeak, berriz, zatitu dezatela, ez dadila izan ez batentzat ez bestearentzat. Hala, Salomonek agindu du bizirik dagoen umea ez hiltzeko eta A emakumeari emateko, bera da-eta ama.

      Ezaguna da istorioa, eta horretaz ari dela, jendeak Salomonen zuhurtasun miresgarriaz hitz egin ohi duen bitartean, Klementziak istorioaren beste alderdi izugarri batzuei erreparatzen die, hala nola, bi emakumeen oinaze eta desesperazioari; bizirik dagoen umearen ama, hari uko egin eta amore emateko prest agertzeari... Zer egingo zukeen berak, galdetzen dio bere buruari, baina ez du erantzun beharrik. Luis txikia, bizirik dago zorionez. Klementziaren altzoan lo gelditu da bapo asetuta. Ahoa apur bat zabalduta, titia askatu duen arren, beheko ezpain txikitxoaren ertzari itsatsita gelditu zaio, esne usaina darion organo bat beraren bi atal banaezinak balira bezala.

      Uriartek gipuzkerara ez ezik, Jean Pierre Duvoisinek[73] ere lapurterara itzuli zuen Biblia, Klementziaren bizikidea zen Printze beraren agindupean. Itzulpen hori eskura zuten Klementziak zein Printzeak euren zuzenketa lana egiteko[74].

      Begoña Echeverriak[75] xehetasunez aztertu du nokaren erabilera Duvoisinen itzulpen horretan eta ondorio latzak atera ditu. Echeverriaren arabera, emakumeak eta neskak elkarri noka zuzentzen zaizkion itzulpeneko agerraldi bakarra Salomonen istoriokoa da, hain zuzen[76]. Baina kontuan izan, Klementziaren gogoan bi emakume besterik ez ziren haiek, Bibliaren arabera, emazteki lilitxoak zirela, prostitutak alegia —Duvoisinek lilitxo eufemismoa erabiltzen du, bakarka eta emazteki edo neskatxa bezalako izenekin batera, prostituta adierazi nahi duenean—[77]. Halaxe dihardute biek aipatu lanean:

Bertze emaztekiak ihardetsi zuen: ez dun hik dionan bezala, bainan hire semea hil dun, eta enea bizi. Bertzeak bertze aldera zioen: Gezurra dion, ezen ene semea dun bizi, eta hirea hila dun[78].

      Hortaz, prostitutek erabiltzen dute noka, eta hori azpimarratzekoa da, zeren, Echeverriak dioenez, Biblian emakume solaskideak gutxi diren arren, Duvoisinek bazuen-eta noka erabiltzea beste kasu batzuetan, hala nola, Ama Birjinak Isabeli bisita egin zionekoan[79]. Gainera, bazen bera baino lehenago noka baliatu zuenik pasarte horretan, zehazki, Joanes Leizarraga, Koldo Mitxelenaren iritziz, hitanoa beste inork baino gehiago sartu duena gure literaturan[80]:

Benedicatua hi emaztén artean, ecen benedicatua dun hire sabeleco fructua[81].

[Benedikatua hi emazteen artean, ezen benedikatua dun hire sabeleko fruitua]

      Izatez, Iñigo Ruiz Arzalluzek dioenez[82], Duvoisinek ezagutzen zuen Leizarragaren testua. Alabaina, Duvoisin ez zen halakoetan nokaz baliatu, zukaz baino. Hortaz, bizidunak diren emakumeen arteko nokaren agerraldi bakar hori esanguratsua da bere bakantasunean.

      Beste alde batetik, hiri eta herrialdeen izenak —jo dezagun, Babilonia— solaskide bizigabeak diren arren, metaforikoki femeninotu egiten dira nokaren bitartez —horretan eragin dezake beharbada sorburu-hizkuntzan, hala nola, latinez edo frantsesez, hiri eta herrialde izenak batzuetan femeninoak izateak, Babilonia bi hizkuntza horietan den bezalaxe—. Hori, baina, ez da itzultzailearen hautu tolesgabe bat[83]. Echeverriak erakusten duenez, noka helburu gaiztoetarako erabiltzen da beti Duvoisinen itzulpenean zehar, hala nola, norbait madarikatzeko, zigortzeko edota zigorrik bortitzenak iragartzeko. Salmoen liburuko ondokoa, Babiloniari zuzendua, da horren erakusgarri[84].

Babiloniako alaba zorigaichtokoa, dohatsu hiri bihurturen dainana hik guri gaizki eginak.

[Babiloniako alaba zorigaiztokoa, dohatsu hiri bihurturen dinana hik guri gaizki eginak]

      Eta segidan:

Dohatsu hartuko dituena hire haur cheheak eta
harriaren gainean phorroskatuko dituena!

[Dohatsu hartuko dituena hire haur xeheak eta

harriaren gainean porroskatuko —txikituko— dituena]

      Bihotza erdiratuko zitzaion Klementziari inor (Babilonia) haur txikiak harriaren kontra txikitzen imajinatuaz bakarrik —bihotza erdiratzen al zaigu guri inork (Israelek) haur xeheak harriaren gainean porroskatzen dituenean?—. Hortik harantzago, noka erabiltzeko modu horrek ere larrituko zukeen beharbada. Izatez, Uriartek gipuzkerara egindako itzulpenean, hots, Klementziak zuzentzen diharduen testu berean, nokak ez du halako konnotazio negatiborik: noka eta toka, biak erabiltzen dira parez pare Kanten kanta ederrean adibidez[85].

      Baina berandutzen ari zaio Klementziari eta umea sehaskan utzi beharra du zuzenketa lanean jarraitzeko. Handik gutxira, urte berean argitaratu zen Londresen izenburu luzeko Biblia edo Testamentu Zar eta Berria Aita Fray José Antonio de Uriartec latiñezco Vulgatatic lembicico aldiz Guipuzcoaco euscarara itzulia. Luis-Luciano Bonaparte Principeak eta Don José Antonio de Azpiazu guipuzcoatarrac lagundurik. Izenburuko hitz asko eta askoren artean, ausentzia bat da nagusi: ez da inon ageri Klementzia Richarden izen-abizenik, bai, ordea, Printzearenak: Luis Luziano Bonaparte zen, bai, Napoleonen iloba eta Luis txikiaren aita. Javier Etxagibelek dioenez[86], Bonapartek jendaurrean behintzat ez zion inoiz Klementziari aitortu ez egindako lana ez emandako laguntza.

* * *

      Antzuola, 2019. Onintza Legorburuk Argia/Larrun aldizkariko kazetariarekin elkarrizketa egin beharra du nokaren gainbeheraz[87]. Ugarte-Torre baserrian jaio zen 1993an Legorburu. Amak zein aitak biek egin diete noka hari eta bere ahizpari —hortaz, noka etxean transmititu diete alabei, ohikoa ez dena—, baina ahizpen artean zuka egiten zuten etxean zein kalean. Halako batean, noka egiten hasi zen Legorburu, amaren egoskorkeriaz batetik, eta hautu politiko gisa bestetik. Halaxe dio aldizkariko artikuluan. Legorburuk bere herriko hitanoaren erabilera izan zuen aztergai 2018an Euskal Herriko Unibertsitatean defendatu zuen Master Amaierako Lanean[88]. Lan horretan egileak hitanoaren erabileraz askotariko argibideak ematen dituen arren, hona ekarri eta aletuko ditut berak zein beste ikertzaile batzuek nokaren gainbehera azaltzeko eman dituzten arrazoietako batzuk.

      Hori baino lehenago, baina, komeni da datu batzuk gutxienez gogoan izatea nokaren gainbehera zenbaterainokoa den ulertzeko. Azterketa kuantitatiboetako bat da Garbiñe Bereziartua eta Beñat Muguruzarena. Egileok belaunaldiz belaunaldi aztertu dute hitanoa Azpeitian eta, euren esanetan[89], lagunen arteko harremanetan, gizonezkoak badira solaskideak, hika dihardu euren ikerketako partaideen % 90ek. Alabaina, neskak badira solaskideak, 25 urtez azpiko partaideen artean, % 2,8 baino ez dira noka hitz egiten dutenak; elkarri toka diharduten mutilak, berriz, % 85,8ak. Egundokoa da, beraz, tokaren eta nokaren arteko aldea batez ere hiztunik gazteenez ari garela, eta beste herri batzuetako joera orokorren gutxi gorabeherako irudia eman dezakete Azpeitiko datuok.

      Zein dira, bada, nokaren gainbeheraren arrazoiak? Lehenik eta behin, askorentzat dituen konnotazio negatiboak aipa daitezke —Duvoisinen lanekoak aztertu ditugu dagoeneko—. Dena dela, batzuetan hitanoari berari oro har egozten zaizkio konnotazio gaiztoak eta bide beretik baita nokari ere. Hika aritzen ginen eta “hika ijitoak aritzen zirela!” entzun behar izan dute hiztun batzuek[90]. Halako usteen erroak orain baino lehenagokoak dira, jakina. Joan den mendean Resurreccion Maria Azkuek[91] bere hiztegi ezagunean zioen gipuzkeraz hitanoari ijitoen izkuntza deitzen zitzaiola mespretxuz. Beste alde batetik, deabruaren hizkera dela esan izan da. Hori ez da harritzekoa kontuan hartuz, esaterako, Juan Mateo Zabalak bere 1848ko gramatikan zioela hitanoa balia zitekeela hizkera jasoan —pulpituan edo idatzizkoan— deabruari hitz egiten zitzaionean edo hura iraintzen zenean[92]. Bestalde, ahozko literatura tradizioan ere, adibidez Maddi Ariztia ipuin biltzaileak joan den mendean jasotako ipuinetan, deabruak toka dihardu eta toka zuzentzen zaizkio[93]. Eta denbora ez baita alferrik igaro, 90eko hamarkadako Dragoi bola marrazki bizidun japoniar arrakastatsuetan, gaiztoetan gaiztoenak, hala nola Freezer, hika zuzentzen zaizkie Goku eta lagunei zein gainerakoei, baina ahozko tradizioko deabruari ez bezala, inork ez die hika egiten[94].

      Gaur egun ez dut uste hitanoa ijitoen edo deabruaren hizkera dela esango duenik inork —hamaika ikusteko jaioak gara!—, baina hitanoa, oro har, eta noka bereziki, ospe gaiztokoak direla azpimarratu dute gaia sakon aztertu duten ikertzaileek. Esate baterako, hitanoa zakarkeriarekin eta itsuskeriarekin lotzen da, errespetu falta eta edukazio txarrarekin[95]. Ospe on eta prestigiorik ez da, beraz, hitanoarentzat. Dena dela, ageriko prestigiorik ez duenak —eta hitanoak ez dirudi halakorik duenik—, ezkutuko prestigioa[96] izan dezake, eta hori da beharbada tokarekin gertatzen dena: ez du hizkera formalak —estandarrak alegia— eta, ondorioz, zukak duen ospe onik, baina ezkutuko prestigioa du[97]. Hala dela arrazoitzeko, jo dezagun Antzuolako kasura. Legorburuk erakutsi duenez[98], Antzuolan hika hitz egiten den eremuetako bat lantokia da, zeinetan beste bi eremu bereizten dituen egileak, hots, baserriko lana eta lan industriala. Bada, toka bereziki bi eremu horietan hitz egiten da. Horrek esan nahi du langile klasekoek besteak beste baliatzen dutela toka. Kontuan hartuz klase identitatea talde bereko kideen arteko elkartasun harremanei esker ez ezik, beste talde bateko kideengandik bereizteko gaitasunari esker ere eraikitzen dela, behe hizkera eta zehazki toka bihurtzen dira klase identitatearen bereizgarri. Aldiz, nokak ez du ez ageriko prestigiorik ezta ezkutukorik ere, nahiz eta, jakina denez, emakumeak azoketara joan izan diren historikoki baserriko barazkiak-eta saltzera, esaterako. Horrenbestez, klase sozialaz gain, generoak ere berebiziko garrantzia du ezkutuko prestigioari dagokionez —halakorik badago, nik uste dudan bezala—, zeren gerta zitekeen nokak tokak bezala ezkutuko prestigioa izatea, baina ez da hala izan: ez du ez bata ez bestea. Horretan ere zalantzarik gabe genero arrakala dago. Beste alde batetik, emakumeak izan ohi direnez ospe oneko hizkera erabili ohi dutenak, edo hori esan izan da behintzat, hortik erraz ondorioztatu daiteke euren artean zuka hautatu izana, noka bazterrean utziz.

      Bigarrenik, nokaren ia galtzerainoko gainbeheraren arrazoien artean transmisioaren etena ere aipatu izan dute adituek[99]. Printzipioz hikak, oro har, ez du transmisio formalik izan —eskoletan ez da-eta irakatsi—, baina nokak ez bezala, tokak transmisio informala izan du. Esate baterako, oro har, etxean mutilei toka egin izan diete gurasoek; neskei, berriz, noka ez horrenbeste edo batere ez. Beste alde batetik, etxean irakatsi ez dena nekez ikas daiteke kalean, bertan ere erabiltzen ez bada, erabiltzen ez denez. Lazgarria izanik ere, samurra da azpeitiar emakume gazte batek nokaren gainean dioena:

Ez da mattetzen erakutsi[100]

[Ez da maitatzen erakutsi]

      Nola maitatu eta transmitituko da ba prestigiorik ez duena ezta prestigioa ezkutukoa denean ere?

      Hirugarrenik, ohitura falta, eta laugarrenik, jakintzarik eza ere aipatu izan dira, nokaren gainbehera azaltzeko[101]. Horiexek dira, hain zuzen, Bereziartua, Muguruza eta Etxeberriak egindako lanetan galdera irekien bidez jasotako erantzunetan portzentajerik handiena dutenak transmisioaren etena eta prestigiorik ezaren gainetik. Baina itxuraz lokabeak diren arrazoiak bata bestearekin uztar daitezkeelakoan nago: prestigiorik ez duena ez da transmititzen; transmititzen ez dena ez da ohikoa, eta ohikoa ez dena ezin daiteke ez ikasi ezta jakin ere.

      Laburbilduz, hauexek ez dira ez rockerako ez nokarako garaiak. Beste alde batetik, nokaren gainbeheraren atzean egon litezkeen arrazoiez gain, tokaren orotariko erabilerak ere noka bazterrera uzten du, hala nola, batzar batean emakumezko zein gizonezko entzuleei zuzenduz erabiltzen denean zuka erabili beharrean[102]. Batzarretatik aparte, aspaldidanik salatu da iragarkietan-eta toka erabiltzen dela hartzailea printzipioz gizona zein emakumea izan daitekeen arren[103]. Kontuan izan toka berez forma ezmarkatua izateak ez duela esan nahi, ez orain arteko usadioan behintzat, emakumezkoekin balia daitekeenik. Hori bai da forma ezmarkatua zer den okerretara ulertzea. Irtenbiderik? Errazena beharbada forma biak erabiltzea, alegia, egin ezan, egin ezak “egin ezazu” bata bestearen ondoan ematea, adibidez. Edo zuka erabiltzea, kito. Eta bada bestelako estrategia ederrik. Zakilixutek —Antton Olariagak— ezank “ezazu” edo dunk “da” eta ditunk “dira” bezalako adizkiak erabiltzen ditu, hau da, emakumezkoari zein gizonezkoari, hurrenez hurren, dagozkien morfema biak (-n eta -k) aldi berean jasotzen dituzten forma jator, nahiz tradiziorik gabeko, eta dotoreak. Zoritxarrez ez dirudi Zakilixutek horretan jarraitzailerik izan duenik, Wazemank ETB1eko aspaldiko umorezko saio haren izena gorabehera.

      Hortaz, beste nonbait aurkitu beharko labirintotik irteteko bideak, bakar bat ziur aski ez da-eta egongo. Honakoak dira hiru bide eta hari (gorri) bana. Bideetan lehena eta Euskal Herrira begira unibertsalena denok zuka egitea litzateke beti eta salbuespenik gabe —hikatzaileek ere bai—. Generoak bereizkeriara bagaramatza, generoa erauz dezagun. Zaila dute —ezina momentuz— hizkuntza erromanikoetako hiztunek genero gatazka konpontzea; hikatzaileek, aldiz, hi alboan utzi eta zu hautatuz gero, arazoaren parte bat gutxienez konponduko genuke. Bideetan bigarrena izan liteke hikatzaileek, berezkoek zein ikasiek, toka erabiltzea dagokionean —zer dagokion, norekin, non eta nola gero eta lausoagoa den arren— eta ez ahaztea ezin onartuzkoa dela eta ez dela onartuko —diot nik— emakumezkoei zuzentzeko ez solaskide bakarra denean ez eta talde misto bateko solaskidea denean ere —baina beharbada ez gara emakume guztiak iritzi berekoak, hurrengo atalean ikusiko dugunez—. Beste alde batetik, nokaz den bezainbatean, hilzorian dagoena bakean hiltzen utzi. Alegia, bigarren bide horretatik jarraituz gero, tokari dagokionez, gauzak apur bat zuzenduko genituzke eta nokari dagokionez daudenean utzi. Eta hirugarren eta azken bidea izan liteke noka bakean hiltzen utzi ez eta hikatzaileak diren hiztunek (edo ez diren arren, izan nahi dutenek), emakumeek zein gizonek noka erabili eta berreskuratzen saiatzea. Legorbururen bidea, ustez, hirugarren hori da, dioenez, noka hautu politiko gisa erabiltzen hasi zelako etxetik kanpo ordura arte etxean baino egiten ez bazuen ere. Ahalduntzeko tresnatzat jotzen du egile horrek nokaren berreskurapena[104].

      Niri galdetzen badidazue nondik joko ote nukeen, hona nire hautua. Gauza batzuetarako erradikal samarra naizen arren, ez nuke lehen bidetik joko; ez nioke inola ere hika darabilen hiztun bati esango tratamendu hori baztertzeko —inork inoiz esan duen bezala—. Gordezalea nintzateke horretan, genero arrakalaren arriskuarengatik ere —mea culpa—. Hots, arazoak arazo lehentasuna emango nioke bitxia bezain ederra den ezaugarri linguistiko idiosinkrasiko hori gorde eta baliatzeari. Ez nuke, horrela, esentzialista agertu nahi, ezta hurrik eman ere, baina ergatibotasunak berezi egiten bagaitu euskaldunok, zeresanik ez hikak —nokak zein tokak—. Eta ez, ez dut horrekin ezta jatortasunaren eta benetakotasunaren aldeko aldarririk egin nahi, (toka) hiztun batzuek itxuraz egiten duten bezala[105]; hori gabe, aldakortasun linguistikoaren (eta bestelakoaren) aldeko aldarria da egiten dudana: euskalduna naiz eta elebiduna; hortaz, nire baitan dago aldakortasuna eta ez dut ozenki esateko eragozpenik —ñabardurak berriro ere hurrengo atalean—. Bigarren bideak, zehazki, nokarekin zerikusia daukan bidezidorrak ere ez nau asebetetzen. Ondorioz, ez, ez nuke noka bakean hiltzen utziko. Mundua aldatu nahi duten pesimista horietakoa ere banaiz, zer egingo diot? Beraz, hirugarren bidea baino ez daukat, eta horixe da, hain zuzen, jarraituko nukeena hikatzaileen eremuan eta beharbada harantzago: noka suspertuko nuke, erauzi dioten duintasuna itzuliko nioke, makurrarazi dutena goratuko nuke. Hala, nokaz berjabetuko[106] nintzateke eta erabilera arau inplizituak irauli eta apurtuko nituzke, Legorburuk ausarki egin duen bezala —arau horiek berak eraman dutelako noka galbidera—. Ahalduntzeko tresna? Horixe baietz. Emakumeok ahalduntzekoa bakarrik? Ez halabeharrez.

  [61]  Jose Maria Satrustegui (1977). Utergako ezkon-hitzerako, ikus baita Ibon Sarasola (1990: 103-104) ere.

  [62]  Blas Fagoaga (1961). Ezkon-hitzez, jo Mitxelenaren (1990: 149-154) lanera ere.

  [63]  Ezkondu bezalako aditzen simetrikotasunerako, ikus Kristina Bilbao (2022).

  [64]  Jatorrizkoan (e)sposoçat eta sposaçat. Ezkon-hitz horretan, (e)sposo eta senar bi hitzak agertzen dira gizonarentzat eta hiru, berriz, emakumearentzat, hots, sposa, emazte eta alaroça —ikus Satrustegui (1977: 113-114) eta Sarasola (1990: 104) xehetasunetarako—. Alaroça (alarosa) hitza arabiar jatorrikoa da (al-arūsa “emaztegai, emazte ezkonberri”) eta euskararen lekukotasunetan ezkon-hitz horretakoa du agerraldi bakarra (Txomin Peillen 1980: 42; Sarasola 1990: 104).

  [65]  Xabier Alberdiren (1993: 438) esanetan, adiskidetasun harremanetik ezkongaietara hikatik zukarako tratamendu aldaketa gertatu ohi da, eta ezkongaietan gertatu ezean, ezkondu eta gero izango da ziur aski. Horren salbuespena litzateke Utergako ezkon-hitza.

  [66]  Pierre Machot (2004: 119-120), Javier Etxagibel (2024: 5).

  [67]  Ibid., 15-16.

  [68]  Bizenta Mogel (1991 [1804]). Mari Jose Olaziregik (2003: 205) dio Bizenta Mogelek euskal literatur tradizio androzentrikoan pitzadura bat ireki zue[la]. Jo lan horretara egilearen aldarrikapenerako eta bere lanaren azterbide interesgarri baterako.

  [69]  Etxagibelen hipotesia da hori. Hipotesi horretarako eta, bereziki, mintzagai dugun zuzenketa horren azterbiderako, ikus Etxagibel (2024: 41-42).

  [70]  Uriartek hala egin zuela ageri da Printzeari 1856an bidalitako gutun batean (Juan Ruiz de Larrinaga 1954: 237; Etxagibel 2024: 42).

  [71]  Ingelesez, fan-pleated bodice “haizemaile itxurako izurdun gerruntzea” deritza 1830 eta 1850eko hamarkadetan emakume haurdunek eta erditu berriek erabiltzen zuten gerruntze horri (Alden O’Brien 2010: 395).

  [72]  Salomon epaile zuhurra, Erregeen Lehen Liburua (3:16-28).

  [73]  Jean Pierre Duvoisin (1973 [1859-1865]).

  [74]  Etxagibel (2024: 14).

  [75]  Begoña Echeverria (2016).

  [76]  Ibid., 371.

  [77]  Eufemismoa, diot, “prostituta” (edo esanahi bereko) beste tabu hitz bat saihesteko hitz bat delako lilitxo. Eufemismoez zein hitz horretaz, ikus liburu honetako 3.3. atala ere.

  [78]  Ibid., 371.

  [79]  Lukasen Ebanjelioa (1:39-56).

  [80]  Mitxelena (1988 [1964]: 180).

  [81]  Joanes Leizarraga (1979 [1571]).

  [82]  Iñigo Ruiz Arzalluz (1987: 725 eta 53 eta 54 oin-oharrak).

  [83]  Izatez, Leizarragaren hautua oso bestelakoa da: Bethlehem, Ierusalem, eta Mitxelenak esango lukeen bezala, zerak nortzen dituenean, hala nola, arima, escua, beguia, itsasoa… tokaz baliatzen da eta ez nokaz (Lafon 1999 [1947]: 280-281). Babilonia da hiri izenetan salbuespen bakarra, Mitxelenaren ustez, harritzekoa ez dena kontuan hartuz paillardatzat (prostituta) eta reguinatzat (erregina) hartzen dela (Mitxelena 1988 [1964]: 180). Nolanahi ere den, Lafonek zehazten duenez, Babiloniari toka zuzentzen zaio hiri gisa (ciutate handia) hartzen duenean. Ikus baita Esther Zulaika (1999: 596-597) ere.

  [84]  Salmoen Liburua (137:8 eta 9), hurrenez hurren (Echeverria 2016: 360).

  [85]  Ibid., 72-73.

  [86]  Ibid., 6-9.

  [87]  Onintza Irureta (2019: 3).

  [88]  Onintza Legorburu (2018a).

  [89]  Bereziartua eta Muguruza (2024: 31), Bereziartua eta Muguruzaren (2021a) emaitza esanguratsuenak laburbilduz. Jo azken lan horretara azterketa kuantitatibo xehe baterako. Hitanoaren egungo erabilera ezagutzeko ezinbesteko lanak idatzi dituzte bi egileok eta lerro hauetan aipatuko ditut euretako batzuk. Gaiari buruzko zabalkunderako, ikus egileon hitanoaz.eus webgunea ere (Bereziartua eta Muguruza d.g.). Azpeitiko hitanoaren erabilerarako, ikus baita Soziolinguistika Klusterra (2016) ere.

  [90]  Gaia dela eta, Juan Martin Elexpuruk (2018) ahotsak.eus-etik (Badihardugu Euskara Elkartea. d.g.) ateratako esaldien arteko bat.

  [91]  Resurreccion Maria Azkue (1969a, I liburukia: 47).

  [92]  Juan Mateo Zabala (1848:165). Ikus Alberdi (1986: 162-167), Zabalak hika, zuka eta berorika dela-eta egiten duen gogoetaren berrikusketa baterako.

  [93]  Mutil baten ichtorioa izeneko ipuinean, adibidez, Josepe Amorena saratarrak Maddi Ariztiari kontatua 1923an 80 urterekin (Ariztia 1934: 10). Ikus baita ipuin biltzaile beraren Atxular apezarena ere.

  [94]  Bereziartua eta Muguruza (2021b: 331; 336-337).

  [95]  Ikus beste batzuen artean: Ozaita (2014: 95); Elexpuru (2018); Legorburu (2018a; 2018b: 126-130); Bereziartua eta Muguruza (2021a: 364-365, 370; 2024: 35); eta Muguruza, Bereziartua eta Etxeberria (2020: 135).

  [96]  William Labov (2006 [1966]) eta Peter Trudgill (1972). Echeverriak (2003: 407) ere aipatzen du herri hizkerak langile klasekoen artean duen estima. Egile horrek gizon eta emakumeen lanbide eredu berezituetan ikusten du toka gordetzearen eta noka galtzearen arrazoia.

  [97]  Nik esango nuke Legorburuk dioenean (2018a: 104) badirudi hitanoa
—toka— prestigio hizkuntza [hizkera] dela, egiazki ezkutuko prestigioaz ari dela. Bestalde, egile berak (2018b: 130-133) aipatzen duen hitanoaren paradigma berria eta zehazki jatortasunak zerikusia izan dezake ezkutuko prestigio honekin.

  [98]  Legorburu (2018a: 73-75; 2018b: 117-118).

  [99]  Xabier Azkue (2000: 51-53); Legorburu (2018a: 78-82; 2018b: 121-122); Bereziartua eta Muguruza (2021a: 371); Muguruza, Bereziartua eta Etxeberria (2020: 134-135).

[100]  Muguruza, Bereziartua eta Etxeberriaren (2020) lanari izena eman diona, hain zuzen.

[101]  Bereziartua eta Muguruza (2021a: 370-371); Muguruza, Bereziartua eta Etxeberria (2020: 134).

[102]  Miren Azkarate (1992: 94); Amelia Barquín (2008: 19-20); Xabier Azkue (2000: 28); Bereziartua eta Muguruza (2024: 37-38).

[103]  Begoña Muruaga (1990); Agurtzane Juanena (1991: 98); Miren Azkarate (1992: 94); Ritxi Lizartza (2015a). Kantu sorta bateko hitanorako, ikus Lizartza (2015b).

[104]  Legorburu (2018a: 104-106; 2018b: 134-136). Noka sustatzeko arrazoiak bestelakoak ere izan daitezke. Itxaro Bordak buruz buru adierazi didanez, emakumeen eta bereziki lesbianen artean nokaz baliatzeak esperientzia bera partekatzen dutenen arteko batasun sentsazioa sortzen du, komunitate sentimendu bat alegia.

[105]  Legorburu (2018a: 99-104; 2018b: 131-134).

[106]  Irainekin egin den bezala. Irainen berjabetzea aztertzeko, jo liburu honetako 3.4. atalera.

1.5.
XOKA MARISOLASTEN

      Orain arte nokaz eta tokaz hitz egin dut emakumeek eta gizonek erabiltzen dituzten eta ez dituzten tratamenduei buruzko gogoeta eginez. Nokaren gainbehera alde batera, begi-bistakoa da tratamenduen erabileraren joko arauak aldatzen ari direla euskaraz, eremuko adituek azpimarratu duten bezala. Ez da harritzekoa. Harritzekoa litzatekeena da XVI. mendeko Utergatik hona erabilera aldatu ez balitz, eta denbora gero eta abiada biziagoa hartzen ari den honetan, XXI. mendea izan daiteke tratamenduen iraultzarako abagunea. Eta iraultza diot bitartasunaren auzia argitu behar delako. Bitarra da hika, bi generoduna, emakume eta gizonei egozten zaien genero marka banarekin: femeninoa eta maskulinoa. Bitarra ez den pertsona, edo hobeto esanda, ez-bitarra dena, beraz, ataka estu horretatik irtengo bada, bien artean zer hautatu erabaki behar du, ezer hautatu nahi izanez gero bederen. Gatx/Garazi Eizagirre, gogoetalari ez-bitar horietako bat da eta bere esperientziaren gaineko hausnarketa bereziki argigarria gertatu zait hikaren bitartasunaren aurrean pertsona ez-bitarrek nola jokatzen duten eta jokatu nahi duten ulertzeko[107]. Hori argitzeko labirintoko bide berriak urratzea dagokigu orain bazterreko gogoetalarien eskutik.

      Eizagirrek bollera ez-bitar euskalduntzat jotzen du bere burua[108]. Noka hiztuntzat ere bai. Dioenez, inguruan baditu, berak bezala, noka hitz egiten duten bollerak, ez-bitarrak, marikak, edota, oro har, generoaren bitartasuna zalantzan jartzen duten feministak[109]. Hortaz, irudi lezakeenaren kontra, noka hitz egiteak ez du halabeharrez esan nahi bitartasuna sustatzen denik, bestela nekez uler bailiteke, Eizagirreren antzera, militantzia transfeministan engaiamendua duen pertsona batek tratamendu hori baliatzea. Izatez, nokarako mudantza hamasei edo hamazazpi urterekin egin zuen Eizagirrek, aktibismoari lotuz bereziki. Beste alde batetik, gazte horren ustez, zuka ari garenean ere bitartasuna hor dago, ez, jakina, solaskidearen genero marka bitarrik, ez bada hizkuntzaz haragoko genero bitartasuna, saihetsezina dirudiena, edo hizkuntzaren beste alderdi batzuetan adierazten dena, hurrengo kapituluetan ikusiko dugunez. Horregatik, ez du uste bitartasunaren auzia zuka hitz egiteak garbituko lukeenik. Jakina, Eizagirrek berak ere aitortzen du ba[z]ituela lagunak bitartasuna dela eta hika interesatzen ez zitzaiena, eta ondorioz, zuka zihardutenak[110]. Hortaz, pertsona ez-bitarrentzat ere irtenbide bakar bat dagoenik ere ezin esan. Areago, Eizagirrek dio tipa gazte batzuek —adi genero femeninoko marka daraman izen mailegatuari— euren artean hitz egiteko tokara jotzen dutela, besteak beste, noka jaso ez dutelako. Transmisioaren etenaz hitz egin dut lehenago, baina Eizagirrek ñabardura berri bat gaineratzen dio gogoetari dioenean neska gazteek hori egitea tokarekin lotutako maskulinitatea performatzea ere badela eta hori izatez ez d[ela] inondik inora zerbait txarra. Nondik begiratzen zaion: beharbada norberaren adierazpenerako egokia dena berri txarra izan daiteke nokaren berreskurapenean.

      Dena dela, nokaz eta tokaz haragoko bide berriak urra daitezke, Ehgam Nafarroako ekintzaile batzuek, tartean Kepa Yecorak, egin duten bezala, tradiziozko tratamenduok albo batera utzi eta xoka marisolastea erabakiz. Xoka[111], ez toka ez noka ez den hitano ez-bitarra da. Tratamendu sortu berri horretan, nokako -n femeninoaren eta tokako -k maskulinoaren ordez, -x genero ez-bitarreko markaz baliatzen dira (mari)solaskidearekin hika hitz egiteko. Beherago ikus daitezke euskaldunok —generoa edozein dela— horren gogoko ditugun aditz taula horietako bi. Zukako naiz formari dagokio xokako naux, eta abar, 1. taulan ikus daitekeen bezala, eta zukako dut / ditut formei dagozkie dixat eta ditixat, hurrenez hurren —2. Taula—[112].

NOR | XOKA
NI | naux
HI | haiz
HURA | dux
GU | gaitux
HAIEK | ditux

1. taula. Xoka NOR

| XOKA
NORK/NOR | HURA | HAIEK
NIK | dixat | ditixat
HIK | dux | ditux
HARK | dix | ditix
GUK | dixagu | ditixagu
HAIEK | ditex | ditiztex

2. taula. Xoka NOR-NORK

      Ez dakit hau ote den Lorea Agirrek eta Idurre Eskisabelek[113] gogoan zerabilten hitano berri[a], inklusiboagoa eta berdinzaleagoa. Beharbada. Gainerakoan, xoka alde batera, beste zalantza handi bat daukat: ea Katalina Erausok berari zuzentzeko zein tratamendu nahiago ote lukeen. Eta susmoa dut, susmoa baino ez, Erausok orain arte aipatu ez dugun bidetik joko lukeela, hots, ez lukeela ez noka ez toka aukeratuko, ez bada biak.

[107]  Gatx/Garazi Eizagirre (2024). Eskuizkribuak deiturapean jasoko ditut Eizagirrek horren zintzoki eskura eman dizkidan hiru eskuizkribu: lehena, autoetnografia ariketa bat; bigarrena, Argia aldizkariko erreportaje baterako oharrak, eta, hirugarren eta azkena, Zarautzen emandako hitzaldi bateko idatzia.

[108]  Eizagirre (d.g., 2024); Alvarez eta Fernández (2023: 64); Peñagarikano (2024). Bollera hitzerako, ikus liburu honetako 3.4. atala eta 182 oin-oharra.

[109]  Peñagarikano (2024).

[110]  Eizagirre (2024).

[111]  Ehgam Nafarroa elkarteak antolatutako Xoka. Jite disidenteak izeneko jardunaldien barruan aurkeztu zen lehenengoz xoka 2023ko azaroaren 16an. Hitano ez-bitar horri dagokionez, ikus Ilintxeta (2023c: 6-7); Garaialde (2024). Xoka horrek ez du zerikusirik Jose Ignazio Ansorenak (2024) xokazaleei dei eginez aipatzen duen Mirrik baxenabartar batzuekin batera asmatu eta patentatu zuen azpieuskalkiarekin. Xehetasunetan sartu gabe, Mirriren xokaren ezaugarri nagusia ahoskatzeko modu berezia da, z-ren ordez x ahoskatzen baitu. Mirri alproja eta lotsagabearentzat adierazkortasun barregarri samarra bilatzen zutela dio Ansorenak emezu bitartez eman dizkidan argibideetan agertzen duenez.

[112]  Iturria: Ehgam Nafarroa (2023); Garaialde (2024).

[113]  Lorea Agirre eta Idurre Eskisabel (2019: 52).

2.
Etxeko aingerua hil

2.1.
HIL EZ BANU, HILKO NINDUKEEN

      1931n Virginia Woolfek Professions for Women “Emakumeentzako ogibideak” izeneko hitzaldia eman zuen Emakumeen Zerbitzu Ligaren aurrean, gerora saiakera gisa argitaratu zena. Bertan Woolfek bere ogibideaz hitz egiten zuen, literaturaz alegia, eta ez dirudi, bere hitzak adituz behintzat, zailegia denik idaztea. Oztopo gutxi aurkitu omen zuen bidean, hori dio. Imajina ezazue neskato bat gela batean idazluma bat eskuan duela. Egin behar duen gauza bakarra da idazluma ezkerretik eskumara mugitzea —goizeko hamarretatik ordu batera—[114]. Idatzitako orrialde apurrak kartazal batean sartu, zigilua jarri eta postaz bidaliz egin zen kazetari Woolf, eta editorearen gutunarekin batera lehenengoz jaso zituen libera bat eta hamasei txelinekin, ogia eta gurina erosi edo errenta ordaindu beharrean, katu pertsiar bat erosi zuen. Horixe bada idazlearen ogibidea, ez dirudi, ez, zailegia denik[115]. Alabaina, erronkarik ez zen falta zeregin hartan, mamu batekin borrokatu beharko zuela konturatu baitzen berehala idazlea. Mamua emakume bat zen eta, Woolf idazten ari zela, beraren eta paperaren artean tartekatzen zitzaion. Mamua ezagutzen hasi zenean, etxeko aingerua deitu zion, poema ezagun bateko heroi (edo humantesa) bat gogoan[116]. Honelaxe deskribatzen du Woolfek etxeko aingerua:

      Ikaragarri ulerkorra zen. Izugarri atsegina. Guztiz eskuzabala zen. Familia bizitzaren arte zailetan nabarmentzen zen. Bere burua sakrifikatzen zuen egunero. Oilasko bat bazegoen, hanka hartzen zuen; haize korronterik bazegoen, bertan esertzen zen —laburbilduz, bera egina zegoen inoiz berezko gogorik eta nahirik ez izateko, horren ordez nahiago zuen besteon gogo eta nahiekin sinpatizatzea—[117].

      Eta etxeko aingeruak Woolfen belarrira xuxurlatzen zion: atsegina izan; samurra izan; lausengatu; engainatu; erabil itzazu zure sexuaren arte eta amarru guztiak; ez utzi inori igartzen berezko gogoa duzula; edozeren gainetik, garbia izan zaitez[118]. Azkenerako, etxeko aingerua hil egin behar izan zuen idazleak. Hil ez banu, hilko nindukeen, dio.

      Ia mende bat igaro da Virginia Woolfek hitzaldi hura eman zuenetik. Hara non idazlea izateko eragozpen handirik izan ez zuen emakume berak etxeko aingerua hil behar izan zuen idazten segituko bazuen. Gehiegi izango da beharbada pentsatzea etxean oraindik ere aingeru bat dugula (Mendebaldeko) emakumeok, idazle direnek zein ez direnek, baina begiratu aingeruaren deskribapenari eta aditu idazleari xuxurlatzen ziona. Emakumeetatik zeinek ez du oraindik ere noiz edo noiz etxeko aingeruaren ahotsik aditu? Nor ez da ibili ahots hori isildu nahi eta ezinean? Eta, hala ere, emakumeetatik zenbatek heldu diote eztarritik etxeko aingeruari eta azkenean akabatu, Woolfek egin zuen bezala?

      Nago asko direla, asko garela etxeko aingeruaren ahotsa oraindik ere isildu behar dugun emakumeok eta, zeresanik ez, aingerua hil. Eta txarrena da idazleak haren existentziaz ohartarazi gintuenetik ia ehun urte igaro diren arren, konturatu ere ez garela egiten mamu horrek oraindik ere belarrira xuxurlatzen digula emakumeoi idazten zein hitz egiten dugunean[119].

[114]  You have only got to figure to yourselves a girl in a bedroom with a pen in her hand. She had only to move that pen from left to right —from ten o’clock to one (Virginia Woolf 2011: 359).

[115]  Baina irakur bedi Joanna Russen (1983) liburu aparta jakiteko zein diren emakumeen idatziak gutxietsi eta isilarazteko erabili izan diren metodoak, hala nola, debekua, egiletasunaren ukazioa (ez zuen berak idatzi), egiletasunaren kutsatzea (idatzi zuen, baina ez zuen idatzi behar; ez da artea), edukiaren estandar bitarra (begira zertaz idatzi zuen: logelaz, sukaldeaz, familiaz…) eta bakartzea (hori baino ez zuen idatzi), beste batzuen artean.

[116]  Poemak izenburu hori du hain zuzen: The Angel in the House “Etxeko aingerua” eta Coventry Patmorek idatzi zuen XIX. mendearen erdialdean bere emaztearengan inspiratuz. Victoriar garaiko klase ertaineko emakume baten irudi ideializatua da poeman ageri dena.

[117]  She was intensely sympathetic. She was inmensely charming. She was utterly unselfish. She excelled in the difficult arts of family life. She sacrificed herself daily. If there was chicken, she took the leg; if there was a draught she sat in it —in short she was so constituted that she never had a mind or a wish of her own, but preferred to sympathize always with the minds and wishes of others (Woolf 2011: 361).

[118]  Be sympathetic; be tender; flatter; deceive; use all the arts and wiles of our sex. Never let anybody guess that you have a mind of your own. Above all, be pure (Ibid.).

[119]  Aingeruaren bilakaera historikoaren azterketa zorrotz baterako, ikus Lina Meruane (2018: 61-83).

2.2.
EMAKUMEAK ETA GIZONAK
ELKARRIZKETAN:
EZ HORREN BERDINAK

      Hizkuntzari begiratzeko askotariko ikuspuntuak daude. Hizkuntzaren egiturari begiratu dakioke, generoaz ari ginela begiratu diogun bezala. Alabaina, hizkuntza ez da egitura soila; hizkuntza erabili egiten da eta, hortaz, pertsonen arteko elkarrekintzan ere azter daiteke, hala nola, elkarrizketetan.

      Elkarrizketan ari garela, bertan engaiatzen diren bi pertsona behar dira gutxienez. Batek abiarazten du gaia, besteak jarraitzen dio eta halaxe, txandaz txanda heldu gaitezke elkarrizketa izatera. Pamela M. Fishmanek[120] aspaldi ekin zion emakumeek eta gizonek elkarrizketetan duten jokabidea aztertzeari. Datuak erdiesteko, hiru bikote heterosexualen elkarrizketa intimoak grabatu zituen berrogeita hamabi orduz —grabagailuak bikoteen etxeetan jarri zituzten—. Parte hartzaile guztiak zuriak ziren, hogeita bost eta hogeita hamabost urte bitartekoak eta lanbidea zutenak. Emakumeek feministatzat jotzen zuten euren burua eta gizonezkoek emakumeen mugimenduarekin sinpatia erakusten zuten.

      Fishmanek grabazio haietatik ateratako emaitzen arabera, sexu berezitasunak daude hizketan. Dioenez, elkarrizketak problematikoagoak dira emakumeentzat, gogor lan egin behar dutelako gerta daitezen; gizonentzat, aldiz, hizketa ez da horren problematikoa, noiz eta nola gertatuko den kontrolatzen dutelako. Hala dela baieztatzeko zenbait erakusgarri linguistikotan oinarritu zen Fishman. Lehenik eta behin, emakumeen eta gizonen jardun linguistikoa konparatuz gero, emakumeek askozaz ere galdera gehiago egiten dituzte gizonek baino, zehazki, bi aldi eta erdiz gehiago. Egileak dioenez, emakumeok gizonek baino galdera gehiago egiteak zerikusia du galderek elkarrekintzan duten ahalmen handiarekin. Izan ere, galdera bat egiteak beti dakar mintzakidearen ondoko erantzuna —erantzunik ematen ez duena nabarmen geldituko bailitzateke—. Galdera bat eginez gero, badakigu elkarrizketak gutxienez bi atal izango dituela: galdera eta erantzuna. Hortaz, gutxieneko elkarrekintza dakar galdera batek, erantzuna bera ziurtatzen duen heinean. Fishmanek dio datutegiko emaitzak aztertu eta gero konturatu zela berari ere, iruzkinen bat egin nahi duenean, nahi gabe galdera ateratzen zaiola; saiatu saiatzen dela galdera saihesten, baina nekez ateratzen zaiola bere ordez adierazpen bat. Horren arrazoia izan daiteke, bere ustez, galdera eginez gero ziurtatzen duela erantzuna jasoko duela, batzuetan adierazpen hutsa eginez, ez duelako mintzakidearen aldetik inolako erantzunik jasotzen eta elkarrekintzak, ondorioz, huts egiten duelako.

      Bigarrenez, badakizu zer? (ingelesez, d’ya know what?) gisako galderak aipatzen ditu Fishmanek. Galdera mota bat denez, lehen azaldu dudan bezala, erantzuna eskatzen du, baina erantzuna, aldi berean, galdera ere bada, zeren inork badakizu zer?, badakizu gauza bat? galdetuz gero, mintzakideak zer? erantzutea espero dugu, galdera biltzen duen erantzun bat alegia. Fishmanek nagusien hizketaldian aztertzen dituen gisa honetako galderak umeen hizkeran aurkitu eta aztertu ditu Harvey Sacksek lehenago[121]. Sacksen esanetan, hiru bat urteko ume batzuek elkarrizketa bati hasiera emateko ia modu unibertsal bat dute, alegia, halako galderak egitea (you know what, Daddy/Mommy? “badakizu zer, aita/ama?”). Galdera horien bitartez, umeek ez dute bakarrik ziurtatzen beren galderak erantzunean izango duela segida, horrezaz gain, nagusien aurrean hitz egiteko eskubidea ere badutela ziurta dezakete. Emakumeen eta gizonen arteko elkarrizketara itzuliz, halako galderek erantzun nahia erakusteaz gain, elkarrizketan parte hartzen duten mintzakideen arteko eskubide bereziak azaltzen dituzte. Galdera egiten duenak hitz egin dezakeela ziurtatu nahian egiten du, mintzakidearen baimena jasoaz. Gisa honetako galderak bi aldiz sarriago erabili zituzten emakumeek gizonek baino Fishmanen datutegian.

      Hirugarrenez, atentzioa emateko hasierak daude. Fishmanek dio hau interesgarria da bezalako eta antzeko esaldiak mintzakidearen atentzioa emateko hasierak direla, eta halakoen bitartez hiztunak erakusten duela ez dagoela seguru mintzakideak garrantzi bera emango ote dion hizketagaiari. Izatez, halako hasierez hiztunak adierazten duena da kasu egiozu esan behar dudanari; ez nago seguru hala egingo ote duzun. Emakumeek bi aldiz gehiago erabili zituzten atentzioa emateko hasierak gizonek baino.

      Laugarrenez, gutxieneko erantzunak daude. Halakoak dira norberak txanda hartzen duenean, esaten dituen bai eta umm bezalako erantzun txikiak. Fishmanek dioenez emakume zein gizonek ematen dituzte gutxieneko erantzunak, baina ez modu berean. Gizonezkoen kasuan, interes falta erakusten dute; txandaren betegarriak baino ez dira, ez emakumeak esandakoarekin segitzera animatzen dutenak. Emakumeen kasuan, berriz, gutxieneko erantzunek kontrakoa erakusten dute: laguntza edo sostengu lana da. Emakumeek ez dute itxaroten gizonaren txanda amaitu arte halako erantzunak emateko: gizonak hizketan ari direla tartekatzen dituzte, euren atentzioa, interesa eta partaidetza erakutsiz horrela.

      Bosgarren eta azkenik, adierazpenak egiteari begiratzen dio Fishmanek. Norbaitek zerbait adierazten duenean, ez dago elkarrekintzaren arrakasta ziurtatuko duen ezer. Hala eta guztiz ere, hiztunak asumitzen du adierazpenak arrakasta edukiko duela eta elkarrizketan dena behar bezala doala, beraz. Fishmanen datutegian gizonek emakumeek baino bi aldiz adierazpen gehiago egin zituzten, eta ia beti erdietsi zuten emakumeen erantzuna; ezin daiteke hori bera esan, baina, emakumeek jasotako erantzunez.

      Laburbilduz, datuok erakusten dute emakumeek eta gizonek ez dutela lan bera egiten elkarrizketan ari direla; engaiamendu handiagoa dutela emakumeek gizonek baino, hori oharkabean pasa daitekeen arren.

[120]  Pamela M. Fishman (1983).

[121]  Harvey Sacks (1972: 342-344).

2.3.
AHOTS BITASUNA

      Emakumeen jardueran (nahiz eta ez bakarrik) badago beste ezaugarri nabarmen bat Judith Baxterrek[122] xehetasunez arakatu duena. Ahots bitasuna deritza ezaugarriari eta Baxterrek dio Mikhail Bakhtin errusiar filosofoarekin duela zerikusia, Fiodor Dostoievskiren nobelak aztertzen ari zela ahots biko diskurtsoaz hitz egin zuelako lehenengoz.

      Ahots bitasuna zer den ulertzeko irakurleak berriro pentsatu behar du ez horrenbeste hizkuntza nolakoa den, ez bada nola darabilgun eguneroko bizitzan gure lankideekin, nagusiekin, ikasleekin, lagunekin eta familiarekin dihardugunean. Ahots bitasunaz hiztunak aurreikusten du zein diren entzuleen pentsamenduak eta horrela, eurekiko enpatia eta elkartasuna eraikitzen ditu. Adibide bat ematen du Baxterrek bere liburuaren hasieran. Mendebaldeko Europako jardunaldi akademiko baten amaieran, Sue, antolatzailea oholtza gainera doa eta dio: Entzun, nik zuok bezain gogo handia daukat tabernara joateko (entzuleak barrez), baina gure hizlariei eskerrak emateko labur hitz egin nahi dut[123].

      Suek ahots bitasuna darabil hitz apur horietan. Ez da oholtzara igo besterik gabe esanez hizlariei eskerrak eman nahi dizkiela —orduan ahots bakartasunaz hitz egin beharko genuke—. Ez; horren ordez, Sue konturatu da entzuleak dagoeneko nekatuta egon behar direla eta tabernara ospa egiteko gogoz, gainera, eta orduan ahots bitasunari esker (bigarren ahotsari esker alegia) entzuleengan igarri duenaren aipamena egiten du —ekitaldi baten amaieran alkohola edan beharraz ere hitz egiten du Baxterrek, baina hori hurrengo baterako utziko dut—.

      Ahots bitasunean, beraz, ez da ahots bakarra “aditzen dena”, hots, hiztunarena berarena; horretaz gain, beste norbaiten ahotsa ere aditzen da —Sueren adibidean tabernara joateko gogoz dauden ekitaldiko entzuleen ahotsa, Suek berak diskurtsora ekarria—.

      Ahots bitasunean zenbait mota bereizten ditu Baxterrek. Lehenik eta behin, ahots bitasun aurreratuan, hiztunak aurreratu egiten du zein izan litekeen kritika eta, hala, leundu egiten du —horixe da Sueren adibidean ikus daitekeen ahots bitasun mota—. Bigarrenik, ahots bitasun zuzentzailean, hiztunak zuzendu edo konpondu egiten du akats edo huts bat, hiztunarena berarena izan ohi dena. Hirugarrenik, ahots bitasun aringarrian, distantzia gutxitu eta autoritatea arintzeko asmoa dago eta taldearekiko elkartasuna eraiki (Begira, inork erantzun nahi al dio honi? Ez nuke nahi gustura ez sentitzea proposamen honekin)[124]. Laugarrenik, autoritatiboan, inpaktua handitu nahi da eta botere pertsonala erakutsi, batez ere botere hori mehatxupean badago (Ondo konturatzen naiz gogorra izango dela hiruhilabete honetako bonoak galtzea, baina ikasi beharko duzue esperientzia honetatik)[125]. Eta bosgarren eta azkenik, ahots bitasun dialogikoan, ideiez eztabaidatzen da hiztuna bera batera mintzatzailea zein mintzakidea balitz bezala —eskoletan irakasleok sarri erabili ohi dugu gure ikasleen ahotsa diskurtsora ekarriz—. Baxterrek dioenez, mota horiek guztiek duten ezaugarri komuna da hiztunak mehatxu bat ikusten duela (izan benetakoa zein ez) eta mehatxu hori gainditzeko modu batera edo bestera erreakzionatzen duela.

      Egile horrek bi kasu aztertu zituen ahots bitasunari dagokionez: batetik unibertsitateko ikasgelako talde barruko elkarrekintza eta bestetik lan bileretako buruzagitza. Bi testuinguru horietan, emakumeak dira bereziki ahots bitasuna erabiltzen dutenak botere harremanak negoziatzeko diskurtso estrategia gisa. Gizonek, berriz, batez ere seguruen sentitzen direnek, gehiago erabiltzen dute ahots bakarreko estrategia, eztabaida hasierako ideien jabetza lortzeko eta taldeburu izateko. Egileak dioenez, emakumeek ahots bitasuna erabiltzean ziurgabetasun linguistikoa erakusten dute nolabait: ahots bakarraren ordez, bi ahotsez baliatzerakoan, ahots nagusia ez da horren ozen entzuten. Izan ere, ahots bitasunak, batez ere aurreratua denean, desabantaila bat du, hots, hiztuna linguistikoki ziurgabe agertzen dela entzuleen aurrean, barkamen eske baletor bezala edo zerbaiten damu balitz bezala. Ziurtasunik eza dakar, beraz, ahots bitasun aurreratuak. Antzeko desabantaila dakar ahots bitasun zuzentzaileak: norberak bere burua sarri zuzentzen badu, bere buruaz zalantzati agertzen da entzuleen artean, hau da, berriro ere linguistikoki ziurgabe. Ahots bitasun aringarrian, hiztunak, batez ere buruzagia bada, bihozbera dela erakusten du eta buruzagitza nolabait partekatu egiten du estrategia horren bitartez, baina gerta daiteke lagunkoiegi agertzea menpekoen aurrean eta, ondorioz, behar besteko agintaritzarik gabe, printzipioz desiragarria ez dena.

      Ondorio harrigarri batera ere heltzen da Baxter. Izan ere, dioenez, emakumeak eurak dira emakumezko kideak buruzagi roletan gogotsu onartzen ez dituztenak, emakumeengandik modu berdinzalean eta lankidetzan aritzea espero delako, hain zuzen. Emakumeek bakarrik osatzen dituzten taldeetan, ahots bitasuna interpreta daiteke, beraz, emakumeetatik bat “guztien artean lehena” izateko printzipioaren kontrako erresistentzia gisa. Baxterren ustez, onartu behar dugu beste emakume batzuk buruzagiak izan daitezkeela, eta izatez, badirela, eta ahots bakarreko diskurtsoa eraikitzen lagundu. Horrek guztiak zerikusia du indibiduazio prozesuarekin: ahots bakarrak indibiduoa eraikitzen laguntzen du eta gizonak izan dira historian zehar indibiduo nagusi eta (ia) bakarrak. Hortaz, ez da harrigarria ahots bakarreko diskurtsoa izatea gizonezkoena. Ahots bikoiztasunak, berriz, kolektiboari ematen dio hitza.

      Beste alde batetik, buruzagi edo taldeburuetan ere generoak baldintzatzen du ahots bitasuna. Izan ere, ahots bitasunak erakusten du hiztuna bere buruaz ohartzen dela, eta hori emakumeek sarriago erakusten dute diskurtsoan gizonek baino. Egileak dio norbere buruaz hausnartzea eta linguistikoki adierazteak aparteko lana dakarkiola emakumeari gizonentzat nagusiki eraikitako mundu arrotzean zigorra saihestu, aurrera egin eta gailurrera heltzeko.

      Amaitzeko dio ahots bitasunak ez duela zertan desabantaila bat izan, baina argi dagoena da ahots bitasunaren existentziaz ohartu beharra dugula emakumeok eta ahots bakarreko diskurtsoa eraikitzera ausartu, hala badagokio.

[122]  Judith Baxter (2014).

[123]  Listen, I am as keen to get to the bar as you are (laugh from audience), but I just want to say a few words of thanks to our speakers (Ibid., 2).

[124]  Look, does anyone want to respond to that? I don’t want you to feel unhappy with this proposal (Ibid., 6).

[125]  I realise it is tough that you will all lose your bonuses this quarter, but you will just have to learn from this experience (Ibid., 7).

2.4.
EZ, EMAKUMEEK EZ DUTE
GIZONEK BAINO GEHIAGO
HITZ EGITEN

      Orain arte emakumeek eta gizonek hizketan erakusten dituzten ezberdintasunak aipatu eta aztertu ditut. Ondokoa, berriz, ustezko (ez benetako) ezberdintasun bat da, Mendebaldean behintzat mitoa izatera heldu den arren: emakumeak berba-lapiko batzuk omen gara. Emakume berritsuaren estereotipoa, gainera, zientziak berretsitako egitatetzat jotzen hasi zen hogei bat urte direla, Louann Brizendine izeneko (emakume) neurozientzialari bati esker. Bere liburu arrakastatsuaren[126] lehen inprimatzean zioenez, “emakumeok 20.000 hitz ahoskatzen ditugu eguneko; gizonezkoek, aldiz, 7.000”. Harrezkero, datu hori nonahi agertzen da gaiaren aipamena egiten denean, baina Brizendinek geroago aitortuko zuenez, datua beste norbaiten lanetik atera zuen eta ebidentzia nahikorik ere ez zuen hala zela baieztatzeko. Hori dela eta, datu hura liburutik ezabatzea erabaki zuen eta geroagoko inprimatzeetan, ez da jasotzen[127]. Antza denez[128], Brizendinek Allan eta Barbara Peaseren beste liburu arrakastatsu batetik atera omen zituen zenbakiok, baina izatez, zenbaki horietan hitzak eurak ez ezik, soinu, keinu, aurpegiera, buru mugimendu eta gorputz bidezko bestelako seinaleak biltzen zituzten peasetarrek —komunikazio hitzak deritzete; ez, beraz, benetako hitzak bakarrik—[129]. Dena dela, peasetarren liburua oso urruti dago zientzia liburu bat izatetik eta komunikazio hitzen inguruko datuok nondik eta nola jaso diren ere ezin jakin.

      Zorionez, gaiari heltzeko, behar bezalako ikerketak egin dituzte beste ikertzaile batzuek, hala nola, James W. Pennebakerrek eta taldekideek[130]. Pennebakerrek estres postraumatikoa duten gaixoekin lan egin du luzaz eta halako batean konturatu zen gaixo horiek euren esperientziak kontatzeko zituzten zailtasunez. Zailtasunok saihestu nahian eta gaixoen benetako bizitza nolabait neurtzeko asmoz, Elektronikoki Aktibatutako Grabagailu bat asmatu zuen. Grabagailua programatuta dago 12,5 minutuan behin 30 segundoz inguruko soinua (elkarrizketak barne direla) grabatzeko, partaideak eguneroko zereginetan dabiltzanean. Bestalde, partaideek ezin dute euren gogora grabagailua piztu edo itzali. Bada, grabagailu hori bera baliatu zuten 396 partaiderekin (210 emakume eta 186 gizonekin) sexuen arteko ezberdintasunik ba ote zegoen ikusteko —partaideak Ameriketako Estatu Batuetako eta Mexikoko unibertsitateetako ikasleak ziren—. Eta grabazio haiei esker neurtu zuten zenbat ziren partaide bakoitzak eguneko esaten zituen hitzak. Ikusi zutenez, 17 bat ordutan zehar (kontuan hartuz gainerako orduak lo pasatzen ditugula), emakumeek 16.215 hitz ekoizten dituzte eta gizonek 15.669, estatistikoki esanguratsua ez den diferentzia. Pennebakerrek eta taldekideek ondorioztatzen dutenez, ebidentzia enpirikoan oinarriturik, emakumeen berritsukeriari buruzko estereotipoak ez du inolako funtsik.

[126]  Louann Brizendine (2006).

[127]  Nik dudan bertsioan ageri dena da neskek mutilek baino bi edo hiru aldiz gehiago hitz egiten dute[la] eguneko (Brizendine 2006: 36). Badaezpadako baieztapena hau ere.

[128]  Hala dio Dan Lyonsek (2023: 79) behintzat.

[129]  Allan eta Barbara Pease (2001: 97-98).

[130]  Matthias R. Mehl et al. (2007).

2.5.
IKASGELETAN HOTZ EGITEN DU

      Aspaldikoak dira, joan den mendeko 80ko hamarkadatik hasi eta ondokoak, ikasgeletan emakumeen eta gizonen arteko diskriminazio agerikoa edo sotila dagoela erakusten duten ikerketak. Hala, ikasgeletako klima hotzaz hitz egiten da Roberta M. Hall eta Bernice R. Sandlerren lanaz geroztik; klima hotza, jakina, emakumeentzat[131].

      Harrezkero pentsa zitekeen ikasgelak berotzen hasiak egongo zirela, alegia, diskriminazio hura gainditze bidean egongo zela. Zoritxarrez, Jennifer J. Leek eta Janice M. McCabek lan argitaratu berri batean[132] erakusten dute ikasgeletan aspaldidanik antzematen zen klima hotz hura oraindik ere sentitzen dela, zehazki, unibertsitateko ikasgeletan. Egile horiek eliteko unibertsitate bateko askotariko irakasgaiak irakasten zituzten bederatzi ikasgelatan aztertu zuten ea oraindik ere ba ote dagoen genero ezberdintasunik ikasgelako parte hartze patroietan eta elkarrekintzan. Eskola saio bakoitzean aztertu zuten taldearen genero osaera, ikasleen erantzun motak (iruzkina, galdera edo irakaslearen galderei emandako erantzunak) eta irakaslearen erantzunak. 95 orduko behaketaren osteko emaitzek erakutsi zuten gizonek emakumeek baino 1,6 aldiz gehiago hitz egiten dutela —literaturan lehenago atera diren azterketetako emaitzak berretsiz—. Hots, ikasleen artean gizonek soinu espazioa betetzen dute eta betetzeko lehiatzen dira; emakumeak, aldiz, euren txandaren zain egoten dira hitz egiteko. Beste alde batetik, hiztun nagusiak, hau da, sarrien hitz egiten dutenak eta mintzagaia euren mende dutenak gizonak dira —aztertutako ikasgeletan ez zuten aurkitu emakumezkoa zen hiztun nagusirik—. Gainera, gizonak hiztun nagusiak izateaz gain, ikastaro gehienetan lehen iruzkina egin ohi dute, askozaz ere iruzkin gehiago egiten dituzte eta iruzkin luzeagoak.

      Ikerketaren arabera, bestalde, emakumeek eta gizonek ez dute berdin jokatzen irakaslearekin jarraipen eztabaidetan eta elkarrizketa luzatuetan engaiatzerakoan. Jarraipen eztabaida deritzate ikasle baten lehen iruzkinaren ostean iruzkin edo galdera bat jasotzen duen elkarrekintzari eta elkarrizketa luzatua, berriz, bi iruzkin edo galdera jasotzen dituen elkarrekintzari. Alderdi horri dagokionez ikusi zutenez, 10 astetan zehar, gizonezkoak 31 jarraipen eztabaidatan eta 28 elkarrizketa luzatutan engaiatu ziren; emakumeak, aldiz, 7 jarraipen eztabaidatan eta 3 elkarrizketa luzatutan. Alegia, gizonek 5 aldiz gehiago parte hartu zuten irakaslearekiko jarraipen eztabaidetan eta elkarrizketa luzeetan emakumeek baino.

      Emakumeek argitu beharreko zalantzak dituztenean elkarrizketa luzatuak izaten dituzte irakaslearekin, hori bai, baina batez ere bi testuingurutan. Batetik, nagusiki emakumeez osatutako ikasgeletan. Hala, irakaslearekin txanda askotako elkarrizketa bat izan zuen lehen emakumea Humanitateetako ikasgela batekoa zen zeinetan % 80 emakumeak ziren. Bestetik, emakumeak elkarrizketa luzeetan engaiatzen dira irakasleak askotariko galderak egiten dituenean, hau da, irakaslearen ahaleginari esker erabiltzen dute emakumeek soinu espazioa.

      Beste alde batetik, soinu espazioa irabazteko lehiari dagokionez, gizonek sarriago hitz egiten dute eskua altxatu gabe eta beste hiztunen hizketa eteteko joera handiagoa erakusten dute. Hala gertatu zen bederatzi ikastarotatik zazpitan. Gainerako bietan, emakumeek gizonek beste edo sarriago hitz egin zuten arren, gehiengoa ziren ikasgela haietan. Alabaina, ikastaro guztietan, gizonek sarriago hitz egiten zuten eskua altxatu gabe emakumeek baino, eta 30 aldiz eten zuten besteen jarduna emakumeen 2 aldien aldean.

      Leek eta McCabek alderdi kualitatiboan ere antzematen dituzte ezberdintasunak, hala nola, estiloan eta doinuan. Izan ere, gizonezkoak asertiboak eta iritzi irmokoak dira; emakumeak, aldiz, zalantzatiak eta apologetikoak. Gizonen iruzkinen artean honelakoak entzuten dira: Ez nabil txantxetan, Hori ezinezkoa da, Hori ez da inoiz gertatuko. Hala hitz eginez, gizonezkoak ikasgelako partaide sendoak bihurtzen dira. Aldiz, emakumeek zalantzekin abiarazten dituzte euren iruzkinak (Ez dut errepikatu nahi lezioa gehiegi, baina…, Beharbada hau zehatzegia da, baina…) —lehenago ere ikusi dugu jarrera bera ahots bitasunaz eztabaidatu dugunean—. Beste alde batetik, emakumeek norbere burua gutxiesteko hitzaurreak[133] baliatzen dituzte sarri irakasleari erantzuten diotenean. Hitzaurre horiezaz ohartarazi zuten Myra Sadker eta David Sadker ikertzaileek urteak lehenago unibertsitateko ikasgelez ari zirela. Ez dakit hau ote den zuk nahi duzuna, Beharbada hau ez da zuzena, baina…, Ez nago oso seguru bezalakoak ageri dira behin eta berriro ikasgeletako emakumeen hizketan. Sadkertarrek unibertsitateko emakume ikasle haiei galdetzen zietenean ea zein ote zen euren hizketaren indarra horrela neutralizatzeko arrazoia, erantzunak ere argigarriak ziren: 1) Hori egiten dut nire gaineko espektatibak apaltzeko. 2) Ez dut ezer galtzen. 3) Dagoeneko esan dut beharbada oker egon naitekeela. 4) Ez nago seguru diot, seguru ez nagoelako. Zintzoa izaten ari naiz. 5) Ez nekien horrela hitz egiten ari nintzenik. Sadkertarrek diote erantzunetan azkena dela sarrien entzuten dutena. Norbere buruaz zalantza egitea emakumeen ahots publikoaren parte bihurtu da, halaxe diote, eta emakume gehienak ez dira konturatu ere egiten hala denik —Uxue Apaolazak ez oso aspaldi idatzitako Ez dakit hura[134] datorkit gogora—.

      Eta emakumeak ez dira zalantzati agertzen iruzkin bat egiten hastean bakarrik, gainerako iruzkinetan ere antzeko jokabidea dute. Hala, erantzun zuzena dakitenean ere, galdera gisa formulatzen dute, adierazpen gisa eman beharrean —galderez ere hitz egin dugu lehenago emakumeen hizketaz ari ginela—.

      Bai, ikasgeletan oraindik ere hotz egiten du emakumeentzat.

[131]  Roberta M. Hall eta Bernice R. Sandler (1982).

[132]  Jennifer J. Lee eta Janice M. McCabe (2020).

[133]  Ingelesez, female preambles of self-deprecation (Myra Sadker eta David Sadker 1994). Antzeko deiturak erabiltzen dira baita beste hizkuntza batzuetan ere, hala nola, prefacis d’autodisminució ritual katalanez (Estrella Montolio 2021: 214).

[134]  Uxue Apaolaza (2023).

2.6.
EMAKUMEA, AHOTSA, ISILTASUNA
ETA ESPAZIO PUBLIKOA

      Aztertu berri dugu zein den ikasle diren emakumeen eta gizonen jokabidea unibertsitateko ikasgeletan, baina aldeak alde, jokabide hori bera da espazio publikoaren gainerako eremuetan antzematen dena. Estrella Montoliok[135] dio emakumeek espazio publikoan, hala nola, telebistako saioetan, lan-bileretan, klaustro akademikoetan, jardunaldi zientifikoetan (eta, ikusi dugunez, ikasgeletan): 1) gutxiagotan parte hartzen dutela gizonezkoek baino; 2) parte hartzen dutenean, gutxiago hitz egiten dutela (hitz gutxiago erabiltzen dituztela); 3) gizonei baino gehiagotan kentzen dietela hitza[136]; 4) egiten dituzten proposamenek isiltasuna edo axolagabekeria jasotzen dutela erantzun gisa (baina, handik gutxira proposamen bera egiten duenean gizona den kide batek orduan taldearen txaloa jasotzen duela); 5) ez direla gizonak bezain asertiboak, zalantzatiagoak direla, eta ezer proposatu aurretik, barkatzeko eskatzen dute norbere burua gutxiesteko hitzaurreen bidez. Ezaugarri horietaz guztiez hitz egin dugu unibertsitateko ikasgelez ari ginela, laugarrenaz izan ezik[137].

      Laugarren ezaugarriak eta, oro har, gainerako guztiek zerikusia dute Mary Beardek Women & Power izeneko liburu ederrean[138] aztertzen duen ideia batekin, alegia, Mendebaldeko kulturaren idatzizko ebidentzia hasten denetik, emakumeen ahotsak ez dir[ela] entzuten esfera publikoan[139]. Eta horrek, dioenez, zerikusia du egitate batekin: haztearen berezko parte bat gizonarentzat adierazpen publikoaren kontrola hartzen ikastea d[el]a eta espezieko emea isiltzea[140]. Beardek askotariko adibideak ematen dizkigu bere tesia oinarritzeko, Grezia eta Erroma klasikokoak asko, Ikasketa Klasikoetan aditua delako. Dioenez, gizon batek emakume bati isiltzeko esan zioneko erregistratutako adibide guztietatik lehena Homeroren Odiseakoa da, Telemakok Penelope, bere ama, isilarazi zuenekoa: ama, zoaz zure gelara eta hasi zaitez zure lanean, ehundegian eta goruan […] hizketa gizonen ardura izango da, gizon guztiena eta batez ere nirea; nirea baita etxe honetako agintea[141]. Telemakok hitza kentzen dio, beraz, emakume bati, bere amari, eta espazio publikoaren jabe egiten da.

      Hori baino adibide latzagoak ematen ditu Beardek. Izan ere, emakumeei hitz egiten uzten zitzaien biktima eta martiri gisa, euren heriotza baino lehenago, baina batzuetan hil aurreko hitza ere bortizki ukatzen zitzaien eta mingaina erauzten zieten, Tereok bere koinata Filomelari egin zion bezala behin bortxatu eta gero, Ovidioren Metamorfosiak liburuan kontatzen denez: Atera zuen ezpata, ileetatik heldu eta kateatu egin zuen. Filomelak lepoa eskaintzen zion, heriotzaren itxaropenez, eta ez zen isiltzen aitari deika. Tereok, mingaina hartu eta kurrika batzuez moztu zion. Mingaina xuxurlaka erori zen lurrera, suge bat bezala jauzika[142].

      Gutxi izango dira Filomelaren istorioa bezain tragiko eta gupidagabeak, hala da, baina oraindik ere emakumearen ahotsari entzungor egiten zaio, mingaina mozteko beharrik izan gabe. Beardek Triggs andereñoaren bineta ematen du gorreria horren parodia gisa. Riana Duncanen 1988ko bineta batean, Triggs andereñoa ageri da lan-bilera batean, mahai baten aurrean eserita ondoan bost gizon dituela. Mahaiburuan eserita dagoen nagusiak dio: Iradokizun bikaina, Triggs andereñoa. Beharbada hemen dauden gizonetako batek egin nahiko luke[143]. Mary Beardek dio inoiz egon bada emakumerik bilera batean ahoa zabaldu duenik, lehenago edo geroago Triggs andereñoaren tratamendua jaso duela.

      Bestelako estrategiak erabili ohi dituzte gizonek emakumeak zeharbidez isilarazteko, hala nola, mansplaining ezaguna, Rebecca Solnitek Men Explain Things to Me “Gizonek gauzak azaltzen dizkidate” saiakera gogoangarrian[144] lehenengoz baliatu zuena. Hitzari arzalpen euskal ordain dotorea eman zion Estitxu Garaik (@egarai) 2016ko txio batean, esanahia eta guzti: gizonak emakumeari emandako azalpen hantuste eta paternalista. Eta estrategietan azkena hitza kentzea da, lehenago unibertsitateko ikasgelei dagokienez eztabaidatu dugun bezala, nahiz eta jokabide bera beste eremu sozial batzuetan antzeman duten emakume batzuek, hala nola, Kieran Snyderrek[145] teknologian. Are gehiago, Snyderrek dio teknologian aurrera egin nahi duen emakumeak gizonei hitza kentzen ikasi behar duela. Beharbada Vivian Gornicken Omenaldi izeneko kontakizun hartako Rhoda Munk izeneko feminista batek bezala egin beharko genuke. Afalorduan mahaiaren bueltan jarrita zeudela, Kayman izeneko eskola zaharreko (gizonezko) komunista bati, esaten [z]uen guztiak berebiziko garrantzia [z]uela uste [z]uenari hitza kentzen hasi zitzaionean, ingurukoen harridurarako. Mahaikide bat leziatzen hasi zitzaion, gainera, eta Rhodak erantzun: zu, gizontxo zatarra, ez niri esan inori hitza ez kentzeko[146]. Eta ondoren: baldinbaitere inork gizon honi eragotziko balio esaldi bat amaitzea […] Nik uste nuen laguntzen ari nintzela bakarrizketa elkarrizketa bihurtzen[147]. Rhoda bezalakoak salbuespenak dira, baina.

      Laburbilduz, Beardi jarraiki, espazio publikora begiratuz gero, emakumeen isiltasuna da nagusitzen dena, halaxe egitea komeni zaiela erakutsi dielako historiak, batetik bortxaz, mingaina moztuz besteak beste; bestetik, sibilinoki, Miss Triggsen tratamendua emanez, arzalpenez edo hitza lotsarik gabe kenduz.

      Horretaz guztiaz jakitun, emakumeok begi-bistako bi bide jarrai genitzake gutxienez: edo orain arteko bera edo bestelako bat, eta ez dezagun ahaztu Ariadnaren hariak labirintoko aterabidean jarri behar gaituela, ez hara eta honako igarobideetan noraezean. Emakumeok badaezpada isilik, ahal den isilen, edo gutxitxo hitz egiten jarrai genezake —eta, jakina, gizonezkoek diotena beti bezain adeitsu entzuten, alegia, beti besteen onerako behar dena eta behar ez dena egiten, hezibide onekoak gu—. Eta hitz egiten hasiz gero, geure burua gutxiesteko hitzaurreak edo ahots bitasun zuzentzailea —beharbada hau ez da zuzena, baina…— baliatzen ere jarrai genezake, zeren zalantzak izatez jakintza eraikitzen laguntzen baldin badigu edo bi jakingairen arteko ñabardurak bereizten bederen, orduan ez dugu-eta zertan jakintsu itxurak egin, bihozkada zalantzakorrak ezkutatuz —gu ez gara gizonak bezalakoak esango du urliak ezta izan nahi ere—. Baina ez gaitezen engaina: zalantzak galbidera eraman izan gaitu emakumeok. Duda-mudatan gabiltzala, dakiguna lotsati eta beldurti agertuz adierazten baldin badugu, galtzaile aterako gara aurrerantzean ere ziurtasun berezko eta harrigarriaz hitz egin ohi duten gizonen aurrean. Ahaleginetan, baina alfer-alferrik. Gainerakoan, gure hitzaren lapurrari men eginez, hitz egiten segitzen utzi? Gizonek leziatzen gaituztenean ere, euren hitza eteteko ausardiarik erakutsi ez? Bide hori hautsi beharra dago, Rhoda Munk alegiazko feministak ausarki egin zuen bezala.

      Azkenik, ñabardurak garrantzitsuak dira, badakit, eta emakume guztiok ez gara egur bereko ezpalak —ezta, esan gabe doa, gizon guztiak ere—. Nolanahi ere den, nik momentuz unibertsitateko ikasgela batean neskato bati galdera bat egin eta erantzunaren hitzaurre umilgarri bat entzun orduko, horrelakorik berriro ez erabiltzeko agintzen diot, bai baitakit nekez gogoratuko dituela gerora dyirbalaren ergatibotasunari buruzko zertzeladak, baina oso gogoan gordeko duela Hizkuntza Tipologiako irakasleak ez ziola uzten bere burua gutxiesteko hitzaurrerik erabiltzen. Beste alde batetik, hitza etengabe hartu edo hartu gabe ere, mintzatzen den mutiko adoretsuari, aldiz, et, et, et, esaten diot, ixo, mutil, entzutea dagokizu orain, ikasgelan behintzat besteei, batez ere isilenei —emakumeei—, entzuten trebatuko delako esperantza poxi batekin.

[135]  Montolio (2021: 214).

[136]  Honi dagokionez, ikus baita ere Irene Yúfera (ed.), Estrella Montolio eta Elisa Rosado (2023: 184-85).

[137]  Ibid., 186-187. Beste ikuspuntu baterako, ikus Deborah James eta Sandra Clarke (1993).

[138]  Liburua oinarriturik dago Mary Beardek London Review of Booksen gonbidapenari esker Britainiar Museoan 2014an eta 2017an emandako bi hitzalditan.

[139]  […] where written evidence for Western culture starts, women’s voices are not being heard in the public sphere (Beard 2017: 13).

[140]  […] an integral part of growing up, as a man, is learning to take control of public utterance and to silence the female of the species (Beard 2017: 13).

[141]  Mother, he says, go back up into your quarters, and take up your own work, the loom and the distaff … speech will be the business of men, all men, and of me most of all; for mine is the power in this household (Beard 2017: 13).

[142]  Ovidio (2001: 88), Juan Kruz Igerabidek euskarara itzulia.

[143]  That’s an excellent suggestion, Miss Triggs. Perhaps one of the men here would like to make it (Riana Duncan 1988).

[144]  Rebeca Solnit (2014).

[145]  Kieran Snyder (2014).

[146]  Why, you ugly little man. Don’t you tell me not to interrupt (Vivian Gornick 1996).

[147]  Who […] could ever stop this man from getting a sentence out? I thought I was helping things along, turning a monologue into a conversation (Ibid.).

3.
Izena, izana, ezina

3.1.
TRAMANA ETA BRIX

      Txomin Agirrek Kresala liburuko Arrain saltzalleak izeneko kapitulu gogoangarrian[148], Arranondoko Tramana eta Brix astodunez dihardu, hots, asto gainean herririk herri doazela, denetariko arrain motak saltzen dituzten bi arrain saltzaileez. Langilleak biak eta biotz onekoak, baña ezagutu ziranetik bata bestearen arerioak edo arerio legez bizi ziran, horixe dio Agirrek, orain dagokigun gaiari buruz gaineratuz: eztena baño min zoli ta zorrotzagokoak, aora jatorkoen zatarkeria edozeñi esan bear eutsienak[149]. Eta zatarkeria gure belarri-mingarri izan aurretik, Agirreren luma abilari esker, erraz gorpuzten ditugu gogoan Tramana eta Brix elkarrekin erriertan zihardutela —errietan diogu orain—, joan den mende hasierako Arranondo, hots, Ondarroa hartako kaleetan zehar, astoari batzuetan arre, besteetan iso, Markinara, Eibarrera edo Oñati urrunera bidean, arraina asto-otzaretan sartuta.

      Luis Villasantek 1967an Agirreren liburuari egin zion hitzaurre laburrean dio bizimodu gogorra, latza, arrigarri neketsua arrantzaleak orduan eroaten ebana. Eta, arrantzale hitzak genero gramatikalik ez badu ere, berez gizon bat datorkigu burura jarraian dioenean: beti itxasoagaz burrukan, eta makiña bat bider itxasoan aurkitzen eban ondamena. Han gizona, enbata itzalaren erdian, begiak ia zabaldu ezinik euriak betazalak zipriztintzen zizkiola; azala, mahon bustia, mela-mela eginda; haize boladen mendeko, nekez zutunik atzamar izoztu mekanikoez zerbaiti eutsi beharrean, mastari, sokei, belei, olatuak ababorretik, olatuak istriborretik txaluparen kaskoaren kontra jo eta jo ari ziren bitartean. Marinelen patu beltza. Ez alferrik esaerak dio: mariñel-emaztea goizean senhardun, arratsean alhargun.

      Eta emakumeak? Ez al zen bizimodu gogor, latz eta arrigarri neketsua emakumeen egunerokoa? Krixarak[150] ziren batzuk, baxurako txalupak porturatzen zirenean, karga-deskarga egiten laguntzen zutenak, arraina kaxetan ipintzen zutenak enkantera eramateko; beste batzuk sare konpontzaileak ziren, bolintxeko treinak —antxoa, sardina-eta harrapatzeko erabiltzen ziren sareak— josten zituztenak; eta baziren Tramana eta Brix bezalako arrain saltzaileak, arraina garraiatzeaz eta saltzeaz arduratzen zirenak. Agirreren deskribapenak azaltzen du nolabait azken horien bizimoduaren latza: astorik bizkorrenak baizen bizkor, oñez beti ordu luzietarako bidean, naiz uda ta naiz negu, geienetan gabaz, iñoren beldurrik bage […] ta eguna argitu ezkero, arrain ederrak eta merke![151] luze, zoli ta garbi deadar egiñaz… Emakume astodunak oinez, apartera, halabeharrak beldurgabeturik. Gauez, kirikinoak bezala, artilezko mantoiaren azpian kiribilduta bide bazterrean lo, hotza hezurretan jostari. Arrateko, Iziarko, Gardotzako eta Antiguako Amari arrenez dio Agirrek. Berak nahi bai; nik sinistu ez: zeru izarraturik ez da lurreko gatzezko emakume haien gainean; izar distira apurrak sardinen sabelean baino ez zituzten ikusiko. Antiguako Amari arrenez, beraz, nekez. Hori bai, segurua da Tramana eta Brix nasan batzen zirenen artean gogorrenak eta gaiztoenak izateaz harrotzen zirela; ez zirela lotsatzen gezurretan harrapatzen zituztenean. Ta deadar, garraxi ta txillioak egiten orretantxe ziran ba eurak mutillak… eda [eta] emakumeak! Gogor eta gaizto izan beharra, lotsabako, mutilen antzeko, emakume haiek biziraungo bazuten.

      Baina zatarkeriez hitz egin beharra genuen eta bestelakoak izan ditut hizpide. Hona, beraz, gatz garau batzuk lagin gisa. Tramanak Brixi: Erregiña dalakoan birau natxako[152] eta Brix sorgiña baño ezta. Brixek Tramanari: Ara, ara oin be zelan asten dan kaskamotz, zikin, ordiori. Eta aurrera eginez: Entzuizu, Traman zabala, atso popandia[153] […] Brixek ordainean: Guzurra diñozu, zaskil, zantar, txarri, urde, zorritsu, lotsagabeorrek. Tramanak atzera ere: Marikontze eskallu, txatxala, ezkel, petralari ta zuri, biori, arpegiko narrua kenduko deutsuet nik […][154].

      Agirrek Ondarroatik Arranondora eraman zituen Tramana eta Brix, argi eta garbi dago. Egileak berak aitortzen du hala egin zuela liburuaren hitzaurrean adierazten duenean: Bertan agertuko diran gizon eta emakumeak eztira neure irudimenak asmau dituanak: oso itsua ezpanago eta ametsetan ez panabil, bizi-biziak dira, Arranondoko sardiñak legez; neuk ikusi ditut Arranondon eta edonok edozein itxaserritan ikusi daikez[155]. Haragizko emakumeak dira Tramana eta Brix eta zatarkeriak edozeini esateko batere lotsarik ez dutenak. Lotsa Agirrerena, orduko irakurlearen ezinegona susmatuz, honela desenkusatzen zenean: Askok usteko dau zatarkeria geiegi ipinten ditudala emen: izan leiteke; bana Brixek eta Tramanak esandakoen laurenik eztot ipiñi. Atera kontuak!

[148]  Txomin Agirre (1992 [1901]: 71-76).

[149]  Eztena baino min zoli eta zorrotzagokoak, ahora zetorkien zatarkeria edozeini esan behar ziotenak.

[150]  Ondarroan halaxe esaten zaie, Agirrek halako hitzik ez darabilen arren, beharbada geroagokoa delako edo. Ondarrutarrek krixarak ahoskatzen badute ere, kriadak litzateke hitza euskara batura ekarriko bagenu. Asko pentsatu beharrik ez dago Ondarroako hitza gaztelaniazko criadatik datorrela konturatzeko —genero femeninoko marka eta guzti hau ere—. Krixaratzi e(g)in “kriadatza egin” esaten zaio krixaren portuko jarduerari Ondarroan. Kriada hitza Orotariko Euskal Hiztegian eta Labayru Hiztegian jasota dago “neskame, zerbitzari” adieran, baina ez Ondarroan ematen zaion adieran. Kriadu eta kriadutza ere ageri dira bi hiztegietan, mailegatutako genero maskulinoko markarekin batera, ez kriadatza ordea. Harrigarria bada ere, hitza ez dago jasota ezta Mikel Etxabururen (2010) Ondarroako arrantzaleen hiztegian, baina bere datu-emaileetako baten biografia zertzeladetan erabiltzen du egileak (Ibid., 38). ahotsak.eus-ean aditu daiteke hitza Kontxita Eluren ahotan. Bermeon neskatila deitzen diete.

[151]  Algortatartu den behinolako santurtziar honek umetan goizean goizetik entzuten zituen Santurtziko sardineren deiadarrak kalerik kale zebiltzala: hay chicharritos del Abraaaaaaa! “Abrako txitxarrotxoaaaaaaak!”. Beraz, neronek behintzat ez dut ahalegin handirik egin beharrik Tramana eta Brixen deiadar luze, zoli eta garbia entzuteko.

      Euskaraz, sardinera hitza genero femeninoaren marka eta guzti, Labayru Hiztegian baino ez dut aurkitu egungo hiztegien artean, Orotariko Euskal Hiztegian badagoen arren; haren ordez, sardina-saltzaile ageri da beste euskal hiztegi batzuetan eta, beharbada, hala behar du. Baina zer esango dizuet? Nire bihotz elebidunean, interferentziak sarri pairatzen dituen organo gaixoberan, sardinerak ziren haiek, genero femeninoaren marka berezkoa zutenak. Begoña Martínez da Santurtziko sardineren artean azkena, eta bera baino askozaz ere lehenagokoak ziren Donibane Lohizune edo Ziburuko kaskarotak. “Sardinera” hitzarekin itzultzen du gaztelaniara kaskarot hitza Jose Mª Satrusteguik (1963-1964), nahiz eta Francisque Xavier Michelen arabera (1857: 138), Donibane Lohizuneko ijitoak, buhameak ziren. Ez dakit kaskaroten argazkiak ikusi ote dituzuen sekula buru gainean otarrak daramatzatela —eskaizkiozue, osterantzean, ChatGPT 4.0ri—. Nik bai eta euren argazki-oinik irakurri ez banu, Santurtziko sardinerak zirela esango nukeen.

[152]  Bereziki gramatikazaleak direnentzat, badaezpada ez balekite: biratu natzaio da euskara batuan birau natxako horren ordaina.

[153]  Tramana (Myliobatis aquila) ur gaziko arrain bat da, gorputz zapal eta erronbo itxurakoa duena. Ana Mª Toledok (1989: 374-375) dioenez, lotura erraza egin daiteke atso popandia deskribapen fisikoaren eta Tramana ezizenaren artean.

[154]  Eskallu, ezkailu da euskara batuan, arrain txiki bat, Phoxinus phoxinus izen teknikoa duena. Beste alde batetik, txatxala, emakume ganoragabeei esaten zaie. Itxuraz, gizonei zuzentzen zaien txotxolo hitzaren ordain femeninoa da, Orotariko Euskal Hiztegiak dakarrenez. Ezkel, azkenik, “begioker” da.

[155]  Agirre (1992 [1901]: 11-12). Ikus baita ere Pierre Lhande (2007: 86-87) eta Toledo (1989: 119 eta 120 oin-oharrak).

3.2.
KING KONG NESKA

      Denbora igaro den arren, Tramana eta Brixek Arranondon egiten zuten antzera, Virginie Despentesek ere zatarkeriak, alegia, tabu hitzak erabiltzen ditu King Kong teoria deritzan oihartzun handiko lanean[156]. Tabu hitzak dira arrazoi sozial, kultural, erlijioso, moral edo bestelakoak tarteko, debekua edo gaitzespena jasotzen duten hitz edo adierazpen linguistikoak, eta horiexek izango dira, lehen esan dudan bezala, kapitulu honetan gogoetagai, ez dira-eta hitz neutro eta oihartzunik gabeak, hunkitu eta asaldatu ere asaldatzen gaituztenak baino, eta horrexegatik dira bereziki esanguratsuak baita generoaz edo sexuaz ere hitz egiten dugunean.

      Liburua disekzionatzea da han eta hemen barreiaturik dauden halako tabu hitzak bertatik erauztea, baina testu lagin bat aletuko dut, zehazki, Neska gaizto armatuak izenburua duen hitzaurrea. Hauexek dira egileak bost orrialde eskaseko testu laburrean erabiltzen dituen tabu hitzetako batzuk, Itziar Diaz de Ultzurrunen itzulpenean:

      mari-mutilentzat, larrutan gaizki jotakoentzat, larrutarako inork nahi ez dituenentzat, sexu-usaina izatea, ez zait piperrik ere interesatzen buztana tentearaztea, isurtzen dira, kaka-bizitza bat, txorta egin nahiko liekeen nornahirekin joko luketenak, urdanga zikinak, putaxkak, alu-idorrak, bost pito axola, ipurtandiak, motxinbero pinpirinak, zakil-handiak, ipurtzulotik hartzeko gogoa, puta

      Hitzaurre bera egokitu eta itzuli zuen lehentxeago Iñaki Segurolak eta bakarrizketa gisa taularatu zen testua[157]. Itzulpen horretatik atereak dira behekoak (lehengo berak ez direnean):

      potor-lehorrentzat, gaizki jotakoentzat, infollableentzat[158], txorta-usaina, zakilegia, gizonen zakilak gogortzea, kaka-bizimodu bat, narratsenak, potorra beti lehorra daukaten emakumeak, bargastak, zerrama beroen moduan, dariola daudenak

      Tabu hitz hauetako gehienek zerikusia dute birao egitean edo madarikatzean, gaiari buruzko literaturan[159] bereizi izan diren eremuetako batekin, hots, sexuarekin. Larrua jotzeari aipamen egiten diote batzuek (txorta egin, jo, larrutan gaizki jo, ipurtzulotik hartu). Beste hitzetako batzuek sexuarekin zerikusia duten gorputz atalak izendatzen dituzte, bai hitz bakunek (buztan, zakil, potor) bai hitz elkartuek (alu-idor, motxinbero, zakil-handi, ipurtzulo). Badira gorotza edo bestelakoak iraiztearekin zerikusia dutenak (sexu-usaina, txorta-usaina, kaka-bizitza, isurtzen dira, kaka-bizimodu bat, dariola daudenak). Beste alde batetik, talde sozial jakinak izendatzen dituzten tabu hitzak ere badira (putaxkak, puta) eta animali izenak ere ageri dira irain gisa emanik (urdanga, bargasta, zerrama), bestelako irainekin batera (mari-mutil). Urruti dago, beraz, Aitorren izkuntz zarra biraorikan ez duen izketa garbia izatetik[160], umetan inuzenteok kantatzen genuen bezala[161].

      Inpaktu handiko testua da Despentesena eta, garaian garaikoa, halakoxea behar zuen baita Tramana eta Brixen elkarrizketak ere, nahiz eta Agirrek, gogoratu, gatz-garau andiak kendu zizkion, gaziegiak izan ez zitezen. Despentesena inpaktu handikoa da dioenarengatik ez ezik —hori beste aditu batzuen esku utziko dudan arren— dioena dioen moduan esateagatik ere: testu probokatzailea da, lotsarik gabea, debekuari eta arbuio sozialari burua tente aurre egiten diena, eta forma erasangarri horretako ezinbesteko osagaia, dudarik gabe, tabu hitzen erabilera da. Testua estilistikoki oso markatua da hiztegiari dagokionez. Tabu hitzak ez dira ez bat ez bi; atal bakarrerako asko eta askotarikoak dira, ikusi dugunez. Eta horrek erakusten du ahoan bilorik gabe hitz egiten duela idazleak, publikoki hitz egin ere. Zuzen eta artez eta itzulinguruka ibili beharrik gabe dihardu. Kontuan hartu tabu hitzak nagusiki ahozkoan erabiltzen direla eta batez ere lagunarteko hizkeran: ahozko hizkera formalean ere ez genituzke espero. Horregatik, ahozkotik idatzizkora isurtzen direnean, inprimaturik ikusteak berak (eta ez entzuteak) eta liburu batean (ez, esaterako, sare sozialetan), are sarkorragoak eta aztoragarriagoak bihurtzen dira tabu hitz horiek gure begi-niniak zeharkatzen dituztenean. Gainera, Virginie Despentes emakumea da, nahiz eta kapitulu berean dioen: Ni, neska gisa, areago naiz King Kong, Kate Moss baino. Eta Tramana eta Brix ere bai, Agirrek mutiltzat hartu arren euren alderdietako batean gutxienez (deiadar eta garrasietan). Eta emakumea izateak edo ez izateak ba omen du zerikusia birao egitearekin, madarikatzearekin eta, oro har, tabu hitzak erabiltzearekin.

[156]  Virginie Despentes (2017). Euskarazko itzulpen osoa 2017an argitaratu zen arren, frantsesezko jatorrizkoa 2006koa da. Itzulpenaren hitzaurrea 15-19 orrialdeetan dago.

[157]  King Kong neska izenburupean argitaratu zen testua (Despentes 2013). Josune Monton izan zen bakarrizketaren antzezlea.

[158]  Letra etzanaz emana dago hitz hau itzulpenean, eta horrek adierazten du beste hizkuntza batetik jasoa dela, zehazki, gaztelaniatik, eta ez dela berez (mailegatutako) euskal hitza.

[159]  Esate baterako, Benjamin Bergen (2016).

[160]  Ziriako Andonegi (1956).

[161]  Eta garai berean eta aldi berean kantatzen genuen: kendu, kendu, maketua (bis), kendu belarrimotza baita guraso eta aitita-amama erdaldunak genituen ume euskaldun elebidunok. Maketo eta belarrimotz euskaraz ez zekiten etorkinei esaten zitzaien. Hazurbaltzak (hezurbeltzak) ere bai. Hitz iraingarriok, tabu hitzok, ez dute sexuarekin zerikusirik ezpada jatorri eta hizkuntzarekin. Irain arrazistez geroxeago hitz egingo dut berriro, Ameriketako Estatu Batuetako beltzei dagokienez.

3.3.
HITZ ZANTARRAK
NOREN AHOTAN?

      Hizkuntzalaritzan aspaldiko lanetatik datorkigu emakumeek eta gizonek birao eta madarikazioen aurrean ezberdin jokatzen dutelako ustea. Iritzi horretakoa da, adibidez, Otto Jespersen[162], zeinak duela mende bat jada zioen: Ez dago zalantzarik, hala ere, herrialde guztietako emakumeak lotsatu egiten direla aipatu behar dituztenean giza gorputzaren atal batzuk eta funtzio natural batzuk, deitura zuzen eta zakarrak baliatuz, zeinak gizonek, batez ere gazteek, euren artean ari direnean nahiago dituzten. Eta geroago: Uste dut birao egitea ohikoa den herrialde eta inguruetan askozaz ere sarriago aurkitzen dela gizonen artean emakumeen artean baino[163]. Jespersenek seguruenik ez zuen inoiz Arranondo zapaldu, hori ere bai.

      Beste alde batetik, Robin Lakoffek dio emakumeak hizketan kortesagoak eta adeitsuagoak direla gizonak baino, eurengandik moraltasuna eta jendetasuna espero delako, hots, ez argotik ez biraorik ez hitz zantarrik emakumeen ahotan[164]. Eta gaineratzen du ezen emakumeek, gizonek ez bezala, finezia erakusten dutela hizketan: emakumeek ez dute erabiltzen esamolde zantarrik edo lizunik; emakumeak eufemismoetan adituak dira[165].

      Eufemismo hitza lehen kapituluan izan dut aipagai Salomonen istorioko lilitxoak aztertu ditudanean. Eufemismoak tabu hitzen kontrako antidotoak dira: debekua tarteko, tabu hitzak printzipioz saihestea eta, hortaz, ez erabiltzea espero denez, orduan eufemismoez ordezkatzen ditu hiztunak. Adibidez, tabu hitzez ari garela, prostituta edo puta hitz mailegatuen ordez, emagaldu ere erabili izan da euskaraz. Hitz hori dela eta, tabu hitza bera ere, Iñigo Aranbarrik aspaldiko prentsa artikulu batean[166] gogoeta egiten zuen esanez: non galdu da emakume hori ez bada Eliza Ama Santu Katoliko Apostoliko eta Erromakoaren begietara, eta esanahi moral, ideologiko batez beti ere? Tabu hitzak tabu erlijioso eta ideologikoa bera adierazten du, ikusten denez; hitza eragozten duen tabua hitzez kanpokoa da beraz. Hiru tabu hitz horien ordez (prostituta, puta eta emagaldu), euskaraz dagoeneko aipatu ditudan lilitxoak ez ezik, mari-bideetako bezalako eufemismoak baliatu izan dira eta baliatzen dira oraindik ere, hala nola, Kirikiñoren ondoko adibidean jasotzen dena: Ez apacheak bakarrik, Maria-bideetako guztiak be uxatu ditue handik[167]. Maria-bideetako eufemismoak prostituta tabu hitza ordezkatzen du adibide horretan. Ez da adibideko eufemismo bakarra; apachea bera ere proxeneta tabu hitzaren ordezko eufemismotzat hartu beharra dago. Mari-bideetako gaur egungo prosan ere aurki daiteke; aldiz, apatxe hitza ez dirudi eufemismo gisa zabaldu denik, bakana dirudi agerraldiak. Beste alde batetik, lepazuri edo maripurtzil ere badaude han eta hemen jasoak[168]. Guztiak eufemismoak direla esango nuke. Lepazuri izatez isats luzeko ugaztun baten izena da, Martes foina izen teknikoa duena, eta lilitxo, hots, lili, lore hitzaren sinonimoa -txo/-tto txikigarri edo diminutiboa daramala —Salomonen aurrera joandako emakume erditu berriez gogoratzen?—. Aproposak dirudite batak zein besteak arbuioa sortzen duten tabu hitzak ordezkatzeko.

      Gatozen, baina, harira. Tramana eta Brixen elkarrizketa gaziak eta Despentesen testua irakurrita, ez dirudi Lakoffek emakumeen jardun linguistikoaz dioena betetzen denik —hots, hitz zantar edo lizunik ez eta horren ordez eufemismoak emakumeen hizkeran—. Beharbada ñabardura bat gaineratu beharko zion baieztapenari, hots, beheko klase sozialekoak ez diren emakumeez ari zela, zeren Tramana eta Brix bezalako arrain saltzaileekin eta, oro har, beheko klase sozialeko emakumeekin, broma gutxi eta eufemismo gutxiago. Beste alde batetik, denbora ere ez da gakoa, hau da, ezin dugu pentsatu garai batean erabiltzen ez zena gerora erabiltzen hasi zela, Agirreren testua Lakoffena baino lehenagokoa da-eta. Dena dela, denboraren iragateak tabu hitzen gaineko pertzepzioa aldarazten du, kasu batzuetan tabu hitz zaharren garai bateko inpaktu handia ia desagertzeraino ahulduz. Esate baterako, geldi egon zaitez, Jainkoarren! erregutzen dugunean, ez dut uste inork pentsatuko duenik jainkoaren izena alferrik erabiltzen ari garenik eta, ondorioz, Hamar Aginduetako bigarrena —bigarrena al zen?— (tabu bat alegia) urratzen. Tabu hitz zaharrak ez gaitu hunkitzen garai batean beste norbait, Agirre beharbada, hunki zezakeen bezala, besteak beste, erlijiozko tabu hori, garai batean —eta ez oso aspaldi— existitzen zena, jada existitzen ez delako —edo ez behintzat jende gehienarentzat—. Izatez, Jainkoarren harridurazko perpaus batean iharturik dagoen forma bat besterik ez da gaur egun, interjekzio bat alegia. Bide batez, Tramanak eta Brixek ez dute erlijiozko tabu bat bera ere erabiltzen: Agirrek kendu zizkien gatz garauetakoak dira horiek, edo, metaforak alde batera eta zuzen eta artez esanda, zentsuratu zituenetakoak, dudarik ez daukat. Bestalde, gure bi arrain saltzaile faboritoen ahotan entzuten ditugun tabu hitzek ez dute gure barrena asaldatzen Despentesen hitzek beste: inori zorritsu, txarri edo zikin deitzeak tira, badu bere zera baita gaur egungo euskaldunontzat ere, baina hitzok ez gaituzte aztoratzen, urdanga edo alu tabu hitzek aztora gaitzaketen beste. Horretan, nik esango nuke sexua dela gakoa: oraindik ere tabu handi bat da, ez beharbada Agirreren garaian bezain handia, baina handia oraindik ere: Tramana eta Brixen hizketaldian, popandi hitza da sexuarekin zerikusia duen tabu hitz bakarra; Despentesenean gehien-gehienak. Hortaz, gizartearen bilakabidea antzeman daiteke hitzen eta zehazki tabu hitzen bilakaerarekin batera: gizartea aldatuz doan heinean, (tabu) hitzak ere aldatu egiten dira.

      Orobat, tabu hitza gorde daitekeen arren, erabilera bera alda daiteke, hau da, nork erabiltzen ote duen, non, noiz eta norekin. Lakoffek eta lehenago Jespersenek euren garaiko (ustezko) hizkerez ziharduten, ez gerora etorriko zenaz. Nolanahi ere den, Lakoffena bezalako baieztapenak zalantzatan jarri dituzte ondoko egile askok baita haren garaiko hizkerari dagokionez ere. Kontua ez dirudi denik gizonek hitz zantarrak —edo Frai Bartolome markinarrak esango lukeen legez, berba dongak— sarriago erabiltzea emakumeek baino, ez bada Tony McEneryk[169], beste batzuen artean, adierazi duen bezala, zein testuingurutan erabiltzen diren eta zein entzuleren aurrean, alderdi horietara begira, maiztasuna aldatzen baita sexua edozein dela. Jennifer Coatesek[170], adibidez, dio gizonek zein emakumeek sarriago madarikatzen dutela sexu berekoen taldeetan; talde mistoetan, aldiz, beherakada ikaragarria jasaten duela biraoen erabilerak batez ere gizonezkoen artean. Eta horrek esan nahi du —Lakoffek lehenago adierazitakoaren kontra—, emakumeek zein gizonek erabiltzen dituztela tabu hitzak munduaren alde honetan behintzat.

      Hori bai, ñabardura batez bereizi beharra dago emakumeen eta gizonen jokabidea tabu hitzei dagokienez: McEneryren esanetan, gizonezkoek erabiltzen dituzten tabu hitzak iraingarriagoak, gogorragoak dira emakumeek erabiltzen dituztenak baino[171] eta iraingarritasun eskala baten arabera sailkatzen ditu ingelesezkoak[172]. Euskaraz, nik dakidala, inork ez ditu tabu hitzak halako ezeren arabera sailkatu, baina nire iraingarritasun eskala partikularrean (Agirreren eskala bera ez dena, esan gabe doa), oso arinen artean jarriko nituzke nik: kaka, kokolo, jesus, memela, pottotta, pitilin, txarri, urde eta zikin; arinen artean, berriz: andra maria, babo, ergel, ipurtandi, popa, popandi, saskil eta zorritsu; erdibidekoek sortzen dizkidate niri zalantzarik handienak: alu, arraio, buztan, madarikatu, pikutara joan, potrohandi, sarketa, ugerdo adibidez? Eta, harrigarria lirudikeen arren, gogorretik oso gogorrerakoak lirateke niretzat, bederen, ugarienak —harrigarria diot “biraorik ez badugu”—. Gogorren artean sailkatuko nituzke beharbada: astapotro, larrutan egin, potroak, potrojorran, potrotaraino egon/eduki, txortan egin… eta oso gogorren artean, berriz: popatik hartzera joan, urdanga, alu zikin, motxinbero, sasikume, putakume… Ikusi behar (euskal) iraingarritasun eskala batean, gizonezkoek erabiltzen ote dituzten gogor edo oso gogorren arteko gehienak eta emakumeek alderantziz. Bien bitartean, inongo zalantzarik gabe esan dezakedana da emakumeek ere madarikatzen dutela, Tramana eta Brixetik hasi eta Despenteseraino. Neuk ere bai, zer esango dizuet? Besterik da non, norekin eta nola.

[162]  There is no doubt, however, that women in all countries are shy of mentioning certain parts of the human body and certain natural functions by the direct and often rude denominations which men, and especially young men, prefer when among themselves. (Otto Jespersen 1922: 245).

[163]  […] I think that in those countries and in those circles in which swearing is common it is found much more extensively among men than among women (Jespersen 1922: 246-247).

[164]  No slang, no swear words, no off-color remarks (Robin Lakoff 1975: 52).

[165]  Women don’t use off-color or indelicate expressions; women are the experts at euphemism (Ibid., 55).

[166]  Iñigo Aranbarri (2006).

[167]  Xabier Altzibar, In Lourdes Otaegi (koord.) (2008) lanean. Ikus baita ere Orotariko Euskal Hiztegia eta Egungo Euskararen Hiztegia.

[168]  Zaila da jakitea zenbateraino erabiltzen ote diren halakoak gaur egun. Lepazuri adibidez, Orotariko Euskal Hiztegian jasota dago adiera honetan (lepatxuritara juango uen), Aranbarriren (2006) testuan ere aurkitu dugu eta Jijaua Hiztegian, baina ez, aldiz, Egungo Euskararen Hiztegian. Lilitxo eta maripurtzil, azkenik, Orotarikoan, Labayru Hiztegian edo Jijaua Hiztegian jasota daude. Orotarikoak lilitxo hitzaz jasotzen dituen agerraldi guztiak Duvoisinenak dira —ikus 1.4 atala— .

[169]  Tony McEnery (2005: 29-30). Ikus baita ere Jennifer Coates (2013 [2004]: 13-15; 97).

[170]  Coates (2013 [2004]: 97-98).

[171]  Ikus baita ere Timothy Jay (1996).

[172]  McEneryk (2005: 30) iraingarritasun eskala hori egiteko, bi iturri nagusi baliatu zituen, batetik, Andrea Milwood-Hargraveren (2000) lana eta bestetik, British Board of Film Classification “Filmak Sailkatzeko Britainiar Kontseilua” delakoaren eskala.

3.4.
IRAINEN BERJABETZEA

      Tabu hitzez ari garela, bereziki interesgarria da, alderdi askotatik, irainen berjabetzea[173] deritzana, hau da, irain bat, hala nola, ingelesezko queer “bitxi, arraro” edo bitch “puta” jasotzen duen talde estigmatizatu bateko lagunek irain bera erabiltzea kontrako esanahiarekin eta positiboki. Robin Jeshionek[174] bi mota bereizten ditu gaiari ñabardurak gaineratuz: batetik harrotasunezko berjabetzea eta bestetik irlako berjabetzea, eta honelaxe definitzen ditu bi motak bere lanean. Alde batetik, harrotasunezko berjabetzean, iraina helburu duen taldeko kideek hitz bera erabiltzen dute harrotasuna adierazteko eta taldearen deitura egoki gisa azaltzen dute jendaurrean. Queer hitza da horren adibide. Beste alde batetik, irlako berjabetzean, iraina helburu duen taldeko kideek hitz bera erabiltzen dute elkarren arteko adiskidetasuna adierazteko eta zapalkuntzatik bakartzeko. Alabaina, kanpo taldeko kideek ezin dute hitz hori baliatu helburu-taldekoen deitura egoki gisa. Irlako berjabetzearen adibide bezala nigger/nigga “beltz” aipatzen du egileak.

      Goazen adibideetara gauzak apur bat argitzeko. Queer hitzarekin hasi gaitezen, hots, harrotasunezko berjabetzearen adibidearekin. Jeshionek dioenez, hitz horren berjabetzea aldarrikatu zen lehenengoz Paul Goodmanek 1969an argitaratu zuen Politics of Being Queer “Queer izatearen politika” izeneko saiakeran (Memoirs of an Ancient Activist “Antzinako ekintzaile baten oroitzapenak” izenburua izan zuen lanak bere lehen argitalpenean). Lanaren hasiera-hasieran Goodmanek dio: Funtsean, nire behar homosexualek beltz eginarazi naute[175]. Eta geroxeago: Beltz egiten nauena da ez dela jakintzat ematen nire kanporako bulkada nire eskubidea dela[176]. Nigger hitza da Goodmanek “beltz” adierazteko darabilena, hitz iraingarria inondik ere geroago ikusiko dugunez, baina bere burua belztzat hartuz eta, zehazki, queer belztzat (queer nigger) —nigger beltzekiko (black nigger) konparazioan—, iraingarria den hitzaz (queer) harrotasunez berjabetuz, identitate label berri bat eraikitzen du Goodmanek, Jeshionen hitzetan.

      90eko hamarkadara itxaron behar izan zen queer hitzaren berjabetzea zabaltzeko, New York hiriko kaleetan gay ekintzaileak We’re here. We’re Queer. Get used to it “Hemen gaude. Queerrak gara. Ohitu zaitez horrekin” aldarrikatzen hasi zirenean, euren burua queertzat hartuz.

      Queer hitza ingelesetik mailegatu dugu euskaraz. Amaia Alvarezek bere glosategian[177] dio queer hitzaren jatorrizko esanahia “arraroa d[ela]”, eta ingelesez gay eta lesbianak iraintzeko termino bat ze[la]. Glosategia argitaraturik dagoen liburu berean, kuiar agertzen da queer hitzaren ordez, Ainhoa Güemesen Kuiar? Bai, arraro samarra, bitxia[178] izeneko lanean, eta oin-oharrean, honelakoxe sarrera ematen zaio hitzari: Queer [kwir], anglizismoa; testuinguruan, iz. homosexuala, besteak beste; izond. arraroa, besteak bezalakoa ez dena, ez konbentzionala; susmagarria, errezelo-eragilea. Bestalde, Kuiar Manifestua izenekoa argitaratu zuen Güemesek berak Gernikako Astran 2014an[179]. Are gehiago, kuir bezala emana ere aurkitu dut hitza. Lisipe bilduman ere, kuir hitza hobetsi da, besteak beste, kuir ekintzaileek erabiltzen duten forma horixe bera delako[180]. Beraz, ingelesezko mailegua egokitu gabe (queer) edo egokiturik (kuiar, kuir) jasotzen da euskaraz, nahiz eta guztien artean lehena den (momentuz) orokortu dena eta gaur egun Euskaltzaindiaren Hiztegian nahiz Elhuyar-en adibidez bildu dena, baita Ereduzko Prosa Gaur eta Ereduzko Prosa Dinamikoa corpusetan ere[181]. Bestalde, Alvarezen glosategiko azalpenak geroago irain horren berjabetzeaz dihardu: Hala ere, 1990eko hamarkadan Ameriketako Estatu Batuetan sexualki normatiboa ez den guztia izendatzeko hartu zuten termino hori eta esanahi berriz hornitu, modu horretan, lehendik zuen konnotazio negatiboa positibo bihurtuz eta hitz horretaz berjabetuz. Ikusi behar hitzak aurrerantzean zein ibilbide egiten duen euskaraz, baina argi dago ingelesdunak hitzaz (harrotasunez) berjabetu ondoren jaso dugula euskaldunok eta nekez sentitzen dugula ingelesez zuen jatorrizko irainaren inpaktua ezta geroko bilakaeraren oihartzuna ere.

      Beste alde batetik, nigger/nigga “beltz” hitza ematen du Jeshionek irlako berjabetzearen adibide gisa. Hitz honen bilakaera azaltzeko Martin Luther Kingen 1963ko Letter from Birmingham Jail, Birminghameko kartzelatik idatzi zuen gutunaren paragrafo bat dakar Jeshionek: Egunez egun umiliatzen zaituztenean “zuri” eta “koloreko” dioten kartel etengabeekin; zure lehen izena “beltza” [nigger] denean, zure bigarren izena “mutil” (zure adina edozein dela) eta zure abizena “John”… orduan ulertuko duzu zergatik den guretzat horren zaila itxarotea[182]. Izena osten zieten, beraz, eta bere ordez, gainera, bokatibo gisa (hots, mintzakideari zuzentzeko) nigger bezalako irain anker batez baliatzen ziren, izana bera, gizatasuna ere erraietatik erauzteko. Basakeria hura hitzez nekez azal daitekeen arren, isiltasun etsia hausten du Billie Holidayk Strange Fruit “Fruitu arraroa” izeneko kantu baino gehiago lantu hura kantatzen duenean: Hegoaldeko zuhaitzek fruitu arraroa ematen dute / odola hostoetan eta odola sustraietan. / Gorpu beltzak kulunka hegoaldeko haize leunean / fruitu arraroa makaletatik zintzilik[183].

      Eta harrigarria bada ere, nigger bezalako irain izugarri bat helburu-taldeko kideen arteko adiskidetasun keinu boteretsua bihur daiteke, zapalduek elkarri laguntasuna adierazteaz gain, zapaltzailearen gorroto eta basakeriatik bakartzen eta, hortaz, babesten dituena —gogoratu irlako berjabetzeaz ari garela—.

      Jakina, irlako berjabetzeaz ari garenez, beltzek hitza erabil dezaketen eta erabiltzen duten arren, horrek ez du esan nahi irainaren helburu-taldetik aparteko kideek, kasu honetan beltzak ez direnek (zuriek, besteak beste) erabil dezaketenik. Esate baterako, joan den mendeko 90eko hamarkadan eztabaida ia historikoari hasiera eman zitzaion Spike Lee eta Quentin Tarantino amerikar zinema zuzendarien artean, lehenak (beltzak) salatu zuenean nigger/nigga hitzaren gehiegizko erabilera bigarrenaren (zuriaren) Jackie Brown filmean: orotara, 38 aldiz. Garai hartako elkarrizketa batean Leek zioen: Ni ez nago hitzaren kontra (kontra nagoen arren) eta erabiltzen dut, baina ez gehiegi. Eta bada horrela hitz egiten duen jendea. Baina Quentin maiteminduta dago hitz horrekin. Zer bihurtu nahi du: ohorezko gizon beltza?[184]. Eta beste elkarrizketa batean dio: Eta nik uste dut afrikar amerikar gisa eskubide handiagoa dudala hitz hori erabiltzeko[185]. Horrek, jakina, zerikusia du hitzaren berjabetzea irlakoa izatearekin eta ez harrotasunezkoa: beltzek erabil dezakete beltzak ez direnek erabili ezin dutena.

      Beraz, harrotasunezko berjabetzea eta irlako berjabetzea bereiziz, ñabardura garrantzitsu batez bereiz daitezke queer eta nigger/nigga bezalako hitzak, oso kontuan hartzekoa irainaren helburu-taldeko kideen duintzea eta onarpena nahi bada eta ez estigma betikotzea.

      Euskarari dagokionez, nahiz eta neurri txikiagoan, antzeko ibilbidea erakutsi dute hitzetako batzuek. Queer (kuiar/kuir) hitza bera mailegatua den arren, harrotasunez aldarrikatzen da gaur egun, oro har, konnotazio negatiborik gabe eta helburu-taldeko kideen deitura gisa. Beste hitz batzuek izan duten bilakaeraz ohartzeko, lehenik eta behin jakin behar da hitzak helburu-taldeko kideen artean eta eurengandik aparte nola erabiltzen diren. Jo dezagun bollera hitzera adibidez. Itxaro Bordak[186] ipuin oso polit bat du Etimologia ariketa mihise artean izenekoa, zeinetan bi emakume maitalek bollera hitzaz diharduten.

      —Bollera aditzen duzun bakoitzean bisigu begiak zabaltzen dizkidazu: ez nauzu ulertzen ala?

      —Konprenitzen, konprenitzen zaitut, bistan dena, baina badira maite ditudan hitzak, eta maite ez ditudanak. Zuk nire frantseskeriak gaitzesten dituzu, baina zu prest zintekea bollera-ren antzeko gaztelerako barbarismoa ez zaidala gustatzen onartzeko?

      —Bollera hiztegietan dago, badakizu? Denek erabiltzen dute, idazleek, bertsolariek… laidoa zena gaur harrotasun marka da, ahalkearen holtzen harainditik.

      Elkarrizketako emakumeetako bat Iparraldekoa da, bollera hitza gustatzen ez zaiona, eta Hegoaldekoa bestea, Majo, frantseskeriak gaitzetsi arren, hitz bera darabilena. Iparraldeko maitaleari hitza ez gustatzearen arrazoiak ez du kasu honetan zerikusirik homofobiarekin, gaztelaniatik bete-betean mailegatutako hitz bat jasan beharrarekin baino (barbarismoa deritza hitzari, gure artean erdarakada deitu izan zaiona alegia). Majok, orduan, argitzen dio hemen mintzagai duguna, hots, laidoa, iraina harrotasunez aldarrikatzen dela gaur egun lotsa bera gaindituz[187]. Bestalde, hitzaren erabilera ez da mugatzen iraina pairatu izan duten helburu-taldeko kideetara, horretatik kanpo ere erabiltzen baita. Beraz, harrotasunezko berjabetzea da bollera hitzarena barbarismoak gorabehera —bide batez, gouine hitza ere erabiltzen du Bordak ipuinean, frantseseko hitz beretik datorrena, bollera hitzaren esanahi berarekin, eta Iparraldeko (euskal) hizkeretan erabiltzen omen dena lagunartean—[188].

      Zailagoa gertatzen da irlako berjabetzea jaso duen irainik aurkitzea euskal hitzen artean. Adibidez, mari-mutil hitza ez dakit harrotasunezko berjabetzea edo irlako berjabetzea jaso duen hitza den. Oso samurra da, adibidez, Ana Jakak hitz horretaz egiten duen hausnarketa, mari-mutila sentitzen ote den galdetzen dion kazetariari erantzunez: Bai, eta sentitzen naiz. Txikitan hala deitzen zidaten irain moduan, baina denborarekin ahalduntzen zara eta hitz horiek zeure egiten dituzu. Orain zerbait polita bezala, bandera bezala eramaten ditut hitz hauek[189]. Beharbada kazetariak galdera egiterakoan hitza bera erabiltzea izan daiteke harrotasunezko berjabetzearen seinale.

      Beste alde batetik, gaztelaniaz irlako berjabetzea duten hitzak aurkitzea ez da euskaraz beste kostatzen. Adibidez, Devenir perra “Urdanga bilakatzea”[190] izeneko liburuan, Itziar Zigak behin eta berriro aldarrikatzen du puta hitza: Beti gustatu izan zait zein soinu duen puta hitzak. […] Irainaren berjabetze boteretsutik[191]. Eta geroxeago: Interesatzen zait jakitea nondik eta zertarako janzten dugun puta mozorroa emakume feminista askok (lan sexuala diruz ordainduta zein musu-truk egin)[192]. Lan horretan, hitza bera aldarrikatzeaz gain, laidoaren berjabetzearen aipamena ere egiten du idazleak. Bere burua puta eta feministatzat hartzeraino darabil hitza lan horretan, Puta (eta) feminista deritzan atalean: […] beti definituko dut nire burua feminista gisa. Morbo handia ematen dit zeren nork bere buruari puta deitzeak beste fama txar du horrek. Ez da puta hitza bakarrik, izenburutik bertatik ageri den perra (lit. txakur eme; urdanga) hitza ere jasotzen da testuan zehar adiera berarekin. Alabaina, esango nuke puta hitzaren berjabetzea, oro har, ez dela harrotasunezkoa gaztelaniaz, irlakoa baino, hots, irainaren helburu-taldekoen arteko adiskidetasunezko harremanak eraikitzeko eta zapalkuntzatik bakartu eta babesteko balia badaiteke ere, ez da espero kanpo taldekoek erabiltzea iraina jaso dutenei zuzentzeko: horien ezpainetan hitza laidoa da oraindik. Alde horretatik, gaztelaniazko puta hitzaren berjabetzea ingelesezko nigger/nigga hitzarena bezalakoxea delakoan nago. Euskaraz, beste alde batetik, ez dut uste puta hitzaz ezta berjabetu garenik ere —urdanga hitzaz ere ez—, Bernardo Atxagaren Eguneroko bizitzako idazkari lotsati hark aspaldi aldarrikatu zuen arren (Eta aste berean Ni puta bat naiz oihuztatu zuen ezkontza despedidan Champagne / Olivetti batean bere lehen gutun erromantikoa osatu zuen sekretaria lotsati hark)[193]. Hitzak ez dio irain izateari utzi Egungo Euskararen Hiztegiari begiratuz gero, adibidez, eta sareko bilaketetan ere ez dut aurkitu hitzaren berjabetzea adierazten duen aipamenik. Azkenik, hitz laidogarriarekin batera etortzen dira batzuetan gertakari latzak, hala nola, Baionako liburu-denda batean Puta zikinak liburu argitaratu berriaren aleei[194] eraso egin zietenean[195]. Dudarik gabe, hitzak laidoa izaten jarraitzen du euskaraz.

[173]  Ingelesez (slur) reappropiation edo reclamation deitu izan zaio. Berjabetze eta berjabetu hitzak baliatuko ditut hemen, Amaia Alvarezi (2013) jarraituz.

[174]  Robin Jeshion (2020).

[175]  In essential ways, my homosexual needs have made me a nigger (Goodman 1977 [1969]).

[176]  What makes me a nigger is that it is not taken for granted that my out-going impulse is my right (Ibid.).

[177]  Amaia Alvarez (2013).

[178]  Laburdurak: iz. = izena; izond. = izenondo (adjektibo). Ainhoa Güemes (2013), Josebe Alkortak euskarara itzulia.

[179]  Ainhoa Güemes (2014). Kuiar aldaeraren oso agerraldi bakanak daude.

[180]  Ikus, adibidez, June Fernández (2021) edo Amaia Alvarez eta June Fernández (2021-2022, 2023). Queer/kuir hitzaren inguruan, ikus Alvarez eta Fernández (2023: 65-67) ere bai. Kuir aldaera badoa astiro-astiro zabaltzen, adibidez: Kuir Eztanda, Durangoko LGTBIQ+ komunitateak “arau zisheterosexuala arrakalatzeko” sortu duen taldearen deitura da (Ekaitz Herrera 2022); kuir ahalduntze mugimenduaren berri jasotzen da prentsan (Reyes Ilintxeta 2023b); edo Kuir ikuspegia euskal eszena garaikidean izeneko mahai-ingurua egin zen Ehgam Nafarroa elkarteak antolatutako Xoka. Jite disidenteak izeneko jardunaldien barruan (2023ko azaroaren 16an).

[181]  Sarasola, Ibon, Pello Salaburu eta Josu Landa (2001-2007); Sarasola, Ibon, Pello Salaburu eta Josu Landa. (2009-2023). Queer/kuiar/kuir hitzaren ordain gisa proposatu du marioker hitza Amaia Alvarezek (Alvarez eta Fernández 2021-2022). Euskal irainetako mari eta heterozuzen kontzeptuaren alternatiba izan daitekeen oker elkartuta sortu dena (Alvarez eta Fernández 2023: 23). Marioker hitza zabalduko balitz ere, kuir teoria, kuir mugimendua eta abar esaten segituko genukeelakoan nago, ez marioker teoria edo marioker mugimendua —esan gabe doa—.

[182]  When you are humiliated day in and day out by nagging signs reading “white” and “colored”; when your first name becomes “nigger” and your middle name becomes “boy” (however old you are) and your last name becomes John… then you will understand why we find it difficult to wait. (Martin Luther King 1963).

[183]  … Southern trees bear strange fruit / Blood on the leaves and blood at the root / Black bodies swinging in the Southern breeze / strange fruit hanging from the poplar trees (Billie Holiday 1939 Strange Fruit). Ikus Angela Davis (1999).

[184]  I’m not against the word (though I am) and I use it, but not excessively. And some people speak that way. But Quentin is infatuated with that word. What does he want to be made —an honorary black man? (Army Archerd 1997).

[185]  Also, I think as an African American I have more of a right to use that word. (Kevin Merida 1998).

[186]  Itxaro Borda (2022, 2023: 125-134).

[187]  Norbere identitatearen eta bollera edo zehazki, bollera ez-bitar (euskalduna) izatearen inguruko hausnarketa interesgarria egiten du, adibidez, Garazi/Gatx Eizagirrek (d.g.; Alvarez eta Fernández 2023: 64).

[188]  Bollera hitzerako, ikus Alvarez eta Fernández (2023: 64-65). [Gouin] Normandiar jatorriko hitza da, XVII. mendekoa, ustel erran nahi du, zikin, likits, lizun, 1867az geroztik emazte homosexuala izendatzeko idazten zela segurtatzen dute testu zaharrek… gaskoitik mailegatu goya, gotya luke iturburu, sehi, neskame, neskazahar… den-denak ongi ikusiak ez ziren emakume ezberdinak kualifikatzeko. (Borda, in Alvarez eta Fernández 2023: 133).

[189]  Reyes Ilintxeta (2023a).

[190]  Liburua euskarara itzulita ez dagoen arren, halaxe egiten zaio aipamena Miren Agur Meabek euskaratutako egile beraren Norberaren zuloa izeneko testu laburrean.

[191]  Siempre me ha gustado cómo suena la palabra puta. […] Desde la poderosa reapropiación del insulto (Itziar Ziga 2009: 15-16).

[192]  […] siempre me definiré como feminista. Me da mucho morbo porque tiene tan mala fama como llamarse a una misma puta. (Ibid., 30).

[193]  Bernardo Atxaga (1978).

[194]  Juno Mac eta Molly Smith (2022).

[195]  Ikus, adibidez, Katakrak (2023) argitaletxearen salaketa.

3.5.
FRANTZIAKO ANDEREA
ETA AMAGINARREBAREN
HIZKUNTZAK

      Hizkuntzari esker gozatu beste sufritzen dugun ni bezalako euskaldunoi ilea laztu egiten zaigu euskal balada ahaztezinetako batzuk aditzen ditugunean. Ni neu Frantziako anderea izenekoak —Frantzia kortekoa ere deituak— hunkitzen (eta liluratzen) nau bereziki, Ruper Ordorikaren ahotsean entzuten dudanean mendebaldeko aldaeretako batean[196], edo inoren ahotsik ezean, balada biltzaile eta aztertzaileek han eta hemen jaso dituzten aldaerak irakurtzen ditudanean. Balada horrek amaginarreba gaiztoaren gaia jorratzen du[197]. Honelaxe hasten da[198]:

Etorri nintzanean

Prantzie-kortetik,

ama bilatu neban

suitian tristerik

                           (Undurraga, Zeanuri)

      Eta ama zer dela-eta triste? Bada, nobedade barriak entzun omen ditu: semeak Frantzia Korteko emaztegaiarekin ezkondu asmo du. Amak halakorik nahi ez (es dot gura prantsesik / ain gutxi errenik [errainik]) eta hara non hiltzeko agindua emango dion semeari. Alferrik esango dio ezetz hasieran, Juanita hilko du-eta gero. Hona bihotzondokoa eragiten diguten biktimaren hitzak heriotzaren atarian:

Oi, horren puñalaren

puntien zorrotza!

Ikusiz beste barik

Ilten deust biotza!

                           (Undurraga, Zeanuri)

      Hala ere, Juanitak ez du etsiko: bere bizia salbatu nahian, mutilari eskainiko dizkio izaraz jantzitako zazpi zaldiak, perlaz estalitako zortzigarrena, urre kaliza eta abarrak. Alferrik, hiltzailea ez da-eta errukituko[199]. Hil hurren, emaztegai gazteak amaginarreba madarikatuko du[200].

—Ai, neure amaginarreba,

muskerrez betia,

Sugeak egingo al dautzu

arratserako ohia!

                           (Dima, Bargundia)

      Katartikoa da madarikazio hori, Juanitaren askabide oldarkorra amaginarrebaren kondenarekin batera. Goren gradura heltzen da balada, Juanitak, poesia darien hitz etsituen ondotik (ilten deust biotza), madarikazioa ahoskatzen duenean. Ustekabeko indar apurtzailea dute tabu hitzok. Beste alde batetik, beharbada ez gaitu ezustean harrapatzen, bai jakina asaldatzen, baladaren gai nagusiak, alegia, gizonak emaztegaiari edo emazteari heriotza arteko bortizkeria jasanaraztea. Jon Juaristik[201] dio euskal baladetan obsesiboki errepikatzen diren gai bietako bat dela zaldun despotikoek beren emazteei ematen dizkieten tratu txarrak (batzuetan uxorizidioraino —senarrak emaztea hiltzeraino— heltzen direnak). Horrezaz gain, esan beharra dago balada horren aldaeretako batzuetan, emaztea haurdun dagoela. Hortaz, Juanitarekin batera, sabelean daraman haurra ere hiltzen du gizonak[202]. Beste alde batetik, emaztegaia kanpotarra, frantsesa, izatea eta kanpoko ezkontide horren kontrako bortizkeria bera ere hunkigarria da, baina ez ezezaguna guretzat. Jesús Antonio Cidek uste du[203] balada horretan zein antzeko beste batzuetan exogamiaren aukeraz eta aukerarik ezaz hausnartzen dela eta [ni bezalako] entzuleok […] katartikoki identifikatzen [gar]ela —katarsia berriro— heriotza edo muturreko bortizkeria bidegabea jasaten duen parte ahulenarekin, exogamoarekin, errukiaren bitartez. Oso bestela, ezustekoa da Juanitak, ataka zailean dagoela, bere bizia salbatzeko egiten duen ahalegina mutilari ondasunak —ezkonsaria, itxuraz—[204] eskaintzen dizkionean. Ez, Juanitak ez du amore ematen, ahal duen bitartean behintzat[205], eta madarikazioak berak ere (Ai, neure amaginarreba / muskerrez betia) erakusten du azkenera arte eusten diola.

      Aldeak alde, Frantziako anderea balada eder bezain lazgarriaz gain, amaginarrebarekin eta, oro har, zehar-ahaideekin edo ezkontza-ahaideekin oso kontuz ibili beharra dagoela erakusten digute amaginarrebaren hizkuntzek (mother-in-law languages ingelesez). Hala deritzatenek, pentsa litekeenaren kontra, ez dira berez ez amaginarrebarenak ezta hizkuntzak ere, zehar-ahaideekin zerikusia duten hizkera bereziak baino. Tabu hitzak saihesteko hizketatzat ere har litezke eta horretatik datorkie saiheste hizketa (avoidance speech ingelesez) deitura bera ere.

      Amaginarrebaren hizkuntzak Australian aurki daitezke, esate baterako, pama-nyungatar hizkuntzetatik zenbaitetan, hala nola, irakurleari dagoeneko ezaguna zaion dyirbalez edo warlpirieraz. Australia alde batera, Afrikan topatzen ditugu nagusiki, zehazki Hegoafrikan, zuluera edo xhosera bezalako hizkuntza bantuetan, adibidez, eta Afrikako Adarrean ere bai, Lur Garaietako ekialdeko hizkuntza kushitikoetan hain zuzen, hala nola, Etiopiako kanbaateraz.

      Amaginarrebaren hizkuntza ia guztiek deitura berezi bat jasotzen dute zehar-ahaideekin edo errespetuarekin zerikusia duena. Kanbaateraz, esate baterako, ballishsha hitzaren bitartez adierazten dira emakume ezkonduek zehar-ahaideei erakusten dieten errespetuzko jokabidearen askotariko alderdiak[206]. Alderdi horietako batzuk hizketarekin lotuak daude eta batez ere zehar-ahaide horien izenak eta izenon hasierako lehen silaba duten bestelako hitzak ezin esatearekin; ballishsharen beste alderdi batzuk, berriz, saiheste fisikoari dagozkio, hala nola, emazteek zehar-ahaideei eta batez ere aitaginarrebari begietara ez(in) begiratzearekin bizitza osoan zehar[207]. Alderdi linguistikoei dagokienez, kanbaateraz, emakumeen hizkeraren berezitasunak lexikoak baino ez dira, alegia, eta ez diote eragiten ez gramatikari ezta oro har fonologiari ere, eta horrelaxe izaten da orokorrean amaginarrebaren hizkuntzetan, ñabardurak ñabardura.

      Askotarikoak dira zehar-ahaideen izenaren lehen silaba duten hitzak saihesteko estrategiak kanbaateraz —oso laburbildurik emango ditudanak jarraian—[208]. Saiheste estrategia nagusietako bat da ballishsha hiztegiaz baliatzea, hau da, hizkuntzan erabiltzen diren hitz arrunten ordezko kopia semantikoak edo hitz bikiak erabiltzea. Hiztegi hori txiki samarra da Yvonne Treisek dioenez —kanbaateraz orotara halako berrogeita zortzi hitz aurkitu ditu— eta emakume ezkonduek baino ez dute erabiltzen. Hiztegi berezia baliatzeaz gain, estrategia orokorretako bat perifrasia deritzana da, hau da, hitz bakarrean esan daitekeena itzulinguruka adieraztea. Adibidez, jo dezagun “aitaren arreba” adierazi nahi dela, orduan hitz egiten duena esaten da edo “ama” adierazi nahi bada, erditzen dena esaten da. Eta badago azken baliabide gisa erabil daitekeen estrategia bitxi bat, hots, tabu hitza soomm- ‘esanezin, ahoskaezin’ adierazten duen hitzaz ordezkatzea. Adibidez, Gammeebo bada saihestu beharreko zehar-ahaidearen izena, orduan antzekoa den tabu hitza hautatzen dute gammá ‘adats’ eta soomm gaineratuz, soommá esaten dute.

      Bestalde, kanbaateraz halakorik ez dagoen arren, beste hizkuntza batzuetan, esaterako, sidaameraz, Etiopiako hizkuntza hau ere, silaba edo fonema ordezkapena ere egiten da. Zehazki, emakume batek bere aitaginarrebaren izenaren lehen silaba bera duen hitz bat ahoskatu behar badu, orduan, hasierako fonema ordezkatzen du s batez. Esate baterako, dikko “merkatu” esan behar badu, sikko esaten du[209].

      Ikusten denez, abilezia linguistiko berezia behar da tabu hitzak amaginarrebaren hizkuntzaren estrategiez saihesteko. Eta honaino helduta, baten batek pentsatuko du ea zer gertatzen ote den emakume batek tabu hitzak esaten baditu, ballishsha erabili beharrean. Yvonne Treisek dio kanbaateraz mintzo diren hiztunen sinesmenaren arabera, ballishsha erabiltzen ez duten emakumeen seme-alabek lurra jaten dutela euren txizarekin nahasita, euren kakarekin jolasten dutela edo ez direla behar bezala hazten ezta garatzen ere —hamaika ikusteko jaioak gara—. Zigor zehatz eta mundutarragoei dagokienez, bestalde, ez dirudi datu-emaileen artean adostasunik dagoenik. Batzuek diote etxe batzuetan behintzat zigorra ezartzen zaiola emazteari eta berarekin batera baita senarrari ere. Zigor horietako bat da zezen bat hiltzea eta zehar-ahaideei ematea, nahiz eta horrek ez duen esan nahi zezen bat izan behar denik halabeharrez, ahari bat ere izan daiteke, eztia edo edari alkoholdunak. Beste batzuek, berriz, diote ez dagoela berez zigorrik, arauak ez betetzeak emaztearen zehar-ahaideen haserrea eta ahaideen lotsa eragiten duen arren.

      Harrigarria gerta daiteke beharbada Mendebaldeko kulturan hazia eta hezia dagoenarentzat halako hizkerak izan badirela jakitea tabu hitzak ezin ahoskatzeagatik, eta hizkera horiek ez erabiltzeak nolabaiteko zigorra ekar dezakeela. Alabaina, badira oraindik ere, hizkuntzak, kulturak eta identitateak bat egiten duten herriak, eta kultura transmisioa hizkuntzarik gabe —amaginarrebaren hizkuntzarik gabe besteak beste— ulertzen ez dutenak, edo hizkuntza (eta kultura) galduz gero, identitatea bera ere galduko luketela sentitzen dutenak. Nolanahi ere den, ikertzaile batzuek ohartarazi digutenez, amaginarrebaren hizkuntzari eta oro har tradizio linguistikoari atxikitzeak zigor lazgarriagoa ekar diezaioke emakume bati zezen bat hil eta zehar-ahaideei oparitu behar izatea baino, ondoren ikusiko dugun bezala, izuaren gordelekuetan barrena[210] goazela.

      Lehenago ere aipatu dut amaginarrebaren hizkuntzek askotariko deiturak jasotzen dituztela. Sesothoeraz[211] eta beste hizkuntza bantu batzuetan hlonipha deritzate, zulueraz “errespetatu” adierazten duen hitzaz baliatuz[212]. Puleng Thethelak[213] hlonipha eta, oro har, sexu diskurtsoak aztertu ditu sesothoeraren hizkeretako batean, zehazki, hego sothoeraz. Ohartarazi beharra dago, baina, ikertzaile horrek hlonipha hitza erabiltzen duenean, ez dela ari zehatz-mehatz orain arte amaginarrebaren hizkuntza deitu izan dudanaz, ezpada emakumeek orokorrean erabiltzen dituzten diskurtso aukerez (adibidez, hitzez eta baliabide erretorikoez). Thethelak bortxaketa edo sexu erasoak jasan dituzten emakumeen polizia galdeketak aztertu ditu eta, erakutsi duenez, lege eremu horretan, generoa eta genero identitatea azaltzen dira diskurtso linguistikoan, eta harreman patriarkal hegemoniko nagusiak mantendu egiten dira hlonipharen bitartez.

      Egileak aztergai dituen galdeketetako bat 18 urteko neskato bati egiten dio (gizonezko) polizia batek, neskatoaren esanetan, haren lagunik onenaren nebak bortxatu egin duelako. Galdeketaren bitartez argitu behar da ea bortxaketarik egon ote den edo onetsitako sexu harremanak baino ez. Ondoren irakur daitezke poliziak neska gazteari egindako galdeketaren pasarteetako batzuk.

      Polizia: Esadazu zer gertatu zen atea itxi zuenean. Neskatoa: Ohera bultzatu ninduen eta gero izarak emateko esan zidan; gero esan zidan nire malkoek ez ziotela batere inporta eta bakarrik nahi zuela, um, um (entzunezina), esan zidan ez ukatzeko pastela; aizto batez sastakatuko ninduela mehatxatu zuen. Polizia: Esaten ari zara gizonak hitz horiek erabili zituela? Zugandik zer nahi zuela esan zuen zehazki? Izarak! Ez dut uste horiek izango zirenik bere hitz zehatzak. […] Bat etorriko litzateke halako hitzak esan zituela entzungo balu? Neskatoa: Ez, jauna, berak ukatuko luke halakorik esan zuela. Egiazki, ez zuen hori esan… izatez, berak hitz egin zuen modua… nola eman nitzake bere hitz zehatzak? Bera… Polizia (neskatoaren hitza etenaz): […] esadazu zer esan zuen bere hitz zehatzak emanez. Neskatoa: Berak esan zuen… (isilune luzea), ez, zaila da niretzat berak esandako hitzak esatea oso baldarrak direlako eta errepikatzeaz lotsatzen naizelako. Orri bat ematen badidazu, idatziko ditut. Edo bestela, nire amak azal al lezake gertatutakoa? Berari dena azaltzen diot-eta. Polizia: Begira, neskatxa, zu zara auzi-jartzailea eta ez zure ama, edo bera bertan zegoen zuok biok sexu harremanak izaten ari zineten bitartean? Bortxaketa salaketa oso gauza serioa da eta ez txantxa bat. Esan itzazu gizonak esan zituen hitz zehatzak[214].

      Thethelak dioenez, poliziak eta neskatoak oso diferente jokatzen dute linguistikoki bortxaketaren aurrean. Neskatoak hlonipha erabiltzen du poliziarekin eta “izarak eman” edo “pastela” bezalako eufemismoak baliatzen ditu sexuaz hitz egiteko. Poliziak bere aldetik ez du eragozpenik hizkera gordinaz hitz egiteko eta kota tabu hitza ere erabiltzen du sexuaren aipamena egiteko. Are gehiago, -na atzizkia gaineratzen dio tabu hitzari (kota-na) sexu harremanak batak besteari egindakoak zirela adieraziz —mutilak neskari eta alderantziz— eta, hortaz, neskak onetsiak halabeharrez (ha lona le ntse le kotana “zuok biok sexu harremanak izaten ari zineten bitartean”). Gazteak saihestu egiten du sexuaren inguruko hitzez hitzezkoa eta hori da, hain zuzen, gizonezko poliziak eskatzen diona. Poliziak, gainera, jakinik ere neskatoak hlonipha erabiltzen duela eta horrek zer esan nahi duen harentzat linguistikoki zein kulturalki (neskatoak izarez hitz egiten duenean, poliziak badaki sexuaz ari dela), esan ezin duena esatera behartzen du eta ez dio hori saihesteko bestelako biderik eskaintzen, tabu hitzak idatziz adibidez, neskak erregutzen dion bezala.

      Ezin ukatuzko gatazka bat sortzen da hemen: lege sistemak neskatoari eskatzen dion hizkuntza zehaztasunak haren genero identitate kulturala, tartean hlonipha, suntsitzen du, eta horrekin batera haren izatea bera. Gainera, eta hori are arriskutsuagoa da neskarentzat, hloniphan jasotzen diren hitzek zerikusia dute ohiko sexu harremanekin (onetsitako sexuarekin esan nahi da), eta ondorioz, hizkera horretan hitz egiteak ahuldu egiten du bortxaketaren izaera kriminala[215]. Ustezko bortxaketa batez hitz egiten ari gara hemen: neskatoak erakusten ez badu sexua bere gogoz kontrakoa eta, hortaz, onetsi gabea zela, kale egingo du salaketak eta zigorrik gabe alde egingo du bortxatzaileak.

      Thethelak bere azterketatik ondorioztatzen duenez, basotho emakumeek bortxaketa kasuak ez irabazteko eragozpenik handienetako batek hizkuntzarekin du zerikusia. Hlonipharen hitzak baliatuz ezin dute behar bezalako argitasun eta zehaztasunez adierazi sexua ez dela onetsitakoa izan eta bortxaketa gertatu dela. Ondorioz, paradoxa izugarri bat dute emakumeok: alde batetik hlonipha baliatu behar dute euren kulturari eta identitateari atxikitzeko eta, hortaz, direna izaten segitzeko, eta, beste alde batetik, hizkera hori baliatuz, bortxaketa lazgarri baten kontaketa behar lukeenak gertaeraren latza lausotu eta ilundu egiten du, salaketa baliogabetzeraino. Bortxatzaileak ez du zigor bat bera ere jasotzen bere delituagatik eta biktimak bi aldiz ordaintzen du ez dagokion zigorra: bortxaketa bera lehenik eta horren ondotik babesgabe utzi eta doilorki traizionatu duen lege sistemarena, zeina bortxatzailearen konplize ezinbestekoa bihurtzen den. Horri dagokionez —irakurleak pentsatuko du beharbada— nobedade gutxi. Alabaina, berritasuna inon bada, sistema patriarkal hegemonikoa estrategia diskurtsibo berezituetan oinarritzen delako ideian dago: emakumeak darabilen estrategia —hlonipha— sistemaren mendeko bihurtzen du eta gizonek, bortxatzaileak zein poliziak, darabiltena menderatzaile.

      Erraza litzateke guretzat esatea konponbidea hlonipha ez erabiltzean datzala. Horrek mendeko egiten bazaitu, emakume, horretatik aska zaitez. Alabaina, lehen esan dudan bezala, hizkuntza, kultura eta identitatea bat datozenean, hlonipha zokoratzeak norberaren identitatea galtzea ekar dezake eta nork utzi nahi dio ba norbera izateari? Ez da bortxaketa salaketa jarri zuen neska gaztea bere hizkera aldatu behar duena, genero identitatea errespetatzen ez duen lege sistema bidegabe eta asimetrikoa da aldatu behar dena.

[196]  Hiru Truku (Ruper Ordorika, Joseba Tapia eta Bixente Martinez) (1994). Zeanuriko Undurragako aldaera da diskoan kantatzen dena (Prantzie-kortekoa, Manuel Lekuona 1933: 71-74; 1984) —ikus Antonio Zavala (1998: 206-208) ere bai—.

[197]  Joseba A. Lakarra, Koldo Biguri eta Blanca Urgell (1984: 105). Egileok diotenez, gai hori euskal tradizioan ez ezik, gaztelar erromantzeetan zein frantziar tradizioan ere ageri da, nahiz eta azken horretatik hurbilago dagoen lehenetik baino. Jo lan horretara xehetasunetarako. Euskal baladak europar baladekiko konparaziorako, ikus baita Jesús Antonio Cid (2000: 26-32) ere.

[198]  Cidek (2000: 17-22) balada beraren bi eredu bereizten ditu, bata mendebaldekoa (Bizkaikoa eta Gipuzkoako mendebaldekoa) eta bestea Nafarroakoa. Etorri nintzanien Frantzie kortetik hasiera du mendebaldekoak eta Baztan eta Larraungoak, berriz, Agur, agur, ama neuria. Ikus lan hori eredu bien konparazio baterako. Ikus baita lan beraren 14. oin-oharra ere, balada hau aztergai izan duten beste aipamen batzuetarako. Azkenik, balada honen askotariko aldaerak jaso eta iruzkintzen ditu Jabier Kalzakortak (2018: 497-560) bere tesi mardulean.

[199]  Cid (2000: 18-19).

[200]  Ez Undurragako aldaeran, baina bai mendebaldeko beste batzuetan (Ibid., 20). Munitibarrekoan, esate baterako, madarikazioak badu berritasunik, Kalzakortaren esanetan (2018: 535), muskerra ohean ez, ez bada ahoan sartzeko desira adierazten delako: Agur, Bizkaiko seme, / amagiñarreba / auen musker andi bet / sartuko ialkana. Egile honek gaineratzen duenez, amaginarrebari lotsagabeki hika hitz egiten dio —iakana hitanozko forman al aditzaren erdian txertatu ote den susmoa agertzen du—.

[201]  Dos tipos de temas se repiten obsesivamente: […] y los malos tratos (que llegan en ocasiones al uxoricidio) infligidos por hidalgüelos despóticos a sus esposas (Juaristi 1989: 12). Juaristik gaineratzen du gai horietatik aldentzen diren baladak geroagokoak direla, zehazki, XVIII eta XIX. mendeetakoak.

[202]  Neregatik espada ere / barnekuagatik. / —Ik barrenian zer dun onbor zar bat baizik? —Onbor zar balin badut egonek emana tuk, / onbor zar balin badut egonek emana tuk (Baztango Gartzainen jasoa). Barruan daraman haurra enbor zahartzat hartzen du senarrak eta Frantziako andereak indarrez erantzuten dio, enbor zaharra baldin badu, hori senarrak eman diola. Ikus Kalzakorta (2018: 499-500), enbor hitzaren inguruko xehetasun interesgarrietarako.

[203]  Halaxe dio Cidek (2000: 32): Creo indudable que en estas baladas se reflexiona sobre la posibilidad o la imposibilidad de la exogamia, y que los oyentes o transmisores se identifican “catárticamente”, mediante la compasión, con la parte más débil, la exógama, que sufre muerte o violencia extrema e injusta.

[204]  Ezkonsaria izan daitekeela dio Cidek (2000: 19).

[205]  Horri dagokionez, Jon Kortazarrek (1982: 104) indar arrazionalarekin lotzen du Juanita, amaginarrebaren indar irrazionalarekin tirabiran.

[206]  Yvonne Treis (2005: 294).

[207]  Ibid., 313.

[208]  Ibid., 302-308.

[209]  Anbessa Teferra (1987: 52-53).

[210]  Joseba Sarrionandiaren (1981) aspaldiko poema liburuaren izenburuaren zati bat lapurtuz.

[211]  Sesothoera da basotho izeneko herritarrek Lesothon eta Hegoafrikan hitz egiten duten hizkuntza bantu bat.

[212]  Hlonipha amaginarrebaren hizkuntzei oro har ematen zaizkien definizioei lotzen zaie. Hitz horren definiziorako, ikus, besteak beste, Rosalie Finlayson (2009).

[213]  Puleng Thethela (2002).

[214]  Ibid., 183.

[215]  Ibid., 183-184.

Amaiera

      Liburu honetan hizkuntzaren labirintoan zehar ibili gara sexua eta generoa gogoan genituela, eta haragizko zein fikziozko emakume asko izan ditugu bidelagun, hala nola, Utergako Joana, Klementzia Richard, emazteki lilitxoak, Virginia Woolf, Tramana eta Brix, King Kong neska, Frantziako anderea, eta definizio bitar zurrunei ihes egiten dieten Katalina Erauso edo nokazale gazte ez-bitarrak beste batzuen artean. Lihozko hari gorri banari segika ibili ditugu labirintoko bideak.

      Askotariko gaiak ukitu ditugu eta zer pentsatua emango zioten irakurleari: maskulino ezmarkatuaren ajeak eta sendabelarrak; noka, xoka eta toka; ahots bitasuna; soinu espazioa eta isiltasuna; tabuak eta eufemismoak; irainen berjabetzea, amaginarrebaren hizkuntzak eta abar. Nire asmoa izan da, iritziak gorabehera, genero gramatikala edo madarikazioak bezalako gertakari linguistikoen gaineko gogoeta egitea eta irakurlea gure jokabide linguistikoez ohartaraztea: nokadunak izanik, kalean zukaz baliatzen ote garen neskekin eta toka, berriz, mutilekin; madarikatzen ote dugun ala ez; zenbateraino eta noren aurrean; isilik gelditzen ote garen hitz egitea dagokigunean edo, alderantziz, hitz egiten ote dugun isilik egotea hobe genukeenean; hitz txandak errespetatzen ditugun edo bestearen hitza zapuzten; mintzagaiaz asko jakinik ere, zalantzati agertzen ote garen besteon aurrean hizketan, edo, txintik jakin gabe, ziurtasun erabatekoarekin… Hori guztia jakin ezean, nekez jakingo dugu norantz goazen eta batez ere norantz joan nahi dugun. Aspaldi hasitako hausnarketa kolektiboari segida eman nahi izan diot horrela, ezagunak diren alderdiak birpentsatuz eta ezezagunak direnak erakutsiz. Beharbada euskal diskuntza (hizkuntza disidentea) bera eraikitzen (edo behintzat euskal hiztunak deseraikitzen) laguntzeko ere balia liteke gogoeta hau.

      Bestalde, ikerketen emaitzak hor daude eta ukaezinak dira —zientziaren mugen barruan beti ere—, eta emaitza horien arabera, emakume eta gizonen arteko sexu-genero arrakala linguistikoa egon badago, batez ere —baina ez bakarrik— elkarrizketetan. Horrek, baina, ez du esan nahi joera orokorrek salbuespenik ez dutenik, esate baterako, emakume batzuek espazio publikoan hitz egiten ez dutenik, sendo gainera, edo madarikatzen ez dutenik Tramanak eta Brixek bezain ozenki. Beharbada ez dago labirintotik irteteko bide bat bakarra, ez baitago norbere burua hizkuntzaren bitartez adierazteko modu bat bakarra ere, izan emakume, izan gizon, izan ez-bitar. Beharbada iraultza handia gure txikien ikasgeletan hasiko da, gure gazteak unibertsitatera (edo beste inora) heltzen direnerako, denbora larregi igaro baita rol zaharrak irauli eta berreraikitzen hasteko. Mariasun Landa maistra handiaren ipuinetako pertsonaia gogoangarrien eskutik abia gintezke beharbada[216]. Asko eta askotarikoak dira bere ipuinetako neskato eta emakumeak, estereotipoak abandonatzen dituztenak, sugandilek buztana nola —norberak hauta ditzala maiteenak, euskaldunon liburutegi sentimentalean ez baitira falta—. Eta pertsonaia nagusien artean, gizonezkoak horrenbeste ez diren arren, bada bat bereziki samurra, bere bidetik irten den errekastoa: Juan Jose (J.J.), krokodiloa ohe azpian aurkitu zuen banku bateko administraria; zazpietan esnatzen zena, txukun eta arduraz janzten zena, gustatzen zitzaiona Elenak, praktiketako neskak —hur distiratsuak bezalako begiak zituenak—, bere esku zainduei erreparatzea, edo bibotetxo gaztaina koloreari edo gorbatari![217] Ez, ez dago ez emakume ez gizon izateko modu bat bakarra —krokodiloak edonoren ohe azpian ager daitezke—. Izatez, norbera Inurri bitxia[218] ere izan liteke, bere buruarekin batere gustura ez zegoena, ezta batere baina eta besteak ez bezalakoa izatea hautatu eta goitik behera antzaldatu zena —burua handitu, gorputza goitik behera urdinez koloreztatu…—, halako batean inurritegitik kanpora bota zuten arren. Hizkuntza aldatzea hautu indibiduala ere izan daiteke, beraz, norberarengan hasten baita iraultza betierekoa.

Algortan, 2024ko urriaren 2an

[216]  Mari Jose Olaziregik (1999: 29) dioen bezala, [Landaren] “pertsonaiek sexu-estereotipoak hankaz gora jartzen dituzte”.

[217]  Landa (2002: 8).

[218]  Landa (2004: 2). Juan Jose, Inurri bitxia eta beste pertsonaia ahaztezin batzuen azterketarako, ikus Olaziregi (2020). Egileak bertan dio Emozioen Gramatika eskaini digula bere lanarekin Mariasun Landak, eta hara non deskubritu dudan bat-batean nire gramatikaririk faboritoenetakoa, urteotan uste izan dudanaren kontra, Mariasun Landa dela. 2023ko Emakunde Saria jaso zuen idazleak “sormenaren bitartez berdintasunari eta emakumeen eta nesken duintasunari egindako ekarpenagatik”.

Aipamenak

Aduriz, I. (2021). Filigranes amb el gènere. In C. Junyent (ed.). (255-257).

Agirre, L. eta Eskisabel, I. (2019). Trikua esnatu da. Euskaratik feminismora eta feminismotik euskarara. Lisipe, Susa.

Agirre, Tx. (1992 [1901]). Kresala. Arantzazuko Frantziskotar Argitaldaria.

Alberdi, X. (1993). Hika tratamenduaren balore sozio-afektiboak. FLV, 64, 425-442.

Alberdi, X. (1994a). Hitanoa non eta nork erabiltzen duen. Euskera, 39, 984-993.

Alberdi, X. (1994b). Euskararen tratamenduak. Erabilera. (Doktore tesia). UPV/EHU.

Alvarez, A. (2011). Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan. (Doktore tesia). UPV/EHU.

Alvarez, A. (2013). Glosategia. In I. Castillo eta I. Retolaza (koord.). https://armiarma.eus/edo/liburua-genero_ariketak19

Alvarez, A. eta Fernández, J. (2021-2022). Nola esan/izan bollera euskaraz. Zinegoak. https://zinegoak.com/EU/nola-esan-izan-bollera-euskaraz/

Alvarez, A. eta Fernández, J. (2023). Mariokerrak. Nola esan/izan bollera euskaraz. Txalaparta.

American Psychological Association. (2020). Publication Manual of the American Psychological Association. The Official Guide to APA Style. Zazpigarren argitaraldia.

Ansorena, J.I. (2024, martxoak 17). Ez dut moztuko bizarra. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2863/ez-dut-moztuko-bizarra

Apaolaza, U. (2023, martxoak 26). Ez dakit. [Materialismo histerikoa] Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2818/materialismo-histerikoa

Aranbarri, I. (2006). Zineman. Hizlandia. Susa. https://www.susa-literatura.eus/liburuak/best1529

Archerd, A. (1997, abenduak16). Lee has choice words for Tarantino. Variety. https://variety.com/1997/voices/columns/lee-has-choice-words-for-tarantino-111779698/

Ariztia, M. (1934). Amattoren uzta (La moisson de Grand’Mère). Gure Herria.

Atxaga, B. (1978). Etiopia. Erein.

Azkarate, M. (1992). Euskara estandarra eta hizkuntza-sexismoa. Ele, 11/12, 91-98.

Azkue, R.M. (1969a). Diccionario vasco-español-francés. 2 liburuki. La Gran Enciclopedia Vasca.

Azkue, R.M. (1969b). Morfología vasca. 3 liburuki. La Gran Enciclopedia Vasca.

Azkue, X. (2000). Hitanoa Zumaian. Egoera, erabilera, transmisioa eta formak. Itxaropena.

Azkune, I. (1979). Katalin Erauso. Gero.

Badihardugu Euskara Elkartea. (d. g.). ahotsak.eus Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea. https://ahotsak.eus/

Barquín, A. (2008). Euskararen erabilera ez sexista. Emakunde, Eusko Jaurlaritza.

Baxter, J. (2014). Double-Voicing at Work: Power, Gender and Linguistic Expertise. Palgrave Macmillan.

Beard, M. (2017). Women & Power: A Manifesto. Profile Books. [2018. Mujeres y poder: un manifiesto. (S. Furiók gaztelaniara itzulia). Crítica.]

Bereziartua, G. eta Muguruza, B. (d. g.). Hitanoaz.

Bereziartua, G. eta Muguruza, B. (2021a). Basque informal talk increasingly restricted to men: The role of gender in the form of address hika. Journal of Language and Linguistic Studies, 17 (1), 360-376.

Bereziartua, G. eta Muguruza, B. (2021b). Hizkuntza-tratamenduak Dragoi Bolan: hierarkia, gaiztotasuna eta etsaitasuna. FLV, 132, 319-348.

Bereziartua, G. eta Muguruza, B. (2024). “Are you man enough?” Gender as an increasingly decisive factor in the choice of Basque personal pronouns. Language and Communication, 94, 28-40.

Bergen, B.K. (2016). What the F: What Swearing Reveals About Our Language, Our Brains, and Ourselves. Basic Books.

Berri Txarrak. (2003). Izena, izana, ezina. Libre. Gor.

Bilbao, K. (2022). Euskarazko elkarkari iragangaitzak: lexikoak ala sintaktikoak? FLV 134, 337-373.

Bloomfield, L. (1994 [1933]). Hizkuntza. [Klasikoak 25] (I. Lakak euskarara itzulia). Klasikoak S.A.

Borda, I. (2021). Euri zitalari esker. Susa.

Borda, I. (2022). Etimologia ariketa mihise artean. Zinegoak. https://zinegoak.com/EU/itxaro-borda/. [Berrargitaraturik in A. Alvarez eta J. Fernández. (2023). Mariokerrak. Nola esan/izan bollera euskaraz (125-134). Txalaparta.]

Bosque, I. (2012, martxoak 1). Sexismo lingüístico y visibilidad de la mujer. [Informe de la Real Academia Española (RAE)].

Brizendine, L.M.D. (2006). The Female Brain. Broadway Books.

Castillo, I. eta Retolaza, I. (koord.) (2013). Genero-ariketak. Feminismoaren subjektuak. EDO!

Cid, J.A. (2000). Romancero hispánico y balada vasca. In Antonio Zavalaren ohoretan (70-100). Deustuko Unibertsitatea.

Coates, J. (2013 [2004]). Women, Men and Language: A Sociolinguistic Account of Gender Differences in Language. Routledge.

COCEMFE Nafarroa eta Nafarroako Parlamentua. (2019). Hizkera inklusiboaren gida.[Gaztelaniaz, Guía de lenguaje inclusivo].

Corbett, G.G. (1991). Gender. Cambridge University Press.

Corbett, G.G. (2013). Sex-based and non-sex-based gender systems. In M.S. Dryer eta M. Haspelmath (ed.) The World Atlas of Language Structures (WALS) Online (v2020.3). http://wals.info/chapter/31

Davant, J.L. (2006). Emaztesa? Le Journal du Pays Basque. Euskal Herriko Kazeta. http://www.lejpb.com/idatzia/20060307/art154617.php

Davis, A.Y. (1999). Blues Legacies and Black Feminism. Gertrude “Ma” Rainey, Bessie Smith and Billie Holiday. Vintage Books.

De Vallbona, R. (ed.). (1992). Vida i sucesos de la monja alférez. Autobiografía atribuida a Doña Catalina de Erauso. Arizona State University.

Despentes, V. (2013). King Kong neska. (I. Segurolak euskarara itzulia). In I. Castillo eta I. Retolaza (koord.). https://armiarma.eus/edo/liburua-genero_ariketak04#ohar1b

Despentes, V. (2017). King Kong teoria. (I. Diez de Ultzurrunek euskarara itzulia). Eskafandra, Elkar-Jakin.

Dixon, R.M.W. (1982). Where have All the Adjectives Gone?: And Other Essays in Semantics and Syntax. Walter de Gruyter.

Dixon, R.M.W. (1994). Ergativity. Cambridge University Press.

Domènech, O. (2021). Sobre el llenguatge i el sexisme: qüestió de grisos. In C. Junyent (ed.). (52-55).

Duncan, R. (1988). Miss Triggs. Punch.

Duvoisin, J.P. (1859-1865 [1973]). Bible Saindua. La Gran Enciclopedia Vasca. https://klasikoak.armiarma.eus/idazlanak/D/DuvoisinBibleaI.htm

Echeverria, B. (2016). Harlots and whores but not lovers. Dressing down the pronoun for a female addressee in a Basque Old Testament. In J. Abbou eta F.H. Baider (ed.), Gender, Language and the Periphery (353-380). John Benjamins.

Ehgam Nafarroa. (2023, azaroak 16). Xoka. Jite disidenteak.

Eizagirre, G./G. (d. g.). Euskaldun eta lesbiana identitateak ulertzeko eta sentitzeko era zabaldu egin zait. Zinegoak. https://zinegoak.com/EU/euskaldun-eta-lesbiana-identitateak-ulertzeko-eta-sentitzeko-era-zabaldu-egin-zait-garazi-gatx-eizagirre/

Eizagirre, G./G. (2024). Eskuizkribuak.

Elexpuru, J.M. (1996). Bergara aldeko lexikoa. (Doktore tesia). UPV/EHU.

Elexpuru, J.M. (2018, urtarrilak 11). Guk hitano, hik zergatik ez. Berria. https://www.berria.eus/iritzia/artikuluak/guk-hitano-hik-zergatik-ez_1197632_102.html

Erauso, K. (1829). Historia de la monja alférez, Doña Catalina de Erauso, escrita por ella misma, e ilustrada con notas y documentos por Don Joaquín María de Ferrer. J. Didoten inprimategia.

Estopà, R. (2021). Els científics i les científiques o simplement els científics? Tot depèn del context! In C. Junyent (ed.). (90-92).

Etxaburu, M. (2005). Ondarruko arrantzaleen lexikoa eta toponimia. (Doktore tesia). Deustuko Unibertsitatea.

Etxagibel, J. (2024). Louis-Lucien Bonaparte eta Clémence Richard, frai Jose Antonio Uriartek 1859an gipuzkeratutako Genesiaren zuzentzaileak. ASJU. Apirilak 17. https://ojs.ehu.eus/index.php/ASJU/article/view/25220

Eusko Legebiltzarra. (2022). Hizkera inklusiboa. Gida. [Gaztelaniaz. Guía de lenguaje inclusivo.].

Fagoaga, B. (1961). Algunas frases inéditas del euskera antiguo. Euskera, VI, 27-29.

Fernández, J. (2021, apirilak 25). Kuir. Argia.

Finlayson, R. (2009). Women’s language of respect: isihlonipho sabafazi. In R. Mesthrie (ed.), Languages in South Africa (279-297). Cambridge University Press.

Fishman, P.M. (1983). Interaction: The work women do. In B. Thorne, C. Kramarae eta N. Henley (ed.), Language, Gender and Society (89-101). Newbury House.

Frank, R.M. (1990-08-27). Carta-evaluación relativa a la presente edición crítica de Vida i sucesos, dirigida a David W. Foster.

Garaialde, O. (2024, maiatzak 5). Euskara okupatu, marisolasteko. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2869/euskara-okupatu-marisolasteko

Glaukoma. (2017). Gure kaiola. Kalima. Bonberenea ekintzak.

Goodman, P. (1977 [1969]). The Politics of Being Queer. Unmuzzled Ox 4 (3), 48-57. [Lehen argitalpena: Memoirs of an Ancient Activist. WIN V, Azaroak 15)].

Gornick, V. (1996). Tribute. Approaching eye level. Beacon Press. [2019. Homenaje. Mirarse de frente (J. Osunak gaztelaniara itzulia) (45-69). Sexto piso.]

Granell, A. (2021). Professors, visibilitzem el masculí plural. In C. Junyent (ed.). (81-83).

Greenberg, J. (2005 [1965]). Language Universals: With Special Reference to Feature Hierarchies. De Gruyter / Mouton.

Güemes, A. (2013). Kuiar? Bai, arraro samarra, bitxia. (J. Alkortak euskarara itzulia). In I. Castillo eta I. Retolaza (koord.). https://armiarma.eus/edo/liburua-genero_ariketak06

Güemes, A. (2014). Kuiar manifestua. Gernikako Astra. https://www.naiz.eus/eu/blogs/libre-feminista/posts/kuiar-manifestua

Gygax, P.M., Elmiger, D., Zufferey, S., Garnham, A., Sczesny, S., Stockhausen, L. von, Braun, F. eta Oakhill, J. (2019). A language index of grammatical gender dimensions to study the impact of grammatical gender on the way we perceive women and men. Frontiers in Pychology 10. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.01604

Hall, R.M. eta Sandler, B.R. (1982). The Classroom Climate: A Chilly One for Women? Association of American Colleges.

Hernández-Pina, F. (1984). Teorías psicolingüísticas y su aplicación a la adquisición del español como lengua materna. Siglo XXI.

Herrera, E. (2022). “Arau zisheterosexuala arrakalatzeko” talde berria sortu dute Durangon: Kuir Eztanda. Anboto. https://anboto.org/durango/1664977639870-arau-zisheterosexuala-arrakalatzeko-talde-berria-sortu-dute-durangon-kuir-eztanda

Hewitt, J.N.B. (1903). Iroquian cosmology, First part. Bureau of American Ethnology, Annual Report, 21, 127-339.

Hewitt, J.N.B. (1928). Iroquian cosmology, Second part. Bureau of American Ethnology, Annual Report, 21, 449-819.

Hiru Truku (R. Ordorika, J. Tapia eta B. Martinez). (1994). Mendebaleko euskal baladak. Nuevos Medios.

Holiday, B. (1939). Strange Fruit. Commodore 526. Apirilak 20.

Hualde, J.I., Elordieta, G. eta Elordieta, A. (1994). The Basque dialect of Lekeitio. [ASJUren Gehigarriak 34]. UPV/EHU eta Gipuzkoako Foru Aldundia.

Ilintxeta, R. (2023a, uztailak 16). LGTB Mugimendua. Ana Jaka. Bollera eta marimatrakarekiko elkarrizketa. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2833/ana-jaka-bollera-eta-marimatraka

Ilintxeta, R. (2023b, azaroak 12). LGTB Mugimendua. Oskar Sada “Gomi” marika ekintzailearekiko elkarrizketa. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2846/oskar-sada-gomi-marika-ekintzailea

Ilintxeta, R. (2023c). Jornada Euskal Diskuntza. Ze berri?, 163, 6-7. https://www.zeberri.eus/zeberri163/

Irureta, O. (2019, otsailak 24). Sexismoak gutxietsitakoa feminismoak suspertu al dezake? Larrun 239 (Argia). https://www.argia.eus/argia-astekaria/2633/nokaren-galera

James, D. eta Clarke, S. (1993). Women, men and interruptions: A critical review. In Deborah Tannen (ed.), Gender and Conversational Interaction (231-280). Oxford University Press.

Jay, T. (1996). What to Do When Your Students Talk Dirty. Resource Publications.

Jeshion, R. (2020). Pride and Prejudiced. On the reclamation of the slurs. Grazer Philosophische Studien, 97, 106-137.

Jespersen, O. (1922). Language: Its Nature, Development, and Origin. Henry Holt & Company.

Jijaua. (2021). Jijaua Hiztegia. https://jijaua.eus/hiztegia/

Juanena, A. (1991). Hizkuntz sexismoa eta euskara. Jakin, 65, 97-110.

Juaristi, J. (1989). Euskal baladen Lorea. Flor de baladas vascas. Visor.

Junyent, C. (ed.). (2021). Som dones, som lingüistes, som moltes i diem prou. Eumo.

Kalzakorta, J. (2018). Euskal baladak: azterketa eta edizio kritikoa I eta II. Labayru Fundazioa, Bilbao Bizkaia Kutxa Fundazioa.

Katakrak. (2023). Puta zikinak liburuari egin dioten erasoaren aurrean. https://katakrak.net/cas/blog/puta-zikinak-liburuari-egin-dioten-erasoaren

Kintana, X. (1992, apirilak 1). Anuntxi Aranari emalegez. Euskaldunon Egunkaria.

Kortazar, J. (1982). Frantziako Kortekoa. Litterae vasconicae: Euskeraren Iker Atalak, (1), 97-128.

Labayru Fundazioa. (2014). Labayru Hiztegia. https://hiztegia.labayru.eus/

Lafon, R. (1980 [1943]). Le système du verbe basque au XVIe siècle. Elkar.

Lafon, R. (1999 [1947]). Remarques sur la catégorie de genre gramatical en basque. In J. Haritschelhar eta P. Charritton (prest.). Vasconiana (261-278). Euskaltzaindia.

Lakarra, J.A., Biguri, K. eta Urgell, B. (1984). Euskal baladak. Antologia eta azterketa. Hordago.

Lakoff, G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things. Univ. of Chicago Press.

Lakoff, R. (1975). Language and Woman’s Place. Harper & Row.

Lakoff, R. (2004). Language and Woman’s Place: Text and Commentaries. [Studies in Language, Gender and Sexuality]. Oxford University Press.

Landa, M. (2002). Krokodiloa ohe azpian. Alberdania.

Landa, M. (2004). Inurri bitxia. Erein.

Lhande, P. (2007). Agirre, irakurgaikina. In Yolanda eta beste euskarazko idazlanak (Aitzin solasa, oharrak eta solas-ondoa: Jon Casenave) (83-92). Euskaltzaindia.

Larramendi, M. (1745). Diccionario Trilingue del castellano, vascuence y latín. (2 liburuki). B. Riesgo y Montero.

Lee, J.J. eta McCabe, M. (2020). Who speaks and who listens. Revisiting the chilly climate in college classrooms. Gender & Society, 35 (1), 32-60.

Legorburu, O. (2018a). Genero rolek hitanoaren erabileran izan duten eragina: Antzuolako herritarren diskurtso eta praktikak. (MAL). UPV/EHU.

Legorburu, O. (2018b). Genero rolek hitanoaren erabileran izan duten eragina: Antzuolako herritarren diskurtso eta praktikak. BAT Soziolinguistika Aldizkaria, 109 (4), 111-138.

Leizarraga, J. (1979 [1571]). Iesus Christ gure Iaunaren testamentu berria. Hordago.

Lekuona, M. (1933). Gabon-kantak (Cantas de Nochebuena), etc. Anuario de la Sociedad de Eusko Folklore, 13, 29-86.

Lizartza, R. (2015a, apirilak 14). Hitanoa eta generoa (1). Zuzeu. https://zuzeu.eus/euskara/hitanoa/

Lizartza, R. (2015b, apirilak 15). Hitanoa eta generoa (2). Zuzeu. https://zuzeu.eus/euskara/hitanoa-eta-generoa/

Lounsbury, F.G. (1953). Oneida Verb Morphology. [Yale University Publications in Anthropology 48.] Geoffrey Cumberlege, Oxford University Press.

Luther King, M. (1963). Letter from Birmingham Jail/The Negro is Your Brother. The Atlantic Monthly, August, vol. 212 (2), 78-88.

Lyons, D. (2023). The Power of Keeping Your Mouth Shut in an Endlessly Noisy World. Henry Hold and Company.

Mac, J. eta Smith, M. (2022). Puta zikinak. Sexu-langileen eskubideen aldeko borroka. (A. Astobizak euskarara itzulia). Katakrak.

McEnery, T. (2005). Swearing in English: Bad Language, Purity and Power from 1586 to the Present. Routledge.

Mehl, M.R., Vazire, S., Ramírez-Esparza, N., Slatcher, R.B. eta Pennebaker, J.W. (2007). Are women really more talkative than men? Science, 317, 82.

Merida, K. (1998, maiatzak 1). Spike Lee, holding court. Washington Post. https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1998/05/01/spike-lee-holding-court/4261c29d-edd6-4323-a473-4f12a1040724/

Meruane, L. (2018). Contra los hijos. Penguin Random House.

Michel, F.X. (1857). Le Pays Basque: sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature et sa musique. Librairie de Firmin Didot Frères, Fils et Cie.

Milwood-Hargrave, A. (2000). Delete Expletives? Advertising Standards Authority.

Mitxelena, K. (1988 [1964]). Gabriel Arestiri. Koldo Mitxelena. Euskal idazlan guztiak VI. Hizkuntzalaritzaz I (J.A. Lakarrak prestatua) (179-183). [Egan 1-6: 157-160]. Euskal Editoreen Elkartea.

Mitxelena, K. (1990). Textos arcaicos vascos. [ASJUren Gehigarriak 11]. Gipuzkoako Foru Aldundia.

Mitxelena, K. (2011 [1954]). De onomástica aquitana. In J.A. Lakarra eta I. Ruiz Arzalluz (ed.) Luis Michelena. Obras completas. V. Historia y geografía de la lengua vasca. [ASJUren Gehigarriak 58].

Mitxelena, K. eta Sarasola, I. (1989-2005). Orotariko Euskal Hiztegia. Diccionario General Vasco. Euskaltzaindia. https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_oehberria&task=bilaketa&Itemid=1694&lang=eu

Mogel, B. (1991 [1804]). Ipui onak. Elkar-Euskal Editoreen Elkartea.

Montolio, E. (2021). Més enllà del desdoblament: cap a una comunicació igualitària. In C. Junyent (ed.). (213-215).

Muguruza, B., Bereziartua, G. eta Etxeberria, J. (2020). Ez da mattetzen erakutsi. Azpeitia, hitanoa eta generoen arteko arrakala. Uztaro, 115, 117-143.

Muruaga, B. (1990, martxoak 7). Hizkuntza, kultura eta diskriminazioa. El Diario Vasco.

O’Brien, A. (2010). Maternity dress. In V. Steele (ed.) The Berg Companion to Fashion (501-503). Berg Publishers.

Olaziregi, M.J. (1999). Intimismoaz haraindi: emakumezkoek idatzitako euskal literatura. Oihenart, 17, 1-75.

Olaziregi, M.J. (2003). Bizenta Mogel (1782-1854), edo euskal tradizio literario androzentrikoa pitzatu zenekoa. In A. Arkotxa eta L. Otaegi (ed.), Euskal gramatikari eta literaturari buruzko ikerketak XXI. mendearen atarian. Gramatika gaiak. Iker 14 (II) (203-221). Euskaltzaindia.

Olaziregi, M.J. (2020). Mariasun Landaren literatura: emozioen gramatika. Bilbo Zaharra Forum egitasmoaren XII. ekitaldian emandako hitzaldia, Bilbo, Azaroak 12. [2021. Olaziregi, M.J. Mariasun Landaren literatura: emozioen gramatika. 13 Forum Hitzaldiak (69-83). Bilbo Zaharra.].

Onaindia, A.S. (1984). Juan Antonio Mogel, olerkari. Zer 79. https://www.euskerazaleak.biz/index.php?module=Liburuak&DirToIndex=Aita%20Santi%20Onaindia

Otaegi, L. (koord.). (2008). Literatura terminoen hiztegia. Euskaltzaindia.

Ovidio. (2001). Metamorfosiak. Ovidioren Metamorfosien bertsioa (Juan Kruz Igerabideren bertsioa). Erein.

Padilla, M. (2019). Mailegatze morfologikoa eta generoa euskaraz. FLV, 127, 229-248.

Pagola, R.M. (1984). Neologismos en los juegos florales. ASJU, 18 (1), 53-159.

Pease, A. eta Pease, B. (2001). Why Men Don’t Listen & Women Can’t Read Maps. Pease International Pty Ltd.

Peillen, Tx. (1980). Gonzalo Berceo eta zuberoko euskara. FLV, 34, 37-48.

Peñagarikano, G. (2024, otsailak 20). Hitanoak generoan eragiten dituen zapalkuntzak, gogoetagai. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2860/hitanoak-generoan-eragiten-dituen-zapalkuntzak-gogoetagai

Pérez, M. (1990). ¿Cómo determinan los niños la concordancia de género? Refutación de la teoría del género natural. Infancia y aprendizaje, 50, 73-91.

Real Academia Española (RAE). (2020, urtarrilak 23). Informe de la Real Academia Española sobre el lenguaje inclusivo y cuestiones conexas.

Rey, F. (2013). Emakumeak bere buruari nola? 31 eskutik. Euskararen erabilerari buruz aritzeko talde-bloga. https://31eskutik.eus/2013/12/16/emakumeak-bere-buruari-nola/

Ruiz Arzalluz, I. (1987). Notas sobre algunas traducciones vascas del Nuevo Testamento. ASJU, 30 (3), 709-723.

Ruiz de Larrinaga, J. (1954). Cartas del P. Uriarte al Príncipe Luis Luciano Bonaparte con noticias bio-bibliográficas del P. Fr. Juan Ruiz de Larrinaga, O.F.M. BAP, 10 (2-3-4), 231-302. https://www.rsbap.org/ojs/index.php/boletin/issue/view/171

Russ, J. (1983). How to Suppress Women’s Writing. University of Texas.

Sacks, H. (1972). On the analyzability of stories by children. In J.J. Gumperz eta D. Hymes (ed.), Directions in sociolinguistics: the ethnography of communication (325-345). Holt, Rinehart and Winston.

Sadker, M. eta Sadker, D. (1994). Failing at Fairness: How America’s Schools Cheat Girls. Macmillan.

Sarasola, I. (1990). Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos. [ASJUren Gehigarriak 11]. Gipuzkoako Foru Aldundia.

Sarasola, I. (2008-2024). Egungo Euskararen Hiztegia (EEH). UPV/EHU. https://www.ehu.eus/eeh/

Sarasola, I., Salaburu, P. eta Landa, J. (2001-2007). Ereduzko Prosa Gaur (EPG). UPV/EHU. https://www.ehu.eus/euskara-orria/euskara/ereduzkoa/

Sarasola, I., Salaburu, P. eta Landa, J. (2009-2023). Ereduzko Prosa Dinamikoa (EPD). UPV/EHU. https://www.ehu.eus/ehg/epd/

Sarrionandia, J. (1981). Izuen gordelekuetan barrena. Bilbo Aurrezki Kutxa.

Satrustegui, J.M. (1963-1964). Vocabulario popular. Euskera, 8-9, 325-329.

Satrustegui, J.M. (1977). Promesa matrimonial del año 1547 en euskera de Uterga. FLV, 25, 109-114.

Segurola, I. (1992, apirilak 30). Gizon, gizarte, gizagaixo. Euskaldunon Egunkaria.

Snyder, K. (2014). How to get ahead as a woman in tech: Interrupt men. Slate. https://slate.com/human-interest/2014/07/study-men-interrupt-women-more-in-tech-workplaces-but-high-ranking-women-learn-to-interrupt.html

Solnit, R. (2014). Men Explain Things to Me. Haymarket Books.

Soziolinguistika Klusterra. (2016). Azpeitiko hizkuntza-erabileraren eta hitanoaren presentziaren kale-neurketa. Emaitzen txostena. Soziolinguistika Klusterra.

Teferra, A. (1987). Ballišša: Women’s speech among the Sidama. Journal of Ethiopian Studies, 20, 44-59.

Thethela, P. (2002). Sex discourses and gender constructions in Southern Sotho: a case study of police interviews of rape/sexual assault victims. Southern African Linguistics and Applied Language Studies, 20 (3), 177-189.

Toledo, A.M. (1989). Domingo Agirreren eleberrigintza eta euskal fikziozko prosaren taxuketa. (Doktore tesia). Deustuko Unibertsitatea.

Treis, Y. (2005). Avoiding their names, avoiding their eyes: How Kambaata women respect their in-laws. Anthropological Linguistics, 47 (3), 292-320.

Trudgill, P. (1972). Sex, covert prestige and linguistic change in the urban British English of Norwich. Language in Society, 1 (2), 179-195.

UPV/EHUko Berdintasunerako Zuzendaritza eta Pikara Magazine. (2020a). Uso inclusivo del castellano. UPV/EHU.

UPV/EHUko Berdintasunerako Zuzendaritza eta Pikara Magazine. (2020b). Guía rápida. Uso inclusivo del castellano. UPV/EHU.

Uriarte, J.A. (1978 [1859]). Biblia edo Testamentu Zar eta Berria Aita Fray José Antonio de Uriartec latiñezco Vulgatatic lembicico aldiz Guipuzcoaco euscarara itzulia. Doña Clemencia Richardek, Luis-Luciano Bonaparte Principeak eta Don José Antonio de Azpiazu guipuzcoatarrac lagundurik. Londres: L.L. Bonaparte. [Berrargitaraturik 2004. Bonaparte Ondareko eskuizkribuak (R.M. Pagolak editatua). Deustuko Unibertsitatea / Eusko Jaurlaritza. https://klasikoak.armiarma.eus/idazlanak/U/UriarteBibliaII012.htm

Velasco, S. (2000). The Lieutenant Nun: Transgenderism, Lesbian Desire and Catalina de Erauso. University of Texas Press.

Woolf, V. (2011). Professions for women. The Collected Essays of Virginia Woolf (358-379). Benediction Classics.

Wittig, M. (1969). Les guérillères. Éditions de Minuit.

Wittig, M. (1992). The mark of gender. In The Straight Mind and Other Essays (76-89). Beacon Press.

Yúfera, I. (ed.), Montolio, E. eta Rosado, E. (2023). Qui parla i qui calla. Comunicació i (des)igualtat entre dones i homes. Eumo.

Zavala, A. (1998). Euskal erromantzeak. Romancero vasco. Auspoa liburutegia, Sendoa.

Zavala, J.M. (1848). El verbo regular vascongado del dialecto vizcaíno. Imprenta de Ignacio Ramón Baroja.

Ziga, I. (2009). Devenir perra. Melusina.

Ziga, I. (2013). Norberaren zuloa. (M.A. Meabek euskarara itzulia). In I. Castillo eta I. Retolaza (koord.). https://armiarma.eus/edo/liburua-genero_ariketak05

Zulaika, E. (1998). Ioanes Leizarragaren aditza. Deustuko Unibertsitatea.