JUNE FERNANDEZ

Aingeruak eta neskameak

Haurdunaldi subrogatuei buruzko
analisi feministak

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2024 June Fernandez Casete

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2024ko maiatza

Edizio hau: 2024ko maiatza

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Abiapuntua

“Bideak ezleku eta ezlekuak etxe”.

ELISA COLL, Resistencia Bisexual
Oli Artola Apeztegiak euskaratua

      Obsesionatzen naute eztabaida polarizatuek. Kuba. Prostituzioa. Euskal gatazka politikoa. Nire konbikzioak zalantzan jartzen ditut behin eta berriro. Erosoago sentitzen naiz etengabeko deserosotasunean, “gu” vs “besteak” markoetan baino. Interesatzen zaizkit kontraesanak, zalantzak, zubiak, hausturak. Leporatu izan didate ekidistantzia, erlatibismoa, epelkeria. Ondo da, arrisku horiek hartzea nahiago sektarismoan jaustea baino.

      Lekuz kanpo sentitzen naiz gehienetan: borrokegia nire familia maketoan; espainolegia giro abertzaleetan. Habanan bilatu nituen nire espeziekoak, ezker kritikoko militanteak: disidenteegiak castrismoa defendatzeko, sozialistegiak Miamiko oposizioarekin bat egiteko.

      Nire buruari galdetzen diot zein izango ote den izaera diplomatiko honen iturburua: bisexuala naizela? Guraso dibortziatuen alaba naizela? Sagitario eta Geminis zeinu mutagarriek gobernatzen nautela? Auskalo.

      Horrexegatik gehitu dut nire obsesio politikoen zerrendara haurdunaldi subrogatuen afera. Esango nuke Andrea Momoitiorekin hasi nintzela gaiari bueltak ematen, 2013an Pikara Magazinerako erreportajea prestatzen zuen bitartean bere zalantza eta dilemak konpartitu zizkidanean. Hamar urteren ondoren, neronek ere idatzi ditut hamaika erreportaje, elkarrizketa zein zutabe, eta jarraitzen dut labirintoan galduta, bide zuzena aurkitu ezinik. Izan ere, erraza da kontrako jarrera moral-politikoa izatea, baina askoz zailagoa fenomeno globalizatu honi konponbide egingarri bat aurkitzea.

      Son nuestros hijos vs No somos vasijas. Urrun sentitzen naiz batzuengandik zein besteengandik.

      Ez dut uste guraso izatea eskubidea denik.

      Ez dut uste gestante[1] guztiak (ezta gehienak ere) esplotazioaren biktimak direnik.

      Oso kritikoa naiz ugalkortasunaren industriarekin.

      Oso kritikoa naiz feminismo abolizionistarekin.

* * *

      2016an Sara Lafuente Funesen hitzaldiaz gozatu nuen Basauriko Jabekuntza Eskolan. Ulertarazi zigun ordezkapen bidezko ernalketaren eztabaida modu isolatuan aletu baino, ugalkortasunaren merkantilizazioaren analisi kritiko zabalago batean txertatu behar dugula.

      Garai hartan hasi nintzen nire amatasun desira gauzatzeko urratsak ematen. Hiru bidetatik egin genuen proba: gure etxean bertan, semena Internet bidez erosi ondoren; Osakidetzan, Gurutzetako ospitaleko unitatean; eta klinika pribatu batean. Laguntza bidezko ugalketa sistema ezagutzeak eraman ninduen kazetaritzan ere gai hori jorratzera. “Relájate y llegará” erreportajean islatu nuen neronek dastatu nuen higadura fisikoa, psikologikoa eta emozionala.

      Euskal Herriko Unibertsitateko Ikasketa Feministen masterra egina zuten nire lagun askok, eta bereziki nabarmendu zidaten Itziar Alkorta Idiakezen modulua, obuluen donazioen eta haurdunaldi subrogatuen erronka bioetiko eta juridikoez ari zelako. Geroago harekin mahai-inguruetan eta jardunaldietan egoteko aukera izan dudanean, behin eta berriro ulertu ditut ordezkapen bidezko ernalketaren arautzeak dakartzan buruhausteak. Ba al dago modurik emakumeen eta umeen eskubideak defendatzeko, gorputz autonomia errespetatzeko, merkatua kanpo uzteko, familiak ez zigortzeko…?

      Gaiaren konplexutasunaz ohartzen nintzen heinean, gero eta gutxiago asetzen ninduen Stop Vientres de Alquiler bezalako egitasmo feminista abolizionisten diskurtsoak. Esaterako, “ez itzazu haurrak erosi, adopta itzazu” leloan antzeman nuen adopzioekiko jarrera erabat akritikoa. Izan ere, garai hartan heldu zitzaizkidan zenbait feminista arrazializaturen diskurtsoak, adopzio-sisteman ematen diren logika arrazista, kolonial, klasista eta sexistak agerian uzten zituztenak.

      2017an haurdunaldi subrogatuari buruzko jardunaldi feministak antolatu zituzten Bilbon Maite Albiz Dokumentazio Zentroak, Sortzen aholkularitzak, Mujeres con Voz eta FeministAldek. Sorpresa hartu nuen Beatriz San Roman ikerlariaren diskurtsoarekin: Indiako gestanteen errealitatea ezagutu ondoren, modalitate komertzialaren alde egin zuen. Izan ere, bere esanetan, emakumeek haien eskubideak defendatzeko gaitasun handiagoa zuten langile estatusa aitortzen zietenean.

      Biharamunean, Bilboko zenbait feministok hartu genuen hitza (neronek Sare Lesbianistako kide gisa). Eragin berezia izan zuen nigan Norma Vazquez psikologo sozialaren ekarpenak: jatorriz mexikarra, alokairuzko sabelen kontrako diskurtsoaren eurozentrismoa eta zuritasuna azpimarratu zituen.

      Edonola ere, prostituzioaren eztabaidan bezala, legalizazio/abolizio eztabaidan katramilatu baino, nahiago izan dut sakoneko arazoak identifikatu. Hala egin nuen eldiario.es-en argitaratu nuen artikuluan: “Cuatro retos sociales ligados al debate sobre la gestación subrogada”. Ugaltzeko adinaren atzerapena indartzen duten faktoreez, adopzio-sistemaren argi-itzalez, familia-eredu alternatiboen aurkako traba juridiko-administratiboez eta laguntza bidezko ugalketaren industriaz aritu nintzen.

      2019an geratu nintzen haurdun, intseminazio artifizial bidezko seigarren saiakeran. Murgildu nintzen errespetuzko erditzeen, psikologia perinatalaren eta atxikimenduzko hazkuntzaren unibertsoan. Nire umea jaio zenean ohartu nintzen nire heldukeriaz, eztabaida politikoez hausnartzeko orduan ez niela gehiegi erreparatzen haurren eskubideei. Haurdunaldi subrogatuena ez zen salbuespena.

      Alkortari aitortu nion, 2020an Azpeitiko Emakumeen Txokoan jendaurrean elkarrizketatu nuenean, amatasunaren ondorioz garatu nuela ordezkapen bidezko ernalketaren kontrako sentipen bat, ez hainbeste diskurtsotik, tripetatik baizik. Hauxe erantzun zidan: “Gai hau oso esperientziala da, argudio guztiek balio dute, bai burutik bai erraietatik ateratzen zaizkigunak”.

      Ugalkortasunaren industriari buruzko kazetaritza-liburu bat idaztea pentsatu nuen orduan. Lehen urrats moduan, ugalketa-turismoari buruzko erreportajea idatzi nuen Revista 5W aldizkarian 2021ean. Baina urte hartan argitaratu zen Lafuenteren Mercados reproductivos saiakera, eta aurreko urtean publikatutako kazetaritza-liburu bat deskubritu nuen: obuluen salmentan zentratua dagoen Julia Bacarditen El precio de ser madre. Orduan, nire proiektua tiraderan gorde nuen, LISIPE bildumara zaletu nintzen arte.

* * *

      2022ko udaberrian ekin nion barne-eztabaida feministara bideratutako liburu hau idaztearen erronkari. Elkarrizketak egiten buru-belarri nenbilela izan nuen Emakumeen eta Ordezkapen Bidezko Ernalketari buruzko I. Nazioarteko Kongresuaren berri. Son Nuestros Hijos, Gure Umeen Ametsak eta Asociación por la Gestación Subrogada en España elkarteek antolatu zuten uztailean Bilboko Azkuna Zentroan, RedLibre izeneko sarearekin batera, eta ugalketa teknologien ikerlariek osatua. “Alondegiko Kongresua” deituko diot hemendik aurrera.

      Entzule gisa joatea erabaki nuen. Las Criadas talde abolizionista eta Itaia emakume langileen kolektiboa kontzentratu ziren sarreran, esplotazio erreproduktiboaren aurka egiteko. Euskal Herriko Bilgune Feministaren eta Ehgam-en komunikatuak irakurri nituen sareetan. Deigarria egin zitzaidan lau plataforma hain diferentek antzeko diskurtsoa zabaltzea.

      Berriro ere lekuz kanpo ikusi nuen nire burua: infiltratua sentitzen nintzen Alondegiko aretoan, baina ez nuen manifestariekin bat egiteko inongo bulkadarik. Feministegia barruan txalotzeko; postmodernoegia kanpoan oihukatzen egoteko.

      Lagunei erdi txantxetan esan nien beldur nintzela, akaso hizlariek konbentzituko nindutela. Onartu behar dut asko ikasi nuela, eta libururako ezinbesteko iturria izan dela, kongresuaren helburu proselitista etengabe agerian geratu bazen ere.

      Radio Euskadiko langile baten deia jaso nuen egun horietan, ea prest nengoen irratian iritzia emateko, alokairuzko sabelen kontrako feministaren roletik. Kongresuko hizlari izan zen Gracia Trujillo soziologo kuirrarekin eztabaidatu behar nuen —haurdunaldi subrogatuen legalizazioaren alde egiten duen feminista ezagun bakanetakoa—. Paradoxa da 2018an mahai-inguru batean parte hartzera gonbidatu nindutela, Espainiako feminismo abolizionistaren erreferente den Pilar Aguilarrekin eztabaidatzeko. Alegia, aldeko postura defendatzea eskatzen zidaten. Bietan eman nuen ezetza, eta bietan adierazi nuen nire diskurtsoa ez dela eskema binarioetan kabitzen.

      Bi galdera egin ohi dizkit jendeak proiektu hau aipatzen dudanean: “Zein da zure iritzia?” eta “Zein da zure helburua?”. Nire iritzia da gaia korapilatsuegia dela eslogan pare batekin kitatu ahal izateko. Nire helburua da posizio itxia duten horiei zalantzak piztea: haurdunaldi subrogatuaren alde daudenek uler ditzatela kritika feminista, antikapitalista eta antikolonialak; alokairuzko sabelen kontra daudenek findu dezatela diskurtsoa. Noski, nire azken helburua da adieraztea posible dela (eta komeni dela) polarizazioaren logika gainditzea.

      Beno, egiari zor, badut xede berekoiago bat ere: izugarrizko zirrara intelektual eta politikoa eragiten didan gai honetan sakontzea.

[1] Egilearen eta editorearen oharra: “Gestante” mailegua erabiltzea erabaki dugu, haurdunaldi subrogatuaren testuinguruan besteentzat ernaltzen duten emakumeak izendatzeko.

Ohar metodologikoak

      Euskal Herriko hemeretzi feministari egindako elkarrizketak dira liburu honen oinarri nagusia. 2023ko ekain eta abendu artean egin ditut, batzuk aurrez aurre eta beste batzuk telefono edo bideo dei bidez.

      Bi salbuespen daude datei dagokienez. Lehenik, Itziar Alkorta Idiakezi 2020an egindako elkarrizketa berreskuratu dut, Pikara Magazinen zein Argian argitaratu nuena. Bigarrenik, Borja Muñoz Arrastiari 2022an egin nion elkarrizketa Argia aldizkarirako, gizon ez-heteroen gurasotasun desirei buruzko bere ikerketaren harira; nolanahi den, kasu horretan haurdunaldi subrogatuei buruz sakontzeko bigarren elkarrizketa egin nion libururako.

      Pertsonak aukeratu aurretik, gaiari heltzeko esparruak eta ikuspegiak zehaztu ditut: filosofia, kultura, gizarte zientziak, ikuspegi antiarrazista, perinatala, familia aniztasuna eta legegintza. Beste batzuk irudikatu nituen, hala nola ekologismoa eta haurren eskubideak, baina ez dut ezagutzen ikuspegi horretatik gaia landu duen euskal feministarik. Horregatik, ildo horiek zeharka baino ez ditut landu.

      Elkarrizketatu gehienak aukeratu ditut haurdunaldi subrogatuari buruzko diskurtso publikoa izateagatik, eta gutxi batzuk amatasunei edo gurasotasunari buruzko diskurtso publikoa izateagatik. Sailkapen eta egituratze prozesu horretan ez naiz saiatu aldeko eta kontrako ahotsak orekatzen, ez liburuan oro har, ezta kapitulu bakoitzean ere. Zenbait kasutan, elkarrizketa egiteko orduan deskubritu dut elkarrizketatuen iritzia. Horregatik, kapitulu batzuetan joera jakin bat gailendu da, eta bestelako iturrietara jo dut diskurtso horien ifrentzua jasotzeko. Esango nuke lagin txiki honek argi uzten duela euskal feministen arteko pluraltasun diskurtsiboa.

      Askok galdetu didate ea zergatik ez ditudan errealitate honen protagonistak elkarrizketatu, alegia, gestanteak, familiak edo seme-alabak. Bada, liburuaren helburu zehatza delako euskal feministen arteko diskurtso kolektiboa sortzen laguntzea. Alabaina, feministen diskurtsoak kontrastatzeko jo dut familien eta gestanteen diskurtsoetara. Bibliografiaz gain, esan bezala, Alondegiko Kongresua baliatu dut eta Gure Umeen Ametsak elkarteko bozeramaile batekin ere luze hitz egin dut.

      “Euskal” horren harira, liburuaren muga bat onartu nahi dut: tamalez, Euskal Autonomia Erkidegoan zentratzea erabaki dut, haurdunaldi subrogatuaren gaian trebatzen eman ditudan urteotan eremu horretan egin dudalako lan; hori kontrolatzen dut eta oso txikia da Nafarroa eta Ipar Euskal Herriko egoeraz dudan ezagutza.

      Azkenik, hizkerari buruzko hautua azaldu gura dut. Berez, “ordezkapen bidezko ernalketa” iruditzen zait kontzepturik zehatzena; hori da Sara Lafuente Funesek gomendatzen duena, bere ikuspegia erabat kritikoa bada ere. Aitzitik, euskaraz ulerterrazagoa iruditzen zaidan “haurdunaldi subrogatua” erabiliko dut gehienbat. Ez dut “amatasun subrogatua” erabiliko, iruditzen zaidalako gestanteei ama kategoria inposatzea haien autodeterminazioaren kontrakoa dela. “Alokairuzko sabelak” soilik jasoko dut elkarrizketatuek edota bibliografiako egileek erabiltzen dutenean. Bat egiten dut Alkortak eman zidan azalpenarekin:

      “Haurdunaldi subrogatua” anglizismo batetik dator, Baby M kasuan jatorria duena: 1986an New Jerseyko mediku bat estatu hartako lege zibilak aurreikusten duen surrogacy deitutako figura batez baliatu zen, emazteak haurrik ekarri ezin zuela eta, bigarren emakume batekin kontratu bat sinatzeko. Inportatutako termino zentzugabea da gure testuinguruan, etimologiaren zein esanahiaren aldetik. Aditzera ematen du ordezkaritza kontratu bat besterik ez dela. Bestetik, “alokairuzko sabelak” ez dut gustuko, ez direlako errespetuzko hitzak horrelako kontratuetan parte hartzen duten emakumeentzat. Beste hitz bat asmatu beharko genuke denon artean!

1. Filosofia

Askatasuna, altruismoa, borondatea,
etika eta beste zenbait korapilo

      Etikoki zuzena al da ordezkapen bidezko ernalketa? Etikoki zuzena al da agentzia bati ordaintzea, beste herrialde bateko emakume batek jaioberri bat sor diezadan? Etikoki zuzenagoa al da diru truke barik egiten badut, eta gestantea nire senide edo laguna baldin bada?

      Prest egon behar dugu emakumeok ugalketa lana debalde egiteko, beste familia batentzat, altruismoaren izenean? Baina zer da lana eta zer esplotazioa? Eta zer da amatasuna? Zerk bihurtzen gaitu guraso?

      Ez da kasualitatea: Filosofian doktoreak dira Espainiako Estatuan alokairuzko sabelen kontra mugitu diren feminista ezagun dezente, Amelia Valcarcel, Alicia Miyares eta Victoria Camps, kasu. Beste ezagutza arloetatik datozenek ere eman diete garrantzi handia praktika/negozio honek dituen inplikazio sinboliko, etiko zein existentzialei.

      Nazioarte mailan, FINRRAGE (ingeniaritza erreproduktibo eta genetikoari aurre egiteko nazioarteko sare feminista) fundazioko kideak izan ziren aitzindariak: 1984 urtean jada lotu zituzten laguntza bidezko ugalketa teknikak emakumeon kontrol patriarkalarekin. Orduan adierazi zuten haurdunaldi subrogatua esklabotza dela, emakumeon osasunaren eta duintasunaren aurkakoa, ontzi hutsak bihurtzen gaituen neurrian.

      Hala, zalantzan jarri zuten Shulamith Firestone feminista erradikalaren teoria tekno-optimista, alegia, ugalketa artifizialak eta bioteknologiak ahalbidetu zezaketela iraultza bat, sexu diferentziak neutralizatuko lituzkeena eta emakumeak derrigorrezko ugalketa lanen tiraniatik askatuko lituzkeena.

      FINRRAGEren argudioei jarraipena eman zieten Espainiako feminista akademiko abolizionistek, 2016. urtean No somos vasijas manifestua plazaratu zutenean. Gurean ere behin eta berriro errepikatu den diskurtsoa zabaldu zuten: alokairuzko sabelen negozioa emakumeen kosifikazioan eta umeen komertzializazioan datza.

      Pentsalari ekofeministak nabarmendu dira, halaber, laguntza bidezko ugalketaren industriaren kontra, kapitalismoaren logikan txertatzen duelako bizitzaren sorkuntza bera. Alicia Puleoren esanetan, “alokairuzko sabelak” esapideak kritika egiten dio emakumeen gorputzen merkantilizazioari, pertsonon osotasun psikofisikoarekin apurtzen baita. Maria Miesek azaldu du teknologia hauen erruz gizakien sorkuntza prozesuak (ernalketa, haurdunaldia eta erditzea) ekintza artifizial bihurtu direla; oso medikalizatuak eta osasunerako kaltegarriak. Hala, emakumeon gorputzak inbertsio-espazio berri bat bilakatu dira, teknika hauen funtzio terapeutikoaren koartadaz baliatuz, kapitalismoaren eredu desarrollista biziberritzeko. Bide batez, abeltzaintza industrialean emeek bizi duten ugalketa-esplotazio teknifikatua ere aipatzen dute zenbait ekofeministak.

      Bestetik, Luce Irigarayren eta Luisa Muraroren diferentziaren feminismoa berreskuratu dute alokairuzko sabelen abolizionistek: patriarkatua “matrizidio” batean oinarritu zen, hots, amaren hilketa sinbolikoan. Eva Adamen saihetsetik jaio zen; Dioniso Zeusen izterretik, eta Atenea Zeusen burutik. Grezia klasikoko pentsalari askok, Aristotelesek barne, logika androzentriko horri eutsi zioten: semena da bizitza sortzen duen printzipio aktiboa, eta emakumearen gorputza da enbrioia hazi eta egosi egiten duen labea.

      Patricia Merino Murga ama feministen mugimenduaren sustatzailearen ustez, errelato honen iturburuan dago patriarkatuaren oinarrizko pultsioa: emakumeon ugalketa-gaitasuna bereganatzeko borondatea. Logika bera antzeman du haurdunaldi subrogatuetan, non gurasotasun aitortza ebazte aldera, botere handiagoa ematen zaion laborategian obulua ernaldu duen espermatozoideari, umea bere gorputzean hazi eta erditu den emakumeari baino: “Ez da kasualitatea alokairuzko sabelen produktu diren haur gehienek soilik aitaren filiazioa izatea munduratzeko unean: aitarengandik jaiotako haurrak dira”.

      Horregatik, hain zuzen ere, Ibone Olza psikiatra perinatalak aldarrikatu du erditzeak duen balio existentziala. Parir saiakeran defendatu du emakumeon igarotze-erritu antzestrala dela erditzea, Ama Lurrak eta gure arbasoek gidatuta egiten duguna; amatu egiten gara, umea erditze-kanaletik jaitsi ahala.

      Beste muturrean, kuir teorian kokatzen dira haurdunaldi subrogatuen normalizazioaren aldeko diskurtso publikoa duten feministak. Sophie Lewisek Full Surrogacy Now: Feminism against Family saiakeran proposatzen duen utopia teknifikatuak baditu Shulamith Firestoneren utero artifizialen eta Donna Harawayren A Cyborg Manifestoren oihartzunak. Lewisen hitzetan, “premiazkoa da gestante subrogatu komertziala cyborg ugaltzaile gisa berrikustea”.

      Ordezkapen bidezko ernalketak dituen potentzialitate politikoak identifikatu zituen Gracia Trujillo soziologo kuirrak Alondegiko Kongresuan:

1.  Amatasuna desnaturalizatzea: Erditu zaitezke ama izan gabe, eta ama izan zaitezke erditu gabe. Hortaz, amatasuna ez datza egitate biologiko edo fisikoan, desioan baizik. Orna Donath eta Eleonora Lammen ekarpenetan oinarritu da amatasun sena zalantzan jartzeko; sen hori familia nuklearraren sorkuntza sendotzeko Mendebaldeko asmakeria delakoan.

2.  Familiaren desegonkortzea: Trujillok kritikatu du Portugal edo Ukraina bezalako herrialdeetan soilik ezkontide zis-heterosexualek gauzatu ahal dituztela haurdunaldi subrogatu prozesuak. Baina azpimarratu du praktika honek baduela gurasotasun markoak zabaltzeko gaitasuna. Paul B. Preciadok Manifiesto contrasexualen proposatu zituen ugalketa komunitateen alde egin du, lotura biologikoetan baino, kolaboraziozko harremanetan ardaztutakoak.

3.  Jarduera feminizatuak kapitalizatzea: soziologoaren ustez, sexu-langileek eta gestanteek badute patriarkatu kapitalistaren menderatze-ardatzak kolokan jartzeko eta iraultzeko gaitasuna, musu-truk egitea agindu dizkiguten lanengatik kobratzen dutelako.

      Berriro ere, ez da kasualitatea: No somos vasijas manifestuko sustatzaileak izan dira Trans Legearen kontra matxinatu diren feminista akademikoak. Haien burua feminista erradikaltzat aurkeztu duten militante gazte trans-gorrotatzaileek ere (Euskal Herriko Feminista Erradikalak, kasu) hurrengo pack ideologikoa eratu dute: prostituzioaren, alokairuzko sabelen eta generoaren abolizioa aldarrikatzen dute, fenomeno beraren aldeak direlakoan.

      “Contra el borrado de las mujeres” izanik genero autodeterminazioaren aurkako haien leloa, amaren ezabaketa soziala, kulturala eta juridikoa identifikatu dute alokairuzko sabeletan. Horren adierazle iruditzen zaie “ama” ordez genero-markarik gabeko “gestante” hitza erabiltzea.

      Hala, Atlánticas aldizkari feminista akademikoak haurdunaldi subrogatuei eskainitako monografikoan Maria Jose Binetti filosofoaren artikulua nabarmentzen du: “Extractivismo reproductivo en tiempos de ideología queer”. Bere esanetan, “patriarkatu kuir neoliberalaren ingeniaritza sinbolikoa” baliatu du sistemak, emakume pobretuen ugalketa-esplotazioa normalizatzeko.

      Judith Butlerren genero performatibitatearen teorian ikusi du Binettik haurdunaldi subrogatuen euskarri ideologikoa: egitateak baino (ernaltzea eta erditzea), subjektibitatea da pertsona bat guraso bihurtzen duena. Aipatu du Paul B. Preciadok ere Manifiesto contrasexualen auzitan jarri zuela ugalketa-jarduerek (haurdunaldia bera zein gametoak ematea) filiazioa lotura modu “naturalean” sortzen dutenik. Preciadoren utopian, pertsonek fluido eta zelula erreproduktiboak akordio libre eta adostuen bidez konpartituko lituzkete. Hala, Binettik defendatzen du patriarkatu tradizionalean faloaren autoritarismoak ordenatzen eta arautzen bazuen bizitza, neopatriarkatu garaikidea (eta honen produktu den haurdunaldi subrogatua), aldiz, “fragmentazio soziokonstruktibistan eta diseminazio identitarioan” sostengatzen dela. Dena den, feminista abolizionista honek ez du aipatzen Preciadoren beste aldarri bat, haurdunaldi subrogatuaren defendatzaileen borrokarekin talka egiten duena: gure ugalketa praktiken bidez jaiotako umeen gaineko jabetza eskubide orori uko egitea.

      Nolanahi ere, ez gara pack ideologiko zaleak eta, horrexegatik, polarizaziotik ateratzea ahalbidetuko diguten bi filosofia irakasle eta militante feminista gonbidatu ditugu iritzia ematera: Josebe Iturrioz Itu aktibista kuirra (Medeak talde transfeministaren sortzaileetariko bat izandakoa), eta feminismo ilustratua aldarrikatzen duen Tere Maldonado (FeministAlde elkarteko kidea).

SEXU-UGALKETA LANA
KAPITALISMO GARAIKIDEAN

      Esan dugu prostituzioaren abolizioaren aldekoak antolatu direla alokairuzko sabelen kontra gurean, argudio komunekin. Lotura hori ez da berria: Andrea Dworkin feminista erradikalak “ugalketa-burdelak” esapidea baliatu zuen 1983an haurdunaldi subrogatuen kontra egiteko. Era berean, Carole Patemanek 1988an argitaratu zuen Kontratu sexuala liburuan ere argudiatu zuen bi negozio horiek “onespenaren patriarkatuan” oinarritzen direla, alegia, subordinazio-harremanak kontratu bidez legitimatzeko estrategia liberalean.

      Kontrako muturrean, Gracia Trujillok ere ardaztu du haurdunaldi subrogatuei buruz duen diskurtsoa prostituzioaren inguruko argudioekiko analogian, Lola Roblesekin batera gai honi buruz publikatutako liburuan: “Sexu langileek defendatzen dute ez dutela haien gorputza alokatzen, baizik eta zerbitzuak eskaintzen eta saltzen. Neurri berean, gestanteek haien ugalketa-gaitasuna eskaintzen dute, arrazoi altruistengatik edo ekonomikoengatik”. Hala, ondorioztatu du bi fenomenoen oinarrian dagoela gorputz-autonomiaren defentsa eta sexu-ugalketa lanaren aitortza. Beste ezaugarri erkide bat aipatu du: “Bietan errepikatzen da emakume horien izenean hitz egiteko joera, haien hitza ez entzutea, haiek baino hobeto jakitea zer komeni zaien”.

      Alabaina, funtsezko desberdintasun bat nabarmendu du Layla Martinezek haurdunaldi subrogatuei buruzko bere saiakeran: sexu-harremanak ez bezala, ernalketa gorputz barruan ematen dela, etenik gabe: “Ondorioz, geure buruari galdetu beharko genioke zer eskuratzen duen haurdunaldia kontratatzen duen pertsonak: lan-indarra ala gorputz oso bat denbora-tarte batez erabiltzeko eta kontrolatzeko eskubidea”.

      Sexu-langileen mugimenduarekin eta genero-autodeterminazioarekin bat egiten du Josebe Iturriozek. Aitzitik, 2017an Euskadi Irratian eta Medeaken blogean argudiatu zuen egokiago iruditzen zaiola haurdunaldi subrogatua organoen salmentarekin alderatzea, bietan gakoa baita “antsia kapitalista” mugatzearen premia. Besteentzat ernaltzeko askatasuna onartu bazuen ere, itaundu zuen zergatik ez den onargarria gure giltzurrunak edo gibela saltzea eta bai ordea umeki bat. Era berean, azpimarratu zuen organo-emaileek azken momentuan damutzeko duten eskubidea ez dela aitortzen gestanteen kasuan.

      Pikara Magazinen argitaratutako artikulu baten bidez erantzun zion orduan Tere Maldonadok. Koherentzia diskurtsibo falta leporatu zion, alegia, zergatik iruditzen zaion zilegi sexu-zerbitzuak saltzea eta ez ordea ugalketa-zerbitzuak saltzea. Sei urte geroago, LISIPErako elkarrizketan errepikatu ditu Terek argudio haiek.

      Joseberen ustez, aldiz, haurdunaldi subrogatuen auzian umea da, eta ez emakumea, gorputz protagonista: “Uterodun pertsonaren gorputza badago jada desjabetua sistema patriarkalean, izan prostituzioaren, familiaren edo haurdunaldi subrogatuaren markoan. Baina, azken honetan, jokoan dagoena da salmentan jartzen direla umeak eta gure espeziearen jarraipena bera”. Interesgarria suertatu zaio, halaber, Sara Lafuente Funes soziologoak etxeko langile-egoiliarrekin alderatzea: “Funtsezkoa iruditzen zait, nazioarteko zaintza- eta ugalketa-kate eta esklabotza-kategoria beldurgarri horiek salatzea”, adierazi du Ituk.

      Mintza gaitezen, hortaz, kapitalismoaz. Tereren ustez, ordezkapen bidezko ernalketa ez da berez problematikoa, ez bada kapitalismo bioteknologikoak merkantilizatzen duen heinean: “Kalte nagusia da mugarik ez duen merkatu basatian bizi garela, eta horrek dena usteldu egiten duela. Hala, praktika guztiak ematen dira marko globalizatu honetan, non teknologikoki posible den guztia gauzatuko den”.

      Alabaina, Josebek ez du uste haurdunaldi subrogatua (bere gaur egungo molde teknifikatu-globalizatuan) kapitalismoak kutsatutako praktika bat denik, baizik eta kapitalismoaren nukleoan garatu den negozio estrategikoa.

      Gogoratu du Eulalia Perez Sendeño filosofoak 80ko hamarkadan ohartarazi zuela ugalketa-teknologia berriak ez zirela batere arrakastatsuak, eta ugalketa-ahalmenaren transferentzian zetzala benetako negozioa. Eta gaineratu: “Zientzia ez da aseptikoa: politikoki esanguratsua da non jartzen duen begirada, zer ikertzen duen eta zer ez, zein ezagutza ildotan inbertitzen duen eta zeinetan ez. Jakintza-sistemak eta, bereziki, ikerketa esperimentalek, errealitatea sortu eta legitimatzen dute. Hori ezin da bereizi sistema kapitalistatik. Trans errealitateari buruz ikertzen ez den bitartean, haurdunaldi subrogatua da hobi epistemologikoko gako bat”. Zergatik? Familia nuklear heteronormatiboa eta kapitalismo patriarkalaren grina eugenesikoa indartzen dituelako, besteak beste.

      Gainera, ugalketa-praktika hauek justifikatzeko modua izan da jakintza zientifiko-teknifikatuaren atzean ezkutatzea. Hala, Filosofia irakasle honek argi dauka: “Etikoki ezin da sostengatu sistema kapitalistak umeak eta bizitza bera produzitzea modu fordista batean. Ez da dilema etikoa soilik, gatazka politikoa ere bada, soziala eta epistemologikoa. Auziak badu alde metafisiko bat: determinatzen du zein izango den gure izana; gizakia bera eraldatzen du. Zer gizarte mota sortzen du horrek? Galdetu behar diogu geure buruari zer baldintzatan nahi dugun gure espezieaz erditu”.

BORONDATEA ETA ALTRUISMOA

      Haurdunaldi subrogatua legeztatzearen aldekoen argudio nagusia zera da: besteentzat ernaltzea emakumeen sexu- eta ugalketa-eskubidea da. Are gehiago, “autonomia erreproduktiboan oinarritutako proiektu emantzipatzaile” gisa aurkeztu zuen Yarlenis M. Malfran Humanitateetako doktore kubatar-brasildar feministak Alondegiko Kongresuan. Bere ustez, abolizionistek “izu morala” piztu dute, “haurtxoen salmenta” edo “emakumeen esplotazioa” esapideen bidez.

      Ildo beretik, Trujilloren esanetan, emakumeon autonomiaren aldeko aldarri nagusietariko bat da “Nire gorputza nirea da”. Hala, itaundu du nola den posible feminismoak emakumeei agintzea ezin dutela besteentzat ernaldu, eta, egiten badute, beti biktimak izango direla, eta ez burujabe.

      Bat dator Tere: “Arlo batean diskurtsiboki defendatzen ditugun printzipioak ezin ditugu ukatu beste arlo batean”. Hala, prostituzioan zein haurdunaldi subrogatuen eztabaidan praktika horien kontrako analisi kritikoa badu ere, bietan ulertzen du emakume pobretuentzat biziraute estrategia izatea. Bestela esanda, “nola esango diogu emakume pobre bati sexu zerbitzuak sal ditzakeela, baina ezin duela bere sabela alokatu?”. Korapiloa askatzeko alternatiba, gai batean zein bestean, izango litzateke gorputza jabetza pribatu gisa ulertzeari uztea, neoliberalismoak egiten duen terminoetan.

      Euskal Herriko intentziozko familiek erabiltzen dituzten atzerriko herrialde gehienetan legediak baldintza jakin batzuk ezartzen ditu gestanteen adostasun informatua bermatzeko, hala nola behar ekonomiko larririk ez izatea edota aurretik ernaldu eta erditu izana. Layla Martinezek, kontrara, onespen librearen aldeko argudiatzeari erantzun egiten dio bere liburuan: “Askatasunaren ikuspegi erabat neoliberalean oinarritzen da, honako fikzio honetan errotzen dena: gizartea berdintasunezkoa dela eta botere- eta menderatze-ardatzek ez dutela zeharkatzen”. Bere ustez, gestanteen eta intentziozko gurasoen arteko asimetria bat da lehenengoek haien beharrak asebetetzeko sinatzen dutela kontratua, eta bigarrenek haien desirak gauzatzeko. Kritikatu du, ideologia honen arabera, askatasuna ez dela jada kolektiboan eraikitzen den balore bat, baizik eta “merkatuan jarduteko gaitasun indibiduala”.

      Haurdunaldi subrogatua legeztatzearen aldekoek abortatzeko eskubidearekin lotu dute afera, eta “Gu erditzen gara, guk erabakitzen dugu” leloa bereganatu dute. Lola Roblesek argi dauka diferentzia: “Abortatzeko eskubidean, emakumeak bere gorputzari buruz erabakitzen du, bere gorputzaren parte den enbrioi bati buruz. Baina haurdunaldi subrogatuan enbrioi hori ez da zurea, beste pertsona baten edo batzuen jabetza juridikokoa baizik”. Beste argudio bat da kontratuen klausulek gestanteen erabakimena mugatzen dutela.

      Emakumeen onespena legitimatzeko estrategia izan da altruismoaren argudioa: alegia, gestanteen motibazio nagusia ez dela ekonomikoa, asebetetze emozional-etiko-espirituala baizik. Zenbait herrialdetan —Espainian obulu-donazioarekin egiten den bezala—, ordaina eskaintzen zaio emakumeari, prozesuan emandako denbora eta eragozpenak eskertzeko. Kasu horietan, prozesua merkatzen eta emakumeak prekarizatzen dituen eufemismoa bilakatzen da altruismoa. Aldiz, erabat altruistak diren ereduetan, aktibismo modukoa izango da gestantearen ekarpena.

      No somos vasijas manifestuaren arabera, “eskuzabaltasunaren”, “altruismoaren” eta “onespenaren” erretorika “parapeto argumentatiboa” besterik ez da, uteroen trafikoa eta prezioaren arabera estandarizatutako haurtxoen salerosketa ezkutatzeko. Gainera, erretorika horrek aginte patriarkal erlijioso bat indartzen duela azpimarratzen du testuak: besteak laguntzeari bideratu behar dugula gure existentzia.

      Genero diziplinatzea ikusten du Lafuente Funesek altruismoaren estrategian, eta horrek eragiten duen tentsioa adierazi du: alde batetik, emakumeak zaintza jarrera erakutsi behar du (amakorra, nolabait), baina, aldi berean, umearekiko lotura neurtu behar du, erditzeko unean amaituko delako bere rola. Aipatu du “langile-ama” moduan deskribatu zuela Amrita Pande ikerlariak exijentzia hori, non gestanteek haien inplikazio afektiboa indartu edo erreprimitu beharko duten, bezeroen eta industriaren espektatibak betetze aldera.

      Terek eta Ituk bat egin dute altruismoari buruzko kritikan. FeministAldeko kidearentzat oso zalantzagarria da praktikaren zilegitasuna doakotasunean oinarritzea: “Zergatik altruista bada bai eta ez bada ez? Zer arazo daukagu diruarekin?”. Medeakeko sortzailearen ustez, “hipokrisia hutsa” izateaz gain, praktika “ekonomikoki irisgarriagoa” bihurtzen du, emakumeen negoziazio gaitasuna murriztuz: “Kapitalismoan sartzen bagara, umeak saldu ahal baditut, utzi niri prezioa jartzen!”.

      Luze eztabaidatu zen Alondegiko Kongresuan altruismoaren markoaz. Alde batetik, parte hartzaileek aitortu zuten estrategia horren eraginkortasuna, alegia, Espainiako jendarteak errazago onartuko duela praktika, merkantilizazioaren aldagaia kentzen baldin bada. Alabaina, bidegabetzat jo zuten gestanteak izatea etekin ekonomikorik aterako ez duten agenteak, lan intentsuena eta arriskutsuena egiten dutenak izan arren.

      Ariadna Ayala antropologoak Estatu Batuetako gestanteei egindako elkarrizketak komentatu zituen. Azaldu zuen Kalifornia bezalako estatuetan, modalitate komertziala legeztatu den arren, altruismoaren erretorika inposatzen zaiela besteentzat ernaldu nahi duten emakumeei. Alegia, agentziak aukera ukatu egingo dio baldin eta elkarrizketan emakumeak esaten badu bere motibazio nagusia diru-sarrera dela, eta ez familia bati laguntzea.

      Aldi berean, azpimarratu zuen elkarrizketatutako gestanteek, xede ekonomiko jakin bat betetzeaz gain (esaterako, umeen unibertsitate gastuetarako aurreztu edo negozio bat martxan jarri), onura emozional eta sozialak ere aldarrikatzen dituztela. Emakumeek adierazi zioten esperientzia pozgarriak izan dituztela, ahaldunduak sentitu direla eta, auto-aitortzaz gain, ingurukoen miresmenaz ere gozatu dutela: “Haien seme-alabek esaten diete: ‘Zoragarria zara, biharko egunean zu bezalakoa izan nahi dut’”.

EPAI MORALAK

      Eredu altruistak erantzun eszeptikoak jaso ohi ditu: nor egongo da prest in vitroak, haurdunaldia, erditzea eta puerperioa bizitzeko, zer eta ezezagun batzuei musu-truk laguntzeko? Nor egongo da prest, gainera, bederatzi hilabetez bere sabelean hazi den umea ezezagun batzuei emateko? Bi aukera posible irudikatzen dituzte ahots horiek: koakzioa edo alienazioa.

      Elly Teman ikertzaile israeldarrak hamarkadak eman ditu emakume gestanteekin egindako ikerketa psikologikoak aztertzen, haiengan ezaugarri patologikoak topatzera bideratutakoak, ulertu ahal izateko zergatik ez duten ohiko loturarik garatzen umekiekin eta zergatik dauden prest jaioberria beste familia bati emateko. Hipotesi patologizatzaileaz gain, beste ildoa da prestutasun hori azalduko duen “pisu handiko arrazoi bat egotea”, hala nola behar ekonomiko larriak.

      Anna Maria Morero Beltranek bere doktoretza-tesian azpimarratu du antzutasunak enpatia handia pizten duen bitartean, susmagarritzat jotzen dituela jendarteak haien ugalketa transferentzia lagatzeko prest dauden emakumeak: “Gestanteek justifikatu behar dute prozesuetan parte hartu nahi izatea”. Orduan, nola eraldatzen da umeak saltzen dituen ama txarraren estigma? Bada, feminitate tradizionalarekin bat egiten duten diskurtsoak eraikiz: besteen ametsak laguntzen betetzeko halako sakrifizioa egiteko prest dauden “aingeruak” dira gestanteak.

      “Altruistak dira, narratibak eraikitzen diren esparru moralek inposatu egiten dietelako”, esan zuen Ayalak Alondegiko Kongresuan. Aitzitik, emakume indartsu eta ahaldunduaren narratiba defendatu zuen: “Emakume zoriontsuak dira, apetak dituztenak, indartsu sentitzen direnak. Gaztetan amatu ziren, ez zuten arazorik izan haurdunaldietan, haien bizitza familiarra baloratzen dute eta gustuko dute ernaltzea. Nola deitoratuko dugu haien esperientzia? Nola aurkeztuko ditugu soilik egiturazko zaurgarritasunetik? Nola ez sinetsi esperientzia positiboez ari direnean?”.

      Esan dugu gizartea ulerkorragoa dela intentziozko familiekin, hots, gurasotasun desirari ematen zaion indarrak justifikatu egiten duela halako praktiketara jotzea. Feminismo abolizionistak, ordea, intentziozko gurasoenganako gupida gabeko diskurtsoa eraiki du: emakumeak esplotatzen eta umeak erosten dituzten pertsona nartzisistak omen dira. Hala, prostituzioarekiko beste paralelismo bat agertzen da: eskatzailearen kontrako gaitzespen morala.

      Itu ez dator bat intentziozko familiak kriminalizatzearekin: “Oso gertu daukagun jendea da, ez duena uste ezer txarra egin duenik. Zientziak eskaini dien aukera baliatu dute, oso prozesu garbia egin dute, jakintzaren erritualizazioan oinarritutakoa, eta gainera familiaz erditzeko helburuarekin”.

      Hala, ekintzaile transfeministak uste du guraso jakin horiek interpelatu baino, familiaren instituzio heteropatriarkala jarri behar dela ezbaian: “Preciadok ondo adierazi zuen familia heterosexuala dela, bere horretan, lagundutako ugalketa sistema bat, funtzionatzen ez duena. Jende askok 40 urterekin hasten du prozesua! Aldaketa iraultzaile bat planteatzen ez dugun bitartean, familiek jarraituko dute modu pribatizatu batean konpontzen erro politiko sakona duten arazo sozialak”.

      “Eztabaidetan oso ohikoa da bestearen jarrera ezmoraltzat hartzea”, esan du Terek. Balorazio hori sostengatzeko egiten dira karikaturizazio ariketak. “Putero hitza entzutean, burura etortzen zait tipo bat ez dudana batere gustuko, baina sexu-harremanak izateagatik ordaindu duten gizon guztiek ez dute bat egiten irudi horrekin”. Antzekoa gertatu zaio haurdunaldi subrogatuarekin: “Erraza da epaitzea Miguel Bosek egiten duenean, eta egia da dirudunek abiatu dutela praktika. Baina gero ezagutzen duzu tipo jator bat, bere umea ondo zaintzen duena, gestantea ere zaintzen duena, zailtasunak eta kontraesanak onartzen dituena… Bada, oso gizatiarra ikusten duzu. Zer egin behar dute guraso izateko nahia edo borondatea daukaten pertsonek? Auzi moral hau argitu arte itxaron?”.

      Hala, ordezkapen bidezko ernalketa prozesuak modu arduratsuan gauzatu dituzten pertsonak ezagututa, argi dauka FeministAldeko kideak eztabaida soziala ez dela moraltasunean ardaztu behar, baizik eta debate politikoan, nahiz eta etikak eta politikak elkarri eragiten dioten.

DESIO INDIBIDUALAK VS
ADOSTASUN SOZIALAK

      Abortuaren kontra baldin bazaude, ez abortatu. Eutanasiaren kontra baldin bazaude, ez erabili. Ezkontza homosexualen kontra baldin bazaude, ez zaitez ezkondu zure generoko pertsonekin. Baina ez itzazu urratu nire eskubideak, ez iezadazu inposatu zure marko morala.

      Oso ohikoa da argudiaketa hori erabiltzea sektore kontserbadoreei erantzuteko. Baina zer gertatzen da intentziozko familiek haurdunaldi subrogatuekin erabiltzen dutenean? “Ez ezazu besteentzat ernaldu, ez ezazu subrogazio bidez umerik izan. Baina utz itzazue gure familiak bakean”.

      Eztabaida morala pizten duten praktiken artean, zeintzuk bermatu eta zeintzuk debekatu behar ditu Estatuak? Tereren ustez, perimetro hori ezartzea da koska: “Nire auzokoak egiten dituen eta inplikazio moralak dituzten gauzen artean, zein kontu dira pribatuak eta zein partekatuak? Zer exijitu ahal diogu elkarri? Onartu behar dugu gustuko ez ditugun praktikekin elkarbizitzea, baina legeak berdina izan behar du guztiontzat. Aintzat hartu behar dugu kapitalismoak eta patriarkatuak emakumeok objektu bihurtu gaituztela historikoki. Baina zoru liberal batean bizi gara Mendebaldean, non teknologikoki posible den oro gauzatuko den, ez bada debekatzen. Badakigu zerbait debekatzeak ez duela hori zertan desagerrarazi. Gutxieneko arrakasta-bermearekin praktika bat debekatzeko, gutxieneko adostasuna egon behar da”.

      Hala, ez du abolizionistekin bat egiten esaten dutenean jarduera jakin batzuk (sexuari eta ugalketari lotutakoak, hain zuzen ere) ezin direla lan moduan aitortu, gizakiaren duintasunaren kontrakoak direlako: “Badaude lan asko izugarri nazkagarriak direnak eta jarraitzen dute lan izaten. Lana da itun zaharreko madarikazioa, ‘zure bekokiko izerdiz jango duzu ogia’”.

      Ituk aipatu bezala, adostasun horren adierazle da odolaren eta organoen donazioa, eta hori ere ezbaian jarri dute politikari ultraliberalek, hala nola Argentinako Javier Mileik. Bat dator Tere: “Odola merkatutik kanpo utzi behar dugula adostu da, ordaindu ahal dutenentzako ondasuna bihurtuko balitz gizarte desastroso batean biziko ginatekeelako. Baina berdin egin beharko genuke material genetiko ororekin? Eta ernaltzeko ahalmenarekin?”.

      Eztabaida latza iruditzen zaio FeministAldeko kideari, are gehiago eraginkortasun politikoaren ikuspegitik. “Praktika baten kontra egoteak ez du derrigor suposatzen debekuan sinestea. Onena izango litzateke haurdunaldi subrogatua desagertzea? Seguruenik bai, baina, desagertu arte, komeni da emakumeen baldintzak hobetzea? Erreforma ala iraultza da auzia, berriro ere. Nik iraultza nahi dut, kapitalismoaren amaiera, baina erreforma ez dut ulertzen aldaketa erradikala ukatzen duen zerbait bezala, baizik eta gaitz txiki bat bezala agian, eta aldaketa erradikal eta iraultzaile hori lortzeko urrats gisa ere bai: ultra-merkantilizazio orokortuarekin eta gorputzenarekin amaitzea”. Uste du erabat kontra edo alde arautzea ez dela irtenbidea gai honetan: “Ikusi beharko dugu zer urrats diren komenigarriak ahalik eta kalte gutxiago sor dadin, kontuan hartuta kapitalismo basatian oso zaila dela debekuak mantentzea; begiratu bestela drogen kasua”.

      Sexu langileen esperientzia kontuan hartuta, Ituk ere argi dauka kriminalizazioa ez dela bidea: “Debekuak ez ditu langileen baldintzak hobetzen, eta heteroarauaren biolentziak modu ezkutuagoan ematen dira”.

      Kapitalismo basati horren ezaugarri bat da, Moreroren esanetan, merkatua prest dagoela gizakien desio guztiei erantzuteko. Elisabeth Beck-Gernsheim eta Ulrich Beck soziologoen aipua ekarri du bere doktoretza-tesian: “Filosofia unibertsal moduko bat jabetu da pertsonez, eurena egitera bultzatuz. Haien eragina zerua eta lurra mugitzeko gaitasuna bezain urrun doa”. Hala, kapitalismo garaikidearen aroan legitimatu egiten da pertsonek muga sozial, fisiko eta are juridikoak gailentzea, haien ametsak betetze aldera.

      Afera da: non dago desioen eta eskubideen arteko muga? Simone Weili irakurritako ideia bat ekarri digu Terek: “Eskubideen hizkuntza gerraren hizkuntza da. Izan ere, mahai gainean jartzen dudanean zer edo zer egiteko eskubidea dudala, herritar moduan exijitzen dut hori betetzeko bermea”. “Eskubide” kontzeptuaren interpretazio hertsia egitearen aldekoa da FeministAldeko kidea. Esaterako, familia bat sortzea bada eskubidea, ez ordea gurasotasun biologikoa gauzatzea. Edozein kasutan, gaineratu du kapitalismoari mugak jartzea izan beharko litzatekeela lehentasuna: “Bitartean, feministok jarraituko dugu debatea moralizatzen, eta gainontzeko emakumeek jarraituko dute nahi dutena edo ahal dutena egiten”.

      Ituk posible ikusten du gai honetan feministen arteko adostasunak lortzea, baina faltan sumatzen du gaia serio hartzea eta merezi duen sakontasunarekin aletzea, korapiloak askatzeko. Bide horretan, azpimarratu du eztabaida polarizatuek ez dutela inondik inora laguntzen: “Ez dezagun errepikatu, arren, prostituzioarekin eta trans eskubideekin eman den zarata eta biolentzia maila!”.

2. Kultura

Obregon, neskameak eta euskal guraso jatorrak

      Zuk ere negar egin al zenuen Phoebek erabaki zuenean bere nebaren umeak ernaltzea? Gogora dezagun istorioa: Friends telesaileko protagonistaren neba txikia emakume nagusi batekin maitemintzen da. Andrea ezin denez haurdun geratu, Phoeberi eskatzen diote haien surrogatea izatea. Gure hippy maitagarriak baietza ematen die, erronka bat burutu ondoren: txakur-kume bat zaintzea eta, kariñoa hartu dionean, adopzioan ematea. Neba eta koinata txakurrarekin maitemintzen dira eta, hasiera batean Phoebe jeloskor eta posesibo jartzen den arren, azkenean deskubritzen du izugarrizko bizipoza ematen diola bere senideen zoriontasuna ahalbidetzea.

      Trama ez da hor bukatzen. Hunkitu ginen Phoebek laborategian sortutako blastozistoei hitz egiten dienean, haragia kontsumitzeko apeta izan duenean, Santa Clausen prakak erosi dituenean... Erditu ondoren, enpatizatu dugu hiru jaioberriak emateko adierazi zituen zailtasun emozionalekin, baina bere eskuzabaltasuna gailendu da berriro ere.

      1997an estreinatu zen Phoebe haurdun geratu zen denboraldia, eta hori izan zen euskaldun askorentzat ordezkapen bidezko ernalketaren lehen erreferentzia; gurean eztabaida politikoa piztu baino bi hamarkada lehenago. Oso presente du Irantzu Varela kazetari eta umoregileak: “Zalantzazko uneren bat kenduta, dena da oso idilikoa, altruista eta maitasunezkoa”.

      Friendseko lagunak New Yorken bizi dira; estatu horretan haurdunaldi subrogatu altruista soilik baimendua zen, 2021ean komertziala legeztatu zen arte. Kalifornian, ordea, ordaindutako haurdunaldi subrogatua onartu zen jurisprudentzia bidez 1993an. Aitzitik, Irantzuk nabarmendu bezala, komedia enblematikoak ez zion erreferentziarik egin loratzen ari zen ugalketa industriari: “Ez da gai ekonomikorik aipatzen, ezta ezer negatiborik ere”.

      Eragin handia izan zuen nazioarteko ikusleongan irudi jakin horrek. Hala bizi izan zuen Katixa Agirre idazle eta Ikus-entzunezko Komunikazioko doktoreak: “Momentuan ez nuen politizatu; flipantea iruditu zitzaidan, ez bainuen inoiz aukera horretan pentsatu. Komediaren filtrotik oso erraz sartzen da mezua”.

      Haurdunaldi subrogatuen kontrako diskurtso feminista eta antikapitalista dute biek amankomunean. Katixaren kritikotasuna areagotu egin da amatu denetik: “Ezagutzen dut haurdunaldian umekiarekin sentitzen duzun konexioa. Erditu naiz, izan dut umea besoetan, kendu didate eta sentitu dut bat-bateko zera hori”. Irantzuk, aldiz, ama ez izatearen hautua egin du. Biei premiazkoa iruditzen zaie amatasunaren mistikaren propaganda deuseztaraztea, eta ez-amatasunen narratiba positiboak sortzea.

      El tornillo izeneko bideoblog feminista egin du urte luzez Irantzuk, eta behin baino gehiagotan egin du “esplotazio erreproduktibo” izendatzen duen praktikaren aurka: “Lehenengo bideoa egin nuen orain dela sei urte, Euskal Herriko mugimendu feminista posizionatu aurretik eta, hala ere, oso zorrotza izan nintzen. Hondamendia da merkatu kapitalista bizitzaren erreprodukzioan sartzea”.

XELEBREKERIA VS NORMALIZAZIOA

      Amamaren etxera joan naiz, eta sofan topatu dut Sálvame ikusten. Eguneko albistearen berri eman dit: Cristiano Ronaldok bikiak izango ditu haurdunaldi subrogatu bidez. 2017. urtea da, Ciudadanosek Espainiako Diputatuen Kongresuan ordezkapen bidezko ernalketa legeztatzeko lehen lege-proiektua aurkeztu duen urtea.

      Txundituta utzi ninduen haurdunaldi subrogatua aipatzeko naturaltasun horrek, kontuan izanda 80 bat urteko andre tradizional fededuna dela. Sálvame ez da errealitatea, baina bada bere errealitatea, nahiz eta toleranteagoa den ospetsuen transgresioekin senideenekin baino. Nire buruari galdetu nion orduan: zer gaitasun dauka prentsa arrosak bizimodu, hautu eta praktika jakin batzuk normalizatzeko?

      Espainian egindako hainbat inkestak % 60 inguruan kokatu dituzte ordezkapen bidezko ernalketaren onarpena eta erregularizazioaren aldeko jarrera. Herritarren erdiak egoki ikusten du gestanteek beren ekarpenagatik ordainsaria jasotzea. Disonantzia nabarmena dago alderdi politikoen eta iritzi publikoaren artean. Izan ere, PSOE eta Podemoseko boto emaileek daukate bereziki postura erregulazionista, balore aurrerakoiekin lotzen dutelako (sexu- eta familia-aniztasunarekin bereziki), nahiz eta alderdi politiko horiek diren, hain zuzen ere, “ugalketa esplotazioaren” aurka tinko mantendu direnak.

      Hola aldizkariaren azaleko protagonista izan zen Ana Obregon 2023an: argazkian agertzen zen ospitaletik gurpildun aulkian ateratzen, bere hildako semearen espermarekin Floridako emakume batek (Kubako migrantea) ernaldutako umea besoetan. Behin eta berriro aipatu zen bere izena Alondegiko Kongresuan. Pablo Bilbao Gure Umeen Ametsak elkarteko bozeramailearen esanetan, pertsonaia ospetsuek eragin anbibalente bat dute iritzi publikoan: “Alde batetik, normalizazioaren aldeko ekarpen itzela egiten dute, baina, bestetik, irudi fribolo bat ematen dute”.

      Irantzu eta Katixarekin bazkaldu dugu La Sinsorga kulturgune feministan. Friendseko Phoebe gogora ekarri ondoren, prentsa arrosako farandulara egin dugu salto. Tamara Gorro eta Kiko Hernandezen kasuak kontrajarri ditu kazetariak.

      Mujeres, hombres y viceversa reality-aren ondorioz influencer bilakatu zen Gorro 2009an, eta Estatu Batuetako gestante batek ernaldutako umearen guraso izan zen 2015ean, bere senarrarekin batera. “Futbolari batekin ezkondu zen, ezin izan zuten seme-alabarik izan, eta Estatu Batuetatik kontatu zuen bere subrogazio esperientzia, eszenatoki eta kontakizun guztiz idiliko batetik”, gogoratu du Irantzuk.

      Hala, praktika honen enbaxadore rola hartu zuen: Sálvame bezalako platoetan azaldu zuen bere drama (hogei in vitro prozesuren ondoren aukeratu zuela bide orduan ezohiko hori), ama biologiko izaera aldarrikatu zuen (obuluak jarri zituelako), gestantearekin duen harreman estuaz mintzo zen (elkarrekin joaten omen ziren shopping egitera) eta “nahi baduzu, ahal duzu” bezalako mezu neoliberal sasi-inspiratzaileak zabaldu zituen: “Borroka, indarra, iraunkortasuna. Gure hiztegian ez da kabitzen ‘amore eman’ esapidea”.

      Kiko Hernandezi dagokionez, Gran Hermanoko lehenengo edizioan parte hartu ondoren, Sálvameko tertuliakide bilakatu zen. 2017an aita bakar bilakatu zen, Kalifornian emakume batek bikiak ernaldu eta erditu ondoren. Umeek urte erdi zituztenean aurkeztu zituen kamera aurrean, baina prozesuari buruzko xehetasun gutxi eman zituen: “Misterio kutsu bat eman dio beti, ez du inoiz azalpenik eman, baina bizitza aldatu dioten pertsona txiki horiei buruz hitz egiten du. Hau da, badirudi bi haur izan dituela txanpinoiak bailiran; prozesurik gabe”, nabarmendu du Irantzuk.

      Hernandezek protagonismoa hartu zuen Ana Obregonen albistearen testuinguruan. Aitortu zuen Alessandro Lecquio harremanetan jarri zela berarekin bien semea, Alex, hil eta gutxira, haurdunaldi subrogatuari buruzko informazio eske. Irantzuk gogora ekarri du Hernandezek hartutako jarrera tinkoa, debatean termino jakin batzuk debekatze aldera: “Mundu guztia zuzentzen zuen, haurdunari ama deitzen ziotenean”.

      Gorrok ere parte hartu zuen Obregoni buruzko tertulietan: “Histeriko, urduri eta minduta nago, nik ez dudalako umerik erosi. Badakizue zer lortzen ari garen honekin? Gorrotoa sustatzea. Agian bihar nire alabari esango diote erosia dela”.

      Eredu aspirazionalak sortzen ditu farandulak, baina eztabaida sozialetan ere eragiten du, diskurtso feministak baino gehiago, Irantzuren esanetan: “Ana Obregonena aberrazio bat da, eta hala ere audientzia handiko saioetan agertzen da, baita doluari buruz hitz egiten ere. Ondorioz, jendartean irakurketa da ‘Aizu, ba posible izan badu… Begira zein zoriontsu dagoen!’. Ospetsuek egiten badute, ondo dago. Aurpegi-garbiketa horiek indar legitimatzaile itzela dute”.

      Ricky Martinen kasua du Katixak gogoan: “Umeak aurkeztu zituenean aldizkarietan, gehiago komentatu zen gaya zela; hori izan zen albistea, armairutik ateratzea suposatzen zuela”. Idazlearentzat kezkagarria da protagonistak homosexualak direnean ematen den dinamika: “Haien hautua kritikatzen baduzu, homofobian erortzeko beldur zara”.

      Jauzi sinboliko bat gehitu duten celebrityak ere aipatu dituzte gure elkarrizketatuek. Alde batetik, Cristiano Ronaldoren kasua: bost ume ditu, horietatik hiru surrogateek ernaldutakoak. Kasuaren bitxikeria da Irina Shayk modeloaren bikotekide zela orduan, eta neska-lagunari berri eman gabe abiatu zuela guraso bakar izateko prozesua. Izaera nartzisista eta kapitalistarekin lotu du Irantzuk: “Dena erosi nahi du, guztiaren jabe izan nahi du”.

      Kim Kardashianen ereduaz ere mintzo da kazetaria: “Ez dut bizi nahi mundu batean non pertsona aberatsek sabelak alokatzen dituzten haurdunaldiko eragozpenak saihesteko”. Kardashianek prentsan azaldu zuen bere erabakia: “Ez nintzen xamurra haurdun bezala. Ez zitzaidan gustatu. Gorroto nuen nola sentitzen nintzen, gorroto nuen nire itxura”. Preeclampsia eta placenta accreta izeneko ondoezak izan zituen bi haurdunaldietan, eta azalpen horrekin justifikatu zuen beste bi ume haurdunaldi subrogatu bidez izatea.

      Miguel Boseren kasua aipatu du Irantzuk ondoren: abeslariak eta bere bikotekide-ohiak lau ume izan zituzten haurdunaldi subrogatu bidez eta, banatu zirenean, Bosek epaitegietan lortu zuen bakoitzak biren kustodia hartzea, irizpide biologikoen arabera. Alegia, Boserekin bizi dira bere esperma erabilita jaiotakoak, ez ordea Nacho Palaurekin lotura genetikoa dutenak. Palauk lau umeen zaintza partekatua eskatzen zuen.

      Dirudunek abiatutako praktika dela frogatzen du Espainiako lehen erreferenteak: Tita Cerverak 2006an izan zituen bikiak haurdunaldi subrogatu bidez, 63 urterekin. Obregonen alde egin du Tyssen baroisak: “Adin horrekin haz daiteke alaba bat, noski. Zoriontsu izan dadila!”. Irantzuren ustez, eztabaida adinean jartzeak arreta desbideratzen du eta, gainera, sexista da. Alegia, inork ez zuen Bose kritikatu adinagatik 55 urterekin subrogazio bidezko aita bilakatu zenean. “Obregonek lege asko urratu ditu, baina adinarena da kritikatuena. Azkenik, hurrengo mezua nagusitu da: bere hautua errespetatu behar dugula. Hala, berriro agertu da Hola aldizkariaren azalean”. Izan ere, bi norabideko transakzioan ardazten da ospetsuen gurasotasuna: dirutza inbertitzen dute haurdunaldi subrogatua ordaintzeko, baina esklusiba bidez berreskuratzen dute diru hori.

      Alabaina, ez al dituzte aberatsek betidanik umeak erosi, haurdunaldi subrogatuak existitu aurretik? Isabel Pantojaren kasua gogoratu du kazetariak: “[Vladimir] Montesinosi, [Alberto] Fujimoriren eskuineko eskuari erosi zion alaba perutarra. Prezioa eta dena ezagutzen da. Astebetean eman zioten neskatoa. Haren ama bizirik zegoen”. Edonola ere, Irantzuri ez zaio bidezkoa iruditzen moralki parekatzea Madonna edota Angelina Jolie bezalako izarren adopzio-hautuak haurdunaldi subrogatura jo dutenekin: “Dagoeneko munduratu diren haurrei oinarrizko eskubideak emateko prozesu bat da adopzioa. Berekoikeria, influentzien trafikoa edo ordainketak eman ahal direla? Bai, baina herrialdeek gainbegiratutako prozesua da”.

      Beste muturrean, gogora ekarri dute Irantzuk eta Katixak Georgiako bikote aberats baten okurrentzia: hogei seme-alaba izan dituzte urte bakar batean haurdunaldi subrogatu bidez. Hamasei ume-zaintzaile dituzte umeak hazteko. “Panpinekin jolasten dabiltza!”, dio Irantzuk. Amek ez dute-ren egilearen ustez, halako xelebrekeriek badute jendartean errotzeko gaitasuna: “Eszentrizitate gisa saltzen dena egingarria bihurtuko da nahi eta ahal duenarentzat”.

      Nolanahi ere, badaude bestelako erreferenteak, familia-eredu alternatiboak abiarazi dituztenak: Argentinako Albertina Carri zinemagilea, Marta Dillon kazetaria eta Alejandro Ros diseinatzailea ditu gogoan Irantzuk. 2015ean lortu zuten haien umea filiazio hirukoitzarekin erregistratzea, alegia, legeak aitortzea bi ama eta aita bat dituela. Lesbiana bikoteak gizonezko lagunari proposatu zion semen-emailea izatea eta, are gehiago, umearen hazkuntzan inplikatzea, ez zutelako emaile anonimo baten esperma nahi.

GURASO JATORRAK EUSKAL HEDABIDEETAN

      Ttipi-Ttapa aldizkariko azala. Argazkian emakume bat bi gizonen artean, zuri-beltzean. Jaioberri bikiak dituzte besoetan hiruren artean. Lerroburua: “Orain Ameriketan bertze familia bat dugu”.

      Baztango gizonezko bikote batek haurdunaldi subrogatu prozesua burutu duela eta, elkarrizketa audioz eta idatziz jaso zuen eskualdeko hedabideak 2020an. Argazki sortan badaude Anne Geddesen estilokoak (bi haurtxoak biluzik, sagarren artean etzanda) eta gabonetako postal modukoa: bi familiak (intentziozkoa eta gestantearena) arbolaren aurrean. Surrogateak eta haren senarrak oparitu zieten argazki albuma.

      Baztango mugimendu feminista kexatu zen, hedabideak testigantza jakin hori diskurtso kritikoekin ez kontrastatzeagatik. Hauxe erantzun zien komunikabideak: “Antola ezazue mahai-inguru bat, eta kronika argitaratuko dugu”. Esan eta egin: Oihana Etxebarrieta legebiltzarkidea, Josebe Iturrioz filosofoa eta Maite Asensio Berriako kazetaria izan ziren hizlariak. “Emakumeak ahalduntzen ala gorputz merkantilizatzen?” titulupean argitaratu zen kronika.

      Erraza da haurdunaldi subrogatua arbuiatzea, intentziozko gurasoak telebistatik ezagutzen ditugun pertsona ospetsu aberatsak direnean. Aitzitik, euskal hedabideek bestelako erreferenteak zabaldu dituzte: klase ertainekoak dira, haien etxebizitza arruntetako ateak irekitzen dizkiete kamerei, eta hunkituta azaltzen dute haien “ametsa” betetzeko egin duten bide malkartsua.

      Xabier Maritorena Zubieta da Ttipi-Ttapako erreportajean elkarrizketatua. Bere diskurtsoan nabarmentzen dira gurasoen narratiben ohiko ezaugarriak:

—  Adopzio-prozesua luzea eta ziurgabea izanda, haurdunaldi subrogatua zen “familia osatzeko bermea” ematen zien aukera bakarra.

—  Kanada eta AEBetako erregulazioak goraipatzea: “Haurdunaldi subrogatuak mundu mailan mila aurpegi ditu. Ados nago herrialde batzuetan praktika hau abolitzearekin, baina bertze estatu anitzetan bermeak daude” […] “AEBetan detailerik ttikiena ere finki analizatua dago”.

—  Gestantearekin sortutako “berehalako konexioa” eta “lotura goxoa” azpimarratzea.

—  “Sabel-alokairua” esapidearen kontrako diskurtso tinkoa: “Belarrian min egiten dit. [...] Guk ez genuen emakume bat alokatu, ezta gutiago ere. Whitneyk ez zuen gorputza alokatu eta ez dut onartzen berari buruz horrela solastatzea”.

      Hedabideek gaiari eman dioten tratamendua kritikatu zuen Maritorenak elkarrizketan, alegia, prentsak maite duela edozein gairen inguruan “alderik makurrena” erakustea eta haurdunaldi subrogatuen inguruan “mezu populistak” zabaltzea.

      Elkarrizketan azaltzen du intentziozko gurasoak komunikazio subjektu bihurtzeko hautua: “Horregatik erabaki nuen elkarrizketa honetan parte hartzea, nire ekarpena egin nahi nuen. Pertsona bakoitza librea da nahi duena pentsatzeko. Nik nire esperientzia plazaratu dut gaiaren inguruan bakoitzak izan dezakeen iritzian nire aletxoa emateko”. Izan ere, aurreko urtean jada idatzi zuen Maritorenak iritzi-zutabe bat aldizkari horretan, Estatu Batuetako eta Kanadako ereduetatik abiatuz, Euskal Herrian marko propio bat garatzearen aldeko mezuarekin: “Sagar ustelak zakutik ken ditzagun eta behingoz behar den bezala erregulatuz sagar onekin geldi gaitezen”.

      Feministen mahai-inguruaz gain, beste erreakzio bat piztu zuen familia honi buruzko erreportajeak: Miren Rubio Iturriak audiozko iritzi zutabea eskaini zion gaiari, gestanteen adostasuna baino intentziozko gurasoen eskakizuna zalantzan jartzen zuena:

      Aitortuko dizuet amaren gorputzaren erabileraren eztabaidaz gaindi, oraintxe bereziki interesatzen zaidala ulertzea zerk bultzatzen duen norbait bertze pertsona bati berarentzako (nolabait erratearren) izango den ume hori, seme-alaba hori sortzeko eskaera hori egitera. Alegia, hormona fasea, haurdunaldia, erditzea, lanketa emozionala… hori dena bolondreski pasaraztea, berak haur bat izan dezan.

      Guraso izateko nahia edo desioa aipatzen da maiz, familia bat eratzeko benetako gogo bitala. Baina nahikoa ote da hori, parean dugun emakumea prest egonagatik ere, guretzako haur bat erditzeko prest izan arren, edonork egin dezakeen eskaera beharko luke izan? Ala parean duguna prest egonagatik ere, nork bere buruaren nahiei ere paratu behar ote dizkiegu mugak? Ez dut zalantzarik guraso gehienak gauzak ongi egiten ahalegindu direla. Emakumearen borondatean eta eskuzabaltasun kontrolatuan kokatu behar dugu muga? Harrapatu nauzue: niretzako ez da aski.

      Katixa Agirre eta Irantzu Varelaren ustez, kezkagarria da haurdunaldi subrogatuen eztabaida mediatikoan gurasoen testigantzek duten zentralitatea. Hala azaldu du Katixak: “Kasu partikularrek ez dute ezer esaten. Ikusiko dugu tipo jakin horrek asko maite dituela bere seme-alabak, superpozik daudela… Debateak oinarrizkoa izan behar du: baliatu duten sistema bidezkoa da ala ez?”. Bat dator Irantzu: “Praktika naturalizatu egiten da modu akritikoan. Esklabotzaren garaian bazeuden jabe onak, baina esplotazio marko horretan parte hartzen zuten”.

      Alabaina, ez datoz bat intentziozko gurasoak kriminalizatzearekin, ezta haien adierazpen askatasuna kuestionatzearekin. Horrela argudiatu du Irantzuk: “Ez ditut intentziozko gurasoak erasotzen, badakidalako haien esperientzia indibidualean oinarritzen direla praktika justifikatzeko. Jakina beren haurrak maite dituztela, eta litekeena da haiek haurdunaren eskubideak errespetatu izana. Gorrotatu eta seinalatu behar ditugu? Ez. Erreferente gisa hartu behar ditugu? Ezta ere. Praktika kritikagarria al da? Jakina”. Bere ustez, hedabideen konplazentziaren iturburua da erredakzioetako langile bat baino gehiago izan dela guraso haurdunaldi subrogatu bidez.

      Xabier Madariaga nazioarteko korrespontsala eta Ur handitan saioaren aurkezlea da erreferenterik ezagunena. 2017ko Zinegoak zinemaldian aurkeztu zuen Madariagak bere “bizitzako bidaia inportanteena” kontatzen duen dokumentala: Etxera bidean. Gure kasa umorezko magazinean elkarrizketatu zuten Madariaga, eta berak ere nabarmendu zuen intentziozko gurasoen komunikazio ekintzek duten eragin soziala: “Aurpegia ematen dugun familiak gara, eta horrek laguntzen du egoera normalizatzen”. Maritorenak bezala, Madariagak adierazi zuen kritikak estereotipoetan oinarritzen direla eta horregatik inportantea dela familiaren eta gestanteen esperientziak entzutea.

      Aipatu dugu Espainiako Estatuan hainbat inkestek % 60an kokatzen dutela haurdunaldi subrogatuen onarpena. Bada, inkesta horietariko batean, Espainiako Kontsumitzaileen Elkarteak egindakoan, Gipuzkoa agertzen da probintzien rankingaren lehenengo postuan: gipuzkoarren % 86 omen dago praktika legeztatzearen alde.

      Katixaren ustez, familiekiko enpatia da datu horren gakoetariko bat: “Neronek enpatiza dezaket, badakidalako nolakoa den gurasotasun-desioan operatzen duen bulkada. Eta ezagutzen ditut intentziozko familiak. Aldiz, ez dut gestanterik ezagutzen”. LGTBI pertsonen eskubideekin lotzeak du indarra, baita diskurtso natalistak ere. Irantzuk erantzun dio azken horri: “Jaiotza-tasaren krisia konpontzeko modua da harresia irekitzea, ez haurtxoak erostea. Silvia Federicik oso ondo azaltzen du: pribilegiatuen artean jaiotza-tasa sustatzen den bitartean, emakume pobreen eta arrazializatuen jaiotza-tasa kontrolatzen da”.

      Iruditerian gailendu diren argazki azukreztatuen itzalean dagoena ikusgai egitea aldarrikatu du Katixak: “Instagrameko argazkietan gurasoak agertzen dira irribarretsu, jaioberriarekin piel con piel egiten, ez ordea gestantearen puerperioaren ondoezak”. Bat dator Irantzu: “Jendeak eszena horiek ikusten ditu eta egoera idilikoak imajinatzen ditu, ez emakume-haztegiak. Haurtxoak ederrak eta maitagarriak dira. Nola esango duzu esplotazioaren fruitu direla?”. Inkestari dagokionez, kazetariak jakin nahiko luke zenbat herritar agertuko liratekeen besteentzat ernaltzeko prest: “Praktika oso polita iruditzen bazaizu, baina egingo ez bazenu, agian buelta bat eman beharko zenioke zure iritziari”.

      Jendaurrean haien esperientzia kontatzen duten gehienek Estatu Batuetan gauzatu dituzte prozesuak, eta herrialde horren abangoardia izaeraren ifrentzu gisa aurkezten dute Espainiako Estatuaren jarrera. Hala adierazi zuen Maritorenak, Estatu Batuetan gestanteak miresten dituztela, eta jendeak asko galdetu diola nola litekeen Espainian oraindik legez kanpokoa izatea. Potentzia ekonomikoa izateaz gain potentzia kulturala ere badiren AEBetan tradizio handia dagoela azpimarratzea da despenalizazioaren aldekoen argudio bat, familien testigantzetan oso presente dagoena. Erraza iruditzen zaio Irantzuri argudio horri erantzutea: “Estatu Batuetan gauza deitoragarriak egiten dira, hala nola heriotza-zigorra aplikatzea edo jendea hiltzen uztea ospitaleko atean, asegururako dirurik ez duelako. Ez da erreferentziazko lekua etikari, pertsonen zaintzari edo giza eskubideen errespetuari dagokienez”.

      Katixak gaineratu du Estatu Batuetako ideien faktorietan oinarritutako filosofia neoliberalak loratu duela nazioarteko industria: “Indibidualtasuna sustatzen da: zure ametsari jarraitu, eta asko desiratzen edo asko ordaintzen baduzu, lortuko duzu. Dena eros daitekeela normalizatzen da. Neoliberalismo horri patriarkatua gehitzen badiogu, normaltzat hartzen da emakumeak baliabide bihurtzea. Umetoki artifizialak merkeagoak direnean, gehiago ordainduko duzu emakumea ernal dadin eta gutxiago uteroagatik”.

      Ukraina da intentziozko euskal familia heterosexualen helmugarik ohikoena, AEBekin batera. Madariagak elkarrizketa egin zion guraso bati, Goizalde Suarezi, Ur handitan-en, 2017an. Emakume hau ezin zen ernaldu, minbiziaren kontrako tratamenduak kalte handia eragingo liekeelako umekiei. Goizaldek ere deitoratu zuen “alokairuzko sabelak” esapidea: “Emakumeak ez dira alokatzen, ez bere uteroa, ez ezer. Nire gestantea emakume libre bat da, berak erabaki du horrelako prozesu batean sartzea. Badaki ume hori ez dela berarena, eta laguntzen digu guri familia bat osatzen. Haurdunaldian zailtasun larriak egon zirela aitortu ondoren, gestantearekiko esker ona adierazi zuen malko artean.

      Ukrainako gerra hasi zenean, albo kalte baten berri eman zuen EITBk: Haien umeen bila joan ezinda zeuden euskal gurasoen urduritasun eta kezkan jarri zuen fokua Faktoriak, bikote heterosexual baten testigantzaren bidez. Hori bai, Irati Aizpurua abokatu eta ikertzailearen ikuspuntu kritikoarekin osatu zuten. Bestetik, Mikel Aiestaran EITBko nazioarteko kazetariak bisita egin zuen BioTexCom subrogazio enpresak jaioberriak babesteko prestatu zuen sotora. Erizainek han bizi behar zuten, haien familiekin egon ordez, intentziozko familiak heldu bitartean. Antzeko estaldura egin zuen Patricia Simonek La Marea hedabide independenterako. BioTexComeko zuzendariak, gizonezkoa, armatua eta militarrez jantzita, eman zion ongi etorria kazetariari. Urtebete ondoren hitz egin zuten berriro, eta gizonak aitortu zion emakume sobietar atzerritarrak erreklutatzen zebilela, gerratik ihes egin zuten gestante ukrainar mordoa ordezkatzeko. Emakumeen salerosketagatik ikertu dute BioTexCom.

      Mugimendu feministarekiko gertutasuna agerikoa da ildo editorial ezkertiarreko euskal hedabide nazionaletan: Berrian, Garan eta Argian. Bada, nola jorratu dute haurdunaldi subrogatuaren eztabaida? Amankomuneko dinamika erakusten dute hiru hemerotekek: eduki gehienak aktualitateko albisteak dira (esaterako, Kubak legeztatu duela haurdunaldi subrogatua, edota feministak Alondegiko Kongresuaren kontra kontzentratu direla) eta iritzi artikuluren bat ere badago, gehienak oso kontrakoak; esaterako, Amancay Gaztañagaren “Erosi” Argian eta Erika Lagomaren “Neskamearena” Garan. “Hitzen eta irudien gerratea da hau. Objektiboekin eta filtroekin tranpa egin daiteke, hitzak edukiz hustu, eta opari paperaz bete. Ez da haurdunaldi subrogatua, ez ordezkapen bidezko haurdunaldia, ez alokairuzko sabela. Emakumeen esplotazio erreproduktiboa da, eta umeen salerosketa”, idatzi zuen Lagomak.

      2017koa da Berriaren estaldurarik zabalena, Ciudadanosen lehenengo lege-proiektuaren urtekoa. Zortzi orrialdeko monografikoa prestatu zuten hedabideko hiru kazetari feministak: Maite Asensio, Arantxa Iraola eta Samara Velte. Lau piezak osatzen zuten: adituen ahotsak jasotzen zituena; mugimendu feminista eta LGTBI kolektiboko kideen irakurketena; intentziozko gurasoen testigantzekin osatutako erreportajea; eta herrialdeen ereduak zein Euskal Herriko alderdi politikoen jarrerak errepasatzen zituen analisia. Itziar Alkorta, Ianire de la Calva eta Elixabete Imaz bezalako erreferenteengana jo zuten.

      Argiaren kasuan ere, 2017an argitaratu zuen Onintza Iruretak analisi luzea, “Bai ala ez baino harago” titulupean, hots, polarizaziotik ihes egiteko asmoarekin: “Eztabaida ez da legeztatu edo debekatu, hori baino askoz korapilatsuagoa da. Konplexutasun hori ulertzeko gakoak eman ditugu erreportajean”, idatzi zuen Iruretak sarreran. Galdera sorta bati erantzuten zion testuan, hala nola “Guraso izatea, desioa ala eskubidea?” edo “Gayen kontua ote da subrogazioa?”.

      Sei urteren ondoren, Berriak, Garak eta Argiak ez dute eztabaidagai honen aurreko lerro editorialik zehaztu. Autozentsuraren hipotesia alboratu du Iruretak: “Kazetarion arteko harremanetan eta feminismo lantaldean hitz egin dugu gaiaz, baina ez da inoiz erredakzio mahaira iritsi. Alegia, ez dugu eztabaida formal bat izan, beste gai askori buruz eztabaidatu ez dugun moduan”.

FIKZIOEN BEHARRA

      Soineko gorriak eta kapela zuri zurrunak. Neskamearen ipuinako uniforme ikonikoa baliatu dute munduan zehar feminista abolizionistek alokairuzko sabelen aurka protestatzeko. Praktika honen kontrako albiste eta post asko ilustratzeko ere erabili da maiz telesailaren fotogramaren bat. “Ez dezagun ahaztu Euskal Herriak ere Gileaden gertatzen diren bezalako bortizkerien inspirazio-iturri izaten jarraitzen duela”, idatzi du Leire Zapiain Egañak Hordagon. Esan bezala, Gara egunkariko zutabean Erika Lagomak ere alderatu du Neskamearen ipuina gure testuinguruan emakumeen esplotazio erreproduktiboak dakarren “humanitatearen deshumanizazioa”rekin.

      1987an argitaratu bazen ere, 2017an bilakatu zen ezagun gurean Margaret Atwooden eleberria, HBO Estatu Batuetako ekoiztetxeak obra horretan oinarritutako telesaila estreinatu zuenean. Gilead herrialdeko gobernu diktatorialak emakumeak estratifikatu ditu: neskameek aberatsen umeez ernaldu eta erditzen dituzte; Martak dira etxeko langileak, eta Jetzabelak sexu-langileak. Denak esklaboak.

      Oro har, gustuko dituzte Katixak eta Irantzuk eleberria zein telesaila, baina mugak ikusten dizkiete haurdunaldi subrogatuen aferaren metafora bihurtzeko. Katixaren ustez “egia da emakumeak baliabide gisa erabiltzen direla” gure patriarkatuan, baina hain muturreko egoera marrazten du Atwooden distopiak, kontrako efektua ere sor dezakeela: “Oso zaila da Gilead bat imajinatzea. Gurearekin konparatzen badugu, erraz pentsa dezakegu oso ondo gaudela”. Izan ere, teknologiari uko egiten dion estatu fundamentalista hartan ez da in vitrorik egiten: jaunek neskameak bortxatzen dituzte, emaztearen aurrean, Jaungoikoak agindutako eginbeharrak eskatzen duen erritual mekanikoarekin.

      Irantzuk gaineratu du fikziozko obra honek muturreko gizarte patriarkala islatzen duela, baina ez duela sistema kapitalistaren aldagaia barnebiltzen: “Homosexualak horman zintzilikatzen zituzten Gileaden. Kapitalismoari, berriz, ondo iruditzen zaio marikoia izatea, haurtxoak erosteko prest bazaude”.

      Horrexegatik, kazetariak interesgarriagoa deritzo Gattaca filma gogora ekartzeari, ugalketa-teknologiek ahalbidetzen dituzten praktika eugenesikoei buruzkoa delako. 1997ko film luze honen distopian, generoa eta arraza baino, ingeniaritza genetikoa da hierarkia sozialen ardatza: laborategian diseinatutako izaki perfektuak dira subjektu hegemonikoak, eta “maitasunetik jaiotako pertsonak”, berriz, paria sozialak.

      Euskal Herriko fikziozko ekoizpenetan ez da gaia oraindik landu. Nazioarteko ikus-entzunezko gehiagoren erreferentzia nahi duenak aurkituko ditu Gaizka Izagirre zinema kritikoak naiz.eus-en argitaratutako erreportajean: “Haurdunaldi subrogatua fikzioan: errealitatetik urrun?”. Nabarmentzekoa da Top of the Lake, Neskamearen ipuinako aktore protagonista berdina duena, Elizabeth Moss. Jane Campionek zuzendutako saila Australian kokatzen da, eta Thailandiako emakumeen salerosketa sarea ikertzen du Mossek, sexu- eta ugalketa-esplotazioa konbinatzen dituena.

      Izagirreren analisia argitaratu ondoren estreinatu zen Netflixen Madre de alquiler sail mexikarra. Klase eta arraza desberdinkerian jartzen du azpimarra drama honek: intentziozko gurasoak farmazia-industriako familia zuri aberats bateko kideak dira, eta neska indigena bat bihurtzen dute haien gestante, muturreko egoera bat baliatuta: aita kartzelatik ateratzeko fidantza ordaintzeko baliatuko du ordaina.

      Irantzuk deitoratu du Neskamearen ipuinaren azken denboraldietan sumatu duen amatasunaren sakralizazioa, eta hori apurtzen duten fikzioak aldarrikatu ditu. Aurrean du eserita apustu hori egindako idazle euskaldun bat. Izan ere, Katixa Agirreren Amek ez dute nobelako protagonistetako bat laguntza bidezko ugalketaren labirintoan bide malkartsua igaro duen emakumea da, bere jaioberriak akabatzen dituena. Eta beste protagonistak, istorio horrekin obsesionatzen den ama erditu berriak, nahiago du kasuari buruzko liburua idatzi, bere umea zaindu baino.

      Hala azaldu digu egileak trama horrekin kontatu nahi zuena: “Ez zitzaidan interesatzen hainbeste ama hiltzailea, baizik eta gizarteak nola hartu duen hori, zergatik ezin duen konprenitu ama batek bere umeak hiltzea, eta gainera kontuan hartuta ama izateko sekulako ahalegin ekonomiko, psikologiko eta emozionala egin duela. Izan ere, esan digute ama izatea dela emakume baten destinorik onena, desiorik naturalena. Ama ez da hiltzailea. Hiltzailea da ama ez dena”.

      Alaine Agirreren Karena da euskal literaturako beste erreferente bikain bat. Laguntza bidezko ugalketari lotutako bizipen gordinak islatzeaz gain (heriotza perinatala barne), jaiotako haurrik gabeko (ez)amatasunaren frustrazioa mahaigaineratzen du.

      Haurdunaldi subrogatuei buruzko erreferentzia esplizitu zehatz bakarra topatu dugu euskal literaturan: Garazi Arrularen Lurraz beste ipuin bildumako ale bat, “Andrak Nora ezagutu zuenekoa”. Lagun-afari batean pizten den eztabaida politikoa sortu du Arrulak:

      — Arrazoia ekonomikoa ala altruista ote den, beti gabiltza emailearen balorazio morala egiten, baina inoiz ez da dudan jartzen merkatu pribatua, eta hori dago gaitasun erreproduktiboen transferentzien atzean.

      — Neoliberalismoa gaitz ororen errudun, ezta? Ja, bai erraza.

      — Kontua da gaur egungo munduan subrogazioak baztertu egiten dituela baliabide ekonomikorik ez duten pertsonak, eta prekarietate-egoeran dauden andre asko horretara bultzatzen ditu. Eta zer gertatzen da? Estratifikazioa.

      — Pues hori, desberdintasunetan sakontzen dela.

      — Uteroa, langile-fabrika!

      — Hara, gure Federici. Eta bestela ere ez ditugu gure gorputza eta burua diru truke saltzen?

      — Klaro, hemen gauden guztiok fabrikan lan egiten dugulako, ezta?

      — Ulertzen duzu zer diodan: zergatik bat bai eta bestea ez?

      — Zergatik bi aukera? Heteropatriarka…

      — Hala, atera da hitza!

      Euskal kulturaz ari garen honetan, ezinbestekoa da bertsolaritzari erreparatzea, eztabaida sozialen termometro den aldetik. Bada, bi bideo baino ez ditugu topatu bertsoa.eus-en. Lehenengoa, Txaber Altube eta Asier Galarzaren arteko ofizio bat bertso-afari batean, 2018an. Hurrengo egoera jarri zien gai-jartzaileak: “Zuk Txaber, haurdunaldi subrogatua izatea erabaki zenuen. 9 hilabete pasa dira eta laster eman beharko diozu Asierri haurra. Orain zalantzan zaude”.

      Irekiagoa izan zen Miren Artetxeri 2021eko Xilaba Bertsulari Xapelketako buruz burukoan jarri zioten gaia: “Beste batzuen haurra zure sabelean eraman duzu. Oraintxe haien eskuetan utziko duzu”. Bangladesheko periferiako langile baten azalean sartu zen Artetxe: “Bi europar zurirengana noa erizainekin batera / nirea ez den laugarren haurra besoetara ematera”. Erabakimenari buruzko hausnarketa konplexua bota zuen hirugarren bertsoan:

            Nahiz ta gorputza sentitzen dudan

            makina balitz bezela

            ez naiz damutzen egin izanaz

            zer neukan ba zain bestela

            bizitza aurrera aterako dut

            pobre bada ere horrela

            haurra utzita berriz hartuko

            dut nire ohe epela

            sabela hutsik nekatuta ta

            horren triste nagoela

            nire buruari sinestaraziz

            nire hautua izan dela.

      Interesgarria da bertsolaritzaren bat-batekotasunak adierazten duena: euskal feministen iruditerian gestanteak ez direla Estatu Batuetan edo Kanadan kokatzen, baizik eta muturreko esplotazioarekin lotzen dugun Asiako herrialde batean. Artetxek azaldu digu bere asmoa ez zela inguruko errealitatea deskribatzea, baizik eta hurrengo arriskuaz ohartaraztea: bestelako zerbitzuekin gertatu den bezala, Europako praktika bat oinarritzea testuinguru pobretuetako pertsonen esplotazioan. Hori adierazi nahi izan zuen gestanteari agentzia kendu barik.

      Bertsolarien posizioari lotutako hausnarketa feminista egin dute Berezkoa Ta Naturala podcasteko kideek; alegia, problematikoa dela gizonezko bertsolari batek Boliviako etorkin zaintzaile egoiliarrari “ahotsa ematea”. Aitzitik, posible zen Artetxeri jarritako gaiarekin emakume euskaldun bat gorpuztea? Distopia izango litzateke modua.

      Bada, demagun 2040an haurdunaldi subrogatuak legeztatzen direla Hego Euskal Herrian. Nortzuk izango dira gestanteak? Zer baldintzatan arituko dira? Zer diskurtso eta zer aldarrikapen mahaigaineratuko dituzte? Nola erreakzionatuko dute utero artifizialak errotzen direnean? Fikzioaren funtzioa da (bereziki zientzia-fikzioarena) eszenatoki posibleak irudikatzea, izan arriskuez ohartarazteko edota utopia egingarriak marrazteko.

      Jauzi bikoitza egin zuen Gema Nieto idazle madrildarrak Quien esté libre de culpa eleberrian. Hark sortutako gizarte distopikoan, haurdunaldi subrogatuen inguruko eztabaida morala konpontzeko modu espezista izan da gorila-emeen uteroak baliatzea gizakiak ernaltzeko. Hala, emakumeen eskubideengan baino, kapitalismo bioteknologikoaren gehiegikerietan eta umeen subjektibitatean zentratu da Nieto.

      Benga, nor ausartuko da gurean ugalketari buruzko euskal fikzio distopikoa sortzen?

3. Gizarte zientziak

Gorputz desjabetuak eta merkatu globalizatuak

      Frantsesa entzuten da barra-barra Hego Euskal Herriko ugalkortasun kliniketako itxaron geletan. Espainiako Estatua Europako liderra da obodonazioan, inguruko herrialdeek baino legedi permisiboagoa izateari esker. Era berean, Danimarka da semenaren Europako hiriburua; Cryos banku ospetsuak saltzen ditu laginak Internet bidez. Ukraina izan da, aldiz, haurdunaldi subrogatuen Europako burua, gerra hasi arte; Georgia eta Grezia dira helmuga berriak.

      Izan ere, laguntza bidezko ugalketa prozesuen fragmentazioak eta horietan gurasoez gain beste gorputz batzuek parte hartzeak “hobi erreproduktiboak” sortu dituzte, herrialde desberdinetan; bakoitza material biologiko edo prozesuaren fase jakin batean espezializatu da, Sara Lafuente Funesek Mercados reproductivosen azaldu duenez. Hala, laguntza bidezko ugalketaren mapako nodoak saretuak daude, alegia, umetokirik eta obulutegirik ez duen Baionako emakume batek guraso izateko baliatu litzake Bilboko neska baten obuluak, Aarhuseko mutil baten esperma eta Tbilisiko emakume baten uteroa.

      XX. mendean gauzatu ziren hiru aurkikuntza zientifikok ahalbidetu dute merkatu erreproduktiboen garapena: in vitro ernalketa, obodonazioa eta gameto zein enbrioien kriokontserbazioa (materialak izoztuta gordetzeko teknika). Bi aldaketa soziodemografikori esker biderkatu zen teknika horien eskaera gurean: guraso izateko adinaren atzerapena eta bikote heterosexualaren ereduaren arrakalatzea.

      Filosofiaren kapituluan aurreratu dugu ugalketaren merkantilizazioaren garapenak bat egin zuela neoliberalismoaren zabalkundearekin, 80ko eta 90eko hamarkadetan. Layla Martinezen esanetan, zerbitzu horiek prozedura mediko gisa aurkeztu ziren jendartean, baina laster osasun logikatik merkatu logikara igaro ziren, merkantzia bihurtuta. Hala, neoliberalismoak frogatu zuen gai zela dena merkaturatzeko, bizitza sortzeko gaitasuna barne.

      Ondorioz, ordezkapen bidezko ernalketaren inpaktua aztertzeko orduan, hitz egin behar dugu industriaz, merkatuez, botere sistemez, krisi soziodemografikoez, langileez, bezeroez. Gizarte-zientzietako hiru adarretako ikerlariengana jo dugu ikuspegi horretan sakontzeko: Jule Goikoetxea filosofo politikoa, Amaia Perez Orozco ekonomialaria eta Elixabete Imaz antropologoa.

LAN INTIMOAK

      “Orain bertze familia bat dugu Estatu Batuetan”, zioen Baztango intentziozko guraso batek aurreko kapituluan aipatutako elkarrizketan. Gogora ekarri zidan etxeko langile antolatuei ikusitako kartel bat: “No quiero ser como de la familia”.

      Antzeko mezua transmititu diote Ukrainako gestanteek Consuelo Alvarez Antropologia Sozialeko doktoreari: “Zaila egiten zaie argi esatea ez dutela harreman pertsonalik nahi, zama edo kontrol moduan bizi dezaketela intentziozko familiarekin astero bideo deiak egin behar izatea; erditu aurretik eta ostean elkarbizitza edukitzea, edota gurasoak erditze gelan egotea”.

      “Lan intimo” eta “lan emozional” kategoriak ekarri ditu Anna Maria Morerok bere tesian: oro har emakumeek (arrazializatuak ehuneko handi batean) egiten dituzten ofizioak barnebiltzen ditu, hala nola, ume zaintza edota prostituzioa. Ordezkapen bidezko ernalketa kategoria horietan kokatzeaz gain, hirugarren alor batean ere txertatu du: “lan klinikoa”, alegia, material eta prozesu biologikoen estraktibismoan datzana.

      Haurdunaldi subrogatuen eta etxeko lanaren arteko paralelismoak aletu ditu Lafuentek bere saiakeran. Izan ere, prostituzioarekiko analogiari baino emankorragoa deritzo, eztabaida polarizatuetatik ateratzeko eta arreta gako berrietan jartzeko. Bere ustez, mugimendu eta pentsalari feministek zaintzaren esparruan garatutako gakoak baliagarriak izan daitezke ugalketaren merkantilizazioari buruzko diskurtso politiko feminista ehuntzeko.

      Adibidez, ohikoa da “etxean laguntzen digun neska” eufemismoa entzutea eta, era berean, intentziozko familien narratiban gestantea ez da langilea, lagun eskuzabala baizik. Soziologoaren esanetan, halako erretorikak interesgarriak dira lan feminizatuen eta horien prekarizazioaren logikak ulertzeko. Gaineratu du bizitza sostengatzeko lanak afektuen munduarekin lotzeak sistema sinboliko jakin bat indartzen duela: “Emakumeek lan horiek egin behar dituztela maitasunagatik edo modu maitekorrean”.

      Amaia Perez Orozco ekonomialariarekin ikasi genuen zer den “kapital-bizitza gatazka”, zaintza-krisia modu zabalean ulertzeko balio diguna. Bilbon bizi den madrildar honek Zaintzak Erdigunean plataforman militatu du, eta orain Talaia Feministan. Lafuente Funesen liburuaren hitzaurrea sinatu du, eta oso gertutik jarraitu du soziologoaren ikerketa lana. Subversión feminista de la economía saiakeraren egileak adierazi digu Lafuenterekin solasean garatu duela haurdunaldi subrogatuari buruzko diskurtsoa, eta bere interes nagusia gai honetan zera da, aztertzea zer paper betetzen duen egungo kapitalismo neoliberalean: “Nire ustez, lotura zuzena da, kapitala metatzeko eta bizitzari erasotzeko prozesuak sortzeko modu berri bat delako”.

      Ekonomialaria bat dator soziologoarekin haurdunaldi subrogatuari buruzko eztabaida etxeko lanaren eta zaintza lanaren kritika feministarekin lotzearekin. Izan ere, aliantzak sendotzen lagundu dezake, kontratazio-agentzien rola edo barne-erregimenak bezalako errealitateak salatzeko.

      Zientzia Politikoetako irakaslea da Jule Goikoetxea Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), eta demokrazia patriarkalari, klase borrokei zein independentismoari buruzko liburuen egilea da. Feminismo materialistatik heldu dio gaiari: “Emakumea izendatzen duguna gorputz desjabetua da. Obuluak atera, umeak erditu, ipurdiak eta komunak garbitu, eta familia heteronuklearrean edo kalean sexua eman behar izatea emakumeak sortzen dituen desjabetze prozesu beraren parte da, sexaje izendatzen duguna”. Harreman asimetriko kolonial, arrazista eta patriarkalak ardaztutako produkzio sistema kapitalistetan kokatzen ditu lan intimo, emozional eta kliniko feminizatuak, izan ordainduak edo doakoak.

      Egokia al da langile estatusa ematea agentzia bidez jarduten duten gestanteei? Baietz uste du Morerok, zaintza lana egiten dutela, “produkzioaren eta erreprodukzioaren artean eraikitako dikotomia zeharkatzen duena”. Esfera pribatuan ematen zen hori jarduera ekonomiko bihurtu da, bitartekariek kontrolatutako erreklutamendu taktikak eta kontratuak medio. Amrita Panderen tesiarekin bat egin du: haurdunaldi subrogatu komertziala, Indiaren kasuan behintzat, globalizazioak ekarritako lan mota berri bat da, oso generizatua eta estigmatizatua.

      Auziak argia dirudi haurdunaldi subrogatu komertzialaren industria modu makro batean aztertzen badugu, baina gestanteen narratibak askotarikoak dira, eta testuinguruen arabera ere aldatzen dira. Pandek elkarrizketatu dituen Indiako gestante askok adierazi diote haien aldarria ez dela soilik gehiago kobratzea, langile moduan duten duintasuna aitortzea baizik, prozesuan zehar zein erditu ostean. Aldiz, Europa eta Ipar Ameriketako gestanteen testigantza askok ernalketa lana ume zaintzarekin alderatzen duten bitartean, beste batzuek nahiago dute esperientzia gisa aurkeztu. Journey deitzen diote mundu anglosaxoian, hots, bidaia. “Ni ez naiz enplegatu bat; lanera joateko obligazioa daukat, baina ez dut haurdunaldi subrogatua egiten obligazio moduan”, esan zion Ariadna Ayala antropologoari Dana izeneko emakume batek; agentzia batera jo zuen bere ile-apaindegia abian jartzeko xedearekin.

      Ahaidetasuna, amatasuna, haurdunaldia eta laguntza bidezko ugalketa dira Elixabete Imaz EHUko Antropologia irakaslearen ikerketa ildo nagusiak. Haurdunaldi subrogatuei buruzko Berriako monografikoan parte hartu zuen 2017an, eta egun defendatzen duen iritzi heterodoxoa mahaigaineratu zuen: ez du praktika normalizatzen baina, aldi berean, ez du ulertzen zergatik sortzen duen horrenbesteko eskandalua gure mundu kapitalista honetan haurdunaldia ere lan merkantilizatu bihurtzeak.

      Hala argudiatu du LISIPErako elkarrizketan: “Ikuspegi marxista batetik begiratuta, haurdunaldia bera lana da: giharren eta indarren desgastea dakar. Lana izatea ez dago kontrajarria esplotazio egoerak agertzearekin, ezta inplikazio emozionalarekin ere. Ernaltzea lan hobea izan daiteke galtza bakeroak tindatzea baino; ez da gorputzarentzat hain kaltegarria”.

      Bere ustez, Indiako emakumeen granjak salatzen dituztenek ez dute kontuan hartzen non egiten zuten lan gestanteek aurretik: “Horietan soldata eta bizi-baldintza hobeak dituzte fabrika askotan baino”. Garapenaren ekonomian maquilei buruz ematen den eztabaida ekarri du gogora Amaiak: “Mendebaldeko begirada antikapitalista batetik oso txarrak iruditzen zitzaizkigun, baina emakume askok esaten ziguten hori zela zuten lan-aukerarik onena. Uste zuten debekatzeak are esklaboagoak diren lan-moduetara eramango zituela”. Hala, erronka iruditzen zaio kapitalismo globalaren kontrako begirada kritikoa artikulatzea sektore horietako langileekiko jarrera paternalista salbatzailean erori gabe.

      “Ez gara hain erradikalak kamisetak bost eurotan erosten ditugunean”, ironizatu du Elixabetek. Antropologoaren hipotesia da gestanteen lana arbuiatzen dugula gizarte judu-kristauetan, haurdunaldi eta erditzearen ikuspegi oso negatiboa jaso dugulako (“minez erdituko zara”). Joera bereziki nabaria iruditzen zaio feminismoan: amatasunaren aurkako diskurtsoa nagusitu izan da gehienetan, eta sexu-ugalketa eskubideen agenda umeak ez izateko eskubidean zentratu da (abortua eta antisorgailuak). “Haurdunaldi bat izan dut nik, eta egin izan ditut lan askoz ere desatsegin eta gogorragoak. Deserosotasun fisikoa badago ere, prozesu biologiko oso interesgarria da”, azpimarratu du.

      Ordezkapen bidezko ernalketa interesatzen zaio Elixabeteri, gurasotasunaren eskema tradizionalak apur ditzakeelako: “Frogatzen du emakumeok bestelako harreman motak izan ditzakegula guk erditutako umeekin; kudea dezakegula gure haurdunaldiaren esanahia eta zer garrantzi duen gure identitatean. Ez da gehien gustatzen zaidan eredua, baina aukera ematen dit horri buruz pentsatzeko”.

GESTANTE PREKARIOAK,
GURASO ZORPETUAK

      Prostituzioan eta zaintza lanetan baino are eta nabarmenagoa da sexajea haurdunaldi subrogatuetan: umetokia daukaten eta emakume gisa sozializatuak diren pertsonek gauzatzen dute, eta ikusi dugu feminitateari lotutako narratiben bidez legitimatzen dela. Baina zer gertatzen da klasearekin? Zehatza al da esatea emakume pobreak ari direla familia aberatsentzat ernaltzen, ala estereotipoa da?

      Prostituzioarekiko alderaketara jo du Julek azaltzeko zergatik eztabaida honek bakarrik arduratzen dion klase aldagaia presente dagoenean: “Anekdotikoa da aberats batek bere ahizparentzat ernaltzea eta erditzea, anekdotikoa den bezala klase ertaineko neskek sexu lana egitea gainsoldata ateratzeko. Industria da kontua, eta industria emakume desjabetuen bizkarretan loratu da”.

      Mexiko edota Indian errealitate bat da emakume pobreak erreklutatzea, igoera sozialaren promesak erakarrita. Panderen arabera, gestante batek haurdunaldi subrogatu prozesu batean lortzen du bere familiak bost urtean lortuko lukeen diru-sarrera. Aldiz, Estatu Batuetako gestanteak, egonkortasun ekonomikoa frogatu beharraz gain, ezin dira diru laguntza publikoen jasotzaile izan, bekak barne. Mekanismo hori ezarri da bazterkeria sozial egoeran dauden emakumeen esplotazioa saihesteko.

      Hala, ezetz asmatu zein den AEBetan ohiko profil bat? Militarren emazteak! Herrialdeko gestanteen % 20 direla kontatzen du Morerok bere tesian. Zergatik eman da sinbiosi bitxi hori? Bada, agentziek eskertzen dituzten baloreak egozten zaizkielako: diziplina, ardura eta laguntzeko prestutasuna. Gainera, mediku-asegurua dute eta, horri esker, intentziozko gurasoek egin beharreko gastua nabarmen murrizten da. Ikerlariak azaldu du militarren batez besteko soldata prekarioa izan ohi dela eta, hortaz, emazteei interesatzen zaiela ekonomia familiarra sendotzea ezohiko diru-sarrera horrekin.

      Consuelo Alvarezek elkarrizketatutako hamabi gestante ukrainarrak ez dira pobrezian bizi, baina bai egoera prekarioan, eta emantzipazio-helburu argiekin jo dute agentzietara. Gestante batek ez zion kontatu senarrari zertan zebilen: “Etxe bat erosteko asmoa zuen, seguruenik, banandu nahi zuelako”. Etxebizitzaz gain, zorrak kitatzea eta amatasun eszedentziako diru-sarrerak osatzea izan ohi dira gestanteen helburu ohikoenak.

      Izan ere, azken arrazoia nabarmendu du ikerlariak: Ukrainako kontziliazio politiken arabera, enpresek hiru urtez gorde behar dizkiete lanpostuak amei, eta Estatuaren diru-laguntza xumea kobratuko dute epe horretan. Bestalde, Alvarezek gaineratu du Ukrainako emakume asko joaten direla Polonia, Hungaria edo Alemaniara lan egitera; hortaz, gestante bilakatzea badela migrazioa saihesteko alternatiba bat.

      Intentziozko gurasoen kasuan ere nabaria da narratiben arteko kontrastea: abolizionistek “aberats” edo “pribilegiatu” izenondoekin definitzen dituzten bitartean, familien testigantzek bestelako irudi bat ematen dute, esaterako, bankuarekin zorpetu den erizaintzako laguntzailearena. Azken finean, dirutza behar da subrogazio prozesu bat ordaintzeko, baina ez etxebizitza bat erosteko baino gehiago. “Kapitalismoak gure bizitzak harrapatu ditu. Ezin dugu normalizatu banku batekin zorpetzea hogeita hamar urtez, teilatupean bizi ahal izateko. Hipotekaz eta autoaz gain, gaur egun ugalketa ere gehitu digute menpekotasun marko horretara”, ondorioztatu du Amaiak.

      Alabaina, finantziarizazioaren logika ugalkortasunaren industria osoan ematen da. Lafuentek azaldu du gero eta inbertsio-talde gehiago ari direla klinikak erosten. Gaineratu du gametoak izozteko aukeran agertzen dela bereziki ekonomia neoliberalak hedatutako pentsamoldea: “Aurreikuspen, aurrerapen, erantzukizun eta inbertsio ideietan oinarritzen da”.

      Beste ikuspuntu batetik heldu dio Julek eskatzaileen ikuspegiari: haurdunaldi subrogatura jotzea eskuragarria da langile klasearentzat, desjabetutako gorputzetan praktikatzen delako. Edonola ere, nabarmendu du fokua jarri behar dela industrian eta ez pertsonengan, turismo jasangaitzaren ardura industriarena den bezala, eta ez Punta Canara oporretan doan “klase ertaineko” industria langilearena edo eskolako irakaslearena. Merkataritza Erregistrotik ateratako datuak eman ditu Layla Martinezek bere saiakeran, erakusteko Espainiako subrogazio agentzia nagusiek urtean irabazten duten dirua: 400.000 eta miloi bat euro artean bakoitzak.

      Hirugarren ideia bat bota du Julek: seme-alabak izatea eskubidea dela aldarrikatzen denean, zein subjekturen eskubideak jartzen dira erdigunean? Bada, klase ertain eta altukoenak. Hala, etxeko langileen kasuan ematen diren zaintza kateak nabarmendu ditu Lafuentek bere saiakeran, eta “estratifikazio erreproduktiboa” kontzeptua ere azaldu du, hurrengo kapituluan sakonduko duguna.

UGALKETAREN TINDERRA

      Match! Ohikoa da zita aplikazioekiko alderaketa intentziozko guraso zein gestanteen narratibetan. Abolizionisten errelatoaren aurrean (gurasoek nahieran aukeratzen dituztela gestanteak, katalogo bidez), horizontaltasun irudia ematen dute parte hartzaileek. Are gehiago, konexioaz eta kimikaz mintzo dira sarri.

      Norma Nathaly Gutierrez mexikarrak Espainiako familia baten umea ernaldu zuen 2022an, eta prozesua baliatu zuen Zuzenbideko ikasketak bukatzeko; haurdunaldi subrogatuari buruzko gradu amaierako lana idatzi zuen. Alondegiko Kongresuan azaldu zuen bere agentziaren funtzionamendua: gestanteari familia jakin batzuen fitxak aurkezten zaizkio, gustuko duena aukera dezan, eta berdin-berdin egiten dute familiarekin; interesa bi aldeek agertzen baldin badute, bideo dei bidez ezagutzen dute elkar; ondoren, 48 orduko hausnarketa epea izango dute aurrera jarraitu nahi duten erabakitzeko. Ez badute match egiten, agentziak bestelako aukerak aurkeztuko dizkio bakoitzari. Ohiko marra gorriak: gurasoek bikiak nahi dituztela, baina gestantea ez dagoela prest halako haurdunaldi bat izateko, edota, alderantziz, enbrioien murrizketaren aldekoak izatea gurasoak eta kontrakoa gestantea.

      Nolanahi ere, nork behar du agentzia bat plataformen kapitalismoaren aroan match egiteko? Klik batean eskuragarri ditugu gametoak emateko zein besteentzat ernaltzeko prest dauden pertsonekin harremanetan jartzeko aplikazioak, Just a Baby kasu. Edonola ere, gestante zein familia asko ziurrago sentitzen dira agentzien babespean, aholkulari rola dutelako, batez ere legediari dagokionez.

      Bitartekarien pisua nagusia ala murritzagoa izanda ere, neoliberalismoaren fikzioa ematen da gestanteen eta familien artean, Martinezen ustez: “Gizartea merkatu bat da, eta norbanakoak enpresariek dira, askatasuna dutenak parte hartzen duten truke ekonomikoen baldintzak negoziatzeko”. Baina subjektuen aldeko harremanak ez dira parekideak, generoa, klasea edota arraza bezalako dominazio sistemen arabera hierarkizatuak baizik.

      Idazlearen esanetan, enpresa logika darabilte prozesuko parte hartzaile guztiek: gestanteak saiatzen dira ahalik eta etekin ekonomiko handiena ateratzen haien gaitasun erreproduktiboari; kontratatzaileek nahi dute “produktu” onena lortu ahalik eta merkeen, eta horretarako agentzien marketin teknikak baliatuko dituzte, kontsumitzaile roletik: paketeak, beherapenak, promozio bereziak.

      Hala, XX. mendeko kapitalismoan langileek haien lan indarra saltzen zuten bitartean, XXI. mendean bizitzako eremu guztiak monetizatzen saiatzen dira: “Lan egiteaz gain, gure sofa alokatu dezakegu Airbnb-n eta traste zaharrak saldu Wallapop-en”, idatzi du Martinezek. Aitzitik, aukera horiek ez dituzte klase sozialak lausotzen, Juleren ustez: “Zure burua enpresa bihurtzeko deia orokortua bada ere, batzuek ez dute logelarik alokatzeko, eta beste batzuek ez dute ezer alokatzeko beharrik, are gutxiago haien umetokia”.

      Amaiak azpimarratu du ekintzailetzaren diskurtsoaren iruzurra: “Herritarrok jarraitzen dugu soldataren esklabo izaten, zentzu zabal batean. Dirua lortzeko moduetan berrikuntzak egiten ditugu, eta hala gure bizitzaren jabe garela uste dugu, egunean zortzi orduz lanera joan beharrean, gure arropa saldu edo gure gorputz-prozesuen zati bat merkantilizatu dezakegulako. Baina gure eskubideak modu kolektiboan arautzeko gaitasun gutxiago dugu”. Zaintza lanen esparruan ere zabaldu da plataformen kapitalismoa delakoa, hots, uberizazio terminoarekin izendatu den fenomenoa, non langileek autonomo erregimenaren malgutasuna duten, baita erabateko babesgabetasuna ere.

      Hurrengo aldarria bota zuen Mariano Beltran filosofo kuirrak Alondegiko Kongresuan: “Altruismoa inoiz ez da emakumeen aliatua izan. Eskatu dizuete debalde zaintzeko, debalde kopulatzeko, debalde ugaltzeko”. Elixabeteri, aldiz, “erabateko klaudikazioa” iruditzen zaio sistema kapitalistan dena merkantzia bihurtu izanagatik geure buruak ere merkantzia bihurtzea. Antropologoak kontatu du emakume bat ikusi duela kaletik Shakiraren abestiaren letra ospetsua zeraman kamiseta batekin: “Las mujeres ya no lloran, las mujeres facturan”. “Hori al da feminismoaren etorkizuna, emakumeok den-denagatik kobratzea, alegia, gure bizitza osoa merkantilizatzea?”.

      Altruismoa vs merkantilizazioaren arteko dikotomia gainditzeko deia egin du Amaiak: “Zergatik ez dugu pentsatzen lanak konpentsatzeko eta beharrak konpontzeko beste modu batzuetan, diru kapitalistatik pasatzen ez direnak?”. Hala, bere ustez ez da nahikoa feminismoak zalantzan jartzearekin kapitalismoak errotu dituen instituzio heteropatriarkalak, izan prostituzioa, matrimonioa, maquilak edo haurdunaldi subrogatua. Alegia, kapitalismoa errotik kuestionatzea proposatu du ekonomialariak, eta alternatiba komunitario desmerkantilizatuak eraikitzea.

KOLAPSOAREN AURREAN,
TEKNOLOGIARI MUGAK

      Esan dugu Errusiaren inbasioa hasi zenean, soto batean gorde zituela BioTexCom klinikak Ukrainako emakumeek atzerritarren enkarguz ernaldutako jaioberriak, erizain egoiliarren zaintzapean. Argazki horrek ondo irudikatzen zuen ugalketa deslokalizatzearen zentzugabetasuna. Baina zentzuzkoa al da gure supermerkatuetan Lodosako piperrak garestiagoak izatea Txiletik hegazkinez ekarritakoak baino?

      Garapen bioteknologikoek ahalbidetu dute ugalketaren deslokalizazioa, eta horien kontra egin zuten nazioarteko feminista askok 80ko hamarkadatik aurrera, filosofiaren kapituluan ikusi dugunez. Teknologia erreproduktiboak deabrutu baino, horien ondorio kontrajarriak onartzen ditu Elixabetek: “Emakumeen esplotazioan eta pertsonen gaineko kontrolean sakontzen du teknologiak eta, aldi berean, mundu berriak sortzeko bideak agertzen dira. Feminista pila ari dira erabiltzen teknologia haien ugalketa-proiektu antipatriarkalak gauzatzeko!”. Antropologoak gaineratu du zientzialarientzat ere ustekabekoak direla garapen bioteknologikoek sortutako aukera berriak, baita horiek dakartzaten dilemak ere: “Obulu bat hartzen duzu, DNA puska bat ateratzen diozu, sartzen diozu beste DNA baten puska, josten duzu hemendik eta handik… Ostras! Zer gertatu da horrekin?”.

      Amaiak erabateko lotura ikusten du ugalketari lotutako berrikuntza zientifiko-teknologikoen eztandaren eta ekofeminismoak iragarritako kolapsoaren artean: “Krisi sistemiko eta zibilizaziozkoaren testuinguruan, badirudi bizi-prozesu guztiak kontrola ditzakegula garapen teknologikoen bidez, gure nahi guztiak egingarri egiteko”. Ildo beretik, Rosi Braidotti pentsalari neomaterialistaren irakurketa ekarri du Julek: “Bizitza bilakatu da kapitalaren nukleoa; organismo bizidunetatik eta prozesu biologikoetatik ateratzen da plusbalioa”. Hala, Monsantok haziekin egiten duen estraktibismoarekin alderatu ditu merkatu erreproduktiboak: bizitza bera sortzeko moduak manipulatzen dituzte garapen zientifiko-teknologikoen bidez, pertsonen eta herrien arteko botere harremanak baliatuta.

      Estatu Batuetako eta Holandako ikerlari-taldeak zain daude animaliekin frogatu dituzten utero artifizialen prototipoak gizakiekin erabiltzeko. Halako albisteen aurrean, mugimendu ekologistak defendatzen duen zuhurtasun-printzipioaren alde egin du Amaiak: “Ulertu behar dugu garapen bioteknologiko oro ez dela ona. Kontrakoa sinesteak fede kapitalista dakar berekin, bereziki lagundutako ugalketaren esparruan, enpresa pribatuak ari direlako horiek gidatzen. Industria bioteknologikoa (baita adimen artifizialarena ere, besteak beste) gure esku-hartze politikorako gaitasuna baino mila pauso aurretik doa”.

      Ekonomialariak premiazkoa deritzo bioteknologiari ez ezik, gurasotasun-desioari ere mugak jartzea: “Nire gorputza ezin bada biologikoki erreproduzitu, agian muga hori ez da gainditu behar, teknologiak posible egiten badu ere”. Zehaztu du desioa mugatzeak ez duela ukatzea esan nahi, eraldatzea baizik; esaterako, hazkuntza proiektu kolektiboetan parte hartzearen bidez.

      Baina nork erabakitzen du non jarri marra gorria? Oso modu adierazkorrean azaldu du Elixabetek korapiloa: “Zergatik egin behar ditu Osakidetzak intseminazioak eta in vitroak, baina ez subrogazioa ezta ROPA metodoa ere? Gradazio baten aurrean gaude, eta subjektiboa da”. Bere ustez, arantzatsua da kontua, laguntza bidezko ugalketa eskubide gisa onartzen ez badugu, Osakidetzako antzutasun unitate osoa zalantzan jarri beharko dugulako. Silvia Nanclaresek Quién quiere ser madre eleberrian jorratzen du guraso izateko adinaren atzerapena, bere esperientzian oinarrituta. Idazle honen tesia da antzutasuna gure gizarteko patologia soziala bihurtu dela, eta Estatua dela horren arduraduna: lan prekaritatea zein poluzioa edota agrotoxikoak sustatu dituen aldetik.

      Gauzak horrela, euskal familiak ordezkapen bidezko ernalketa prozesuak gauzatzera atzerrira jotzeari turismo erreproduktibo deitzen diote batzuek, eta erbesteratze erreproduktibo besteek. Orduan, zentzua izan dezake haurdunaldi subrogatua lurralderatzeak, alegia, km-0 ugalketa defendatzeak? Bai eta ez.

      Gure hiru elkarrizketatuak agertu dira burujabetzaren alde. Amaiaren ustez, distopikoa da obuluak eta esperma jasotzea herrialde batean, enbrioiak izoztuta eramatea planetaren beste puntara, utero batek (gizaki batena zein artifiziala) ernaldu dezan, sortutako umeak bueltako bidaia egiteko: “Tokiko eta errotutako elikadura-sistemen aldeko apustua egiten dugun bezala, begirada horren aldeko apustua egin behar dugu ugalketa eta hazkuntza pentsatzeko orduan”.

      Elixabeteren ustez, marko globalizatu horren beste ondorio surrealista bat dira intentziozko familiek hartu beharreko erabakiak: “Batzuek nahiago dute AEBetako gestante bat, harremanak horizontalak izateko; beste batzuek Indiako emakume bati ordaindu diote, bere bizitza aurrera ateratzen laguntzeko”. Antropologoak onartzen du ez dela kapaz konponbide globalak pentsatzeko haurdunaldi subrogatua bezalako fenomeno transnazional konplexu batentzat. Baina gogoratu du orokortutako arazoa dela: “Bakeroak daramatzagu, eta horretarako Bangladesheko emakumeek haien birikak izorratu dituzte. Ukrainako gerrak areagotu egiten du Afrikan gosea, garia garestitu delako”.

      Julek ere modu zabal batean egin du produkzio kate globalen kontra: “Izan obuluak, umeak edo giza esklaboak, arazoa kapitalismoaren logika da, eta logika hori beti dela sexuatua eta koloniala “. Horrenbestez, “bizitza modu desmerkantilizatuan, desgenerizatuan eta lurraldetuan” produzitzea aldarrikatu du, baina baita ugalketa-eredua eta gurasotasun-desioa errotik iraultzea ere: “Komunitateak gai izan behar du bizitzak dituen beharrak sortzeko. Baina zeintzuk dira behar horiek? Hor dago eztabaida. Niretzat, umeak izatea ez da behar bat. Lehentasunak gatazkaren bidez erabakitzen dira, aldatuz doaz etapa historiko eta politikoen arabera”. Bere ustez, diskurtso natalista deseraikitzeaz gain, beharrezkoa da ugalketa askatzea bikotearen zein familiaren egitura emozionaletatik.

      Lafuentek luze jorratu du krisi erreproduktiboaren afera bere saiakeran: bere aburuz, ugalketaren molde tradizionala arrakalatu den honetan, erantzun indibidualizatu eta asimetrikoak dira nagusi, eta ez bizitzaren kontrako erasoa konpontzea. Aldi berean, adierazi du krisi horrek baduela potentzia etorkizunera begira hurrengo hausnarketa kolektiboa mahaigaineratzeko: zer ugalketa eredu nahi dugu?

UGALKETA EREDU PUBLIKO KOMUNITARIOA?

      Aipatu dugu garapen bioteknologikoen testuinguruan esku-hartze politikorako gaitasun mugatua duela gure jendarteak. Legegintzaren kapituluan aztertuko ditugu irtenbide juridiko eta politiko desberdinen korapiloak. Julek argi dauka errealitate bat legez kanpo uzteak ez duela ezer konpontzen, eta legalizatu vs abolitu dikotomiatik ateratzea aldarrikatzen du: “Gakoa da egitura politiko-juridiko berriak sortzea dikotomia horiek neutralizatzeko, eta urgentziazkoa, berriz, politika publiko desmerkantilizatzaileak sustatzea sektore diferenteetako emakumeen egoera hobetzeko. Horrek izan behar du helburua. Beste guztia morala da”. Politologoaren ustez, egungo egoeraren arazo bat da “gure emakumeekin onartezina iruditzen zaigun hori atzerriko emakumeekin egitea” sustatzen dela.

      Haurdunaldi subrogatua praktika transnazional globalizatua izanda, nazioarteko adostasunean oinarritu beharko litzateke debekua benetan eragingarria izateko. Politologoak ez du itxaropenik bide horretan. Alde batetik, nazioarteko erakundeek ez dutelako botererik estatuak kontrolatzeko ezta neoliberalismoaren egiturazko eraldaketarik sustatzeko ere. Bestetik, Amerikako Estatu Batuak direlako Nazio Batuetan pisu handiena duen herrialdea, eta hura da haurdunaldi subrogatu komertzialaren meka.

      Zein da orduan irtenbidea? “Gerra kulturala egitea behintzat badugu, diskurtsoak aldatzen joatea”, azpimarratu du Julek. Baina ez du soilik haurdunaldi subrogatuaren industria gogoan: “Eskandalagarriak iruditu beharko litzaizkiguke beste hainbat gauza: atzerritartasun legea; familia nuklearrean ematen diren indarkeriak; emakumeek egiten duten eta gizonek egiten ez duten doako zaintza lana…”.

      Eredu altruistaren eta kudeaketa publikoaren alde egin zuen 2017an EH Bilduk, eta halako sistema legeztatzeko proiektuak abian daude Europako herrialde batzuetan. Oso eszeptiko agertu da Amaia: “Antzua iruditzen zait eredu altruista bat arautzea esparru neoliberal batean. Gainera, haurdunaren biziraupena ordaindu behar da. Hortaz, doakotasun faltsua da; debaldeko ekarpena baino, txarto ordaindutakoa da”.

      Erresuma Batuan, Estatuak kontrolatzen du prozesua, eta, agentzia komertzialen ordez, Gobernuz Kanpoko Erakundeak dira familien eta gestanteen arteko bitartekariak. Aukera horrek ez du Amaia konbentzitzen: “Ekimen pribatuaren eta ekimen publikoaren arteko bereizketa hori faltsua da, estatuak erabat korporatibizatuta dauden une honetan”. Tranpa bat ikusten du hor: publikotasunaren defentsak onargarria egingo duelako praktika, baina ugalkortasunaren industria indartuko da. “Hirugarren sektoreak bitartekari-lana egin dezake, ustez guztion ongiaren defentsaren logikapean. Baina jakin badakigu gatazkatsua dela Gurutze Gorriak kudeatzea odol-emateak. Nik ez nuke GKEen mundua indartuko”.

      Gogora dezagun berriro ere zein den gure inguruko errealitatea. Eguzki eta hondartza turismoaren helmuga den Mediterraneoko kostaldea bihurtu da turismo erreproduktiboaren epizentroa: IVI (Instituto Valenciano de Infertilidad) da munduko ugalkortasunaren transnazionalik handiena, Estatu Batuetako talde batekin batu ondoren. Ildo beretik, IGin Bilboko klinikak ondoko deia egiten du bere webgunean: “Zergatik ez aprobetxatu zure bisita gure paraje ikusgarriak bisitatzeko?”. Guggenheim, Michelin izardun jatetxeak, Arabar Errioxako ardoak, Bizkaiko Zubia eta Urdaibai gomendatzen ditu. Lafuente Funesek azaldu du Espainiako Estatuak haurdunaldi subrogatua legeztatuko balu, Europako gunerik erakargarriena bihurtuko litzatekeela: potentzia turistikoa izateaz gain, berme etiko aldetik ospe ona duelako.

      Julia Bacardit kazetariak beste datu hau eman du El precio de ser madre liburuan: Espainiako Estatuan ugalketan laguntzeko medikuntzaren % 81 pribatua da. Horrez gain, azaldu du ospitale publikoek klinika pribatuei erosten dizkietela gametoak eta, donazioengatik emandako indemnizazioek zerga-salbuespenak dituztela kontuan izanda, jarduera horrek ez duela Ogasuna indartzen. Bacarditek eta Lafuentek bat egin dute gametoen banku publikoen defentsan, diru publikoa sektore pribatura ez bideratzeko. Aitzitik, Osakidetzako obuluen programa da Estatuko saiakera bakarra, eta pisu oso murritza dauka, emakume gehienentzat kalte-ordaina delako gametoak emateko pizgarria.

      Organoen donazioa jartzen da maiz eredu moduan, baina erreferentea izan daiteke Estatuak kudeatutako haurdunaldi subrogatu baten alde egiteko? Ez dator bat Amaia. “Ezinbestekoa da bizitzak salbatzeko, eta organoen merkaturatzearen aurkako adostasun soziala daukagu. Aldiz, haurdunaldi subrogatua onuragarria al da jendartearentzat? Bada, ezetz esango nuke, gurasotasuna jabetza pribatu gisa ulertzea sendotzen duelako, familia nuklear heteropatriarkalaren esparruan, eta beste eredu batzuk inhibitzen dituelako”.

      Juleren ustez ere “jabetza pribatuan dago arazoa”. Hortaz, uste du eskandalua ez lukeela izan behar umeen merkantilizazioa praktika zehatz honetan, baizik eta guztietan, umeen gaineko pentsaera hori orokortuta baitago jabetza pribatuan eta emakumeen eta lurraren desjabetzean oinarritutako sistema kapitalistan. Gogora ekarri du ezkontza bera dela instituzio patriarkal-kapitalista bat, gizonen pribilegioak betikotzeko asmatu zena, eta horrek ez du eskandalurik sortzen.

      Izan ere, gaur egun naturaltzat jotzen dugun eredua asmakizun modernoa da, Ilustraziokoa hain zuzen ere. Elixabetek azaldu du XVIII. mendetik aurrera sendotu zela ama biologiko eta sozialaren molde itxia Mendebaldean. Antropologoaren tesia da haurdunaldi subrogatua legeztatzeak lagundu lezakeela eredu zurrun hori apurtzen, gurasotasun eta amatasun kontzeptuak eraldatuko lituzkeelako. Hots, erditzen den pertsona ama dela agintzen duen kontzeptu juridikoarekin apurtzeak eskema hori arrakalatuko luke.

      Dena den, onartu du lagun eta senideen arteko akordio altruistak onartzen dituzten herrialdeetan (Uruguaiko kasua ezagutzen du) aukera horrek ez duela arrakastarik izan, “eredu komertziala koherenteagoa delako gurasotasun kontzeptu hegemonikoarekin”. Zentzu horretan, onartu du guraso heterosexual gehienen jarrera ez dela apurtzailea eta ironizatu du atzerriko gestanteei zuzendutako hitz goxoei buruz: “Grazia egiten dit intentziozko familiek esaten dutenean harremana mantentzen dutela Estatu Batuetako gestantearekin. Prest daude horretarako, baina ez bizilagunekin hazkuntza proiektuak abian jartzeko!”.

      Ondorioz, antropologoak ez du baztertzen ezezagunen arteko akordio ekonomikoak onartzea, baina arbuiatzen du negozio industrial deshumanizatua bihurtu izana, Indian gertatu zen bezala: “Gizakien ezaugarri bat da komertzioa, eta posible da harreman sozialak zaintzea elkartruke ekonomikoa dagoenean. Azokara goazenean tomateak erostera, dendariari galdetzen diogu zelan dagoen bere familia. Kezkatzen nauena da tabako-makinen antzeko kultura sustatzea, gurasotasuna eta umeak tartean daudenean: ‘Su bebé, gracias’. Egon behar du beste modu bat”.

      Eta badago. Elixabete eta Amaia bat datoz apustu nagusian: bi guraso baino gehiagoko familia-ereduen onarpen juridiko-administratiboaren alde borrokatzea, baita ahaidetasun aukerak zabalduko dituzten lotura-sareen (binkulugramen) alde ere. Ekonomialariaren ustez, bide horren helburua ez litzateke haurdunaldi subrogatuari esparru juridiko alternatibo bat ematea, ezpada gainditzea: “Zuretzat ernaltzeko prest dagoen emakume bat bilatu ordez, bestelako hazkuntza proiektuak abian jartzea”.

      Harago jo du Julek: hazkuntza erabat askatzea gurasotasun biologikotik eta familiatik. Jakin aldizkarian proposatu zuen utopia laburbildu du: “Ezingo gara etxe berean bizi larrua jotzen dugunekin ezta seme-alaba biologikoak ditugunekin ere, txandaka ez bada. Antolaketa komunitarioa izango da: ‘gurasoak’ umeak hamabost urte arte eta txandaka zaintzen dituzten horiek guztiak izango lirateke. Estatuak baliabideak jarriko ditu zaintza duina eta derrigorrezkoa izateko”. Hotza dirudi? Tira, politologoak erantzun du eraikuntza sozial eta historikoa dela familia hetero-nuklearretan bizitzeko desira. Estatuek bideratu baldin bagaituzte ezkontzekin fantaseatzera, zergatik ez egin berdin eredu komunitarioekin?

      Mundu berriak asmatu ordez, ugalketaren kolektibizazio esperientzia andana eman dira munduan, garai eta lurralde diferenteetan. Pare bat adibide ekarri ditu Elixabetek: “Masai herrian, emakumeek erabaki dezakete ume bat ematea ahizpa edo lagun bati; opari bezala, baliabide bezala, ama ez denak posizio eskasa duelako. Claudia Fonseca antropologoak esaten du Brasilen ohikoa dela pertsona batek lau edo bost ama izatea. Gurean ere ohikoa zen jendeak ume bat baserrira bidaltzea senide batekin; adopzio prozesu informalak ziren”. Oraindik ere ematen dira, “gure” horretan kultura aniztasuna onartzen badugu behintzat, hurrengo kapituluan ikusiko dugunez.

4. Ikuspegi antiarrazista

Salbatzaile zuriak, gestante marroiak

      Ana Obregonen eta haren alaba-bilobaren zuritasunak kontrastea egiten du haurtxoaz ernaldu zen emakumearen hazpegi afroekin: Floridan bizi den kubatar horrek Lecturas aldizkaria salatu zuen, bere nortasuna jakinarazteagatik. Ana Sandra Lecquio Obregon laborategi batean sortu zen, Alex Lecquio Obregonen semen izoztua eta emaile kaukasiar baten obuluak baliatuta.

      Generoa, klasea, arraza. Triada hori beti aipatzen da ugalketa-merkatuekiko kritikoak diren diskurtso feministetan, beste lan intimo batzuekin gertatzen den bezala. Hala ere, arraza-aldagaia gero eta lausoagoa da ordezkapen bidezko ernalketaren argazkian, India edo Thailandia bezalako herrialdeek ugalketa-turismoa geldiarazi duten heinean. Gainera, paradoxa da negozio hori arrazista eta kolonial gisa aurkezten duten feminista zurien ikuspuntua ere aurreiritziz eta estereotipoz blaitua dagoela.

      Euskal Herrian alokairuzko sabelen abolizionistak zuriak diren bitartean, arrazakeriaren aurkako mugimenduak eta mugimendu antikolonialak beste erregimen batzuen abolizioa aldarrikatzen dute, hala nola etxeko langile egoiliarren lan erregimena edo espetxeena.

      Arrazakeriaren aurkako ikuspegia duten Bizkaiko lau feminista elkarrizketatu ditugu, haurdunaldi subrogatua zein beste familia-ereduak aztertzeko: Mari Mar eta Tamara Claveria Jimenez, Euskadiko Emakume Ijitoen Elkartekoak (Amuge); Norma Vazquez, indarkeria matxistetan espezializatutako mexikar jatorriko psikologoa, eta Cristina Zamora Chuquiguanga, komunikatzailea, teologoa eta ekintzailea, Perutik migratutakoa.

IPAR-HEGO GLOBALA?

      Alicia Puleo edo Maria Jose Guerra Palmero bezalako Espainiako Estatuko pentsalari ekofeministen arabera, Ipar globaletik Hego globaleranzko deslokalizazio eta erauzketa modu bat da ordezkapen bidezko haurdunaldi komertziala, megamineria edo agroestraktibismoarekin aldera daitekeena. Ugalketa-merkatu globalek emakume pobreen gorputzak kolonizatzen dituztela diote, herrialde aberatsen onura ekonomikorako. Munduko Bankuak eta Nazioarteko Diru Funtsak “haurren salmenta” bultzatzen dutela dio Puleok, “haien ustea delako nazio zordunek beren baliabide natural guztiak esportatu behar dituztela: basoak zein gizakiak”.

      Carl Oglesby estatubatuar akademiko eta aktibista zuriak sortu zituen “Ipar eta Hego global” kontzeptuak. Izan ere, “Hirugarren mundua” kontzeptua errotu zen Gerra Hotzaren garaian, bloke kapitalista eta komunistekin lerrokatu gabeko herrialdeak izendatzeko, baina laster erdeinuzko konnotazioa hartu zuen. Oglesbyk “global” izenondoarekin iradoki nahi izan zuen Iparraldea eta Hegoaldea ez direla hemisferioek zehaztutako nozio geografikoak, errealitate sozioekonomiko konplexu eta aldakorrak baizik.

      Puleoren aburuz, “ez da kasualitatea umetokien merkatu ohiko eta merkeenak Hego globaleko herrialdeak izatea: India, Thailandia, Ukraina, Errusia, Kazakhstan, Georgia, Nepal, Grezia eta Kanputxea”. Deigarria da sailkapen hori: Grezia Hego globala bada, Espainiako Erresuma ere bai? Eta zergatik da Hego globala Errusia, G8ko kide dela eta Ipar Poloarekin muga egiten duela kontuan hartuta? Eta zergatik ateratzen ditu Estatu Batuak ekuaziotik?

      “Beti gogaitu nau Hegoaldea komeni zaionaren arabera ulertzen duen jendeak”, erantzun du Norma Vazquezek. Hurrengo paradoxa azpimarratu du: kolonialismoa kritikatzen duten Europako ahots zuri berberek beren mundu-ikuskera inposatzen dute. “Hego Globala deitutakoa ezker kolonialaren asmakuntza da. Mundua GKEek proposatzen dituzten mapak baino konplexuagoa da”. Konplexutasun horren erakusgarri, Kanadan etorkinek bizi dituzten txabolismo-testuinguruak aipatu ditu, baita Mexiko-Guatemala, Costa Rica-Nikaragua edota Argentina-Bolivia artean ematen diren migrazio- eta arrazakeria-dinamikak ere.

      Kontinente bakoitzean haurdunaldi subrogatuaren epizentroak zeintzuk diren edo izan diren aztertzen badugu (Ukraina eta Errusia; AEBak eta Mexiko; India eta Thailandia; Ghana[2]), ulertuko dugu gakoa ez datzala Ipar/Hego logikan. Oro har, zera dute amankomunean: jendarte oso industrializatuak direla, desberdintasun sozial handiak dituztela eta kapitalismo basatiena bizi dutela. Gobernuek merkatuei mugak jarri dizkietenean, klinikek erregulazio txikiagoko auzo herrialdeetan jarri dituzte egoitzak. Joera hori ematen da beste eremu batzuetan ere, kolonialismo digitalean, esate baterako. El Saltok argitaratu du ChatGPTren sortzaileek kriptomoneta biometrikoaren proiektu bat sortu dutela; txanpon digitalekin ordaintzen diete hatz-markak edo ahotsa uzteko prest dauden pertsonei. Proiektua Indonesian, Kenyan, Sudanen, Ghanan eta Txilen garatzen ari dira, baita Norvegian ere.

      “Kapitalismoa esplotazioan oinarritutako pilaketa-mekanismo bat da, mugarik eta etenik gabekoa. Gero eta toki gehiago suntsitzen ditu”, azaldu du Amaia Perez Orozcok (aurreko kapitulurako elkarrizketatu duguna). Horregatik, esplotazio erreproduktiboa ez da nahitaez Hegoalde globala deiturikoan kontzentratzen: “Iparraldeak bere burua irenstera jotzen du, zenbaitek ‘kapitalismo kanibala’ edo ‘kapitalismo suizida’ deitzen diote horri. Gero eta izaki gutxiago daude eraso horretatik libre”.

      Anna Maria Morerok bere doktoretza-tesian jaso ditu Indiako ikerlariek egile feminista zuriei egindako kritikak, Hegoaldeko emakumeen gaineko estereotipoak indartzeagatik. Amrita Pandek “posizio moralizatzaile unibertsalistatik haratago joateko eta emakumeek haurdunaldi subrogatu komertzialean duten esperientzien errealitate konplexuei buruzko jakintza garatzeko” deia egin du. Pandek ez du menderatze kapitalista patriarkala makillatzen: bere elkarrizketatu gehienak landa-eremuko emakume pobreak dira, eta erdiek adierazi diote senarrek edo horien senideek bultzatuta jo zutela kliniketara.

      Chandra Talpade Mohanty, Jyotsna Agnihotri Gupta edo Sharmila Rudrappak ere gaitzetsi dute Mendebaldeko feministek Indiako gestanteak baliabiderik eta erabakitzeko gaitasunik ez duten biktima gisa aurkeztea. Aldi berean, ikerlariek salatzen dute ugalketaren industriak haurdunen eskubideak eta adostasun informatua urratzen dituela. Aitzitik, Moreroren doktoretza-tesirako elkarrizketatuetako intentziozko guraso baten testigantzak adierazten du Indiara jo zutenengan errotuta dagoela bidezko trukearen narratiba neoliberala:

      Pozik daude hori egiteaz, dirua behar dutelako seme-alabei hezkuntza ordaintzeko, edo etxe bat erosteko. Duten arazo bakarra da jendeak zer esango duen. [...] Normalean, nik dakidanez, jendeak kontratuan adostutakoa baino gehiago ematen die. [...] Zure asmoa ez da, noski, karitatearen ahizpa bat izatea. Zu zoazenagatik joan zara hara. Baina zintzoen eta gaiztoen diskurtsoa barregarria iruditzen zait. Pentsa, zuri esaten dizutela ume bat izan eta hamar urteko soldata jasoko duzula. Zer egingo zenuke?

      Salbatzaile zuriaren narratibak, emakumeei ez ezik, herrialdeei ere ukatzen die agentzia. Diskurtso abolizionistan ohikoa da emakume indiarren granjak aipatzen jarraitzea, zehaztu gabe urteak direla Indiako Gobernuak (Thailandiak eta Australiak nola) ateak itxi zizkiola turismo erreproduktiboari, biokolonialismoaren adar berri bat dela argudiatuta. Negozioa Nepal, Vietnam edo Kanbodiara mugitu ondoren, bertako gobernuek ere esku hartu dute. Egun, badirudi mugaz gaindiko eskaintzak aktibo jarraitzen duela Laosen... klinika thailandiar eta australiarren eskutik!

      2018an, Indiako Gobernuak osasun publikoa indartzeko “munduko planik handiena” iragarri zuen. Izan ere, ordezkapen bidezko ernalketaren industriari mugak jartzeko beste arrazoi bat zen emakume indiar gehienei ukatzen zitzaien arreta medikoa jasotzen zutela atzerriko jendearentzat lan egiten zuten gestanteek. Amatasunarekin lotutako heriotza kopuru aldetik buruan zegoen orduan India, eta 51 mediku baino ez zituen 100.000 pertsonako.

      “Estratifikazio erreproduktiboa” kontzeptua azaldu du Sara Lafuente Funesek. Shellee Colen ikerlariak proposatu zuen 80ko hamarkadan, hain zuzen ere Indiatik New Yorkera migratutako emakumeen egoeraz hitz egiteko, beste herrialde batzuetako haurrak zaintzen lan egiten baitzuten, haien seme-alabak etxean utzita. Kontzeptu hori erabili izan da hainbat dinamika izendatzeko: Hegoaldeko emakume arrazializatuengan testatu direnean Iparraldeko emakume zuriek kontsumitzen dituzten antisorgailu hormonalak, adibidez. Morerok doktoretza-tesian nabarmendu duenez, Munduko Osasun Erakundearen arabera, antzutasuna ohikoagoa da herrialde pobretuetan, bereziki afrikarretan, ugalkortasun-tratamenduak oso prekarioak baitira.

      Lafuente Funesek turismoarekin lotu du estratifikazio erreproduktiboa, biak industria kaltegarriak direlako, botere-harremanak eta nazioarteko desberdintasunak areagotzen dituztenak, eta espoliazioan oinarritutako “bestearen kontsumoa” sustatzen dutelako. “Eguzkia eta hondartza”ren eskaintzak Espainiako ugalkortasun-industriari mesede egin dion bezala, ez da kasualitatea haurdunaldi subrogatuak helmuga turistikoetan duen presentzia, hala nola Grezian edo (lehenago) Thailandian.

      Norabide bikoitzeko mugimendu horietaz gain (Espainiako Estatura datoz atzerritarrak obulu bila, eta atzerrira doaz hemengo herritarrak umetoki bila), Espainiako enpresa transnazionalen jokabide neokolonialak aztertzeko deia egiten du Lafuente Funesek. IVI bezalako ugalkortasun-taldeen hedapena aipatu du, Latinoamerikan filialak irekitzen eta tokiko kliniketan inbertitzen ari baitira.

DEBOZIOZKO AMAK
ETA ATXIKIMENDUZKO HAZKUNTZA

      Pentsamolde kolonialaren beste ezaugarri bat da sinestea Mendebaldeko balioak unibertsalak direla (edo izan beharko luketela). Homogeneizazio horren aurrean, interesgarria da ugalketa-merkatu bakoitza loratu den testuinguru kulturalari erreparatzea.

      Adibidez, Andrea Montelio Barandicak 2018an Pikara Magazinen argitaratutako erreportaje baten arabera, gestante budistek, arrazoi ekonomikoez gain, izaera espiritualekoak dituzte: hurrengo bizitza hobeagoa izan dadin bermatzea. Izan ere, umeak haztea lotzen da maitasun, jakinduria, errespetu, harrotasun, erruki, ohore eta ontasun baloreekin. Hurrengo testigantza jaso zuen kazetariak:

      Nik bi arrazoi ditut surrogate izateko. Lehenengoa, nire familiari diru pixka bat bidaltzea etxea konpon dezaten; bizia eman zidan amari laguntzea. Bigarrena, Budak erakusten digu karma ona ematen duela bizia emateak. Haurrak izan nahi dituen norbaiten umea ernal badezaket, zoriontsu egin dezaket. Tenplura noanean, monjeek esaten didate ideia ona dela.

      Israel da haurdunaldi subrogatua lege zehatz baten bidez legeztatu zuen munduko lehen herrialdea, eta Estatuak prozesuaren zati bat finantzatzen duen herrialde bakarra. Hemen ere, arrazoi erlijiosoak daude erdigunean. Elly Teman antropologoak azaldu du jaiotza-politika sionisten parte izan dela neurria, eta gestanteen narratibetan ere oso presente dagoela nazionalismo erlijiosoa. Alabaina, estatu genozida horretan ez da arraza-estratifikazioa ematen, apartheida baizik: intentziozko familiek zein gestanteek juduak izan behar dute.

      Norma Vazquezek Mexikon izan zuen ordezkapen bidezko ernalketari buruzko lehen eztabaida feministen berri, 80ko hamarkadan, Estatu Batuen auzoko izateagatik azkar heldu baitzen polemika. Baina gaiarekiko interesa askoz beranduago piztu zitzaion, Bilbon, ugalkortasun-tratamenduetan murgilduta zeuden euskal emakumeak artatzen hasi zenean: “Duela hamar urte, klinikek oraindik ez zuten laguntza psikologikorik eskaintzen. Emakumeak lur jota iristen ziren nire kontsultara, obsesioaren eta hormonen erruz”. Emakume horietariko batzuek ordezkapen bidezko ernalketa aipatu zioten, beren helburua lortzeko azken kartutxo gisa.

      Normak oso bestelako gizarte-substratua ikusten du bere jatorrizko herrialdean eta bizilekuan: “Nolabait esateko, hemen haurrak falta dira, eta Mexikon haurtzaroa soberan bezala dago, beti ondo zaindua ez dagoena. Nahi gabeko haurdunaldien tasa ere handiagoa da”. Testuinguru horretan, ohikoagoak dira bai familia aberats heterosexualen adopzio irregularrak, bai gertuko emakume pobretuen artean ematen diren haurren lagapen ez-formalak. Horregatik, psikologoak joera elitistagoa sumatzen du Mexikoko intentziozko familien artean.

      Urrun sentitzen du Euskal Herrian topatu duen feminista batzuen diskurtsoa, “oso erraietakoa” dena. Psikologoak bere ohiko baretasunarekin hitz egiten du gai polemiko honi buruz ere: “Amatasuna den errealitate konplexuaren baitako beste praktika bat iruditzen zait”.

      Elkarrizketa hau prestatzeko GIREk (Aukeratutako Erreprodukziorako Informazio Taldearen sigla gaztelaniaz, Mexikokoa) haurdunaldi subrogatuei buruz argitaratutako txostena berrirakurri du (ikus 5. eta 7. kapituluak), eta bere tesiarekin bat egiten du, ez bakarrik Mexikorako, baita Espainiako Estaturako ere: “Ematen jarraituko denez, hobe da arautzea. Ez ditzagun begiak itxi, ez dezagun hitz egin emakume gestanteen izenean. Onar dezagun askotariko errealitateak eman daitezkeela: esplotatutako emakumeak, baina baita ere hautua egin dutenak, izan bizirauteko, edo hobeto bizitzeko”.

      Normak zuzentzen duen Sortzen aholkularitza feministak 2019an parte hartu zuen Bilbon egin ziren haurdunaldi subrogatuari buruzko jardunaldi feministen antolakuntzan. Norma bera izan zen eztabaida intrafeministan hizlarietako bat. Haurra besoetan zuen emakume zuri batek mikrofonoa hartu zuen adierazteko besteentzat ernaltzeak disoziazio emozional patologikoa eskatzen duela. Normak erantzun zion arriskutsua iruditzen zaiola diskurtso patologizatzaile hori, eta Europa zurian loratu den atxikimenduzko hazkuntza urrun dagoela munduko emakume gehienen esperientziatik: “Haur gutxi dituen gizarte honetan, desio-objektu bihurtzen da haurra”. El Salvadorren gerraostean bizi zen garaian ezagutu zituen emakumeen esperientziak ditu gogoan: esaterako, gerrillan haurdun geratzea eta umea izatea erabakitzea, jakinda berehala banandu beharko zirela; edota sexu-torturen ondorioz haurdun geratu zen emakume batek kartzelan jaioberriarekin lotura emozionala garatzeko izan zituen zailtasunak.

      Banaketa dakarren beste amatasun esperientzia bat aipatu du: gurera datozen emakume etorkinenak, haien umeak urte luzez senideen kargura utzi behar dituztenak. Asaldatu egiten da Normak emakume euskaldunen batek esaten dionean ez litzatekeela horrelako zerbait egiteko kapaz izango.

      Luze bilatutako eta programatutako gurasotasun-ereduak ez du zerikusi handirik Ijito Herriaren errealitatearekin. Claveria ahizpek deitoratu dute jendarte payoak ijitoak epaitzea gehienek hazkuntza-proiektuak gaztetan abiatzen dituztelako. Arrazoi kulturalak baino, bi desberdintasun sozioekonomiko aipatu ditu Tamarak: “Egonkortasuna izan arte itxaroten duzue zuek. Bada, egiturazko antigitanismoa dela eta, ijito gehienek ez dute egonkortasunik espero, eta bizitza akademikoa ere mugatuta ikusten dute. Gainera, gure bizi-itxaropena txikiagoa da, eta horrek bizi-zikloei eragiten die”.

      Ijito komunitatean harriduraz ikusten da payoak hogeita hamar urte luzerekin hastea seme-alabak izaten: gorputza ez dagoelako hain prestatuta, aitita-amamek ez dutelako hainbeste aukerarik bilobez gozatzeko, eta gerta daitekeelako haur bat baino gehiago izateko denborarik ez izatea. “Ijito Herriaren barruan oso inportantea da ume bakarra ez izatea, asko babesten baikara neba-arreben artean, kontra dugun mundu honetan. Zenbat eta familia handiagoa, hobeto”, azpimarratu du Tamarak.

      Ezkongabea eta umerik gabea, bera da ikasketak lehenetsi dituen etxeko bakarra. Halere, positibotzat aurkezten du Ijito Herriak familiari ematen dion balioa, antigitanismo sistemikoaren eta kapitalismoaren aurreko erresistentziatik asko duena.

INTERNA IZATEA BAINO HOBEAGO

      Galdera da: Espainiako Estatuan ordainsaridun modalitatea legeztatuko balitz, emakume arrazializatu eta migratuak egongo lirateke agentzien ikusmiran? Ez dugu aurkitu erreferentziatzat balio dezakeen Estatu Batuetako edo Mexikoko daturik. GIREkoek diote Mexikoko haurdunak askotarikoak direla, baita jatorri sozioekonomiko eta etnikoei dagokienez ere.

      Amugen pentsaezina iruditzen zaie gestante erromaniak irudikatzea: izan ere, euskal ijito gehienak ebanjelikoak dira eta bekatutzat dute sabelarekin negozioa egitea. Gainera, ijitoen auto-ordenamendu sistemak (“ijito legea” delakoak) ez du halakorik aurreikusten. Mari Marrek haurdunaren eta umekiaren arteko loturaren argumentua gehitu du (“Zure gorputzeko zelula guztiak jartzen dituzu”) eta intentziozko familiak haurra nola haziko duen ez jakitearen kezka. Prostituzioarekin gertatzen den bezala, uste du soilik baliabide faltak bultzatuta baloratuko lukeela aukera emakume ijito batek. Baina litekeena da etorkizuneko legeriak gutxieneko egonkortasun ekonomikoa eskatzea emakumeei, pobreziak behartuta jardun ez dezaten, hain zuzen ere.

      Nolanahi ere, Tamarak gaineratu du antigitanismoa hain dela latza, ezen emakume erromaniak ere merkatu horretatik kanpo egongo liratekeen, gainerako lan-sektoreetan bezala: “Gestante payoak kontratatzeko aukera izanda, inork ez lituzke ijitoak aukeratuko”. Are gehiago, oso errotua dago haurtxoak lapurtzen dituen emakume ijitoaren estereotipoa, hala literatura klasikoan nola hedabideen estaldura garaikideetan; Madeleine McCann neskato ingelesaren desagerpenean ikusi genuen Portugaleko ijito familia bat kriminalizatu zutela froga barik.

      Eta emakume migratuak, zer? Obuluen salmentaren kasuan, Julia Bacarditek El precio de ser madre liburuan jasotzen du 2009an Kataluniako emaileen % 40 etorkinak zirela, gehienak zuriak, bezero gehienek obulu kaukasiarrak eskatzen dituztelako. Kazetariak aipatzen du azal argia duten emakume marokoarrak ere bat datozela profil horrekin. Obuluak ateratzera joan zen neska baten testigantza jasotzen du: itxarongelan emakume gehienak ijitoak omen ziren. Prentsan, halaber, irakurri dugu kliniken jomugan daudela Europako ekialdeko emakume migratuak. Pikara Magazinen erreportaje batean agertzen dira plataforma digital bidez (hau da, agentziarik gabe) jarduten duten gestanteak, eta etorkin argentinar batek bere burua iragartzen du ilehoria dela azpimarratuz.

      Hegoak eta Sustraiak emakumeen elkarte interkulturalaren sortzailea da Cristina Zamora, eta Aldarteren baitako Betania LGTBI pertsona kristauen kolektiboko kidea. Giro kristau ebanjelikoan hazi zen, baina gaur egun ekumeniko gisa aurkezten du bere burua. Aldarri feminista gisa defendatzen du emakumeek besteentzat ernaltzeko duten askatasuna, ugalketa-eskubideen esparruan. Ez du kontraesanik ikusten kristau fedearen eta ordezkapen bidezko ernalketaren artean, beti ere “etikaz egiten bada, emakumeen eskubideak eta duintasuna errespetatuz eta pobrezia egoerez aprobetxatu barik”. Neskamearen ipuina inspiratu zuen Genesiko pasarte ospetsua baino, Jesukristo bera hartzen du eredutzat: “Jesus dugu ezohiko familia batean jaiotako lehenengo pertsona”.

      Normak eta Cristinak, biek migratu zuten beren emazteak euskal herritarrak direlako. Nahiz eta migrazio- eta lan-esperientzia pribilegiatuak dituzten, azal iluna eta gorpuzkera borobila izanda, arrazializazioaren pisua sentitzen dute. Emakume migratuen sareekin ere harreman estua izateagatik, etxeko langileen baldintza gogorrak gertutik ezagutu dituzte.

      Euskal Herrira iritsi berritan lanean hasi zen emakume bat aipatu du Cristinak: “Etxe horretan egon zen bederatzi hilabetez egoiliar; hiru egunetan bakarrik utzi zioten irteten”. Beste batek bost urte daramatza paperak egin ezinik: “Soziosanitarioko ikastaro bat egitea falta zaiola esaten diote, baina ezin du egin, ez diotelako uzten etxetik ateratzen. Zergatik ez dugu esklabotza hau salatzen? Oihuka ari dira eta ez ditugu entzuten!”, aldarrikatzen du. Eta erantzuna eman du: euskaldun askok etxeko langileak ere baditugulako gure familietan.

      Gauzak horrela, iruditzen zaio Espainian ordaindutako haurdunaldi subrogatua legeztatuko balitz, aukera interesgarria izan litekeela emakume migratu askorentzat: “Aukeratu beharko banu barne-zaintza lanaren, prostituzioaren edo besteentzat ernaltzearen artean, subrogazioa aukeratuko nuke, duda gabe”. Gogoratu du etorkinek ez dutela soilik hemen bizirauteko dirua behar, baizik eta jatorrizko tokiko konpromisoak betetzeko, hala nola, migratzeko hartutako zorra kitatzeko edo familiari diru-bidalketak egiteko. Zentzu horretan, Cristinak azaldu du gestante batek haurdunaldi batengatik kobratzen duenarekin gai dela jatorrizko herrian etxe bat erosteko, eta interna batek, aldiz, ezingo duela horrelako dirurik aurreztu ezta bost urte, atsedenik gabe, garbitzen eta zaintzen igarota ere.

      Betaniako kidea Alondegiko Kongresuan entzule gisa parte hartu zuen emakume migratu bakarra izan zen, ziur aski. Mexiko, Ukraina eta Erresuma Batua bezalako testuinguru desberdinetako haurdunak entzun ahal izan zituen: “Aukera bikaina izan da. Egiaztatu nuen esperientzia oso desberdinak daudela (onak zein txarrak) eta emakumeok geure erabakiak hartzen ditugula, Hegoaldekoak zein Iparraldekoak izan”.

      Cristina hurbilago sentitzen da emakume haurdun horiengandik agentzia ukatzen duten feministengandik baino: “Iruditzen zait gai honetan ere, beren pentsamendua hobea delako premisapean kolonizatzen gaituztela. Emakumeen defendatzaile gisa aurkezten dira eta ‘nire gorputza, nire erabakia’ aldarrikatzen dute, baina haurdunen izenean hitz egiten dute, ahots propioa dutela onartu beharrean”.

      Norma ere kritiko agertu da feminista abolizionistekin, baita horien diskurtsoarekin bat egin duten ezkerreko alderdiekin ere: “Beldurtu egiten dira emakumeen erabakien aurrean. Zurruntasun eta puritanismo judu-kristaua ikusten dut sakonean”.

      Hori bai, biei ziztada eragiten die hurrengo irudiak: emakume arrazializatu bat gameto zuriarekin sortutako haurtxoa ernaltzen familia zuri batentzat. Aitzitik, Cristinak buelta eman dio argudioari: “Haurdunaldi subrogatua legeztatu behar da, hain zuzen ere emakume migratuen ugalketa-proiektuetarako ere eskuragarri izan dadin”. Bere aburuz, gaur egun pasaporte europarra duten familia dirudunek soilik bidaiatu dezakete atzerrian jaiotako haurrak hartzeko, baina prozesu horiek osasun publikoko sisteman txertatzeak familia migratu eta arrazializatuei sarbidea bermatuko lieke, intseminaziorekin eta in vitro ernalketekin gertatzen den bezala.

      Cristina eta Norma bat datoz erakundeek eta ez enpresa pribatuek kontrolatutako eredu bermatzaile bat irudikatzean, prozesu osoan emakumeen eskubideak errespetatuko dituena. Hainbat gai garrantzitsu aipatu dituzte, hala nola haurdun geratzeko interesa duten emakume migratuei itzulpenak eta interpreteak bermatzea, adostasun informatua eman dezaten, edota erditze osteko zaintzak bermatzea. Inportantea iruditzen zaie erakunde feministek ere prozesuak gainbegiratzea, GIREk Mexikon egiten duen bezala.

      Halaber, sistema publikoa izan arren, haurdunei ordaindu egin beharko litzaiekeela uste dute: “Emakumeentzako konpentsazio bat egon behar du, emakumeak baitira beren gorputza jartzen eta arriskuak beren gain hartzen dituztenak. Ginekologoak eta laborategiko teknikariek ere kobratzen dute!”, dio Cristinak.

      Normari kirrinka egiten diote Kanadakoa bezalako eredu altruistek, non haurdunei beharrezko gastuen fakturak baino ez zaizkien ordaintzen: “Berriz ere emakumeak dira munduko altruismoaren zama dutenak, maitasunaren izenean. Emakumeen pobrezia sustatzearen kontra nago”.

ADOPZIOAK DESKOLONIZATZEA

      Norma Vazquezi arduragabea iruditzen zaio adopzioa ordezkapen bidezko haurdunaldiaren alternatiba etikotzat aurkeztea. Adopzioen irudi edulkoratu horren aurrean, memoria historikoa egiteko deia egin du, haurtxoen lapurretak gogora ekartzeko: “El Salvadorren gerran desagertutako haurrak saldu zituzten mojek edo armadak. Batzuk nazioarteko adopzioan emanak izan ziren”. Gaineratu duenez, Mexikon oraindik ere adopzio irregularrak ematen dira, emakume indigena pobretuen kalteberatasun-egoeraz baliatuta.

      Bestalde, arrazakeriaren aurkako aktibisten salaketarekin bat dator; alegia, Espainiako Estatuan ama bati zaintza kentzeko irizpideek joera arrazistak eta klasistak dituztela. Psikologoak paraleloan lan egin zuen Euskal Herriko emakume zuri batekin eta emakume migratu batekin. Lehenengoa osasun mentalaz oso gaizki zegoen, hogei aldiz baino gehiagotan saiatu zen bere buruaz beste egiten: “Baliabide asko jarri zituzten instituzioek hura artatzeko, eta kontuan hartu zen alabak familia zabala zuela”. Aldiz, pobrezia egoeran bizi zen emakume migratuari alabaren tutoretza kendu zioten bere burua lesionatzeko lehen ahaleginaren ondoren: “Beste pertsona batzuekin partekatzen zuen etxea, baina instituzioen irakurketa izan zen bakarrik zegoela, ez baitzuten zaintza-sare hori aintzat hartu”.

      Daniela Ortizek Pikara Magazinen azaldu zuen haurrak babesteko erakundeek darabiltzaten arrisku-faktoreek eragin handiagoa dutela migratutako eta arrazializatutako pertsonengan, hala nola, paperik ez izatea, sexu-langilea izatea edo etxegabetzea sufritu izana. Ortizek gogora ekarri du Jesus Ander, bederatzi urte zituela adingabeentzako zentro batean bere buruaz beste egin zuen haur kolonbiarraren kasua: “Estatuak bere gurasoak deportatu zituen, eta umea gizarte-zerbitzuetara eraman, gurasoen zaintzarik ez zuela argudiatuta!”.

      Mariaren istorioa ere kontatu du, uruguaitar jatorriko ama babeslea, gurasoen alienazio sindrome faltsuaren biktima: “Aitari eman zioten kustodia, nahiz eta txosten medikoek erakutsi zuten neskatoak baginako eta uzkiko lesioak zituela”. Hori dela eta, Ortizek adierazi du arazoa ez dela soilik Estatuak kentzen dituen kustodiak, baizik eta babesa ukatzen dietela beste ume askori, hala nola sexu-abusuak salatu dituzten % 70i.

      Ortizek beste elementu bat gehitu du: kustodia kentze gehienak aktibatzen direla gizarte-zerbitzuek babesgabetasun-egoeragatik alarma jotzen dutenean: “Horrek esan nahi du Estatua ez dela detektatzen ari klase ertain-altuko adingabeek jasaten dituzten indarkeria fisiko, psikologiko edo sexualeko egoerak, guraso horiek ez dutelako harremanik gizarte-zerbitzuekin”, argudiatu du.

      Amugek, Emakunderekin batera, indarkeria matxistei buruzko bi gida argitaratu ditu: bata, emakume ijitoei zuzendutakoa, eta bestea biktimak eta bizirik atera diren emakumeak artatzen dituzten zerbitzuetako profesionalei zuzendutakoa. Bietan aipatzen da emakume erromani gutxik jotzen dutela Gizarte Zerbitzuetara edo Poliziara tratu txarrak salatzera, eta horren arrazoietako bat dela, hain zuzen ere, erakundeek haurrak kenduko dizkieten beldurra.

      Horri dagokionez, ijito erakunde feministak honako mezu hauek helarazten ditu: emakume ijitoei, kustodiak soilik kentzen direla haurrenganako babesgabetasuna frogatzen denean; eta profesionalei, biktimei arreta ematean oso garrantzitsua dela prozesuak haurrengan dituen ondorioen berri ematea, baita emakumeak epaituak edo fiskalizatuak sentitzea saihestu behar dutela ere.

      Tamara ados dago adingabeekin egindako esku-hartzeetan joera arrazistak daudela salatzen duten emakume migratuen kolektiboekin: “Bi joera ikusten ditugu: gizarte-zerbitzuek ijito familiei arreta okerragoa ematea, eta baita utzikerian erortzea ere”.

      Mari Marrek azaldu du emakume ijitoen beldurra jazarpen arrazistak eragindako trauma historikoaren ondorio dela: “Seme-alabak kenduko dizkiguten beldurra gure arbasoek kontatu diguten guztitik dator. Garai desberdinetan, agintariek gure haur txikiak adopzioan eman dituzte eta zaharrenak ostatuetan sartu, gure herriak ondorengorik ez izateko”.

      Amugeko kideek kezka agertu dute babes-pisuetan edo harrera-familietan hazten diren haur ijitoen inguruan: “Oso zaila da hazkuntza payo batera egokitzea. Oso gaizki pasatzen dute, eta bi muturren artean mugitzen dira: identitatea galtzea edo estereotipo antigitanoaren okerrena hartzea, haien identitatea indartu nahian”. Horregatik txalotu dute Gizarte Zerbitzuen azken neurria, zeinaren arabera haur bat babesgabe dagoela identifikatzen dutenean, haren familiako batek ardura har dezan saiatzen dira lehenik eta behin.

      Ildo beretik, Normak dei egin du familia zurietan hazi diren adopzio transnazionaleko zenbait seme-alabaren zauri emozionalei arreta jartzeko: “Alabak artatu ditut, jendarte arrazista batean hazteak eragin dien ondoezean eta identitate krisian laguntzeko. Adopzio bidezko zenbait ama ere artatu ditut. Gutxi hitz egiten da honetaz”.

      Cristina eta bere emaztea seme nerabe bat daukate eta Sehaska LGTBI familien elkarteko kideak dira. Peruko emakumeari sarritan gertatu zaio parkean jendeak pentsatzea bere seme ilehoriaren zaintzailea dela. Lagundutako ugalketa bidezko ama den aldetik, gogorarazi nahi du familia guztiak ez direla gai sentitzen abandonuaren edota babesgabetasunaren motxila dakarren ume bat hazteko.

AUZOKO AMA-AMAMAK

      Otxarkoagan ohikoak dira aldi berean ume baten ama eta amama diren emakumeak, baina ez dute zerikusirik Obregonekin. Bilboko auzo honetan dago Amugeren egoitza, eta hor ibili ohi den emakume batek baino gehiagok adoptatu du biloba, iloba, neba-arreba edo lehengusu-lehengusinaren bat. Amugek ijito familiek bizi duten bazterkeria sistemikoa salatzen du, baina era berean balioesten ditu ijito herriak bizirik mantentzen dituen praktika komunitarioak.

      Feminismo zuriak oro har amatasuna eta familia nuklearra hartu ditu patriarkatua betikotzeko menderakuntza-tresna gisa. Aitzitik, feminista erromaniek azaltzen dute ijito familia zabalen indarra autobabes-estrategia dela beraientzat. Horregatik, ijito guztien artean erabiltzen dira “osaba-izeba” eta “lehengusu-lehengusina” adeitasun formulak, nahiz eta senide ez izan. “‘Bizitza erdigunean’ zuen leloari ematen diogun esangura da guretzat familia dela lehentasuna, familia oso modu zabalean ulertuta”, azaldu du Tamarak.

      Elkarri laguntzeko konpromisoa seme-alabak izateko zailtasunak dituzten senideen aurrean ere ematen da: “Gehiago ahalegintzen gara bakardadea senti ez dezaten. Ohikoa da horiek aukeratzea gure seme-alaben amabitxi eta aitabitxi izan daitezen, hala hazkuntzan gehiago inplikatu daitezen”. Zainketaz gain, umeekin hezkuntza arazoak daudenean ere ohikoa da modu kolektiboan konpontzea: “Esaterako, iloba batekin gatazka bat dagoenean, ahizpa guztien artean hitz egiten dugu. Alderantziz, gure familiako guraso baten heziketa-estiloak kezka pizten badigu, esku hartuko dugu, bereziki amamek, autoritate hori baitute”, azaldu dute claveriatarrek.

      Laguntza bidezko ugalketa onartua dago ijito komunitate ebanjelikoan, eta ohikoa da familiak tratamenduak ordaintzen laguntzea. Hori bai, tabu batek inguratzen jarraitzen du gaia, batez ere gizonezkoen antzutasunari dagokionez, ijito ez den gizartean gertatzen den bezala. In vitroek huts egiten dutenean, familia barruko harrera da aukera bakarra. Izan ere, ijito familia gehienek ez dituzte betetzen adopzio-prozesuetan egokitasuna lortzeko baldintza sozioekonomikoak. Amugeko kideek ez dute ezagutzen haurdunaldi subrogatura jo duen pertsona ijitorik: “Bekatutzat dugulako eta ez dugulako ordaindu beharreko dirutza”.

      Claveria ahizpek haien inguruko emakume ezkongabeen eta ugalkortasun-arazoak dituzten senar-emazteen bideak errepasatu dituzte: esaterako, ohikoa da pertsona horiek babesgabetasun egoeran dagoen ilobaren baten ardura hartzea. Batzuetan, adopzio horiek erakundeen aurrean formalizatzen dira, baina gehienetan akordio ez-formalak dira: “Instituzioak laxoak dira gurekin egoera horietan. Adibidez, emakume ijito batek eskolan azaltzen badu bere familiako ikasle baten ardura hartu duela, zentroak onartuko du, inolako paperik eskatu gabe”.

      Ozeano batek banatzen ditu Otxarkoaga eta Lambayeque, baina oso antzeko bizipena izan du Cristinak bere sorterrian: “Seme-alabak komunitatearenak dira. Emakume batek herrialdetik irten behar badu lanera, gertuko norbaitek adoptatuko ditu umeak berehala. Horregatik, haurrik eduki ezin duenak, neurri batean, gabezia hori beteko du, izaki bati maitasuna emanez. Edonola ere, badaude seme-alaba ‘propioak’ izateko desio handia duten pertsonak ere”, azaldu du perutarrak.

      Aldartek abiatutako haurdunaldi subrogatuari buruzko barne-eztabaidan parte hartu zuen Cristinak, baita erakunde horretako kideek Limara egindako bisitan ere. Tokiko feministei galdetu zieten bere posizionamenduaz, eta Cristinak berak adierazitakoaren antzekoa erantzun zuten: Peruko testuinguruan oso naturalizatuta daudela ugalketa-akordioak. “Beti jakin izan da familiaren batek ezin zuela seme-alabarik izan, eta beste emakume batengana jo zuela haurdun gera zedin. Askotan, halako akordioak baliatzen zituzten emakumeek ikasketak edo etxea ordaintzeko. Ez ziren xehetasunak ezagutzen, baina ez zitzaion garrantzirik ematen”, azaldu du. Akordio informal horien ondorioz jaiotako umetxoak disimuluan erregistratzen ziren guraso izan nahi zutenen izenean. Cristinak argitu du gogoan dituen halako istorioen protagonistak ez zirela emakume indigena pobreak, baizik eta hirietako emakume mestizo prekarioak. Bestetik, bere familian bertan eman da haurdunaldi subrogatu altruistaren saiakera bat: ahizpa ezin zen haurdun geratu, eta iloba batek bere burua eskaini zuen debalde ernaltzeko.

      Amugek antzeko esperientziak kontatzen dituen arren, batzuek eta besteek ateratzen duten ondorioa kontrakoa da: Cristina ordezkapen bidezko ernalketa legeztatzearen alde dago, bizia emateko aukera zilegia iruditzen zaiolako, baina Tamarak eta Mari Marrek familiartekoen artean bakarrik onartuko lukete, beste gisako bitartekaririk gabe. Edonola ere, azken mezu batekin itxi dute elkarrizketa Otxarkoagako ahizpek: “Payook hobe zenukete gure kultura komunitariotik ikasiko bazenute”.

[2] Ezin izan dut Afrikako testuinguruari buruz nahikoa sakondu liburu honetan. Estatu Batuetan bizitako emakume batek sortu zuen lehenengo agentzia Ghanan 2004an, eta gobernuek ez diote industriari mugarik jarri. Nigerian eta Kenyan ere ematen da praktikan. Modalitate altruista legeztatu da Hegoafrikan, bitartekariek ere ezin dute kobratu eta, hortaz, GKEek jartzen dituzte harremanetan gestanteak eta intentziozko gurasoak.

5. Ikuspegi perinatala

Amen eta haurren kontrako indarkeria?

      Hautu kontzientea da haurdunaldia gure aroko Mendebaldeko klase ertain edo altuko emakume zuri gehienontzat. Amatasun desira ezbaian jarri dugu feministok. 30 urte luzerekin planifikatu dugu, eta askok lagundutako ugalketa tekniken bidez gauzatu dugu. Prozesurako prestatu gara doktoretza-tesirako edo oposizioetarako prestatzen garen kemen diziplinatu berberarekin.

      Nire belaunaldiko haurdunok ikasi ditugu erditze fisiologikoaren onurak; oxitozina sintetikoaren, epiduralaren eta zesarea programatuen arriskuak; titia ematearen onurak; atxikimenduaren mekanismoak…

      Ez da harritzekoa amatasun feministei eta errespetuzko erditzeei lotutako mugimenduek zein profesional askok “esplotazio erreproduktiboaren” kontra egin izana. Patricia Merino Murgak Pikara Magazinen alokairuzko sabelen kontra idatzi zuen 2017. urtean, Maternidad, igualdad y fraternidad bere liburua argitaratu eta gutxira. Hurrengo urtean sortu zuen PETRA amatasun feministen plataforma. Filosofiari buruzko kapituluan aipatu dugu bere kritika nagusietako bat: haurdunaldi subrogatua gametoen gehiegizko balorazioan eta haurdunaldiaren banalizazioan oinarritzen dela.

      Minez eta nekez erdituko zara. Bibliako madarikazioaren eta medikuntza modernoaren eredu aseptiko-anestesiatuaren aurrean, amatasun feministen ildo bat izan da erditze burujabeak, ahaldunduak eta, are gehiago, gozagarriak aldarrikatzea. El Parto es Nuestro plataformako sortzaileetariko bat izan zen Ibone Olza. Psikiatra perinatal honek defendatzen du erditzeak ez lukeela izan behar medikuek gidatutako tramite gogaikarri bat, baizik eta transzendentzia sinboliko, espiritual eta emozional handia duen egitate sexual bat. Jasoko dugun arretaren arabera, emakumeok ahaldunduta aterako gara (“bere kumeak defendatzeko prest dagoen lehoiak nola”, diosku) edo zaurgarri, minduta, apurtuta.

      Gure erditzearen jabe da, hain zuzen ere, Estitxu Fernandez Maritxalar psikologo perinatalaren lehenengo liburua, eta Sortze berri bat. Indarkeria obstetrikorik gabea azkena. Gaur egungo erditze-eredu medikalizatuak marrazten dituen bide zehatzetatik askatzeko deia egiten badu ere, “erditze naturalaren” defentsa dogmatikoan ez erortzeko mezua zabaltzen du. Erdigunean jartzen ditu amen eta umeen beharrizanak eta, bereziki, erdituko den emakumearen autodeterminazioa. M. Ama* eme* ume* liburuan jaso zituen Estitxuk, Erika Lagomarekin batera, hamahiru guraso euskalduni egindako elkarrizketak. Haien ikuspegi feminista esentzialista dela kritikatu die batek baino gehiagok: “Badu kutsu bat, baina hor dago ez-ulerpen bat. Feminismoaren zati batek amatasunaren biologia ukatu du orain arte, eta oraindik ez dio garrantzi handiegirik eman nahi”, erantzun zuen psikologoak Berrian[3].

      Harengana eta Ana Mendia emaginarengana (Argiako zutabegile izandakoa) jo dugu ikuspegi hau mahaigaineratzeko. Hasteko, bat egin dute hizkeran eta diagnostikoan: “alokairuzko sabelen negozioa” esplotazioan oinarritzen da, laguntza bidezko ugalketaren merkatu globalizatuan kokatzen da eta “ama biologikoak” “kontenedore” bihurtzen ditu. Haien aburuz, praktika honek emakumeen eta umeen eskubideak urratzen ditu, guraso izan nahi duten pertsonen desioa asetzeko.

      Haurdunaldiaren ulermen eta artatze holistikoaren alde egiten duten profesionalek atsekabez hartzen dute ernalketaren esternalizazioaren zabalkundea: “Prozesu psikosozial bat dena prozedura mekanizatu bihurtzen da”.

      Alabaina, kapitulu honetan ikusiko dugu haurdunaldi subrogatu bidezko gurasoei eta gestanteei entzuteak zenbait estereotipo apurtzera garamatzala; esaterako, surrogate askok erditze naturalak hautatzen dituztela. Baina has gaitezen hasieratik.

IN VITROAREN ARRISKUAK

      Ordezkapen bidezko ernalketa teknika bat dela diote aldekoek baina, egiari zor, obodonazioan eta in vitro teknikan oinarritutako praktika da. In vitroa intseminazio artifiziala baino askoz inbasiboagoa den arren, haurdunaldi subrogatua legeztatu duten herrialde gehienetan ez da onartzen gestantearen obuluak zuzenean intseminatzea, umearekiko lotura genetikoa galarazteko. Bikote heterosexualen eta ama bakarren kasuan, intentziozko amak jarriko ditu obuluak, kalitatezkoak baldin badira, eta gainontzeko kasuetan obulu-emaileenak baliatuko dira.

      Lehenengo urratsa izango da emakume horren obulutegiak estimulatzea hormona-injekzioen bidez, obulu bakar bat sortu ordez, hamar baino gehiago sor ditzan. Folikuluak monitorizatuko ditu klinikak edo ospitaleak, obozitoak nahikoa handitu direnean obulazioa programatzeko, hau ere beste medikamentu baten bidez: Ovitrelle.

      Prozedura honen arrisku nagusia hiperestimulazio sindromea da: obuluak gehiegi loditzen badira, horrek distentsio abdominala eragingo du eta, kasuen % 1ean, baita ondorio larriagoak ere, hala nola, pleurako isuria, arnas gutxiegitasuna, koagulazio arazoak, tronbosia edo giltzurrun-gutxiegitasuna.

      Ovitrelle hartu eta 35-36 ordura, obuluak ateratzeko ziztada egingo diote emaileari, anestesia lokala erabiliz. Folikulu obarikoak baginatik xurgatzen dituen prozedura honek, bi eguneko atseden erlatiboa eskatzen du.

      Laborategiko teknikariek obuluak elkartuko dituzte espermatozoideekin, izan intentziozko aitarenak edo semen-emaile batenak. Espainian ICSI teknika erabiltzen da in vitroetarako, zeinetan ernalketaren prozesu naturala errespetatu ordez, laborategiko biologoek sailkatzen dituzten espermatozoiderik baliogarrienak, behaketa morfologikoaren bidez. Cumulus izeneko obuluaren kanpoko geruza erauziko dute eta espermatozoidea injektatuko dute barruan. ICSI prozedura beharrezkoa da obuluak izozten direnean eta, gainera, semena ugalkortasun arazoak dituen gizonarena bada, espermatozoideak laguntzeko funtzioa dauka.

      Teknika horren irakurketa feminista sinbolikoa egiten du Sara Lafuente Funesek, alegia, obuluetan egindako esku-hartzeek gameto femeninoen agentzia neutralizatzen dutela: “Teknikoki bermatzen da ernalketaren iruditeria: obozitoa pasiboa da eta espermatozoidea hartu besterik ez du egiten”.

      Obodonazioak ez du haurdunaldi subrogatuen neurriko erreakziorik sortu baina, hala ere, feminista askok adierazi dute obulu-emaileekiko kezka. FeministAldeko militante den Begoña Zugadik Pikara Magazinen salatu zuen IVI kliniken iragarki bat, obulu-donazioa odol-donazioarekin alderatzen zuena, bost minutuko tramite erraza izango balitz bezala, ziztadatxo bat eta kito. Aipatutako hiperestimulazioaren sindromeaz gain, zenbait ikerketak lotura ikusi dute halako zikloei aurre egin eta osasun arazo larriak garatzearen artean: bereziki, endometriosia eta minbizia mota jakin batzuk.

      Baina egin dezagun aurrera. Prozesuaren beste aldea da haurdunak biziko duena. Berari ere programatuko zaio obulazioa, enbrioiaren transferentzia bere zikloko momentu egokiarekin bat egin dezan. Gainera, progesterona sintetikoa hartuko du, enbrioiaren inplantazioa arriskuan jarriko luketen umetokiaren uzkurdurak saihesteko. Izan ere, kliniken publizitatea triunfalista bada ere, in vitro transferentzia bakoitzaren arrakasta-tasa % 35-50 ingurukoa da. Sheela Saravanan ikerlariak elkarrizketatu zituen surrogate indiar gehienek izan zuten haurdunaldi kimiko edo abortu espontaneoren bat.

      Hori guztia kontuan hartuta, ugalkortasun teknologien itzalak seinalatu dituzte gure elkarrizketatuek. Anak osasun ikuspuntutik heldu dio gaiari: “Ondorio kaltegarriak gertatzeko arriskua handiagoa da, berezko haurdunaldiekin alderatuta. Arrisku gehienak haurdunaldi anizkoitzen ondorio dira, eta horregatik gakoa datza zikloko transferitzen diren enbrioi kopuruan. Hala ere, ebidentzia zientifikoak aditzera eman du enbrioi bakarra transferitutako kasuetan ere, ohikoagoak direla haurduntze ektopikoak, hipertentsioan oinarritutako gaixotasunak (preeklampsia eta eklampsia), plazentazioan oinarritutako patologiak (aurretiko plazenta eta plazenta-askatze goiztiarra), jaiotze goiztiarrak, haurdunaldiko diabetesa, zain sakonetako tronbosia eta biriketako enbolia eta heriotza perinatala”.

      Kritika politikoa egin du Estitxuk: “Merkatu bat ikusten dut nik, ez soilik alokairuzko sabelena: obodonazioa, enbrioien donazioa… Teknika horiek guztiak negozio bihurtu dira”. Bere ustez, premiazkoa da neurriak jartzea, laguntza bidezko ugalketaren kudeaketan osasun publikoak pisua har dezan.

      Hain justu ere, laguntza bidezko ugalketan mundu mailako bigarren potentzia da Espainiako Erresuma, Estatu Batuen atzetik. Europako beste herrialdeekin alderatuta, ondoko ezaugarriek erraztu dute industria horren loraldia: osasun sistema pribatuan garatu izana; obodonazioa legezkoa izatea; gameto-emaileek diru-saria jasotzea eta haien anonimotasunaren bermea. Gametoen jatorria ezagutaraztearen alde egiten dute Gure Umeen Ametsak eta Son Nuestros Hijos elkarteek, bigarren honen kode etikoan jasotzen denez.

HAURDUNALDIA:
NIRE GORPUTZA, NIRE ERABAKIA?

      Aurrera egin du enbrioiaren transferentziak. Gestanteak umekia zaindu beharko du erditu arte, baina ez da emozionalki inplikatuko guraso izango balitz bezala. “Lotura emozionalik eza ez da existitzen. Gestante batzuk saiatzen dira distantzia hartzen, eta beste batzuek ez dute lortzen. Ikusi beharko da zer ondorio dituen ama horrengan eta ume horrengan, frogatua dagoelako amaren bizipenak umearen osasunean eragiten duela”, azpimarratu du Estitxuk.

      Are gehiago, Anak gogora ekarri du epigenetikaren fenomenoa, alegia, umekiaren eta haurdunaren arteko harremanak haien genometan eragin ditzakeen aldaketak: “Argudio gisa erabiltzen da ez dagoela haien arteko lotura genetikorik, baina badago nahitaezko lotura biologiko bat”. Amrita Pande ikerlariaren lanak erakusten du Indiako gestanteek ere presente dutela umekiekiko hartu-eman biologikoa: “Nabarmentzen zuten lotura horrek haurra identitatez blaitzen zuela; hala, gestanteak hazi maskulinoen hartzaile huts baino askoz gehiago dira”. Haurdunaren garunean ematen den transformazio neurohormonala ere aipatu du psikologoak: “Nerabezaroan ematen dena bezain sakona da”.

      Ume zaintzarekin alderatu dute lotura afektibo hori Alondegiko Kongresuan parte hartu zuten gestanteek. Babysittinga egiten dute haien gorputz barruan; inporta zaie umea, kariñoa hartzen diote, baina ez dute seme-alaba moduan sentitzen.

      Pauline van Berkel, Herbehereetako borondatezko gestanteak, Azkuna Zentroko topaketan azaldu zuen bere motibazioa haurdunaldia bera dela. Haurdun egotea maite du, erditzea ahalduntze handiko momentua iruditzen zaio, baina, hiru seme-alaba dituenez, dolua egin behar zuen onartzeko ez zuela esperientzia horretaz berriro gozatuko. “Erraz gelditzen naiz haurdun, konplikaziorik gabeko haurdunaldi eta erditzeak ditut. Ugaltzeko gaitasun hori berriro ez erabiltzea aukera alferrik galtzea iruditzen zitzaidan”. Ohartu zen bazegoela bere irrika asetzeko bide bat: beste familientzat ernaltzea eta erditzea. Bere obuluak erabiltzen ditu: “Haurrek badakite haien ama biologikoa naizela, eta urtean behin baino gehiagotan ikusten dugu elkar. Jendeak esaten zidan damutuko nintzela eta haurrek ez zutela ulertuko. Ez nago traumatizatuta”.

      Zwanger Voor Een Ander (Beste pertsonentzat haurdun) irabazi asmorik gabeko elkarteko zuzendari-batzordeko kide honek mahai-ingurua partekatu zuen Sarah Jones, Surrogacy UK-ko zuzendariarekin, bost aldiz gestante izan dena. Biek egin zuten eredu altruistaren alde. Jonesen esanetan, elkarlaguntza eskema horrek berme handiagoak ematen ditu gestanteen autonomiari eta eskubideei dagokienez; kontrara, kontratu komertzial batean bezero-langile logikak ezartzen dituen botere harremanak emango dira.

      Horren adibide da Espainiako Auzitegi Gorenera heldutako kasu bat, non uko egin dioten Espainiako emakume batek Mexikoko gestante bat esplotatuz izandako umea zuzenean erregistratzeari. Sententziak onartezintzat jo zuen subrogazio kontratua, umearen eta emakumearen duintasuna kaltetzen eta haien funtsezko eskubideak urratzen zituelako. Zehazki, gestanteak uko egin zion konfidentzialtasun medikoari, abortatzeko eskubideari (baita heriotza arriskua egotekotan ere) eta erditzeko modua aukeratzeari (programatutako zesarea izan behar zuen). Agentzien eta familia elkarteen arabera, kasu hori ez da paradigmatikoa, praxi txar argia den salbuespena baizik.

      Alabaina, GIRE Mexikoko elkarteak aztertu dituen kontratu askotan halako klausulak topatu ditu: “Haurdunak haurdunaldiarekin lotutako arrisku mediko guztiak ulertzen ditu eta bere gain hartzeko konpromisoa hartzen du, heriotza-arriskua barne”. Beste kontratu batzuetan, enbrioi-murrizketa galarazteko klausulak topatu dituzte, gestanteari haurdunaldi anizkoitza inposatzea suposatzen dutenak. Kanadan enbrioi bakarra transferitzen da, haurdunaldi anizkoitzak eta murrizketak saihesteko.

      Gure Umeen Ametsak elkarteak helarazi dizkidan kontratuetan (Mexiko eta Estatu Batuetakoak) onartzen da emakumearen abortatzeko eskubidea, herrialdeko legediaren arabera, eta hala jasotzen du Ciudadanosen 2019ko lege-proposamenak ere.

      Gainera, kontratuetan gogorarazten da delitua dela emakume bat abortatzera behartzea. Hala, umekiak malformazio edo alterazioren bat baldin badu, eta gestanteak ez abortatzea erabakitzen badu, intentziozko gurasoak behartuak egongo dira umearen ardura hartzera, eta kartzela zigorra ezarriko zaie ardura horri uko egiten badiote. Seguruenik, Indiako Gammy umearen kasua ez errepikatzea da klausula horren xedea: Australiako intentziozko gurasoek osasuntsu jaio zen beste bikia hartu zuten, eta gestanteari utzi zioten Gammy, Downen sindromea eta sortzetiko kardiopatia zituen haurra.

      Kontratuetan haurdunen autonomia eta sexu- eta ugalketa-eskubideak azpimarratzen badira ere, baita mediku-konfidentzialtasunarena ere, haurdunarekiko kontrol zorrotza antzematen da. Adibidez, ohikoa da jasotzea emakumeak derrigortuta daudela intentziozko gurasoei kontrol ginekologiko eta proba guztien emaitzen berri ematera, eta haiekin astero komunikatzera, haurdunaldiaren gorabeherak jakinarazteko.

      Halaber, luzea da subrogazio kontratuetan emakumearen bizimoduari buruzko debekuen zerrenda, nahiz eta bat egiten duen haurdun guztiek jasotzen dituzten jarraibideekin: saihestea drogak, arrisku-kirolak, saunak eta jacuzziak, ilea tindatzeko produktuak, tatuajeak, eta abar. Kontratuetan ohikoa da aurreikustea haurdunari droga eta sexu-bidezko infekzioen test aleatorioak egiteko aukera. Sexu-askatasunari dagokionez, kontratuek jaso ohi dute gestanteak ezin duela koitorik izan in vitro prozedura aurretik eta ondoren, haurdun gera ez dadin bere obuluekin eta beste gizon baten espermarekin, eta abstinentzia onartu beharko duela, osasun profesionalek hala agintzen badute.

      Gure Umeen Ametsak elkarteko bozeramailea den Pablo Bilbaoren esanetan, kontratuetan jasotzen da intentziozko gurasoek eskubidea dutela gestanteari “zentzuzko eskakizunak” egiteko. Irizpide talka egongo balitz haien artean, prozesua artatzen duten osasun profesionalek ebatziko lukete irtenbidea. Adibide bat ekarri du: beganoak ziren intentziozko guraso batzuek eskatu zioten gestanteari haurdunaldian animaliarik ez kontsumitzeko, eta honek ez zuen onartu. Bada, nutrizionistak haurdunaren alde egin zuen.

      Dena den, Estatuaren kontrola da, Bilbaoren ustez, haurdunen eskubideak bermatzeko bidea. Erresuma Batuko eredua goraipatu du: Gobernuko Osasun Sailak gida bat argitaratu du, osasun profesionalek modu egokian artatu ditzaten haurdunak eta intentziozko familiak. Gida horren arabera, osasun profesionalek tentuz ibili beharko dute surrogateak duen konfidentzialtasunerako eskubidea ez urratzeko, hau da, ziurtatzeko zein informazio nahi duen intentziozko familiarekin partekatu eta zein ez.

      Beste muturrean, eredu komertzialean, haurdunekiko kontrola areagotu egiten da gestanteak agentziek kudeatutako erresidentzia, ospitale edo hotel batean bizi direnean. GIREren arabera, horietan ohikoa da langileek erostea haurdunek kontsumituko dituzten elikagaiak eta botikak, edota haien autonomiaren kontrako arauak ezartzea, “besteak beste, bisitak jasotzeko debekua edo etxetik ateratzeko ordutegi zehatzak”.

      Pazientearen eskubideen urraketa larria erakusten duen kasu bat nabarmentzen da GIREren txostenean. Victoriak 32 urte zituen subrogazio agentzia batengana jo zuenean, bere hiru alabei lursail bat erosteko grinak mugituta. Laugarren hilabetean haurdunaldiko diabetesa diagnostikatu ziotenean, ez zuen osasun arreta espezializaturik jaso diabetesa kontrolatzeko. Ondoezak jota esnatu zen goiz batean, sabela gogortua, eta klinikara jo zuen. Medikuek ikusi zuten umekiak ez zuela bizi-zantzurik, baina ez zioten ezer esan. Tabascoko beste klinika batera deribatu zuten, eta horko profesionalek azaldu zioten umekia hilda zegoela.

      GIREren arabera, halako kasuetan antzematen da osasun profesionalek intentziozko gurasoen interesak lehenesten dituztela. Elkarteak gaineratu du batzuetan agentziek atxikitzen dutela haurdunek izan beharko luketen informazio medikoa. Beste batzuetan, gestanteak txarto artatuak eta epaituak sentitu dira. Hala, GIREren esanetan, haurdun guztiek bizi ditzaketen eskubide urraketek muturrera jo dezakete subrogazioetan.

      Hori da, hain zuzen ere, Anak azpimarratutako ezinegona: “Emagin bezala, herrialde garatu bateko osasun sistema publikoan ezin dut ziurtatu emakumeen eskubideak bermatuko direnik, eta horren ondorioa da indarkeria obstetrikoa. Hortaz, nola ez nau kezkatuko emakume eta haur horien eskubideak errespetatuko ote diren, tartean negozio bat baldin badago? Benetan zintzo informatzen dituzte gestanteak?”.

      “Eta ez da bakarrik informatu dituzten edo ez”, gaineratu du Estitxuk. “Indarkeria obstetrikoak ondorio larriak izan ditzake emakume eta umearengan, fisiko zein psikologikoak. Oso traumatikoa izan daiteke bientzat”.

      Victoriak zesarea eskatu zuen, baina erditze baginala izatera behartu zuten. Hori gutxi ez balitz, intentziozko familiak eta agentziak ez zuten gastu medikoen ardura hartu, eta ez zioten ordaindu haurdun egon zen hilabeteengatik.

      Irakurri ditugun kontratuetan oso argi jasotzen da gestanteak ordainsaria jasoko duela abortu espontaneoa egotekotan (haurdun egon den denboraren araberakoa) edota heriotza perinatala gertatzekotan. Aldi berean, kalte-ordainak aurreikusi ohi dira, prozesuaren ondorioz emakumeak kalte edo galeraren bat baldin badu ugalketa-organoetan: Falopio tronpetan, obulutegietan edo umetokian. Baina zer eragin psikologiko eta emozional dute halako esperientziek gestanteengan? Zer babes jasoko dute? Berriro ere, dugun errealitate orokorraren muturreko isla irudikatzen dute gure adituek.

ERDITZE PROGRAMATUAK

      Errespetuzko haurdunaldi eta erditzeen alde egiten duten profesionalen eta elkarteen lanean funtsezko ardatz bat da erditze fisiologikoen defentsa. Obstetrizia patriarkalaren garapenarekin esku-hartze gidatua gero eta handiagoa da erditzerakoan. Eskema horretan, jarrera pasibo eta obedientea espero da haurdunengandik; horren adierazle dira etzanda erditzeko joera edota episiotomien praktika (baginaren sarrera handitzeko ebaketa kirurgikoa).

      Eredu horretan ohikoa den sorgin-gurpila azaldu du Estitxuk Gure erditzearen jabe liburuan: “Jakin beharko genuke esku-hartze bakoitzak bere arriskuak dituela eta bidezko arrazoirik gabe erabiliz gero, prozedura batek bertze bat ekarriko duela ia ezinbertzean: etzanda egoteak erditzea mantsotzen du, erditzea mantsotzeak oxitozina sintetikoa lekarke, oxitozinak epidurala, epiduralak tresnak, tresnek episiotomia…”.

      El Parto es Nuestro bezalako mugimenduen eta emaginen elkarteen lanaren eraginez, Espainiako Estatuko Osasun Ministerioak argitaratu zuen Estrategia de atención al parto normal txostena, beharrezkoak ez diren esku-hartzeak geldiarazteko helburuarekin. Euskal Herrian, errespetuzko erditzeetan erreferentziazkoa den Mendaroko Ospitaleaz gain, oso nabarmena da beste batzuetan ematen ari den kultura-aldaketa.

      Gehiegizko esku-hartzeek eragiten dituzten ondorio psikologiko eta fisikoak aipatu ditu Estitxuk: erditze-ondoko depresioa, zoru pelbikoari lotutako gaitzak… Baina, gainera, haurdunon sumisioa eta obedientzia agintzen duen kultura mediko patriarkal interbentzionista horrek ez dio heldu nahi indarkeria obstetrikoaren auziari.

      Gauzak horrela, nolakoak dira erditzeak haurdunaldi subrogatuen kasuan? Estitxu Fernandez eta Ana Mendiak imajinatzen dute kontrolatuagoak direla eta gestanteen erabakimena are mugatuagoa dagoela, profesionalek kontratuko klausulen arabera jokatuko dutelako. Gainera, zesarea programatua lehenesteko joera aipatu dute.

      “Oro har, erditze baginala seguruagoa da zesarea baino”, adierazi du emaginak. Osasun fisikoari dagokionez, erditu den pertsona azkarrago osatuko da. Zesareak infekzioa, hemorragia, tronbosia, lesio kirurgikoak eta anestesiari lotutako konplikazioak pairatzeko arriskua handitzea dakar. Era berean, zesareak ondorengo haurdunaldietan patologia garatzeko arriskua areagotzen du. Umea baginatik jaiotzen denean, haurdunaren mikroorganismoekin kutsatuko da eta horrek bere mikrobiota sendotuko du; zesarea bidez jaiotzen bada, ordea, ospitaleko mikroorganismoez kutsatzeko arriskua izango du. Zesarea bidez jaiotako umeek aukera gehiago dituzte infekzioak, asma eta alergiak garatzeko. “Zailtasun handiagoak dituzte ondo arnasteko, horregatik beti dago pediatra bat pendiente”, gaineratu du.

      Arazoak areagotzen dira zesarea programatuak direnean, “haurrak ez duelako erabakitzen jaiotzeko momentua” eta, hortaz, munduratzeko esperientzia bereziki bortitza egingo zaiolako. Hala, erditzean ematen den hormonen askatzea nabaritu ez duen jaioberriak zailtasun handiagoak izango ditu umetokiz kanpoko bizitzara egokitzeko. Amen arazo emozionalak ere aipatu ditu Anak, alegia, erditze baginalean ematen den bidaia eta oxitozinaren gorakada funtsezkoak direla umea eta haurdunaren arteko atxikimendua garatzeko.

      Baina egia al da haurdunaldi subrogatu gehienetan zesareak programatzen direla? Anna Maria Morerok bere doktoretza-tesian aipatzen du Espainiako agentzia bat, egun aktibo ez dagoena, aukera hori gomendatzen zuena: gestantearen erabaki pertsonala den arren, zesareak programazioa errazten duela adierazten zuten, eta haurduna eta jaioberriaren arteko lotura emozionala saihesten duela.

      GIREren arabera, hala gertatzen da Mexikon, medikuen erosotasunaren eta intentziozko gurasoen planifikazioaren mesedetan, “aintzat hartu gabe gestanteen iritzia, ezta zesareak haien osasunerako dakarren arrisku handiagoa ere”. Edonola ere, agentzien eta familien elkarteen arabera, aukeratu ohi den erditzea herrialdearen kultura obstetrikoaren isla da. Alegia, Mexikon 2016an instituzio publikoetan erditze guztien % 55 zesarea bidezkoak izan ziren, eta tasa altuagoa omen da klinika pribatuetan. Hala, justifikazio gabeko zesareen auzia orokortua badago ere, GIREren esanetan “gestazio subrogatuan larriagoa da emakume gestanteen babesgabetasuna, agentzia, klinika eta intentziozko gurasoen aurrean”.

      Ukrainan, ordea, kontrako egoera ematen da: zesareek oso justifikatuak egon behar dute, eta erditzeak ez dira induzituko ezta haurdunaldia 42 astera arte luzatzen denean ere. Gure Umeen Ametsak-eko bozeramailearen arabera, argi dago zesarea kirurgia handia dela, eta ez dela arinkeriaz programatu behar. Pablok argitu du intentziozko gurasoak erditzean egotea ez dela hautazkoa, beharra baizik, umearen ardura hartu behar dutelako jaiotzetik. Hori bai, gestantearen intimitatea errespetatzeko beharra azpimarratu du.

      Erresuma Batuan eta Kanadan, osasun sistema publikoan errotuta daude erditze-planak, eta horiek eskatzen zaizkie familia eta gestanteei haurdunaldi subrogatu bidezko prozesuetan. Erditze-plana bi aldeen artean adosten da, eta kontratuan jasotzen da. Erresuma Batuko protokoloak ondokoa agintzen die profesionalei: “Ziurtatu argi daudela surrogatearen desioak, intentziozko gurasoei dagozkienak (esaterako, ea nahi duen haiek ere presente egotea jaiotzean)”. Herrialde horietan ohikoa da gestanteek birth-center-etara jotzea (erditze fisiologiko eta errespetuzkoak bizitzeko leku atseginak, emaginek artatuak, ospitaletik gertu).

      Pablok eta bere senarrak bi ume izan dituzte Estatu Batuetan, gestante banarekin: lehenengoak erditze naturala nahi zuen, epiduralik gabekoa, eta bigarrenak (ogibidez erizaina) nahiago izan zuen erditzea induzitu eta medikalizatu. “Haien estilo, izaera eta sinesmenen arabera aukeratzen dute nola erditu, eta gu hor ez gara sartzen”, azaldu du.

ERDIONDOA ETA BANAKETA

      Haurdunaren eta jaioberriaren arteko harremana “diada” moduan definitzen du ikuspegi perinatalak. Haurdunaren gorputza umekiaren etxe goxoa da bederatzi hilabetez. Atxikimenduaren teoriaren arabera, azalaren beste aldean elkarrekin topo egiten dutenean, gorputz horren bila joko du jaioberriak, eta bere anfitrioiak oxitozina karga handia askatuko du (zoriontasunaren hormona), lotura emozionala bermatuko duena.

      Ondorioz, atxikimenduaren teoriarekin bat egiten duten feministek ordezkapen bidezko ernalketaren aurkako arrazoi potolo bat dute: esterogestazioa deitutako prozesua galarazten duela. Argudio horretatik tiraka, emakumeen eta umeen kontrako indarkeria obstetrikoa kontsideratzen dute haurdunaldi subrogatuetan ematen den gestantearen eta jaioberriaren arteko banaketa.      

      “Amaren gorputza desagertzen da; umeak sentituko du erditzean ama hil zaiola”, adierazi dute Anak eta Estitxuk. Horregatik, uste dute eredu altruistetan ere praktika horrek suposatzen duela “haurrei zauri primario bat nahita eragitea” eta “haien bizitza dolu batekin hastea”. Olzak aipatzen dituen ikerketen arabera, amagandik banatzeak “estres izugarria” eragiten dio jaioberriari, haren garapen neuronala kaltetzeraino, kortisola izeneko estresaren hormona neurotoxikoa baita.

      Psikologia Sozialeko doktorea da Beatriz San Roman, eta adopzio eta haurdunaldi subrogatuetan zentratu ditu bere ikerketa-lanak. Elkarrizketa batean zalantzan jarri du diskurtso perinatala, esanez ikerketa horiek beste testuinguru batean eman direla, non haurrak instituzionalizatu diren: “Jakina, haurra usain eta epeltasun mota jakin batera ohituta dago. Baina gestantearengandik banatzea ondo tratatuko zaituzten giro batera joateko bada, ez da traumarik egongo”.

      Beste kapituluetako gure elkarrizketatuen artean egon dira atxikimenduaren teoria kritikatu dutenak. Ikuspegi antikolonialari buruzko kapituluan, Norma Vazquez psikologoak adierazi du hazkuntza-eredu hori Europa zuriko testuinguru kulturalean zabaldu dela, eta beste testuinguruetako emakumeen esperientziak epaitzeko arriskua dakarrela. Elixabete Imaz antropologoaren esanetan, umearen eta amaren arteko banaketa esperientziak oso ohikoak izan dira historian zehar, baita hazkuntzan hirugarren pertsonen lan erreproduktiboa inplikatzea ere; inudeak kasu. Halaber, gestanteak desestigmatizatzeko deia egin du: “Emakume bat erditu daiteke ume batez bere ama izan gabe, beste pertsonei emateko, eta ez du zertan traumatikoa izan behar”.

      Munduko Osasun Erakundeak gomendatzen du azala azalaren kontra jartzea, bereziki jaioberri goiztiarren kasuan (kanguru metodoa). Haurdunaldi subrogatuetan praktika horri garrantzi handia ematen zaio, baina intentziozko gurasoek egin dezaten, umearen lehenengo atxikipen-esperientzia haiekin izan dadin. Haien premisa da umetxoaren atxikimendua jaio ondoren ezartzen dela, hots, ez dela nahastu behar fetuak gestantearekin izan duen loturarekin. Gure Umeen Ametsak elkarteak helarazi digun ikerketa batek (2022an BMC Pediatrics aldizkarian argitaratutakoa) frogatutzat eman du kanguru metodoak antzeko onura fisiologikoak dituela jaioberri goiztiarrengan, gestanteen partez intentziozko gurasoek egiten dutenean.

      Estitxuk eta Anak onartu dute aukera hori baliagarria dela jaiotzearen trauma konpentsatzeko, baita intentziozko ama edoskitze induzituarekin saiatzea ere. Gaineratu dute intentziozko gurasoak erditzean badaude, askatutako oxitozinan egindako murgilketa biziko dutela, eta horrek ere atxikimendua erraztuko duela. Edonola ere, uste dute zauria ez dela desagertuko. Haurdunaldi subrogatu bidez jaiotako pertsonek adopzio bidezko umeek eta diktaduren testuinguruetan lapurtuak izan zirenek heldutan adierazten duten ezinegona aurreikusten du psikologoak: “Nahiz eta familia oso maitagarriak izan, askok sentitu dute ez zeudela zegokien tokian, edota haien barruan zerbait ez zegoela ondo”. Gure Umeen Ametsak elkarteak helarazitako ikerketek (Erresuma Batukoak eta Italiakoak) tesi hori alboratzen dute; gameto-emaileen partaidetzarekin jaiotako pertsonekin gertatzen den moduan, subrogazio bidez jaiotako gazteek ez dute halako hutsunerik adierazten. Hurrengo kapituluan ikusiko dugu estigma sozialaren kaltea sentitzen dutela gehien.

      Bestetik, ordezkapen bidezko ernalketa gauzatzeko zenbait kontratutan aipatzen da edoskitzearen aukera, gestanteak eta intentziozko gurasoek nahi horretan bat egiten badute. Gestante batzuk prest agertzen dira bularra emateko, edoskitzea gustuko dutelako, eta beste batzuek esnea ateratzen dute, umeak kalostroaren onurak jaso ditzan. Kontratuetan aurreikusten da lan erreproduktibo hori ere ordaintzea. Baina intentziozko guraso batzuek nahiago dute jaiotzetik esne artifiziala ematea, umeak edoskitze moten arteko aldaketa sufritu ez dezan.

      Eta nola bizi dute gestanteek banaketa? Hasteko, nolakoa da banaketa? Irakurri ditugun kontratuetan eta entzun ditugun testigantzetan ohikoena da erditu den emakumeak besoetan hartzea umea segundo batzuk, bera ezagutzeko eta agurtzeko, eta ondoren intentziozko gurasoei ematea. Hurrengo egunetan, gestantea gela batean geratuko da osatzeko, eta gurasoak beste gela batean umearekin. Elkarteetan parte hartzen duten gestanteek ukatzen dute banaketa hori traumatikoa denik. Azpimarratzen dute oso argi daukatela, une oro, umea intentziozko gurasoena dela, baita erdiondoan ere.

      Kanadako laurogeita hamar gestanteren erditze-esperientziak aztertu ditu Samantha Yee ikerlari psikosozialak, 2019an argitaratutako artikulu akademiko batean. Elkarrizketa anonimoak jaso zituen, eta parte hartu zuten emakumeen % 97k erantzun zuen ez zuela barne gatazkarik sentitu (edo oso txikia izan zela) amatasunari uko egiteko momentuan. Bestetik, % 93k familiarekin harremanetan jarraitu zuen jaiotzaren ondoren. Datu bitxi bat ere nabarmentzen da lan horretan: erditze esperientzia positiboagoa izan zen, oro har, intentziozko gurasoak kanadarrak zirenean, atzerritarrekin alderatuta.

      “Ezin dugu ontzat eman emakumeak ez binkulatzeak arazorik ez dakarrenik”, adierazi du Anak, erdiondoko depresioak gogoan. Gai honetan ere, joera orokorraren muturreko errealitatea antzematen dute bi profesionalek. “Berez zaila baldin bada erdiondoko depresioak diagnostikatzea eta babestea, pentsa kasu hauetan”, azpimarratu du Estitxuk. Ikertzaile perinatalek lotu dituzte zesareak eta indukzioak erdiondoko depresioarekin, oxitozina naturalaren jarioa gertatzen ez delako.

      Erresuma Batuko Osasun Sailaren txostenaren arabera, ez dago datu erabakigarririk ondorioztatzeko surrogateek erditze osteko depresioa izateko arrisku handiagoa dutenik. Dena den, osasun profesionalei agindua ematen die emaginak gestantearekin harremana manten dezatela hurrengo 28 egunetan, eta honek intentziozko gurasoak eta umea(k) ere artatuko dituela. Halako bisitak ere aurreikusten dira Kanadako protokoloan: erizain eta gizarte-langile den figura batek egiten du jarraipena. Estatu Batuetan ohikoak dira gestanteen elkarlaguntza taldeak, prozesu osoan zehar haien osasun mental eta emozionala zaintzeko lagungarriak direnak.

      Erresuma Batuko Vasanti Jadva, Susan Imrie eta Susan Golombo ikerlariek 2015ean argitaratu zuten hogei gestanteri egindako elkarrizketetan oinarritutako azterketa. Bi elkarrizketa egin zizkioten bakoitzari: lehenengoa umearen jaiotzetik urtebetera, eta bigarrena hamar urteren ondoren. Ondorioztatu zuten emakumeen osasun mentala ona zela, ez zutela autoestimu arazorik, ez depresio zantzurik ezta bestelako ondoez psikologikorik ere pairatu. Denek adierazi zuten ez zirela damutzen subrogazio akordioan parte hartu izanaz, eta gustura zeudela intentziozko gurasoekin garatutako harremanarekin. Horrez gain, gehienek umeekiko emozio positiboak adierazi zituzten, eta prest agertu ziren haurrekin harremanetan jarraitzeko.

      Nolanahi ere, ikerlariek onartu dute haien lagineko gestanteen esperientziek ez dutela zertan beste testuinguruetako emakumeen bizipenen adierazgarri izan behar. Indiako gestanteak elkarrizketatu dituzten ikerlariek jaso dute surrogateek ez zekitela zesarea bidez erditu beharko zirela, eta ez zutela inolako erdiondoko arretarik jaso. Ikusi dugu, halaber, Amrita Panderen ikerketetako emakume gehienek aitortza falta sentitu dutela prozesuan, hots, haien ekarpena hutsaldu zela.

      Ukrainako gestanteen bizipenak ere oso desberdinak dira. Hasteko, Mendebaldeko Europako eta Estatu Batuetako gestanteen kontrara, ukrainarrek kontsideratu ohi dute haien parte hartzea erditzean bukatu dela. El País egunkariko erreportaje batek Maria izeneko emakume baten prozesu emozionala jaso du: “Ez nituen haurrak ikusi nahi, beldur bainintzen ama-sentimenduak oso gogorrak izango ote ziren eta egoera kontrolatuko ote nuen”. Haren agentziako koordinatzailearen arabera, erditu den emakumeari ez zaio jaioberria erakusten, “guztien onerako”, hormonek eta atxikimendu-dinamikek prozesua zaildu ez dezaten. Adierazi du intentziozko familia askoren eskakizuna dela emakumeak jaioberriekin kontakturik ez izatea hurrengo egunean, baina beste batzuek onartzen dutela. Erreportajean parte hartu zuen beste gestante baten esanetan, erditu ondoren bere desio bakarra lo egitea zen; ordu batzuk pasatuta jaioberria hartu zuen besoetan, eta ez zen bereziki hunkitu.

INTENTZIOZKO GURASOEN MINA

      “Sortzetiko kardiopatia daukat. Medikuak esan zidanean ezin izango nuela haurdun geratu, obsesio konpultsibo bat sentitu nuen ama izateko, beste ezertan pentsatzen uzten ez zidana. Amorrua sentitzen duzu, sufrimendu psikologiko handia: zergatik ezin duzu zuk? Dolua egin dut. Adopzio-prozesu bati ekin genion, eta urte eta erdi geroago erabaki genuen haurdunaldi subrogatura jotzea”. Malko artean kontatu zuen Vanesa de Leonek bere historia Alondegiko Kongresuan. Ukrainako bere gestantearen izena darama tatuatuta sorbaldan: “Nire aingerua da bizitzan, arima osoarekin maite dut”. Emakumearen audio bat jarri zuen ondoren. Bidea ez zen samurra izan, hemorragia bat izan zuen haurdunaldiaren hasieran eta ez abortatzea erabaki zuen arrazoi erlijiosoengatik. Harro agertu zen ugalketa-lana egin izanarekin: “Emakume batek lor dezakeen zorionik handiena ama izatea da”.

      Emakume eta bikote heterosexual gehienen kasuan, haurdunaldia esternalizatzea ez da lehenengo aukera, guraso izateko azken kartutxoa baizik. Normalean, bide oso luze eta mingarria egin dute laguntza bidezko ugalketaren labirintoan. Are gehiago, Ciudadanosen lege-proiektuek ezartzen dute intentziozko guraso izateko ezinbestekoa dela laguntza bidezko ugalketaren aukera guztiak agortu izana edo horiekiko bateraezintasuna izatea.

      Hala, ordezkapen bidezko ama askok ezagutu dituzte estimulazio obarikoa, obulazio programatua, enbrioien transferentziak, abortu espontaneoak, heriotza perinatala. Obsesioz, itxaropenez, desesperantzaz, nekez, minez josia dago bidea.

      Ana eta Estitxu kontziente dira, ugalkortasun arazoak izan dituzten pertsona andana artatu baitituzte. Horregatik, haientzat inportantea da errespetuz hitz egitea intentziozko familiei buruz. “Baina enpatizatzeak ez du eragozten diskurtso politikoa egitea. Ezin dugu jakin duguna isildu jendea ez mintzeko”, esan du psikologoak. “Guraso izateko desioa oso fuertea da, eta ez asetzea drama handia izan daiteke. Baina hausnartu behar dugu zein den bidea ume bat zaintzeko nahia lortzeko, eta zer gertatzen den bide horretan. Oso inportantea da arazoa problematizatzea eta aldi berean familia zaintzea”, gaineratu du emaginak. Hala, bien asmoa da haurdunaldi subrogatuen aukera aintzat hartzen hasi direnei zalantza piztea, inplikazioei eta ondorioei buruz kontzientzia har dezaten.

      Edonola ere, intentziozko gurasoak seinalatu baino, biek nahiago dute sistemari kritika egin. Gizarte heteropatriarkal kapitalistan ematen diren dinamikak aipatu dituzte: ama izateak emakumeontzat patu izaten jarraitzen duela, aldi berean arrakasta profesionala lehenestea sustatzen dela, zaila dela gaztetan guraso izateko baldintza ekonomiko eta materialak lortzea, sinetsarazi digutela gurasotasun biologikoa atzeratu dezakegula lasai asko teknologiei esker, bikote monogamoan gauzatutako gurasotasuna dela oraindik ere eredu hegemonikoa…

      “Jaioberri bat edo dirua itzuliko dizugu” eslogana darabil IVIk, munduko ugalkortasun enpresarik handiena. Obodonazioa da haien negozioaren giltzarria eta, neska gazte baten obuluek ere kale egiten badute, haurdunaldi subrogatuen “teknika” gomendatuko du klinikak. Anaren ustez, neoliberalismoaren mezua barneratu dugu in vitroen aroan: nahi baduzu, ahal duzu; ez baduzu lortzen, izango da ez zarelako behar adina saiatu. “Gauzak horrela, sabel bat alokatzeko aukera badugu guraso izateko, zergatik ez dugu baliatuko?”.

      Are gehiago, “denak balio du” filosofia horri lotutako beste mezu inplizitu bat antzeman du Estitxuk: “Zure gorputzaren kontra edozein gauza egin ezazu azken emaitza umea izan dadin, eta iritsiko da, baina dena egin behar duzu, produktua lortu arte”. Horregatik, faltan sumatzen du ugalkortasun arazoak dituzten pertsonen osasun mentala eta emozionala babestea, “hileroko bakoitzarekin pasatutako dolu ez integratuak kokatzeko”.

      Bere ustez, izan liteke halako prozesu gogorrak bizitako intentziozko gurasoek zailtasun emozional gehiago edukitzea umeak jaio ondoren, igarotako bide emozionalaren ondorioz, eta “amatasun biologikoak ematen duen binkulaziorako erraztasun neurohormonalak ez izateagatik”. San Romanek onartu du intentziozko gurasoek erditze ondoko depresio modukoak izan ditzaketela: “Helburu baten alde hainbeste borrokatu ondoren lortzen dutenean, hutsik senti daitezke. Bat-batean jarraibide-libururik gabe datorren haurtxo batekin topo egiten duzu, zuk gaizki deskantsatzen duzu... Bai, noski, batzuk gaindituta sentitzen dira”.

      Erresuma Batuko Gobernuaren txostenak, aldiz, ez du bat egiten ezinegon horrekin: “Ez dago arrazoirik pentsatzeko subrogazio bidez osatutako familiek zailtasun emozional handiagoak izango dituztela (maiz txikiagoak ere izan ditzakete)”. Dena den, laguntza eta aholkularitza eskaintzea agintzen die osasun langileei.

      Sistemaren atzaparretatik ateratzeko bidea izan liteke benetan altruista izango den haurdunaldi subrogatua onartzea, senide edo lagunen artean adostutakoa? Estitxu prest agertu da salbuespen horiek onartzeko, beti ere haurdunaren eta umearen beharrak erdigunean jartzen badira: “Ama biologikoari akonpainamendu eskisitoa eman behar zaio, zer behar duen entzun, kontuan hartuta haren nahiak aldakorrak izango direla haurdunaldian, erditzean eta puerperioan. Horregatik, akordioak berrikusi beharko dira. Ama hori errespetatu behar da, berak izan behar du erabakimen osoa, ez soilik erditzean, eta iritziz aldatzeko aukera izan beharko du. Umea ez litzateke amarengandik banatuko, ume jaioberri batek bere amaren gorputza behar du. Eta hortik abiatuta eraikiko litzateke beste gurasoekiko harremana. Alegia, eredu komunitarioez ari naiz, baina utopikoa da, ez gaude hor”.

      Anak gaineratu du Erresuma Batukoa bezalako eredu garantistak areagotzen badira ere, “gestanteen eskaria eskaintza baino handiagoa dela” eta, hortaz, “negozioa mantenduko dela, esplotaziorik eza bermatu ezin den herrialdeetan”. Dena den, halako egiturazko desberdinkeriarik ez legokeen mundu utopiko batean ere ordezkapen bidezko ernalketaren aurka egongo litzateke emagina: “Dilema deontologikoak hor jarraituko luke. Osasun langileon printzipio bat da minik ez eragitea, eta nire zalantza da ez ote garen arriskuan jartzen ari ama bat eta ume bat”.

[3] Gurasotasun feministak ikuspegi kuirretik ere landu dira. Gracia Trujillok eta Eva Abrilek koordinatutako Maternidades cuir liburua da adibide bat.

6. Familia aniztasuna

Ugalketa heteroarautua arrakalatzen du
haurdunaldi subrogatuak, ala indartu?

      Madrilgo Harrotasunaren desfilean parte hartu zuen Albert Rivera Ciudadanos alderdi politikoko buruak 2017an, Son Nuestros Hijos-en karrozan. Elkarte honek urtero parte hartzen du desfilean, “aniztasuna, harrotasuna eta errespetua!” bezalako leloekin. 2008an hasi ziren haurdunaldi subrogatu bidezko familia homoparentalak antolatzen; garai hartan intentziozko familia heterosexualak umeak disimuluan erregistratzeko gai ziren, baina guraso homosexualek ez zuten aukera hori. Hazi horretatik sortu zen 2013an Son Nuestros Hijos elkartea.

      Orgullo Crítico Murciak kontzentrazioa deitu zuen alderdi politiko neoliberalaren egoitzaren aurrean 2019an, lege-proiektu berria aurkeztu zutenean. Salatu zuten alokairuzko sabelen praktika emakume pobreen gorputzen kosifikazioan datzala, haurtxoen trafikoan eta lotura genetikoaren lehenespenean. Gaineratu zuten praktika legeztatzea ez zela LGTBI kolektiboaren aldarrikapen bat, baizik eta “patriarkatu neoliberalarena, eta haren aliatu diren klase altuko gayena”.

      Elkartearen kide batek txioa bota zuen Estatuko Lesbiana, Gay, Trans eta Bisexualen Federazioaren (FELGTB) hari batean, esanez haurdunaldi subrogatu bidezko familia homoparentalek diskriminazioa bizi zutela, haien umeak adoptatzera behartuak zirelako. Rebelión Feminista elkarte transinklusibo, abolizionista, antikapitalista eta antifaxistak #FELTBNoenMINombre komunikatua zabaldu zuen, federazioak mezua bertxiotu izana salatzeko. 19 talde LGTBIk eta 500 bat norbanakok sinatu zuten. Federazioak ez zuen erantzun ofizialik eman, baina txioa ezabatu zuen eta Uge Sangil bere presidenteak iritzia eman zuen Público egunkarian: “Feminista naiz. Alokairuzko sabelen kontra nago, pertsonen salerosketaren kontra nagoen bezala. Esklabotza forma bat da”.

      Gizartearen iruditerian eta feminismo abolizionistaren diskurtsoan errotua dago ondoko dikotomia: mugimendu feminista alokairuzko sabelen kontra omen dago eta mugimendu kuirra haurdunaldi subrogatuen alde. Alabaina, dikotomiarik egotekotan, LGTBI mugimendu instituzionalista-erreformistaren eta mugimendu transmaribibollo antikapitalistaren artean izango litzateke. Bestela esanda, ezkontzeko eta haurrak izateko aldarria bultzatu zutenen eta familia instituzioarekiko jarrera antisistemikoa daukatenen artean.

      Ehgamek (Euskal Herriko Sexu Askapen Mugimenduak) bere egin du “Ez gure eskubideen izenean” leloa 2023ko uztailean, Alondegiko Kongresuaren kontra egiteko:

      Sarritan erabiltzen dira LGTBI+ pertsonen eta, batez ere, gizon homosexualen ugalketa-desirak haurdunaldi subrogatua justifikatzeko. Horren aurrean, alde batetik, adierazi nahi dugu inoren ugalketa-desirak ez daudela emakume langileen eta, bereziki, pobretutako herrialdeetako emakumeen gorputzen eta eskubideen gainetik, eta ez dugula onartzen LGTBI+ pertsonen eskubideak erabiltzea praktika horien justifikazio gisa. Bestetik, gogorarazi nahi dugu, datuen arabera, bikote heterosexualak direla praktika horietan parte hartzen dutenen gehiengoa.

      2016an COGAM Madrilgo elkarteak sustatu zuen Haurdunaldi Subrogatuak Legeztatzeko Estatuko Plataforma LGTBI+a. Estatuak kontrolatutako eredu baten alde egiten du, “irabazi asmorik gabekoa eta garantista, inplikatutako alde guztiak babestuko dituena”. Euskal Herrian, Gehitu elkarteak bat egin zuen plataformaren manifestuarekin. Aldiz, Aldarte elkarteak barne-eztabaida prozesua abian jarri zuen, ikuspegi feminista ardatz, eta debatitzen jarraitzeko beharra adierazi zuen.

      Familia LGTBIen elkarteetan nabarmena da praktika honen aldeko jarrera. Esaterako, familia aniztasunean zein sexu- eta ugalketa-eskubideen markoetan kokatzen du Galehi Estatuko guraso homoparentalen elkarteak. Sehaska Euskadiko LGTBI Familien elkartean eztabaida sutsua eman da, ordezkapen bidezko ernalketari buruzko Alondegiko Kongresua babesteko proposamena jasotzearen ondorioz. Asanbladan erabaki zen ezetza ematea eta, horren ondorioz, aldeko kideek Kimuak LGTBI Familiak elkartea sortu dute.

      Aldiz, elkarte kuir bakarra aurkitu dut Estatuan haurdunaldi subrogatuen aldekoa (komertziala barne): Madrilgo Asanblada Transmaribibolloa. Elkarte horren kide dira eztabaida publikoan protagonismo handia duten bi ikertzaile eta aktibista: Gracia Trujillo eta Pablo Perez Navarro. “Gorputz burujabetzaren” defentsan errotzen dute haien diskurtsoa, eta sexu lanaren, gametoen donazioaren, genero trantsizio prozesuen eta drogen erabileraren zaku berean sartzen dituzte. Kritikatu dute feminismoak gestanteak “alienatutzat” hartzea eta intentziozko gurasoak “haurtxoen lapurtzat”. Prostituzioan nola, salerosketa eta borondatezko lana bereizteko beharra nabarmendu dute, eta eredu salbazionistak alboratzea.

FAMILIA NUKLEARRA
ARRAKALATU ALA BETIKOTU?

      Ordezkapen bidezko ernalketak familia eredu tradizionala arrakalatzen du ala indartu egiten du? Bi erantzunak dira zuzenak.

      Praktika hau familia aniztasunean txertatzen dutenek uste dute bide bat dela bikote heterosexualak ez diren pertsonen gurasotasun desira gauzatzeko. Ikusi dugu Trujilloren aburuz amatasuna desnaturalizatzen eta desbiologizatzen duela. Soziologo kuirrak Alondegian aldarrikatu zituen haurdunaldi subrogatu bidezko familien eta ama lesbianen arteko aliantzak, ikusita Giorgia Meloni Italiako presidente ultraeskuindarrak bi eredu hauen kontrako erasoaldia abian jarri zuela. Hori da familia aniztasunaren markoan kokatzeko hirugarren argudioa: sektore ultrakontserbadoreek berdin-berdin ukatzen dituztela familia homoparentalak eta ordezkapen bidezkoak.

      “Marika naiz eta aita izan nahi dut”. Esaldi horrekin hasi du Borja Muñoz Arrastiak Gasteizko Udalaren ikerketa feministarako bekarekin prestatu duen lana: Gizon ez-heterosexualen desira ez-patriarkalaren iruditeriak zabaltzen. Psikologo eta sexologo honek Ehgam Gorbeialdea+ taldean militatzen du. Bere elkarrizketatu guztiak agertu dira haurdunaldi subrogatuen kontra, ezinezkoa iruditzen zaielako inplikatu guztien eskubideak bermatzea kapitalismo basatiaren testuinguruan. “Bakar batek onartuko luke, kudeaketa publiko bidez kontrolatuko balitz, diru truke barik, eta emakumeen eskubideak bermatuz”, azaldu du Borjak.

      Sexologoaren ustez, ordezkapen bidezko ernalketak gurasotasuna desnaturalizatu baino, “desideologizatzen eta berbiologizatzen du”. Haurdunaldi subrogatuak marko heterozentratua ezartzen du, nahiz eta gurasoak gayak izan: “Ugalketa-bide propioak sortu ordez, fokua jartzen da bikotean eta gure haziarekin gauzatzean”.

      Landaize sexologia aholkularitzak antolatutako jardunaldietan hausnartu zuen berak lehen aldiz ordezkapen bidezko ernalketari buruz. Ukrainako gestante batek parte hartu zuen bertan hizlari gisa: “Emakume oso ahaldundua zen, eta orduan nire lehenengo erreakzioa izan zen, sexu lanean bezala, askatasunetik ulertzea. Horrek ilusioa piztu zidan. Izan ere, aita izan nahi dugunontzat, halako aukera bat aurrerakoitzat hartzeak konektatzen du oso barruan dugun desira horrekin. Pentsatu nuen izango nintzela oso kritikoa gaizki egiten dutenekin, baina ondo egin zitekeela”. Iritziz aldatu zuen Lucia Mendiondo sexologoaren diskurtso kritikoa entzun zuenean, obuluen merkatua ere seinalatzen zuena. Baina, batez ere, publikoan zegoen intentziozko ama batek hitza hartu zuenean: “Esan zuen: ‘Besteek ernaldutako umeak izateko eskubidea dugu’. Hain beldurgarria iruditu zitzaidan, klik egin nuela”.

      Mundu marikan muturreko bi joera sumatu ditu Borjak: jarrera antinatalista eta haurdunaldi subrogatuen defentsa sutsua: “Familia bat sortzeko duten eskubidea aldarrikatzen dute, ikuspegi idealizatu eta akritiko batekin, ekintza horien ondorioak aurreikusi barik”. Berak, aldiz, argi dauka merkatu erreproduktiboek kalte handiak eragiten dituztela, eta ez da eredu altruista legeztatzearen aukeraz fio: “Debekatzen ez denean, posible egiten da, eta posible egite horrek sustatzen du merkatua. Merkatu transnazionala sortua dago, ez dauka zentzurik sinestea altruismoan oinarritzea izango dela joera”.

      Ehgameko aktibistaren beste kezka bat da alokairuzko sabelen kontrako diskurtsoan maiz antzematen duen homofobia: “Badirudi gayen kontua dela, nahiz eta estatistikek kontrakoa esaten duten”. Horregatik, hain zuzen, premiazkoa iruditzen zaio diskurtso marika kritikoa eraikitzea eta zabaltzea.

GAY ETA LESBIANAK, MERKATU-HOBI

      Ianire de la Calva FeministAldeko aktibistak urteak daramatza haurdunaldi subrogatuen eztabaidarekin liluratuta, 2017an bere elkartea gaiari buruzko jardunaldi feministen antolakuntzan inplikatu zenetik. Mahai-inguru ugaritan parte hartu du, hedabideetan iritzia eman du eta 2019an Durangoko Euskal Herriko Jardunaldietan gaiari eskainitako tailerra gidatu zuen.

      Sara Lafuente Funes soziologoarekin ikasi zuen etxea teilatutik eraikitzen hastea dela haurdunaldi subrogatuei modu isolatuan heltzea. Tesi hori izan zen Durangon gidatu zuen tailerraren abiapuntua: haurdunaldi subrogatua ugalketa krisiaren testuinguruan kokatzea, arazo kolektibo bat konpontzeko irtenbide indibidual eta merkantilizatua den neurrian.

      “Haurdunaldi subrogatuak hautsi dezake familia nuklearraren eredua? Bai, hautsi dezake. Baina familia gehienek oso eredu espezifikoa erreproduzitzen dute: ugalketa genetikoa, seme-alaba ‘propioak’ izateko, bikotearen esparruan”. Hala, eredu erlazionala legeztatzearen aldekoa da, merkatuaren logikatik at: “Esaterako, neronek nire ahizparentzat ernaltzea eta iloben hazkuntzan inplikatzea”.

      Bi alaba ditu Ianirek bere emaztearekin batera: nagusia nazioarteko adopzio bidezkoa eta txikia intseminazio artifizial bidez berak ernaldutakoa. Bere ustez, mugimendu feministak ez dio nahikoa arreta eman laguntza bidezko ugalketa sistemari. Hori bizi dutenen esperientziak ikusgai bihurtzeaz harago, erronka politikoak marraztu ditu. “Zer muga jarri nahi dizkiogu gizarte gisa ugalketa-merkatuari testuinguru globalizatu batean, guztion onerako izango den ikuspegitik? Ugalketa-lana kapitalaren logikan sar daitekeela uste dugu? Hitz egin al daiteke obuluen dohaintzaz edo haurdunaldi altruistaz, kontuan hartuta putre funtsak ugalkortasun-klinikak erosten ari direla? Hitz egin behar dugu kapitala pilatzen ari diren bitartekariez, ugalketa-estratifikazioaz eta kate globalez”.

      Ugalketaren industriak aspaldi deskubritu zuen LGTBI kolektiboa badela, esparru honetan ere, merkatu-hobi. Produktu jakin batzuk saltzen dizkigute, eta ez hori bakarrik, sexu-aniztasunaren koartada baliatzen dute oso garestiak eta bioetikoki zalantzagarriak diren teknika esperimentalak laborategitik kliniketara eramateko. Maria Luisa Peralta Argentinako ikerlariak Maternidades cuir liburu kolektiboan azaldu du halako garapen bioteknologikoetan errepikatzen den patroia: hasiera batean, argudiatzen dute gaixotasunen bat duten pertsonen onurarako izango direla eta, ondoren, LGTBI komunitatearekin lotzen dira, itxura progresista emateko. Aitzitik, industriak badaki milioiak mugituko dituen merkatu zabalago bat dela: ugalkortasun arazoak dituzten pertsonak, 40 urte baino gehiagorekin guraso izan nahi dutenak, eta abar.

ANTZUTASUN KONSTITUZIONALA

      “La falta de varón no es un problema médico”. Historiara pasatu den esaldi horrekin justifikatu zuen Ana Mato Espainiako Osasun Ministroak bikotekide lesbiana zuten emakumeak eta bikoterik gabekoak ugalkortasun-tratamendu publikoetatik baztertzeko erabaki politikoa, 2014an. Alberto Gallardon Justizia ministroak abortatzeko eskubidearen kontrako erreformaren garaian iragarri zen neurria baina, kasu honetan, feministok ez ginen kalera atera. Susana Cañete Lumatzako kideak Pikara Magazinen azpimarratu zuen abortatzeko eskubidea mugatzea eta ugalketa-eredu antipatriarkalak diskriminatzea txanpon beraren bi aldeak direla, eta pareko pisua izan beharko luketela sexu- eta ugalketa-eskubideen aldeko borrokan.

      Ados. Baina korapilo dezente ager daitezke eskubide horren defentsan. Ugalkortasunari buruzko argitalpen zientifikoetan erabiltzen da “antzutasun konstituzionala” kontzeptua. Alegia, familia homoparentalak edo monoparentalak sortu nahi ditugunok ez dugula aukerarik modu autonomoan egiteko, gure sexu-harremanak ez direlako ugalkorrak. Bada, argudiaketa horren arriskua da ugalketa-tratamenduak eskubide gisa aldarrikatzea eta, ondorioz, baita haurdunaldi subrogatua ere. Bestela esanda, Estatuak bermatu behar badu semena eskura ez dugun emakumeon ernalketa, gisa berean bermatu beharko luke obuluak eta umetokia eskura ez dituzten gizonen ugalketa?

      Ianireren eta Borjaren ustez, erabat zentzugabea da alderatzea semen donazioa ordezkapen bidezko ernalketarekin: “Norbait intseminatu daiteke hazi horren ‘jabea’ jakinaren gainean egon barik. Aldiz, ernaldia gorputzaren barruan gertatzen da eta, hortaz, haurdunari gertatzen zaio; ez da labe bat”, dio Ehgameko kideak. “Gizonen kasuan, ezin zaie eskubide hori bermatu, ezta obodonazio bidez ere”, bat egin du FeministAldekoak. Gainera, biek gogoratu dute, semena masturbazio bidez ateratzen den bitartean, obulua ematea eta beste pertsona baten umetokira transferitzea prozesu medikalizatu, mingarri eta inbasiboa dela.

      Horrez gain, antzutasun konstituzionalaren diskurtsoak ontzat ematen du bikotea dela ugalketarako esparru bakarra. “Marikak eta bollerok badugu umeak modu autonomoan ekartzeko gaitasuna, bikotetik kanpo edo harago egiten badugu. Gainera, LGTBI siglen barruan askotariko errealitateak daude: esaterako, marika zis bat eta marika trans bat bikote badira, non dago antzutasun konstituzionala?”, adierazi du Borjak. Bat dator Ianire: “Ugalketa-desioa legitimoa da, eta pisu sozial eta sinboliko handia du. Pentsa dezagun nola bideratu daitekeen eredu erlazional zabalagoen bidez”.

AMA, TXU, AITA ETA AITO

      Borja Muñoz Arrastiaren ikerketan parte hartu zuen Xabik. Bi lagun bollerak semena eskatu zioten, eta umeen hazkuntzan parte hartzeko aukera eman zioten. Unai, bere mutil-laguna, ez zen prozesu horretan inplikatu, baina oso presente dago umeen bizitzan. Legeari dagokionez, bi amak dira tutore bakarrak, baina haurrek lau guraso dituzte: ama, txu, aita eta aito. Zaintza-tribu sendoa osatu dute.

      Gay eta lesbianen arteko ugalketa-akordioak ohikoak izan dira historikoki, baina Espainiako Kode Zibilak ezartzen du soilik bi pertsonak edo bakar batek izan dezaketela guraso-ahala. Legearen aurrean, semen-emailea aita da eta, hortaz, aitortza aldarrikatzen badu, justizia heteropatriarkalak bere alde egingo du. Valentziako epaile batek hala agindu zuen 2017an: jaiotza-agirian eta familia liburuan ama ez-haurdunaren izena kentzea eta gizonarena jartzea. Hiru argudio eman zituen epaileak. Hasteko, aitatasuna ukatzeko akordio batek ez duela baliorik, Kode Zibilaren arabera kontratu pribatuek ezin dutelako “legeen, moralaren edo ordena publikoaren aurka egin”. Espainiako Konstituzioak aitatasun biologikoa blindatu zuen, seme-alaba ilegitimoak babesteko. Bestetik, epaileak amei kargu hartu zien Lagundutako Ugalketaren Legearen arau bat urratzeagatik: anonimotasunarena. Hori gutxi balitz, gaineratu zuen umea txikia dela, eta erraz moldatuko zela “familiaren berrantolaketara”.

      Aldarte LGTBI zentroko abokatua da Elena Olartua, eta halako ondorio juridikoen berri ematen die informazio eske doazen bikotekide lesbianei. Askok hasierako asmoa aldatzen dute: “Ez dute etorkizunaren beldur izan nahi; familia proiektua lasaitasunez garatu nahi dute”. Hala, lagunen arteko autokudeaketaren arriskuak ikusita, lesbiana eta gay askok erabakitzen dugu sistema heteropatriarkalak eta merkatu kapitalistak guretzat marraztutako bideak jarraitzea: laguntza bidezko ugalketa eta haurdunaldi subrogatuak.

      Borjak aldarrikatzen du sormenaz baliatzea benetan disidenteak izango diren ugalketa-ereduak zabaltzeko: “LGTBI komunitatetik sortu dira askotariko sare afektiboak, erotika eta laguntasuna nahasten dutenak. Bereizi ditugu plazera eta ugalketa. Aldarrikatu dugu sexualitatea bikote eredu zurrunetik askatzea. Orduan, zergatik ez dugu ateratzen ere ugalketa bikote eredu zurrunetik? Aliantzetatik, harremanetatik, desiretatik. Goazen gure proiektuak garatzera komunitatean, ahal dela, estatu, merkatu eta teknologia barik”.

      Argi dauka alternatiba: filiazio-erregistroak zabaltzea ume batek guraso bi baino gehiago eduki ahal izateko, eta, norabide berean, familia nuklearra filiazioaren erdigunetik kentzeko neurri administratibo eta ekonomikoak proposatzea. Halako aldaketek askotariko familia ereduak aitortuko lituzkete: polimaitasunezkoak, berkonfiguratutakoak (hau da, amaordeak eta aitaordeak guraso izatea) eta gurasokidetasun akordio bidezkoak. Alabaina, sexologoak badaki oposizio handia ekarriko luketela, “familia nuklearraren zentralitatea eta pribilegioak zalantzan jarriko dituelako”.

      Amorrua adierazi du Xabik ikerketan: “Estatua oso berandu ari da. Jendarteko aniztasunaz kontzienteago izan beharko luke, eta errealitate guztiak aintzat hartu. Badirudi guk egin duguna martzianada bat dela, baina existitzen gara, eta ez gara lehenengoak izan”. Egun, aplikazio digitalak existitzen dira desira hori duten pertsonak harremanetan jartzeko: “Horien existentziak frogatzen du badaudela haien proiektuak modu horretan sortu nahi dituzten pertsonak”, nabarmendu du Borjak. Beste elkarrizketatu marika batek emakumezko lagun heterosexual batekin izan du umea eta elkarrekin bizi dira; munduari begira, familia heterosexuala dira. Premiazkoa iruditzen zaio halako ereduak ikusgai egitea, “posible dela sinesteko”.

      Ianireri ere estrategikoa iruditzen zaio filiazio anizkoitza: “Alternatiba izan daiteke ama askok (baita pribilegiatuok ere) bizi dugun zaintza-sare faltaren aurrean. Lesbiana feminista askok ere errepikatu dugu familia nuklearra, baina beste bideek ez dutelako lege babesik”. Haurdunaldi subrogatuekin lotu du aukera hori, beste pertsonekin akordioen oinarria kontratua baino ugalketa proiektu bat konpartitzeko nahia izan dadin. Baina hirugarren kapituluan aipatutako oztopoa identifikatu du: umeak ondasun pribatu gisa ikustea.

EZ EROSI HAURRAK, ADOPTA ITZAZU

      Gutxitan aipatzen da filiazio anizkoitza alokairuzko sabelen kontrako diskurtsoan. Aitzitik, adopzioa da gehienetan goraipatzen den alternatiba bakarra. Hala egin dute Atlánticas aldizkari akademiko feministaren monografikoan ildo abolizionistako erreferente diren Ana Cuervo Pollan eta Octavio Salazarrek: “ilegitimo” eta “legitimo” hitzak erabili dituzte, hurrenez hurren. Adopzio prozesuak arintzea aldarrikatu dute, nahiz eta Salazarrek onartu duen adingabeen babesa bermatzeko ulertzekoa dela prozesuak luzeak eta konplexuak izatea.

      Alderdi politikoei dagokienez, PSOEk 2023ko Espainiako Legebiltzarreko hauteskundeetarako programan hurrengo epigrafea gehitu zuen: “Emakumeak ez dira merkantziak. Prostituzioari ez, alokairuzko sabelei ez”. Neurrien artean “adopzio nazionala eta nazioartekoa errazteko” konpromisoa azpimarratu zuen. Xehetasun handiagoekin jorratu du gaia Podemosek “emakumeen esplotazio erreproduktiboaren aurreko postura” azaltzen duen dokumentuan. Besteak beste, oztopo burokratikoak identifikatzeko eta egokitasun irizpideen kutsu klasista zuzentzeko deia egin du alderdi moreak.

      Adopzio transnazional bidezko ama da Iosune Fernandez Centeno antropologoa, baita ama biologikoa ere. Gai horri buruzko doktoretza-tesian murgilduta dagoelako jo dugu harengana, nahiz eta ez duen haurdunaldi subrogatuen aferan sakondu. “Nik ez nuke arinkeriaz hitz egingo adopzio transnazionalak sustatzeaz. Salbatzaile zuriaren ideian oinarritu da”, azpimarratu du. “Nazioarteko adopzioaren kontakizuna da hemen hezkuntza izango duela, janzteko modua, eskolaz kanpokoetara joatekoa... Ez da kontuan hartzen haurra bere testuingurutik atera duzula, berak ez duela aukeratu, eta horrek bere gizarte-egituraren porrot ikaragarria dakarrela. Batzuek behartutako migrazioaz hitz egiten dute”.

      Bat dator Ianire: “Salbatzaile zuriaren sindromea kezkagarria eta mingarria da, kontuan hartuta adoptatzera joaten garen lurraldeak espoliatzen ari garela”. Bere esanetan, logika sexistek, arrazistek eta klasistek gizarte kapitalista heteropatriarkal honen ugalketa-ereduetan jarduten dute, baita adopzioan ere. Merkatu logikak ere identifikatu ditu: batez ere, bitartekariek azpikontratatutako erakunde pribatuak direlako gehienetan, jatorrizko herrialdeetan zein gurean.

      Kolonizazio europarren misio ebanjelizatzaileetan kokatu ditu Iosunek nazioarteko adopzioen hastapenak. Geroztik, zenbait mugarriren ondorioz joan dira aldatzen jatorrizko herrialdeak: gatazka belikoak (Mundu Gerrak, Gerra Hotza, Korea, Vietnam), errefuxiatuen mugimenduak, hondamendi ekologikoak, garbiketa etnikoak, globalizazioa… Herrialde aberatsetan 70eko hamarkadan loratu zen adopzio transnazionalen fenomenoa, baina gurean beranduago eman zen eztanda, 90eko hamarkadan hain zuzen ere: “Detonatzailea Documentos TVE programaren Las habitaciones de la muerte (1995) erreportajea izan zen, Txinako umezurztegietako errealitate gogorra erakusten zuena. Hurrengo hilabeteetan, adopzioen eskariak gora egin zuen, batez ere Txinan eta Errusian. Espainia nazioarteko adopzioen buru izatera iritsi zen mundu mailan”, azaldu du ikerlariak.

      Baina 90eko hamarkadan beste mugarri bat gertatu zen: haurraren babesari eta nazioarteko adopzioaren arloko lankidetzari buruzko Hagako Hitzarmena sinatu zuten Mendebaldeko potentziek eta adopzio-helmuga diren herrialde gehienek. Sinatzaileek onartu zuten umeen eskubideek egon behar dutela erdigunean eta, horretarako, lehentasuna izan behar dela pobreziari aurre egitea, adopzio nazionala sustatzea (ahal dela, jatorrizko familia zabalean), adopzio-sisteman ematen ziren abusuak ekiditea, eta umeen salerosketa prebenitzea.

      “Herrialde askotan praxi txarraren salaketak egon dira familia biologikoen, adopziozkoen eta gobernuz kanpoko erakundeen aldetik. Bitartekari askotarikoak inplikatzen zituzten, hala nola umezurztegiak edo sistema judiziala”, azpimarratu du ikerlariak. Hala, estatu askok itxi dute atzerritarrek haien umeak adoptatzeko aukera, eta beste askok baldintzak zorroztu dituzte. Ondorioz, orain dela bi hamarkada posible bazen adopzio bat hilabete gutxi batzuetan tramitatzea, egun zazpi-hamar urte emango dute eskatzaileek itxaron zerrendetan. Espainiako Estatuan 2004an tramitatu ziren historiako adopzio kopuru gehien (5.541), eta 2015erako % 85 egin zuten behera, 799 izan arte. Epe berean % 70-75 arteko beherakada eman da Frantzian, Estatu Batuetan eta Herbehereetan, eta % 91koa Irlandan.

      “Haurrak lortzeko Ipar globaletik Hego globalera egindako presioa haurdunaldi subrogatuan ematen ari da, baina adopzioetan ere gertatu da”, gaineratu du antropologoak. Azaldu du azken urteotan zenbait herrialde hartzailek erreakzionatu dutela komunikabideek legez kanpoko adopzioen eskandaluen berri eman ondoren. Suitzako Konfederazioak barkamena eskatu du Sri Lankako pertsonen trafikoa eta jaioberrien desagertzearen arteko lotura frogatutzat ematearekin batera. Herbehereek nazioarteko adopzioak eten zituzten 2021ean, Bangladesh, Brasil, Kolonbia, Indonesia eta Sri Lankako adopzio prozesuen historian emandako egiturazko gehiegikeria larriak aztertu ondoren.

      Ondorioz, Iosune eta Ianire bat datoz: nazioarteko adopzio prozesuak luzeak eta zailak izatea ez da kezkagarria, albiste ona baizik: “Komeni da haur bat bere testuingurutik, bere identitate eta kultura ingurutik ez ateratzea eta tokiko irtenbide bat lehenestea, ondo zaindua izango den bermeak daudenean”, azpimarratu du FeministAldeko kideak. Dena den, nabarmendu dute zenbait estaturen politika aldaketaren atzean ez dagoela umeen defentsa, baizik eta gobernuaren irudiarena (Txinaren kasuan), edo adoptatzaileak homosexualak izatearen aukera bertan behera uzteko nahia (Errusia).

      Horrez gain, Iosunek gogoratu du adopzio bidezko guraso gehienen nahia ere badela haurtxo txiki osasuntsuak eskuratzea: “Desio legitimoa da, baina ez dator bat umezurztegien eta tutoretzapeko etxebizitzen errealitatearekin”. Gaineratu du Estatu mailako adopzioan zaila dela jaioberriak lortzea, baita Kolonbia bezalako herrialde garantistetan ere. Horrez gain, 40 urte baino gehiago dituzten eskatzaileek ume nagusiak adoptatzeko aukera besterik ez dute izango, araudiek ezartzen baitute guraso eta haurren artean egon daitekeen adin-aldea.

      Alabaina, haurdunaldi subrogatu bidezko familiek zer diote adopzioari buruz? Anna Maria Morerok elkarrizketatu dituenen artean, batzuk sartu dira adopzio-prozesuan, eta itxaron-zerrenda luzeekin egin dute topo, edo gogogabetzea eragin dieten mezuekin. Beste familia batek adierazi du egokitasuna lortzeko prozesua oso gogorra egin zitzaiela, epaituak eta txarto tratatuak sentitu zirela. Haurdunaldi subrogatuetan, aldiz, elkarrizketa psikologiko bakar bat pasatu behar dute, online egiten den formalismo hutsa. Aita homosexual batek argudiatu du adopzio prozesuak haurdunaldi subrogatuak bezain garestiak izan daitezkeela eta, gainera, gizonek aukera eskasak dituztela. Gainera, elkarrizketatu gehienek onartu dute lotura biologikoa inportantea dela haientzat.

      Iosune eta Ianireri eskatu diegu etengabe aipatzen diren ustezko oztopo horiei erantzutea:

      Luzea al da? Epeak ez dira luzeak, familiak prest baldin badaude ume nagusiak, desgaituak edo neba-arrebak adoptatzeko.

      Garestia al da? Estatu mailako adopzioan ez dago diru trukerik. Nazioarteko adopzioan ere badaude zenbait herrialde dirurik eskatzen ez dutenak. Gastu bakarrak bidaia-txartelak eta ezinbesteko bitartekariak (abokatua, esaterako) dira. Halaber, herrialde batzuek haurra zegoen umezurztegirako dohaintza eskatzen dute, edo zentroan egindako egonaldiaren gastuak ordaintzea.

      Egokitasun azterketak gogorrak al dira? Ez datoz bat gure elkarrizketatuak. Iosunek ez du arazo handirik sumatzen: “Badakit zenbait jenderi luzea iruditu zaiola edo epaitua sentitu dela. Baina balantzan, gehiago kezkatzen nau ziurtatzeak familiak prest egongo direla indarkeria, babesgabetasun edo abusu egoera oso konplexuetatik datozen haurrak zaintzeko”. Kritikoagoa agertu da Ianire: “Azterketek arreta gehiago jartzen diote muturreko egoerez ohartarazteari, familiak hezteari baino. Prozesuei laguntzeko tresnak eman beharko lituzkete, estigma indartzen duten proiekzio dramatikoak egin beharrean”.

      Gayek adoptatzeko aukerarik al dute? Estatu mailako adopzioan ez da desberdinkeriarik ageri, paperean behintzat. Nazioartekoari dagokionez, adoptatzea ia ezinezkoa da gizonezko bikoteentzat. Dena den, arazo hori konpontzearen aldarrikapena inozoa iruditzen zaio Iosuneri, Espainiako Gobernuak ezin baitu zalantzan jarri beste estatuen subiranotasuna.

      Alondegiko Kongresuan asko atera zen adopzioaren gaia. Partaide bat kexatu zen, gizarteak LGTBI komunitatearen eta antzutasuna duten pertsonen gain jartzen duelako babesgabetasun egoeran dauden umeen ardura. Vanesa de Leonek ukatu zuen lotura biologikoaren lehenespena: “Guraso izan nahi genuen. Genetika zen gutxien axola ziguna”. Kristina Carmona Haurdunaldi Subrogatuaren aldeko Bizkaiko Familien Elkarteko bozeramailearen kasuak bertan behera uzten du estereotipoa: ama bakarra da eta ez du bere umearekin lotura genetikorik. Umetokiko minbiziaren ondorioz, histerektomia osoa egin zioten eta, hortaz, emaile baten obuluekin ernaldu zen Kanadako gestantea. Orduan, zergatik ez zuen adoptatu? “Ume bilatua nahi nuen, abandonu-istorio batetik ez zetorrena”.

      Estibaliz Santos eta bere emaztea haurdunaldi subrogatu bidez izan dira guraso, zortzi urtez laguntza bidezko ugalketan ibilaldi aldapatsua igaro ondoren. Ezohikoa da intentziozko gurasoak emakumezko bikotea izateak, eta horrek epai handiagoa eragiten du: “Eskatzen zaigu justifikatzea nolatan ezin izan dugun ez batak ez besteak ernaldu. Adopzio saiakera huts eta mingarria egin genuen”, azaldu zuen. Izan ere, ordurako 40 urte baino gehiago zituztenez, behar bereziak zituen ume nagusi bat esleitu zieten. “Bizitza osoan zaindu beharko genuen, eta larritzen gintuen behar adina denbora bizirik ez egoteak. Adoptatzeak motxila handi bati aurre egiteko gaitasuna eskatzen du, eta, hala ere, saiatu gara. Amorrua ematen dit moralki justifikatu beharrak”.

      Iosunek nabarmendu du oso modu kontzientean erabaki behar dela ume bat adoptatzea, baina gaineratu du gizarte langile eta psikologoen laguntza jasotzen dutela familiek, edota gobernuz kanpoko erakundeena mugaz gaindiko prozesuetan. “Nolanahi ere, haurdunaldi subrogatuaren aldeko diskurtsoak ontzat ematen du lotura biogenetikoak bidea errazago egiten duela, nahiz eta familia horietan ere egoera oso konplexuak gertatzen diren”.

      Intentziozko zenbait familiaren kezka bada adopzio nazionalaren kasuan amei umeak kentzeko erabakiaren atzean bidegabekeriak egon daitezkeela. Madrecitas izeneko talde baten erreferentzia eman digu Iosunek: “Salatzen dute adingabeentzako zentroetan eta babes-pisuetan dagoen adingabe migratzaileen ehuneko handia. Emakume etorkinak Gizarte Zerbitzuetara laguntza eskatzera doazenean, babesgabetasun eta kontrol espiral izugarri batean sartzen dira, eta haien amatasuna zalantzan jartzen da”. Laugarren kapituluan aztertu dugu egoera horren konplexutasuna: “Egia da adopzioan dabiltzan haur gehienak oso etxe apaletatik datozela. Pobreziak berez hori gertatzeko arrazoiak azaltzen ez baditu ere, testuinguru horietako indarkeriak anitzak dira eta gurutzatzen dira. Horrek zaildu egiten du seme-alabak hazteko aukera eta, ondorioz, instituzioetan edota adopzioan emanda bukatzea errazten du. Baina hori hala izanda, estatuen ardura da esku-hartzea umeak abusu edo arduragabekeria egoeran daudenean”.

      Ianireren ustez, egiturazko dinamika horien aurreko irtenbidea ez da adopzio edo harrera bidezko guraso izateko aukera alboratzea: “Lehen kontua da ume horiek familiarik gabe daudela. Jatorrizko familiei nola lagundu ikusi beharko da, egoera konpontzeari lehentasuna emateko eta, bitartean, zainduta daudela bermatu”.

      Antropologoa eta FeministAldeko kidea bat datoz harrera-familien eredua goraipatzean, umeek jatorrizko familiarekin harremana mantentzen dutelako, eta marko horrek arrakalatzen duelako seme-alabak “gure” kontsideratzeko joera. Morerok elkarrizketatu dituen hamar intentziozko gurasoek alboratu egin zuten harrera-familia izateko aukera. Eman zuten arrazoi nagusia da umea jatorrizko familiarekin bueltatzeko “arriskua”. Elkarrizketatu batek hala azaldu zuen: “Nire bikotekideak esan zidan: ‘Entzun, guk nahikoa sufritu dugu’. Miresten dut hautu hori egiten duen jendea, baina gu ez geunden prest”.

SEME-ALABEN ESKUBIDEAK

      Pingui txikia mundura etorri zen bere gurasoen maitasunari eta bere sabelean ernaldu zuen pinguino eme bati esker. Bidaia luze-luzea egin behar izan zuten amak eta aitak, ozeanotik Antartikara, Pingui jaioberriaren bila joateko. Esperando a Pingüi (Pinguiren esperoan) umeentzako ipuinaren sinopsia da. Bikote heterosexual batek sortu du, bere historian oinarritua, alegia, Thailandiara egin zuten bidaian, “haurdunaldi subrogatuaren bidez haien ametsa errealitate bihurtzeko”. Hala aurkezten du argitaletxeak, eta familia aniztasunari buruzko bilduma batean txertatu du.

      Borja Muñoz eta Ianire de la Calva kritiko agertu dira marko horrekin eta, oro har, haurdunaldi subrogatu komertzialarekin. Baina, aldi berean, problematikoa iruditzen zaie praktika honen kontrako diskurtsoek intentziozko familien estigmatizazioa ekartzea: “Arazo larri bat izango dugu seme-alaba horiekin. Ikusiko dugu nola defendatuko duten haien familia eredua. Elkarteak sortuko dituzte. Agian batzuk errebelatuko dira eta esango dute ez zaiela ondo iruditu haien gurasoek egin zutena”.

      Ianireren ustez, diskurtso kritikoak sisteman jarri behar du fokua, eta ez gurasoengan: “Ez dut uste prozesu horiek aukeratu dituzten familiak interpelatu behar direnik. Deabrutuko ditugu merkatuak eta gizarteak hain eskura jarri dien aukera onartzeagatik? Goazen Inditexen aurka, ez Zarako bezeroen kontra”. Bere ustez, debekuak ez du arazoa konpontzen, eta umeak burokrazia-linboetan geratzen dira: “Gure jarrera politikoa edozein dela ere, haurren eskubideak eta ongizatea bermatu behar ditugu. Erreferenteak, baliabideak eta akonpainamendu emozionala izan behar dituzte”.

      Ehgameko kideak onartu du aurreiritziak berrikusi dituela: “Bi irudi nituen buruan: gay bikotea, aberatsa, hotza eta txolina, haur bat arinkeriaz erosi duena. Edota bere gorputza hondatu nahi ez duen emakume kapitalista. Ohartu naiz horiek ez direla profil bakarrak. Ikusi dut jendearen itxaropena, mina, benetan saiatzen direla modu onenean egiten. Hortaz, diskurtso konplexuak eta zainduak ehundu behar ditugu, indar politikoa galdu gabe”.

      Nicola Carone psikologo italiarrak, familia homoparentalei buruzko liburu baten egile denak, bi ikerketa interesgarritan parte hartu du. Batean, subrogazio bidez aita izandako hirurogeita sei bikote gayren heziketa estiloa alderatu zuten ugalketa-laguntzarik gabe guraso izandako hirurogeita sei bikote heterosexualenarekin. Ikerlariek ondorioztatu zuten aita gayen seme-alabek arazo psikologiko eta emozional gutxiago dituztela, gurasoen dinamikak parekideagoak direlako eta komunikatzeko gaitasun handiagoa erakusten dutelako. Aldiz, familia heterosexual konbentzionaletan hazitako umeek antsietate arazo handiagoak zituzten, heziketa estilo autoritarioen eta erantzukidetasun faltaren erruz. Bigarren ikerketan, familia homoparentaletan subrogazio bidez jaio ziren umeen hazkuntza eta egokitzapen psikologikoa alderatu zuten ama lesbianak zituzten eta intseminazio bidez jaio ziren umeenarekin. Bada, bi familia-eredu mota horien arteko desberdintasun bakarra izan zen guraso gayen umeek estigmatizazio sozial handiagoa pairatzen zutela.

      Oso modu grafikoan azaldu zuen Kristina Carmonak bere hitzaldian estigmak eragiten diona: “Esplotatzaile deitzen didatenean edo nire umea erosi dudala esaten dutenean, gorputza dardarka jartzen zait eta tripan min handia ematen dit. Kezkatuta nago eskolan hori esango diotelako”. Finean, haurdunaldi subrogatu bidez jaiotako umeek badute amankomunean gainontzeko familia ez-normatiboen umeekin ikusezintasunaren eta etengabeko kuestionamenduaren artean igeri egitea. Non dago zure benetako ama? Nongoa zara? Zergatik ez duzu aitarik? Umeek ere garatzen dituzte antzeko mekanismoak: harro agertzea berezi izateagatik, izan bi ama izateagatik edo surrogate bat izateagatik.

      Haurdunaldi subrogatu zein adopzio bidezko umeek elkarrekin daukate beste narratiba estigmatizatzaile bat: abandonu-zauriarena. Nancy Newton Verrier-ek azaldu zuen, The Primal Wound: Understanding the Adopted Child liburuan. Gure elkarrizketatuek teoria psikologiko horren mugak azpimarratu dituzte, orokortu egiten baitu, kontuan hartu gabe umeak adopzio-prozesuan bizitakoa. Alegia, zauria oso desberdina da umeak prozesuan zehar atxikimendu-figurak izan baditu, zaindua eta maitatua sentitu bada, estimulatua izan bada…. Iosuneri iruditzen zaio diskurtso horrek ama biologikoengan jartzen duela ardura osoa, eta ez dator bat traumak eta atxikimendurako arazoak adopzioarekin lotzearekin: “Ama biogenetikoei ere gerta dakieke beren seme-alabekin lotura afektiboa garatzeko zailtasunak izatea”. Ianirek gaineratu du Paco Lobatonen moldeko telebista-saioek elikatu dutela “benetako ama” bilatzeko beharraren narratiba.

      Alondegiko Kongresuan haurdunaldi subrogatu bidez jaiotako 19 urteko bi ahizpak hartu zuten hitza. Emakumeon autonomia sexualarekin eta familia homoparentalen eskubideekin lotu zuten ordezkapen bidezko ernalketa. Lucia eta Julia Lopezek umorez hasi zuten haien diskurtsoa: “Mobida honen guztiaren produktua gara!”. Adierazi zuten ez daukatela inolako zauririk, harremana dutela gestantearekin, baina haien bi aitek sentitzen dutela emakumearekiko konplizitate handiagoa. “Atzerakoia iruditzen zait pentsatzea, biologikoki lotuta egoteagatik, lotura emozionala izan behar dudala harekin”, esan zuen Juliak.

      Antzeko ondorioak irakur daitezke gaiari buruzko ikerketa zientifikoetan. “Badakit ez dela normala, baina normala da niretzat, eta horrek bakarrik inporta du” izenburu adierazkorra du Jadva, Jones, Hall, Imrie eta Golombok Erresuma Batuko ikerlarien lanak. Guraso heterosexualak dituzten eta obulu-emaile, esperma-emaile zein subrogazio bidez jaio ziren 35 heldu gazte elkarrizketatu zituzten. Horietatik % 60k jarrera neutrala adierazi zuen bere gurasoek hautatutako ugalketa-ereduari buruz, eta % 40k jarrera positiboa; berezi sentiarazten ziela. Haien emaileak edo surrogateak ezagutzen ez zituzten 25 gazteetatik 11k adierazi zuten haiekin harremanetan jartzeko gogoa, baina bakar batek abiatu zuen bilaketa prozesua.

      Edonola ere, norberaren identitatea ezagutzea da nazioarte mailan gero eta onartuago dagoen eskubide bat. Ianirek aipatu du Malitik etorritako elkarte batek lan oso interesgarria abian jarri duela Katalunian, herrialde horretatik adopzio bidez etorritako umeek haien jatorria ezagutu dezaten. “Nire hautu politikoa da nire alabaren ama biologikoari ‘ama’ deitzea”, gaineratu du. Bestetik, gametoen anonimotasunarekin bukatzearen alde ere agertu da: “Nik ez diot biologiari pisurik ematen, baina nire umeek eskubidea dute informazio hori eskuratzea erabakitzeko”. Iosunek aitortu du adopzio bidezko zenbait familiak erresistentziak dituztela identitate-eskubideak onartzeko: “Subrogazioan dagoen arazo bera dago: seme-alabak ‘gureak’ direla pentsatzea. Familia guztiok deseraiki behar dugu uste hori, eta hazkuntza eredu malguagoak dituzten kulturetatik ikasi”. Nancy Scheper-Hughes antropologoarekin ikasi zuen ondoko ideia: “Ama guztiak adoptatzaileak gara nolabait. Gurasotasunean biologiaren gainetik gailentzen da gogoa: atxikitzeko, zaintzeko, gorputza eta orduak ematekoa”.

7. Legegintza

Debekatzearen zein legeztatzearen labirintoa

      Auzitegia izan da haurdunaldi subrogatuen eztabaidak hastapenetatik izan duen eszenatoki nagusienetariko bat. 1985ean jaio zen ordezko batek bere obuluekin ernaldutako lehen umea, Melissa Stern, New Jerseyn (AEB). Erditu ondoren, Mary Beath Whitehead gestanteak uko egin zion tutoretza lagatzeari; hala heldu zen epaitegietara Baby M kasua. Epaileak William eta Elizabeth Sternen gurasotasunaren alde egin zuen, umearen interes gorena argudiatuta, eta bisita erregimena aitortu zion Whiteheadi.

      Estatu Batuetan askatasun indibidualak ulertzeko moduak (kontratu askatasuna eta askatasun ekonomikoa bereziki) erraztu zuen praktika eta industria honen loraldia. Izan ere, ugalketaren merkantilizazioak ez zuen jendartea bereziki asaldatu. Hamabi estatutan onartu da, legeen bidez edo jurisprudentzia bidez; beste zenbaitetan ez dago arautua baina halako kontratuak sina daitezke eta, azkenik, estatu bakan batzuek debekatu dute edo kontratuak ez baliozkoak direla ezarri. Illinois eta Kalifornia estatuetan garatu dira gehien praktika hau sustatzeko baldintzak, hala nola jaioberriaren zuzeneko filiazioa bermatzea intentziozko gurasoei.

      Estatu Batuetatik zabaldu zen pixkanaka Ukraina, India, Thailandia, Errusia, Nepal edota Mexikora, eta hala sortu zen “emakumeek, gametoek eta diruak nazioarteko mugak zeharkatzea eskatzen duen espazio globala”, Anna Maria Moreroren hitzetan. Erresuma Batuak eta Kanadak (Quebec salbu) eredu altruistak legeztatu zituzten 1998an eta 2004an, hurrenez hurren; haurdunaldiko gastuak eta enplegua uzteagatik izandako galerak baino ezin dituzte jaso gestanteek.

      Espainian 1988an onartu zen giza ugaltze tekniken legea, eta horretan argi jaso zen subrogazio kontratuak ez direla baliozkoak, ordaina egon ala ez. Hortaz, Estatuan gutxinaka eta sekretuan hasi ziren zenbait familia espazio global horretan parte hartzen. XXI. mendean aurrera egin ahala (eta nazioarteko adopzio-sistema zorroztu ahala), biderkatu egin zen eskaria: 2010 eta 2020 bitartean atzerrian ernaldutako 2.500 jaioberri baino gehiago erregistratu ziren.

      Alderdi neoliberalen babesa lortu zuten Son Nuestros Hijos bezalako elkarteek Diputatuen Kongresuan: praktika arautzeko lege-proposamena aurkeztu zuen UPYDk 2015ean, Ciudadanosek 2017an eta, berriro ere, 2019an. Hiruretan Rosa Diez zein Albert Riveraren saiakerek porrot egin zuten. EAJ abstenitu egin zen eta EH Bilduk kontra bozkatu zuen.

      Zuzenbide Zibileko irakaslea da Itziar Alkorta Idiakez eta, Euskal Autonomia Erkidegoan, erreferentziazko aditu feminista nagusia gai honetan. Lagundutako ugalketaren tratamendu juridikoari buruzko doktoretza-tesia defendatu ondoren, AEBetako bi bioetika zentrotan sakondu zuen obulu salmentaren eta haurdunaldi subrogatu komertzialaren fenomenoaren inguruan. Geroztik, Europako Legebiltzarrari zuzendutako bioteknologien arauketaren inguruko gomendioak egin ditu, EHUko Ikasketa Feministetako masterrean aritu, eta zabalkunde lan handia egin du hamaika kongresutan.

      Azaldu digu Espainiako Kode Zibilaren arabera erditzen dena dela ama, ez ama genetikoa, ezta ordaindu duena ere. Estatu Batuetan gertatzen denaren kontrara, norbanakoen arteko kontratu pribatuek ez dute inolako baliorik Kode Zibilaren printzipioak urratzen badituzte. Hala, Estatuan hurrengo mekanismoa garatu zen: intentziozko gurasoek haurtxoa erregistratzen dute jaiotako herrialdean (kasuan-kasuan bi gurasoek izango dute aukera hori edo soilik semena eman duen aitak) eta gero kontsulatuen bidez saiatuko dira Espainiako familia-liburuan ere filiazioa islatzen. “Balizko familiek badakite legearen kontra egiten dutela, baina negozioa ondo egituratuta dago eta bidean agertuko diren arazoak konpontzeagatik kobratzen duten agentziak hor daude”, azaldu du irakasleak.

      Itziarrek emakumeen eta umeen esplotazioa orokortuta ikusten du praktika komertzialean eta, hortaz, uste du nazioarteko debekua izango litzatekeela helburua, baina “ametsezkoa” dela onartu du: “AEBetan oso errotua dago. Nazio Batuen Erakundearen batzar orokorrean ez dute gai-ordenan sartu ere egin”. Aldi berean, gogoratu du iritzi publikoaren borroka irabazten ari direla aldeko sektoreak, ugalketa-krisiaren testuinguruan.

      Bien bitartean, azpimarratu du “umeak katean eta mugaz bestalde ekoiztea ez dela jasangarria”. Ondorioz, merkatu globalen logikatik ateratzeko eta debekuaren albo-kalteak saihesteko irtenbide onena iruditzen zaio arautze zorrotz baten alde egitea: “Ahalik eta min gutxien eragiten lagunduko duten akordioak legeztatzearen aldekoa naiz”.

      Itziar izan zen, hain zuzen ere, EH Bilduko batzorde feministak abiatutako barne-eztabaidan aholkularietako bat. Alderdi independentistak 2017an argitaratu zuen adostutakoa laburbiltzen duen txostena: modalitate altruista legeztatzea, instituzioek kontrolatua eta osasun sistema publikoak kudeatuta.

      Oihana Etxebarrieta EH Bilduko legebiltzarkidea eta alderdiko idazkaritza feministaren buru da. EHko Bilgune Feministan militatu du. Adierazi du Ciudadanosek lege-proposamena aurkeztu aurretik abiatu zutela hausnarketa prozesua, guraso baten interpelazioari erantzuteko: “Guk Ciudadanos-en lege-proiektuaren aurka bozkatu genuen, ez dugulako ikuspegi merkantilista liberalarekin bat egiten. Argi eta garbi daukagu alokairuzko sabelen kontra gaudela, ez ditugula horiek bermatzeko bide legalak babestuko”. Esapide horren bidez bereizten ditu Oihanak ugalketaren merkantilizazioa eta pertsonen arteko elkarlaguntza akordioak. Aitzitik, proposamen alternatiboa zabaldu zutenean, oso babes gutxi jaso zuten.

      Espainiako Gobernuan dauden alderdi politikoek “indarkeria erreproduktiboaren aurkako” posizio irmoa hartu dute urteekin: bai PSOEk bai Podemosek (Sumarreko burua den Yolanda Diazek ere kontrako diskurtso publikoa egin du). Aldiz, PPk “kontranatura” izateagatik arbuiatu zuen hasieran, baina 2023an Ana Obregonen kasuaren harira adierazi zuen alderdiaren zuzendaritza prest zegoela merkantilizaziotik at ematen ziren akordioak legeztatzeko.

      Eusko Jaurlaritzak ez dauka eskumenik auzia arautzeko, baina Iñigo Urkullu lehendakariak hedabideetan adierazi zuen 2017an Estatu mailako “erregulazio garantistaren aldeko apustua”. EITBn azaldu zuen gobernu autonomikoak gurasotasun baimena aitortuko ziela haurdunaldi subrogatu bidez umea izandako funtzionarioei. Garai hartan Josu Erkoreka bozeramaileak keinua “aurrerapauso” moduan aurkeztu zuen, “XXI. mendeko gizartean presente dauden familia eredu berrien aitortzarako”. 2024an Elkarrekin Podemos-IU saiatu zen neurri horren kontra egiten legebiltzarrean, baina ez zuen babesik izan: umeen eskubideen alde egin dute alderdi guztiek, PSE-EEk barne.

      Adingabeen interes gorena da, hain zuzen ere, haurdunaldi subrogatuen erregulazioaren korapilo nagusia, ikusiko dugunez. Kapitulu honetan giza eskubideen ikuspegiaren inguruko eztabaida aletuko dugu eta, ondoren, debekuak zein legeztatzeak dakartzaten buruko minak identifikatuko ditugu. Horretarako, Oihana Etxebarrieta eta Itziar Alkortaz gain, Miren Ortubayrengana jo dugu: Zuzenbide Penaleko doktorea, Maria de Maeztu Forum Feministako kide ohia da.

GIZA ESKUBIDEAK

      Alokairuzko sabelak nazioartean debekatzeko deia egin zuen Frantzisko aita santuak 2024ko Urte Berriko ekitaldi diplomatikoan. Abortuaren kontrako aldarriarekin nahastu zuen afera: “giza bizitza ororen” errespetuaz aritu zen, “amaren baitan jaio ez den umearengandik hasita, ezin baita ezabatu, ezta produktu komertzial bihurtu ere”. Edonola ere, bere argudio nagusiak bat egiten du “alokairuzko sabelen” kontrako diskurtso politikoekin: “Emakume zein umeen duintasuna iraintzen dute” eta “amaren beharrizan materialaren esplotazioan oinarritzen dira”.

      Ildo beretik abiatu dira Europako Parlamentuaren ebazpenak; askotan gaia esplotazio sexualaren eta behartutako ezkontzen zaku berean sartuta:

      Gaitzetsi egiten du ordezkapen bidezko haurdunaldiaren praktika, emakumearen giza duintasunaren aurkakoa baita, haren gorputza eta ugalketa-funtzioak lehengai gisa erabiltzen baitira; bere ustez, praktika hori debekatu egin behar da, ugalketa-funtzioak ustiatzea eta gorputza finantza-helburuekin edo bestelakoekin erabiltzea baitakar, bereziki garapen-bidean dauden herrialdeetan kalteberak diren emakumeen kasuan, eta giza eskubideen tresnen esparruan premiaz aztertzeko eskatzen du (2015eko abenduaren 17ko ebazpena).

      Antzeko ondorioak plazaratu ditu Nazio Batuen Erakundeko (NBE) kontalari bereziak bere txostenetan, baita Espainiako Bioetika Batzordeak ere. Horien diskurtsoan oinarritu ditu Espainiako Estatuko Auzitegi Gorenak bere sententziak, esaterako, 2022ko martxoaren 31koa (ikuspegi perinatalaren kapituluan azaldu genuena): epailearen esanetan, “bai ama haurduna bai umea objektu huts gisa tratatu dira, ez duintasuna eta giza eskubideak dituzten pertsona moduan”. Bere ustez, “ez da irudimen-ahalegin handirik egin behar” ulertzeko zer egoera ekonomiko eta sozialetan zegoen gestantea halako “tratu ankerra” jasotzea onartu zuenean, bere askatasunari eta autonomiari uko eginda.

      Paradoxa da emakumeen askatasunaren, autonomiaren, berdintasunaren eta duintasunaren izenean argudiatu duela Ciudadanosek besteentzat ernaltzeko eskubidearen aitortza: alderdi honen ustez, emakumeok eskubidea daukagu ordezko izatearen hautua egiteko, eta herritarrek eskubidea dute bide horren bidez familia bat eratzeko. Filosofiaren kapituluan aztertu dugu abortatzeko eskubidearekin alderaketa (“nire gorputza, nire erabakia”), eta kontrako ahotsen erantzuna: autonomia hori ez dela erreala, kontratuek mugatzen dutelako. Haurrak izatearen eskubideari dagokionez, Itziarrek azpimarratu du ez dela existitzen: “Adopzioen nazioarteko araudiek argi adierazten dute umeek gurasoak izateko eskubidea dutela baina gurasoek ez dutela umeak izateko eskubiderik. Horri eutsi behar diogu”.

      Bere diskurtso antipunitibistagatik nabarmendu da Miren Ortubay zenbait esparrutan; prostituzioan eta genero indarkerian, besteak beste. Trebakuntza horretatik tiraka onartu du liburu honetarako iritzia ematea, haurdunaldi subrogatuen aferan sakondu ez badu ere. Prostituzioaren kasuan, genero, arraza eta klase desberdinkerian oinarritutako lanbidea izanda, horren desagerpenaren aldekoa da epe luzera. Aitzitik, helmuga horretara iristeko estrategiei dagokienez, abolizionismoaren kontra dago “modu erradikalean”: “Debekuek klandestinitatera bultzatzen dute prostituzioaren ingurua, eta horrek emakumeen eskubideen urraketak larritzen ditu”.

      Mirenek antzeman egiten ditu prostituzioaren eta haurdunaldi subrogatuaren eztabaiden arteko paralelismoak. Horietariko bat da emakumeen duintasunaren kontrako jarduerak direla planteatzea: “Ez nator bat. Existitzeak, pertsona izate hutsak ematen digu erabakimena; horretan datza duintasuna, eta inoiz ez dugu galtzen”. Horri lotuta, bigarrena da abolizionismoak agentzia ukatzen diela emakumeei: “Ez dute aitortzen adostasuna emateko gaitasuna dutenik, eta badute, nahiz eta ahalmen hori mugatua dagoen”.

      Edonola ere, funtsezko desberdintasuna identifikatzen du bi gaien artean: haurra. “Afera ez da soilik ea emakumeak zerbitzu hori eman dezakeen bere gorputzaren bidez, baizik eta umea ezin dela salerosi”. Intentziozko familien elkarteen eta agentzien argudioen arabera, ez da egia umea denik kontratuen objektua: gaitasun erreproduktiboaren transferentzia da ordaintzen dena. Gure Umeen Ametsak elkarteak helarazi dizkigun kontratuetan behin eta berriro errepikatzen da premisa hori. “Kontratua sinatzeak ez dizu bermatzen ama edo aita izango zarenik”, azpimarratu du Pablo Bilbao bozeramaileak. “Prozesu ugari ume barik amaitzen dira. Pentsa orduan nola sentitzen diren pertsona horiek ume-eroslearen epaiarekin, kontuan izanda bizitza hipotekatu dutela eta ez dutela lortu guraso bihurtzea”.

      Esan dugu adingabeen interes gorena dela, hain zuzen ere, legegintzan zein epailetzan agertzen den korapilo nagusia. Ciudadanosen lege-proiektuak jasotzen du umearen eskubidea dela bere familiaren aitortza juridikoa, eta epaile gehienek onartu dute eskubide hori, nahiz eta praktikaren kontra egon. Hala, Espainiako auzitegietan nola, Europako Giza Eskubideen Auzitegiaren sententziek ere ez dute haurdunaldi subrogatuen zilegitasuna berretsi, baina bai ordea intentziozko gurasoen eta umeen bizitza familiarra errespetatzeko beharra.

      Dinamika horren aurreko kezka adierazi du Oihanak: “Epaitegietan buelta eman ahal zaio arlo politikoan gehiengoz onartutako marko juridikoari; alegia, botere judizialak gainditzen du botere legegilea. Egoera hori oso gatazkatsua iruditzen zait, epaileak hartutako erabaki jakin bat egokia iruditu ala ez”.

      Europako Parlamentuak 2023ko abenduan onartu zuen gurasotasunaren mugaz gaindiko aitorpenari buruzko erregelamendu-proposamena. Egitasmo horren helburua da “gurasotasun-ziurtagiri europar” bat sortzea, herritarren filiazioa aitortu dadin familia eredu jakin bat onartzen ez duten Europako estatuetan ere. Bestetik, Hagako Konferentziako aditu-talde batek ere lanean dihardu lankidetzan oinarritutako protokolo bat garatzeko (1993ko barne-adopzioko hitzarmenaren antzekoa), haurdunaldi subrogatuan inplikatutako pertsona guztien eskubideak betetzen direla bermatzeko. Bi egitasmoak salatu dituzte abolizionistek, alokairuzko sabelen nazioarteko negozioa eta intentziozko gurasoen lege-iruzurra legitimatuko dutelakoan.

      Gauzak horrela, Konstituzio Zuzenbidearen Sare Feministako kide den Octavio Salazarrek Atlánticas aldizkariaren monografikoan onartu du nazioarteko debekua gero eta urrunago dagoela: “Tamalez, nazioarteko esparruan lan-ildoa gehiago joango da adingabeen filiazioa aitortzeko bidetik, eta horrek ‘turismo erreproduktiboa’ bermatzea ekarriko du”.

DEBEKUAREN MUGAK

      Haurdunaldi subrogatuen praktika “delitu unibertsal” bihurtu da Italian. Gobernuko ultraeskuindarrek prestatutako lege-proiektua aprobatu zuen Diputatuen Ganberak. Hiru urte arteko kartzela zigorrak eta milioi bat eurorainoko isunak aurreikusten ditu legeak. 2004tik zigortzen zen ordezkapen bidezko ernalketa, baina mugaz gaindikoa jazartzeko urrats berria eman du Giorgia Meloni presidenteak 2023an. Adierazi du “uteroen alokairua hirugarren milurteko esklabotasuna” dela, “amatasuna bakarra, ordezkaezina eta subrogaezina” dela eta “umea ezin dela merkaturatu”.

      Albiste honi buruzko artikulua argitaratu du Garbiñe Biurrun epaileak eldiario.esen. Argi adierazi du bere iritzia lerroburuan: “Gestación subrogada: hay que avanzar hacia su prohibición total”. Nabarmendu du eskumako diputatuen artean debeku honen aldeko adostasuna zegoen bitartean, diputatu ezkertiarren artean askotariko posizioak agertu zirela, batzuen kezka baita intentziozko familien (bereziki homoparentalak) estigmatizazio eta bazterkeria areagotzea.

      Biurrunek aitortu du Italiako diputatu izango balitz, Meloniren alderdiarekin lerratuko litzatekeela, kontraesanak kontraesan. Are gehiago, gurean sumatzen dituen “mizkinkeriak” kritikatu ditu: bere esanetan, ulergaitza da Espainiako Zigor Kodeak lapurretak zigortzea, eta ez ordea giza eskubideen aldeko erakundeek indarkeria erreproduktibotzat hartu duten negozioa.

      Miren Ortubayren aburuz, “logikoena” izango litzateke haurdunaldi subrogatua Zigor Kodean jasotzea delitu zehatz gisa, “demokrazia batean debekatuta ez dagoena onartu egiten baita”. Baina zalantzan jarri du aukera horren eraginkortasuna: “Nazioarteko akordioa ez dagoen bitartean, oso zaila da mugaz gaindikoa jazartzeko baldintzak garatzea”.

      Beste arazo bat identifikatu du: “Biktimarik gabeko delituak deitzen diren horietako bat da. Haurrak ezin du salatu. Emakumeak, premiagatik egin badu ere, ez du bere burua biktimatzat hartuko, adostasuna eman duelako”. Gogoratu du arazo hori eman dela behartutako ezkontzekin; 2015etik aurrera jaso du Zigor Kodeak delitu moduan, baina emakumeek ez dute salatzen. Bere ustez, adibide horrek erakusten du “legeak ez direla makilatxo magikoak”, are gutxiago aplikaziorako nahikoa baliabide jartzen ez direnean. Paralelismo horretatik tiraka, alternatiba proposatu du Mirenek: “Aztertzea tartean egon daitezkeen delituak eman diren, hala nola, koakzioa edo estortsioa”.

      Marta Busquets Gallego abokatua amatasunean eta sexu-ugalketa eskubideetan aditua da. Artikulu akademiko batean defendatu du posible dela praktika honen kontra egitea Zigor Kodearen 221. artikuluaren bidez. Horrek bost urteko kartzela zigorra ezartzen die umeen salerosketan parte hartzen duten figura guztiei; alegia, haurra ematen duena (izan bere seme-alaba edo ez), jasotzen duena eta bitartekariak, baita atzerrian gauzatzen denean ere. Interpretazio horren arabera, Espainiako Zigor Kodeak dagoeneko zigortzen du ordezkapen bidezko ernalketa.

      Esther Farnos Amoros Zuzenbide Zibileko irakasleak Alondegiko Kongresuan azaldu zuen 221. artikulua bestelako kasuetarako pentsatu zela (lapurtutako jaioberrien salerosketa sareak jazartzeko, bereziki), eta ez dagoela haurdunaldi subrogatuen kasuetan erabiltzeko jurisprudentziarik. Berdin ikusten du Mirenek: “Artikulua ez dago pertsonen salerosketari lotua, baizik eta familia-harremanen kapituluan. Lege penalen irakurketa murriztailea egitearen aldekoa naiz. Kasu honetan, filiazio-prozedurak saihestea da gakoa, eta, normalean, intentziozko familiek bete egiten dituzte umetokia alokatu duten herrialdeek ezartzen dituzten prozedurak”.

      221. artikulua bai aplikatu zen 2016an bikote homoparental bat atxilotu zutenean Andaluzian emakume prekario bati 10.000 euro ordaintzeagatik haientzat ernaldu zezan. Familia harremanen kontrako delitua, gurasotasuna alteratzea eta adingabearen egoera asaldatzea leporatu zieten hirurei, eta jaioberria Andaluziako Juntaren zaintzapean utzi zuen epaileak.

      PSOEren Berdintasun Politiken Aholku Batzordeak txostena prestatu zuen 2019an, 221. artikulua aldatzeko aukerak aztertzeko, haurdunaldi subrogatu kontratuak esplizituki aipa zitzan. Hedabideek 2022an jakinarazi zuten neurri hori abortuaren legearen erreformaren zirriborroan sartu zuela alderdi sozialistak. Ez da hala izan: azkenean zioen azalpenean jaso du 1/2023 Lege Organikoak ordezkapen bidezko ernalketa indarkeria erreproduktiboa dela, baina kontratuen baliogabetasuna azpimarratu du eta ez delitu izaera.

      EH Bilduk abortuaren legearen alde bozkatu zuen, baina alderdi abertzaleari ez zitzaion egokia iruditu ordezkapen bidezko ernalketa atarikoan indarkeria gisa izendatzea. Oihanaren esanetan, baieztapen horrek gehiago du mantra orokorretik: “Lelo bidezko politikak asko amorratzen nau. Gizartearen sektore jakin bat asetzeko egin da, ez errealitatea aldatzeko”.

      Mirenek ere kritikatu du halako printzipio-deklarazioen hutsaltasuna: “Zer esan nahi du? Haurdunaldi subrogatua askatasun indibidualaren kontrako delitua dela erabaki bada, Zigor Kodean tipifikatu beharko litzakete. Beste aukera da, berariaz jasota egon ez arren, gestanteak indarkeriaren biktima gisa aitortzea”. Antzeko galdera bota du parlamentariak: “Aitortuko dizkiete gestanteei sexu- edo genero-indarkeriaren biktimek dituzten eskubideak eta baliabideak? Adibidez, atzerriko gestante batek aukera izan dezake asiloa eskatzeko? Ez da erreala”.

      Abortuaren legearen atarikoak prebentziorako zein jazarpenerako neurriak iragartzen ditu. Batetik, 32. artikuluak jasotzen du kanpaina instituzionalak abian jarriko direla, praktika hauek legez kanpokoak direla jakinarazteko, diru trukea egon ala ez. Bestetik, 33. artikuluak praktika komertzialaren publizitatea debekatzen du, baina hori ez da berria; 1988ko Publizitate Orokorraren Legeak dagoeneko jasoa zuen debekua.

      Salazarrek kritikatu du Espainiako Gobernuaren estrategia epela: publizitatea debekatzea, baina ez praktika bera: “Murritza eta zentzugabea da, organoen trafikoaren publizitatea debekatuko balitz bezala, baina ez trafikoa bera”. Aditu honen ustez, agentzien jarduna benetan zigortzea izango litzateke giltzarria atzerriko kontratuak drastikoki murrizteko.

      Las Criadas elkarte abolizionistak artikulu horiek baliatu zituen Alondegiko Kongresuaren debekua eskatzeko. Are gehiago, antolatzaileei leporatu zieten “jaioberrien salerosketaren industria kriminalaren parte” izatea. Gure Umeen Ametsak-eko bozeramaileak kezka adierazi du, eta nabarmendu du elkarteen papera dela “familiei informazio fidakorra ematea, dibulgazioa, normalizazioa eta topaguneak sustatzeaz gain”.

      Mirenek argi dauka publizitatearen debekua ezin dela baliatu kongresuak edo elkarteak kriminalizatzeko: “Elkartzeko, adierazteko, iritzia emateko askatasunak urratuko lirateke. Halako interpretazio zabalak egiteak segurtasun-falta juridiko ikaragarria eragiten du eta, aldi berean, tipo penalen eraginkortasuna kaltetzen du. Dena delitu bada, ezer ez da delitu”.

      Itzul gaitezen adingabeen interesaren korapilora. Espainiako Erregistroen eta Notariotzaren Zuzendaritza Nagusiak 2010ean eta 2019an eman zituen umeen filiazioa errazteko instrukzioak, beti ere epai judiziala edo parte mediko homologatuak aurkezten badira, gestanteen adostasuna frogatzen bada eta umeak pasaportea badu. Aitzitik, kasu asko atzera bota ditu Ministerio Fiskalak, gogoraraziz Giza Ugalketaren Tekniken Legeak instrukzio administratibo batek baino indar handiagoa duela hierarkia juridikoan. Edonola ere, Auzitegi Gorenak familiak desegitearen alde egin baino, erdibideko irtenbidea agindu du halako kasuetan: guraso batek umearekin lotura biologikoa izatekotan, horrek inskribatzea umea eta bikotekideak adoptatzea, eta gainontzeko kasuetan harrera-sistemara jotzea.

      Italiaz gain, Frantzia izan da intentziozko familiekin zorrotzen jokatu duen estatuetariko bat. Kasu bat gogora ekarri du Itziarrek: “Bikote heterosexual batek Kaliforniatik umea ekarri zuen eta epaileak umea adopzioan ematea agindu zuen, aitaren espermaren bidez jaio bazen ere. Giza Eskubideen Epaitegira heldu ziren, umeak 14 urte zituela, prozesu horretan nazionalitate barik hazi zen… Estrasburgok erabaki zuen ume horrek ez zuela errurik, bere gurasoak zirela eta eskubidea zuela atzeraeraginezko nazionalitatea izateko”.

      Islandiako bikote lesboparental baten egoera korapilatsua jaso du Salazarrek bere artikuluan: tokiko epaitegiak zein Auzitegi Gorenak ezetsi zuten umearen filiazioa, argudiatuta legearen arabera gestantea zela ume horren ama, eta intentziozko gurasoek Islandiako familia-zuzenbideko arauak urratu zituztela. Hortaz, inoren kargura ez dagoen adingabe atzerritarraren estatusean geratu zen umea. Hori bai, gurasoek harrera-familia izateko aukera izan zuten, baina prozesu horretan dibortziatu egin ziren. Harrera-arauen funtzionamendua dela eta, intentziozko ama bakar batek izan zuen harrera iraunkorreko akordioa sinatzeko aukera; bestea filiaziotik kanpo geratu zen. Giza Eskubideen Epaitegiak berretsi egin zuen erabakia.

      “Ezin da zeharka zigortu adingabea”, ondorioztatu du Mirenek. Genitalen ebaketen kasuan gertatzen dena ekarri du gogora: “Zigor Kodearen arabera, gurasoak zigortu behar dira baina, are gehiago, adingabea familiatik urruntzea ezartzen da nahitaez. Benetan hori al da konponbidea? Zigorrak planteatzen dira, ondorio praktikoetan pentsatu gabe”.

      Oihanaren ustez, egoera are eta argiagoa da haurdunaldi subrogatuen kasuan: “Ez dago haur horiekiko babesgabetasunik, ezta indarkeriarik ere. Desiratutako eta zaindutako umeak dira oro har. Aterako ditugu haien etxetik eta adopzio-zentro batera eraman?”. Logika horretatik tiraka azpimarratu du: “Punitibismoa ez da bidea gurasotasun nahiak sortutako arazo sozial bat konpontzeko”.

      Alabaina, Busquetsen aburuz, intentziozko familiak dira adingabeak babesgabe uztearen erantzuleak. “Harrigarria da erlatibismo juridiko eta kultural hori”, adierazi du, eta haurren ezkontzekin alderatu du: “Jatorrizko herrialdean baliozkoak izan arren, gurean erregistratzea eragozten da”. Nuria Coronado abokatu feminista abolizionistak ere zalantzan jarri du umeen eskubideei buruzko interpretazioa Vientres de alquiler saiakeran: “Non geratzen da adingabearen interes gorena, eskubidedun izatetik merkataritzako objektu izatera igarotzen denean?”.

      Espainiako zein nazioarteko sare abolizionisten proposamenetan alde guztien kontrako zigorrak jasotzen dira. Besteentzat ernaldu duten emakumeak jazartzearen erabat kontra agertu da Miren, eta bere iritzia berretsi du: “Zuzenbide penalak ez du eragindako kaltea konpontzen eta ia beti kalte berriak eragiten ditu”. Isabel Fulda, GIRE erakunde feministaren zuzendariordeak, Alondegiko Kongresuan gestanteak kriminalizatzearen inguruko kezka adierazi zuen, eta nabarmendu lege garantista bat garatzea dela emakumeak babesteko bidea. Mexikon, gaur egun Tabascon eta Sinaloan dago araututa, baina, gainontzeko estatuetan sinatutako kontratuen kasuan, Justizia Gorte Gorenak onartu egiten du umeen filiazioa. “Mexikon frogatu dugu desregulazioak arazo handiak sortzen dituela”, azpimarratu du Fuldak.

ARAUTZEAREN BURUHAUSTEAK

      “Ukraina-Kanada haurdunaldi subrogatuko nazioarteko programa”. Halako pack bitxia eskaintzen die FESKOV agentziak Espainiako Estatuko gurasoei: “Bi herrialdeen abantailen konbinazio bakarra zuretzat!”. Kanadako nazionalitatea eskuratuko du jaioberriak, ingurugiro seguru batean jaioko da, baina Ukrainako bitartekari eta gestanteekin lan egiteak azkartu eta merkatuko du prozesua.

      Intentziozko gurasoen elkarteek adierazten dute halako praktikak gaitzesgarriak direla, alegia, trafikoa dela gestanteak herrialde batetik bestera eramatea. Haien ustez, ordezkapen bidezko ernalketa gurean ondo arautzeak lagunduko luke agentzien gaineko kontrol publikoa zorrozten edo kudeaketa ez-komertziala are gehiago ez errotzen.

      Erresuma Batuko eredua gomendatu du Pablo Bilbaok: “Agentzia pribatuen ordez, irabazi asmorik gabeko erakundeen aholkularitza jasotzen dute familiek. Osasun Ministerioaren ziurtagiria dute gobernuz kanpoko elkarteek, eta elkarren arteko koordinazioa ematen da”.

      EH Bilduk hurrengo ondorioa plazaratu zuen bere txostenean: “Erabaki dezakegu ez arautzea, jakitun egiten jarraituko dela, kontrolik gabeko baldintzarik gabe eta maiz asko emakumearen eta sortuko den umearen oinarrizko eskubideak babestu gabe, enpresa bitartekariak hutsune legal honetaz elikatzen jarraitzen diren bitartean. Edo erabaki dezakegu arautzea, emakumeen eskubideak indarrean dauden merkatuen zein interes ekonomikoen gainetik babestuz, eta beraz geuk ezarriz joko arauak. Bigarren honi eutsi diogu”. Oihanak defendatu du planteamendua: “Nazioarteko esparrua mugatu ezin daitekeen bitartean, uste genuen zein modutan egin daitekeen zehaztuz gero, beste guztia debekatu beharko litzatekeela, kanpora joatea ere”.

      Antzeko argudioa defendatu zuten Alondegiko Kongresuko zuzenbideari buruzko mahai-inguruko hizlariek: kontrol publiko faltaren erruz ez direla esplotazio egoerak zigortzen. Gaineratu zuten egun ematen den “diskriminazio elitista”; abortuarekin gertatzen zen moduan, dirua dutenek ez dutela arazorik debekua saihesteko eta atzerrira jotzeko. Gordinago mintzo zen Vanesa Leon intentziozko gurasoen mahai-inguruan: “Arautzea nahi ez duten pertsonak dira gehiegikeriak eta agentzia ez-etikoak onartzen dituztenak”.

      Erabat altruista den modalitate “burujabe eta jasangarri” baten aldekoa da Itziar, Erresuma Batukoa eredu hartuta. Ciudadanosek proposatutako “ordaina duen modalitate altruista”ren formula “eufemismo bat” iruditzen zaio, “sistemari estaldura polita emateko, kontzientzia desarmatzeko eta industriaren etekina handiagotzeko” balio duena: “Ez ditzagun errepikatu obulu dohaintzan egindako hanka-sartzeak!”. Hortaz, ezinbestekoa deritzo doakotasunari: “Zuzenbide kontinentalak arautzen du giza prestazioak ezin direla ordaindu. Nik ezin dut giltzurrun bat erosi eta, era berean, haurra izateko emakume baten gorputza baliatzeak komertziotik kanpo egon beharko luke”.

      Bere aburuz, merkantilizazioa saihesteak erraztuko luke emakumeek besteentzat ernaltzeko duten askatasuna onartzea: “Ez badago preziorik, ez badago pizgarririk ezta presiorik ere, baizik eta laguntzeko grina, uste dut emakume hori libre dela eta bere autonomia errespetatu beharko dugula”. Perituen txostenen bidez ebatziko luke epaileak ea adostasun informatua eta altruista eman den.

      Beste bi baldintza defendatu ditu: “Orain bezala, erditzen dena da ama, ez bitartekari edo surrogate bat, eta erregistro zibilean lehendabizi bera agertuko da. Ondoren, epailearen onespenarekin, bere borondatez umea emango du. Umeak erregistro zibileko haren jatorriari buruzko datuak ezagutu ahal izango ditu”.

      EH Bilduren txostenak jasotako akordioak berme hauek proposatu zituen, besteak beste: irabazi eta merkataritza-jarduerarik gabeko praktika izatea; haurdunari kalte ordainak, gastu medikoak eta galdutako lan egunen konpentsazioa besterik ez ordaintzea; intentziozko gurasoak zein gestanteak estatu berean bizitzea; gestanteak gaitasuna izatea prozesuarekin atzera egitea aukeratzeko edo nola erditu nahi den erabakitzeko; jaiotzen den umearen eskubideak errespetatzea, identitaterako eskubidea barne, eta ordezkapen bidezko ernalketa osasun sistema publikoak kudeatzea.

      “Eztabaida handia izan genuen altruismoaren harira”, onartu du Oihanak. “Batzuen ustez guztiz legitimoa zen (prostituzioarekin bezala) herritarrek gorputza baliabide gisa erabiltzea jendarte kapitalista honetan bizirauteko. Neronek uste dut merkantilizazioak subordinazio dinamikak sakontzen dituela, alegia, biziraupen mekanismo bat baino, are pobretzera eramaten zaituen mekanismoa dela”.

      Alondegiko hizlari askok egin zuten erabat altruistak diren ereduen alde: Erresuma Batuaz gain, Kanada edota Portugal aipatu zituzten. Baina nazioarteko nobedade bitxiena ere goraipatu zuten: Kuba. Herrialde sozialistak 2022an Familia Kode berrian onartu zuen “elkartasunezko haurdunaldi subrogatua”: senide edo lagunen artean diru trukerik gabe adostu beharko da, agintari judizial batek onartu behar du eta laguntza bidezko ugalketa zentro publikoetan gauzatu beharko da. Aldi berean, artikuluak ez du praktika hori soilik herritar kubatarretara mugatzen; hortaz, kontrakoek uste dute turismo erreproduktiboa barra-barra emango dela eta Estatuak ez dituela praktikan kontrolatuko ordainketa irregularrak.

      Kudeaketa publikoa ezinbestekoa iruditzen zaio Oihanari: “Hori da modu bakarra bitartekariak erditik kentzeko. Etxeko langileekin berdin jokatu dugu: uste dugu Lanbidek izan behar duela bitartekaria eta ez enpresa banpiroak. Baina kapitalismoak dena zurrupatzeko izugarrizko gaitasuna du. Proposatzen duguna posible da gaur egungo sisteman?”. Ezkor agertu da parlamentaria: “Arautzea beharrezkoa ikusten badugu ere, badakigu ez dela momentua. Tendentzia politiko orokorra da bai/ez dikotomian geratzea eta sakoneko eztabaida saihestea”.

      Itxaropentsu sentitzen da Pablo, ikusita inguruko herrialdeetako joera izaten ari dela erregulazio altruistak sustatzea: Irlandako lanketa gomendatu du bereziki, eta Alemania, Suedia eta Danimarkako proiektuak ere aipatu ditu. “Errealistak izanda, hori da egun gure eredua, Europan nagusitzen ari dena; sistema publikoaren tutoretza duena, organoen transplantearen antzekoa”.

      Alabaina, No somos vasijas manifestuak eman zituen bere garaian eredu altruistaren kontrako argudioak: ez duela merkantilizazioa gerarazten eta ezin dela bermatu gestanteak ezkutuko ordainik edo presiorik jaso ez duenik. Azken hori baieztatu dute Indiako ikerlariek: eredu altruista ezarri denetik, familia barruko koakzio egoeretan jarduten dutela emakume askok. Nuria Gonzalezek bere liburuan azpimarratu du norbere herrian legeztatzeak ez duela mugaz gaindiko negozioa gerarazten: “Herritar britainiar eta estatubatuarrak dira atzerrian alokairuzko sabel-kontratu gehien sinatzen dituztenak, nahiz eta haien herrialdeetan praktika legezkoa izan”.

      Busquetsek ageriko kontraesana ikusten du altruismoaren aldeko erretorikaren eta lagundutako ugalketaren sektorean gailentzen diren diskurtso, jarrera eta praktiken artean: “Haurdunaldi subrogatu gehienak trafiko ekonomikoan gertatzen dira, eta prekaritate-fluxu globalei etekina ateratzen diete”. Horrez gain, deitoratu du bitartekariek etekin ekonomikoa ateratzen dutela, gestanteei debaldekotasuna eskatzen zaien bitartean.

      Itziarrek frustrazioz onartu du joera hori eman dela legedi eredugarriak dituzten herrialdeetan, Australia kasu: “Nire tesirako etsigarriagoa den zerbait gertatu da: atzerrian egindako haurdunaldi subrogatua kode penalean lurraldez kanpoko delitu gisa kalifikatzeko ausardia izan badute ere, lege hori ez da aplikatu eta haurrak erregistratzen jarraitzen dute. Zergatik? Gurasoak kartzelara eramateak umearen interes gorena lehenetsi behar den doktrina urratzea dakarrelako”.

      Hala, eredu altruistak eredu abolizionistaren kale itsu berera garamatza, gestanteak jazartzearen arriskua barne. Thailandiako 2015eko legeak (intentziozko guraso atzerritarrak kanpo utzi zituena eta senideen arteko irabazirik gabeko eredua finkatu zuena) hamar urteko kartzela zigorrak eta 200.000 eurorainoko isunak ezartzen ditu baldintza horiek urratzen dituztenentzat. Punitibismoaren bidea baino, Indiako legebiltzarrak hartu zuen erabaki sotila goraipatu du Itziarrek: “Aduanetan kanpoko enbrioirik sartzea ez onartzea, arrazoi sanitarioak argudiatuta. Horrela eten zuten hornikuntza, atzerritarrak ez baitzeuden Indian prozesu guztia egiteko prest”.

      Octavio Salazarren aburuz, erregulazio benetan garantista batek ezarriko lituzkeen kontrol zorrotzek ia ezinezkoa egingo lukete praktika gauzatzea. Hala gertatu da Uruguain: 2014an onartu zen haurdunaldi subrogatua, gaixotasun genetiko edo eratorri baten erruz ernaldu ezin duten emakumeei mugatua. Soilik ahizpa edo koinatak izan daitezke gestanteak, diru trukerik gabe, eta Osasun Ministerioaren barruan sortutako laguntza bidezko ugalketaren batzordeak onartu behar du eskaera. Bada, 2014 eta 2020 artean 11 eskaera baino ez ziren egon eta, horietatik, bi besterik ez zituen onartu batzordeak. Hala, prozesuak kudeatzeko ziurtagiria duten klinikek atzerrira bideratu zituzten gainontzeko kasuak. Zailtasunak ikusita, lege-proiektu berri bat onartzear dago Senatua, odol-ahaidetasuna malgutzeko: lehengusina, izeko eta ilobetara zabalduko da.

      Salazarrek ere uste du erregulazio altruistak atea irekitzen diola iruzur egiteari. Bat dator GIRE: “Doakotasuna inposatzeak ez ditu emakumeak babesten, praktika klandestinoetara bideratzen baizik. Ordainketa-promesak emango dira, eta, informalak izaki, emakume haurdunek ez dute aukerarik izango errekurtsoak jartzeko”. Mirenen aburuz, doakotasuna ezartzeak eskatuko luke baliabideak jartzea kasu bakoitza ikertzeko eta kontrolatzeko: “Edonola ere, ez dut uste onargarria denik modalitate altruista debekatzea arrazoi bakartzat hartuta iruzurra eragin dezakeela”.

      Eremu sinbolikoari lotutakoa da Salazarren hirugarren argudioa: praktika bat legeztatzeak haren legitimazio soziala dakar. Bere hitzetan, “emakume-eredu patriarkal bat betikotzea dakar, emakumeak besteen nahiak eta beharrak asetzeko baliabidetzat hartzen dituena”.

      Edonola ere, arautzeak milaka hari-muturri erreparatzea dakar. GIREren gomendioek nabarmentzen dituzte gestanteek osasun arreta konfidentziala eta ordezkapen juridiko independentea izateko eskubideak, besteak beste. Epaile edo notario batek berrikusi beharko lituzke kontratuaren klausula guztiak, adostasun informatua bermatzeko eta giza eskubideen urraketarik ematen ez dela ziurtatzeko (esaterako, abortatzeko aukera ukatu edo inposatzea). Norma Nathaly Gutierrez Mexikoko gestanteak Alondegiko Kongresuan adierazi zuen oso inportantea dela epaileek jarraibide zehatzak izatea. Azaldu zuen Mexiko Hirikoek haien irizpide pertsonalen arabera erabakitzen dutela zer berme eskatzen dieten intentziozko familiei: “Ez dago urratsak markatzen dituen ziurtasun juridikorik”.

      Bestetik, GIREk ez du begi onez ikusten partaideei nazionalitatea exijitzea: “Esperientziaren arabera, murrizketa horrek, diskriminatzailea izateaz gain, ez ditu praktikan identifikatutako egiturazko arazoak konpontzen, eta nahi ez diren ondorioak izan ditzake, hala nola atzerritarrak estigmatizatzea eta jazartzea edota seme-alabentzako nortasun agiririk ez izatea”.

      Legearen atzeraeragintasuna da beste hari-mutur bat. Irlandan haurdunaldi subrogatua arautzeko batzorde bat sortu da, eta hango gestante batek bere egoera azaldu zuen Alondegiko Kongresuan: bi lagun gayrentzat ernaldu zen, bera da umearen ama legala, esperma jarri zuen bikotekidearekin batera, eta besteak ez du tutore estatusik. Haien egoera juridikoa aldatuko al du lege berriak?

      Beste korapilo bat da lotura genetikoari ematen zaion garrantzia. Herrialde gehienetan ezin dira baliatu gestantearen obuluak. Ondorioz, ikuspegi perinatalaren kapituluan ikusi dugun bezala, prozedura inbasiboagoak biziko dituzte besteentzat ernaltzeko prest dauden emakumeek: intseminazioaren ordez, in vitro egingo dutelako. Gurasotasuna aitortzeko giltzarria lotura genetikoa baldin bada, diskriminazio jakin batzuk emango lirateke: esaterako, obulutegirik ez duen intentziozko ama bakar batek ezingo luke filiazioa lortu. Alabaina, Busquetsen esanetan, kontratu bidezko loturak lehenesteak haurdunaldiaren eta erditzearen transzendentzia hutsalduko luke.

      Horregatik, Itziarrek ezinbestekoa ikusten du erditzen den emakumea izatea ama, eta gerora abiatzea filiazioa aldatzeko prozesu judiziala. Portugalen 2016an onartu zen modalitate altruista, baina Auzitegi Gorenak bertan behera utzi zuen, haurdunaren damu-klausularik ez izateagatik. 2021eko lege berriak hogei egun ematen dizkio erditu den emakumeari atzera egiteko.

      Baina hor ere badago korapilo bat: kutsu paternalista. Abortatzeko eskubidearen kasuan, argi dugu feministok ez dela egokia emakumeari hausnarketa epea inposatzea. Ez al da hau antzeko egoera? Hala uste du Gure Umeen Ametsak-eko bozeramaileak. Azaldu du Erresuma Batuko gestanteek legearen erreforma eskatu dutela erditzerakoan ama estatusa ez izateko, eta damutzeko eskubidea haurdunaldiko hogeigarren astera aldatzeko: “Prozesu honetatik pasarazteak ez du zentzurik; emakume horri agentzia-gaitasuna ukatzen ari zara. Argi dute ez dutela ume horien ama izan nahi. Dagoeneko seme-alabak dituzte eta nahikoa hausnartu dute prozesuan zehar, baldintzak adostu dituztenean eta azterketa psikologikoak egin dituztenean”. Pabloren ustez, eztabaida teorikoetan korapilatu baino, ezinbestekoa da herrialde bakoitzean funtzionatu duena eta huts egin duena mapeatzea, eredu propio bat fintzeko.

BITARTEAN, ASKO DAGO EGITEKO

      Gurasotasuna, familia eredu alternatiboak, haurren eskubideak, kapitalismoak emakumeon gorputzean duen eragina… Oihanaren ustez, EH Bilduko barne-hausnarketa prozesuak balio handia izan zuen, ez bakarrik ordezkapen bidezko ernalketari buruzko jarrera hartzeko, baizik eta gai horiei buruzko eztabaida lasai eta sakona izateko: “Meloi pila bat konpondu behar ditugu hau baino lehen”.

      Esaterako, adopzio eta harrera sistemetan hobekuntzak aztertzea defendatu du eta, aldi berean, eredu horiek “desmitifikatzea”, jarrera kolonialista-klasista-salbazionistekin apurtzeko. “Arindu eta hobetu behar da hemendik kudea dezakeguna. Aztertu euskal zerbitzu publikoetan zer egiten dugun, babesa nola ulertzen dugun, zer den zaintza on bat”. Adibidez, “sexu langile bati errazago kenduko zaio haurren gaineko zaintza”, argudiatu du. Halaber, umeen eskubideen ikuspegian sakontzea aldarrikatu du: “Haurrak babestu beharreko objektuak ziren orain arte. Egun, ordea, eskubideak dituzten subjektuak dira. Zeintzuk dira eskubide horiek? Gutxi hitz egiten dugu horri buruz”.

      Familia ereduen esparruan nabarmendu du bi guraso baino gehiagoko familien egoera aitortzea: “Honek herritar gehiagori eragiten dio haurdunaldi subrogatuak baino eta, halere, oharkabean geratzen da. Zergatik? Merkatuaren logikaren baitan kokatzen den ereduak hartzen duelako eztabaidaren erdigunea”, ondorioztatu du politikariak.

      Bat dator Itziar: “Gurasokidetasun ereduen aitorpena da bidea. Kanadan edota Estatu Batuetan egon badaude polimaitasunezko hirukoteen gurasotasuna aitortu duten sententziak, baina herrialde horietan filiazioari lotutako akordio pribatuek balio juridikoa dutelako”. Interesgarria da Kubako Familien Kodea, elkartasunezko subrogazioa onartzeaz gain, askotariko filiazio moten aitortza egin duelako: odol-ahaidetasuna, adopziozkoa, lagundua eta sozioafektiboa.

      Liburu honetan hasieratik errepikatu dugu haurdunaldi subrogatuen afera ezin dela bereizi lagundutako ugalkortasunaren industriari buruzko kritikatik. “Espainia mundu mailako potentzia da, bai ugaltze prozesuan zein zelula amen ikerketan ere, eta obodonazioaren inguruko legedia malgua izan da horren giltzarria: donazioa deitzen zaio baina ordainsaria ematen da, anonimoa izan behar du, obuluak 50 urteko emakumeek jaso ditzakete, esportatu ahal dira… Europan emakumeei ipintzen zaizkien obuluen erdia Espainian ekoiztuak izan dira! Horrek nolabaiteko mikroklima bat eratu du”, azaldu du Itziarrek.

      Mikroklima horretan asko dago arautzeko edo, hobeto esanda, araututakoa betearazteko. “1988ko legeak emaileen erregistroak aurreikusten zituen, baina klinikei ez zitzaien interesatzen, anonimotasunak obuluak edo esperma emateko prest dagoen jendea aurkitzen laguntzen duelako. Erregistroa hogei urte geroago sortu da eta esku pribatuetan utzi da”, gaineratu du irakasleak.

      Haurdunaldi subrogatuan obulu-emaileen papera oharkabean geratzen dela kritikatu du: “Hormonazioa, monitorizazioa, laparoskopia, sedazioa… Oso prozedura gogorra da eta ez dut uste emakumeak ondo informatuta daudenik. Ezin dugu negozio hau abeltzaintza ekoizpen masibo batean oinarritu. Industriak emakume horien ekarpena hutsaldu egiten du, ez dute balioesten haien karga genetikoa duen materiala ematen dutela. 18 urterekin obuluak eman zituen emakumeak gerora haurdun geratzea lortzen ez badu eta klinikara jotzen badu galdetzeko ea bere obuluekin haurrik jaio ote zen, ez diote erantzunik emango”. Frantziako Estatuan emaileek ez dute dirua jasotzen, baina aukera dute haien obulu kopuru bat izozteko, eta autoritateek ohartarazten diete tratamenduek eragin ditzaketen kalteez.

      Itziarren ustez, obulu eta espermaren donazioaren kudeaketak publikoa izan behar du, donazioek nominatiboak izan behar dute eta ordainik gabekoak. “Erresuma Batuan obuluak emateko modu bakarra in vitro ziklo bateko soberakinak eskaintzea da. Aukera hori sustatzeko estrategiak zilegi dira, hala nola emakume horiei prezioan beherapena egitea edo tratamendurako itxaron zerrendan aurreratzea”. Aitzitik, merkatu pribatuak duen indarra kontuan hartuta, guraso izan nahi duten klase ertain-altuko pertsona gehienek nahiago dute klinikek eskaintzen duten berehalakotasuna eta erosotasuna, nabarmendu du Oihanak. Bere ustez, ezinbestekoa da gobernuek negozio horren gaineko kontrola areagotzea: “Ez dakigu nola ari diren erabiltzen izoztutako enbrioi piloa, adibidez”.

      Alondegiko Kongresuan aho batez egin zuten hizlariek norbere jatorria ezagutzeko eskubidearen alde. Espainian gametoen emaileen gaineko anonimotasuna bertan behera uztea aldarrikatu zuten eta, ondorioz, haurrek gestanteen identitatea ezagutzeko duten eskubidea onartu zuten. Horrez gain, Espainian ematen den sestra bikoitza salatu zuten, alegia, ugalketaren merkantilizazioan buru den estatuak hain zorrotz jokatzea ordezkapen bidezko ernalketarekin.

      Kontraesan ugari adierazi zituzten hizlariek: “Zergatik ezin dugu ernaltzeko gaitasuna laga, baina bai gure gorputzaren zati bat saldu?”, itaundu zuen Aurora Hernandez zuzenbide irakasleak. “Zergatik onartzen da lesbiana bikoteen arteko ROPA metodoa eta nire lagun batek ezin du nire obulua ernaldu?”, galdetu zuen Vanesa intentziozko gurasoak. Pablok ulertzen du gure gizartean eskandalagarriak izatea subrogazioaren azokak, baina orduan ez du ulertzen zergatik ez dagoen iskanbilarik klinikek promozioak iragartzen dituztenean: “Badirudi ez dagoela arazorik gure herrialdeko klinika ezagunek ‘Jaiotza aseguratua edo dirua itzuliko dizugu’ bezalako esloganak baliatzen dituztenean”.

      Meloi hauen guztien errepasoa egin ondoren, nondik hasi Euskal Herrian? Oihanak uste du EAEn lanketa interesgarriak egin daitezkeela: “Eskumen guztiak ditugu familia politiken esparruan”. Familia eredua malgutzeko urratsak egin ditu alderdi politikoak barne-mailan: “Aukeratutako senideen kontzeptua aitortu dugu, alegia, guretzat familia den senide bat gaixotzen bada edo hiltzen bada, guraso edo bikotekide balira bezalako lan-eskubideak ditugu”. Bere ustez, halako pausoak zabalduko balira, arrakalatuko lukete haurdunaldi subrogatu komertzialaren loraldia ongarritu duen zoru trinkoa.

      Aldi berean, Oihanak hausnartu du “uste baino euskaldun gehiago ari direla haien familia proiektuak eraikitzen” ordezkapen bidezko ernalketaren bitartez. Ulertzen du erraietako eztabaida gailentzea, baina ezinbestekoa deritzo konponbide konplexuak esploratzeko prest egoteari: “Zer egingo dugu errealitate honekin? Guk ez daukagu erantzunik”, aitortu du.

Helmuga(rik ez)

      Odolez blaitu zaizkit kuleroak Alondegiko Kongresuaren erdian. Ez nuen hilerokoa espero. Lohi sentitu naiz, ez odolagatik, noski, baizik eta testuinguru horretan horrek duen sinbolismoagatik.

      Kristina Carmona intentziozko ama eta aktibistak hurrengoa bota du mahai-inguruan: Azkuna Zentroko atean kontzentratu diren Itaiako neska gazteen artean batek baino gehiagok joko du etorkizunean ordezkapen bidezko ernalketara. Litekeena da profezia betetzea. Ezkontza homosexualarekin gertatu zen: bere garaian hura deitoratu zuten bollera kuir askotxok bukatu dute hamar urte geroago in vitroak ordaintzen eta paper madarikatuak sinatzen, filiazio bikoitza bermatzeko.

      Ziztadatxo bat sentitu dut Itaiaren protestaren leloa irakurri dudanean: “Erreprodukzioaren merkantilizazioa borrokatu”. Interpelatuta sentitu beharko nintzateke? Agian bai. Semena erosi dut Internet bidez. Emaileen katalogoan murgildu nintzen zirrara osoz, kezka izpirik gabe. Paketeria enpresa batek ekarri zigun lagina etxera, nitrogeno tanke batean sartuta.

      Bale, ez da berdina esperma ematea edo ernaltzea eta erditzea, baina ez al dira biak negozio beraren parte? Eta seigarren intseminazioak huts egin balu? Eta ondoren bizpahiru in vitroek ere huts egin balute? Gainditua izango al nukeen obodonazioaren marra gorria?

      Liburua entregatzeko prest nengoenean albistea bidali dit Pablok: Espainiako Auzitegi Konstituzionalera heldu da lehen aldiz haurdunaldi subrogatu kasu bat, eta epaileek aho batez egin dute intentziozko gurasoen alde. Aitak inskribatu egin zituen Kieven gestante batek bere espermarekin ernaldutako bikiak, baina Murtziako Probintzia Auzitegiak emazteari ukatu zion umetxoak adoptatzeko aukera. Zirrara handiz jaso du Gure Umeen Ametsak elkarteko bozeramaileak berria, instrukzio administratiboen jarraibideak baino pisu handiagoa duelako jurisprudentziak, ume guztien filiazioa bermatze aldera.

      Nire bizipenarekin alderatu dut halabeharrez: Estatuak ezkontzera bultzatu ninduen, bide bakarra zelako nire bikotekidea gure umearen guraso izan zedin jaiotzetik beretik. Ama lesbiana ez-haurdun askok igaro dute haien umea adoptatzeko xendra bidegabea. Nola ez naiz sentituko identifikatuta? Nola ez zait mingarria egingo iradokitzen denean subrogazio bidezko umeek hutsune bat sentituko dutela, kontuan izanda niri ere senide kontserbadore batek esan didala nire alabak aita ez izatearen hutsunea sentituko duela? Baina subrogazioa beste kontu bat da, ezta?

      Jarraituko dut nire buruarekin eztabaidan, baina liburu honen ernaltze prozesuan gauza ugari ikasi ditut, eta aurreiritzi andana hautsi. Esaterako, gestanteen kezka ez dela, oro har, abortatzeko eskubidea, baizik eta ez abortatzekoa (esaterako, umekiak Downen sindromea izateko arriskua duenean). Edota agentzia askok argi ohartarazten dutela ez dutela akonpainamendua egiten emakumeen eskubideak urratzen dituzten herrialdeetan. Edota elkarteen rola ere badela agentzia pirata jakin batzuk salatzea.

      Erne jarraitzen dut, ordea. Nire buruari galdetzen diot ea marketin estrategia baten parte ez ote den kezka etikoak adieraztea edota modalitate erabat altruistaren alde egitea, urteekin merkantilizazioa normaliza dadin.

      Aldi berean, bozeramaile rola hartu duten gurasoak entzuten ditudanean haiengan sinesteko bultzakada dut. Jatorrak dira, batzuk ezkertiarrak, gizarte mugimenduetan aritutakoak. Lasai dute kontzientzia, eta ez dut zalantzan jartzen haien zintzotasuna. Baina ziur nago badaudela kontzientzia txarra izan behar luketen pertsona asko.

      Oilo-ipurdia jarri dit Nuria Gonzalezek bere liburuan argitaratu dituen zenbait perlak adierazten duten banalizazioak:

      [Agentzia baten propagandan] Tamalez, zazpigarren hilabetetik aurrera, agentzia guztien irizpidea da programa betea dela haurra hiltzen bada. Eta zu umerik eta dirurik gabe geratzen zara. gestlife da kontingentzia izugarri hori estaltzen duen enpresa bakarra. Kontratatutako programa mota bera berriz hastea bermatzen dugu, inolako kosturik gabe.

      [Guraso batzuen testigantza agentzia baten webgunean] Lau urte kostatu zaigu gure ametsa lortzea, aukeratu genuen lehen gestantearekin zorte txarra izan genuelako: enbrioia transferitu aurretik ematen zaien botikak alergia eragiten zion, eta hiru saiakeretan abortuak izan zituen.

      Halakoak irakurri eta berriro kuestionatzen dut nire burua: agian banaiz epelegia, erlatibistegia? Zergatik ez dut onartzen onartezina dela merkatu hori? Onar nezake. Baina non jarriko dugu marra gorria? Nola aterako gara labirintotik? Sakoneko aldaketak bultza ditzakegu? Zeintzuk? Diskurtsoaz gain, nola eraldatuko ditugu gure familia- eta ugalketa-ereduak? Zer egingo dugu komunitatea sendotzeko? Zer aldatuko duzu zuk, irakurle? Eta nik?

Eskertu beharrekoak

Jule, meloiarekin ausartzeagatik, konfiantza eta pazientziagatik.

Elkarrizketatu guztiak eta baita, ezetza eman arren, babesa adierazi didazuenak ere.

Pablo, emandako laguntzagatik, jakinda liburu honen ikuspegia kritikoa izango zela eta familioi mingarria suertatu ahal zaizuela. M., zure esperientzia konpartitzeagatik, eta horrek apurtu dizkidan eskemengatik.

Edurne, Anna Maria Moreroren doktoretza-tesia bidaltzeagatik. A ze altxorra! Marta, zure artikuluaz gain, erosi nahi ez nituen liburuak uzteagatik. Elurre, Baztango egoeren berri emateagatik. Uxue, euskal kulturako erreferentziak bilatzen laguntzeagatik.

Argiako eta Pikara Magazineko erredakzioak, nire kazetaritza hain ondo jaso, editatu eta zabaltzeagatik.

Ahots, Eva, Ander eta Nel, lehenengo irakurleak izateagatik.

Nire txapak jasan dituzuen lagun guztiak. Zuen klabeek eta galderek ere eraiki dute liburu hau. Nire hautazko familia. Maite zaituztet!

Lucia. Pena handia ematen dit zuk liburu hau irakurtzeko aukera ez izatea, nahiz eta seguruenik asko asaldatuko zinatekeen!

Ezinbesteko bibliografia

      Espazio mugak direla eta, gaiari zuzenean lotutako ezinbesteko bibliografia baino ez dut aipatuko. Kapituluetan emandako datuekin erraza egingo zaizue gainontzeko baliabideak Internet bidez aurkitzea, bai hedabideetako edukiak, bai elkarteen komunikatuak.

LIBURUAK

Bacardit, Julia (2020): El precio de ser madre. ‘Apostroph.

Gonzalez, Nuria (2019): Vientres de alquiler. LoQueNoExiste.

Lafuente Funes, Sara (2021): Mercados reproductivos. Katakrak.

Lewis, Sophie (2019): Full Surrogacy Now. Verso.

Martinez, Layla (2019): Gestación subrogada. Capitalismo, patriarcado y poder. Pepitas de Calabaza.

Trujillo, Gracia eta Robles, Lola (2021). Un diálogo sobre gestación subrogada. Útero Libros.

TXOSTENAK ETA GIDAK

Aldarte (2017): Documento marco sobre gestación subrogada.

EH Bildu (2017): Ordezkapen bidezko ernalketa. Eztabaidarako EH Bilduren irizpideak.

GIRE (ezezaguna): Gestación subrogada en México. Resultados de una mala regulación.

Erresuma Batuko Gobernua, Osasun Saila (2021): Care in Surrogacy: Guidance for the care of surrogates and intended parents in surrogate births in England and Wales.

ARGITALPEN AKADEMIKOAK

Delicado-Moratalla, Lydia (2021): “‘El embarazo es una máquina, no una mujer’. Deshumanización y sexismo misógino en el planteamiento favorable al ‘trabajo gestacional’”. IUEM aldizkaria.

Busquets Gallego, Marta (2021): “Maternidad subrogada: dinámicas de poder y legalidad”. Maternidades, experiencias y narraciones. Publicacions URV

Nuño, Laura (ed.) (2023): “Gestación comercial: una nueva plusvalía genérica”. Atlánticas aldizkariaren monografikoa.

Puleo, Alicia (2017): “Nuevas formas de desigualdad en un mundo globalizado. El alquiler de úteros como extractivismo”.

Morero Beltran, Anna Maria (2017): “Gestación subrogada en el Estado español: una investigación teórico-empírica desde una perspectiva no androcéntrica”.

AZKEN OHARRA:

2024ko otsailaren 29an amaitu nuen liburu honen idazketa. Biharamunean Thailandiako Gobernuak iragarri zuen haurdunaldi subrogatuei buruzko legea aldatuko zuela, intentziozko guraso atzerritarrei ateak berriro irekitzeko.