EMAGIN

Ezagutzaren matazak

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2018 Emagin

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2018ko urria

Edizio hau: 2018ko urria

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

ZER DA EMAGIN?

      Emagin elkarte feminista 2003an sortu zen. Kapitalismoa, inperialismoa eta heteropatriarkatua errotik aldatzeko premiatik sortu genuen, eta egun pentsamendu kritiko feminista sustatzeko lan egiten dugu, hainbat esparrutan.

      Emagin elkartean hasiera-hasieratik hiru lerrok hartu dute indarra: dokumentazioa, ikerketa eta formazioa. Sistema patriarkal-kapitalistaren egiturak eta oinarriak agerian uztea dugu helburu, eta horretarako, eragile feministen ekarpenak ezagutarazteko eta jendarteratzeko bideak zabaldu ditugu. Izan ere, Emagin Ikerketa eta Dokumentazio Zentro Feministaren lehen asmoetariko bat biltegi bat abian jartzea izan zen: mugimendu feministaren hausnarketak eta ekintzak jasotzeko, eta Euskal Herri feminista eraikitzeko bidean egindako ekarpenak ezagutzeko (eta ezagutarazteko). Ildo horretatik, Euskal herriko mugimendu feministaren genealogietan arakatu dugu, eta aldi berean, isilarazitako emakumeen ekarpenak ikusgarri egiteko ikerketa-lanak sustatu ditugu. Alabaina, bidean esperientzia berriak metatuz joan gara, eta  gaur egun ezagutza feminista kolektiboki eraiki eta zabaldu nahi duen bitarteko bat ere bagara. Beraz, garapen ideologikorako garrantzitsuak diren eztabaida feministak sustatzen eta bideratzen ahalegintzen gara. Azken urteetan izugarri hazi eta zabaldu dira teoria feministen inguruan hausnartzeko guneak eta uneak. Gure aldetik, metodologia feministetan oinarritzen den ikerketa herritarra sustatu nahi dugu. Unibertsitatean nahiz herri mugimenduetan norabide horretan egitasmo anitz jarri dira abian. Ezagutzaren hierarkia zurrunari aurre egin nahi diogu (nork iker dezakeen erabakitzen duena, eta nork zertaz hitz egin dezakeen arautzen duena). Horizontaltasunean eta kidetasunean oinarritutako ezagutzen eraikuntza kolektiboa aldarrikatzen dugu.  Zentzu horretan Emaginek egitasmo horiek saretu eta aliantzak sortzeko elkartea izan nahi du, ezagutza feminista herrigintzaren mesedetan jartzeko, teoriaren eta praktikaren arteko arrakala murrizteko.

      Formazioa ere izan bada jardun garrantzitsuetariko bat: ezagutza trukatzeko guneak dira formazio-saioak, baina, baita ezagutza elkarrekin sortzekoak ere. Formazio-saio horietan, lan-saio eta esku-hartze zehatzak egiten ditugu, genero-sistemaren eraginak ikusarazteko, eta zapalkuntza heteropatriarkalaren inguruko ulermena eta analisia zabaltzeko. Formazio horiek batez ere herrigintzan diharduten emakume talde, talde feminista, herri mugimendu, erakunde eta elkarteei eskaintzen dizkiegu. Aipatzekoa da, gainera, azken urteetako Jabetze Eskolen eta Emakumeen Etxeen gorakadarekin eremu berriak sortu direla emakumeekin hausnarketa anitz egiteko eta jendarte-eraldaketa sustatzeko. Testuinguru horretara egokitzeko, gure eskaintza zabaldu eta osatu dugu azken urteotan.  Askotariko ikastaroak, formazio-saioak eta gogoeta-taldeak bideratzen ditugu: indarkeria sexistari aurre egiteko autodefentsa ikastaroak, jai ez-sexistak bultzatzeko tailerrak, pedagogia feministei buruzko dinamikak, osasuna eta gorputza erdigunean jartzen dituzten zaintza-guneak… Formazio-saio horiek bideratzeaz gain, autoformakuntzarako eta esku-hartzeetarako eskuliburu, gida eta material dibulgatiboak ere argitaratzen ditugu. Beraz, guretzat badira funtsezko gako zenbait: sarean lan egitea; borroken intersekzionalitea (askotariko zapalkuntzen gurutzaketa aintzat hartzea); gorputzaren kontzientzia; tokian tokiko errealitatera egokitzea; gertutasunez, horizontaltasunez eta taldean aritzea, emakumeon* ahalduntze kolektiboa sustatzea, eta etengabeko eztabaidaren bidez gure lana ikuspegi kritikoz berraztertzea. Hau guztia euskaraz egiten dugu: euskaraz ikasi, trebatu, ikertu, hazi eta bizitzea baita gure apustua. Euskaratik pentsatu nahi dugu errealitatea; baita eraldaketa ere.

      Beraz, Emagin eragile feminista bat da gaur egun, jendarte-eraldaketa sustatzeko dokumentazio, ikerketa eta formazioa euskaraz sustatzen dituena. Sortu zenetik hamabost urtera, egitasmoa sendotzen ari da, bidean ikasitakoek urratsak argitu dizkigute, eta jendarte-eraldaketari irmo heltzeko indarrak eman.

0.
HARIAK, KORAPILOAK
ETA MATAZAK

HARIAK

      Hartu hari-mutur hau. Utzi nasaieran eta aukera ikustean egin tenk. Ezagutzaren matazak askatzeko elkartu gara. Zehazki logika kolektiboei lotutako ezagutza-zirkuituez hausnartu nahi dugu. Horretarako hari-mutur bat feminismotik helduko dugu, begi-bistan jartzeko ezagutzak ez daudela hor, esperoan, deskubrituak izan daitezen, baizik eta ezagutza eraiki egiten dela, eta eraiki egiten dugula kokapen zehatz batetik: beraz, partziala dela, halabeharrez. Neutraltasuna, objektibotasuna eta egiazkotasuna ezbaian jartzea ahalbidetuko digu horrek, begirada zurrunak saihestu eta gure praktika politikoetan dogmatismoa gainditze aldera. Beste hari-muturra herrigintzatik kolpatuko dugu. Ezagutza, edo hobeto esanda ezagutzak, estrategia politikoari lotuta eta emantzipaziorako tresna gisa ulertzen ditugulako. Hala egin izan dugu guk geuk ere, kidetasuna eta horizontaltasuna ardatz hartuta. Gure bizi-baldintzak eraldatzeko tresna moduan interesatzen zaizkigu ezagutzak, baina horretarako premiazkoa da orain arteko jardunaren hutsuneak identifikatzea.

      Horrenbestez, ezagutzaren eta eraldaketaren arteko harremanean sakontzea dugu helburu. Elkarri eragiteari utzi diotelakoan. Are gehiago, ezagutzaren eta eraldaketa-gaitasunaren arteko harremana estutu nahi dugu, eta horrek prozedurak bistaratzea eskatzen digu: nola eraikitzen, hedatzen eta jasotzen dugu gaur egun ezagutza? Norekin, nondik eta norantz abiatzen dugu prozesua?

KORAPILOAK

      Ezagutzaren sorkuntza edo eraikuntza oro kolektiboa dela jakinik ere, ezagutza modu kolektiboan sortzeko guneak gutxi dira (espresuki modu kolektiboan aritzeko guneez ari gara, eta dinamika kolektiboak ikusgarri egiten dituzten guneez ari gara). Beste hainbeste ezagutza transmititzeko eta hedatzeko egiturekin. Ezagutzaren zirkuitu hierarkiko gehienek, gainera, ez diote premia edo behar kolektiboei erantzun ohi. Mugimendu feministaren jomuga askapen kolektiborako proiektua garatzea denez, funtsezkoa zaigu ezagutza kolektiboa sortzeko, sustatzeko eta hedatzeko zirkuituak eraikitzea eta ikusgarri egitea. Hala egin izan du historikoki mugimendu feministak, manifestu eta irakurketa kolektiboak eginez, edo eztabaida-taldeen dinamikak garatuz. Eta hala egin genuen EUSKAL HERRIKO BILGUNE FEMINISTA[1] sortzean: garbi ikusi genuen beharrezkoa zitzaigula mugimendu feministak egindako hainbat hausnarketaren biltegia osatzea, memoria feminista eraikitzen joateko eta garapen ideologikoan garrantzitsuak ziren eztabaida eta ikerketa feministak bideratzeko. Halaxe sortu genuen 2003an EMAGIN DOKUMENTAZIO ETA IKERKUNTZA ZENTRO FEMINISTA, ezagutza feminista herritik eraikitzea eta ezagutza herrigintzaren mesedetan jartzea helburu genuela.

      Azken urteotan baina, gutxitu egin dira ezagutzari lotutako dinamika kolektiboak, eta kultura mediatikoak ere sustatu egin du izen-abizenen kultura (adituen kultura), eta horrek egoera zaildu digu ekimen kolektiboei, ahotsa hartzeko eta ikusgarri izateko traba gehiago ditugulako. Horregatik, are eta beharrezkoagoa da ezagutza kolektiborako zirkuituak sortzea, eta ezagutza kolektiboaren legitimitate eta sinesgarritasunaren alde egitea.

      Mugimendu feministak ere ezagutza kolektiboaren esparru honetan, eta sinesgarritasunaren zein erreferentzialtasunaren esparru honetan, badu erronka nagusi bat: nork-nondik ahots indibidual eta autonomo imajinario horretatik norekin-nola-non-zer-norantz gakoak ardatz dituzten zirkuituak sendotu behar ditu. Ezagutza sortzeko jarduna kontuan hartzeak, ezinbestean, kolektiboa eta komunitatea kontuan hartzea dakar, harreman-sareei erreparatzea, eta norabide bakarreko ezagutza-zirkuituak saihestea.

MATAZAK

      Has gaitezen, hortaz, matazaren hari-muturrak bistan jartzen. EMAGINeko lan-saio batekin zabaldu dugu liburuxka[2]. Hamar bat lagunek hartu dugu parte lan-saioan. Nork bere mataza propioekin, proposamen kolektibo bat hauspotzeko gogoz. Eztabaidarako oinarritzat hartu dugu UDAKO EUSKAL UNIBERTSITATEaren magalean antolaturiko “PROZEDURA FEMINISTAK: EZAGUTZA, IKERKETA ETA HERRIGINTZA” mintegia[3]. Orduan, ahotsa eman nahi izan genien bereziki logika kolektiboei lotutako ezagutza zirkuituak garatzen dabiltzanei. Hari-mutur bat, beraz, herrigintzak osatzen du: IKERBILTZAk, KATAKRAKek, edota JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOAk[4] egindako hausnarketek, hain zuzen ere. Beste hari-muturra epistemologia eta metodologia feministen planteamenduetatik dakargu. SIMREF MINTEGIko[5] lagunen bitartez, fokua jarriko dugu ikerketa-prozesuetan. Hain justu, ikerketa bat eraldatzailea izateko, ezinbestekoa da prozesuak begi bistan jartzea eta birpentsatzea. Azkenik, zubiak diruditen hariak hartu ditugu eskuartean: gazte prekarizatuen esperientziak, akademiaren eta mugimendu feministaren artean dabiltzanak (edo bietan, aldi berean). Gurekin izan ziren, esaterako, FIC[6] edota AFIT[7] ikerketa-taldeetan parte-hartzeaz gain, MUJERES DEL MUNDOn zein BILGUNE FEMINISTAn eraldaketa feministarako lanean dihardutenak. Nola izendatu eta aitortu emakume hauen hausnarketak? Eta ezagutzaren genealogiak, argiak al dira inoiz? Zehazterik al dago ideia baten jatorria eta ibilbidea?

      Bigarren kapituluan hari-bilketak osatu ditugu hainbat emakumeren esperientzia konkretuak abiapuntutzat hartuz. Bost ehungileri eman diegu hitza: Amagoia Gurrutxaga, Jeanne Rolande Dacougna, Saioa Iraola Urkiola, Nerea Elias eta Maria Ajuria. Ezagutzaren zirkuituei heltzeko hainbat arrazoi azaleratu dituzte kide hauek: ezagutza militantzia gisa; ezagutza urgentzia lez; ezagutza bizibide gisa; ezagutza, isilarazi dituztenak entzunarazteko tresna lez. Jardunari ere erreparatzeko, kide hauen ikerketa praktikak ezagutuko ditugu: motibazioak, deserosotasunak, denborak, zailtasunak, babes-sareak...

      Azkenerako, mataza askatu dugulakoan, zenbait erronka izendatu eta korapilatutako hari-matazak berriz ere mahai gainean. Akaso uste zenuen aska genezakeela hari-mataza bat korapilo berririk egin gabe? Baietz liburua amaitu bezain pronto beste hainbeste txirikordatu.

[1] Euskal Herriko Bilgune Feminista da izen ofiziala, baina, hemendik aurrera testuan zehar Bilgune Feminista izendapena erabiliko dugu.

[2] EMAGIN elkarteko kideok hainbat lan-saio egin ditugu lehen ataleko gogoetak ontzeko; lehen saio batean, eztabaida nagusia egin genuen, eta hezurdura hori erabili dugu testua josteko. Ondoren, hainbat kolektiborekin eta kiderekin partekatu dugu testua.

[3] Ezagutzaren eraikuntza komunitarioaz gogoeta egiteko elkartu ginen herrigintzako hainbat kolektibo zein hainbat esparrutako norbanakoak, Eibarren, 2017ko azaroaren 10ean eta 11n.

[4] Jendarte-eredu berri baten alde lanean ari diren herri-ekimen eta herri-mugimenduak laguntzea du helburu JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOAk, eta bide horretan, herri-mugimenduen ahalduntze-, gogoeta- zein formazio-prozesuetan akuilatzaile aritzen da (ikus http://joxemizumalabe.eus webgunea).

[5] SIMREF (Seminari Interdisciplinar de Metodologia de Recerca Feminista) mintegiak ikerketa eraldatzailea sustatzeko metodologiak eta epistemologiak ditu gogoetagai nagusi, eta are zehatzago, Gizarte Zientzien esparruan ikerketa feministek garatu beharreko metodologiak dituzte aztergai. Gogoeta-gune eta formazio-gune honetan Kataluniako eta Euskal Herriko hainbat ikertzailek jarduten dute elkarlanean (ikus http://simref.net webgunea).

[6] Universitat Autònoma de Barcelona-ko FIC (Fractalidades en Investigación Crítica) ikerketa-taldeak Ikerketa Kritikoaren  esparruan garaturiko kontzeptuekin egiten du lan: diziplina-ezagutzan botereak zein jakintzak nolako eragina duten arreta bereziz aztertzen ditu, eta epistemologia feministan oinarrituriko metodo eta ikerketa-teknikak garatzen ditu (ikus http://psicologiasocial.uab.es/fic/ webgunea).

[7] Euskal Herriko Unibertsitateko AFIT (Antropologia Feminista Ikerketa Taldea) ikerketa-taldearen berezitasuna  marko teoriko eta metodologiko feminista da. Lau ikerketa lerro nagusi dituzte: 1) Gaur egungo egoera politiko eta ekonomikoan desparekotasun eta bazterketa-prozesuak. (2) Eremu ezberdinetako parekidetasun politikak eta politika feministak.  (3) Emozioak, praktikak eta gorputz-politikak, eta identitateen birformulazioa. (4) Ikuspegi teoriko eta metodologiko ezberdinen berrikustea. (Ikus https://afit-antropologiafeminista.eus/ webgunea).

1.
MATAZAREN
HARI-MUTURRAK

      Mahaiaren bueltan eseri gara, heldu ahala, elkar agurtu ahala, presarik gabe. Barreak, nekeak, zauriak, goraintziak… Geure burua xaxatu dugu: Ekin beharko, ezta? Nagiak astindu, eta elkarrekin pentsatzeari ekin diogu. Ezagutzaren matazak harrotzeko elkartu gara. Badugu mataza bat norberarena, matazak txirikordatzea dugu asmo, matazaren koloreak ñabartzeko, korapiloak askatzeko edo hari-mutur zenbait urratzeko. Karpeta-sorta ere jarri dugu mahai erdian, UEUko ikurrak lagun. Karpeta ertzetatik, paperak eta letra bihurriak saldoka, ahots kolektiboak jauzi egiteko prest: FIC IKERKETA-TALDEA, JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOA, SIMREF MINTEGIA. Joste-lanari ekin diogu, mataza-hariei tiraka.

SOKATIRAN, JAKINTZA ALA EZAGUTZA?

      Hari bat tenkatu zaigu lehenik: izendatze-ohiturak eta terminoen ñabardurak. Ezagutzaz gogoeta egingo dugula argi izanda, ezagutza zer eta nola definitu izan dugu kezka. Ezinegona ere sortu digu horrek, putzu handi batean sartzearen sentsazioa. Haria astindu du batek, galdera gako batetik tira eginda: Zer da ezagutza? Ikerketan aritzea eta metakognizioan aritzea, edo jardunaldi batzuk antolatzen jakitea, edo herriko jaietan txosna bat antolatzeko gaitasuna izatea, edo gorputzean emozioei bide egitea… Ezagutzak askotarikoak direla onarturik ere, ezagutza kolektiboki eraikitzeaz eta ezagutza kolektibizatzeaz jardungo dugula gogorarazi diogu elkarri. Berriro ere, susmo batek astindu gaitu: Baratzezain bat baratzean dela, ez al du ezagutza sortzen barazkiak hazteko trikimailuak asmatzean? Ez al da ezagutza kolektibizatzen, trikimailu horien berri auzokideari ematean? Bistan denez, egunero kolektibizatzen dira ezagutzak, egunero sortzen da ezagutza kolektiboa. Soka-muturrari tenk egin dio batek: Zer komunitaterekin konpartitzen da ezagutza hori? Agian ez komunitate zientifikoarekin, baina, bai gizarte-komunitate jakin batzuekin. Gogora ekarri ditugu autokontzientzia-taldeak, sekulako garrantzia (izan) dute ezagutza feminista eta kontzientzia feminista gorpuzteko. Ezagutza egunero kolektibizatzen dugu hainbat gunetan, hainbat truke txikitan. Soka-muturrak tenk egin, eta kolpean geldiarazi ditu gure gogoetak: Ezagutzaz jardutean, ez du jendeak hori ulertu ohi, jakintsu izateaz aritzean, ez ditu jendeak buruan halako ezagutzak. Gogoeta horrek oroitzapen bat astindu digu: beste kolektibo batzuekin (IKASLE ABERTZALEAK, JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOA, IKERBILTZA eta IPES BILBO) eginiko gogoeta eta jardunaldi zenbaitetan deigarria egin zitzaigun termino-dantza: gainerakoak jakintzaz aritzen ziren, eta feministok ezagutzaz aritzen ginen. Jakintza vs ezagutza txandatzeak zer pentsatua eman digu, eta terminoak zedarritzeko zailtasunaz jardun dugu. Lehen hurbilpen batean, jakin ekintzak egoera estatikoa iradokitzen digu, eta ezagutu ekintzak, aldiz, prozesua. Areago, jakiteak buru-ariketa iradokitzen digu, eta ezagutzeak, ordea, gorputz-esperientzietatik eratorritako jabekuntza-prozesua. Jakintsu hitzak ere egin du jauzi solasaldira: Nor datorkigu burura “jakintsu” esanda? Jenioaren itzala antzeman diogu. Itzal maskulinoa, zalantzarik gabe. Euskaltzaindiko Hiztegira jo dugu, argibide bila, hizkuntzaren erakundeek eta konbentzioek adosturiko esanahiaz jabetze aldera:

jakintza      1 iz. Helburu jakin bat eta metodo berekia duten ezaguera sailen multzoa; horrelako ezaguera sail bakoitza. Ik. zientzia.

jakintsu      1 adj./iz. Jakintza-gaiez edo gai jakin batez asko dakiena.

ezagutza      1 iz. Ezaguera, zerbaiti buruz ezagutzen dena. 2 iz. Ezaguera, arrazoitzeko gaitasuna. 3 iz. Ongilearenganako esker ona agertzea. 4 iz. Aitortzea, onartzea.

      Susmoak indartu zaizkigu. Jakintza eta zientzia uztartzen dira, eta jakintsu ere jakintza-gaiekin lotzen da. Antza denez, jakintza vs ezagutza termino-dantzak ikuspegi-tentsio bat ere irudikatzen du. Sokatiraren bi mutur, batzuetan tenkaturikoak, besteetan malguturikoak. Nola egin bi muturrak elkarren osagarri izateko?

SOKAGINTZAREN MUGAK:
EZAGUTZA-SORKUNTZA
ETA IKERKETA-JARDUNA

      Sokatirak gogoetagaia kokatzera eta mugatzera eraman gaitu, ezinbestean, ezagutzaren eremua zabal bezain antzemanezina baita ertz guztiei heltzeko. Ezagutza-jardun jakin baten korapiloak askatzeko ahalegina egingo dugu; ikerketa-jarduna eta ezagutza instituzionalizatua. Ez zaigu erraz gogoeta-eremua hertsiki mugatzea, mugak auzitan jartzea ere helburu dugulako: Ados, egitura administratiboek ezagutza sortzeko gunetzat onarturikoez arituko gara, ikerketa-egitura horiez; egitura administratiboek jakintza sortzen dute bere burua elikatzeko eta sustatu nahi duten ikuspegiari eusteko. Jardun horren ajeak eta aukerak aletuko ditugu. Bat etorri gara: jakintza bat instituzionalizatzen da haren jardun-eremua, baliagarritasuna eta soslaiak zedarritzen direnean, eta eskumen hori egitura administratiboek dute. Hari-mutur horri helduta ekin dio batek Genero Ikerketen adibidea jorratzeari: Espainiako Hezkuntza Ministerioak, esaterako, oraindik ez du aitortu jakintza-arlotzat Genero Ikerketa; ikertzaileek eta ikerketa-guneek plataforma bat sortu dute jakintza-arlotzat har dezaten, hala ez izateak ikerketa-jarduna oztopatzen edo zailtzen baitu (ikusgarritasuna, aitortza, baliabideak eta diru-laguntzak…). Bizkarra zurrundu du kide batek, deseroso, hitza hartu du: Akademiako eta instituzioetako jardunaz arituko gara, konforme; baina, baita herri-mugimenduez ere, ezta? Hala aritu gara orain arteko jardunaldi eta gogoeta kolektiboetan… herri-mugimenduek sorturiko ezagutzak eta praktikak ere kontuan hartu behar, ikusgarri egin behar… ezagutzaren balantzan beti akademiaren pisua garaile… hori orekatu behar… Sorbaldak lasaitu ditu, eta murmurika geure burua zirikatu dugu: Herri-jakintzak, horra hor beste gako bat. Herri-mugimenduek sorturiko ezagutzaren aukerez eta ajeez ere jardun nahi dugu, horiek ere auzitan jartzen dituztelako ezagutza instituzionalizatuaren muga hertsiak, eta ezagutza kolektiboki sortzeko gune direlako. Karpeta horia eskuan hartu du kide batek: BOR-BOR(K) HERRI JAKINTZEN LABORATEGIA, JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOA[8]. Paperak harrotu ondoren topatu du zerrenda: “Formazio politikoan eta ezagutza kolektiboan identifikatutako hutsuneak”. Gogora ekarri digu BOR-BOR(K) laborategiak 2014-2015. ikasturtean osaturiko hutsuneen zerrenda: “1) Ezagutzen eta borroken hierarkizazioa. 2) Gaitasun kritikoaren eta autokritikoaren gabezia. 3) Arrazoiaren eta diskurtsoaren nagusitasuna. 4) Mugimenduek daramaten abiadura ez hausnarkorra. 5) Norabide bakarreko metodologia. 6) Mugimenduen arteko artikulazio eza”. Ikerketa akademikoetan ere antzematen dira antzeko ajeak. Hirugarren ajeak nabar koloreko karpeta hartzera eraman gaitu: FIC ikerketa-taldeko kide baten ekarpena irakurri dugu: “ikerketa-jardunean ere arrazoibidea vs emozioa dikotomia irauli behar da”. Buruaren eta gorputzaren arteko banaketa zurruna gainditzeko deia, ezbairik gabe. Teorizatzearen eta gorpuztearen arteko tentsioa: Gorpuztearen kontu horrekin, beti adibide bera datorkit burura: noiz dakigu autoa gidatzen? Autoko azterketa teorikoa gainditzean, kodeak interpretatzen ikasten dugu: “stop” batek geldiarazteko agintzen digu; edo triangelu aldekideak, ertz gorridunak, arriskua adierazi nahi du; eta abar. Azterketa teorikoa gainditzeak ezer gutxirako balio du. Ez dakigu gidatzen mugimenduak automatizatu arte, gogoetarik gabe mugimenduak eta jarrerak geure egin arte. Adibide ona iruditu zaigu arrazoibideaz jarduteko, diskurtso teorikoekin eta kode teorikoekin horixe bera gerta daitekeelako: Konforme, baina gorpuztea automatizatzea baino askoz gehiago da, inprobisatzen jakitea da, bi koderen artean erabakitzen ikastea… kodeak bikain barnera ditzakegu, eta gai izan gaitezke nor zapaltzen dugun interpretatzeko, gai izan gaitezke adarra nork jotzen digun interpretatzeko... Interpretazio-ariketa horretaz jabetzea garrantzitsua da, baina, gorpuzterik ez badago, gogoeta hutsean geratzen bada, ezagutzaren eraginkortasuna eskasa da, eraldaketarako gaitasuna eskasa da. Arrazoibidearen eta pentsamendu teorikoaren gailentzeak, kritikotasuna batik bat jardun teorikoan garatzea ekarri du, jardun praktikoan baino gehiago: Eraldaketak azkarrago doaz teorian praktikan baino. JOXEMI ZUMALABE FUNDAZIOAren paper-sorta hartu, eta BOR-BOR(K) egitasmoaren inguruko gogoeta zenbait irakurri ditu kide batek: “esperientziaren balantzea egiterakoan, besteak beste, bi iritzi hauek bildu ditugu: batzuen ustez, gaiak lantzeko era oso abstraktua izan da, eta lur hartzea kosta egiten da; beste batzuen ustez, hainbat kontzeptu teoriko behin eta berriro aipatu dira, horiek zer zentzutan erabiltzen diren argi adierazi gabe (adibidez, zapalkuntzak, intersekzionalitatea...)”. Azpimarra bikoitza dute gogoetek, gure susmoak indartzera datozelako: pentsamendu teorikoaren aldeko joera da nagusi. ESPAI EN BLANCeko[9] kideen zale amorratu batek, kolektibo horren hitzak egin ditu bere: Gaur egun zerbait aztertzeko disekzio-lan handia egiten dugu, xehe-xehe aztertzen dugu egoera; baina, ezagutza kritikoak beste zerbait izan behar du, ez datu-metaketa, ez teoria-metaketa. Ondoren, kolektiboaren ohar gehiago irakurri dizkigu. Lehen oharra: “pentsamendu kritikoak beharrezkoa du ongi bereiztea eraldaketarako baliagarria zer den, eta zer ez”. Bigarren oharra: “nola ekin behar dugun jakiteko balio behar du”. Hirugarren oharra: “interesgarria dena bereizteko irizpideak garatzeko jarduna da kritika, garrantzitsua eta hutsala bereizteko jarduna, ona eta txarra bereizteko jarduna, eta bereizketa horien arabera jokatzea; jardun praktikoa da, dakiguna auzitan jartzera eramaten gaitu, eta ez dakigun horretan barneratzera gonbidatu”. Interes giroa nagusitu da, eta ekarpenekin segitzeko eskatu diogu lagunari: Ikuspegi horren arabera, kritikotasuna, beraz, ez du ezagutza-metak hauspotzen, baizik eta ezagutza zertarako eta nola erabili galderei tira egiteak. Gaur egun ezagutzak eskuragarriago daude (teknologiekin eta beste), baina, ezagutza horiek gero eta gutxiago erabiltzen dira bizitza duinagoak izan ditzagun. ESPAI EN BLANCeko kide baten baieztapena gogora ekarri du beste kide batek: gero eta gehiago dakigu, baina gero eta ahalmen gutxiago ditugu. Zale amorratuari beste ideia bat ekarri dio gogora baieztapen horrek: Ezagutza eta emantzipazioaren arteko harremanetan sakondu behar dela diote, eta gaur egun, batez ere ezagutzaren eta boterearen arteko harremana dugu hizpide. Diotenez, gaur egun, sinetsarazi nahi digute gure bizi-esperientzien bitartez ez dugula ezagutza sortzerik, eta ez dugula elkarrekin sortzerik. Botereaz gutxiago hitz egin, eta emantzipazioaz gehiago aritzera gonbidatzen gaituzte. Korapilo bat josi dio sokari beste batek: Giltzarria da hori. Emantzipazioa pertsonala denean ez da erraza, baina, norberaren esku dago neurri batean. Baina, kolektibo izateko, eragitea funtsezkoa da. Baina, nola eragin gaur egun? Batzuetan gorreriak mugatzen du eragiteko gaitasuna. Herri-mugimenduko kideek, akademiako kideek, komunikazio esparruko kideek… guztiek hitz egiten dute, guztiek dute ezagutza, baina, guztiei ez zaie modu berean entzuten; entzule gisa badugu ardura! Isiltasun ozena. Elkarri begiratu diogu, konplizitatez, arduraz. Ezagutza-trukea etengabea da egun, baina, ez zaie truke guztiei arreta bera eskaintzen, bozgorailuek zenbait ahots ozendu egiten dituzte, beste batzuk apaldu. Gure ahotsa apaldurik sumatu dugu batzuetan: zapalkuntza hirukoitzaren adibidea etorri zaigu burura: Han eta hemen aipatzen da zapalkuntza hirukoitza delakoa, are maizago Angela Davisen bisitaren ondoren; baina, inor gutxik aipatzen ditu hamarkadatan zehar zapalkuntza hirukoitzaz jardun duten talde feministak, ez talde horien ekarpenak… Transmisio-etenak ohikoegiak dira egun esparru guztietan; baina, deigarria eta kezkagarria ere bada feministon artean halako etenak areagotzea. Zalaparta sortu da, bozgorailuek isilarazteko eta ozentzeko duten indarra ikusita: Izugarria da bozgorailuek duten eragina… eta non jartzen duten fokua… Euskal Herriko beste hainbat arlotan bezala, bozgorailuek ozendu egin dituzte kanpoko feministen ekarpenak (gehientsuenak esparru akademikoan ere aitortza izan dutenak), eta apaldu egin dituzte bertako mugimendu feministetako ahots kolektiboak. Askotan, ez halako esparruetan bakarrik, beste askotan ere, gehiago kostatzen zaigu gure ondoko kideak errekonozitzea, eta urrunago daudenak, aldiz, errazago errekonozitzen ditugu. Zalaparta arindu eta aurrera begira jarri gara. Badugu hor zer hausnarturik, zer eraldaturik.

      Gorreriak ere gu jo gaitu sarri, ez gara entzule onak izan, esan digu solaskide batek. Besteak beste, entzungor egin diogu arrazakeriari. Isilunea eta lotsa. Itsu eta gor aritzeak ezgai egin gaitu, baldar aritzera eraman: Bartzelonan egon ginenean, Las Oscuras topaguneko kideekin bildu ginen, oso deseroso egon ginen… zuzenean interpelatu gintuzten, eta gu oso deseroso… totelka… ez genekien zer esan… deserosotasun oso fisikoa izan zen… zuritasuna gorpuztu genuen, tripetatik, eta ezinegon handi hark gogorarazi zigun zer tamainatakoa den gure gorreria… Herrentasun kolektibo horri beste ertz batetik heldu dio batek: Autodefentsa feminista lantzen dugunean, biolentzia eta zapalkuntza zenbait gorpuzteko ariketa egiten ditugu tailerretan, baina, sekula ez dugu ariketa horietan arrazaren biolentzia gorpuzteko saiorik egin… geure zuri-pribilegioak auzitan jartzeko, geuk sorturiko biolentziak gorpuztu ahal izateko, eta deseraiki ahal izateko… Isiltasun hormatua, eztarriko korapiloak tenk.

      Behar adina entzuteak badu politikotik, hitza behar adina hartzeak bezainbat. Entzun beharrak beste koska bat sortu digu, sinesgarritasunaren koska: Batzuetan entzun bai, entzun egiten zaio baten bati, baina, sinetsi ez; emakumeen ahotsa entzuten den kasuetan, zalantzan jartzeko ohitura zabalduegi dago, sinesgarritasuna ezbaian jartzen da maizegi. Ezbai eta epai etengabe horri erantzun nahi izan dio Sinesten dizut mugimenduak, koska arintze aldera. Entzutearen eta aditzearen artean ñabardura txikiren bat sumatu dugu: ahotsa izateko ez da aski entzuna izatea, aditu behar zaituzte, arretaz, adi, erne. A-di-tu hitza ahoskatu dugu, barre txikiari ezin eutsirik, betiko lelora itzultzearen sentsazioarekin: Batik bat adituak aditu ohi ditugu! Aditua izateko aditua izan behar… Hitz-jolasak azken aldiko auzia ekarri du mahaira: adituaren kultura. Gailentzen ari omen da adituen kultura feminismoan ere, eta sinesgarritasuna zein erreferentzialtasuna aditutasun-mailak erabaki ohi du: Adituak jenioaren itxura hartzen du kasik, ezta? Zentzu mitologikoan, jenioa sakratu bihurtu ohi zen, eta hartara, gurtu ere egiten zen. Sakralizatze horrek kritikarako edozein bide indargabetzen zuen, babes-egitura sendo bat sortzeraino (eta bide batez, jenioaren esanak ezbairik gabe onartzeraino). Halako joera bat ere sumatzen da, ezta? Ahoaren keinuek adostasuna itxuratu dute, eta beste batek heldu dio gaiari: Hala da, eta gaur egun, gurtze horren arrastoak daude adituekiko sorturiko miresmen-harremanetan, nik uste. Ahots irmo bat entzun da: miresmen-harremanek, gainera, botere-harremanak sortzen dituzte. Marmarka hasi gara, eta leloak gurutzatu ditugu: Izenen zera hori, jenioen zera hori… izarren kultura… Marmarra baretzean, hitza hartu du batek: Komunikazio-esparruaren itzala argia da… izenak indartzen dira komunikazio-esparruan, ez du hainbeste axola zer esaten duzun, nork esaten duen baizik… eta nork duen publikoki errekonozimendua. Markaren logika. Komunikazio-estrategia guztietan marka lehenesten da. Sorbaldak beheratu ditugu, onarturik logika hori ezagun zaigula. Lepoa luzatu, eta haritik tiraka segitu du batek: Markaren itzalak ere eragina izan du militatzeko moduetan; badu islarik herri-mugimenduetan aritzeko moduetan. Baten batek ez badu ikusten bere marka oso-oso argi islaturik, bere arrastoa utz dezakeela sentitzen ez badu, nabarmen daitekeela uste ez badu, zailagoa egiten zaio jendeari talde batean murgiltzea… Lepoa beheratu du, eta paper zurietan zirriborroak egiten hasi da. Ondoko lagunak, kideari eskuan laztan txiki bat egin ondoren, aurrera egin du: Kasu askotan, politika eta kultura mediatikoak sustaturiko harremanak dira, baina, miresmen-harreman horiek gero eta hedatuago daude bestelako egitura kolektiboago edo sozialetan. Usain hori hartzen diot nik jarrera batzuei. Tentuz, eta ahots zalantzatiz mintzatu da kide bat, hitzak kateatzeko denbora hartuz: Gurtze hori kontsumo-modu bat da, ez da egoten mamiz edo edukiz beterik; eta kidetasunerako oztopo izateaz gain, borroka kolektibo iraunkor baterako ere ez dira bide eraginkor, gurtze horiek bat-batean pitza daitezkeelako, eta ondorioz, sinesgarritasunaren zein erreferentzialtasunaren joko-zelaitik kanpo geratu.

      Pitzadurak, pitzadurak… Ahots apal batek, gai hori ekarri du hizpidera: Hainbat ahots ezagunekin hala gertatu da. Saiakerak argitaratu ondoren edo medioren batean ezaguna egin ondoren, erreferentzial bihurtu, eta mugimendu feministak bozgorailua jarri zien, jarri genien… ondoren, iritzi gatazkatsu bat eman, edo gureaz besteko ikuspegia jorratu, edo ekintza itsusiren bat egin, eta bat-batean feministok bozgorailuak kendu zizkieten, kendu genizkien… Erreferentzialtasuna pitzaturik, guk puztu, guk hustu. Bat etorri gara: puzteko logika horiek zalantzan jarri behar ditugu. Soka horretatik tiraka segitu du batek: Gainera, dakien horri ematen zaio estatusa gero eta gehiago, eta ez zaio erreparatzen ekiteko duen moduari, gauzatzeko duen moduari. Marmarrak eta zalaparta, aztoraturik, geu ere joera horri eutsi izan diogulako. Erreferentzialtasunerako neurriak eta logikak birpentsatu behar ditugu, zalantzarik ez. Beste korapilo batera eraman gaitu horrek, aditu vs aritu dikotomia auzitan jartzeko premiara. Azkura sortu digu, azken urteotan dikotomia horri eutsi diogulako guk geuk. Besteak beste, Gabiltza. Emakume adituen biltoki digitala sustatu genuen, eta bitasun horretatik gorpuztu ditugu jardunaldiak edo iritziak. Azkura baretu nahian, feminismo komunitarioaren aldarri bat geure egin dugu: funtsezkoa da guztiok geure burua subjektu epistemikotzat aitortzea: aditu vs aritu arteko aldea lausotzea dakar horrek, baita kokapen hibridoak aitortzea ere: Guztiz bat, eta areago, pentsamendu homogeneoa hautsi behar dugu: joera dikotomikoetan pentsatzen segitzen dugulako… kostatzen zaigu mugetan aritzea, mugetan murgiltzea…

EZAGUTZA-METAK
ETA GENERO-KORAPILOAK

      Matazako beste hari-multzo bati eutsi diogu, balioztatze-sistemari. Mataza astindu du kide batek: Komunitate bakoitzak ezagutzak balioztatzeko modu jakin batzuk ditu; hortaz, ezagutza sortzen den edozein eremutan, komunikazio-sare bat garatzen da, balioztatze-sistema bat ere eratzen duena. UEUko zorro baten bila hasi gara, bertan gorde baikenuen “Prozedura feministak: ezagutza, herrigintza, ikerketa” ikastaroan aurkezturiko eskema. Karpetak desordenatu ahala, hortxe agertu zaigu geurea, zimurturik, eskuz esku ibili izanaren seinale. Kide batek erabakitasunez hartu du, eta berehalakoan topatu du ezagutzaren sorkuntza eta transmisioa irudikatzeko eskema, eta mahai-gainean zabaldu (ikus 1. irudia).

1. irudia. Ezagutzaren sorkuntza eta transmisioa

Iturria: EMAGIN.

      Eskemari patxadaz eta arretatsu erreparatu ondoren, irakurtzeari ekin dio: “komunikazio-eskemaren hainbat alderditan eragiten dute genero-diskurtsoek eta auzi feministek. Jakintza-arlo guztietan, genero-diskurtsoak eta genero-praktikak sortzen dira”. Bekaina zimurturik, alorrekiko ezinegona adierazi du kide batek: Zientzia egituratzean, ezagutzak partzializatu egiten dira: matematikaria, fisikaria, antropologoa… eta espezializazio-prozesuan partzela hertsi eta zurrunak sortzen dira, are eta partzializatuago: antropologia, eta antropologiaren barruan antropologia ekonomikoa, antropologia politikoa, ahaidetasunaren antropologia… banaketa faltsu bat sortzen da. Burua astindu dugu, baietz eta baietz, arrazoi. Alorrak oso zurrun egituratu ohi dira, jardun-eremu bat zedarritu ohi dute, eta konbentzio-multzo bat sortu: balioztatze-sistema propioak garatzen dituzte, eta baita harreman-ohitura propioak ere. Haserre puntu batez, alorka sorturiko genero-korapiloak hauspotu ditugu. Adibide sinple eta ezaguna harrotu zaigu: Espezializazio-prozesu horretan, gainera, zientzia gogorrak (Fisika, Matematika, Kimika…), eta zientzia bigunak (Gizarte Zientziak, Humanitatea…) bereizi izan dira. Nolabait, bereizketa horrek bildu egin nahi izan ditu genero-rol tradizionalek transmitituriko imajinario nagusiak: gizon izendaturikoak (arrazoia, adimena, natura, autonomia, objektibotasuna) vs emakume izendaturikoak (emozioa, gorputza, kultura, zaintza/saregintza, subjektibotasuna). Ikertzaile-jardunean eta ikerketa-komunitateetan imajinario horiek oraindik zama handia dute, eta gainera, askotan hedabideek edo transmisio-lana egiten dutenek imajinario hori transmititzen eta iraunarazten dute.

      Egunkari bateko txatala jarri du batek mahai gainean, PLOTINA[10] ikerketa-taldea du hizpide, azpimarra irakurri du: “Mondragon Unibertsitateko Ingeniaritzako fakultatean egindako diagnostikoan ikusi dute bertako graduak mutilek aukeratzen dituztela nagusiki. Aldiz, Komunikaziora joaten bagara, eta bereziki Hezkuntzara, klase batzuetan, Haur Hezkuntzan adibidez, bi ikasle mutil daude bakarrik. Hortaz, unibertsitateko berdintasun planean jaso dute Ingeniaritzara emakume gehiago eta Hezkuntzara gizon gehiago erakartzen saiatzeko xedea”. Zurrumurruek bete dute gela, datu ezagunegiak zaizkigulako, urteak daramatzalako mugimendu feministak halako errealitateak salatzen. Eraldaketak, aldiz, motelegi. Irakurle talde bateko lekukotzaz oroitu da kide bat: Irakurle talde hartan, esparru profesionalen inguruan gogoeta egiten ari ginela, solaskide batek bere esperientziaren berri eman zigun: Pedagogia ikasi zuen, gizonezko bakarrenetariko bat izan zen taldean, baina, bere sorpresarako lana topatzen lehenengoetarikoa. Hark honela interpretatu zuen: esparru profesional eta akademiko horretan gutxiengo izanda ere, pribilegioei eutsi zien lana aurkitzerakoan. Adibideak barra-barra etorri zaizkigu, baina, ahots bat gailendu da: Gizonak esparru feminizatu batean arituz gero, saritu egiten dira; emakumeek, esparru maskulinizatu batean arituz gero, oztopo gehiagori egin behar diete aurre. Genero-korapiloak estuago eta estuago.

      Jakintza-alorren inguruko haria berrartu du batek: Diziplinartekotasunak lagun dezake jakintza-alorren arteko mugako espazioak sortzen eta genero-imajinarioak lausotzen, baita aipaturiko arrazoibidea vs emozioa dikotomia auzitan jartzen ere. Jakintza-alorren arteko zubiak ezinbestekoak dira, besteak beste, genero-ikuspegia zehar-lerro gisa gara dadin. Azken batean, Gizarte Zientzietako zein Humanitateetako ekarpenek ikusgarri egin dituzte zientzia guztietan jokoan dauden gorputzak zein subjektuak, eta gorputz-sareak, subjektu-sareak.

      Sokaren mutur batetik tira egin du batek: genero-ikuspegia zehar-lerro behar duela izan behin eta berriro aipatzen da, baina, Genero Ikerketak batez ere Gizarte Zientzietan eta Humanitateetan gorpuztu dira, modu iraunkor eta egituratuan. Beste jakintza-alor batzuetan ekarpenak egin dira, baina metodologiak eta ikerketa-praktikak auzitan jarri baino areago, emakume ikertzaileak eta emakume zientzialariak ikusgarri egiteko urratsak egin dira, askotxo gainera, eta urtero gero eta gehiago. Beharrezko urratsa, zalantzarik ez. Arrapaladan, ideia hau batek, irmo: Ikerketa-dokumentuetan sorturiko imajinario patriarkalak auzitan jarri dituzte diskurtso ez-sexistaren inguruko ekarpenek, ezta? Etsipen aurpegia jarri du beste batek: hizkera ez-sexistaren gidak han eta hemen argitaratu dira, ikerketa-dokumentuetan eredu horri segitzeko. Baina, horrek ez du esan nahi, ezta gutxiago ere, ikerketa feminista denik. Iruditzen zait hizkera ez-sexista erabil dezakezula, eta hala ere, ikerketa oso modu matxistan gorpuztu: ikuspegia, praktika, ikergaia… Bat etorri gara: azaleko aurpegi garbiketa ere izan daiteke hizkera ez-sexistarena, beste gogoeta sakonagorik ez dagoen kasuetan. Ikerketa-diskurtsoetan genero-imajinarioak txertatzeko era eta bide asko daudela azaleratzeko, adibide maiztu bat ekarri du kide batek: ernalketarena adibide argia da oso. Ernalketa-prozesua modu askotara konta dezakezu, eta kontatzeko moduak mundu-ikuskera bati erantzuten dio. Badoaz espermatozoideak lasterketa bizian, eta lehiakorrenak, indartsuenak lortzen du obulura heltzea. Edo, obuluak espermatozoideak erakartzen ditu, eta obuluak hautatu duen hori xurgatzen du… Edo, edo… Aurpegia argitu zaio kide bati: beste adibide bat ekarri dit gogora, Historiaurrekoa. Willendorfeko Venusaren kasua, emakume biluzi baten harrizko irudia. Venus horren irudia, gizonezkoek egindako artetzat interpretatu izan dute batzuek, edo edertasun-eredua irudikatzeko pieza, edo emankortasunaren ikur. Ikertzaile batek, aldiz, ikuspegi hori zalantzan jarri zuen, eta beste interpretazio bat egin zuen, harrizko obraren dimentsioei eta perspektibei kasu eginda: emakumeek egin zituzten, haurdun zeudela, gorputz-aldaketak ulertzeko, edo gorputz-aldaketak transmititzeko… Dena dela, adibide honek argi uzten du, ikertzailearen genero-ikuspegiak eta mundu-ikuskerak zeharo baldintzatzen dituela interpretazio-ariketa askotxo. Ahots baten ideiak oihartzun egin du: zer esanik ez queer teoriek sexuen dikotomia bera zalantzan jarri dutenetik. Adibideak adibide, oihartzun bat nagusitu da: ikerketa feministek erronka nagusi bat dute: jakintza-arlo ezberdinen arteko elkarrizketak areagotzea.

      Diziplinartekotasunaren korapiloa estutzen segitu du beste batek, mesfidantza keinu bat eginez: diziplinartekotasuna bolo-bolo dabil, baina, egiazko diziplinartekotasuna jakintza-arlo gutxitan gorpuzten da. Gainera, unibertsitatean diziplinartekotasunetik ikerketa egin ahal izateko baliabide asko behar da, besteak beste, jakintza-alorren araberako egitura delako nagusi; herrigintzan, aldiz, diziplinarteko guneak sortzen dira berez. Ertzak zorroztu dizkigu oharrak: herri-mugimenduetan hainbat jakintza-alorretako jendea elkartzearekin batera, hainbat formazio- eta esperientzia-esparrutatik datorren jendea bil daitekeelako (abokatuak, erizainak, erretiroa harturikoak, etxeko langileak, idazkariak, igeltseroak, lanbide-heziketako ikasleak, langabetuak, tabernariak, unibertsitateko ikasleak…). Beste ertz bat zizelkatu du batek: besterik da, aniztasun horri lekua egiteko baldintzak egokiak diren (ordutegiak, harreman-motak, ekimen-motak…); baina, hala da, izatez herri-mugimenduek ez dute sarbiderako formazio edo soslai jakinik eskatzen. Baiezko keinuak, zalantza-keinuak, deserosotasun-keinuak. Ezbai hori eten du batek: baieztapen horrek galderak sortu dizkit: gazteei talde feministetan sartzeko gonbidapena egiten zaienean, gero eta gehiago dira formaziorik ez dutela esaten dizutenak, feminismoaz ezer gutxi dakitela diotenak… duela hamar bat urte, duela hogei bat urte, ez zenuen halakorik entzuten, feminismora hurbiltzen ziren tripetan ezinegona sentitzen zutela, edo emakumeon kontrako bazterketa bazela ohartu zirela, eta zauri zein sumindura horrek eramaten zituen talde feministetan aritzera. Ez zaigu lekukotza arrotza egin. BOR-BOR(K) egitasmoaren esperientzia gogora ekarri, eta antzeko hausnarketak topatu ditu kide batek “Formazio politikoan eta ezagutza kolektiboan identifikatutako erronkak eta tentsioak” atalean. Kontura datozenak irakurri dizkigu, banan-banan:

      “Formazioa kanpoko pertsonen esku uzteko joera. Herri-mugimenduek ere uste hau erreproduzitzen dute: ezagutzaren monopolioa “adituen” eskuetan dago.

      Formazioa eta ikerketa modu arautu eta formalizatu gisa ulertzea, eta jasotako/sortutako ezagutza titulu bidez egiaztaturikoa izatea. Paradoxikoa dirudi: izan ere, feminismoa, ekologismoa, agroekologia eta abar, ez dira ulertzen proiektu politiko gisa, baizik eta espezializatu beharreko ikerkuntza diziplina gisa”.

      Bero-bero egin du aurrera beste batek: Ideia bat datorkit: nahiz eta bi komunitate oso ezberdinak izan, herrigintzan bertan, feminismoan behintzat —nik beste eremu batzuk ez ditut ezagutzen—, azken aldian nagusitu den balioztatze-sistema ez dator bat guk jaso dugun tradizio kolektiboaren edo taldearen tradizioarekin. Beste behin markaren itzala antzeman dugu: formazioaren marka, tituluen marka, aditutasunaren marka. Aho batez, erronken sokan urratze bat egin dugu: markaren itzala deuseztatzea. Zart! Mahaiaren hanka bat erdi hautsi, eta desorekatu zaizkigu karpetak, zirriborroak, boligrafoak, oharrak… Mahai gaineko pisua arindu, besoak zein gorputz-zamak mahai gainetik urrundu, eta aulkia ainguratzat hartuz berrartu dugu mataza.

AITORTZAREN SOKA-MUTURRAK:
AUTORITATE-ERAK
ETA ORDEZKATZE-ERAK

      Aitortzaren haria harrotu du batek: Feminismoan eta ekinbide komunitarioetan behin eta berriro azpimarratu den moduan, ezagutzaren sorkuntza edo eraikuntza oro berez da kolektiboa: batetik, ezagutza sortzen duen pertsonak babes-sare bat behar duelako, sostengurako eta zaintzarako sare bat; bestetik, elkarreraginean eta elkarlanean sortzen delako beti ezagutza. Barre txikiak egin ditugu, konplizitate-keinuak, geure babes-sare txikian lur hartzeko.

      Arnasaldiaren ondoren ekin diogu: Adituaren edo profesionalaren autonomia mito bat da, feministok salatu izan dugun moduan… pertsonaren erabateko autonomia ere mito bat den neurrian... Ezagutzaren kudeaketarako eta transmisiorako egitura akademikoak ez al dira autoritatearen ideian eta adituaren autonomiaren ideian sostengatzen? Egitura hierarkiko eta patriarkalak, azken finean. Gurtzarako joerak eta autonomiaren mitoak, oztopatu egiten dute kidetasunean erroturiko egiturak sortzea… horiek auzitan jarri behar ditugu, ezagutza kolektiboranzko bidean… Artegatasunak eta kexu-ahotsak hartu du gela, eta esperientzia akademikoak sorturiko ezinegon zenbait aletu ditu batek: Ikerketa akademikoetan, esaterako, izen-abizenekin sinatu behar da, eta ikerketa baten maila, kategoria edo estatusa parametro hauek erabakitzen dute: aipaturiko autoritateak… izen-abizen izan behar dutenak… argitalpenaren prestigioa… aldizkari akademikoen indizeak eta mailakatzeak… eta beste. Egitura horiek autoritate batzuekiko eta parametro diskurtsibo batzuekiko morrontza dakarte askotan, argitalpen-leku batzuetan argitaratu ahal izateko. Kate handia da hori. Haserrea kutsatu zaio bati: Jakina, egitura akademiko horietan euskaraz jarduteko oso espazio gutxi daude, eta halaber, ikerketa akademikoen nazioartekotzerako joerak zaildu egiten du batzuetan Euskal Herriko ikuspegitik aritzea, edo ikuspegi horri lehentasuna ematea. Supituan, beste ertz bat egin du ikusgarri batek: Sistema akademiko horrek merkatu-ikuspegia bultzatzen du, eta ikertzaileak trukearen kulturan aritzera animatu: ikerketa-jardunek trukeren bat izan behar dute… kapital sinbolikoan, puntu akademikoetan, ordainsari ekonomikoetan zein sinbolikoetan…, eta ikerketa-jardunaren funtzio sozialari eta balio sozialari ez zaio hainbeste erreparatzen. Haserre orokortua. Bekainak ilunduta: Testuinguru horretan, are garrantzitsuagoa da autoritatearen eta adituaren autonomiaren inguruan gogoeta egitea. Sarri, “adituaren kultura” horretan garrantzi handiagoa du nork eta nondik esana den, edo nork, autoritateak, eta nondik, argitalpena zein erakundea, transmititua den, norekin-nola-non-norantz transmititua izatea baino. Jakina, nork esan edo transmititu badu eraginik, baina, sinesgarritasunaren auzia ez genuke nork horretan bakarrik jokatu behar, gainerako aldagaiei erreparatzea funtsezkoa da.

      Bizkarraldea lasaitu, eta ur trago bat hartu dugu gehienok, eztarria bustitzeko. Kide batek hautsi du isiltasuna: Autoritate-erak unibertsitatean zurrunak eta indibidualak dira oso, taldeka sina daiteke, baina, kasu horretan ere sinatze-ordenak hierarkia bat adierazten du. Zoritxarrez, autoritate-era hori zabaltzen ari da beste esparru batzuetara. Prentsan, esaterako, oso zaila da, ia ezinezkoa, testuak argitaratzea kolektiboki sinaturik, talde baten izenean hitz eginda ere, norbaiten edo norbaitzuen izen-abizenak agertu behar dira. Testu kolektiboak argitaratzea zailtzen du horrek, ahots kolektiboei lekua egitea zailtzen du horrek. Aitortzaren itzalak beste gogoeta bat ekarri digu: Lan ikusezina balioesteko ahaleginak egin ditu mugimendu feministak, eta ezagutzaren esparruan ere bide horri lotzea beharrezkoa da; sator-lana balioesteko eta sinesgarritasunerako bide berriak urratzeko.

      Auzi berri bat hauspotu du kideak, kolektiboaren eta norbanakoaren arteko sokatira: Lidergoaren eta anonimotasunaren arteko tentsioa ere islatzen du izen-abizenen auziak. Konforme, kolektiboak ikusgarri egitea garrantzitsua da, baina, kolektibo batek ere zapuztu edo zurrupa dezake pertsonen identitatea. Sarritan aritu gara kolektiboaren tiraniaz ere. Banakoaren eta kolektiboaren arteko oreka lortzea da gakoa. Adostasun giroa sumatzen da, baina, galderak ere badatoz segidan: Irudipena dut Euskal Herriko mugimendu feministak ez duela lidergo jakinik izan. Pertsona erreferentzialak egon dira, baina, ez da halako lidergo argirik izan. Zer iruditzen? Ez zaigu inori burura etorri lidergo argirik, zalantza batek beste bati egin dio dei: Susmoa dut herri-mugimendu gehienetan hala izan dela oraintsu arte, ezta? Ez da soilik mugimendu feministan gertatu. Kultura politiko batek sustatu du lidergorik eza, eta gaur egun, beste kultura politiko batek sustatzen du lidergo beharra-edo. Duda-mudaka aritu gara, lidergoa ulertzeko erak ere badaude eta: Agian kolektiboek indarra galtzearen ondorioa baino ez da izan. Agian lidergoaz aritu beharrean, ordezkaritzaz aritu behar gara: nork ordezkatzen du kolektiboa? Nola adosten dira ordezkaritza-erak eta ordezkaritza-aldiak? Ordezkaritzaren oihartzunak kolektiboaren parte-hartzea dakar gogora… Ordezkaritzaren gaiak marmarka jarri gaitu. Herri-mugimenduko ordezkaritza bada auzi, baita ikerketa-esparruko ordezkaritza ere. Ikertzaile-ikertu harremanaz jardutean ere, SIMREFeko kideek ordezkapenaz gogoeta egin dutela gogora ekarri du kide batek: “Zer ordezkapen-harreman sortzen ditugu? Onartuak eta ikusgarriak al dira? Nork erabakitzen du eta nork gauzatu? Nork ordezkatzen du nor? Subjektuak beti ordezkatzen al du objektua? Ikertzaileak beti ordezkatzen al du herri-mugimendua? Akademiak herrigintza? Zer ahots entzuten dira, eta noren izenean entzuten dira? Ordezkapen-harreman batean ardurari erreparatzea funtsezkoa da”.

      Paperak harrotu dizkigu lagunak, gure arreta lortze aldera, eta ekin dio: Azken batean, sinesgarritasuna gaur egun joko-zelai bakar batean lehiatzen da sarri, ikusgarritasunaren joko-zelaian; hartara, mediatikoki ikusgarri dena bihurtzen da sinesgarri eta autoritate-edo. Joko-zelai horretan asko ekoiztea ere funtsezko logika da, produkzio basatiaren aro honetan. Eraldaketa politikoek zein dinamika kolektiboek, aldiz, patxada eta iraunkortasuna behar dute, eta ez ekoizpen kate zoro batean sartzea.

      Nabar koloreko karpeta zabaldu, eta FIC taldeko lagunek eginiko oharra gogora ekarri dugu: “Ekonomia feministatik aldarrikatu bezala, bizitza jasangarriak sortu behar ditugu, eta askotan ikerketan produktibitatearen logikan sartzen gara, eta helburua lausotu egiten zaigu: zertarako egiten dugu ikerketa?”. Korapilo bikoitz horri indartsuago egin dio tira batek, eta adibide zehatz bat aipatu du, sutsu: Sare sozialen erritmoak eta sare sozialen logikak zailtzen dute ordezkaritza, eta lidergoak puztu egiten dituzte. Ez duzue uste? Sare sozialetan jendeak bat-batean erantzun dezake gertakari baten aurrean, iritzia eman, desadostasuna adierazi… Herri-mugimenduek eta kolektiboek ezin diote erritmo horri eutsi, ezin dute berehalakoan iritzia edo erantzuna eman, ekimen kolektiboek beste erritmo batzuk behar dituztelako, erantzunak eta iritziak taldean adostu behar direlako… Adostu beharrak, beste erritmo batzuetan aritu beharrak, sare sozialen iritzi-dantzatik kanpo kokatzen ditu kolektiboak. Elkarri irribarretsu begiratu diogu, gureak motel doazelako batzuetan, eta ziztu bizian besteetan. Ozen eta irmo, batek: Abiadura Handiko Iritzirik ez. Abiadura Handiko Ezagutzarik ez. Barreak algara bihurtu dira, eta giharrak lasaitzeko ere hartu dugu tarte bat.

MATAZATZEKO ERAK:
METODOLOGIAK AUZITAN

      Aulkietan sendo finkatu ditugu gorputzak, matazaren muinaz jarduteko. Gaia kokatu du kide batek: Metodologiaren esparruan genero-praktikak eta botere-harremanak auzitan jarri dituzte metodologia feministek. Beste bat mintzatu da: SIMREFeko lagunen ekarpenak dira hor giltzarri. Dakigun gutxia, nik behintzat, batez ere SIMREFeko ikastaroetan ikasi dut. Esperientziak gorabehera, adostasuna izan da nagusi: Gaiari heltzeko, beraz, SIMREF mintegiko kideen azalpenak jasoko ditugu: UEUko ikastaroetan oso argi azaldu zituzten metodologia feministen oinarriak. Karpeta moreari sendo eutsi dio, eta azpimarraturiko pasarteen berri eman digu, azpigaia aurkeztuz lehenik. Baso bat ur jarri dio kide batek ondoan, irakurketa luze joango delako, eta gainerakoek gorputzak lasaitu ditugu, entzuteko prest. LEHEN EKARPENA: SIMREFeko kideek epistemologia feminista eta ezagutza kokatuen teoria dute abiapuntu.

      “Ezer baino lehen, epistemologia eta metodologia bereiztea komeni da. Epistemologia ezagutza zientifikoaren metodo eta oinarrien inguruan aritzen den filosofiaren arloa da; eta metodologia, berriz, logikaren barruan kokatzen den filosofiaren arlo edo diziplina bat da. Metodologiaren helburua metodoen ikasketa sistematizatua egitea da, eta horren arabera, ekintza edo ekimen bat egiteko urratsak definitzen ditu. Azken batean, metodologiak helburu bat lortzeko zer bide edo metodo erabili behar den ezartzen du.

      Epistemologia feministak ezagutza-objektuaren eta ezagutza-subjektuaren arteko harremanak berrikusi ditu. Horri esker, epistemologia ez-positibista bat gauzatzeko oinarriak jarri ditu (ikus 2. irudia).

2. irudia. Epistemologia posibista vs. Epistemologia ez-positibista

Epistemologia positibista | Epistemologia ez-positibista
Datuak bildu egiten dira | Datuak ekoiztu egiten dira
Teknikak: bilketarako dispositiboak | Teknikak: ikerketa-objektua eraikitzeko bitartekariak
Ikerketa-prozesuari buruzko gogoetarik ez | Ikerketa-prozesuari buruzko gogoeta
Ikertzaile eta objektuaren arteko harremanik ez. Informatzaileak | Ikertzaile eta objektuaren arteko harremana ezbaian jartzen da: informatzaile, kolaboratzaile…

Iturria: SIMREF

      Kritika epistemologiko feministetan, agerian gelditzen da zientziaren neutraltasuna eta objektibotasuna falaziak direla: zientziak oinarri izan duen eta oraindik ere ikerketa askoren atzean dagoen jite sexista ezkutatzeko iruzurrak. Ustezko neutraltasun eta objektibotasun horri aurre egiteko, ezagutza kokatuen eta partzialen epistemologia egin dugu geure. Epistemologia horrek aitortzen du beharrezkoa dela emakume eta subjektu gehiagok presentzia izatea ezagutzaren ekoizpen-guneetan, baina ez jakintza gardenagoaren eramaile diren aldetik. Epistemologia horren arabera, pertsonek —zientzialariek ere bai— errealitatearen ezagutza partzial bat besterik ezin dugu atxiki, eta gure aldez aurreko esperientziek, gizarte-posizioak eta abarrek markatuko dute ezagutza hori. Beharrezkoa da, beraz, ekoizpen partzialen askotarikotasunaren aldeko apustua egitea eta kontuan hartzea gure ikuspegiak nola eragiten duen ezagutzen dugun horretan.

      Izan ere, ezagutza ekoiztea ekintza politikoa da, beti, eta modu kontzientean eta arduratsuan ekoitzi behar dugu. Ikuspegi horretatik, SIMREFek apustua egin du ezagutzeko prozesua bera, eta ez horrenbeste subjektu ezagueradunak edo aztergaiak, har dadin ikerketa feministaren ardatz gisa (ikus 3. irudia).

3. irudia. Ikerketa feminista, ezagutzeko prozesua.

Iturria: SIMREF.

      Hortaz, metodologia feminista bat eratu daitekeela eta eratu beharko litzatekeela esaten dugunean, ez dugu esan nahi orain arte informazioa biltzeko eta aztertzeko erabili diren teknikak baztertu behar direnik, baizik eta ikerketa-jardunbideak koherentea izan behar duela postulatu feministekin eta ikerketaren, testuinguruaren, xedearen eta, jakina, hartutako posizionamendu feministaren berezitasunekin bat etorrita birpentsatu eta birdiseinatu behar dela”.

      Ur trago bat hartu, irribarre bat egin, eta testua berrartu du. BIGARREN EKARPENA: SIMREFeko kideek epistemologia feministaren hainbat ekarpen zerrendatu dituzte.

      “— Ezagutza-subjektuaren eta ezagutza-objektuaren arteko harremana ezbaian jartzen du.

      — Ikerketa-prozesuan zehar gorpuzturiko botere-harremanak ikusgarri egin, eta irauli ahal izatea, edo lausotu ahal izatea.

      — Ikerketa-prozesuari buruzko gogoeta etengabea sustatzea, ikerketa-prozesua irekia izan dadin, birpentsa dezagun une oro.

      — Ikerketa-prozesuan sorturiko kontraesanak onartu, eta horiei garrantzi epistemikoa aitortzea.

      — Ezagutza balioztatzeko prozesuak birdefinitzea”.

      Irakurketa eten, eta taula bat jarri du mahai gainean, alderik alde zabalduta. HIRUGARREN EKARPENA: SIMREFeko kideek ikerketa-prozesuaren urrats guztiak birformulatzeko premia adierazi dute (ikus 4. irudia).

4. irudia. Ikerketa-prozesuaren urratsak.

IKERKETA-PROZESUAREN URRATSAK

GAIA EDO IKERKETA-OBJEKTUA DEFINITU

— Gaia hautatu > gaia definitu.

— Nola txertatu ikuspuntu feminista edo genero-ikuspuntua?

— Norbere egoera aztertu.

— Baliabideak aztertu.

— Gaiak nora eramaten gaituen aztertu.

— Nola definitzen dugu gaia: zer hitz eta termino erabili?

— Zer testuingurutan definitzen dugun gaia: enkargua, deialdi publikoa...

— Hainbat irizpide: gure interesekoa izatea; garrantzi sozial, politiko eta kulturala; genero-sistemekin lotura; egungo eztabaidekin lotura; eta ikertu ahal izatea.

GALDERAK, HELBURUAK (ETA HIPOTESIAK)

— Zertarako eta norentzat egin ikerketa? Noren/nortzuen interesen alde? Nola eragiten die genero-harreman eta zapalkuntza harremanei?

— Zergatik?

— Nola?

— Nork-nor edo nork-zer?

MARKO TEORIKO-KONTZEPTUALA

— Etengabean birdefinitzea.

— Zein iturriri eman aitortza? Zer ahots bildu? (bibliografiak horren arabera aztertu): Zenbat emakume? Ikusten al da? Zenbat erreferentzia ez anglosaxoi? Zenbat egile kolektibo? Zenbat erreferentzia ez akademiko? Zer komunikazio-bide? (idatzizkoa, ahozkoa…).

— Zer dokumentu-mota? (idatzizkoen artean): liburuak, artikulu akademikoak, txostenak, aldarrikapen eta deklarazioak, esku-orriak, narratiben eraikuntzaren proposamena...

— Nola daude eskuragarri?

METODOLOGIA ETA TEKNIKAK

— Gaia, helburu eta galderekin bat etorri behar dute metodologiak eta teknikak.

— Lagina finkatzea.

— Ikertzailearen eragina landa-lanean: genero-posizioak eta bestelako faktoreak.

— Ikertzailea eta informatzaile/kolaboratzaile/elkarrizketatuen arteko harremana: harremanak adostea komeni da, botere-harremanaz jabetzea komeni da (eta ahal den neurrian, lausotzerantz egin behar).

— Ikerketa-metodoen inguruko gogoeta etengabea.

— Denborak zaintzeko eta adosteko beharra: ikerketa barruko denborak, baina, baita ikerketatik kanpokoak ere. Besteekiko erantzukizuna eta norbere zaintza.

— Non eta noiz.

— Zer informazio bildu eta zer metodo erabili: gorputzari tokirik egingo al zaio?

DATUEN ANALISIA

INFORMEA

— Hizkuntza ez-sexista.

— Hautuak mahai gainean jarri.

— Hasierako galderak berreskuratu eta aztertu: zertarako da baliogarri? Norentzat? Botere-harremanak eta desberdintasunak agerian jarri dira? Kolokan jarri dira, edo erreproduzitu dira?

— Itzulera dokumenturik bidali al zaie kolaboratzaile/informatzaileei?

— Argitalpenaren kudeaketa: Non? Norentzat? Zertarako baliogarri? Zer hizkuntza eta terminologia? Zer ahotsi eman protagonismoa?

— Idazketaren ahotsa: zer pertsonatan hitz egin (lehen ala hirugarrenean, singularrean ala pluralean).

Iturria: SIMREF

      Taulan gora eta behera aritu gara, gako garrantzitsuak, zalantzarik gabe. Lerro artetik burua altxatu du batek: Hala da, metodologiek eta praktikek elkarri entzun behar diote, elkarren osagarri izan behar dute, eta elkarrengandik ikasi behar dute. Taulak argi erakusten du: ikerketa akademikoen esparruan teoriak lehentasuna hartzen du, eta egiteko moduak ez dira auzitan jartzen. Metodologiak oso zurrunak dira, eta metodologiak negoziatzeko prozesuak oso-oso motelak eta zailak. Are gehiago, batzuetan ez da metodologiaz hausnartu ere egiten. Testuinguru horretan, metodologia feministak garatu ahal izateko zorroztasunek eta argudioek garrantzi handia dute. Taula horrek, aldiz, ez dio erantzuten herri-mugimenduetako dinamikari. Herri-mugimenduetan abiapuntua beste bat da, ez duzue uste? Arrazoia eman dio berehala batek: Ados. Besteak beste, herri-mugimenduek sustaturiko ikerketetan (edo ezagutzaren sorkuntzan) ezagutza kokatua da beti (ikuspegi politikoari dagokionez behintzat); herri-mugimenduak jada aitortzen duelako testuinguru soziopolitikoa. Gardentasun hori badago. Besterik da, herri-mugimendu barruko ezagutza kokatuez jarduten den, horretan sakontzeko premiarik bada, ez? Galderak oihartzun egin du. Beste hari batetik egin du tira batek: Matazatzeko moduei helduko diet berriro ere. Herri-mugimenduek metodologia askeagoak garatzen dituzte edo prozesuak gorpuzteko malgutasun handiagoa dute; baina, herri-mugimenduek urrats hori gehiago zaindu behar dutela iruditzen zait. Ahaleginduko naiz argitzen: herri-mugimenduek gidaturiko ikerketetan ez dago ohiturarik metodologia eta prozesua ikusgarri egiteko, eta ondorioak argitaratu ohi dira. Uste al duzue metodologia eta prozesua azaleratzea beharrezkoa dela? Lekukotza baten berri emateari ekin dio batek: Galdera hori buruan kolpeka izan dugu sarritan. Herri-mugimenduetatik txostenak egiten ditugunean, edo halako bitartekoak sortzean, batez ere datuen analisia edo ondorioak egiten dira ikusgarri, ez da hitz egin ohi metodologiaz edo prozedurez. Gure Genealogia Feministak proiektuan ere halaxe izan zen. Ez genuen metodologia zorrotzik erabili, eta are gutxiago esplizitu egin erabili genuen hori, batzuetan metodologia jakinik ere erabili ote genuen galdetzen genion geure buruari… Hitza hartu dio kideak, kementsu: Noski, metodologia bat erabili genuen, baina, ez genuen esplizitu egiteko beharrik sentitu. Iturri jakin batzuetara jo genuen, eztabaida-taldeetan bildutako informazioa kontrastatu genuen… metodologia bat erabili genuen, jakina. Beharrezkoa zela hori idatziz ere jasotzea? Hori beste kontu bat da. Irri apalak gailendu dira, eztabaida maiztua zaigulako: Bai, baina, ez dugu zehaztu guk gure artean zer urrats eta zer bide egin behar dugun guk geuk jardun bat ikerketatzat hartzeko. Beste kide batek bideratu du hausnarketa: nire ustez, bai, metodologia esplizitu egin behar da. Ikerketari baliozkotasuna prozesua eta urratsak modu gardenean kontatzeak ematen dio. Egiteko moduari garrantzia eman behar zaio. Datuak biltzeko moduaren berri eman ez badugu, hartzaileek ezin dituzte datuak behar bezala interpretatu, edo behar bezala kokatu. Gogoan izan ezagutza kokatuaren eta partzialaren teoria: objektibotasuna lortzen da aitortzean nondik ari zaren begira, besteek ulertu ahal dutelako nondik ari zaren begira, zein den zure optika. Kokotsarekin baiezkoa adierazita, aurrera egin du batek: Bat nator, guztiz. Gainera, metodologia esplizitu egiten ez badugu, ez digu horrek aukerarik ematen prozesuaz gogoeta egiteko, prozesua birpentsatzeko. Susmoak guztiok harrapatu gaitu, eta gako berri bat azalarazi zaigu: herri-mugimenduek ezagutza sortzerakoan, izan badute erronka nagusi bat: metodologiak esplizitu egitea, ezagutza ekoizteko erabilitako prozedurak eta urratsak azaleratzea. Atsedentxo bat eskatu du batek, txizalarriak jota.

SOKASALTOAN:
ZUBIAK ETA DANTZA-KIDEAK

      Beharrak baretuta, norabide anitzeko hari bati heldu diogu: ikerketa-eremuak. Lehen korapiloa egin du batek: Ikerketa-eremu guztietan, herrigintzan, akademian zein enpresetan, jendearen arteko sareak sortzen dira, etengabeak dira hartu-emanak. Nabar koloreko karpeta mahai erdian jarri, eta FIC taldeko kideek harremanen inguruan eginiko gogoeta berrartu du batek: Ikerketen denborak eta parte-hartzaileen denborak oso desberdinak dira. Horregatik, prozesu parte-hartzaileetan geure buruari galdetu behar diogu parte-hartzaileei zenbat eskatzen diegun. Erlojuari begiratu dio batek, keinu bihurria eginda. Ez ikusiarena eginda segitu du besteak, eta FIC taldeko kideek ikerketaren erdigunean kokatu beharreko galderak zerrendatu ditu: Nola zaintzen ditugu parte-hartzaileak? Zenbat ematen diegu eta zenbat eskatzen diegu? Ba al dago orekarik? Nola zaintzen dugu geure burua? Nola egin ditzakegu gure ikerketak jasangarriago? Errepika ezaguna, begirada konplizeak. FIC ikerketa-taldekoen ekarpenak irakurtzen segitu du, ikerketa aktibistetan prozesua partekatzeko moduez ari direla:

      “Ikerketa aktibistak parte-hartzaileei egokitu behar dira eta ez aldrebes. Prozesu kolektibo bat egin nahi badugu, egiten duguna partekatu behar da: kritikarako prest al gaude? Besteekin partekatzea zeure burua agerian uztea da; eta horrek ekar ditzake besteen kritikak entzun behar izatea, edo zuk egin duzun zerbait gustuko ez dutela entzun behar izatea.

      Asko hobetu behar dugu horretan: askotan esfortzu handia egiten dugu ikerketa-prozesuan, baina, gero ez dugu zabalkunde-lanik egiten, oso nekatuak bukatzen dugulako, ikerketa amaitzea dugulako helburu bakar…. Beste gauza batzuetara igaro nahi dugu… Modu produktiboan pentsatzen eta jarduten segitzen dugu… baita aktibismoan ere. Kosta egiten zaigu atzera begiratzea, eta gauza bat itxi bezain azkar ekiten diogu hurrengoan pentsatzeari.

      Bestalde, ikerketarekin zerikusia ez duten pertsonekin ere zalantzak, galderak eta beldurrak partekatzea funtsezkoa da. Kanpoko begirada hori oso lagungarria izaten da, ikerketa hainbat ikuspuntutatik aztertzeko”.

      Ikerketa-prozesuaz haratago jo du batek: Beharrezkoa da hori ikerketa-prozesuan, baina baita ondoren ere, ezta? Noiz amaitzen da ikerketa-prozesua? Emaitza argitaratze hutsarekin? Ez, ondoren ere hedapena dator, eta aurkezpenak ere kontraste-saioak dira, sorturiko ezagutza birpentsatzeko bide, askotan. Laura esaten zioten liburuarekin halako zerbait gertatu da, ezta? Liburua argitaratu ondoren ere, aurkezpen zein solasaldietan gaiaren inguruko ertz berriak osatzen joan gara, eta esperientzia kolektibo berriak sortu ere: irakurleekin, El Salvadorreko gerra hura hurbiletik ezagutu zutenekin, edo antzeko esperientziak bizi izan zituztenekin… Ikerketa-prozesua ez da eteten emaitza paper bihurtzean.

      Harremanen haritik egin du tira beste batek: Baina, ikertzaile-ikergai arteko harremanaz gain, izan badira auzitan jarri beharreko beste harreman-sare zenbait ikerketa-sistemaz ari garela. Nolako harremana eraikitzen da ikertzaileen artean? Nolako harremana ikertzaile-hedatzaileen artean? Nolako harremana ikertzaile-hartzaileen artean?

Karpeta morea bazter batetik hartu, eta SIMREFekoen galderak irakurri ditugu:

      “Ilusio bat da objektu-subjektu harreman horretara mugatzea: horiek kokatzerakoan, halabeharrez, jendarteaz eta komunitateaz aritu behar dugu. Komunitatearen kideak garen heinean, bertako logikak gorpuzten ditugu. Ezagutza kokatuaren proposamena jendartean eta komunitatean kokatzeko, honako galdera hauei erantzutea lagungarria da:

      — Norbera, ikertzailea zein ikertua, zer posiziotan dago ikerketa-munduan? Eta ikerketa zehatz batean, zer posiziotan dago ikerketa horri dagokion munduan?

      — Nola aldatzen gara ikerketa-prozesuan zehar? Eta nola aldatzen da ikergaia?

      — Ikerketa-harremana bera ere nola aldatzen da?

      — Prozesu hauetan guztietan, nolako harremana dago herrigintza, ikerketa-mundua eta akademiaren artean? Batean edo bestean dugun posizioak nola baldintzatzen du egiten dugunaren zilegitasuna? Esparru batean egoteak (demagun, akademian egoteak) nola ematen digu —edo ez— toki bat beste esparruan (demagun, herrigintzan)?”.

      “Egungo ikerketa sistemaz” azpiatala bilatu, eta SIMREFekoek eginiko ekarpenak irakurtzeari ekin dio kide batek:

      “Toki askotatik eta modu askotara iker daiteke gaur egun, eta eremu horiek ez daude beti konektatuta (nahiz eta eremuen arteko hierarkiak eta balioztatzeak sumatzen diren). Ikerketa-gunearen arabera, zilegitasunaren eta oihartzunaren neurria aldatzen da. Aitortza ez da bera. Halere, ikertzeko eremu horien artean zubiak egon badaude: batetik, zubi informalak daude, harreman pertsonalen bidez gorpuzten direnak; bestetik, zubi formalagoak ere badaude, harreman instituzionalizatuagoak. Interesgarria da zubi horiek zeintzuk diren aztertzea, zubiak nork eta nola elikatuak diren aztertzea, eta ezagutzaren sorkuntzan zer eragin duten aztertzea, baita nolako logikak gorpuzten diren aztertzea ere. Dena den, ezin dugu ahaztu unibertsitatea, akademia eta jakintza, oro har, gaur egun oraindik sistema heteropatriarkalak direla (eta kapitalistak, eta kolonizatzaileak, eta abar). Eremu horretan jardunez gero, hainbat arrakala sor daitezke, baina, halaber, hainbat arrisku ere badaude, eta ezinbestekoa da adi egotea”.

      Arriskua, arriskua, errepikatu du kide batek, eta BOR-BOR(K) egitasmoko beste esperientzia baten bila hasi. Hantxe, gurutze handi bat ondoan duela, gogoeta irakurri du:

      “Erronka bat badute herri-jakintzek. Elkarrizketa, lankidetza, eta elkarren aitortza sustatu behar dute jakintza-esparruen artean, estraktibismo kognitiboa saiheste aldera. Izan ere, akademiak askotan herri-mugimenduetako edo herri-kolektiboetako jakintzak jaso eta formalizatzen ditu: jakintza kolektiboak desjabetzen dira, eta jabetza pribatizatzen da, indibidualizatzen da, eta akademiako logika lehiakorraren zerbitzura jartzen da: inpaktu akademiko handiko argitalpen eta kongresuen zerbitzura jartzen da, eragin sozialari iskin eginda”.

      Isilunea. Xuxurlaka ia, isilunea hausteko beldurrez-edo, hitza hartu du batek: Akademia ez da bat eta bakarra, ez da modu batekoa, hor esperientzia asko daude. Ia aho batez etorri zaigu: kokapen hibridoak. Eskua altxatu duenari eman diogu hitza: Kokapen hibridoetan jarduten duen jendeak zubi-lan hori egiten du, mugako espazio bat ere sortzen duelako. Baina, bestelako zubiak ere badira… elkarlanean egindako proiektuak, kolaborazio iraunkorrak… Gako bat ekarri du hizpidera batek: Ikerketa aktibisten eremua dugu zubi nagusietariko bat. Herri-mugimenduekin batera garatu ohi dira, baina, batez ere herri-mugimenduetan sorturiko ezagutza izan ohi dute ardatz, eta ezagutza hori biltzea, egituratzea eta hedatzea dute helburu. Espazio hibridoak dira, beraz: herri-mugimenduetako ondareak eta akademiako ondareak batzen dira. Baina, tentsio-guneak ere sortzen ditu, botere-harremanak eta hierarkiak birpentsatzera gonbidatzen gaituztelako. FIC taldearen ekarpenak begiz jo ditugu, ikerketa aktibistez jardun dutela oroitzean; hurbilen duenak hartu, eta bertako kide baten lekukotza irakurri du:

      “Ikerketa-prozesuan sentitzen ari nintzen deserosotasun horiek ere ikerketan bertan adieraztearen alde egin nuen, deserosotasunei izena emateko, eta horien inguruan hausnartzeko: zer-nolako botere-harremanak zeuden ni eta beste parte-hartzaileen artean? Parte hartzean, zer-nolako desberdintasunak zeuden? Zergatik sentitzen nintzen askotan errudun? Prozesu osoan zehar deserosotasunaren etika bat praktikatzearen alde egin nuen. Hau da, deserosotasuna gorpuztetik ere ezagutza sor dezakegu, ez da bakarrik sentitzen duguna azaleratzea, baizik eta sentitzen dugun horretatik ezagutzak eta hausnarketak sortzea. Precarias a la deriva liburuan oso ondo esaten duten bezala, hauxe da gakoa: nigandik abiatu, nigan gera ez nadin. Abiapuntu garrantzitsua da hori, gaur egun ego akademikorako eta autoerreferentzialtasunerako arriskua handia delako. Ikerketan galtzea aukeratzat hartu behar da, ezagutza desberdinak sortzeko aukera ematen digulako, eta batik bat ezagutzak beste modu batean sortzeko aukera ematen digulako. Badirudi hausnarketak segurtasun-eremuetan sortu behar direla. Ikerketaren helburua ez da horrenbeste galderak erantzutea, galdera berriak sortzea baizik”.

      Sentsazio eta jarrera hori deserosotasunaren inguruko gogoeta-prozesua izendatu dutela aipatu du batek, eta gogora ekarri SIMREFek ere gakotzat aipatu zuela ikerketa-prozesuaren inguruan gogoeta egitea: “Prozesuari buruz gogoeta egitea funtsezkoa da. Horren bidez prozesua bera aztertzen dugu, eta bertan gorpuzturiko harremanak, zapalkuntzak, isiltasunak, eta abar identifikatzeko ariketa egin. Prozesua bera eztabaidagai bihurtu behar da”. Gure arteko deserosotasunak, aritze kolektibo honen deserosotasunak inoiz azaleratzeko aukera ere aipatu dugu, azkar batean, haria ez galtzeko. Irakurtzeari ekin dio kideak, oraingoan COLECTIVOS SITUACIONESen[11] hausnarketa bat ekarri du, FIC ikerketa-taldeko kideek opariturikoa: “Ikerketa militantea ez da abiatzen munduaren inguruko ezagutza-multzo berezko batetik, ez du abiapuntutzat hartzen gauzek nola beharko luketen izan. Ikertzaile militanteak, izan ere, baldintza neketsu honi leial eutsi behar dio: “ezjakintasunari”. Zentzu horretan, egiazko antipedagogia baten aurrean gaude”.

      Karpeta morean arakatu du beste batek, zubien inguruan SIMREFekoek eginiko oharrak topatzeko. Ez du denbora askorik behar izan:

      “Feminismoaren kasuan, akademiaren eta Mugimendu Feministaren arteko zubi hori emakume gazte eta prekarizatuek eraiki ohi dute. Egoera oso prekarioa denean, aukera gehiago dago hainbat logika erreproduzitzeko: batetik, norberak bere bidea egin behar du, eta bide hori egiteko denbora-tarte jakin bat du; bestetik, ikertzaileak taldea eta herri-mugimendua zaindu nahi ditu, baina, egoera prekarioak oso aukera gutxi ematen dizkio, eta lehentasunek ez dute bat egiten askotan. Gainera, euskaraz diharduen erreferentziako emakume gutxi dago, eta premiazkoa da estrategia bat egituratzea izenak ezagutarazteko. Zentzu horretan, zubi kolektiboak eraikitzeak aukera handiak ematen ditu: adibidez, taldeen arteko gune formalagoak sortzea”.

      Paperetan arakatzen segitu du kideak, eta beste galdera-zerrenda pare bat irakurtzera jo du, ikerketa-eremuez jarduteko funtsezkoa iruditu zaizkiolakoan:

      “Bestalde, unibertsitatetik kanpo, feminismoan ikertzeko beste bide bat deialdi publikoetara aurkeztea da. Baditugu hainbat ikerketa-deialdi (ezagunenetarikoa, agian, Emakundek antolaturikoa). Gai horren bueltan azterketa sakonik egin gabe, hemen galdera-sorta bat, gogoeta sustatzeko: Zeintzuk dira deialdi horien helburuak? Zein eragin dute ikertzaile gazteen jarduna sustatzeko, eta ikerketa feminista sustatzeko? Kontuan harturik normalean oso epe laburrean egin beharreko ikerketak direla, denborek zer-nolako eragina dute ikertzaile horien formazioan? Zer aukera ematen du ikerketa parte-hartzaileagoak egiteko? Komunitatearekin inplikatzeko? Zer aukera ematen du ikertzailearen eta komunitatearen arteko botere-harremanak apurtzeko? Eta ikerketa-sustatzailearen eta komunitatearen arteko botere-harremanak apurtzeko? Talka egonez gero, non kokatzen da? Prekarizaziorako bideak al dira? Dirua aurrezteko bideak al dira? Zer ikerketa-motatan sarbidea egitea ahalbidetzen dute?

      Eta, modu pribatuagoan sustaturiko ikerketen kasuan (askotan erakunde publikoek sustaturikoak), zein da egoera? Hau da, nola egiten da ikerketa aholkularitza, enpresa eta halako guneetan? Batzuetan publizitatea eta marketing-a al dute helburu? Non kokatzen ditugu? Zer harreman gorpuzten dira? Zer zubi sortu ditugu? Zer aukera dago herrigintzarekin batera elkarlanean aritzeko? Zer aitortza ematen diegu?”.

      Galderen balio soziala, egin du ozen batek. UEUko ikastaroetan bildutako leloetariko bat. Galderen balio soziala, errepikatu dugu, kantu-eran kasik. Giroa baretzean, proposamen bat egin du batek: Galderak, galderak! Elkarrizketa! Liburuxkaren bigarren atala osatzeko hori egin dezakegu, jendeari gaiaren inguruan galdetu, ikerketa feministan aritutakoei entzun. Zer diozue? Txalo-zaparrada. Gogoetetan aurrera egiteko ate ederra iruditu zaigu elkarrizketena, beste ahots batzuei ere leku egiteko, geure posizioa zalantzan jartzeko. Erlojuari begiratu dio batek: Denbora agortzen ari zaigu… zer iruditzen? Hurrengo saiorako pentsatu nor elkarrizketatuko zenuten, eta joango gara elkarrizketena lotzen… Bat etorri gara. Denborak aurrera eginda ere, elkarrizketa horiek itxuratzeari ekin diogu: Eta elkarrizketetan, nondik jo? Zer galdera egin? Nahiz eta hori hurrengo saioaren zeregina izan, proposamenak josten hasi gara: Aitortzarena lerro bat izan daiteke. Adibidez, zer gertatzen da ezagutzen arteko hierarkizazioarekin? Eta herri-mugimenduan sortzen diren ezagutzen aitortzarekin? Beste galdera-sorta bat proposatu du batek: Ikerketa-ibilbideaz hitz egitea garrantzitsua iruditzen zait. Nola aldatzen gaituzte ikerketek? Nola zeharkatzen dute gure gorputza? Hirugarren batek heldu dio ideiak emateari: babes-sareak ere, giltzarri. Zein babes sozial behar dugu ikerketei ekiteko? Edota zer oztopori egin behar diegu aurre? Marmarrak bete du gela, galderak saldoka... Galdera-zaparrada eten behar izan dugu, halabeharrez, erlojuak aginduta, eta hurrengo saioan freskoago egongo garelakoan.

      Paperak ordenatzeari ekin diogu, hurrengo hitzordua zehaztu bitartean. Zirika, anekdota eta jolas artean bildu ditugu aulkiak, garbitu edalontziak, txukundu mahaia… Txamarrak eta poltsak bildu, eta elkar agurtu dugu, elkarrizketa eten ezinik gabiltzala. Beste behin agurtu dugu elkar. Presa izanda ere, presarik gabe itxi dugu atea. Danba.

[8] BOR-BOR(K) HERRI JAKINTZEN LABORATEGIA: Herri-hezkuntza eta beraz, jakintzaren eraikuntza kolektiboa du ardatz. Horretarako, herri-mugimenduetan sortzen diren jakintzen eta ezagutzen ikusgarritasun eta errekonozimenduaren alde egiten du. Herri-hezkuntza dute erreferente teoriko eta pedagogikoa: herri-mugimenduen hezkuntza; herri-sektoreen emantzipazioa du helburu politikotzat; eta metodo pedagogikoa ez ezik, ezagutzaren teoria ere gorpuzten du, militanteak ezagutza-subjektu bihurtzen ditu eta.

[9] ESPAI EN BLANC pentsamendu kritikoa, kolektiboa eta esperimentala sustatzeko gune bat da. 2002. urtean sortu zen, Bartzelonako Gracia auzoko Les Naus gune sozialean. ESPAI EN BLANC egitasmo filosofiko eta politikoa da, eta errealitatean zulo bat sortzea du helburu, ez dakigunaren arabera definitzen dena. Zulo hori  aktibismoaren eta akademiaren arteko pitzaduran irekitzen da, diskurtsoaren eta ekintzaren arteko pitzaduran, ideien eta esperimentazioaren arteko pitzaduran (ikus http://espaienblanc.net/ webgunea).

[10] PLOTINA (Promoting Gender Balance and Inclusion in Research, Innovation and Training) ikerketa-taldeak Europako erakundeetan berdintasun-plan berritzaileak diseinatzea eta garatzea du helburu, betiere emakume ikertzaileen ibilbide akademiko eta profesionala sustatze aldera (ikus http://www.plotina.eu/ webgunea).

[11] COLECTIVOS SITUACIONES kolektiboak ikerketa militantean jarduten du, eta 2001. urtean sortu zen Argentinan. Ikerketa kolektiboa sustatzen dute, eta Tinta Limón argitaletxean argitaratu ohi dituzte ikerketa horiek, besteak beste (Ikus http://tintalimon.com.ar/demanoenmano/ webgunea).

2.
HARI-BILKETAK

ENTZUKIZUNAK ERANTZUKIZUN:
NORENGANA JO?

      Andoaingo bulegoan, EMAGIN elkarteko kideok egindako solasaldian, askotariko ikerketa feministetan aritutakoei ezagutza-matazaren hari-muturrak luzatzea erabaki genuen, entzuteko tarteari ere leku egiteko. Denbora-gabeziak, presak, epeak eta lan-zamak sarritan traba zaizkigu, eta aditzearen ariketa oztopatzen dute. Hain zuzen ere, besteen ahotsak arretaz entzutea dugu ezagutza-prozesuaren gakoetarik bat. Nahiz eta ezagutza-mataza hauxe ere presak eta denbora-gabeziak estu korapilatu duten, abiaduraren zurrunbiloa geldiarazi, eta ikerketa feministak jorratu dituzten lau ahotsengana jo dugu. Elkarrizketa horietan bildutako hausnarketak eta emozioak ekarri ditugu atal honetara.

      Ezagutzaz ahalik eta modu zabalenean aritzeko asmoz, hainbat esparrutako kideak elkarrizketatu ditugu: Saioa Iraola, BILGUNE FEMINISTAko kidea; Amagoia Gurrutxaga, Zarauzko gutunak liburua ondu duen kazetaria; Nerea Elias Mujika eta Maria Ajuria Hernandez, Ikerketa aplikatuetan diharduten FARAPI kooperatibako kideak; eta Jeanne Rolande Dacougna, GARAIPEN elkarteko kidea, eta besteak beste, (De)construyendo identidades, imaginarios y prácticas. Mujeres migrantes africanas en la encrucijada tesiaren egilea. Ikerketa feministetara hurbiltzeko bide eta begirada zenbait gurutzatu nahi izan ditugu, eta zalantzarik gabe, elkarrizketatuen ibilbide emankorrek ezagutzari buruzko auziaren argi-itzalak nabarmentzen lagundu digute. Hitza eman diegu, gure ikuspegiaren ertzak zorrozteko, eta baita ertz berrietan sakontzeko ere.

      SAIOA IRAOLA. Iraolarekin astelehenean jarri dugu hitzordua Andoainen. Bileraz josia du eguna, baina eguerdi aldean tartetxo bat egin dezakeela esan digu. BILGUNE FEMINISTAk eta EMAGINek partekatzen dugun bulegoan elkartu gara, 13:00etan. Elkarrizketatzaileetako bati ihes egin dio trenak, eta lasterka harrapatutako hurrengo autobusean helduko da, ordu erdi beranduago. Denboraz larri gabiltzanez elkarrizketari ekin diogu. Aldez aurretik eskatu zizkigun galderak, erantzunak Bilgune Txikiarekin[12] partekatu eta eztabaidatu nahi zituelako. Mahai gainera atera ditu orriak, oharrez beteta; une horretan bertan atea zabaldu eta estropezuka sartu da berandu zetorrena. Momentu batean elkarrizketa eten dugu: besarkadak eta muxuak. Segida eman diogu hasitakoari. Denboraz larri ibili arren, Saioak goxo eta patxadatsu hitz egin digu. Ia ez diogu gidoiari heldu, hitza hartu eta haria jarraitzen du, orrian zirrimarrak egiten dituen bitartean. Denbora gutxi badu ere, ez du alde egin nahi esan beharrekoak esan gabe. Berak du hitza, baina gutasun batetik mintzo da, eta ahots gehiago azaleratzen dira bere ñabarduretan. Goxo gaude. Baina orduaz galdetu du bat-batean. 14:15erako amaitu nahiko luke. Bere hausnarketetatik abiatuta galdera berriak sortu zaizkigu, eta gustura aritu gara berbetan, nahiz eta guzti-guztia liburuxkan ezin sartu. Azken bi galderei erantzunez amaitu dugu elkarrizketa, erlojua mehatxuka dugula. Grabagailua eta koadernoak jaso bitartean tupper-a hartu du Iraolak. Bulegoa itxi dugu eta bazkaltzera joan da. Guk elkarrekin egin dugu buelta, autoan oraingoan, eta errepidearen bihurgune batetik bestera, ezagutzaren mataza batzuk askatzen eta beste batzuk korapilatzen jarraitu dugu.

      AMAGOIA GURRUTXAGA. Amagoia Gurrutxagarekin ere negu beteko astelehen heze eta hotzean elkartu gara Zarauzko Kanpineko tabernan. Gogotsu gaude elkarrizketarako eta, kafe batekin barruak berotu bitartean, mahai gainera atera ditugu astean zehar ondutako galderak biltzen dituen orria batak, eta grabagailua besteak. Urduritasunak hartu du bigarrena, arraioa, ez dut grabagailua probatu!, eta badaezpada mugikorra ere grabatzen jarri du. Elkarrizketaren nondik norakoak azaltzen hasi garenean, Amagoiak aitortu digu arraroa egiten zaiola elkarrizketatuaren lekuan egotea, ohikoa duen umorez. Izan ere, hamabost urte baino gehiago igaro dira lehen elkarrizketak egiten hasi zenetik. Zarauzko gutunak lana gauzatzeko egindako ibilbideaz galdezka hasi eta ezinbestean 36ko gerra eta gerraosteko gertakariak elkarrizketaren hari nagusi bihurtu dira. Nokaz mintzo zaigu, eta graziaz, pasioz zein amorruz josten ditu hitzak. Zuzen eta argi. Gustura egon gara Amagoiaren kontuak entzuten eta ordubetekoa behar zuen elkarrizketari bi ordu geroago eman diogu bukaera. Algaraka hasi gara grabagailuaren memoria bete egin dela eta mugikorra ia bateriarik gabe gelditu zaigula ikustean. Presarik ez, ordea, eta beste ordu erdiz luzatu gara, memoria historikoaz, memoria hori errelato hegemonikoen intereserako manipulatzeaz, ahanzturaz, eta ahanzguraz hizketan. Amagoia agurtu, eta barrua korapilatuta, EMAGINeko bi kideok 36ko gerrak gure gogo-gorputzetan utzi duen arrastoaz hausnartzen egin dugu etxerako bidea, bakoitza bere autoko isiltasunean murgilduta.

      NEREA ELIAS MUJIKA ETA MARIA AJURIA HERNANDEZ. Hurrengo elkarrizketa FARAPI elkarteko Nerea Elias Mujika eta Maria Ajuria Hernandezekin egin dugu. Donostiako Mundaiz kalean duten bulego atsegin batean elkartu gara. Antropologia aplikatuan aritzen den kooperatiba txiki bat osatzen dute, eta euren ogibidea, besteak beste, erakunde eta elkarteentzat ikerketa feministak egitea da. Lanorduetan hartu gaituzte, elkarrizketari dagozkion arreta eta garrantzia emateko asmoz. Maria amatasun baimenean dago eta Irai txikiarekin agertu da elkarrizketara. Lankideek ezagutzen duten arren, pozik hartu dute umea, eta ohiko kontuak bereganatu ditu Iraik elkarrizketa hastean. Umearen presentziak, elkarrizketa baldintzatu eta osatu duelakoan gaude, uneka azaleratu diren beharrek zaintzaren aferaz hitz egitera eraman baikaituzte. Besteak beste, gai horren inguruan egindako ikerketa ugaritan ikasitakoaz mintzatu zaizkigu, baita euren kooperatiban zaintza-mota anitzen beharrak nola kudeatzen dituzten aipatu ere. Haurrak eskatzen duen arretak gure elkarrizketa zeharkatu duen moduak gogorarazi digu ezagutzaren hariei tiraka eta bueltaka dabiltzanen bizitzek ere zaintzari erantzun behar diotela. Zentzu horretan, ezagutzaren matazan korapilo berri bat nabarmendu duen metafora polita iruditu zaigu Nerea, Maria eta Irairekin izandako elkarrizketa bera. Ideia interesgarri gehiago bilduta, besarkada batez agurtu, eta jasotakoa taldekideekin konpartitzeko gogoz desegin dugu Mundaiz kaleko bulegorainoko bidea.

      JEANNE ROLANDE DACOUGNA. Jeanne Rolandekin ere Donostian elkartu gara, beste egun eta bulego batean. Bulego batean elkartu gara. Garaiz iritsi den EMAGINeko kideak atea jo du eta irribarre zabalarekin jaso du Jeannek, azal beltzarekin kontraste ederra egiten duen hortzeria zuria erakutsiz. Ezinbestean Ondarroako VI. Emakume* Abertzaleen topaketak etorri zaizkio gogora gure kideari: Jeanne Rolandek, GARAIPENeko kide gisa hitza hartu, eta Hola, soy Jeanne Rolande, una euskaldun de pata negra esan zuenekoa. Aretoan barre algara lotsati bat eragin zuen, baita bertan geunden emakume zuriok interpelatu ere. EMAGINeko kideari irribarrea berritu zaio hura gogoratuta, eta segituan sumatu dugu, oraingoan ere, zorroztasun, zuzentasun eta goxotasun berberarekin hitz egingo digula Jeannek. Beste kideak autoa aparkatu bitartean, EMAGINi buruz eta Lisipe bildumari buruz aritu gara: osatzen ari garen ezagutzen mataza eta liburuxkan bildu nahi ditugun gogoetak izan ditugu hizpide. Laguna iritsi denean ekin diogu elkarrizketari, eta emakume beltzen errealitateaz eta horren inguruan egindako lanaz mintzatu zaigu Jeanne. Gure alboan, bikoiztutako mundu (guretzat) ikusezin batean bizi diren emakumeez ari da, eta zuriok haien errealitatearen aurrean dugun itsutasunaz eta gorreriaz jabetu gara. Ez ditugu ikusi ohi, ez ditugu entzun ohi. Jeanneren hitz-jario zuzen bezain goxoak gure arrazakeria agerian utzi digu, eta gure aulkietan eserita, Bartzelonako LAS OSCURASeko kideekin sentitutako deserosotasunak gorpuztu zaizkigu berriro. Euskal Herriko azal zuriko emakume feministok ez dugu gure buruak arrazakeriaren aurrean “zuritzerik”. Deserosotasun eta guzti, plazera izan da elkarrizketa; entzundakoez gain, sentitutakoek ere hainbat gogoeta eragin dizkigute eta. Gure pribilegioak hain nabarmen gorpuzteak sentiarazten digun deserosotasuna eraginkorra izan daiteke, betiere eraldaketarako bidean jartzen badugu. Ezinbestekoa, ezbairik gabe, ondu nahian gabiltzan matazak kolore eta testura anitz har ditzan.

EHUNGINTZAZ:
NOLA SORTZEN DUGU EZAGUTZA?

      Lau ehungile horien ahotatik euren elkarte zein esperientzien berri jaso dugu. Horretarako, EMAGINeko taldean, nahiz parte hartu dugun jardunaldi edota mintegietan, azaleratu izan zaizkigun korapiloetatik tiraka jarri ditugu solaskideok, besteak beste. Badakigu, ez dira erantzun errazeko galderak. Hala ere, horien bila joan gara bidaia baten antza hartu duten elkarrizketa hauetan barrena. Bagenekien erantzun zehatzak bildu beharrean galdera-sorta berri batekin egingo genuela topo; baina aspaldi ikasi dugu ziurgabetasunak arakatu gabeko leku interesgarrietan koka gaitzakeela. Eta halabeharrez, lehen saltoak korapilo nagusira eraman gaitu: zer da ezagutza?

      Iraolak askatu du lehen hari-muturra: “Ezagutza zer den eta zer ez definitzeko guk geuk ere oso ikuspegi androzentrikoa dugu. Zein da jakintsua? Gu nork liluratzen gaitu? Ongi hitz egiten duenak, akademikoki titulua duenak, doktoretza duenak? Gure arreta hor dago. Hor badugu erronka bat: uztartu behar dira egoeraren inguruko diagnostikoak eta kokapen politikoa, baina esperientziak ere badu garrantzia”. Identifikatuta sentitu gara, izan ere, askotan, akademia edo merkatu arautua kritikatu ohi ditugu esperientziaren eta ezagutzaren artean sortzen duten arrakalarengatik, baina guk geuk ere, batzuetan, horixe indartzen dugu gure jardunean. Erronkari heldu dio segituan: “Aurrera begira badugu erronkarik, ezagutza zerk definitzen duen azaltzea. Esperientziari eta prozesu-eztabaida kolektiboari garrantzia eman behar diogu. Bilgune Feminista horretan saiatzen da etengabe”.

      FARAPI kooperatibakoak hainbat argibide ematen saiatu dira: “Guk guztia FARAPI moduan sinatzen dugu. Ez dugu meritu pertsonalik. Akademiarekin beste ezberdintasun bat, gure lanaren errekonozimendua da, ez gaude puntuazio baten menpe. Gure erabiltzaileek —pertsonek, udalek— egindako lanari ematen dioten balioa da guretzat garrantzitsuena. Zein puntura arte izan zaien erabilgarria egindakoa, edo praktikarik aldatu duten egindako lanaren ondoren. Ezagutzen hierarkia bat ikusten dut argi eta garbi. Guri ere kosta zaigu hortik kanpo aritzea”. Eta bide beretik jarraitu du BILGUNE FEMINISTAko kideak: “Nik uste dut Bilgune Feministan anonimoa dela sortu dugun ezagutzaren adierazpenen egiletza. Anonimoa baina kolektiboa. Anonimoa oso inpertsonala iruditzen zait. Horrek ez du esan nahi, momentu batzuetan publiko egin diren hainbat material edo ikerketa-lan izen-abizenekin sinatu ez direnik. Prozesu horietan sistematizazio- eta idazketa-lana bereziki pertsona horiek egin dutenean, adibidez. Ez hainbeste ezagutza hori sortzea, baizik eta hori idaztea, hori lotzea, hori sistematizatzea beraien esku egon denean. Nik egiletzaren kontua, gure kasuan, bozeramailetzarekin ere lotzen dut. Nik uste dut gu bai saiatu izan garela txandakatzen. Adibidez, elkarrizketak ez egitea beti pertsona bertsuek, gure artean txandakatzea. Beharbada Bilgune Feministako aurpegi batzuk ezagunagoak dira beste batzuk baino, baina hori ere ez zait iruditzen negatiboa denik. Hau da, niri iruditzen zait mugimenduetan ere erreferente politikoak behar ditugula. Nik badakit erreferente bat naizela, Bilgune Feministako erreferente politiko bat naizela, baina nik badakit, mahai inguru batean hitz egiten dudanean, edo gaurko elkarrizketa honetan bertan, ez dagoela soilik Saioa Iraolak bakarrik pentsatzen duen eta sortu duen zerbait. Urte hauetan guztietan besteekin irakurri, aditu eta eztabaidatutakotik nik neronek sortzen dudan diskurtso edo ikusmolde bat dela. Eta iruditzen zait erreferente politikoak egon behar direla, baina horrek ez du esan nahi kontu honi arretaz begiratu behar ez diogunik: sinatzen dugun edo ez, noiz sinatu behar dugun eta noiz ez, zergatik sinatu behar dugun orain eta zergatik ez. Eta zer ondoriotara iritsi gara? Bada, garrantzitsuenetakoa hauxe: kontziente garela horrek duen inportantziaz, hau da, kontziente garela erakunde baten ordezkari izateak eta momentu batean erakunde baten izenean hitz egiteak duen garrantziaz. Eta horregatik planteatzen ditugu neurri horiek”.

      Guztiek oso argi dute zertarako sortu nahi duten ezagutza: errealitatea aldatzeko. Aho batez jaso dugu erantzun hori, feminismoan jarduteak, bai mugimenduetan, bai kooperatiban, bai elkarte profesionalizatuetan, berezko ezaugarritzat eraldaketa duela sinetsita. “Ikerketa zertarako? Errealitatean eragiteko, gauzak aldatzeko. Antropologia eta ikerketa aplikatua egiteko. Ikerketa egitea ez da helburua, baizik eta errealitatea aldatzea”, tinko adierazi digute Eliasek eta Ajuriak, eta segidan kooperatibaren sorrera sinesmen horrekin lotu dute: “Zalantza dut noiz sortu zen FARAPI. Antropologia ikasketak zituen pertsona-talde batek sortu zuen, momentu hartan zegoen irtenbide bakarra akademia zelako eta antropologiak beste potentzial bat zuela ikusi zutelako. Bost bazkidek sortu zuten. Ordutik mutatu da eta egun hasierako kide bakarra gelditzen da. S.L. bezala sortu ginen, eta 3-4 urtean kooperatiba bihurtu ginen, nolabait gure enpresa jarduna ulertzeko moduak kooperatiba sozialen munduarekin bat zetorrelako”.

      Hari muturrari jarraitu dio Jeanne Rolandek: “Nik oso argi nuen. Ez nuen ikertzeagatik ikertuko, edo artikuluak idatzi eta publikatzeagatik. Argi nuen feminista afrikarrek garatzen duten intelektualitate aktibista kontzeptua. Ezin dugu ikertzeagatik ikertu, ikerketa feministak konpromisoak hartu eta eraldaketa sozialerako deia egiten du. Ikertzaile feministatzat izendatzen baduzu zure burua helburuek eraldatzaileak izan behar dute, askatzaileak. Hori da feminismoak bilatzen duena. Zentzu horretan jokatu behar duzu. Akademiak ezartzen dituen kanonei desafio bat da… Ezin duzu esan neutrala izango zarenik, ikertzen duzunarekiko hotz, ez, ez. Busti egin behar da. Edo ikerketa feminista egiten duzu, edo beste zerbait egiten duzu. Nik argi nuen nire erreferenteak zein ziren, intelektualitate feminista afrikarra eta ikerketa feminista. Beraz, ikerketa objektuarekin, jendearekin, nahastu eta haien kausak babesteko bidea eta modua aurkitu behar nituen. Gainera, kasu honetan lotura bikoitza dago: alde batetik, nire helburuak eraldatzaileak izatea, eta bestetik, ni neu ikerketa objektuaren parte izatea. Zentzu horretan, arazo batzuekin ere egin dut topo, ni neu emakume afrikarra izanda, emakume afrikarrak ikertzen… Non dago ikertzailea? Non dago emakume beltza? Non dago… Hainbat gauza gurutzatzen zaizkizu”.

      Ikerketa beste toki batzuetatik egin nahi dutela nabarmendu dute FARAPIko kideek, ikerketa-prozesua darabiltelako errealitateak aldatzeko, baina aitortu digute zaila egiten zaiela ikerketa feminista zer den definitzea. “Guk egiten dugun antropologiak abizena du: aplikatua. Erronka nagusiena ere hori izan da. Gehienok akademiatik gatoz eta saltoa dago ikerketa akademikotik... Nola eraman edo jaitsi praktikara ikerketa, eta praktikatik eraldaketara?”. Ezinbestekotzat jo dute zertarako galderari erantzutea, eta ikerketak zer diren eta zer ez ezbaian jartzea: “Ikerketa-prozesu kolektiboak egiten ditugu azkenaldian: guk tresna batzuk ditugu, baina gu ez goaz aditu gisa, herri horretan antolakuntzan dabilen jendearekin egiten dugu lan, haiek landa-lana egiten dute, eta edozer gauza proposa dezakete”. Azken horretan jarri nahi izan dute indarra; hots, jendearen inplikazioak aldaketa sozialak sustatzeko duen ahalmenean: “Guretzat ikerketa ez da helburua. Tresna da, gerora gauzak eraldatzeko tresna”.

      Amagoiak ez du bere lana ikerketa-lan bat bezala definitu. Guk, aldiz, ez dugu zalantzarik, ikerketa-lan bat egin du. Are gehiago, egiteko modu horrek ikerketa instituzionalizatua auzitan jartzen du. Testigantza banku bat bezala definituko luke bere lana, eta helburu nagusia elkarrizketen bidez garai jakin bateko bizipenak jasotzea zela azpimarratu digu: “Nik hau ez dut planteatu ikerketa bat bezala, kontakizunen bilketa bat bezala baizik. Ez nekien gero zer egingo nuen zehazki bildutakoarekin. Ez dut metodologia zehatz bat jarraitu, denei gauza berak galdetu eta abar. Orduan ikerketa hitza… ez dakit. Egia da aurreko kazetaritza liburuekin baino lan gehiago egin dudala honekin… Ikerketa kazetaritza dei dakioke, agian? Elkarrizketak egitea zen helburu nagusia, eta, gero, horrekin zer egin ikustea.

      GARAIPENeko kideak lagundu digu soka tenkatzen, akademian orokortuta dagoen ikerketa-ildoa jarri du jo-puntuan, eta bertan eraikitako ezagutzak herritarren esku jartzearen garrantziaz aritu zaigu: “Ni ez nagoenez akademian ez dut ikerketaren ikuspuntu hori konpartitzen. Nik ikerketa aktibistan sinesten dut eta argi daukat eraldaketa soziala bilatzen dudala, emakume beltzen ahalduntze-prozesuak babestu nahi ditut, horretarako tresnak sortu, politika publikoetan kontuan har dadin hori guztia. Horrek ez du esan nahi ez dudanik artikulurik publikatuko, lanaren hedapena hor ere egin nahi baitut. Lana zabaldu eta ezagutzera eman nahi dut beste pertsona batzuei edo eragile sozialei baliagarria izan dakien. Orain emaitzen aurkezpen erronda bat egiten ari naiz. Nire jardunbidea akademiakoaz bestekoa da. Emakumeengana eta eragile sozialengana hurbildu beharra dagoela uste dut, eta horregatik ematen ditut hitzaldiak, nahiz eta hiru artikulu ere publikatu ditudan. Batzuetan, akademiako jendeak oso goian gelditu eta behera ez jaisteko joera du. Denok irabaziko genuke trukerako guneak sortuko bagenitu. Izan ere, hainbat afera aktibismotik hobeto ikusten dira, eguneroko arazoak gertuagotik ezagutzen ditugulako. Akademiaren prisma desberdina izan daiteke, ordea. Interesgarria litzateke guk emakume konkretu batzuen bizi-baldintzak hobetzeko lehentasunezkoa den hura zehaztea eta akademiak bere egitea. Akademiak ahotsa eman diezaieke aldarrikapen horiei, zilegitasun gehiago izan ohi duelako, gehiago entzun ohi zaiolako, sinesgarritasun gehiago izan ohi duelako… Izan ere, nork, zer eta nondik esaten den garrantzitsua da, batzuei besteei baino gehiago entzuten baitzaie. Horretarako beharrezkoak ditugu espazio komun horiek. Afrikan AGI (African Gender Institute) horretan ahalegindu da. Lan-metodologia hori garatzen ahalegindu dira, akademia eta herri mugimenduak elkarrengana bilduz. Eta nik horretan sinesten dut, askoz iraultzaileagoa eta eraldatzaileagoa dela iruditzen zait, azkenean garrantzitsuena den horretan eragitea ahalbidetuko baitugu: jendearen bizitzak hobetzea, alegia”.

      Zuzen eta argi iritsi da Jeanne Rolande erronkara, eta herri-mugimenduen zein unibertsitatearen arteko arrakalak gutxitzeko hainbat argi-izpi bideratu ditu. Akademiaren eta herri-mugimenduaren arteko gune hibrido horien garrantzia, eta teorizazioaren zein praktikaren arteko oreka ere hausnarketagai hartu ditu Iraolak. Hain zuzen ere, gogorarazi digu ezagutza-prozesuak mugimendu feministan nola garatu diren: “Jakintza feminista sortu izan da mugimendu feministan eztabaidatuz, jakintza partekatuz, bizipenak konpartituz eta testuak irakurriz”. Gaur egun feminismora iristeko bide berriak ireki direla ere aipatu digu, eta gure etengabeko kezka batekin egin dugu topo; hots, militantziaren eta ekinbide kolektiboen gutxitzearekin nahiz gutxiespenarekin. “Hor, nire ustez, klabea da teoria eta praktikaren uztarketan gertatzen diren arazoak kontuan hartzea. Mugimenduko militanteok ere erortzen gara teorizazioak sortzen duen apar edo lilura horretan: teorizazioa inportantea da, baina praktikarik gabe, proposamenak garatzeko giharra faltan izango du feminismoak”.

      Teoria eta praktika uztartzeko ezinbestekotzat jo du errealitatea aztertzea, metodologia parte-hartzaileen bidez askotariko emakumeen esperientziak jasotzea eta praktikak proposatzea. Adibide batekin hobeto azaldu nahi izan digu: “Militantziatik sortzen dira gure ikerketa asko, izendegiaren ikerketa kasu. Hori batzar batean detektatu genuen: gai konplexua identifikatu genuen eta izenen aferan sakontzeko formazio-saioak antolatu genituen. Hortik aurrera, lantaldea bildu eta eztabaidatzen jarraitu genuen. Ondoren, hori sistematizatu genuen, ideia berriak jaso genituen eta proposamen zehatzak bildu. Ezagutza sortzeko modu zirkular bat dugu. Zirkularra eta deszentralizatua, ez goitik beherakoa, baizik eta biribila”.

      Irudi geometriko oso iradokitzailea da biribila. Biribilak ez du, ez hasierarik, ez bukaerarik; ez lehenengorik, ez azkenekorik. Horizontaltasunari gorazarre egiten dion elementua da, osotasunari. Balio digu ikerketa-prozesuak eta ezagutza sortzeko jardunbide kolektiboak irudikatzeko. Hara!

IKERKETAREN HARRA:
NOLA ETA NORK ELIKATU?

      Askotariko bideetatik iristen gara ikerketak egin edota sustatzera. Askotariko bideek pizten dute ikerketarako harra. Eta, elkarrizketetan, horien lagin txiki bat jaso dugu. Askoz gehiago izango dira ibilbideak (ikertzaileok, militanteok edota langileok egindakoak); anitzak elkarte eta erakundeek arakatutakoak. Denera ezin iritsi, ordea, eta hona hemen elkarrizketetan harilkaturiko lekukotza zenbait.

      Gurrutxagak bere lana testigantza-banku izendatu du. 2001etik 2016ra arte aritu da 36ko gerrako jazarpenaren inguruko testigantzak jasotzen. Lana ez zaio bukatu oraindik. Testigantzak biltzen segitzen du: eta segituko. Memoriaren zati handi bat galdua delako dagoeneko. Argi geratu denez, ardura sozialak bultzatu du 36ko gerrako lekukotza hauek biltzera. “Memoriaren galeraren kontzientzia hain-hain terriblea sentitzen nuen; oraindik ere angustiatu egiten nau. Zenbat gauza geratu diren bidean jaso gabe, inportantziarik ez zaielako eman… Larritasun horretatik ateratako zerbait da lan hau”. Kuriosoa iruditu zaigu nola iritsi zen arreta jartzera hasieran agerikoak ez zitzaizkion jazarpen eta bizipenetan; hau da, emakumeek pairatutako jazarpenetan. “1991n kazetari lanean hasi nintzen, eta, adin batetik aurrerakoei egindako edozein elkarrizketatan gerra gora eta gerra behera hasten zitzaidan elkarrizketatua. Hura ikusita, eta pixkanaka-pixkanaka, neu hasi nintzen galdetzen. Gero, zehazki Zarauzko kontuak biltzen hastea erabaki genuenean, gerra beterako gizonezko gehienak hilda zeudenez, haien andreengana heldu ginen, argazki eske-eta. Hastapen haietan, nolabait gizonen kontakizunaren bila genbiltzan. Baina hasten zara emakume haiei entzuten eta konturatzen zara andreok ere kristoren istorioak dituztela kontatzeko… Atzeraguardiako hilketen inguruko kontakizunak esaterako. Halako batean, baina, azpitabu bat ere agertu zen: jazarpen sexualarena. Jasandakoak kontatzea debekatu zitzaien gerra galtzaileei, badakizu. Bake sozialaren izenean. Sexualki jazarriei, zer esanik ez”. Interesgarria iruditu zaigu Amagoiaren esperientzia: hitza nori eman, hari entzun. Hortaz, hain agerikoak ez diren bizipenak, errelatoak eta ezagutzak biltzeko, auzitan jarri behar nor entzuten dugun. Zentzu horretan, Jeanne Rolandek ere helburutzat izan du itzalpean eta isilpean iraun duten bizitza-esperientziak azaleratzea. Jeanne Rolanden jardunak gure jardunbideak zalantzan jartzen ditu, emakume beltzen errealitateari iskin egin diogulako, itsu eta gor.

      Jeanne Rolanden harra ere modu berezian esnatu zen. Aktibista izan da gazte-gaztetatik; Genero Ikerketetan master bat egitera jo zuen emakumeen egoeraz gehiago jakin eta hausnartu nahi zuelako, eta bere eskarmentua balioetsi nahi zuelako. Filologia Hispanikoan lizentziatu zen arren, Espainiako Estatura heltzean ikasketen homologazio-prozesuak ibilbidea oztopatu zion: Senegalen egindako lizentziatura ez zioten kontuan hartu. Dena den, Cadizeko Unibertsitateak, ez zion homologaziorik eskatu, Senegaleko unibertsitatearekin hitzarmen bat zuelako, eta beka bat eskuratu zuelako, eta, zirrikitu horri esker egin ahal izan zuen doktorego-programa. Baina, ez da hori orokorrean emakume migranteen esperientzia; askok ez dute lortzen ikasketak homologatzea eta, horrenbestez, bazterketa-egoerak betikotu daitezke. Egoera horrek ikasketetan aurrera egiteko kemena eman zion; baina, ikaskuntza-prozesu horretan bizitakoak erabateko harridura eta sumindura eragin zion: “Ikerketari zegokionez, master amaierako lan bat egin behar genuen, beste arloetakoa baino zabalagoa zen zerbait. Hor ohartu nintzen hainbat emakumeren absentziaz. Ustez berdintasun master bat zen, master feminista bat, baina han ez zen emakume beltzik aipatzen. Afroamerikarren bat bai, baina ez afrikarrik, ez asiarrik, ez ijitorik, ezta migranterik ere. Ni haluzinatuta nengoen. Masterraren bosgarren edizioa zen, eta ordura arte ez zen inor horretaz ohartu! Noski, master hartan ez zen beste herrialdeetako emakumerik egon eta bertakoak ados zeuden irakasbideekin, materialarekin eta eztabaidatzen zenarekin. Eta hau ikustean jainkoarren! Ni ez naiz herrialde honetan existitzen! pentsatu nuen. Orduantxe ohartu nintzen, lehen aldiz, ez nindutela aintzat hartzen, ez nintzela honen guztiaren parte. Eztabaidatzen hasi nintzen, beste ikuspegi batzuk azaleratzen, eta irakasleak eurak ohartu ziren emakumeen egoera aztertzerakoan sekulako hutsuneak zituztela. Badirudi herrialde honetan betiko emakume zuri mitiko horiek baino ez daudela! Duela 500 bat urtetik daude ijitoak gurean! Badira ere migrazio-prozesuen ondorioz aspaldi etorritako beste emakume ugari! Ekuatore Gineakoak aspalditik, Ginea Espainiako kolonia bat izan baitzen. Gainera, 2000. urteaz geroztik jatorri anitzeko emakumeak daude. Eta inor ez zen arduratu haiekin, ez haien esperientziak teoria feministetan kontuan hartzean, ez unibertsitateetan irakasgai den horretan. Orduan… Ezin nuen sinetsi! Eta tira, master amaierako lan bat egin behar nuenez, ni hunkitzen ninduen zerbaiten inguruan egitea erabaki nuen, eta emakume afrikarrei eta hemengo migrazio-prozesuei buruzko lana egitea erabaki nuen. Lan horretatik tiraka tesia egitera bultzatu ninduten. Ez zen aurrez pentsatua nuen zerbait izan”. Eta jarraian, tesiaren nondik norakoak kontatu dizkigu: “Bestetik argi nuen erdigunean emakume afrikarren bizitzak jarri nahi nituela, entzun zitezela. Hau falta zen. Jendeak eurei buruzko ikerketak egiten ditu, baina ez da haiengana zuzentzen galdetzera, adituengana jotzen da. Ez al ziren euren bizitza propioen aditu ere? Nondik eraikitzen dugu ezagutza? Nitaz mintzo zara, baina ez duzu nirekin hitz egiten. Zuk uste duzu ez dudala ideiarik nire bizitzari buruz, nire beharrei buruz, ezin ditudala nire bizitza eraldatzeko estrategiak gauzatu… Orduan, hori zen bereziki egin nahi nuena. Ikusgarritasuna eman emakume hauei, hitza har zezaten, eta eraldaketarako gaitasuna badutela azalarazi”. Argi utzi digu ikerketa-prozesu eta prozeduretan arrazakeria egon badagoela eta guk ere maiz jotzen dugula iturri feminista zurietara. Erronkak berriz ere mahaiaren gainean, zuzen-zuzen seinalatu dizkigu.

      FARAPI kooperatibako kideen kasuan bestelakoak dira euren jardunean sortzen zaizkien kezkak eta kontraesanak. Ez dituzte ikerketak zuzenean aukeratzen, enkarguz egiten baitute lan gehienetan, baina ildo bat jarraitzen ahalegintzen dira. “Gure lan komertziala planteatzerakoan kontuan izaten ditugu beti gure interesak. Adibidez, memoria historikoaren gaia edo jaiena interesatzen zaizkigu... bultzada bat ematearren”, dio Ajuriak, eta Eliasek jarraitu du, “baina, egia da gure kabuz ez dugula lanik egin. Batzuetan pentsatzen dugu adineko emakumeen inguruan egin beharko genuke zeozer… Dena den, bagaude lan batzuei ezetz esateko puntuan ere…”. Ez daude behartuta eskaera guztiei baiezkoa ematera, baina faltan hartzen dute tarteka haien intereseko gaiekin lotutako ikerketak egitea, edo hobesten dituzten prozedurak zein denborak lehenestea. Askotan erdibidean aurkitzen direla ere nabarmendu digute; hots, ez daude akademiaren barruan, baina ez dira herri-mugimendu bat ere. Horrek arazoak ekarri dizkiela salatu dute, umorez: “Batzuentzat... somos putas porque vendemos conocimiento; beste batzuek, aldiz, jo, gu ere lan honetan gabiltza eta zuek kobratu egiten duzue eta guk ez. Orduan zein da feministagoa? edo militanteagoa?... Ez dakit nongo udalarentzat lana egiten badugu salduak gaude? Hor ere toreatu behar izaten dugu. Ordaindutako kontsultora baten txapelarekin bazoaz askoz zailagoa da esparru militantean aitortza lortzea. Lanak ez ditugu zuzenean aukeratzen, aurretik esan bezala. Baina FARAPIn lan egitea aukeratu dugu ikerketa eta eraldaketa feministan sinesten dugulako, eta hautu profesionala zein politikoa da, bizi-ibilbideari lotutakoa”.

      Orain arteko laurek, kontzientzia eta ikergaiarekiko ardura sozialaren garrantzia aipatu dituzte ikerketarako motibazio gisa. Kontzientziaren hariari tira egin dio Saioa Iraolak eta horrek sor dezakeen konpromisoaz aritu zaigu: “Azkenean ezagutza sortzeko prozesu kolektiboak ere abiatzen dira eta hauek, oinarrian, konpromiso politiko bat izaten dute. Konpromiso politiko bat zure aztergaiarekiko, baita, horren inguruan jendaurrean planteatuko duzun estrategiarekiko ere. Bestetik, esango nuke, prozesu hauek luzeagoak direla, geldoagoak, ez hain linealak, eta aldi berean ez dutela emaitza bat eta bakarra, puntu eta koma guztiekin, izateko halako presiorik. Ikerketa-prozesua eta emaitza ez dira hain zurrunak, ez baitute ikerketa-metodologia zehatz batean sartu beharrik. Nik uste esperimentalagoa dela eta horrek ere beste libertate bat ematen digula prozesu hauetan”. Ikerketa-prozesua laxatzearen alde egin, eta gero berriz ere tenkatu du haria: “Ezagutza sortzea bezain garrantzitsua da hori nola transmititzen dugun. Zentzu horretan, Bilguneak, publikoarengan arreta jartzen du: nori zuzentzen gatzaizkio? Horren arabera, batetik, hainbat bitarteko komunikatibo aukeratzen ditu, eta bestetik, apustu inportantea egin dugu feminismoa euskaraz sortzen eta transmititzen. Guretzat inportantea da herrietan eta kaleetan ezagutza hori transmititzeko moduetan egokitzapenak egitea: ezin dugu beti txosten bat banatu eta kito. Beste bitarteko batzuk sortzeko bideak urratzen ditugu. Kontziente gara askotariko herritarrengana heldu behar dugula eta, horretarako, iritzi-artikuluak, irudiak eta esaldiak, esku-orriak, antzerkiak, batzarrak... egiten ditugu. Transmisioa oso garrantzitsua da”.

      Modu horretan Saioak ezagutzen transmisioaren haria utzi du zintzilik. Ezagutzak ekintzara egin behar du salto, eta ondorioz, eraldaketarako baldintzak sortu behar ditu. Baina nola? Jeanne Rolandek aipatu digu premia sentitzen duela ikerketa-lana emakumeengana eta eragile sozial ugarirengana helarazteko; eta Gurrutxagak ere liburuaren aurkezpenari egin dio erreferentzia, xumetik eta jendearen emozioak ukituz egin nahi zuela. Hala egin zuen, testigantzen errezital baten bidez: “Niri gorputza erabiltzea asko gustatzen zait, jendeari gauzak helarazteko beste modu bat da, emozionalagoa. Hamar duroko hitzekin egindako ordubeteko txapa batek baino gehiago mugitzen du jendea. Orduan, aurkezpena ikusita interesa piztuz gero, bada horko testigantzak liburuan badituzue”.

      FARAPIkoek ere ikerketen emaitzak publiko egiteko garaian sinpletasunaren garrantzia azpimarratu dute, emaitzak sinple agertzeak gaiaren sakontasuna zalantzan ez lukeela jarri behar argi utzita. “Nola bilatu oreka bat, guk ematen dugun begiradaren, guk dugun ikertzeko moduaren eta azken emaitzaren artean. Ikertzailearen begiradak eman dezake analisi oso mamitsua, baina horrek ez du zertan izan emaitzaren formatua. Emaitza sinpleak, ulergarriak, erabilgarriak izateak ez du esan nahi lanik ez dagoenik atzean. Kontatzeko moduak beste bat izan behar du.”

      Ezagutzak bildu, transmititu eta desio ditugun eraldaketak gauzatzea ez da prozesu makala, eta zoritxarrez, abiada biziko garaiotan zailtasun handiak ditugu prozesu hauek patxadaz egiteko. Hala eginda, aldaketak azkarrago errotuko al lirateke?

TIK-TAK, TIK-TAK:
BIZITZA ERLOJUAREN KONTRA

      Denbora-gabezia izan da eta izaten da aditu hauen guztien etsairik handiena. “Nire arazorik larriena denbora falta izan da. Lanean, haurrekin, militantzian… Elkarrizketak transkribatzeko lana beste lagun bati pasatu nion, oso luzeak baitziren. Ura leporaino nuen eta ezin nuen gehiago” azaldu du Jeanne Rolandek. Borondatez egiten diren lanek ere denbora etsai dutela aipatu digu Gurrutxagak, bere kasuan bi bider, denbora mugatua zuelako eta elkarrizketatu posibleak pixkanaka hiltzen ari zirelako: “Denbora falta… Egunak 24 ordu ditu, eta jan ere egin behar da, eta honek ez du jaten ematen. Hala, testigantzak pilatu eta pilatu joan gara, ahalik eta azkarren. Agiritegietara jotzea izan da hurrengo lana: Ferrol, Bilbo, Oñati, Salamanca… Horrek [agiritegienak] ez digu angustiarik sortu denbora aldetik: hori hor egongo da aurrerago ere, elkarrizketatuak, akaso ez...”. FARAPI kooperatibako Eliasek ere denbora ez dutela soberan berretsi digu: “Gu ezin gara egon urte bat marko teorikoa definitzen... eta batzuetan ikertzeko denbora ere falta zaigu”.

      Denborari lotua, emakumeok bizitzako eremu desberdinak bateragarri egiteko ditugun zailtasunez ohartarazi digu Jeanne Rolandek: “Tesia lau urtetan burutu dut, jardun osoz lanean, ume txikiekin eta militantzian jarraitu nahian. Eromena izan da. Oso prozesu zaila izan da niretzat, azkenean gauza askori uko egin behar izan diet ez nintzelako denera iristen. Oso argi ezarritako epe muga bat zegoen. Nire tesia erregulatzen duen dekretuak denbora zehatz bat ezarrita zuen, eta 2017ko irailerako bukatu beharra nuen. Marko horretan sartzen ziren tesi guztiak urte horretarako amaitu behar ziren. Baldintza hauetan tesi bat egitea nekagarria izan da. Gauza askori egin behar izan diot uko. Hiru urte pasatu ditut gure seme-alaben partiduak ikustera joan ezinik, oso berandu iristen nintzen etxera, lana bukatu ostean artikuluren bat irakurtzeko, elkarrizketaren bat transkribatzeko aprobetxatu nahi izaten bainuen. GARAIPENetik apur bat urrundu nintzen, ez nintzen iristen eta. Tesia prozesu oso luzea da eta horretara bakarrik egotea eskatzen dizu”.

      Agerian gelditu zaigu ikerketa-prozesu luzeek denboraz gaindi bestelako beharrak dituztela, ikertzaileek ez dutela norbanako autonomo gisa lan egiten —ezin ere, pertsona guztiz autonomorik ez baitago—. Ezagutzarena ez da ehundu behar dugun mataza bakarra, inguruarena, babesarena ere hauspotu behar izaten da. “Ni sostengatzeko koltxoi afektiboa edukitzearen zortea izan dut. Hori ezinbestekoa da. Batzuetan akademiari ere gustatzen zaio tesia sufrimendu bat bezala erakustea. Baina zaintzen zaituen jendea duzu inguruan, bestela ez zenuke bukatuko. Eta kasu honetan nire amaginarrebaren lana azpimarratu nahi nuke. Bera hor egon da, umeekin, berak jasotzen zituen ikastolatik egunero. Nire senarra asteburuetan arduratu da umeez. Nire senarraren kasuan, ordea, ez da laguntza bat izan, bere betebeharra zen, umeak badituzu zaindu egin behar dituzu. Ez zen niri laguntzen ari. Nire seme-alaben zaintzan nire amaginarrebaren lana azpimarratuko nuke. Gainera, beti bultzatu nau ikasketetan aurrera egitera, berak ere nagusi izanik egin baitzituen ikasketak”.

      Bikotekidea, lagunak, talde antolatuak... horiek aipatu dizkigu Gurrutxagak: “Bi seme egin ditut liburu honetaz erditu bitartean, eta bikotekidea hor egon da beti; lagun batzuk ere bai, nahiko bakarkako historia izan bada ere. Monotema egon naiz momentu askotan, a zer txapak sartu ditudan! Eta lagun batzuek txapa guztiak entzun dizkidate. Nolabaiteko terapeutak izan dira niretzat. Eta, halako batean, liburua argitaratzeko laguntzak lortzeko zailtasunak agertu ziren. Eskafandra kolektiboan nenbilen ordurako, eta taldekideek ere izugarri lagundu zidaten hori atera egin behar dun! esanez, adore emanez. Aranzadikoak ere hor izan ditut, agiriak bilatzen-eta laguntzeko”. Azken batean, ezagutzak modu kolektiboan eraikitzen ditugu, elkarrekikotasunak ezinbesteko garrantzia du prozesu hauetan: “Bilgune Feministan gure lan-estiloak, pixkanaka sortzen goazen militantzia ereduak, gure antolaketa-moduak, horrek ahalbidetzen digu ezagutza sortzeko prozesu kolektiboak garatzea. Gu, adibidez, hilabetean behin elkartzen gara, eta militante guztion artean hilero eztabaida txiki bat egiten dugu. Horrez gain, formakuntza ikastaro bat dugu ikasturtero. Hau da, arreta jartzen dugu horretan. Gure praktika politikoaren ezaugarriengatik eta gure lana egiteko moduengatik iruditzen zait askotariko bidelagunak ditugula egun. Bidelagun inkondizionala kolektiboen arteko sarea da, hau da, mugimendu feminista bere osotasunean. Eta hor azkeneko urteetan eztabaida-prozesu oso garrantzitsuak egin dira, adibide bat jartzearren: indarkeria sexistaren inguruan, sistema arteko indarkeriaren inguruan, egiten ari garen teorizazioa eta horrek behar dituen praktika politikoen azterketa aipatuko nituzke. Baina aldi berean baditugu akademian, beste zirkuitu eta esperientzia batzuetatik ezagutzak sortzen ari diren bidelagunak ere. Iruditzen zait askotariko bidelagunak ditugula”.

      Bidelagunak beharrezkoak dira bidea urratzeko. Eskerrak saretzeari, eskerrak elkar zaintzen dugun, eta oztopoei elkarrekin aurre egiten diegun; izan ere, badira etengabe oztopoak jarri eta praktika feminista eraldatzaileei bidea ixten ahalegintzen direnak.

OZTOPOAK OZTOPO
BAGOAZ AURRERA

      Ikerketa prozedura feministek badituzte bestelako oztopoak ere. Ikerketa batzuen atzean egon daitezkeen interes politikoak aipatu dituzte FARAPIkoek, eta gai batzuk lantzeko beldurrak ere ekarri dizkigute gogora. Herri-jai parekideen gaiak egin du salto mahai gainera, eta hala diote: “Ikusi izan dugu gure burua hitzak alboratzen, feminismo hitza gure testuetatik kentzen. Batzuetan helburua jende horrekin lan egiten jarraitzeko aukera ez galtzea da. Kezka ez da izaten “bezero” bat galtzea, egoerak eraldatzeko aukera bat ez galtzea baizik. Testuinguruaren arabera (herria bera, arduradun politikoen jarrera, teknikarien gaitasun eta indarra udalaren barruan eragiteko, etab.), prozesuak garatzeko estrategiak eta erritmoak ere egokitu egin behar izaten ditugu. Herri batzuetan jai parekideen alde lan egiteko baldintza egokiagoak daude eta eraldaketak nahiko azkar gertatzen dira. Beste batzuetan prozesuak askoz motelagoak dira (guk nahi baino motelagoak), eta “sukaldeko lan” handia eskatzen dute. Gipuzkoako herri batekin ari gara orain, oso jai tradizionalen inguruan, eta bueno, tonu oso zainduarekin ari gara. Erabaki egin behar izaten da estrategia gisa konfrontazioa erabili edo ez…. Baina marra gorriak ere baditugu: hasieratik ikusten dugunean gure ikerketaren atzean oportunismoa dagoela, edo aurpegi zuritze bat... ez dugu egiten”.

      Ez dira bakarrak tentsio hori sumatzen; izan ere, Gurrutxagak ere aipatu dizkigu erakunde publikoekin eta politikariekin topo egitean izandako zailtasunak. “Erakundeekin harremana? Ahoa bete hortz egia, justizia eta aitortza ari dira, eta jazartzaileen izenak emateko ere erreparoak dituzte. Orain dela ia 100 urteko historia bada ere, den-denak hilda badaude ere… Belaunaldi berriei zor zaien gutxienekoa da gertatu zena jakiteko bide ematea, ahalik eta datu objektibo gehienekin. Ez da ahaztu behar gerra harekin finkatu ziren —eta zenbaitetan gaur arte luzatu diren— eliteen egituren zuztarrak hortxe daudela. Bestetik, gauza batzuk ez daude egon behar luketen lekuan, eta non dauden jakitea oso zaila da. Agiri ugari desagerrarazi dituzte. Toki askotatik. Txosten, fitxa, paper asko sortzen ziren gerra garaian —eta ondoren— tokian tokiko Jefatura Local de Falange, udaletxe, parrokia, polizia etxe, kuartel eta gainerako erakundeetan, baina agiriak karrokadaka falta dira. Agiritegiak garbituta daude”. Akademiarekiko deskontentua ere adierazi du kazetariak: “Franco hil ostean, unibertsitateak, akademiak, ez zuen lekuko zuzenen testigantzak eta informazioa biltzeko programarik sustatu. Ez zitzaion lehentasunezkoa iruditu, nonbait, gizarte osoa zeharkatu zuen gerraren eta ia 40 urteko diktaduraren ostean”.

      Jeanne Rolandek ere bidean aurkitu dituen oztopoez hitz egin digu: “Batzuetan ikerketaren tonu aktibista leuntzea gomendatu didate. Kar, kar, kar. Nire zuzendariak gomendatu zidan, intelektualitate aktibistaren kontuarekin ados zegoela, baina lan akademiko bat zela eta errespetatu beharreko arauak zeudela”. Gizon afrikarrak ere aipatu ditu: “Beharbada status quo-a aldatu nahi dela uste duten gizon afrikarrak ere izan dira oztopo. Euren pribilegioez hitz egiten zuten, pribilegioak zirenik ohartu gabe. Gauzak horrela zirela esaten zuten, ez zela euren kontu bat, tradizioak esaten zuela, erlijioak. Hor ere lan egin beharra dago, pentsaerak, sinesmenak eta baloreak aldatu, gero ekintza konkretu bihurtzeko”. Oztopoak oztopo lehen aipatutako babes-sareei esker egin dute aurrera denek, baina ziurrenik izan badira halako traben ondorioz bertan behera utzitako makina bat proiektu eta praktika feminista.

IKERKETAK GORPUTZA
ZEHARKATZEN DUENEAN

      Askotariko ahotsek hitz egin dute ikerketa objektu eta subjektuaren arteko botere-harremanaz, eta hori problematizatzeko beharraz. Ezagutza eta ikerketa-prozesua kokatzeko premia, beste behin. Ezagutza, gogoa, gorputza. Jeanne Rolandek ekin dio nagusiki gatazka horri: “Harremana aldatzen zen, pertsonaren arabera. Ezin da ahaztu zuk, ikertzaile bezala, genero-identitate bat, identitate etniko bat eta beste dituzula. Hitz egiten ari zarenean, edonoren aurrean, zure izaeraren parte horiek denak jokoan jartzen dituzu, eta pertsona horrek ikusten duen horren arabera ulertzen zaitu”. Ondorioz, hainbat egoera bizi izan ditu prozesuan zehar: emakume beltzekin halako ahizpatasun-harreman bat azaleratzen zen, erreferente positibo bat zen eurentzat, eta norberaren esperientziak konpartitzeko espazio seguruak sortzen ziren. Gizon afrikarrak ere pozten ziren, ikerketa hori berak burutzeagatik, baina generoaren gaia jorratzeak gatazka batzuk ere sortu zizkien gizon afrikarrekin. Boluntarioekin, pertsonal teknikoekin eta erakundeekin arazoa arrazakeriari buruz mintzatzeko orduan nabaritu du. Ez zuten gai horretaz hitz egin nahi. Beltza izanda, bere aurrean inor ez da ausartu arrazakeria azaleratzen, eta etxean zaintzarako emakumeak kontratatzen dituztenengana joan denean ere, ez du lortu inork aitortzea emakume beltzei ez diela enplegurik ematen beltza izate hutsagatik. Hala ere, emakume beltzek sarritan yo no quiero negro bat jaso izan dute edonolako lana eskuratzeko garaian. Beltza izateak erantzun arrazistak jasotzeko aukera zaildu egin diola aipatu du.

      Beraz, ikerketak ez du ikertzailea edo ikertzaile-taldea soilik aldatzen edo mugiarazten, eragina ez da norabide bakarrekoa; elkarrizketatuengan eragina du galdetzen zaionak, eta ondorioak uzten ditu bere pentsamendu eta emozioetan, baita ingurukoenetan ere. Zentzu horretan, Gurrutxagak bere esperientzia kontatu digu: “Elkarrizketa horietan, elkarrizketatuez gain, haien ondorengoak ere egoten ziren. Eta elkarrizketok, batzuetan, baliagarriak ziren kontzientzia hartzeko: gerrak emakumeoi ere zuzenean eragin ziela jabetzeko; gerraren parte izan zirela aitortzeko; gaur arteko arrastoa utzi ziela ikusteko. Kuriosoa da, gainera, kontzientzia-hartzearen ibilbidea: anaiaren edo aitaren historia kontatzen hasten ziren lehenik, eta, gero, nik hainbat gauza banekizkiela konturatzen zirenean, orduan dena, den-dena, kontatzen hasten ziren. Tabu zitzaizkienak ere bai”. Ziurrenik Amagoiaren jarrerak, haiei entzuteko moduak, eta egoteko erak zuzenean eragin zuen konfiantza-sortze horretan, hitzekin bezainbeste transmititzen baita gorputzarekin.

      BILGUNE FEMINISTAko kideak ere, gogo-gorputzaren harremanari buruz jarduteko haria askatu du: “Guk ezagutza gure gogo-gorputzetatik sortzen dugu, ez soilik gure gogotik. Eraldaketak eragiteko egiten ditugun eztabaidetan pentsatzeaz gain sentitzen dugun horretan ere arreta jarri behar dugu. Prozesu kolektibo hauetan helburua ez da soilik burutik eztabaidatzea, baizik eta beste espazio batzuk sortzea kolektiboarentzat, beste momentu batzuk. Azkenean taldean sortzeak askoz ere zilegitasun gehiago ematen dio sortutakoari, baina prozesua zailagoa izan daiteke. Elementu gehiago hartu behar dira aintzat. Eta batzuetan, gerta liteke beharrezkoa izatea eztabaidatzen ari garen puntua bigarren planora pasa eta gutaz hitz egitea”. Argi utzi nahi izan du burua eta gorputzaren artean amildegi ikaragarria sortu dugula, eta horretan ere arreta jartzea ezinbestekoa dela.

      Amagoia Gurrutxagak ere lan-prozesuak osasunean nola eragin zion kontatu digu. Erakundeekin bizi izandako gatazkak hainbat tentsio eta urduritasun eragin zizkion, eta beldurra sentitu zuela ere aitortu digu, orduko jazartzaileen hainbat izen-abizen publiko egingo baitzituen. “Argitarapena: kristoren nerbioekin. Baina ez nengoen prest duela 80 urteko galtzaileen isiltasuna eta irabazleen zigorgabetasun sinbolikoa betikotzen dituen bizikidetza ereduaren araberako liburua argitaratzeko. Francoren eredua horixe zen, aizu!”. Larritasuna eta zorabioa sentitzen omen zituen liburua editatzen ari zela. “Zerbikaletan erasan zidan. Sekulako tentsioa izan zen. Jende pila batek sekula inori esan gabeko gauzak esanak zizkidan, eta ardura handiz bizi nuen hainbesteko eskuzabaltasun hura... Nik ezin dut liburu hau atera gabe utzi, pentsatzen nuen. Zor bat neukan haiekin. Agiriak lortu nituen, gainera, lekukotzek ziotena baieztatzeko. Atera egin behar zen”. Eta atera zuen. Bakarrik. Inongo erakunde ofizialen zigilurik gabe”.

      Argi dago isiltasuna erabaki politikoa dela, bizi garen gizarte-ordenaren ondorio zuzena. Elkarrengana hurbildu eta entzutea bera ekintza politikoa dela ondorioztatu dugu, isilarazitako horri pixkanaka-pixkanaka hotsa jartzeko. Ikerketa feministetan prozesuek duten pisua, eta prozesuak berak uzten duen emaitza azpimarratzeko Jeanne Rolanden hitz hauek gogoratu nahi ditugu: “Oso bidaia ederra izan da niretzat. Batzuetan gauza asko irakurtzen dituzu liburuetan, baina emakumeekin egotea eta haiek kontatzea… Hor sortzen den lotura oso estua da. Ahizpa hitzak niretzat beste zentzu bat hartu du oraingo honetan”. Guretzat ere lau elkarrizketa hauetan egindako bidaia emankorra izan da. Bost ahots hauek, lau ibilbide hauek egiteko bestelako moduak ere badirela ikusgarri egin dute, eta hainbat mugarri zehaztu dizkigute. Iragana oraina ere badela ikusi dugu Amagoiarekin, taldean lan egitearen aldarria ozen aireratu du Saioak. Mugako espazioak posible direla erakutsi dute Mariak eta Nereak. Baztertu eta isilarazi ditugunen aurrean entzungor ezin dugula segitu erakutsi digu Jeannek. Denek, aho batez, ikerketa feminista ardura sozialarekin eta jendartearen eraldaketarekin lotu dute ezinbestean. Baita guk ere. Bihotzez, mila esker bostoi.

[12] Bilgune Txikia BILGUNE FEMINISTAk duen asteroko egitura da. Hilabetean behin egiten dituen batzar ireki eta zabaletan hartutako erabakiak kudeatzeko egitura da.

3.
KORAPILATURIKO
MATAZA-HARIAK

      Elkarri entzun ondoren, galderak eta zalantzak trukatu ondoren, eta ekoizpen-kate zorotik askatzeko premiarekin bat egin ondoren, hainbat erronka aletu ditugu. Korapilo-sorta zehazterakoan, bidelagun izan ditugun kolektibo eta kideen ideiak geure egin ditugu, mapa kolektibo bat osatzeari begira. Nahi ala ez, oharkabean kasik, zirimiriaren antzera, abiaduraren kulturak busti egiten gaitu, adituen kulturak busti egiten gaitu, markaren kulturak busti egiten gaitu. Hezkuntza araututik, instituzio politikoetatik eta kultura mediatikotik sustaturiko zirimiri gogaikarria da. Ez dirudi laster atertuko duenik, are gotorrago (eta gotortuago) ari direlako jokatzen instituzio horiek guztiek. Batzuetan modu sotilean egiten badute ere, ikuspegi hori errotzea eta trinkotzea dute helburu. Horregatik, gu geu tantaz tanta blaitu ez gaitezen, eta zirimiri ikusezin hori ikusgarri egin dezagun, geure joerak birpentsatu behar ditugu, eta hamaika korapilo hauek askatzeko urratsak egin:

1. KORAPILOA. Ikerketaren harra, gizarte-eraldaketa sustatu. Ezinbestekoa da une oro galdera bat buruan kolpeka izatea: zertarako ikertu? Erauntsiak harrapa ez gaitzan, eta ikerketa-sistema arautuek oharkabean bultza ez gaitzaten, galdera hori buruan izatea ez ezik, galderari erantzun egokia ematea da gako nagusietako bat: izan ere, helburu politikoak gorpuzteko eta gizarte-eraldaketan eragiteko ezagutza sortzea izan behar dute helburu ikerketek. Helburu eraldatzaile horri eusteko indarra egin behar dugu, eta bide horretarantz lerratzeko oinarri trinkoak dira epistemologia eta metodologia feministak, harreman-sareak zein ikerketa-logikak auzitan jartzen dituztenak. Gizarte-eraldaketa eraginkorra izateko, akademian zein mugimendu sozialetan sorturiko ezagutzak praktika politiko bihurtu behar ditugu. Ezagutza ekinbide bihurtzen ez bada, eraldaketarako ahalmena galduko du. Ekitearen arduraz ari gara, beraz.

2. KORAPILOA. Tripak erakutsi. Gure ikerketen tripak konpartitu behar ditugu, prozesua kontatu behar dugu, gure kokalekua azaldu, hartzaileek guk ekoiztutako datuak eta diskurtsoak interpretatu ahal izateko. Metodologiak esplizitu eginda, egiteko moduek ere garrantzia eta ikusgarritasuna har dezakete, eta hala, adituak, interpretazioak zein diskurtsoak balioetsi ez ezik, egiteko moduak balioetsiko dituen kultura ere indar dezakegu.

3. KORAPILOA. Zubi-lana, zubigileak eta posizio hibridoak indartu. Eraginkortasun politikorako, elkartu behar dugu posizio hibridoa dugunok, militantzian eta unibertsitatean ari garenok, kolektibotasunetik posizio hibrido horietan sortzen diren gatazkak, arazoak eta deserosotasunak partekatzeko, baita posizio hibridoek sorturiko aukerak elkarrekin elikatzeko ere. Eragile bikoitz garen aldetik, ardura berezia dugu zubi-lan horretan, geuk ere sor ditzakegulako bi eremuen artean kokaturiko logika berriak.

4. KORAPILOA. Deserosotasuna elikatu. Ikerketa-prozesuaren inguruan gogoeta egitea ezinbestekoa da, baita prozesuan egoera deserosoak bilatzea ere. Ikerketa-prozesuaz gogoeta egitearekin ez dugu elikatu nahi zilborkeriarik, baizik eta ikerketa aktibistetan deserosotasunak gorpuzteko modua da. Bide horretatik, geure zaurgarritasunaz hausnarketa egiteko aukera ere badugu, eta zaurgarritasun horixe gaitasuntzat hartu, indargunetzat hartu (eta ez ahulgunetzat). Zaurgarritasuna lagungarria izango zaigu geure konpromisoa sendotzeari begira, eta ikerketak garatzerakoan pertsona ikertuekiko errespetuzko zein erantzukizunezko harremanak eraikitzeari begira.

5. KORAPILOA. Esperientziak intelektualizatzeko arriskua saihestu. Gaur egungo militante feministek autore teoriko feminista asko irakurtzen eta erabiltzen dituzte. Hori ona da, baina, garrantzia bera ematen al diogu kolektiboek eta kolektibotasunetik ekoizten dugun ezagutzari? Badirudi halako testu kolektiboak ez ditugula testu teorikotzat hartzen. Badirudi ezagutzak adituengandik jaso behar ditugula egiazko ezagutza izan dadin. Esperientzien teorizazioa ezin dugu bakarrik adituen esku utzi, esperientziak intelektualizatzeko arriskua dakar eta.

6. KORAPILOA. Elkarrekin pentsatzearen ahalmenaz jabetu. Lan-munduak, gizarte-egiturek eta denboraren kudeaketak zaildu egin nahi digu eztabaida kolektiboak gorpuzteko guneak eta uneak sortzea. Baina, elkarrekin pentsatzeko guneak eta uneak sortzea dugu erronka nagusietariko bat, elkar elikatzeko, eta batez ere ekarpenak zein gogoetak elkarrekin josteko. Izan ere, 1 + 1 ez baita beti 2, kolektiboki pentsatzeak biderkatzen dituelako ahaleginak, begiradak eta esperientziak. Eta batez ere kolektiboki pentsatzeak eta ekiteak logika kolektiboak gorpuzten dituelako lehen unetik beretik.

7. KORAPILOA. Ezagutza sortzeko zirkuitu komunitarioak eraiki. Zer edo zer ezagutza kontsideratzeko, beharrezkoa da hori ezagutzatzat balioztatuko duen komunitate bat egotea. Zirkuitu-motez pentsatzea, beraz, ezinbestekoa da. Nork-nondik kulturatik nork-nondik-non-zer-norekin-nora-nola kultura osatuago batera igaro gaitezen, harreman eta sareen nolakotasunak hartu behar ditugu, norabide bakarreko ezagutza-zirkuituak saihesteko.

8. KORAPILOA. Aitortza-logikak auzitan jarri. Zirkuitu komunitarioak sendotzean, asmatu beharko dugu legitimitaterako eta erreferentzialtasunerako bide berriak sortzen. Badugu erronkarik hor: izen-abizenen eta anonimotasunaren arteko eremu bat egituratzea, ezagutza jabetza baten modura trukatzen ez duena (pribatizaziorako, monopolizaziorako eta apropiaziorako joerak baztertzeko). Baina, aldi berean, aitortzarako bide berriak sortzen dituena (kolektibotasunaren mesedetan).

9. KORAPILOA. Denbora zaindu. Denboraren kudeaketa funtsezko auzia da ikerketa-prozesuez eta ikerketa-jardunaz ari garela. Instituzioek epemuga estuak ezarri ohi dituzte, eta azkartasuna saritzen dute; baina, denboraren logika horrek ikertzaileak kateatu egiten ditu, eta ikerketa beste jardun batzuekin bateragarri izatea oztopatu (militantzia, aisialdia, norberaren zaintza, komunitatearen zaintza…). Ikerketa-prozesuak bizigarri egitea da helburu, morrontza bihur ez dadin, eta posizio hibridoak zein babes-sareak ere indar daitezen.

10. KORAPILOA. Babes-sareak sendotu. Ikerketa-prozesuak arintzeko, eta baita ikuspegi kolektiboa ez galtzeko ere, babes-sareak eraikitzea premiazkoa da. Ulerturik ikerketa militanteek helburutzat gizarte-eraldaketa dutela, hortaz, helburu kolektibo bati erantzuten diotela, elkarri laguntzeko bitartekoak jartzea garrantzitsua da. Are gehiago, elkarri lagundu behar diogula onartzeak berak, adituaren eta ikertzailearen autonomia hori auzitan jartzen du. Ikertzaileok zein militanteok elkar babesteko eta elkar elikatzeko sareak sortzen baldin baditugu, instituzioek arauturiko logika hierarkiko eta automatak hausten arituko gara.

11. KORAPILOA. Hedatzeko forma berriak. Abiadura dela eta, edo ikerketa-prozesuak luze direlako, batzuetan ikerketaren hedapenari ez zaio hainbesteko garrantzirik ematen: hedapena ere, zalantzarik gabe, ikerketaren beste urrats bat da. Horregatik, hedapen hori nola egin birpentsatu behar dugu. Unibertsitate-eremuak artikulu akademikoak egitera bideratzen ditu ikertzaileak; formatu oso itxiak eta zurrunak izaten dira, konbentzio zehatzak dituztenak. Kate horretatik askatu behar dugu geure burua, eta formatu berriei beldurra galdu behar diegu. Artikulu akademikoez besteko formatuetan arakatu behar dugu: fanzineak, liburuxkak, komikiak… Sortzaileagoak izan behar dugu, ez baitago ezagutza adierazteko formatu egoki bakarra. Orokorrean, testuaren euskarria erabiltzen dugu, baina, egon badaude ezagutza sortzeko bestelako formatuak ere: esaterako, narratiba bisualak.

      Hedatzeko euskarriez gain, hedapena egiteko espazioek eta moduek ere badute garrantzirik. Hedapena ikerketa-prozesuaren beste urrats bat bada, hedapen-ekintzek gogoeta kolektiborako guneak eta uneak sortzea garrantzitsua da, elkarrekin pentsatzen segitzeko, ikerketaren emaitzetan zirrikitu berriak antzemateko, edo galdera berriak proposatzeko.

      Asebeterik, pozik, erronka-sortak korapiloak estutu dizkigulako. Zer pentsatua eta zer gogoetatua bildu ondoren, badugu zer egina. Hamaika erronka, hamaika egiteko.

      Liburuxka honetako hari-matazaren inguruan desadostasunak, galderak eta kezkak sortuko zitzaizkizun. Akaso hamabigarren korapiloa zirriborratu duzu jada, edo baten bat askatzeko bidezidorra irudikatu duzu. Ideiek ihes egin aurretik, ez itxi liburuxka eta arkatza hartu. Zikindu orri zuriak eta hari berriak josi. Izango dugu aukera, egon ziur, han edo hemen, zure susmoak eta zure iritziak mataza honetara biltzeko.