EUSKAL HERRIKO BILGUNE FEMINISTA

EMAGIN

Araka ditzagun gure bazterrak

kritika dekolonialak zeharkaturiko ibilbide bat

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2022 Euskal Herriko Bilgune Feminista

© 2022 Emagin

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2022ko apirila

Edizio hau: 2022ko apirila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

ESKERTZA

      Liburu honen lehen orrialdea gurekin batera bidea urratu, osatu eta irauli dutenei geure esker ona adieraztera dator.

      Lehen esker onak Bilgune Feminista osatzen dugun askotariko kideontzat da, atzokoentzat eta gaurkoentzat, pentsamendu kolektibo horretatik abiatzen dira hemen esandakoak eta jasotakoak.

      Eskerrik asko ere gure VIII. Topaketa Feministetan parte hartu zutenei, Mugimendu Feministako kideei eta bereziki mugimendu antiarrazistan eta dekolonialean borrokan dabiltzan gure aliatu feministei. Mila esker egindako interpelazio guztiengatik, eragindako klak bakoitzagatik eta gure posizioak mugiarazteagatik.

      Aipamen berezia egin nahi diegu Mujeres del Mundoko kideei, beraien esperientziak eta praktika dekolonialen beharra gurekin konpartitzeagatik. Bidea luzea da, baina jada ibilian gabiltza.

      Bukatzeko, eskerrik asko Susa argitaletxeari LISIPE bilduman gure ekarpena egiteko aukera emateagatik. Baita Iratzar Fundazioari ere, Uhinak Bekaren bitartez liburu hau posible izatea laguntzeagatik.

      Azken hitzak liburu honen idazketan eta orrazketan ibili diren emakume* feministei, jakintzak gutasunetik eraiki daitezkeela erakusteagatik.

1.
SARRERA

      Hogei urte daramatzagu kasik Euskal Herriko Bilgune Feministako (EHBF)[1] kideok eta Emagin[2] elkarteko kideok herri feminista bat marrazteko hausnarketa, ekimen eta proposamenak garatzen, eta horiek guztiak zuritasunetik garatu ditugu, geure kokaleku zuritik eta mendebaldarretik harilkatu ditugu. Hori da oraindik ere EHBFren eta Emaginen kokaleku nagusia, eta azken aldian botere-posizio hori birpentsatzeko eta desplazatzeko ariketa kolektiboa egiten ari gara. LISIPEren 11. zenbaki honetan gure begirada zabaltzeko aukerak egoki baliatzen saiatu gara, eta bidean topatu ditugun feministen ekarpenei, interpelazioei eta kritikei esker, marraztu nahi dugun herri hori askotariko kolorez eta formez osatzen ahalegintzen ari gara.

      Ez da ariketa erraza gai honen inguruan hitza hartzea, ezta horretarako kokaleku egokia topatzea ere. Umiltasunetik egiten dugu, dena entzuteko eta dena ikasteko daukagula jakitun, arrazakeriak eta kolonialismoak eragindako biolentzia ez baitugu lehen lerrotik pairatu liburu hau idazten dugun kideok, edo, behintzat, biolentzia horren kolpe bortitzenak beste batzuek nola jasotzen dituzten ikusi dugulako. Dekolonialitatearen[3] ibilbide emantzipatzaileari euskal feminista moduan ekarpena egiteko dugun arduratik hitz egiten dugu, bidean egin ditugun bilaketek, izan ditugun bizipenek, interpelazioek, harremanek, jasotako formazioak eta eskarmentuak eskainitako autoritatea geure buruari aitortuz. Eta deserosotasunari eta kontraesanari iskin egin gabe, bertan gordetzen direlako korapiloak askatzeko bidezidorrik interesgarrienak. Askotariko begiradak gorpuzten, arrazakeria izendatzen eta gatazka politizatzen irakatsi diguten konpa migratzaile eta arrazializatuak dira gure erreferente nagusiak birkokatze-prozesu honetan. Bihoakie haiei geure aitortza eta eskerrik beroenak.

      Emakume*[4] migratzaile eta arrazializatu[5] asko dira Euskal Herriko Mugimendu Feministaren sareen parte. Horri esker elkarlanean sortu ditugu elkar ezagutzeko eta aitortzeko topalekuak, elkarrengandik ikasteko prozesuak, gure arteko bereizkeriak eta aniztasunak kontzienteki lantzeko metodologiak. Horretaz gain, emakume* migratzaile eta arrazializatu asko espazio propioetan —ez mistoetan— antolatu dira eta ikuspegi zein praktika dekolonialen beharra jarri dute mahai gainean. Emakume* euskaldun zuriak interpelatu gaituzte hainbat gatazkaz ohartarazteko, besteak beste: gure jendartean eta erakundeetan dagoen arrazakeriaz, zuri izateagatik ditugun pribilegioez, eta tutoretzarik gabeko aliantza feministak eraikitzeko premiaz. Inpugnazio dekolonial horrek galdera, marko eta formula berrien bila jarri gaitu, eta horretan ari gara.

      Erantzunak baino, galderaz betetako maleta dakargu. Zein da arrazakeriaren aurkako borrokan egin behar dugun ekarpena, eta zer da emakume* euskaldun zurioi ez dagokiguna? Nolako zubi edo aliantzak eraiki behar ditugu feminismoan emakume* migratzaile eta arrazializatuekin? Nolako agenda? Zeintzuk dira herri ukatu moduan ditugun erronkak? Nolakoa litzateke Euskal Herri dekoloniala? Borroka antiarrazistan eta antiinperialistan, zein da euskal feminismotik jorratzen segi behar dugun bidea? Arrazakeria-egoeren eta deshumanizazio basatiaren aurrean, zein da gure posizio politikoa eta praktika feminista?

      2008an Tolosan “Biluztuz jantzi” Euskal Herriko Emakume* Abertzaleon IV. Topaketa Feministak antolatu genituen identitateen eztabaidara salto egiteko. Aurrera begirako ibilbidean mugarri izan ziren. Leiho berria ireki genuen, eta EHBFk gorpuztu duen jarrera bat hortxe hasi zen zizelkatzen: diskurtso zein praktika ezberdinetatik edatearena; subjektu ezberdinak entzuteko, irakurtzeko eta ikasteko gogoa edukitzearena; ezezaguna den horri beldurra kentzen hasteko prest egotearena. Gogoeta hartan lan egiteko estilo berritu bat agertu genuen, irekiera eta prestasuna oinarri izan dituena. Ziur gaude, besteak beste, horrek ekarri gaituela honaino; alegia, mugimendu feministaren barruan eta askotariko eragile sozial eta politikoentzat mintzakide izatera, proposamen politikoak egituratzera eta egokitzera, inguruan dauden beharrak jasota eta irakurketa kritiko bat eginez, lekuz aldatzera, barrutik kanpora eta alderantziz, joan-etorrian. Kolektiboan hausnartzeko eta sortzeko espazioak izan dira EHBFk antolatutako Topaketa Feministak, aukera eman digutenak entzuteko, jasotzeko, itzultzeko eta adierazteko. Ildo berean, horretarako baliatu nahi izan ditugu 2020ko “Araka ditzagun gure bazterrak” Emakume* Abertzaleon VIII. Topaketak[6] ere, interpelazio dekolonialaren aurrean birkokatzeko, bestetasuna nola eraikitzen dugun argitzeko eta bestela pentsatzeko, lengoaia xehatzeko, gure egiak auzitan jartzeko eta, hala, proposamen gaurkotuak egiteko.

      Begirada dekolonialean arreta jarri nahian gabiltza, eta horretarako azken hamarkadan bizitako esperientzia eta hausnarketa desberdinak ditugu oinarri. EHBFko eta Emagineko kideoi egoera desberdin askotan egin digu klak buruak, bat-batean, ordura arte ikusezina zitzaigun bidegabekeria batez ohartu bagina bezala. Klak kolektiboak izan ditugu, mugarriak izan diren gertaerek eraginda, baita klak pertsonalak ere. Deseroso sentiarazi gaituzte, amorrarazi, azkura eragin digute eta errotuta genituen uste batzuk ere eraitsi dizkigute. Ezinegonak mugituta, gure begiradaren bazterrak eta albo-kalteak erdigunera ekartzeko lanean ari gara. Dekolonialitateaz hitz egitean pertsonak datozkigu burura, momentu batean gure burbuila zuritik atera eta klak eginarazi digutenak; baita Bidasoa aldeko muga ere, esanahi anitz baititu geografia horrek; espetxeak; edo korporazio handien kontrako borrokak... Ikusten ez dugun baina hor sumatzen dugun zerbait da.

      Duela gutxira arte ez dugu dekolonialitateaz hitz egin, baina presentzia handia izan du gurean aliantza berriak sortzeko nahiak, enpatia erradikalaren eta entzuketa aktiboaren beharrak, gure iragana eta genealogiak berreskuratzeko desioak eta, funtsean, gure oinarri ideologikoak birdefinitzeko behar praktikoak; azken aldian, bereziki, nazioari lotutako ardatzean. Izan ere, nazio-borrokaren altzoan hamaika gai jorratu izan ditugu EHBFren azken ia hogei urteotan, esaterako, euskal kultura eta feminismoa, herritartasun-eredua, euskara, emakume* presoen egoera, gatazka politiko armatua, bakegintza, burujabetza eta estatugintza feminista. Halaber, nazioa jatorriarekin eta kulturarekin lotu izan dugu, nazio-zapalkuntzaren esanahia bera zabaltzeko saiakeran. Aspaldidanik sumatzen baikenuen letra larriz idazten den nazio-gatazkan, sarritan, ez ditugula jaso gure herrian dauden bestelako gatazka nazionalak. Burujabetzaren errezetan subjektu eta osagai berriak sartu ditugu (minen osatze kolektiboa, zaintza-lanak edo desira eta autodefentsa, kasu), nazio-askapenerako borrokaren edota nazio-eraikuntzaren markoa irekitzeko ahaleginean; (euskal) herrigintza dibertsifikatzeak bidea emakume* gehiagorentzat irisgarria egingo zuelakoan. Hauxe adierazi genuen 2014ko Emakume* Abertzaleon Topaketa Feministetan, Ondarroan, aurkeztu genuen Bagoaz Euskal Herriaren burujabetza feministarantz! ponentzian, trantsizio feminista ezaugarritzean:

      Euskal Herrian bizi eta lan egiten duten pertsona orori zuzenduta egon behar du, bakoitzaren berezitasuna oinarri, guztiontzako aukera berdinak eskaintzen dituena. Era berean, gure lurraldean dagoen ondare kultural, linguistiko eta naturala gozatzeko eta mantentzeko dugun arduratik abiatuko da. Nazio gatazkari irtenbide emango dion proposamena izan behar du. Intersekzionalitatetik abiatuta, irekia eta dinamikoa, adostuta eta elkarlanean oinarrituta, erakunde publikoetan zein herritarren autoantolakuntza eragitera bideratuta (EHBF, 2015eko otsaila, Bagoaz Euskal Herriaren Burujabetza Feministarantz! txostena).

      Internazionalismoa izan da, herri-zapalkuntzari lotuta, landu dugun lerro garrantzitsuetako bat. Gure herriak bizi duen ukazioa menderakuntza-kate global baten barruan irakurri dugu. Internazionalismoak herrien menderakuntzaren izaera global hori izan du ardatz, eta herrien arteko elkartasuna sustatu du. Eragina izan du emakume* abertzale eta feministongan. Emakume* internazionalista askok beste herrietako borrokak indartu dituzte, bertako emakumeekin* sare feministak josita. Bestela ere, euskal kulturan emakume* sortzaile askok garatu dituzte herri zapalduekiko elkartasun-mezuak. Euskal Herrian ezker abertzaleak sustatu duen izaera antikolonialistarekin bat egin dute mugimendu internazionalistek, “hamaika herri, borroka bakarra” leloak laburbiltzen duenez, okupatutako herriekiko eta herri-erresistentziekiko elkartasuna piztuz. Dudarik gabe, euskal feminismoak mugimendu horietatik edan du eta mugimenduok elikatu ditu.

      Alta, herri-elkartasun horrek gehienetan ez ditu kontuan hartu gure herrian bertan dauden migrazio-egoerak edota biolentzia arrazistak. Egoera deseroso batzuek eraman gaituzte errealitate horien kontzientzia hartzera: etxeko langileen lan-baldintzak eta bizi-baldintzak ezagutu ondoren, emakume* migratzaileekin foroak partekatu ondoren, gure etxera bueltatu, eta jabetu gara emakume* horiexek direla zaintza-lanetan baldintza oso kaskarretan daudenak, geure sare hurbiletan, geure familia-testuinguruetan. Egoera horietan gure baitan gertaturiko haustura txiki-handiak trakzio bilakatu dira antikolonialismotik dekolonialitaterantz mugitzeko. Bide ezezagun hori urratzean, ikusten ez dugun hori begiratzen asmatzeko angeluen eta sakoneraren bila gabiltza.

      Mugarria izan zen 2016an Angela Davisek Euskal Herrira egindako bisita[7]. Harekin solasean hizpide izan genituen zapalkuntzen gurutzaketak, aliantzak, lidergo eta boterea edota espetxea. Baina orduan ez genuen bereziki arrazakerian sakondu, ez eta bertako atzerritartasun-politiketan, eurozentrismoan ere ez, eta ez genituen pribilegio zuriak ere ezbaian jarri. Bada, bost urte hauetan arrazakeriaren aurkako borrokan euskal feminista moduan posizionamendu politikoa sendotzeko urratsak egin ditugu. Ez dira alferrik gertatu 2018 eta 2019ko greba feministetan lortutako askotariko subjektuen arteko hartu-emanak, Mugimendu Antiarrazisten eta Harrera sareen borrokak, Irun eta Hendaia arteko mugan ikusi ditugun muturreko deshumanizazio-egoera lotsagarriak, “Salda badago” Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetako mahai dekoloniala, edo Emakumeen Mundu Martxak (EMM)[8] mugaren eta transnazionalen aurka eginiko ekintzak. Horrek guztiak inpaktuak eta zurrunbiloak eragin dizkigu erraietan, eta ezinbestean mugiarazi gaitu.

      Gure feminismoa janzten segitzeko beste biluzte-ariketa bat duzue liburuxka hau. Behintzat azken bost urteetako hausnarketa-prozesu partekatu baten sistematizazioa izan nahi du. Hemen jasotzen dena EHBFk eta Emaginek antolaturiko hamaika eztabaida-guneetan, tailerretan, hitzaldietan, eta barne-gogoetetan sortu da; beraz, askotariko ahotsez eraikitako kontakizun kolektiboa da.

      Dekolonialitatearen eztabaidak nondik nora zeharkatu gaituen azaleratzeko, lau geltoki nagusitan osatu dugu ibilbide hau: lehen geltokian, gure ibilbide kolektibo nahiz pertsonalean bizi izan ditugun egoera zenbaitek eragindako klak horiek (haustura-egoera horiek) bildu ditugu eta arrakala horiek eragindako sentsazioak batu (ikus 2.1. atala); bigarren geltokian, klak horiek eragindako jakin-minetik zein deserosotasunetatik abiatuta, gure jardun feminista janzteko egin ditugun hausnarketak, ekimenak, aliantzak eta esperientziak jaso ditugu (ikus 2.2. atala); hirugarren geltokian, “Araka ditzagun gure bazterrak” Emakume* Abertzaleon VIII. Topaketa Feministetako kronika jaso dugu; eta azkenik, laugarren geltokian, aurrera begira jarri gara, etorkizuneko lan-lerroak, asmoak eta praktika eraldatzaileak zirriborratzen hasteko. Diskurtso eta teoria akademikoetatik ere edan dugun arren, esperientzia kolektiboek eta gorpuztuek zeharkaturiko hausnarketa josi dugu liburuxka honetan. Izan ere, ezagutza eraikitzeko praktika kolektiboa izan dugu ardatz, eta askotariko iturrietatik joan gara geure diskurtsoak eta ikuspegiak eraikitzen (eztabaidak, bilerak, ahozko elkarrizketak, berrikuspen teorikoak...).

      Guztientzat askatzailea den feminismoa artikulatzea da gure azken helburua. Feminismoa, gaur egun, masa mugimendu politiko bilakatzearekin batera, emantzipazio kolektiborako tresnak sortzen jarraitu nahi badu, bere teoriak eta praktikak etengabe berrikusi behar ditu. Arrakala handia bizi dugu oraindik teoriaren eta praktikaren artean, baina bidea egiten segitu nahi dugu, geure burbuila zuriak lehertuz eta arnasa euskaraz hartzen jarraituz. Egiturazkoak diren arrazakeriari nahiz herri-zapalkuntzari, elkarrekin aurre egiteko gu komun eta askotarikoa eraikitzea dugu xede. Bidea egiten segitu nahi dugu Euskal Herri feminista eta antiarrazista eraikitzeko. Euskal Herriko Mugimendu Feministak prekarizatutako eta zapaldutako gehiengo sozialei ahotsa ematea premiazkoa da; eta mugimendu masiboa eta eraldatzailea izan dadin, erdigunean jarri behar ditu jendartearen bazter zabaletako auziak, gatazkak eta bortxak. Araka ditzagun, araka, gure bazterrak, lanbroak ezkutatzen dizkigunean.

[1]   Euskal Herriko Bilgune Feminista 2002an sortutako nazio mailako erakunde feminista eta abertzalea da, esparru ugaritako emakume* askoren eta askotarikoen hausnarketatik sortutako egitasmoa.

[2]   Emagin elkarteak pentsamendu kritiko feminista sustatzen du. Jendarte-eraldaketaren alde lan egiten du, eta horretarako prozedura feministak erabiltzen ditu oinarrizko hiru lan-esparru hauetan: Formakuntza, Ikerketa eta Ekoizpena.

[3]   Deskolonizazioa lurralde batek koloniaren mendekotasun politikotik askatzeko egiten duen prozesua da. Postkolonialitateak, aldiz, kolonialitatearen logikak salatzea du helburu. Kolonialitateak kolonialismoak eraikitako kultur logikei eta epistemologiei egiten die erreferentzia, kolonialismoa eraitsi den lekuetan ere irauten duenak, kolonialismoak erroetaraino sustraituriko mundu-ikuskerak eraiki baititu, eta hain zuzen ere, kolonizazioaren osteko arrasto epistemologiko horiek identifikatzea eta salatzea du helburu postkolonialitateak, betiere modernitatearen auziari lotuta garaturikoak. Dekolonialitatea harantzago doa, eta subjektu eta komunitate kolonizaturikoak askatzeko modernitatearen parametroetatik eta eztabaidetatik askatzea du helburu, bestelako epistemologia alternatibo eta emantzipatzaileak eraikitzeko. Kontzeptu horietan sakontzeko ikus Gomez Velez et al., 2017.

[4]   Emakume kategoria erabiltzen jarraitzen dugu gure egungo errealitatean politikoki eragiteko oraindik baliagarria delakoan, nahiz eta sexu-genero sistemak markatzen duen binomioaz gaindi bizipen, ibilbide, ahalmen eta identitate askotarikoak ere bagaren (bollerak, transak…) eta horiek ere bildu nahian emakume* erabiltzen dugu.

[5]   Bi errealitate hauek batera aipatzen ditugun arren, ez ditugu migratzaile eta arrazializatutako kideak berdindu nahi. Izan ere, badaude arrazializatuak ez diren herritar migratzaileak, zuriak; eta migratzaileak ez diren herritar arrazializatuak, Euskal Herrian jaiotakoak. Batera aipatzen ditugu ulertzen dugulako biak direla kolonialitateak zeharkatutako esperientziak.

[6]   Topaketak 2020ko abenduaren 12an egin ziren, “Araka ditzagun gure bazterrak, lanbroak ezkutatzen dizkigunak” lemapean.

[7]   2016ko otsailean Angela Davis ekintzaile afroamerikarra Euskal Herrira etorri zen, espetxearen auziaz gogoeta egiteko hainbat ekitalditan, eta Free Otegi dinamikarekin bat egiteko. Estibaliz de Miguelek Berrian 2017ko urtarrilaren 24ko iritzi-artikulu batean adierazi bezala, Angela Davisek bisita hartan “Kartzeletako abolizionismoaren eta gizarteko zenbait ardatzekiko (genero, arraza, klase…) loturaren inguruko eztabaida egiteko gonbita zabaldu zigun”. Lehen urratsetan batez ere gonbidapen haren lehen aldarritik egin genuen tira, espetxearen inguruko gogoetetara hurbildu ginen, eta urteek aurrera egin ahala, bigarren aldarritik tiraka ari gara, ardatz horien arteko loturek geure praktikak zeharka ditzaten, geure diskurtsoak zeharka ditzaten.

[8]   Euskal Herriko Emakumeen Mundu Martxa Euskal Herriko plataforma feminista bat da. Bertan talde feministek, sindikatuek eta eragile sozialek parte hartzen dute. 2003an eratu zen, mundu mailako lehen Emakumeen Mundu Martxaren ostean. Herriz herri eztabaida prozesu bat abian jarri, eta Euskal Herriko Emakumeen Eskubide Gutuna adostu zen. Geroztik, Euskal Herriko hainbat prozesu feministatan parte hartu du, eztabaidak abian jarri ditu eta ekintza feministak garatu ditu.

2.
NOLA HELDU GARA TOPAKETETARAINO?

      Sarreran aipatu bezala, EHBF eta Emagineko kideok ia hogei urteko ibilbidea egin dugu Euskal Herri feminista egikaritu nahian. Bide horretan, hainbat deserosotasunek mugiarazi gaituzte eta gure begirada zabaltzen lagundu digute. Ez da ariketa erraza izaten, ordea, norbere kontraesanak aurrez aurre topatzea, eta pribilegiozko posizio horretaz jabetzea, agerian gelditzen baita eragindako mina. Guk geuk ere bestelako min batzuk baditugunez, hauxe dugu gakoa: elkarren ondoan jarri, eta min horiek nola atenditu, nola aitortu, nola hartu horien guztien ardura modu kolektiboan nahiz pertsonalean.

      Atal honetan, gure begirada ikuspegi dekolonialaz bustitzen lagundu diguten bizi-esperientziak, talkak eta formazioak bildu ditugu, guztiak ere baliagarriak egin zaizkigunak Euskal Herriko Emakume* Abertzaleen VIII. Topaketetan gure bazterrak arakatzen jarraitzeko.

2.1.
Gure kontraesanez
lokaztutako bazterrak

      Bizitako haustura-une horietan barrena egingo dugun ibilbidea lehen aipatutako Angela Davisek 2016an Euskal Herrian egindako bisitatik abiatuko dugu. EHBFko kideok IPESek[9] eta Ipar Hegoak[10] antolatutako hainbat jardunalditan parte hartzeko aukera izan genuen, eta indarrez eta emozioz bete gintuen mahai-inguru batean gure hausnarketak konpartitzeak, baita Angela Davisenak zuzenean jasotzeak ere. Burujabetza feministaz, nazio-eraikuntzaz, subjektu politikoez eta espetxeen abolizioaz aritu ginen ordukoan, eta Angela Davisen Emakumeak, arraza eta klasea liburua euskarara ekarri berria izanda, zapalkuntza hirukoitzaren gogoetan sakonduz “euskaldunak Europako beltzak” garela esatera ausartu ginen beste behin. Izan ere, beltzen kontrako arrazakeria, gure herriaren kontrako zapalkuntzarekin alderatzeko joera ez da berria, badituelako antzekotasun batzuk: besteak beste, errepresioa, espetxea, muntaia polizialak, eta kultur adierazpenen kontrako jazarpena. Eta antzekotasun horiek akuilu izanda, “black lives matter” leloa geurera ekarrita “basque lives matter” ere aldarrikatzera ausartu gara makroepaiketa jakin batzuetan.

      Tentuz ibili behar da, ordea, gauzak gehiegi sinplifikatzearekin, edo sortzen diren analogiekin. Izan ere, Europaren erdian kokatutako gure herri zapalduak baditu kolonialitatearen ajeak, nahiz eta historikoki borroka antikolonialak eta elkartasun internazionalista ezkerreko mugimenduen jardunaren ildo garrantzitsu izan diren. Ondorioz, egiturazko pribilegio-egoerek maiz itsutu egiten gaituzte, eta ikusezin egiten zaizkigu geure herri eta hirietan gertatzen diren diskriminazio-egoera ugari. Izan ere, egun harrigarria egiten zaigu une hartako publikoaren zuritasun orokortua, ordukoan kasik oharkabean bizi izan genuena. Hausnarketa hori kezkatzekoa bada ere, izan bada geure posizioa mugitu izanaren adierazle. Itsutze hori arrakalatzeko ariketa kolektiboa egiten ari gara, biolentzia arrazista argi izendatzen has gaitezen, eta bortxa hori ahalbidetzen duen isiltasunaz eta pasibitateaz beste egiteko.

      Angela Davisekin izandako solasaldiak, beraz, askotariko zapalkuntzez aritzeko parada izateaz gain, gurean, arrazakeriaren eta dekolonialitatearen inguruan ditugun erronkez jabetzeko lorratzak ere eman zizkigun, gure zuritasuna agerian utzi ondoren. Angela Davisen bisitaren ostean Kattalin Minerrek Berrian idatzitako “Ez gara beltzak” artikulua ezin argigarriagoa izan zen, une hartan bizitako klak edo haustura-une bat irudikatzen baitu guretzat ere:

      Emakume asko Davisen bueltan, baina bada detaile bat zeharo harritu nauena eta kontua da beltzik ez dudala inon ikusi. Pentsa genezake ez dagoela beltzik gure artean. Baina egia dena da badagoela beltz feminista, latina feminista, eta mila koloretako emakume feminista pila Euskal Herrian. Are gehiago, emakume arrazializatu feminista eta euskaltzaleak badaudela, kartzela ezagutzen dutenak, eta asko independentistak gainera. Agian ahaztu egin zitzaigun haien ekarpena zein izan zitekeen. Hortaz, dirudienez, Angela gure laguna da bai, baina lagun beltz gutxi dugu akaso, militatzeko, dantzara elkarrekin joateko.

      Pentsatu dut izan litekeela beltz hori gurean euskaldun horrekin aldatu dugulako. Alegia, gure belztasuna nazio zapalkuntza eta hizkuntza gutxituarekin ordezkatu dugula.

      Baina hala ere ez dakit ni neu ote naizen, baina kontuz ibili behar genukeela uste dut alderaketa horiekin; izan ere, bistaratzen baitzait euskalduna bere horretan oso zuria dela oraindik. Garela. Zuriegia eta europarra beltza eta hegoaldekoa izateak pisu handiegia duen mundu batean. Balio diezagula, hortaz, Davisen bisitaren ajeak geure buruei bistazo bat eman eta gure zuritasuna, gizontasuna eta klase-ertain heterosexualtasuna errebisatzeko behintzat. (Berria, 2016-02-12).

      Klak gehiago behar izan ditugu, ibilian-ibilian, gure posizioaren konplexutasunaz jabetzeko eta helburu horrekin 2021eko udaberrian, Emaginen eskutik Ziordian antolaturiko formakuntza asteburuan,[11] “Noiz konturatu zinen zuria zarela?” galdera luzatu genien bilgunekideei. Une horretan bizitako klak ugari edo kontzientzia-hartze une ugari jaso genituen, eta gutako askok atzerrira egindako bidaietan bizitakoez hitz egin genuen. Desberdina izate hutsak eragindako deserosotasuna aipatu zuten askok, haserrea eta nekea eragin zizkiela, nahiz eta jakin mespretxurik edo gutxiespenik gabeko “desberdintasuna” zela.

      Egona nintzen Dominikar Errepublika, Guatemala eta Kolonbian eta guztietan turista europar zuria nintzen bertakoentzat. Atseginak eta adeitsuak ziren nirekin; gutxi-asko Kuba ezberdina da, ordea; lehendabizikoz esplizitatzen zen turista zuriok desberdin tratatzen gintuztela bertakoen moneta ezberdindu batekin eta prezio altuagoekin. Haserretu egin ninduen horrek, lapurtzen ari zirela sentitzen nuen. Zergatik ordaindu behar dut nik gehiago? Euskal Herrira itzuli eta lagun kubatar bati kontatu nion esperientzia: “¿Qué te crees? Kubatarrek hala jarduten dute ahaldunduta daudelako”, erantzun zidan. Euren herria saltzen ez dutelako... Klak! Erresistentzia eta justizia sozialerako neurri bat zena nik diskriminazio gisa ulertu nuen.

      Bestalde, gutako askok hartu dugu parte Askapenaren brigada internazionalistetan, internazionalismoa eta herri zapalduen arteko elkartasuna borroka-lerro garrantzitsu izan baitira gure mugimenduan. Eta Erasmus bekarekin nahiz GKEen eskutik bidaiatu duenik ere bada. Han ikusitakoek klak ugari utzi dituzte gugan.

      Julieta Paredes feminista komunitarioarekin solasaldia izan genuen eta nahiko modu zuzenean azaleratu zigun ez zela eroso sentitzen feminista europar zuriekin hitz egiten. Gure feminismoak ez zituela haiek ordezkatzen. Momentu horretan ez genuen ulertzen esan nahi ziguna, guk euskaldun zapaldutzat genuen geure burua eta azaldu nahi genion gu ez ginela besteak bezalakoak. Egun hartan amorruz atera ginen eta amorru horrek luze iraun zidan. Gerora ulertu nituen bere hitzak eta begiak ireki zizkidan. Brigada guztian zehar ere interpelatuak izan ginen.

* * *

      Benetan ikaspen handiak bizi izan nituen, lehen aldiz pribilegio zuriari buruz hitz egin zidaten. Mendebaldeko mundu-ikuskera hegemonikoa… Eta horren aurrean Bolivian garatutako prozesu emantzipatzailea ezagutu genuen (hizkuntza, justizia, gobernua…). Bestelako kosmobisioak ezagutu genituen (aimarak kasu).

* * *

      Bahiako Salvadorreko (Brasil) ospitalean lanean ari nintzela lankide espainiar bat kexaka ari zen bertako “antolakuntza faltaz”. Higiene falta, puntualtasun falta, gelditasuna, desordena… Ez zuela ulertzen horrela nola funtziona zezaketen. Bertako brasildar batek isilik entzun zuen guztia eta amaitzean hauxe bota zion:

      “Hona etorri zineten duela urte batzuk bertako kultura, funtzionatzeko era… dena, suntsitu eta desagertzeraino. Afrikatik ekarri gintuzuen esklabo eta gure sinesmen, jakinduria eta ohitura guztiak zigortu zenituzten. Dena hankaz gora jarri diguzue eta orain hona kexatzera eta gauzak nola egin azaltzera etorri behar duzue?”. Lekuz kanpo eta lotsatuta sentitu nintzen eta han zer egiten nuen galdetu nion neure buruari. Momentu batzuetan izandako “superioritate moralaz” eta “aitakeriaz” jabetu nintzen.

* * *

      Txikitan ahizparen Mekaguen el kinto centenario kamiseta oso gogoan izan dut. Baita kanpaina horretan aldarrikatzen zen mezua ere. Gaztetan, unibertsitatearekin Hego Amerikara bizitzera joateko aukera izan nuen sei hilabetez. Hantxe lagunak egin nituen eta halako batean, parranda giroan, abesti bat jarri zuten. Abestiak (ez dut letra zehazki oroitzen), horrelako zerbait esaten zuen. “Kolonizadoreak alde hemendik! ¡Antes venían en carabelas, ahora en aviones!”. Nolabait kolonizazioak jarraitzen zuela esaten zuen. Estribilloa nahiko pegadizoa zen eta nire bi lagun ni seinalatzen hasi ziren zuria eta europeíta izateagatik. Momentuan nahiko gaizki sentitu nintzen, baina klak egin zidan buruak. Ni zapaltzaile zuri pribilegiodun izango nintzelako?

      Aske bidaiatzeko dugun pribilegio mendebaldar eta europar hori zalantzan jartzeko ariketa ere izan dira halako esperientziak.

      Hain urrutira joan gabe ere jaso ditugu interpelazioak Euskal Herrian bertan, kide feminista ugariren eskutik. EMMko koordinazio-gunean askotarikoak izan dira bilgunekideok bizitako klak-uneak. EMMko plataformak garrantzi berezia izan du guretzat ikuspegi dekolonialaren inguruan hausnartzeko. Errealitate eta jatorri askotariko emakumeekin* eskuz esku jarduteko aukera eman baitigu eta jarduera horretan, gure usteak, barneratutako aurreiritziak eta egiteko moduak ezbaian jarri eta errebisatzeko ateak ireki baitizkigu. Izan ere, ikusi dugu ekimenak antolatu eta garatzeko ditugun moduak, kulturalki jaso dugun produktibotasunaren ideiak erabat zeharkatzen dituela. Eta ohartu gara espazio feminista desberdinetan ere geure jarduteko moduak ezbaian jarri gabe horiek inposatzeko joera dugula:

      Munduko Emakumeak elkarteko kide batek EMMko balorazio-bilera batean eginiko hitz-hartzea datorkit burura. Hartan bere sentipenak eta ezinegonak partekatu zituen. EMMn aniztasuna zein intersekzionalitatea teoriatik praktikara eramateko beharra azaleratu zuen eta EMMko barne-funtzionamendua eraldatu eta ildo estrategikotzat patriarkatua gainditzeaz gain, kolonialismoa, inperialismoa lantzeko beharraz aritu zen. Gainera, militantzia feministan kide berriek parte hartzea nahi bagenuen erritmo desberdinak, egiteko modu desberdinak lantzera gonbidatu gintuen, eta emakume* arrazializatuekiko tutoretzarik gabeko jardun feminista garatzeko beharraz hitz egin zigun. Bere eskuz idatzitako testua irakurri zigun orduko EMMko koordinazio lantaldeko kideei. Bizkaiko Emakumeen Asanbladako lokalean izan zen. Maitasunez eginiko interpelazio-zuzenketa garratza egin zitzaidan. Aldaketa bat, klik bat eragin zidana, ziguna.

* * *

      2015ean Alternatiben Herrian eginiko argazki-erakusketa baten balorazioa. 2015eko Mundu Martxako karabanaren harira hala esan zigun kide arrazializatu batek. “Zergatik ez da azal kolore hau agertzen erakusketako argazkietan?” (bere azal kolore beltza seinalatu zuen). Esanahi sakoneko keinu soila izan zen, eta interpelatzeko moduak berak klak egin zidan.

      EMMren dinamiketan, gure erreferentzietan ikusgarriak eta ikusezinak nortzuk diren susmatzen hasi ginen, beraz. Eta susmoak ebidentzia bihurtu ziren 2019ko udaberrian, María Reimóndez eta Ana Murciarekin, Azkoitian eginiko formakuntza-asteburuan.

      Zenbat feminista ez zuri eta ez europar ezagutzen genituen galdetu ziguten, eta denon artean (20 kide baino gehiago ginen) ez ginen heldu 10 izen esatera ere.

* * *

      Zenbait aktibista idazle eta militante feministaren aurpegiak pasatu zizkiguten argazkietan eta bakarrik zuriak zirenak ezagutzen nituen. Hor konturatu nintzen “nire genealogia” feminista ordura arte erabat zuria izan zela. Umiltasunezko posizio batera mugitzeko beharra sentitu nuen eta, aldi berean, iruditeria eta erreferenteen eremua zabaltzeko gogoa piztu zitzaidan. Asko eskertu nuen María eta Anaren jarrera. Eredugarria iruditu zitzaidan eta askotan etortzen zaizkit burura. Nagusitasuna eraisten denean geratzen den zaurgarritasuna jasotzen lagundu ziguten.

* * *

      Dena den, gure herrian mugarria izan zen klak kolektibo bat aipatzekotan ezinbestean Durangoko “Salda Badago”[12] jardunaldietan dekolonialitatearen mahaiaren bueltan sortutako azkura aipatu behar dugu. Kolektibo feminista desberdinetako emakume* arrazializatu eta migratzaileek osatutako mahaitik zuzenean interpelatu gintuzten bertan ginen emakume* zuri feministok. Publikoaren erreakzioak ere zeresana eragin zuen eta inor gutxi atera zen hotz mahai-inguru hartatik:

      Zuri emakumeon* pribilegioak interpelatuak izan ziren eta zuri emakumeok* zurrunbilo batekin atera ginen. Batetik interpelazioa barneratzea gogorra izan zen. Gerora, eskertzekoa eta sentsazio kolektiboa izan zela ikusteak aldaketarako itxaropena piztu zidan.

* * *

      2019an “Salda Badago” jardunaldietako koordinadoran parte hartu nuen eta emakume* migratzaileekin elkarlana konpartitu dudan lehenengo espazioa izan zen. Erreferentzia berriak jaso nituen. Luciana, Cony… Dekolonialitateko mahaiko eztabaidak, erantzunak, eraso arrazistaren berri izateak, zerbait hautsi zitzaidan bihotzean. Krak! Ordutik mantendu ditudan harremanei garrantzi handia ematen diet. Asko begiratu eta entzuten ditut.

* * *

      Durango. Korapilo nagusia gure mundu-ikuskera mendebaldarra, gure kultura, gure egiteko moduak, erritmoak… markatu nahi izatea geroz eta anitzagoa den euskal gizartean. Dauzkagun pribilegioen kontzientzia hartzea, baina benetan prest gaude hauek kuestionatu edo zalantzan jartzeko? Zapalduak ere bagara, baina gizonei eskatzen diegun ariketa, pribilegioak uztea, paraleloki egin behar dugu geuk beste arlo batzuetan…

* * *

      Nolabaiteko analogia egin daiteke gizonak aterki feministaren azpian sartu nahi direnean. Batzuetan agian intentzio onez, baina askotan kontzientzia barik. “Ez da nahikoa feminismoaren bandera hartzea” esaten diet edo diegu, eta nik nire baitan, eszena horren harira “aplícate el cuento” pentsatu nuen.

* * *

      Mahai dekolonialeko hitz-hartzeetako tonua nahiko bortitza egin zitzaidan, mina sumatu nuen, eta gu ginela min horren erantzule neurri batean. Kostatu egin zitzaidan jasotzea eta oso galduta sentitu nintzen momentuan... Ondoren, publikotik hitza hartu zuen emakume* batek etengabe errepikatzen zuen “aquí en España” eta hango jendearen artean zeuden bestelako minak bat-batean lehertuko zirela sumatu nuen. Oso urduri jarri ninduen egoera hark. Ondorengo hitz-hartzean Euskal Herriaren zapalkuntza mahai gainean jarri nahi izan zuen beste emakume* batek publikotik eta eztanda egin zuen denak. Oso une gogorra izan zen ordukoa. Uste dut entzutea tokatzen zitzaigula momentu horretan, mahaitik esan zigutena jaso behar genuela lehendabizi…

* * *

      Interpelatzeko tonuak deseroso sentiarazi ninduen. Gerora pentsatu izan dut, gauza batzuk haserre esatea beste erremediorik ez dagoela, eta gogoeta egin dut zeini baimentzen zaion tonu zehatz batzuetan hitz egitea eta zeini ez… Eta agian, tonua baino, deseroso sentiarazi ninduena, entzundakoa izan zela pentsatu nuen.

* * *

      Mahai dekolonialaren hurrengo egunean Bilguneko kideok Mujeres del Mundoko[13] emakumeekin* egiten ari ginen prozesuaren 2. tailerra egin behar genuen. Mahaitik jasotakoaren ondoren kezka, beldur eta zalantzaz beteta nengoen. Zer zilegitasun genuen halako tailer baten dinamizazioan aritzeko? Tailerra baino lehen, Mujeres del Mundoko kideekin elkartu ginen eta oso mugituta geunden denok… Gure egonezinak haiekin emandako besarkada kolektibo goxo batean askatu genituen. Une hunkigarria izan zen. Ondoren, tailerrera EHBFren sareko emakume* ugari hurbildu ziren, eta aurreko egunekoak eragindako kezkak eta ardurak sentitu nituen haiengan. Klak egin zidan buruak, eta egiten ari ginenak bazuela zentzua pentsatu nuen. Bilgunekideon artean dekolonialitatearen inguruko ikuspegia lantzeko ardura eta nahia sumatu nituen bertan.

      Durangoko jardunaldietan dekolonialitatearen mahaiak eragindako zurrunbiloak garbi utzi zigun ikuspegi dekoloniala lantzea ariketa konplexua dela Euskal Herriko ikuspegitik. Izan ere, Europan bertan kulturalki zapaldutako herria da gurea, historian zehar sarraskiak, errepresioa eta inposaketak jasan dituena. Egun gaztelaniak eta frantsesak Euskal Herrian duten nagusitasuna herri-zapalkuntza horren beste elementu bat da. Erraz ahazten duguna sarri, eta bigarren mailako borrokatzat ere jo izan dena bestelako gatazka batzuk erdigunean daudenean. Eta jardunaldien ondoren halaxe argitaratu zuten Nafarroako landa-eremuko talde feministen artean “Hizkuntza kolonialean dekolonizatzen ahal gara?”[14] galdera buru zuen iritzi-artikulua. Bertan diotenez, “hizkuntzak, bertze gauzen artean, mundua ikusteko modu bat ematen digu”, eta EHBFk feminismoa euskaraz egiten daramatzan 20 urteetan, mundua ikusteko modu hori euskal feminismora ekartzeko ahalegina egin du. Xuxurlariak, itzulpen-zerbitzuak, euskara erdigunera ekartzeko saiakerak… Pixkanaka bidea egiten goaz, baina handiak dira zailtasunak, bereziki gaztelania eta frantsesa bezalako hizkuntza hegemonikoak aurrez aurre ditugunean, etengabe euskarari lekua kentzen, euskal hiztunak baztertzen. Izan ere, badirudi gure herrian gaztelaniak edo frantsesak hartzen duten tokia “berezkoa” dela eta euskarak hartzen duena, aldiz, “emandakoa”. Erakundeetatik egiten diren hizkuntza-politikek ere ikuspegi hori indartzen dute, eta ondorioz, iritzi-artikuluan dioten bezala, euskaraz aritzea bera ekintza feminista bat dela uste dugu. Jakin badakigu euskaraz mundu-ikuskera matxistak eta patriarkalak ere garatu direla eta, hortaz, euskarazko mundu-ikuskera horiek ere feminismotik berrizendatu eta deseraiki behar ditugula. Baina jakin badakigu globalizazioak eta neoliberalismoak estatu-hizkuntza bakarra eta ingelesaren hegemonia sustatzen dituztela, bestelako hizkuntza-komunitateak azpiratuz, eta hala izanik, feminismo antikapitalista eta ekologista batek hizkuntza ekologia ere ardatz nagusi izan behar lukeela, lekuan lekuko hizkuntzekiko eta kulturekiko zaintza bere aldarri nagusi eginez.

      Baina, zoritxarrez, oraindik lanak ditugu hori ulertarazteko, eta ondorioz, noiznahi zabaltzen zaizkigu zauriak auzi honen harira. Hizkuntza komunikazio-tresna garrantzitsua da aliantzak lantzeko ere, eta herritar asko ez dira herri honetan historikoki gauzatu den gaztelaniaren nahiz frantsesaren inposaketaren jakitun. Beraz, zalantzarik gabe, ondo kudeatu beharreko auzia dugu hizkuntzarena:

      Euskal herriko emakume* feminista arrazializatu batzuen elkarrizketa irakurri nuen Berrian eta euskararekiko duten bizipenak beldurra eman zidan. Inoiz ez nuen pentsatu euskara pribilegio moduan eta bazterketarako zerbait bezala ikus zitekeenik, eta horrek min eman zidan. Euskalgintzan dugun erronka handia dela ikusarazi zidan. Handia eta urgentea!

* * *

      2018ko greba feministaren mahai-inguru bat antolatu genuen herrian. Ezagutzen genituen kide arrazializatu batzuk gonbidatu genituen bertan parte hartzera. Mahai-inguruko kide gehienek beren hitz-hartzea euskaraz egin zuten, saioa hasi baino lehenago adostu bezala. Kide arrazializatu baten txanda iritsi zenean, euskaraz aritu izanaz kexatu zen, eta horregatik diskriminatuta zegoela esan zuen. Publikoan zeuden emakume* nagusi euskaldun batzuk “Hau Euskal Herria da!” oihuka hasi ziren, eta liskarra sortu zen ehundaka pertsona begira zeudela. Momentu horri eustea oso zaila egin zitzaigun, eta arraza vs hizkuntza dikotomia perbertsoan erori zen kasu askotan eztabaida. Ordutik aurrera hizkuntzaren kudeaketa tentu handiagoz zaintzeko ohitura hartu genuen.

      Hizkuntzaren zapalkuntzarekin batera, gure herrian, errepresioa, inposizioa eta indarkeria mendeetan hedatu dira, eta euskaldunen inguruko askotariko imajinarioak sortu dira errepresio hori zilegiztatzeko, baita euskal emakume* disidenteen kontrako imajinario berezituak ere. Lancre inkisidoreak hauxe zioen euskal emakumeez*: Evak bezala debekatutako sagarrak jaten genituela, eta, hortaz, bekatariak ginela. XVI. eta XVII. mendeetan Zugarramurdi eta inguruko bailaretan, sorginkeriaren akusaziopean, hirurehun herritar baino gehiago auzipetu zituzten, eta horietako asko sutan erre zituzten. Mende batzuk beranduago deitu gaituzte sorginak, Nekaneak, komandoko putak, basandereak...

      Eta egun oraindik ezezaguna zaigu gure herriaren historia bera. Ez da eskolako Historia liburuetan agertzen, memoria-ariketa oso bat dugu egiteko, gure herrian egon diren zapalkuntzak eta paktu patriarkalak berrikusteko.

      Halako saiakera bat izan ziren Katakraken antolaturiko sorgin ehizaren inguruko jardunaldiak[15], baina jardunaldiok haustura-une deserosoak eragin zituzten han izandako batzuengan, arrazoi hauek eraginda: Espainiako estatuaren markoan kokatuta egoteak, Euskal Herriaren eta Herrialde Katalanen aitortza faltak, eta Zugarramurdiko museora egindako bisitan bizitakoek. Eta gertatutakoak eragindako egonezina helarazteko idatzi bat egin zuten EHBFko hainbat kidek antolatzaileei zuzenduta:

      Ostiralean hasita, asteburuan zehar sentsazio bat konpartitu genuen: Iruñean egon arren, gure izaera, gure begirada eta gure hitza ezkutatutako errealitate bat bilakatu ziren. Euskara anekdota izan zen, bigarren mailako zerbait. Baina nola hitz egin dezakegu sorgin ehizaz euskara kontuan hartu gabe?

      Sorginen ehizaren biktima izan ziren emakume* guztien memoria berreskuratzeko kanpaina globala abiatzea zen topaketaren helburuetako bat; gure kezka hauxe da, ordea: globalean pentsatzen ari gara bertako errealitatearen beharrak, testuingurua eta kosmobisioa kontuan hartu gabe?

* * *

      Zugarramurdira egindako bisita zela eta bertako feministekin harremanetan jarri ote ziren kezkatuta geunden. Gure logika eta ezjakintasunari jarraiki, imajinatu genuen Zugarramurdiko museoa UPNko gizon talde batek kudeatzen zuela eta bertako feministekin batera “hainbat gauza” esatera gindoazela. Museoaren aretora sartu ginenean, herriko jendea bazegoela konturatu ginen. Horrek hasieran pixka bat lasaitu arren, berehala konturatu ginen haserrea eta mina aretoan senti zitezkeela. Antolatzaileek manifestu bat irakurri zuten, gaztelaniaz, museoaren edukiari buruzko hainbat gauza hobe zitezkeela defendatzeko. Bertako langile eta feministek orduan sentitutako mina eta ezinegona azaldu ziguten, hamarkadak daramatzatelako herriko memoriaren eraikuntzan lanean, auzolanean. Zugarramurdiri buruz aritu ginen bertako feministekin harremanetan jarri gabe, eta mendeetan pairatutako min, jazarpen eta borroka guztiei aitortzarik egin gabe.

      Gure arbasoei begirada feminista bat eman eta memoria eraikitzea egiteko dugu, beraz. Bide horri ekiteko interesgarria izan zen 2017an Lorena Cabnal, Lolita Chávez eta Vicky Fernández Ertamerikako osatzaileengandik jasotako ikuspegia, Eginon egin genuen egonaldian[16]. Kosmogonia desberdinez aritu ginen eurekin solasean. Errituak, sinboloak, eta gure arbasoen eta historiaren ezagutzan murgiltzera gonbidatu gintuzten:

      Mina lagun: Osatze egonaldia Eginon (2017an). Sanadorek egin ziguten gonbidapena, hemen historikoki garatu zen patriarkatua aztertzeko, Euskal Herrian dabilen menderakuntza-sistema izendatzeko, eta gure kosmogoniak arakatzeko. Ezjakintasun handia nuela konturatu nintzen; arbasoen arbela oso zabala, kontraesankorra eta korapilatsua delako. Ze (ez) den Gu hori oso konplexua dela eta baita mingarria ere adierazi edo ikusterakoan. Aldi berean, osatzeko beharrezkoa, eta zauriak sendatzeko lagungarria. Askatzailea eta gu berri baterako itxaropena.

      Gure herriaren historian zehar, badira konkistatzaileak eta esklaboen trafikoan aritutako garaiko “heroi” izendatutakoak. Zoritxarrez, horien oroimena gordetzen da oraindik herri askotako estatuetan edo errituetan. Espainiako erreinuaren kolonizazio-prozesuetan erantzukizun zuzena izan zutenak eta gerora ere Abya Yalako prozesu militar ugaritan esku-hartze inportantea izan zutenak.

      Bestetik, Euskal Herriko mugimendu ezkertiarrek borroka antikolonialistei elkartasuna adierazi izan diete historian zehar, Espainiako nahiz Frantziako estatuetako asimilazioaren kontrako borrokan kokatuta. Errepresioa eta espetxea herritar askoren eguneroko ogi izan dira eta mugimendu feministan asko gara hori guztia geure azalean bizi izan dugunak. Ondorioz, espazio feminista desberdinetan, gure herriaren aitortza faltak, edo ezezagutzak harritu eta kezkatu ere egin gaitu:

      Emakumeen Mundu Martxan nazioarteko ekintzaren markoan, 2018ko uda aurrenean formazio-jardunaldi batzuk antolatu genituen. Momentu horretan ni liberatuta nengoen EMMn eta talde-dinamizatzailean teoria dekolonialen inguruko ahotsak eta eztabaidak entzutea beharrezkoa iruditu zitzaigun. Aura Cumes, Karina Ochoa eta Edu Uzgun izan ziren ponenteak. Momentu hori izan zen teoria dekolonialaren eta nazio-zapalkuntzaren arteko harreman konplikatuaz jabetu nintzen lehen aldia; izan ere, beraientzat gu espainol konkistatzaileak ginen.

* * *

      Mujeres del Mundorekin egindako esperientzia-trukean denbora-lerroa egin genuen: bertan gure nazioa, arraza, edo ideiengatik pairatutako zapalkuntzak aipatu genituen. Kide batek kontatu zituen bere militantzia abertzaleagatik jasandako atxiloketa, torturak eta espetxeratzea, baita beste hainbat kiderenak ere. Gogoratzen dut emakume* arrazializatu batzuek ez zekitela Euskal Herrian hori gertatzen zenik. Alegia, polizia kontrola, gutako askoren militantzia arrisku-egoera bat izan dela, haientzat atzerritartasuna delitua den era berean. “Nola, baina zuen poliziak egiten dizue hori?” galdetu zuen, eta hala erantzun zioten “Ez, eske, ez da gure polizia, guk ez dugu poliziarik nahi! Zuek bezala”. Klak! Horrek batzen gaitu.

      Errepresioak gutako asko kolpatu gaitu, batzuk espetxeratzeraino. Esperientzia horrek norberaren baitan eragiten dituen klak-ek anitzak eta asko behar dute izan, derrigor.

      Intersekzionalitatearen gorpuztea. Espetxean, jatorri anitzeko emakumeak* zeuden. Niri (EPPK-ko kideari) klase ertaineko zuri europarra izateak hainbat abantaila ekarri zizkidan. Giltzari asko, arrazializatuak, lesbianak, gorputz ez-normatiboak, emakumeak* ziren. Horrek barne-gatazka eragin zidan. Zapalkuntzen gurutzaketaren konplexutasuna gorpuztuta zegoen han. Espetxeak zapalkuntza asko muturrera daramatza, gainera. Horien artean, arrazakeria. Oso agerikoa da. Ikaskuntza eta hazkuntzarako baliagarria izan zitzaidan. Bestelako kulturak, errealitateak, bizipenak jaso eta ezagutzeko aukera.

      Geruza horiek guztiak kontuan hartu beharrekoak dira eta, beraz, konplexutasunez bizi dugu ikuspegi dekolonialetik eta kritika dekolonialetik gure herriak bizitako zapalkuntza aztertzea eta teorizatzea. EHBFko eta Emagineko kideon artean “Araka ditzagun gure bazterrak” Emakume* Abertzaleon VIII. Topaketak antolatzeko lantalde-ideologikoa eratu genuen, eta saiatu ginen gaia kokatzen. Ez genekien zein termino balia genezakeen konplexutasun hori ebazteko, Euskal Herriko azpiratze kultural eta politikoaz jarduteko, baina XVI. mendean kolonizaturiko lurraldeen egoerarekin huts-hutsean berdindu gabe (besteak beste, euskal lurraldeetako herritar ugari oraindik ere arpilatze- eta kolonizazio-prozesu haien onuradun ekonomiko garelako, bertako botere ekonomiko eta politikoek arpilatze haietatik eginiko negozioen ondorioz). Hainbat izendapen izan genituen buruan: barne-kolonialitatea, europar kolonialitatea, kolonialitate kulturala, lurraren okupazioa... Baina ez genuen topatu guztiz ase gintuenik. Bestelako kontzeptualizazio bat garatzeko premiaz ere hitz egin genuen. Horretan ginela, Iratzar Fundazioak[17] 2020ko abuztu bukaeran egindako “Euskal Herria dekoloniala” UEUko ikastaroan Ibai Atutxak proposatutako “basa” terminoaren inguruko gogoetak jaso genituen[18]. Oraindik sakontzeko eta ulertzeko dagoen kontzeptua izanda ere, argi izpi bat sumatu genuen orduan, geuk susmatzen genuena izendatzeko itsasargi bilakatu zitzaigun:

      Iruñeko Iratzarreko jardunaldietan Ibai Atutxaren hitz-hartzean “basa” kontzeptuaren proposamenak klak egin zidan. Nolabait korapilo bat askatzeko bidea iruditu zitzaidan. Euskal Herrian bizi dugun zapalkuntza kontzeptualizatzeko modu bat eta begirada dekolonialarekin uztartzeko aukera bat.

      Gure herrian bizi dugun zapalkuntza ikuspegi dekolonialarekin uztartzea garrantzitsua zaigun arren, ezin ditugu kolonialitateak gure herrian utzi dituen ajeak eta pribilegio-egoerak ahaztu. Zaintza-lanen aferan gako horiek nola azaleratzen diren ikusteak ezinegon ugari eragin izan dizkigu:

      Ezustean amamak hankako hezur bat apurtu eta erresidentzia batera joan behar izan zen bi hilabetez (hemen lehenengo klak bat etorri zen, langileen baldintzak zein ziren ikustean). Etxera joan zenean lan batzuk egiteko (amama dutxatu, labadora jarri, garbiketa orokorra egin) etxeko langile bat kontratatu zuten: emakume* migratzaile bat. Hainbestetan kanpotik hitz egin ostean ni eta nire familia gurpil horretan sartuak geundela konturatu nintzen. Horra hor klak erraldoia. Hori gutxi balitz, pandemia etorri, eta noski, amamaren seme-alabek lanera joan behar ez zutenez, etxeko lanetan jarduten zuen emakumea* kaleratzea erabaki zuten (konfinamenduak iraun bitarte). Nire lekua topatu ezinik geratu nintzen. Zer da nik feminista bezala egin behar nukeena? Lasaitu ninteke “baldintza onak” dituela sinistuta? Jai egunean jai hartzen duelako? Harremana egokia delako eta bere bizitzaz hitz egiteko aukera duelako? Zeinen zaila barrutik bizitzea. Kontraesanez eta mugez zeharo beteta sentitu nintzen.

      2018 eta 2019an, zaintzen greba deialdian, zaintzez kontziente egiten hasi nintzen eta konturatu nintzen nire inguruko emakumeek* zituzten zaintza-lanek zenbat eta zein forma zuten. Honetaz jabeturik, zaintza-lanak egiten dituzten emakume* migratzaileak egun horretan greba egiteko aukeratik zeharo urrun zeudela konturatu nintzen. Klak.

      Emagin elkartean ere ikerketa-lerro gisa lantzen dugu zaintzen gaia; ondorioz, harremana izan dugu etxeko langileen kolektibo zenbaitekin. Horren harira Trabajadoras No Domesticadas[19] elkarteko kideekin harremanetan jarri ginen eta jardunaldi batzuen dinamizazioan parte hartzeko gonbidapena luzatu ziguten beste elkarteekin batera:

      Klak desberdinak izan nituen. Lehena, gonbidatu izan ez bagintuzten beharbada ez ginela joango. Zenbateraino lehenetsiko genukeen larunbat bat Bilbon pasatzea, etxeko langileen baldintzen inguruan hausnartzen? Ez dakit joango ginen edo ez. Bilgunekide bat ere etorri zen eta biok egon ginen bertan. Han gehienak etxeko langileak, arrazializatuak, eta migratutako emakumeak* ziren. Oso-oso gutxi ginen zuriak. Eta mahai-inguruko errepresentazioan eta publikoan zegoen zuri kopuruen desproportzioa ere handia zen. Horretaz gain, Euskal Herriko talde feminista aktiboetako oso jende gutxi zegoen, eta horrek ere atentzioa eman zidan. Ordezkaritza txikia zegoen, eta, gainera, oso gutxi hitz egin zen mugimendu feministan gaiak zuen tokiari buruz. Pixka bat kezkatuta gelditu nintzen. Asko aipatzen dugu etxeko langileen egoera zaurgarria baina, gero, haiek protagonista bihurtzen direnean, zenbateraino lehenesten dugun han egotea, entzuten egotea…

      Gauza bat eta beste, mundu paraleloetan bizi garen sentsazioaz jabetzen joan gara azken urteotan. Zaintza-lanetan gurutzatu gara sarri eta horrek lagundu digu ohartzen geure burbuila zuriaren dimentsioaz:

      2017an aitonaren heriotzaren urteurrena zela eta album bat egiten ari nintzen. Argazki haietako batek sekulako klak edo gatazka, egonezina eragin zidan barruan. Bertan 100 bat pertsona zuri agertzen gara etxeko patioan herri-bazkarietan jartzen diren moduko mahai luzeetan bazkaltzen, asko lastozko txanoak jantzita festa giroan. Patiora ematen duen etxeko balkoian bi emakume* nikaraguar agertzen dira, guri begira irribarre batekin, nire aitona-amonen zaintzaileak zirenak. Argazkia ikustean inoiz ez bezain zuri eta pribilegiatu sentitu nintzen, gu eta besteak inoiz baino argiago ikusi nuen argazki hari begiratu nionean. Hortxe hasi nintzen pentsatzen zaintza-lanen sistema nola irauli edo aldatu, nire barneko arrazakeria eta “gu-besteak” arteko distantzia hori nola ezabatu.

      Eta bestelako momentuetan ere, klak askok eragin digute burbuila zurian bizi garen kontzientzia hartzea:

      Emagin elkartetik egin genuen aurreko LISIPEko[20] prozesuan zenbait elkarrizketa egin genituen. Horietako bat Jeanne Roland-i egin genion eta gidoian honako galdera hau jaso eta zuzendu genion: “Zein dira Euskal Herrian emakume* beltzen gaineko estereotipoak?”. Oso erantzun azkarra izan zuen berak. Izan ere, guri zegokigun galdera bat egin genion hari: “Erantzun iezaiozue zuek” esan zigun. Orduan konturatu nintzen ikusten ez nituen errealitate asko zeudela, ez nuela ikusten emakume* beltzen egunerokoa, urrutikoa zela, ezezaguna. Eta gainera, nik egin behar nuen ariketa beste bati egiteko eskatzen ari ginela.

* * *

      Gasteizen Olarizuko etxe okupen desalojoaren aurrean izan genuen erantzun-erreakziorik ezak klak egin zidan. Errekaleor zabalagoa den proiektu bat bada ere (proiektu komunal osoa izatearen anbizioa baitu), ondo-ondoan dagoen auzo honetan jende arrazializatua bizi zen gehienbat. Pobrezia eta bazterketa egoera argian. Errekaleorren edozein desalojo mehatxuren aurrean egon den erantzuna eta Olarizuko kasuan eman zenaren arteko desberdintasunak zer pentsatu handia eman dit. Zergatik ez gara gai herri-mugimendutik (nigandik hasita) tamainako erantzuna emateko?

* * *

      Pandemia aurretik Lanbideko bulego batera joan behar izan nuen. Jendea, kalean bere hitzorduaren zain zegoen. Han ginenetatik % 90a baino gehiago pertsona arrazializatuak ziren. Burura etorri zitzaidan lehenengo galdera hauxe izan zen: “Joe! Non sartzen dira hauek guztiak?”, pentsatuz nire inguruan eta egunerokoan pertsona arrazializatuekin apenas dudala harremanik. Baina galderak honako hau izan behar zuen: “Non sartzen naiz ni, joe?”.

      Askotan, gure burbuila zuritik kanpora begiratzean, besteak homogeneizatzeko joera izan dugu. Ondorioz, arrazializatua den edonor migratzailetzat jotzen dugu eta horrek ere eguneroko errealitatea zein betaurreko kamutsekin begiratzen dugun uzten digu agerian:

      Legorreta ondoan dugun baserrian geunden. Asteburu pasa etorri zen gure lagun baten anaia gaztea eta hantxe zebilen hura ere jo eta ke gurekin lanean. Ondoko bidetik herriko gizon bat pasatu zen paseoan eta mutil gazte arrazializatua gurekin ikustean halaxe bota zigun: “Eta nondik ekarri duzue mutiko hau?”. Eta mutikoak berak zarauztar hizkera peto-petoan erantzun zuen: “Aizu, txo, ni hemengoa naiz, e? Zarauztarra”. Belarriko mina eman zidan “ekarri” aditz horrek berak ere...

      Burbuila zuriak lehertu eta gure jardunean eta bizitzetan ikuspegi dekoloniala txertatzeko argi dugu aliantzak behar ditugula. Unean unekoak badira ere. Elkarri entzun eta elkar ikusteko espazioak. Esperientzia konpartitzeko, biolentziak ikusarazteko eta aliantzak egiteko.

      Gasteizko emakume* arabiar batekin mintzalagun (arabiera-gaztelania/euskara) orduak egiten nituen. Mundu-ikuskera, ohitura, harremanak izateko era, kultura bizitzeko era, emakume* izateko era, gauzak ikusi, pentsatu eta egiteko era ezberdinegiek oztopatu egiten zuten bion harremanean laguntasun bat sortzea. Hor egin nuen bigarrenez klak, pentsatzean “ez dakit zer, noiz, nondik aldatu behar dudan, baina zerbait mugitu behar dut emakume* honekin aliantza sortzeko”.

* * *

      Hainbat urtetatik hona Pasaian hilabetean behin saio bat egiten da, eta normalean hilabete bakoitzean emakume* migratzaile batek bere herrialdeari buruzko aurkezpena egiten du. Bertan adin ezberdinetako emakumeok* parte hartzen dugu. Hasieran aurreiritzi asko zeuden eta aurkezpena egiten zuten emakumeek* komentario paternalistak eta kolonialistak entzun behar izan zituzten. Prozesuan aurrera egin ahala espazioa eraldatzen joan da, ordea, eta aldaketa ikusi da zenbaiten jarreretan. Sinergiak eta aliantzak sortzeko espazio bilakatzen ari da.

* * *

      Te-encuentroak antolatzen hasi ginen, jatorri desberdinetako emakumeen* artean bakoitzak bere errealitatetik aritzeko; egoera desberdinak azaltzen eta lanketa amankomunerako gakoak ematen aritu ginen. Zein gertu gauden eta zein urrun egiten dugun bizitza.

* * *

      2011. urteaz geroztik Donostiako transmarikabollo koordinadoran Garaipen[21], Medeak[22] eta EHGAMekin[23] batera elkar ezagutzeko truke prozesu bat hasi genuen. Gogoan dut lehenengo harreman horietan honek harritu ninduela gehien: haientzat ildo estrategikoa koordinadora horretan sortzen zena zen. Eta ez, aldiz, mugimendu feministari begira osatzen zen koordinadora feministaren ingurukoa. Emakume* arrazializatu bollerak ezagutzea nire iruditegi estereotipatuan klak bat izan zen. Harremanetan sakontzen jarraitu genuen eta gero elkarrekin egin dugu parranda, dantza eta elkarren etxeetara joan gara bazkaltzera.

* * *

      Duela gutxi, herri euskaldun eta abertzale batera joan naiz bizitzera, eta gogoan dut lehen Martxoaren 8an bizi izan genuena. Denak emakume* zuriak, euskaldunak, gehienak gazteak, heteroak… Eta mugimendu feministan militatzen urteak eman eta gero arraro sentitu nintzen testuinguru hartan. Aniztasuna? Ikusgarritasuna? Ez nuen arrazializatutako kideekin konpartitu gabeko M8ko ospakizunik irudikatzen. Ez nuen borroka egun hura haiek gabe bizi nahi. Aliantza horien beharra barren-barrenean sentitu nuen.

      Prozesu kolektibo honetan galdera batek zeharkatu gaitu, askotariko moldeetan: “arrazista al naiz?”, “arrazista al gara?”. Galderak askotariko erantzunak eta ezinegonak jaso ditu. Hemen horietariko bat, askoren artekoa:

      “Arrazista al naiz?” galdera buruan dudala, erantzun hau datorkit: bai, arrazista naiz. Arrazista naiz, jaso ditudan tradizio, ikuspegi zein genealogietan arrazaren ikuspegia txertatzeko ariketarik ez baitut egin orain arte, eta neure egunerokoan ez baitut behar beste salatu egiturazko arrazismoa, ez baitut neure agenda politikoan behar beste txertatu antiarrazismoa… ez naiz behar beste asaldatzen eguneroko keinu arrazista txiki eta handiekin… eta, beraz, konplize naiz, konplize izan naiz… Eta hain zuzen ere, ariketa hori dut egiteko, konplize izatetik beste posizio batera desplazatu beharra, neure mundu-ikuskerak arrakalatuz, neure genealogia arrazistak birpentsatuz, neure agenda politikoa birdefinituz, neure egiteko moduak deseraikiz…

      Eta horrela, arrakalaz arrakala, zartatzez zartatze, klak bakoitza ordenatzeko, ulertzeko, jasotzeko eta kokatzeko lanean bilaketa ugaritan murgildu ginen. Horiek klak berriak ekarri zizkiguten eta korapiloak askatzeko eta lotzeko ahaleginean ari gara, bilaketa-prozesu horretan gabiltza, teoriatik praktikaranzko jauzia egiteko, berandu baino lehen.

[9]   IPES 1977. urtean sortu zen Gizarte Ikerketarako Talde Eragilea da, herritarren formazioa helburu duena, eta gaur egun hauek ditu lan-ildo nagusiak: kartzela kalera, euskal aniztasuna, ezker pentsamendua, Euskal Herriko historia.

[10]   Ipar Hegoa Fundazioa 1996. urtean sortu zen Ikasketa Sindikaletarako Fundazioa da, eta LAB sindikatuaren barne-mailako formazio beharrak elikatzea du helburu, eta bide horretan, gizarte-ikerketak eta hausnarketak sustatzen ditu, betiere klase-, herri- eta genero-ikuspegiak ardatz hartuta.

[11]   EHBFk urtero antolatzen du militanteentzako formakuntza-asteburu bat udaberrian, eta 2021ekoan, besteak beste, dekolonialitatearen aferaz aritu ginen.

[12]   2019an Durangon eginiko Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministak.

[13]   Mujeres del Mundo kulturartekotasuna eta generoa lantzen dituen kolektiboa da eta emakume* migratzaileen esperientzietatik abiatuta, arrazakeria eta kolonialismoari kritika egiten dio.

[14]   Berria, 2019-11-02. Sinatzaileak: Inés Matxiarena (Goldatz Berako emakume feministen taldea), Uhaina Apezetxea (Baztango talde feminista), Harri Arrijuria (Plazara Dantzara), Helena Xurio (Zugarramurdiko Feministak), Lorea Flores Compains (Lesakako Emakume Taldea) eta Mikele Etxekolonea Diez (Emura Malerreka eta Bertizaranako Talde Feminista).

[15]   “Sorginak, kapitalismoa eta emakumeen kontrako indarkeria” sorgin ehizaren historiari buruzko I. Topaketa Feministak antolatu ziren 2019ko martxoaren 22tik 24ra.

[16]   EHBFren Osatze Feministako lantaldeak egonaldi bat antolatu zuen Eginoko aterpean 2017ko udazkenean. Bertara gonbidatu genituen Abya Yalako hainbat kide feminista komunitario.

[17]   Sortu alderdi politikoaren ikerketa eta formakuntzarako fundazioa.

[18]   Terminoen eta izendapenen inguruko gogoetari helduko diogu berriro ere 3.3.1. atalean.

[19]   Gehienbat etxeko langileak diren emakume* feministen kolektiboa da, baina baita hainbat hamarkadatan etxeko langileen eskubideen alde militatzen daramaten emakumeena* ere. Sektorearen lan-baldintzak hobetzeaz gain, egungo gizartea errotik eraldatu nahi du, baita iparraldeko eta hegoalde globaleko emakume* pobretuen bizitza eta gorputzen gaineko zaintza-beharrak asetu ere.

[20]   Ezagutzaren matazak izeneko LISIPE bildumako 4. liburua atera zen prozesu hartatik.

[21]   Garaipen lidergo sozial eta multikulturala eraikitzeko emakume* etorkinen eta euskaldunen kolektibo feminista bat da.

[22]   Medeak 2000. urtetik 2020. urtera arte aktibo egon den talde feminista erradikala da. Hasieratik gorputza erdigunean jarri du bere ekintza politikoan. Hala, feministaz gain, hainbat etiketaz hornitzen joan da hasieratik: bollera erradikalak, transexualak, putak, beltzak… azken batean bazterretan dagoen hori aldarrikatu nahian. Transfeminismoaren korrontearekin bat egin zuen Medeak taldeak.

[23]   Euskal Herriko Gay Askapen Mugimendua (EHGAM) 1977. urtearen bueltan sortutako Gay askapenerako erakundea da. Hastapenetik, homofobiaren, lesbofobiaren eta transfobiaren kontra aritu dira lanean, eta askotariko identitate sexualen alde (gay, lesbiana, bisexual, transexual), jendarte-esparru guztietan identitate horien onartzea eskuratzeko.

2.2.
Gure bilaketak

      Ikusi berri dugunez, ugariak eta askotarikoak izan dira maila indibidualean zein kolektiboan bizi izan ditugun interpelazioak, ezinegonak, kontraesanak edo klak momentuak. Horiek guztiak izan dira gure bilaketei heltzeko motorra, piztutako galderei erantzunak aurkitzeko motibazioa. Hala, barrura nahiz kanpora begira aritu gara, ertz ugariko esperientzien eta hausnarketen amalgama josiz.

      Liburu honetan Emakume* Abertzaleon VIII. Topaketetara eraman gaituzten azkeneko hiru edo lau urteetako prozesuak jaso ditugun arren, beste topaketa batzuetan ere, arrazakeriaren afera hizpide izan genuen mahai-inguru batzuetan. Aipatzekoa da 2014an Ondarroan antolatu genituen Emakume* Abertzaleon VI. Topaketa Feministetako mahai-inguruetako bat. Burujabetza feminista zen hizpidea, galdera hau abiapuntutzat hartuta: nola egin prozesu ireki, feminista eta integral bat Euskal Herri burujabe bat eraikitzeko? Mahai-inguru horretara Garaipen talde feministako Jeanne Roland gonbidatu genuen, eta diskurtso antiarrazista batekin egin zion ekarpena Euskal Herriko burujabetza feministaren estrategiari. Eta bere hitzek utzitako oihartzuna, gaur egungo eztabaiden aurrekari gisa gogoratzen dugu:

      Gu gatoz herrialde batera, zeinak urteak pasatu dituen gure herrialdeak zapaltzen, eta bertako emakumeak* baliatu izan dira zeharka zapalkuntza horren onurez. Nola landu diskurtso politikoa, emakume* eta etorkin gisa kokatzeko, arrazismoa indarrean dagoenean? Nola agertu gezurra dela kanpoko emakumeak* bertako emakumeentzat* mehatxu garela, euskararentzat, lan aukerentzat… Gu euskaltzaleak eta abertzaleak gara! (EHBF, 2015eko otsaila, “Bagoaz Euskal Herriaren Burujabetza Feministarantz!” txostena).

      Bestetik, abertzaletasuna birdefinitzeko nahi bat ere bageneukan, eta hor kokatu daiteke Idurre Eskisabelen hitz-hartzea. Topaketa horietan hasi ginen sumatzen bi ikuspegi horiek gurutzatzeko premia, eta oraindik hausnarketa teorizatu eta partekaturik ez genuen arren, burujabetza feminista gorpuzteko moduetan oinarri berri batzuk jarri nahi genituen. Batzuetan oharkabean, beste batzuetan kontzientzia betez, bilaketa- eta desplazatze-prozesu bat abiatu dugu azken urteotan.

2.2.1.
SOLASKIDE POLITIKO BERRIAK:
EMAKUME* MIGRATZAILEAK

      Honaino iristeko Euskal Herriko Mugimendu Feministako zenbait taldetako kideok elkarren beharra izan dugu, bai bizitzan, bai militantzian. EHBFrentzat, estrategikoa izan da emakume* migratzaileekin aliantzak egitea. Badaude urte hauetan guztietan zehar gure alboan egon diren kideak, guk gure bidea egin ahal izateko itsasargiak izan direnak, eta beti gurekin elkartzeko, pedagogia egiteko eta gure jardunaldietan parte hartzeko prestasuna erakutsi dutenak. Horretarako gune nagusia EMM izan bada ere, ezin ahaztu maila lokalean jositako beste sare eta konplizitateak, eta elkarrekin antolatutako ekimenak. Gogoan ditugu, besteak beste, Mujeres del Mundo, Malen Etxea[24], Bidez Bide[25], Gasteizko Te-encuentros kolektiboetako kideak, Garaipen, Trabajadoras No Domesticadas, SOS Arrazakeria[26], etab.

Emakumeen Mundu Martxa (EMM)

      EHBF 2002an sortu zenetik EMMko plataforman parte hartu du modu aktiboan. Dudarik gabe, EMM izan da aliantza sendo eta iraunkorrenak josteko gunea, baita gure buruari galdera berriak egiten eta ikuspegia zabaltzen lagundu diguna ere. EMMko karabanak antolatzen, bestelako ibilbide pertsonalak dituzten emakumeekin* nahastu gara; prozesu migratorioak gauzatu dituztenekin, eta arrazakeriak une oro zeharkatzen dituztenekin, besteak beste. Euskal Herriaren bazter desberdinak ezagutzeko eta aitortzeko aukera paregabea izan da guretzat, lehen antzemateko gai ez ginen ahotsak entzuten ikasteko, eta gure praktika pertsonal eta politikoak elikatzeko.

      Badira 6-8 urte emakumeon* arteko aliantzak eta aniztasuna plataformaren oinarri bilakatu zirela. Espazioa kudeatzeko orduan, modu bat eta bakarra ez zegoela ohartu ginen, eta horrek eraman gintuen gure aritzeko moduak auzitan jartzera: helburuak ezin du izan besteak gure etxera gonbidatzea, Itziar Gandariasek dioen moduan, “etxea irekitzea ez baita soilik besteak gurera gonbidatzea”, guztion etxea izango dena eraikitzea baizik; ezin du izan besteak gure egiteko moduetara moldatu behar izatea, denon artean adostu behar baitugu etxea nola antolatu eta apaindu nahi dugun. Antolatu eta erabakiak hartzeko moduan joera produktibistak zeharo errotuta ditugula ohartu ginen, eta aritzeko bestelako modu batzuk aitortzearen garrantziaz oharturik, gureak errebisatzeko beharraz jabetu ginen. Halaber, aniztasunak gatazka ere badakarrela ulertu genuen. Gure inertziek bereizkeriak eragin dituztela ohartu ginen, eta elkarrekin aritzea, beharrezkoa izanik ere, prozesu mingarria eta deserosoa ere izan daitekeela. Modu berean, gure kultura politikoak oso ekarpen positiboak eragin zituen: antolakuntzan, espazioen dinamizazioan, metodologietan, zubigintzan, konpromisoan…

      EMMko plataforman garatutako prozesuetan, mundu ikuskera eta errealitate desberdinak harremanetan jartzeko zubi-lanean aritu ginenoi esker, hainbat gogoeta politiko plazaratzeko espazioa sortu zen. Hainbat teorizazio gauzatu arren, zein praktika politikok hartzen dute nagusitasuna? Denon artean nolako praktika politikoak egingo ditugu? Nola egingo dugu espazio hauek euskaldunak izateko, baina, aldi berean, euskaldunak ez diren emakume* migratzaileak hemen eroso egoteko?

      Gurutzatzen gaituzten zapalkuntza desberdinak aintzat hartzen dituzten praktika politikoak abiatu genituen, bere mugak eta gatazkak saihestu gabe. Izan ere, EMM beti izan da feminismo intersekzional horren erakustoki nagusia, baina, aldi berean, ezin diogu ezikusi egin errealitate honi: liberatuak edo koordinazio-ekipo iraunkorreko kideok profil zehatz bateko emakume* euskaldun zuriak izan gara gehienbat. Une hartan horrek tira-bira ugari sortu zituen eta, ondorioz, sarri egokitu zitzaigun interpelatuak izatea, deserosotasuna agoantatzea eta klak ugarik jota etxera bueltatzea.

      Bestalde, klasismoaren definizioa errebisatzeko beharra ere sortu zen, langile-klasea ez delako homogeneoa. Gure ustez, une horretan egiten genuen nazio-gatazkaren kontzeptualizazioak ez zituen biltzen Euskal Herrian dauden gatazka guztiak, eta ordurako nazioaren ulerkera zabaldu nahian genbiltzan. Eraiki nahi genuen herriak zertzelada berriak behar baitzituen. Zer Euskal Herri nahi dugu? Norekin eraiki nahi dugu? Zer da guretzat euskalduna izatea? Ardatz horretaz gogoeta egiteko, beraz, prozesu bat egiteko genuen. Nazioa-kultura-jatorria bezala izendatzen hasi ginen landu beharreko ildo hori, eta zaku berean sartzen genituen horri lotuta egon zitezkeen askotariko zapalkuntzak. Urte batzuk pasatu behar izan dira arrazializazioaz hitz egiteko eta arraza-zapalkuntzaren ardatza gure testuetara ekartzeko. Feminista antiarrazisten antolakundeek ikuspegi dekoloniala txertatzeko egindako lanari esker, eta subjektu politikoen ulerkera zabaltzeko egindako interpelazioei esker, hasi gara geu ere ikuspegi edo kokapen horien inguruan hausnartzen.

      Zentzu horretan, EHBFko kideontzat mugarri izan ziren 2018ko irailean, Feministon Herria[27] ekimenaren atarian, EMMtik Iruñean antolatutako burujabetza feministaren inguruko jardunaldiak. Momentu horretan emakume* migratzaile euskaldun bat zegoen liberatuta EMMko koordinazio-taldean, eta berak proposatu zuen Latinoamerikatik Karina Ochoa eta Aura Cumes ekartzea ikuspegi dekolonialaz aritzeko. Ordurako, EMMren barruan, aniztasuna kudeatzearen inguruko hainbat hausnarketa eginda bagenituen ere, Karina eta Auraren ekarpenek ikuspegi dekolonialaren teorizazioan murgildu gintuzten, euren buruak feminismo dekolonialaren markoan kokatzen baitzituzten. Hitz-hartze haiek ohartarazi gintuzten gure feminismoari marko dekoloniala txertatzeko beharraz, eta askatu beharreko korapilo berriekin topatuko ginela ere iradoki ziguten. Izan ere, bereziki Aura Cumesek espainiar bezala interpelatu gintuen hitz-hartze osoan zehar, geurea ere Espainiak (beste modu batean bada ere) zauritutako herrialdea dela aitortu gabe. Ez zuen Euskal Herriaren inguruko ezagutzarik. Teoria dekolonialetatik atera beharreko lehen ikaspena bestearen ez homogeneizazioa eta ez unibertsalizazioa izaki, geure buruak Espainiaren zakuan sartuta ikusteak min egin zigun eta elkar kokatzeko arduraz jabetu ginen. Dena den, hitz-hartze haiekin teoria dekolonialetan kokatu ginen, eta sentitu genuen gaur egun ditugun pribilegioen jatorria ulertzeko iraganari begiratu eta gertaera historikoak errebisatu behar genituela. Era berean, aliatu gisa behar ditugun feministei gure lurraldea eta hizkuntza ezagutarazteko arduraz ohartu ginen. Beraz, erronkaz betetako aliantzak genituen eraikitzeko Euskal Herri feministaren alde.

Mujeres del Mundorekin egindako prozesua

      Lehen adierazi bezala, EMMri esker, hasiak ginen dekolonialitatearen inguruan irakurtzen, hausnartzen, eta jardunaldi ugaritan parte hartzen. Zalantzak eta kontraesanak agertu ahala, Mujeres del Mundorekin elkar ezagutzeko prozesu bat garatzeko aukera sortu genuen. Hasieratik argi genuen bizipenetan oinarritutako ariketa bat egin nahi genuela, hori izan zitekeelako elkarrengana hurbiltzeko biderik samurrena. Hala, bi erakundeen oinarri komunak eta espezifikoak ezagutzea eta ikuspegi dekoloniala bilduta, elkarrekin urra dezakegun bidearen inguruan hausnartzea jarri genituen helburutzat.

      Lehen saioa 2019ko irailean egin genuen. Pribilegioen, eskubideen eta zapalkuntzen inguruan eztabaidan aritu ginen eta hor ikusi genuen pribilegioen eta eskubideen arteko bereizketa tentuz egin beharrekoa dela. Horretaz gain denbora-lerro batean gure bizipenetan izandako zapalkuntzak nahiz askapen-egoerak irudikatu genituen. Papelografo handi hartan, hamaika zauri, hausnarketa eta emozio bildu genituen, hamaika biografia zeharo desberdinen irudia marraztu genuen. Elkarri begiratzeko modu hura ariketa oso emankorra izan zen, bestearen azalean jartzeko guztiz baliagarria izan baitzen guretzat. Herrialde berean bizi arren, oso ibilbide desberdinak izan dituztenen bizitzak entzutean, ikusezinak zaizkigun zapalkuntza-egoerez jabetzen lagundu zigun. Baita gureak ezagutarazteko aukera eman ere. Enpatia-ariketa hunkigarria izan zen eta bertan parte hartu genuenok gehiagorako gogoz gelditu ginen.

      Hurrengo tailerra urte berean izan zen, Durangoko Euskal Herriko Jardunaldi Feministetan. Gure sareko kide ugari hurbildu zen bertara, eta pribilegio eta eskubideen arteko eztabaidan sakontzeaz gain, aurrera begirako erronkez aritu ginen. Durangoko jardunaldietan dekolonialitatearen inguruko mahaiak zurrunbilo zaratatsua utzi zuen gugan, eta tailer hartako parte hartzaileen artean ere sumatu genuen gaiaren inguruan hausnartu eta bilaketan jarraitzeko beharra.

Etxeko langileak

      Asko handitu da azken bost urteetan zaintza-lanen gaineko eztabaida mugimendu feministaren barruan. Ekonomia feministaren inguruko teorialari askok aspaldi problematizatu zituzten zaintza-lanak, eta analisi ekonomikoen erdigunean jarri, eta, azken aldian, Euskal Herrian orokortu egin da zaintza-lanen demokratizazioranzko zein elkar zaintzeko beste eredu bateranzko aldarrikapena.

      Uztarturik dauden askotariko fenomenoan faktore motor dira zaintza-lanak. Izan ere, definizio zehatzetatik harago, lan prekarietatearekin, lan merkatuko segmentazioarekin, pobreziaren feminizazioarekin, jardun bikoitz edo hirukoitzekin, denboraren pobreziarekin, bazterketa sozialarekin edota indarkeria matxistarekin lotzen da gaur egungo zaintza-erregimena. Horregatik esan ohi dugu erregimen bidegabea dela, eta aldatzeko premia dugula.

      Hain zuzen ere, zaintza-krisi sakon batean murgildu gara, biztanleriaren sektore askok bere burua zaintzeko, beste norbait zaintzeko edo zainduak izateko izugarrizko zailtasunak ditugulako. Zailtasun horiek agertzen dira zainketen gaineko erantzukizunak banatzeko eredu tradizionala ezegonkortu delako eta, sistema sozioekonomikoa berregituratu arren, ez delako aldatu etxeko lanen sexuen araberako banaketa, ezta lan-merkatuko genero-segmentazioa ere. Eta argi dago zaintza-krisiak ez diola soilik ugalketaren esparruari eragiten. Aitzitik, gure ustez, zainketen krisia kapitalismo patriarkalak dituen oinarrietan sakontzeko egin duen ahaleginaren ondorioetako bat da. Kapitalismoak ahalegina egin du eragiten dituen tentsioak, banaketak eta arrakalak areagotzeko: eremu pribatuaren eta publikoaren artean, ugalketaren eta ekoizpenaren artean, eta, azken batean, oinarrizko beharren eta irabazi ekonomikoak sortzearen artean.

      Guztiz gutxietsiak dauden lanak dira zaintzarenak, eta gainera, honako aldagai hauek gurutzatzen dira: lehenik, hiperfeminizatuta daude, gizonen presentzia oso eskasa da; bigarrenik, etika atzerakoia, eredu familista eta arrazista bultzatzen duten legeriak ditugu; hirugarrenik, desfamiliarizazio-estrategiak berpribatizatuak, merkantilizatuak eta informalak dira, eta etxeko langileak kontratatzea da estrategia orokorra Euskal Herrian; eta, azkenik, zaintzaileek bizitza sozialean zein lan-merkatuan erabateko zigorra pairatzen dute.

      Horrek guztiak eraman gaitu mugimendu feministaren aldarrikapenen erdigunean zaintza-lanak kokatzera, eta egoera urgenteak zein diren identifikatzera. Neurri horretan EHBFrentzat eta Emagin elkartearentzat, ezinbestekoa izan da esparru honetan barne zein kanpo lana egitea, eta gure jardunaren ildo estrategikotzat hartzea. Horiek horrela, aitortu beharra dugu hasi besterik ez garela egin, eta pixkanaka ari garela gure jardunaren erdigunean kokatzen zaintza-lanen demokratizazioa eta sistema publiko komunitario baten aldeko hautua.

      Lehen urratsa ikerketaren esparrutik etorri zen. Beterri-Buruntzaldean zaintza-lanen diagnostikoa egiteko aukera paregabea izan genuen (Emagin, 2020). Zaintzaileen egoeran sakontzeko apustua egin genuen, eta hasieratik iruditu zitzaigun garrantzitsua etxeko langileen egoerak bozgorailua behar zuela; izan ere, urteak eman dituzte etxeko langile feministek mugimendu feminista interpelatzen haien egoeraz jabetzeko zein aldarrietan ekarpenak egiteko, eta aukera paregabea zen hitzetatik ekintzetara pasatzeko. Hala ere, intuizioak izan arren, eta haien egoeraren inguruan irakurri arren, uste genuen derrigorrezkoa zela etxeko langileekin zuzen-zuzenean egotea, eta haien esperientziak ezagutzea. Horretarako, Trabajadoras No Domesticadas taldearengana jo genuen. Hortik aurrera kontzientzia handia hartu genuen, eta lehentasuntzat hartu genuen tokiko proiektuetan, kasu honetan Beterri-Buruntzaldean, parte hartzea, etxeko langileekin eskuz esku egoteko, haien esperientziak jasotzeko eta gure artean saretzeko. Gure helburuak hauek izan dira: zaintza-lanak sozializatzeko eta kolektibizatzeko bide berriak urratzea, eta zaintza-lanetan daudenen aitortza, autoafirmazioa eta ahalduntze-prozesuak laguntzea. Norabide horretan urratsak egiteko ezinbestean haiekin egon behar genuen.

      Esperientzia oso aberasgarria izan zen Beterri-Buruntzaldean bizi eta lan egin zuten etxeko langileekin egotea. Askotarikoak ziren haien egoerak, batzuk migrazio-prozesu luzeetatik zetozen; beste batzuk, aldiz, etorri berriak ziren. Gehienek egoiliar gisa egiten zuten lana, eta beste askok ordukako lana soilik zuten. Berehala eskertu zuten haiengana jo eta esperientziak jasotzea, gutxitan galdetu omen zaie hori eta (bereziki aipatzen zuten Hernaniko AHMER-SOS Arrazakeria taldeak egindako akuilu-lana). Horretaz gain, sustraitzen hasi zen Maitelan Kooperatibarekin[28] hainbat jardunalditan, hitzalditan eta hausnarketatan parte hartzeko aukera izan genuen. Hortik aurrera, gure posiziotik egin genezakeena zen haien egoeraren berri eman, hedatzeko ahalegina egin, eta Beterri-Buruntzaldeko herriko udalek zein elkarte sozialek ardurak har ditzaten bultzatu.

      Zaintza-erregimenaren aldaketaren gaineko kontzientzia handitu genuen, zalantzarik gabe. Horrenbestez, sakontzeko, ikerketa esparruan jarraitzeko bideak urratzen hasi ginen. Bide horretan urratsak egiteko, bai Ataungo Udalak, bai Oñatiko Udalak, urtero ateratzen dituzten ikerketa-beketan proiektuak aurkeztu genituen, eta bietan Emagineko proiektua aukeratu zuten. Bietan zaintza-lanen genealogia osatu nahi genuen, tokiko etnografia feminista osatu eta eremu horretan egon diren aldaketak edota antzekotasunak jaso. 1950. urtearen testuinguruan abiatu genuen gure ikerketa eta gaur egunera arteko zaintzaileen bizipenak arakatu genituen. Bi ikerketa horietan geure hipotesia bete zen: zaintza-lanen ezaugarriak aletu ondoren, azaleratu genuen historikoki oinarri bertsuei eutsi zaiela, eta argi geratu zen azken mendean feminizazioek, klase-bazterketek zein migrazio-prozesuek zeharkatzen dituztela zaintzaileen jardunak.

      Zaharrak berri. Garai batean landa-eremutik hiriguneetara neskame joandakoen egoerek eta gaur egun txirotutako herrialdeetatik Euskal Herrira datozen emakume* arrazializatuen egoerek antzekotasun handiak dituzte. XX. eta XXI. mendeetan klase ertain eta altukoek negoziatu ahal izan dute etxekotasun “zikin eta neketsuaren” zein “emetasun natural espiritualaren artean”. Askok uko egin izan diete zaintza-lan batzuei, eta emakume* pobreagoen esku utzi. Horrela sustatu ziren emakumeen* arteko ezberdintasunak eta horrela sortu zen neskametza, edo 60ko urteetatik aurrera etxeko langileen zerbitzua. Horiek horrela, gaur egun ere, Euskal Herriko familia askotan etxeko langileak kontratatzea da zaintza-lanak kanpora ateratzeko lehenesten den aukera.

      Bide horretan feminismo dekolonialak egindako ekarpenekin ere egin genuen topo, eta feminismo zuriaren emakume-eredu askearen atzean eraikitzen diren bestelako zapalkuntzak ikusgarri egin zitzaizkigun. Ezinbestekoa izan da, hortaz, zaintza-lanak Euskal Herrian nola antolatzen diren ulertzeko, ez bakarrik tokiko errealitateari begiratzea, baizik eta ikuspegi transnazionala izatea. Eta horrela ulertu ditugu hobeto zaintzaren kate globalak, edo zaintzaren zapalkuntza-kate globalak, hobeto esanda.

      Gure elkarte eta jardunean zaintza-lanek inoizko garrantzirik handiena dute, eta horietan sakontzeko zein horiek demokratizazio-bidean jartzeko proposamenak lantzeko konpromiso irmoa hartu dugu. Hala ere, gure analisiek ikuspegi intersekzionala behar dute, eta zaintza-lanak aztertu eta horietan proposamenak garatzeko, ezinbestekoak dira kontuan hartzea adinkeriak, arrazakeriak, kapazitismoak edota klasismoak sortzen dituen zapalkuntzak.

Abya Yalako aliantzak eta osatze feminista

      Mujeres del Mundoko lagunez gain, aliantzak eraikitzen ahalegindu gara itsasoz bestaldeko kide feministekin ere, bereziki El Salvador eta Guatemalako feminista komunitarioekin. Abya Yalako lagun feministei entzun genien lehen aldiz osatze feminista (sanación feminista) delakoa. Estrategia kosmiko-politikotzat dute eta mundu-ikuskera desberdinak aitortu eta haien jatorriaren garrantzia azpimarratzen dute. Prozesu pertsonalak zein kolektiboak bideratzen dituzte, arbasoek utzitako ondarea oinarritzat hartuta, bizipenak partekatu eta emozioak kudeatuz ekintza politikoak sustatzeko. Osasuna natur elementuekin (sua, ura, haizea eta lurra) lotzen dute, elikadura burujabetzarekin, izakienganako errespetuarekin eta espiritualtasunarekin.

      Haiei entzun ondoren, osatze feministaren ildoa lantzeari ekin genion. Gure iragan urrunak —eta ez hain urrunak— gugan utzitako zauriak aintzat hartuz, osatzea politizatu eta gorputzei nahiz emozioei gurean ere tokia egiteko beharra sentitu baikenuen. Horretarako gure herriaren kosmogonia ulertu eta arbasoengandik datorrena berreskuratzeko asmoari heldu genion. Hala, osatze feministarena, EHBFn gaur egun lantzen ari garen lan-ildoetako bat bilakatu zen.

      Izan ere, kapitalismo heteropatriarkal kolonialak naturatik eta gorputzetik deskonektatzen gaitu, kapitalaren eta bizitzaren arteko arrakala handituz. Mendebaldeko jendartean, gorputzen eta osasunaren normatibitatea eraikitzen da eta bestelako edozein ereduren gainetik jartzen da. Gainera, zapalkuntza-sistemek, urteetan, gure soinean, komunitatean eta herrian eragin zuzena izan dute; samin, zauri eta orban ugari sortu dizkigute eta, horiek sendatzeko, lan kolektiboa egin behar dugu. Osatze Feministaren inguruko prozesuak sustatzeko abiatzen gara ahizpatasunetik, “gorputzak badaki” mantraren konfiantzatik, arbasoen jakituria eta horien mundu-ikuskerak berreskuratzetik, aitortzatik eta errespetutik, naturarekin bat egitetik, bizimodu eta unearekin bat egitetik, eraikitako iruditegiak aztertu eta berrasmatzetik, boteretzetik eta osasunaren ikuspegi holistikotik.

      Planteatutakoarekin koherentzian doan militantzia ere proposatzen dugu, hots, biziak zaintzen dituena, gorputzei arreta jartzen diena, ahots guztiei leku egiten diena, errespetua, integritatea, aniztasuna, ongizatea, elkarren zaintza eta babesa aintzat hartzen dituena. Militantzia osasuntsu eta bizigarria, barne-oreka eta bakea bilatzeaz gain, esparru ezberdinen errespetua artikulatzen dituena: intimoa, pertsonala eta kolektiboa. Horren guztiaren lanketa, bide askatzaile eta sendatzailea izan daitekeela ulertzen dugu. Eta esan bezala, askatasunez bizi ahal izateko gorputz-gogo eta identitateak osatzeko prozesuak ahalbidetzeko proposamen politikoa da Osatze Feministatik egiten dena.

      Arrazionaltasuna eta sakrifizioa oinarrizko baliotzat izan dituen militantzia-ereduan hazi garenontzat, erronka izan da aritzeko modu berriei ateak zabaltzea, eta gure emozioei, gorputzei, ingurumenari eta espiritualtasunari begira jarrita prozesu kolektiboak garatzea. Horretarako osatze-egonaldi zenbait egin ditugu, batzuk geure kolektiboko kideen artean, eta beste batzuk sareko kideei zabalduta.

      Eta horietako batzuetan bidelagun izan ditugu Lorena Cabnal (Tzk’At sareko osagile eta Guatemalako feminismo komunitarioko militantea), Vicky Fernández (El Salvadorreko Nayarit elkarteko kidea), eta Lolita Chávez (Guatemalako kitxe herriko lider indigena eta lurraren defendatzailea). Gure arbasoei buruz, sinboloei nahiz errituei buruz galdezka hasi zitzaizkigun. Lekuan lekuko genealogiak aztertzearen eta aitortzearen garrantzia azpimarratu ziguten. Eta guretzat, osatze-prozesuak politizatzeko eta kolektibizatzeko bidean, garrantzitsuak izan ziren haiek luzatutako galderak. Orduan konturatu baikinen modernitatearen sorrerarekin eta jendarteen homogeneizazioarekin arbasoekin lotzen gintuzten sinbolo eta erritu ugari galdu genituela, eta haiek berreskuratzeko edo birsortzeko beharra sentitu genuen.

      Nolanahi ere, feminismo komunitariotik edan eta ikasitakoaren bidetik, gure prozesuak sozializatu ditugunean, beste kulturak geureganatzea leporatu digute noizbait. Apropiazio kulturala egin izana egotzi digute. Eta a priori, hala denik pentsatzen ez badugu ere, kulturen jabetzeaz eztabaidatzeko eta hausnartzeko gogoa piztu digute interpelazio horiek, baita geure jardun eta ibilbide hori kritikoki birpentsatzeko ere.

      Bestalde, aliatu feminista komunitarioek gure herriko historian egondako paktu patriarkalen inguruan ere galdegin ziguten, eta begirada atzera botatzera eraman gintuen horrek; iraganarekin solasaldi bati hasiera eman genion. Hala, hurrengo atalean bildu ditugu solasaldi horrekin lotutako bilaketak eta horiek eragindako hausnarketak.

2.2.2.
GURE GENEALOGIEN ERTZAK

      Hego Ameriketako osagileen eskutik eta gerora beste feminista batzuen ahotik jaso izan ditugu gure iraganaren ardura hartzeko askotariko interpelazioak, beraz. Honela mintzatu zen Lolita Chávez Argiako elkarrizketa batean:

      Europari ez zaio mingarri, beti egin duena hori baita. Odolean daramazue. Inbasioa bultzatzen duen eredu intergenerazional bat daramazue barruan. Horixe gertatzen da, barruan daramazuela, ezin ikusia zaizuela, zuen osagai delako, ez duzuelako zuen izatea deskolonizatu, hemen ere kolonizazioa gertatu baitzen. Zuen barrura begira hasiko bazinete, eta ikusi nola torturatu zituzten hemen zuen arbasoak, hemengo amatxi jakintsuak, Zugarramurdin erre zituzten emakumeak… analisi kritikoa egiteko gai izango zinatekete (Elustondo, 2018).

      Bistan denez, harreman kolonialetan arakatzea eta gure iraganarekin solastea, orainarekin estuki lotuta dagoen sokatik tira egitea da. Arduraz egin beharreko ariketa da, Euskal Herrian egindako paktu patriarkalak eta kolonialak ezagutzea, desmuntatzea eta emakumeon* memoria dekolonialitatetik lantzea.

      Gure genealogian arakatzeko, beraz, hainbat bilaketa-mota egin ditugu. 2020an EHBFk antolatutako udazkenleku feministetan, Iraitz Agirrerekin, XVI. mendeko emakumeez* aritu ginen solasean, baita Axier Lopezekin ere euskal esploratzaile eta esklabo tratulariei buruz. Mahai-inguru berean Helena Xurio eta Ainara Abete Zugarramurdiko sarraskiaz mintzatu zitzaizkigun, eta eraikitako hainbat mito eraitsi zituzten. Urratsez urrats eginiko birkokatze horretan, mahai-inguruetan entzundako eta intereseko artikuluetan irakurritako ertzak ekarri nahi izan ditugu hona.

Pentsamendu modernoa

      XV-XVI. mendeetan hasi zen errotzen Modernitatea Europan: hain zuzen ere, geroago arrazoiaren, eskubideen eta askatasunaren Europa definituko duen aroa. Esaldi honek definitzen du zein zen sasoi hartako filosofia: Descartesek Metodoari buruzko diskurtsoan (1637) garaturiko “Pentsatzen dut; beraz, banaiz” esaldi ezagunak biltzen duena. Karina Ochoa Mexikoko soziologo eta ekintzaile feministak dioen bezala, “arrazionalitate modernoak, genozidioaren ekintza irrazionala behar du. Are zehatzago esanda: ez dago modernitaterik esklabotzarik gabe” (Ochoa, 2021). Ildo beretik, Descartesen esaldiaren beste aldaera bat erabiltzen du garai horretako gerraren naturalizazioa azaltzeko: “Konkistatzen dut; beraz, banaiz” (Ochoa, 2021). Frantz Fanonek (1961) ere azpimarratu izan du kolonialismoa ezin dela ulertu bortxatzeko, torturatzeko eta txikitzeko aukera ematen duen jendartearen sostengurik gabe. Alde horretatik, nahiz eta garai hartako jazoerek Euskal Herrian edo Abya Yalan modu eta dimentsio diferenteak izan zituzten, hitzarmen sozial berri bat inposatu zen bietan, bortxa tresnatzat hartuta, eta izateko, egoteko, pentsatzeko eta ekiteko modu jakin batzuk arautu ziren.

      Karina Ochoak (2021) honela definitzen du gorputz eta lurraldeen kolonizazioa: zibilizazio batzuen gizatasuna ezabatzea eta “ez-existentziara” kondenatzea. Eta dominazio horri eusteko erabilitako estrategiak askotarikoak izan dira: ekonomia estraktibistak eta esklabotza, gerraren logikaren errotzea, arrazaren araberako klasifikazioak, jatorrizko kulturen infantilizazioa nahiz ukazioa, eta menderakuntzaren naturalizazioa.

      Bestalde, Europan bertan inperio handiak (gerora estatu-nazio bilakatuak) garatzea ahalbidetu zuen mundu-ikuskera errotzeko bortxa hauek erabili zituzten: sorgin ehizak, inkisizioa, lur komunalen pribatizazioak, herrien asimilazioa, eta bizimodu inter-eko-dependienteak suntsitzeko prozesuak… Karina Ochoak ere hipotesi hau bota zuen: aurrerago beste kontinenteetako zibilizazioak kolonizatzeko lehenengo entseguak izan zitezkeela, ondoren logika horietariko asko birproduzitu baitziren kolonizazio-prozesuetan. Osatu gabe daukagun Europa barneko kolonizazio-prozesuen eta erresistentzien memoria, ikuspegi feminista dekolonial batetik berridaztera ere gonbidatzen gaituzte bere adierazpenek.

Inkisizioa, ebanjelizazioa eta sorgin ehiza

      Aro hartan, Espainiako Koroak herria militarki konkistatu ostean, bere aginte politiko eta erlijiosoa ezartzeko ezinbesteko tresna izan zen Inkisizioa. Disidentzia politikoa kikildu eta akabatzeko estrategia. Nafarroako kasuan, konkistatutako herriaren erresistentzia —eta biziraupen ahalmena— ahultzeko tribunala izan zela esan daiteke, prozesatutako gehienak Nafarroako errege-erregimenaren aldekoak baitziren. Bestalde, hedapen inperialaren erdian, Bidasokoa bezalako muga geoestrategikoaren gainean kontrol zorrotza ezartzeko modua ere izan zen inkisizioa, Mikel Azurmendi antropologoak Argiako erreportaje batean adierazi zuen moduan, “Muga hori eraikitzeko, frantsesez eta espainolez hitz egiten ez zuen eta mugarik ikusten ez zuen bertako biztanleria kikildu beharra zegoen” (Lopez, 2020-11-22). Ez zuen alferrik esan Pierre de Lancre inkisidoreak Satanas euskal lurraldeetan indarrez sartzeko arrazoietako bat, horixe bera izan zela: alegia, euskarak ireki ziola bidea deabruari. Ondorioz, XVI. mendean zehar jende saldoa epaitu, jazarri, torturatu, zigortu, deserriratu, eta erail zuten mugatik gertu. Beste batzuek “mugaz bestaldera” ihes egin beharra ere izan zuten —zoritxarrez, gaurkotasun handiko gertaera da—. Bestetik, azpimarratzekoa da “euskal herejeei” ondasunak konfiskatzen zitzaizkiela, eta herritar horiei atzemandako ondasun horiek askotan elizgizonen eskuetara joaten ziren. Eta bitxiena zera da, pilatutako aberastasun horietako asko kolonietako konpainia esklabistetan inbertitzen zituztela, negozioa biribiltzeko.

      Helena Xuriok dioen moduan (Lopez, 2020-11-22), gertakari horiek interpretatzeko, ezin dugu sorginaren edo akelarrearen mitoa gehiago puztu, haiek guztiak gerra biktimak izan baitziren. Hala, orduko inkisizioak eginiko sarraskiak, gaurkotasunaren oihartzunetara garamatzate, inkisizioak sorginkeria egozten zien modu berean egozten baitie Audientzia Nazionalak terrorismoa gaur egungo disidente politikoei[29].

      Horrez gain, sorgin ehizak feminizidio masiboa ere ekarri zuen Europa osora, baita Europak konkistatu berri zituen lurraldeetara ere. Ondorioz, bizimodu inter-eko-dependienteak suntsitu ziren. Gainera, ebanjelizazioak emakumeak* senarren mende jarri zituen eta haien gorputzak, eta oro har, lan erreproduktiboa, kapital metaketaren zerbitzura ezarri zen, eta ordena kapitalista eta patriarkal berria eraikiz joan zen, Silvia Federicik Caliban eta sorgina (2018) liburuan xehe-xehe azaldu duen moduan.

Lur-desjabetzeak eta kultur homogeneizazioa

      Espainiako eta Frantziako estatu-nazio kapitalisten sorrerak, XVII-XIX. mendeetan zehar, herri-lurren pribatizazioa zein merkaturatzea, politikaren zentralizazioa eta kultur homogeneizazioa ekarri zituen. Prozesu horrek ere harremanetan jartzen dituzte hemengo eta hango desjabetzeak. Izan ere, Euskal Herriko lur komunalak merkaturatu eta pribatizatu zirenean, horietako asko erosi zituzten Hego Ameriketako enpresa kolonialetan aberastutako kazikeek. Europan gertatu zen herri lurren pribatizazioa, ondare publikoaren lapurreta izan baitzen, herriaren desjabetze biolentoa, hein batean kolonietako lapurreten mozkinarekin edo beltz-tratulari gisa irabazitakoarekin finantzatu zena[30]. Azken finean, gure herriaren historiaren parte bat ere bada “euskal” burgesia eta oligarkia Espainiako eta Frantziako estatuen interesekin lerrokatu izana. Gainera, estatuen homogeneizazio kulturalak euskararen degradazio progresiboa eragin zuen, estatu-egiturek ez baitzuten zientziaren, aurrerabidearen edota liberalismoaren hizkuntzatzat hartu.

Euskal “esploratzaileak”

      XVI. mendeko euskaldun esploratzaileen historian hainbat hutsune daude: nondik atera zen ontziak egiteko dirua? Nola metatu zituzten bertoko eliteek euren dirutza handiak? Historia hori ezin liteke azaldu lapurretak aintzat hartu gabe. Euskaldun haiek lurraldeak indarrez konkistatzera joan ziren. Haien negozioa hazienda eta urre meategietan lan egitera derrigortutako indigenekin suspertu zen, eta, noski, Afrikako esklaboen salerosketa eta garraioarekin. Hala izanik ere, Espainiako kontakizun inperialistari jarraiki, euskal erakundeetan zein jendartean Gaztelako Koroaren interesei segitu zieten Elkano bezalako “euskal nabigatzaileen balentriei” gorazarre egiten zaie, lobby turistikoen edota eliteen interes enpresarial eta politikoei men eginez. “Lur berrien aurkikuntzaren” ikuspegi eurozentrikoa bere eginez, bertako aurrerapen teknologikoak goraipatuta eta kulturen arteko topaketaren iruzurra onartuta, euskal itsasgizonen eta geroko euskal transnazionalen esku-hartzeak garbitzen jarraitzen dugu.

      Bada garaia, ispiluaren aurrean jarrita, gure iragan kolonial eta esklabistaz ganoraz hausnartzeko. Bada garaia orduko konpainia esklabistak gaur egungo jarduera estraktibistekin lotu eta bertako enpresak interpelatzekoa. Eta, bukatzeko, bada garaia horrek guztiak ahalbideratu dizkigun pribilegio historikoen inguruko autokritika egitekoa, ondo baitakigu bertako Barne Produktu Gordina igotzen duten konpainia hidroelektrikoek, adibidez, komunitateak suntsitzen dituztela beste herrialdeetan.

Biraketa epistemikoa

      Dekolonialitateak kokapen epistemikoaren biraketa dakar. Bizirauteko, kolonizatutako herriek mendebaldar bihurtu behar izan baitute mendeetan zehar: hizkuntza kolonizatzailea eta modernitateak ezarritako kategoriak bere eginez, hala nola bitartasun baztertzailea, eta arrazoiaren eta norbanakoaren nagusitasuna. Hura guztia, beraz, epistemizidioa[31] izan zen, ordura arteko pentsamendua, munduan egoteko eta izateko moduak lehertu zituelako, eta bertan behera utzi zituelako bertako egitura politikoak, balioak eta autoritateak.

      Gauzak beste modu batean aztertzeko begirada kritiko bat da dekolonialitatea. Halaber, bestearen eraikuntza, “egia zientifikoak”, diskurtso nagusien dispositiboak desmuntatzeko teoria eta praktika multzoa da. Jakintzen, lengoaiaren, gogoaren eta gorputzaren kolonizazioa du aztergai kritika dekolonialak, baita horrek sortutako biolentzia epistemiko-filosofikoa ere. Hala, egoteko eta izateko beste era batzuen bila jartzen gaitu, “bestela” jarduteko, desobedientzia epistemikoa antolatzeko; finean, gure pentsatzeko, harremantzeko eta sentitzeko modua dekolonizatzeko. Hartara, boterearen, ezagutzaren eta nortasunaren kolonizazio- edo asimilazio-prozesuen funtzionamendua arakatuta, ezkutuko errealitate eta memorietan murgiltzera garamatza.

      Sarraski horien artean biltzen ditugu, besteak beste, Europa barruan nahiz Europatik at garatutako hauek:

      I. Al-Andalus-en konkista. Espainiako estatu-nazioaren fundazio-mito bilakatu dena, eta garbiketa etnikoa ardatz nagusitzat izan zuena, hegoaldeko birpopulatze-prozesua abian jarri zelako, iparraldeko jendearen migrazio-mugimenduak sustatuz, eta pentsamendu bakarra ezartzeko tresna izan zena.

      II. Liburutegiak erretzea. Granadako liburutegia erre zen; ezagutza-gune baten deuseztatze sinbolikoa izateaz gain, ezagutza-multzo bat deuseztatzeko ekintza ere izan zen.

      III. Abya Yalako konkista. Sarraski epistemikoa izan zen, eta hori ahalbidetzeko prozesu horretan ere liburuak erre zituzten. Ordena arrazial oso bat ezarri zen (beltz, indio, zuri...); izan ere, indigenak arimarik gabeko izakitzat hartu ziren, eta ikuspegi horrek ahalbidetu zien indigenak hiltzea (ez-gizakitzat harturik): arima bereganatzeko (eta gizatiar bihurtzeko, nolabait) kristautu eta zibilizatu egin behar ziren. Afrikako esklaboak behar izan zirenean ere antzeko logikak jarri ziren abian, Afrikako epistemizidioa ahalbidetu zutenak.

      IV. Ijitoen kontrako jazarpena. XVI. mendetik aurrera jazarpen etengabea bizi izan du ijito-komunitateak, besteak beste, herri nomada (izan) delako, kultura eta ohitura propioak (izan) dituena, eta logika moderno eta kapitalista berri horietara egokitzen ez zelako, jabetzaz besteko eta soldatapeko lanaz besteko logikak garatu zituztelako.

      V. Sorgin ehiza. Sorgin izendaturiko horiek komunitateko jakintsuak ziren, herri-ezagutzak gorpuzten zituzten, ezagutza-gordailuak ziren. Hortaz, gorputzak ziren euren liburuak (euren ezagutza-euskarria), eta horregatik erre zituzten, ezagutza horren transmisioa ere eten ahal izateko. Jazarpen-prozesu sistemikoa izan zen, epistemizidio hori helburu zuena.

Eta bukatzeko

      Iraganerantz eginiko begiradan gure komunitateko pertsona jakitunen ezabaketa nola gertatu zen aipatzekoa iruditzen zaigu. Nagusiki euskaraz pentsatu eta bizi ziren emakumeak* ziren; ahozko transmisioan errotutako hizkuntza eta balioak hurrengo belaunaldietara helarazten zituztenak, hain zuzen ere. Liburu idatzirik ez zegoenez, emakumeon* gorputzak erre behar zituzten, gure hizkuntza, antolakuntza soziala zein ezagutzak ezabatzeko. Frantses eta gaztelaniazko alfabetatzea inposatu zitzaigun dominazio-tresna moduan. Horrek guztiak zerikusi zuzena du egun bizi dugun egoera linguistikoarekin ere. Erakundeetan normalizazio-itxurak egin arren, ezinezkoa baita gure herrian bizitzaren % 100 gure hizkuntzan ardaztea.

      Horregatik gure arbasoen jakituriaren haria berreskuratzeari garrantzitsua deritzogu. Garai ezberdinetan errotu diren mitoak aztertzeak aukera ematen digu Euskal Herriko genero-sistemaren ibilbidean izan diren paktu patriarkalak ezagutzeko, eta emakumeen* historian sakontzeko. Afera horretan, klabea deritzogu euskaraz pentsamendu eta praktika feministak sortzeari, eta kokaleku subalterno horretatik errealitatea izendatzeko kategoriak sortzeari. Bestalde, naturari loturiko bestelako errituak, antzinako kosmobisio edota espiritualitate ez-bitarrak, komunak eta gorpuztuak arakatzea interesgarria litzateke[32]. Horrek bestelako mundu posibleak imajinatzeko elementuak eskaini ahal dizkigu, kategoria moderno ilustratuek ezarritakoetatik harago, eta modernitatearen kontzeptu hauek zalantzan jartzera eraman gaitzake: garapen lineala, askatasunaren eta eskubide indibidualen idealak, gizon eta emakume sailkapena, berdintasuna eta unibertsaltasuna…

      “Markoa mugitzeaz” ari gara, beraz, eta gure aritzeko modu nahiz erreferenteak errebisatzeaz. Ezin dugu feminismoaren historia Ilustraziotik abiatu eta Mendebaldeko “olatuen” arabera ordenatu, kolpe batez ezabatzen baititugu mundu osoko emakumeen* kontzientzia-hartze prozesuetan egondako bestelako mugarriak. Itsutasun horri iskin egiteko, emakume* euskaldunen genealogiak ezagutzea, eta, aldi berean, eurozentrikoa eta zuria ez den feminismoaren historia berreskuratzea zor diogu geure iraganari, geure orainari.

2.2.3.
HARRAMAZKAK
GURE ZURITASUNEAN

      Iraganak iragan, orainera etorrita, baieztapen hau ukaezina da egun: gu, bilgune-emaginkideok, zuriak gara. Zer esan nahi du horrek? Non kokatzen gaitu estrukturalki gure zuritasunak? Zapaltzaile bezala identifikatzen al dugu geure burua? Zeintzuk dira zuritasun mendebaldarraren pribilegioak?

      2020ko otsailaren 27an, Bilbon Hegoa Fundazioak[33] antolatutako “Bestelako feminismoak eta bizitzaren iraunkortasuna” jardunaldietan Yuderkys Espinosa egon zen hizlari eta zorrotz aritu zen feminismo ezberdinen inguruan hizketan. Besteak beste, arrazializatutako pertsonen funtzioa, pertsona zurien zuritasuna bera interpelatzea dela adierazi zuen, alegia, deserosotasunak sortzea. Zuzen adierazi zuen ahotsa ez dutenen aurrean ezjakin aitortu arte ez dugula emakume* guztien alde borrokatuko: “Beharrezkoa da zuriek euren nagusitasuna zalantzan jartzea eta ezjakintasuna onartzea. Eta beltzek, aldiz, sinestea baietz, bere jakinduriak ere balio duela”.

      Arrazializatutakoen minaz ere aritu zen, etengabe ukatzen zaien errealitate batekin egin baitute topo aldiro: arrazakeria. Horregatik, borroka dekoloniala berarentzat osatze-prozesu bat ere badela kontatu zigun. Era berean, argi zuen deskolonizazioa ezinbestean bortitza izango dela, despatriarkalizazioa izango den bezala, eta hala adierazi zuen jardunaldietan: “Antiarrazistok erakusten dugun indarkeria, gure gorputzek egunero pairatzen dutena da. Ikusarazi egiten dugu existitzen dela aitortu dadin. Presioa egin behar dugu entzun dadin, suma dadin”.

      Yuderkys Espinosak esan zuen abizenik gabeko feminismoa zuria eta burgesa dela; eta gainerako feminismoek, aldiz, abizenak dituztela. Feminismoak modernitatearen eraikuntza ahalbidetu duela, eta horregatik, errebisatu beharreko zerbait ere badela:

      Azken batean, feminismoarentzat emakume askea zer den ikusten dugunean, emakume hori bere garaiko emakumea da, modernitatekoa, hezkuntzarako sarbidea duena, profesionalizatzen dena... Oso modu lau eta sinplean esateko, familiatik, beraz, amatasunetik eta zaintzetatik askatzen den emakumea. Mundu globalaren parte den emakumea, kapitalismoak sortutako ondasunetara sarbidea duena. Eta horrek esan nahi du, jakina, nahiz eta ez dagoen hain argi, horri buruzko galderarik ez dagoelako, azpian ustiapen bat dagoela. Hori guztia zenbait izakiren esplotazioan oinarritzen da, munduko herri kondenatuetatik eta naturatik datozen emakume eta gizon gehienen esplotazioan (Espinosa, 2016).

      Alde honetatik, feminismo hegemonikoak ez zion eman bizi-esperientziak izendatzeko eta ulertzeko tresnarik, eta feminismo beltzak, aldiz, sentitzen zuenari ahotsa jarri zion. Feminismo beltzak proposatzen zuen markoan aurkitu zituen errealitatea aztertzeko behar zituen tresnak.

      Entzundakoek arraza eta sexu-generoaren inguruko borroken artean hainbat paralelismo egitera eraman gintuzten. Bietan espazio mistoak edo ez mistoak egon daitezke eta guztiz ulergarria da zapalkuntza-esperientzia espezifikoak dituztenek beraien artean egoteko, indartzeko eta gozatzeko espazioak aldarrikatzea; guk, emakumeok*, gizonengandik aparte espazio propioak behar ditugun moduan. Bestalde, feminista bezala, gu ere beti ez gaude prest besteekin pedagogia egiteko, eta askotan esan diegu gizonei ez etortzeko guri galdetzera zer egin eta zer ez egin. Euren bilaketa eta hausnarketa propioak egiteko eskatzen diegu, eurei dagokiela hausnartzea dituzten pribilegioekin zer egin, nola desplazatu, nola egin uko pribilegio batzuei. Zentzu berean, guri tokatzen zaigu orain gure artean elkartzea eta hitz egitea gure pribilegio zurien inguruko kontzientzia eta ardura hartzeko. Ez da erronka makala. Guri dagokigu urrats bat atzera egitea, haiei lekua egiteko.

      Norabide horretan, 2018an, Emaginetik “Gure begiraden albo kalteak” izeneko mintegiak antolatzeari ekin genion. Euskal Feminismoak sortu dituen ikuspegiak, diskurtsoak eta praktika politikoak modu kritiko batean aztertzea eta gure begiradatik bazterrean utzitakoak berreskuratzea da mintegion helburua. 2020ko mintegiak dekolonialitatearen inguruan izan ziren bere osotasunean, eta mintegiaren prestaketan, Yuderkys Espinosak, Karina Ochoak nahiz Aura Cumesek esandakoak kontuan hartzen ahalegindu ginen. Era berean, kezkatuta geunden, azkenaldiko jardunaldietan nahiz mintegietan parte hartzerakoan erakusten dugun “bezero” jarrerarekin. Alegia, norbait ekartzen dugu urteetan garatutako hausnarketa hogei minututan sintetizatzera, eta guk, bestelako ahaleginik gabe, diskurtsoa entzun eta “erosten” dugu (edo ez). Horregatik, lokatzetan murgildu eta arrazakeriaren nahiz gure pribilegio zurien inguruko hausnarketa aktiboki egitera eraman nahi izan genituen parte hartzaileak. Arrazakeria instituzionalaren inguruan janzteko ariketa bat proposatu genuen taldeka, gai hauek lantzeko: Adin Txikikoen Atxikitze Zentroak, migrazio-politika, Atzerritarren Legea, eta abar. Horretaz gain, teoria dekolonialarekin lotutako hainbat testu irakurri genituen, galdera desberdinen inguruan hausnartzeko eta gainerako kideei testuaren nondik norakoak sintetizatzeko. Gure egunerokotik oso urrun gelditzen zitzaizkigun gaietara hurbiltzeko modu horrek, gure posizioaz kontzienteago egin gintuen, eta arrazakeria jorratzeari, pentsatzeari eta deseraikitzeari egunerokoan oso denbora gutxi eskaintzen diogula ohartu ginen. Gurekin bizi diren askoren askatasuna txikitzen duen Atzerritarren Legea, esaterako, erabat arrotza zitzaigun, hura topatzen nondik hasi ere ez genekien eta… Gure herrian bertan, Hendaian, hain zuzen ere, Adin Txikikoen Atxikitze Zentro bat badela jakin genuen, eta hango erregimenak nola funtzionatzen duen ikusteak harrituta utzi gintuen. Nola ez dugu ezer egiten injustizia latz horien aurrean? Berehala ohartu ginen lanketa sakonak ditugula egiteko; gure burbuila zuriak opakoak direla zeharo, eta ez garela burbuila horretatik kanpo gelditzen dena ikusteko gai.

      Dekolonialitatean sakontzeko beharra areagotu zitzaigun eta EHBFk 2020ko irailean antolatu zituen udazkenleku feministetan ere, “Lokaztu gaitezen” tailerra antolatu genuen, Emaginen eskutik. Tailerra baliatu genuen gure zuritasunarekin lotutako pribilegioak aztertzeko eta euskaldun bezala bizi ditugun zapalkuntzekin sortzen zaizkigun korapiloez hitz egiteko. Ariketa batean, bi galdera hauen bueltan ibili ginen eztabaidan: “Zein pribilegio ditut nik zuri bezala? Eta non atzeman dezakegu egiturazko arrazakeria gure jendartean?”. Erantzunen artean bizi-ereduari loturiko hainbat alderdi (paperak, lanak, etxea, ikasketak…) agertzen ziren, baita hainbat egoeratan a izatea ere (enpleguan, esaterako). Egote hutsagatik aurreiritzi batzuk ez sortzea (lapurra izatearen aurreiritzia, adibidez), eta begiraden presiorik ez sumatzea, eta estatus sozial jakin bat izateko aukera gehiago izatea, eta larruazalaren koloreagatik irainik ez jasotzea. Egiturazko arrazakeriatzat jotzen genituen honako biolentzia-tresna hauek: Atzerritarren Legea; atxikitze zentroak; poliziaren jazarpena; Mendebaldeko armagintza; pobrezia eta prekarietatea; bazterkeria eta bereizkeria; gutxiespena eta ikusezintasuna; baliabide materialak, legalak nahiz finantzarioak lortzeko oztopoak; ordezkaritzarik eza boterean eta instituzioetan; hiritartasun-eskubidea ezin eskuratzea; eta abar.

      Batek baino gehiagok aipatu zuen errazagoa egiten zitzaiola egiturazko arrazakeria identifikatzea. Arrazakeria ez dugu lehenengo pertsonan bizi, eta pribilegioak berezkotzat ditugunez, ez gara haiek hain erraz identifikatzeko gai. Gainera, arrazializatutako eta migratutako pertsonekin kontaktu gutxi dugu orokorrean, ez ditugu espazioak konpartitzen edo konplizitatezko harremanak sortzen, eta horrek kontzientzia hartzea zailtzen digu.

      Lanketa hau egiteko oso lagungarria egin zitzaigun “Pribilegio zuria: maleta ikusezina desegiten”[34], Peggy McIntosh-en testua. Eta haren laburpen bat ekarri nahi izan dugu hona:

      (…) Zapalkuntza sozialak elkarlotuta daudenez, askotan onartzen ez den pribilegio maskulinoa aztertzerakoan, konturatu nintzen, oso litekeena dela, ukatzen den pribilegio zuriaren fenomeno bat ere egotea. Pertsona zuri gisa, arrazakeria beste pertsona batzuk desabantaila-egoeran jartzen dituen zerbait zela irakatsi zidatela konturatu nintzen, baina horren ondorioetan, pribilegio zurian ez pentsatzen irakatsi zidaten, eta horrek abantaila-egoeran jartzen nau ezinbestean.

      (…) Pribilegio zuria pisurik gabeko maleta ikusezin bat da, hornidura bereziz, mapaz, pasaportez, kodeen liburuxkaz, bisaz, arropaz, tresnaz eta txeke zuriz betea. Pribilegio zuria deskribatzeak arduradun bihurtzen gaitu. Zer egingo dugu berau gutxitzeko edo akabatzeko?

      (…) Zuriei irakasten zaie beren bizitzak moralki neutralak, normatiboak eta idealak kontsideratzen. Horrela, beste pertsona batzuen eskubideen alde lan egiten denean, askotan, “haiek” “gure” antza handiagoa izatea erraztuko dien hura bilatzen da.

      (…) Pribilegioa baldintza mesedegarria dela pentsatzen dut, jaiotzagatik edo zorteagatik duguna, eta irabazitakoa edo emandakoa ere izan daitekeena. Hala ere, hemen deskribatu ditudan baldintzetako batzuk zenbait talde sistematikoki besteren gainetik jartzeko erabiltzen dira. Eta pribilegio horrek pertsona baten arraza edo sexuaren arabera bakarrik ematen du nagusitasuna.

—  Nahi izanez gero, nire arrazako pertsona batekin egon naiteke denbora gehienean.

—  Etxez aldatu behar badut, ziur egon naiteke etxebizitza bat alokatu edo erosi ahal izango dudala, bizitzeko aukera ematen didan edo bizi nahi dudan eremu batean.

—  Ziur egon naiteke bizilagun berriak neutralak edo atseginak izango direla nirekin.

—  Telebista piztu edo egunkariko lehen orrialdea zabaldu dezaket, eta nire arrazako pertsonak ordezkatuta daudela ikus dezaket.

—  Ziur egon naiteke nire seme-alabei beren arrazaren berri ematen dien material curricularra emango dietela.

—  Madarikatu dezaket, edo bigarren eskuko arropa jantzi, edo gutunik ez erantzun… erabaki horiek printzipio moral txarrei, pobreziari edo nire taldearen ezjakintasunari egotzi gabe.

—  Egoera zail batean ondo jardun dezaket, nire arrazarentzat harrotasuna naizela esan gabe.

—  Ez didate inoiz eskatzen nire arraza-taldeko pertsona guztien izenean hitz egiteko.

—  Ahaztu egin ditzaket mundu mailan gehiengoa osatzen duten kolorezko pertsonen hizkuntza eta ohiturak, nire kulturan ahanztura horrengatik zigorrik jaso gabe.

—  Ziur egon naiteke “pertsona arduradunarekin” hitz egitea eskatzen badut, nire arrazako pertsona bat aurrez aurre izango dudala.

—  Polizia batek gelditzen banau ziur egon naiteke ez nauela nire arrazagatik aukeratu.

—  Nire etxera itzul naiteke, kide naizen erakundeen bilera askotan parte hartu ondoren, besteekin konektatuta nagoenaren sentsazioarekin. Ez naiz bakartuta sentituko, ez lekuz kanpo, ez gutxiengo. Ez dut sentituko entzuten ez nautela, urrun nahi nautela, edo nire beldur direla.

—  Ziur egon naiteke laguntza legala edo medikoa behar badut, nire arrazak ez didala halakorik eragotziko.

      (…) Nire larruazalaren kolorea abantaila bat zen edozein urrats egiteko, eta horretarako hezi ninduten. Nire burua garrantzitsutzat har nezakeen eta sistema sozialak nire mesedetan jarri. Askatasun osoz gutxietsi, beldur izan, jaramonik ez egin edo ahantz nezakeen kultur forma nagusietatik at zegokidan guztia. Gainera, kultura nagusiaren parte izanik, berau askatasunez kritikatzeko aukera ere banuen.

      (…) Horregatik iruditzen zait orain pribilegio hitza nahasgarria izan daitekeela. Horregatik, irabazitako gaitasuna eta sistematikoki emandako boterea bereizi nahi ditut. Merezi ez dituzun pribilegioetatik eratortzen den botereak, bortizkeriaren antza hartzen du; izan ere, zapaltzeko gaitasuna eskaintzen du. Baina nire zerrendan agertzen diren pribilegio guztiak ez dira nahitaez kaltegarriak. Horietakoren batek gizarte justu baten araua izan beharko luke. Beste batzuek, botere gutxien duten pertsonei jaramonik ez egiteko pribilegioak, adibidez, pertsona menderatzaileen eta desjabetuen gizatasuna desitxuratzen dute.

      (…) Zapalkuntza koloniala gaitzestea ez da nahikoa izango hura aldatzeko. Pertsona zuriek beren jarrerak aldatzen bazituzten arrazakeria amaituko zela, ikasi nuen. Baina Estatu Batuetan azal zuriak ate asko irekitzen ditu. Banakako ekintzak arindu egin dezake arrazakeria, baina ez dugu arazo guztiekin amaituko.

      Sistema sozial berri bat diseinatzeko, lehenik eta behin haren ezkutuko dimentsioak ezagutu behar ditugu. Besteak beste, pribilegio zuriaren gaia inguratzen duten isiltasuna eta ukazioa dira hemen tresna politiko nagusiak. Isiltasun horren ondorioz, berdintasunari eta ekitateari buruzko ideiak findu gabe geratzen dira, eta horrek merezi gabeko abantaila eta emandako nagusitasuna babesten jarraitzen du, gai tabu bihurtuz.

      Testuak dioen moduan, zuriok baditugu esaten diguten arte jabetzen ez garen abantaila-sorta ugari. Era berean, abantaila oro pribilegioen zakuan sartu litekeen edo ez eztabaidagai izan genuen tailer horietan ere. Zein da pribilegio eta eskubideen arteko ezberdintasuna? Non dago bata eta bestea banatzen dituen marra? Nola xehatu ditzakegu kontzeptuok? Zein da pribilegio hitzak izan dezakeen perbertsioa? “Araka ditzagun gure bazterrak” topaketetara arteko ibilbidean, etengabe azaleratu zaigu pribilegio eta eskubideen inguruko eztabaida.

      Horretaz gain, gure pribilegioen ardura hartzeaz hitz egiten dugunean, hainbat zalantza ere sortzen zaizkigu. Nola egingo dugu eraldaketa feminista eta antiarrazista gauzatzeko? Pertsona arrazializatu eta migratzaile askok behar urgenteak dituztela jakinda, nola erantzun horri zapalkuntza estrukturalak betikotzen dituzten neurri asistentzialetan jauzi gabe? Zilegi al da gure pribilegio-lekutik lankidetzak abiatzea? Nola elikatuko dugu borroka antiarrazista eta antikoloniala, borroka horietaz apropiatu gabe? Edozein mugimenduren aurrean jartzen zaizkigun fokuak eta mikroak nola desbideratuko ditugu borroka horretako askotariko subjektuak ikusarazi eta entzuteko? Ba al dugu borroken motor izateko zilegitasunik? Adibide sinpleetara joz: nork bota beharko lituzke Elkanoren estatuak? Zurioi ba al dagokigu hori?

      Bestalde, emakume* euskaldun bezala zapalduen aldean kokatu izan gara gaurdaino; izan ere, gure kontrako jazarpenak eragindako zauriak haragi bizitan ditugu oraindik. Ondorioz, dekolonialitatearen betaurrekoak jantzi eta zenbait pribilegioz jabetzeak kirrinka egiten digu sarri, geure buruak zapalkuntzaren onuradun egiten baikaitu.

      Alta, Euskal Herrian ere, gure lurra, kultura eta hizkuntzaren kontrako jazarpena ikuspegi berri horretara nola ekarri hausnartzeko beharra sumatzen dugu. Euskal Feminismoaren genealogiari behatuz, hainbat desplazamendu egin ditugu: zapalkuntza hirukoitzaren irakurketari heldu genion, gerora intersekzionalitatearen teoriekin geure jarduna berrikusi dugu, eta gaur egun hamaika hausnarketa eta praktika garatzen ari gara ikuspegi dekolonialak ere zeharka gaitzan.

      EHBFk eta Emagin elkarteak antolatutako tailerrek nahiz mintegiek hausnarketa eta arrasto ugari utzi dituzte gure kolektiboan. Jardunaldi horiez gain, Emagin elkarteak Buruntzaldean, Oñatin nahiz Ataunen eginiko zaintza-lanen ikerketek ere zer pentsatua ekarri digute. Zaintzen krisiak gaur egun eragiten dituen kate globaletan eta migrazio prozesuetan gure iraganaren zantzuak ere aurkitu ditugu, asko izan baitziren Euskal Herritik Frantziara neskame joandako adin txikiko neskatoak ere.

      Herri bezala egiten dugun zaintzen kudeaketak eragin zuzena du hainbat langileren esplotazioan eta egoera prekarioan, eta ondorioz, ardura horri heldu behar diogu, eta esku-hartze eraldatzaileak proposatu behar ditugu, herri feminista eraikitzeko bidean.

2.2.4.
ZAPALKUNTZA-ARDATZAK KORAPILATZEAZ

Zapalkuntza hirukoitzetik intersekzionalitatera

      Intersekzionalitatearen proposamena ez da berria Euskal Herriko teoria zein praktika feministan. 70eko hamarkadatik aurrera zapalkuntzaren hiru ardatz bateratzen dituen joera teorikoa garatu da Euskal Herrian: sexu/generoa, klasea eta nazioa. Sukaldetik plazara (Emagin, 2015) dokumentalean agertzen den moduan, Ipar Euskal Herriko feministek aipatzen dute, besteak beste, Angela Davisen Emakumeak, arraza eta klasea (2016) saiakerak eragina izan zuela hainbat ardatzen arteko gurutzatze hori formulatzen hasteko[35].

      Aldagai horien artikulazioari zapalkuntza hirukoitza deitu genion[36]; uste genuen emakume* izateak ez zituela menderakuntzaren ertz guztiak azaleratzen eta klase sozialak eta euskaldun izateak menderakuntza-moldeetan eragiten zutela. Genero-identitatea ez genuen zapalkuntza-ardatz bakartzat, eta EHBFren sorreratik sexu/genero-, klase- eta nazio-zapalkuntzek eragindako errealitateak azaleratu ditugu: matxismoa, esplotazioa eta prekarietatea; gure herriak bizi duen ukazioa; gure kulturak, ondare naturalak edota hizkuntzak pairatzen dituzten erasoak… Azpiratze-mekanismo horiek gure lurraldeak, gorputzak eta bizitzak zeharkatzen dituzte, gure nortasuna eraikitzeraino.

      Kultura, jatorria, arraza eta etnia aniztasuna ere bereizkeria terminoetan ulertzen dugu. Euskalduntzat dugu geure burua. Nazioak eta jatorriak nortasun politikoa eraikitzen dute eta kultur identitateak hartzen duen dimentsio politikoa nabarmentzen dute. Euskal Herria herri menderatua da eta erabakitzeko eskubidea aldarrikatzen dugu euskal herritarrentzat. Herri zapalduetan bai emakumeak*, bai kultur adierazpenak azpiratzen dira. Azken batean, hizkuntza, lurra, ondare naturala... ez dira errespetatzen, ez dira zaintzen. Gurea estaturik gabeko nazioa izateak, nazioarteko esparru juridiko eta politikoan zaurgarri egiten gaitu eta agerian uzten ditu herrialdeen arteko desorekak eta botere-talkak.

      Gure ibilbidearen hastapenetan hiru menderakuntza horietan korapilaturiko katebegietatik begiratu genion errealitateari. Ibilian, mugimendu feministan topatutako hainbat kidek interpelatu gaituzte, eta zapalkuntza hirukoitzaren ikuspegia birpentsatzeko ariketa egiten ari gara. Feminista transmarikabolloen bultzadaz, sexu- eta genero-zapalkuntzaz gain, sexualitatea, plazera edota gorputza politizatu ditugu, eta eskema bitarrean arrakalak ireki ditugu. 2009an Granadan egin ziren Espainiako Estatuko Jardunaldi Feministetan[37] entzun genuen lehendabizikoz transfeminismoaz hizketan. Gurean, Medeak talde feministak ekarpen interesgarri ugari egin ditu ikuspegi horretatik azken hamarkadan zehar, eta Edo! argitaletxearen bidez, Genero-ariketak. Feminismoaren subjektuak (2013) liburuan, transfeminismoaren inguruko testuak euskaraz irakurtzeko aukera izan genuen. Hortik ere edan dugu EHBF eta Emagineko kideok.

      Herrialde kolonizatuetako feministek nahiz feminista beltzek honako hau adierazi ziguten: generoa ezin da formulatu klase ertaineko emakume* zurien esperientzia, espektatiba eta bizipenak bakarrik kontuan hartuta. Arrazaren zapalkuntza ikusarazi digute, beraz, duela gutxira arte arrazaren ardatzaz baino, kultura-, hizkuntza- eta nazio-zapalkuntzaz aritzen baikinen. Feminismo dekolonialak, emakume* migratzaile edo arrazializatuen ahotsek, indarrez jarri dute mahai gainean ardatz koloniala. Euren bizipenek errealitate materiala dute oinarri, arrazakeriaren gaia klaseak zeharkatutako afera baita. Estatus migratorioak sortzen dituen herritartasun-hierarkiak pobreak zigortzen dituelako bereziki, gerra eta miseriatik ihesi datozenak, bizirauteko borrokan ari direnak. Esklabotza-forma berriak ikusten ditugu kapitalismo globalaren jokoan: paperik gabeko migratzaile nekazariak, egoiliarrak, autonomo faltsuak, azpikontrataturiko langile prekarizatuak, ezkutuko merkatuan kobratzen duten garbitzaileak...

      Izendatzen ikasi ditugun ertz berriak, hortaz, gainontzeko zapalkuntzekin erlazioan jarri ditugu, gure begirada behin eta berriro bihurritzeko, zabaltzeko eta problematizatzeko. Formula amaitu gabeak eta aldakorrak baliatu ditugu. Horrela, su txikian, errealitatea eraldatzeko eta komunitate feminista harilkatzeko orduan, oso egoera ezberdinak bizi dituzten emakumeen* arteko sareen joskintzan murgildu gara, intersekzionalitatearen betaurrekoak praktikaren buztinarekin nahastuta. Eguneroko jardunaren lokatzean topatu baikara gure kontraesanekin, feminismoaren barruan dauden erdigune eta bazterrak miatzeak eragindako azkurarekin, deserosotasunarekin.

      Etenik ez duen gure egokitze-ariketa honetan hainbat gaitan sakondu dugu: boterearen inguruko eztabaidak; subjektu politiko feministaren eztabaida; transexualitatea; abertzaletasunaren ulerkeraren berrikuspena; kultura politiko eta bizi-ibilbide desberdinetako emakumeak* saretzeko metodologiak, eta egoteko eta aritzeko moduak bilatzea… Finean, etengabeko continuum bat da EHBFrentzat errealitate askotarikoak ulertzeko tresna teoriko eta praktikoak garatzea, aurrera egiteko, gure herrian, trantsizio feminista bat eragiteko, Euskal Herri burujabe eta feminista baten aldeko borrokan.

      Izan ere, zapalkuntza-sistemak ez daude airean, baizik eta gure gorputzetan adierazten dira momentu desberdinetan, era desberdinetan. Arrazakeria, klasismoa, heteroaraua, kapazitismoa, besteak beste, gizarte antolatzaileak dira eta testuinguru eta pertsonen arabera bereizkeriak sortzen dituzte. Adibidez, beltzen eta zurien artean, gorputz pobre edo aberatsen artean, gaitasun zehatz batzuk dituztenen eta ez dituztenen artean. Esaterako, zuritasunak oraindik funtzionatzen du diskriminazio-marka moduan, maila estrukturalean ez ezik, baita gure eguneroko ekintza eta harremanetan ere. Ez da esperientzia bera emakume* zuri batentzat Bilboko kaleetan ibiltzea, edo emakume* beltz batentzat.

      Zapalkuntzak artikulatu egiten dira, ez duelako bakoitzak bere kabuz funtzionatzen. Ikuspegi horren arabera, subjektu eta bazterketa-egoera berriak identifika ditzakegu. Menderakuntzen artikulazioak posizio sozial anitz sortzen ditu, askotarikoak dira emakumeon* egoerak. Durangon egin ziren Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetan esan genuen bezala: “Intersekzionalitatea zapalkuntza anitzen elkarrekikotasunetik borroka komun bat sortzea da. Elkargune horietan sortuko baitugu herri honen eraldaketarako jardungo den subjektu politiko poliedriko hori” (EHBF, 2019, “Gure bizitzak erdiguneratzeko agenda partekatuak eta burujabetzak”).

      Guretzat intersekzionalitateak ez du esan nahi denok zapalkuntza oro maila berean borrokatu behar dugunik; esan nahi du prozesu zabal baten barnean borroka propio eta lokalizatuak kabitzea, horrek tarteka gure ziurtasunetatik aldentzera edo gure ikusmoldeak deszentratzera eramaten bagaitu ere. Generoa ez da esperientzia unibertsala eta ez ditu bizi ditugun bereizkeria guztiak azaltzen: emakume* baserritarrena, euskal hiztunena, prekarietate gordinean dauden paperik gabeko herritarrena… Intersekzionalitatea ez da zapalkuntzen metaketa hutsa. Esaterako, ez da bakoitzak bere zapalkuntza mahai gainean jartzea elkarren artean garatu nahi dugun proiektua ahalbidetzeko proposamen kolektiborik ez dagoen bitartean. Kontrara, intersekzionalitateak menderakuntza-posizioen korapilatzea eta uztarketa dakar, eta ondorioz, menderakuntza-korapilo horietatik guztietatik askatzeko bidean, premiazkoa da elkarrekin jarduteko zubiak eta aliantzak eraikitzea, izan unean unekoak, izan epe luzerakoak. Beste modu batean esanda, egoera konplexuei aurre egiteko irtenbide konplexuak topatzeko saiakera da, gerta daitekeelako a priori kontrajarriak diren aldarrikapenak konbinatu behar izatea. Baina saiatzea merezi izan du eta merezi du. Hala da, zapalkuntzen gurutzaketek barruan daramagun zama edo minaren adierazle direlako, eta zauri horiek etsai komunen aurkako antolakuntza eragotz dezakete behar den moduan atenditzen ez badira.

      Nazio-gatazka dekolonialitatearen markoarekin lotzen badugu ere, ez dira euskal elite ekonomikoak herri horren desjabetzea zuzenean pairatzen dutenak; kaltetuak, aldiz, langileak, prekarioak, disidente politikoak, emakumeak*, gazteak eta migratzaileak dira.

      Horregatik, aniztasunaz aritu beharrean, ekin behar diogu gure arteko bereizkeria-egoerak nolakoak diren eta nola kudeatzen ditugun izendatzeari. Aniztasuna ez da ezberdinen arteko metaketa harmoniatsua. Lehenago aipatu dugun bezala, aniztasuna gatazka ere bada eta ezin ditugu bereizkeriak aniztasunez mozorrotu.

      Gaur-gaurkoz, gure herrian posizio zenbait hauteman daitezke dekolonialitatearen eztabaidan:

—  Emakume* arrazializatu batzuek minetik eta amorrutik hitz egiteko beharra dutela suma dezakegu. Ikusezinak sentitzearen, ez entzunak sentitzearen, eta mendeetako bazterketaren eta biolentziaren aje zilegizkoen ondorioa da. Espazio ez-mistoen aldeko hautua egin dute, eta autodefentsa feminista antiarrazistaren bidea lehenesten dute.

—  Kasu batzuetan Espainiako edota Frantziako nazio- eta hizkuntza-markoa erabili izan dira Euskal Herrian dekolonialitateaz jarduteko, beste hiri batzuetako debateak bere horretan hona ekarriz, bertako errealitatearen ñabardurak aintzat hartu gabe eta sare feministekiko deskonexio batetik arituz. Kokatze espainol edo frantses horrek ere zauriak eta ezinegonak sortu ditu feminista abertzale edota euskaltzale batzuongan.

—  Mugimendu feminista ziztatzeko interpelazioak barrutik bideratzen dituzte beste batzuek, euskaldun zurion pribilegio-egoerak azaleratzeko asmoz, eta askotariko aliantzak ehunduz feminismo autokritiko eraldatzailea sortzeko.

—  Euskaltzaleon partetik, batzuetan proposatu izan da marko berean sartzea (are, parekatzea) auzi hauek guztiak (migrazioak, arraza, nazio-gatazka eta euskara, jakintza-diskurtso hegemonikoei eta eurozentrismoari kritika…), menderakuntza horien arteko loturak bistaratzeko asmoz.

—  Beste batzuek pribilegioen lanketan zentratzea nahiago dute, gure arrazakeria lantzeko barne-mailan.

—  Lanketa mikro eta komunitarioaren aurrean, egiturazko zapalkuntzei erantzungo dien estrategia orokorra lehenesten dutenak ere badaude, estatugintzaren klabean, mugimendu feministak boterea (eta baliabideak) eskuratzeko eta egituretan eragiteko bidean kokatu ahal izateko.

      Ikuspegi dekolonialetik nola aritu ere eztabaida mamitsu eta beharrezkoa dugu, eta posizio ezberdinek borroka honetan aurrera egiteko elementuak gehitzen dituzte.

      Bestalde, Euskal Herriko Mugimendu Feminista feminismo hegemoniko gisa interpelatu da eremu batzuetatik, eta barne-kontraesanak areagotu dira. Baina gauza bera al da feminismo zuria, feminismo hegemonikoa, feminismo liberala? Gai gara feminismoen arteko ñabardurak identifikatzeko, eta Euskal Herriko Mugimendu Feministaren partikularitateak hautemateko? Azkenaldian bazterretatik zentroa interpelatzen gabiltza emakume* euskaldunak, migratzaileak, bollerak, transak, landa-eremukoak, gazteak, pentsionistak, klase-batasuna lehenesten dutenak… Baina gehiegi definitu gabe zentroan nor geratzen den zehazki, eta inork bere burua bertan kokatu gabe. Argi dugu: elkarren arteko interpelazioa eta gatazka ezinbestekoa da aurrera egiteko. Hala ere, joera horrek hainbat arrisku izan ditzake, gure ustean: besteak beste, nork bere pribilegioen kargu hartzea saihestea, zapaldumetroaren lasterketan erortzea edo borroka komunerako oinarriak eta sareak desegitea.

Entzuketa-ariketak eta elkarrizketak

      Dagoeneko ezagun ditugu Durangon egin ziren Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetan dekolonialitatearen mahai-inguruan gertatutakoak. Mahaiaren alde batean zein bestean orain aipatutako posizio eta jarrera horietako batzuk entzuteko aukera eduki genuen. Mahai-inguru hark guri mugiarazitako emozioak eta eragindako ajeak ere partekatu ditugu aurreko atalean. Izan ere, Euskal Herriko Mugimendu Feministaren barruan, ikuspegi dekolonialaren inguruan garatzen ari zen prozesuari bozgorailua jarri zitzaion orduko hartan. Euskal Herriko sare feministaren parte diren herritar asko orduan ohartu baitziren gorpuzten genituen kontraesanez, baita eztabaida zein talka horiek zekarten erronkaren tamainaz ere. Alegia, ardatz koloniala aintzat hartzearen urgentziaz. Ez da hain ezaguna, ordea, eta bai zinez interesgarria, mahai-inguru hori antolatzeko egindako prozesua, jardunaldien antolakuntzaren eremuan. Hasiera batean burujabetzaz eta dekolonialitateaz hitz egiteko mahai-inguru bat antolatzeko asmoa zegoen, hau da, elkarrizketan jarri nahi genituen Euskal Herriko zapalkuntza eta migratzaile nahiz arrazializatuen errealitatea. Horretan ginela, momentu batean ikusi genuen, edo, hobe esanda, ikusarazi ziguten, ez geundela elkarrizketa hori emateko unean, horra iritsi aurreko bidea urratzeko genuela oraindik, alegia. Elkarrizketa hori eman ahal izateko, aurrena entzuketa-ariketa bat egitea tokatzen zitzaigun, beste batzuei zegokien hitza hartzea, orain arte hitza eduki ez dutenei, hain zuzen ere. Erabaki politiko kontziente bat izan zen ahots dekolonialek espazio propio bat izatea. Gainera, kolektibo arrazializatuetako batzuk ez zeuden parte hartzeko prest mahai-inguru hori espazio segurua izan ezean, eta, horretarako, emakume* arrazializatuez soilik eratutako mahaia izatea eskatu zuten.

      Elkarrizketa bat egon ahal izateko, alde bakoitzak liseriketa-prozesu bat egin behar du bizitako minak kokatu ahal izateko eta beste kode batzuetara irekitzeko. Pribilegio-posizioetan gaudenoi ere badagokigu elkarrizketa hori emateko estrategiak eta tresnak diseinatzea, entzuketa aktiboa egiteko prestatzea eta orain arte antzeman ez ditugun ahotsei lekua uztea. Bertakook ezin dugu maternalismoaren eta tutoretzaren logika ezarri, eta ezin dugu gure esperientzia edota borroka orokortu. Horregatik, gure boterea erabiltzen dugun moduaz kargutzea dagokigu, gure egunerokotik abiatuta, gure “espazio erradikaletan” gertatzen denaz jabetuta. Zenbat emakume* arrazializatu daude antolatuta eta zelako rola dute? Nola harremantzen gara beraiekin?

      Boterearen berrikuspen kritikoa behar dugu, epe luzerako prozesu komunitario lokalizatuak egin ahal izateko. Praktika dekoloniala ezin da mahai-inguru baten bueltan soilik gauzatu; gertuko harremanak, maila lokalean abiatutako elkarren ezagutza eta elkar babesteko ibilbideak behar ditu ezinbestean. Eta horretarako gure lehen egitekoa besteen lekuan jartzea da. Deszentratzea, hain zuzen ere.

Deszentra gaitezen

      EHBFtik Granadan egin ziren dekolonialitatearen inguruko jardunaldietan[38] parte hartu genuen eta bertan, gure ordura arteko hausnarketak konpartitzeaz gain, beste hizlariei entzundakoetatik ikaspen berriak atera genituen. Horien artean, deszentratzearen inguruan, María Reimóndezek (2017) egiten duen gogoeta jaso eta geure egin genuen.

      Funtsezkoa da gure pribilegio-posizioaz jabetzea eta aitortzea, horrek ez baitu ukatzen beste nagusitasun-sistemen kontra okupatzen dugun mendeko posizioa. Ez posizio normatiboak, ez posizio periferikoak dira beti egonkorrak eta finkoak. Zapalduak eta zapaltzaile izan gaitezkeela onartzeak, kokapen batean nahiz bestean egon gaitezkeela ulertzeak, zalantzarik gabe, binarismo logikaren hegemonian arrakala bat eragiten du: zapaldua/zapaltzailea, iparra/hegoa, tokikoa/etorkina, eta abar.

      Gainera, María Reimóndezek esaten duenez, aldiberekotasunean eraikitako posizio hori (kolonizatua/ koloniala) giltzarria da besteengana hurbiltzeko. María Reimóndezek proposatzen du “posizio ez-hegemonikoen ulermena”. Hau da, posizio ez-hegemoniko bat okupatzeak potentziala duela beste diskriminazio-egoerak sentitzeko eta ikusteko. Eta ariketa horri deszentratze-egitasmo politikoa deitzen dio. Deszentratze-ariketa hori mingarria da eta ezinegona eragiten du. Eta honela biltzen ditu lanketa hori egiteko urratsak:

      1.— Distantzia hartu behar dugu: gure zapalkuntzatik kanpo kokatzeko ahalegina egin behar dugu, eta horrek biktima-posiziotik ateratzea esan nahi du (batzuetan oso itsatsita geratzen gara gure zapalkuntza-egoerara eta ez dugu beste ezer ikusten).

      2.— Konturatzea pribilegio-posizio bat dudala bestearekiko. Ariketaren parte hau bereziki deserosoa suertatzen da. Badirudi zapalkuntza ardatzen inguruan hautatu beharrean jartzen gaituela: nola liteke ni, zapaldua, zapaltzaile ere izatea? Kontraesanen aurrean, malgutasunez baina zuhurtziaz aritu behar dugu. Angela Davisek oso ondo adierazten du: zapalkuntzak kontraesanez beteta daude, eta kontraesan horiei heldu egin behar diegu, benetako eraldaketa gauzatu nahi badugu.

      3.— Behin kontraesan hori bizi eta onartzean, gaitasuna izango dut bestearen zapalkuntza-esperientzia aitortzeko.

      Gure baitan bi arima daude aldi berean, GU hegemonikoa (espainiar-frantziar-europar herritar zuri garelako) eta GU bestea (euskalduna, hizkuntza gutxitua, autodeterminatzeko-gobernatzeko desjabetua). Kokaleku konplexu horren potentziala erabili beharko genuke beste diskriminazio-egoerak sentitzeko eta enpatia-ariketak konplizitatez egiteko.

Hizkuntzaren dimentsio politikoa eta eraldatzailea

      Hizkuntza zein generoa, biak dira nortasuna eraikitzeko tresna, eta, horrenbestez, baita jendartea egituratzen duten botere-harremanak ulertzeko aldagaiak ere. Feminismoak betidanik izan du zapalkuntzaren ertz guztiak barneratzeko premia eta ahalmena. Hala ere, hizkuntza minorizatuen kasuan, feminismoan ere, lengoaia hegemonikoetara jotzeko joera gailendu da. Hizkuntza gutxituen bazterketa, menderakuntza patriarkalaren, kapitalistaren eta inperialistaren beste ondorio bat izan arren, askok garrantzia kendu izan diote eta gisa honetako borrokak gutxietsi dituzte. Hizkuntza oro, mundu-ikuskera edo kosmobisio baten errepresentazioa da, eta haien kontrako bazterketak, mota desberdinetako ezagutzen desagertzea dakar.

      Gloria Anzaldúa feminista txikanak argi dio kolonizazioak hainbat herri indigenatara, aurpegi estalkirik gabeko terrorismo linguistikoa ekarri zuela. Anzaldúaren ustez, emakumeen* kontrako indarkeria ez da soilik gertatzen emakume* bat hiltzen denean, hain ikusgarri ez diren eguneroko biolentziak ere egon badaudelako. Eta horietako bati deritzo hizkuntzaren kontrako biolentzia. Izan ere, emakumeak* izan baitira hizkuntza menderatuak gehien gorde dituztenak: “Eta nork esaten du, guda bat, herri bati bere hizkuntza lapurtzea baino bortitzagoa dela?” (Gloria Anzaldúa, 1987).

      Euskal Herrian indarkeria linguistikoaz ere hitz egin dezakegu. Esperientzia horretaz asko dakite gure amamek*, gaztelaniaren eta frantsesaren inposaketaren bitartez euskara eta euskararekin sortzen zen identitate osoa gutxitzea pairatu baitzuten.

      Euskal Herrian euskaraz jardutea apustu politiko bat izan da eta egun ere horrela da. Azkenengo ia bi hamarkadetan asko euskaldundu da feminismoa gure herrian, hainbat emakume* feminista eta euskaldunen xaxatze-lanari esker. Hala ere, aniztasunaren kudeaketaz ari garela, praktika feministan elkargunerako hizkuntza nagusiak hizkuntza hegemonikoak izan dira: gaztelania edo frantsesa. Eta euskara, hizkuntza ez-hegemonikoa izanda ere, nola bilakatu dezakegu elkargunerako tresna? Feminista erradikal bezala, gure gorputzen, lurraldeen eta lurraren gaineko defentsarekin batera, ez ote dugu gure ondare linguistikoaren eta kulturalaren defentsan aritu behar?

      Badirudi hizkuntza neutralak eta unibertsalak gaztelania edo frantsesa direla, eta euskara, aldiz, lekua egiten zaion beste hizkuntza hori. Gaztelaniaren eta frantsesaren hegemonia desmuntatu behar dugu, hizkuntza horiek hartzen duten lekua ez delako dagokiena, inposatutakoak eta baztertzaileak direlako, eta hain zuzen ere, sistema kapitalistak, patriarkalak eta kolonialistak sostengaturiko hizkuntzak dira. Horrekin batera, komunitate linguistiko ezberdinen elkarbizitzarako metodologia kontzienteak behar ditugu, eleaniztasunak euskararen normalizazioa kaltetu ez dezan. Euskara lotu behar dugu ez soilik komunikazio jakin bat sortzeko bidearekin, lotu behar dugu sormenezko kulturarekin, ertzekin, gorputzarekin, aldaketa nahiarekin, demokratizazioarekin, tresna eta identitate berriak sortzeko aukerarekin, hautu politikoarekin, herri eta kultura guztiekiko begirunearekin. Beraz, feminismotik eta euskalgintzatik praktika eraginkor partekatuak behar ditugu, Trikua esnatu da (2019) LISIPE bildumako liburuan Lorea Agirre eta Idurre Eskisabelek jasotzen duten bezala.

      Bidean, euskal hiztunek, gertuko eremuetatik administraziora dituzten oztopoak jasotzearekin batera, euskaradun hezi eta hazi ez diren kideen bizipenak entzun beharko genituzke: zelako zailtasunak izan dituzten euskaraz ikasteko, zergatik lehenetsi dituzten beste gauza batzuk, euskararen eta euskal kulturaren zer imajinario edo aurreiritzi dituzten… Euskara harrera-hizkuntza bilakatzeko, lehen-lehenik, euskal hiztunok izan behar dugu harrera egiten aurrenak, entzuketa-ariketak gorpuzten nagusi, elkartasun-sareak josten eragile…. Bukatzeko, azken hamarkadetako hizkuntza-politiken azterketa xehea lagungarri izango litzateke politika horien indarguneak eta ahulguneak ezagutzeko, eta batez ere politika horiek eraiki dituzten hizkuntza-ideologiak ezagutzeko, ideologia horiek arrakalatzeko, eta bestelako hizkuntza-politikak eta hizkuntza-ideologiak gauzatzeko, baita hizkuntza linguistikoa biziberritzeko ere.

      Zentzu horretan garrantzitsua iruditzen zaigu EHBFren jarduna, sortu zenetik, erabat euskalduna izan dela azpimarratzea. Hautu politikoa izan da guretzat. Antolatu ditugun ekimen, hausnarketa, material, eta jardun oro euskaraz izan dira. Feminismoa euskaraz ulertu dugu sortu ginenetik, euskararen mundu-ikuskeratik aritu gara herri feminista baten alde lanean, eta euskal mundua feministagoa egitea ere ez da erronka makala gero. Horretan gabiltza, eta horretan jarraituko dugu.

      “Bistakoa da bere-berezko hizkuntza mespretxatzen duen komunitate batek eta bere barneko hizkuntza eta kultur aniztasuna zapuzten duen estatu batek zailtasun handiak izango dituela kanpotik iristen direnak balioesteko...” (Reimóndez, 2017). Horregatik, euskaradun eta euskaltzale garenok ardura dugu, gurea balioesteko, irakasteko eta zaletzeko, eta, noski, bestea beste sentitu ordez, “parte” sentiarazteko. Lehenengo pausoa bizilagun oro aurrez aurre begiratzeko, sentitzeko, ukitzeko... gai izatea da, gure egunerokoan elkarrengana hurbiltzeko eta ezagutzeko apustua egitea. Horretarako, gure jarrera arrazistak eta aurreiritziak deuseztatzeko apustu kolektibo bat egin behar dugu, finean, enpatia-ariketa erradikal eta kolektibo bat egin, geuk sorturiko biolentzia zuriak desaktibatzen joateko.

[24]   Malen Etxea irabazi-asmorik gabeko emakume* etorkin eta autonomoen elkartea da. 2003an sortu zen, eta ordutik lan egiten du emakumeen* eskubideen defentsan, haien ahalduntzean eta emakume* etorkinen sustapenean.

[25]   Bidez Bide Euskal Herrian bizi diren emakume* migratuen giza eskubideak defendatzera bideratutako proiektu transkulturalak, generokoak eta dekolonialak gauzatzen dituen elkartea da.

[26]   SOS Arrazakeria larruazalaren koloretik eratorritako diskriminazio eta bereizketa ororen aurka borrokatzeko helburuarekin jaio zen, dela jatorriagatik, dela arrazoi kulturalengatik, modu indibidualean, kolektiboan edo instituzionalean gertaturiko bereizkeriak salatzeko. Euskal Herriko zein kanpoko herrialdeetan antolaturik dago, hainbat herri eta hiritan.

[27]   Informazio gehiago izateko ikus: https://www.emakumeenmundumartxa.eus/2018/10/29/eraiki-dugu-gure-feministon-herria/

[28]   Erakunde berean langileak eta erabiltzaileak artikulatu nahi dituen gizarte-ekimeneko kooperatiba integrala da, zaintzaren eta pertsonen arretaren sektorean beren lan-baldintzak hobetzeko antolatzea erabaki zuten emakume-talde batetik abiatutakoa.

[29]   Pastora Filigranak (2020) ere gogoeta bera egiten du ijito-komunitatearen bazterketaz eta jazarpenaz ari dela.

[30]   Ikus Urko Apaolaza 2020; Hektor Ortega, 2020a, 2020b, 2020c, 2020d.

[31]   Epistemizidioa, europar eta iparramerikar kolonialismoak eragindako herrien jakintzen suntsipenean datza; metodo zientifikoa klase menderatzaileen balioztatzaile bakartzat hartuta, hori bihurtzen dute objektibotasunaren bermatzaile bakar, subjektibotasunetik, irrazionaltasunetik babesteko tresnatzat aurkezten dutena. Horrela modernitateak bazterreko beste ezagutza-modu batzuk ezabatu zituen.

[32]   Leslie Feinberg aktibistak eta idazleak Borrokalari transgeneroak. Historia eginez, Joana Arc-ekotik Dennis Rodman-enganaino (Katakrak, 2021) liburuan subjektu ez-bitarren genealogia bat eraikitzeko ariketa autobiografiko ahaltsua egiten du.

[33]   Hegoa Fundazioa UPV-EHUri lotutako Nazioarteko lankidetza eta garapenari buruzko ikasketa institutua da.

[34]   “White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack”, Peace and Freedom, 1989ko uztail/abuztua, 10-12.

[35]   Ibilbide kolektibo honetan ezagutu dugu jada 1851. urtean Sojourner Truthek 1851. urtean eginiko “Ain’t I a Woman?” hitzaldi gogoangarria, feminismo beltzaren testu aitzindaria. Feminismo beltzak ekin zion, beraz, zapalkuntza ardatzen arteko pentsamendua harilkatzeari eta hedatzeari, eta besteak beste, Kimberlé Crenshawek (1989) eta Patricia Hill Collinsek (2015, 2020) sakondu zuten begirada intersekzional horretan.

[36]   Zapalkuntza hirukoitzaren ikuspegiarekin bat egin duten erakunde feminista batzuen ibilbidearen berri izateko ikus: Epelde, Aranguren eta Retolaza, 2015: 54-58, 111-113; 139; 157-160.

[37]   30 urte geroago. Hemen eta orain. Estatuko Jardunaldi Feministak izenpean Espainiako Estatuko jardunaldiak antolatu ziren 2009an Granadan, eta bertan 5.000 emakume* elkartu ziren.

[38]   “IberLAB jardunaldiak. Eskola dekoloniala: elkarrizketa eta horizonte dekolonialak Gizarte Zientzietan eta Iberoamerikako humanitateetan” izeneko jardunaldiak antolatu ziren Granadako Unibertsitatean 2019ko maiatzean. Informazio gehiago izateko ikus: https://www.fundea.org/sites/default/files/documents/201905/19gr49_escuela_descolonial_triptico.pdf

3.
EMAKUME* ABERTZALEEN
VIII. TOPAKETA FEMINISTAK

(2020ko abenduak 12)

ARAKA DITZAGUN GURE BAZTERRAK

LANBROAK EZKUTATZEN DIZKIGUNEAN

MIREN AMURIZA eta MAITE BERRIOZABAL[39]

      “Maite ditut, maite, gure bazterrak...” kantatzen genuen behinola. Eta halaxe da, izan ere: arreta handiz aritu gara geure bazter pertsonalak zein kolektiboak deskubritzen, maitatzen, zaintzen…

      Zatoz, eser gaitezen parez pare. Zatoz, eta kontaidazu nor zaren, zer duzun, nondik zatozen… Kontaidazu zerk pozten, mintzen, lasaitzen, amorratzen zaituen. Hitz egin dezagun aho-bizarrik gabe, epairik gabe. Hitz egin dezagun elkarren dohainez. Eta gabeziez. Erraiez. Eta erroez.

      Eta erroak lurrez estalita genituela ohartu ginen; makurtu, eskuak basaztu eta pentsamendu feministaren bibliografia atera behar genuela, berrirakurri, berridatzi… Aitzinekoen pentsamendua geuretu behar genuela, baina baita bizipenak ere: gure izekoen, amen, amamen argazki zuri-beltzekoak, eskutitzak, objektutxo pertsonalak… Edo memoria historiko eta kolektibo bat berreraikitzeko ezinbestekoak diren pieza horiek guztiak.

      Geure begiradaz beste... bat egiten ahalegindu gara aldian-aldian; ikuspegia zabaltzen eta arreta-puntuak zentratzen; zabaltzen, zentratzen, zabaltzen… Leitzan hasi eta Tolosatik, Ondarroatik, Berriozartik… Gaurdaino. Pantailaz bestaldean zaudeten kide guztion herrietaraino.

* * *

      Eta “maite ditut, maite, gure bazterrak...” kantatzen genuen, bai… Baina harrezkero, eraldatzen joan gara pixkana-pixkana; eraldatzen joan gara gu, eraldatzen joan da jendartea, eraldatzen gure borroka-eremuak... Eta ez dugu autokonplazentzian erori nahi. Horrexegatik abiatu gara aditz berrien bila aurtengo topaketetan, ekintza berrien bila. Transformazio prozesu etengabe honen baitan, orain artean zapaldu bako kokalekuetara eramango gaituzten praktika berrien bila.

      Arakatzeari ekin diogu, beraz. Eta arakatzea zer da? Esploratzea, miatzea, aztertzea, analizatzea... Inpultsua hartzeko bidean pausatxo bat egitea da arakatzea. Elkarrekin eseri eta pentsatzea. Kuestionatzea. Eztabaidatzea. Arakatzea barrura begira jartzea da; nork bere buruari, nik zuri eta zuk niri, guk haiei eta haiek guri... Barrura begiratu eta geure argiguneen eta ilunpeen artean haztamuka ibiltzea da arakatzea. Deseroso sentitzea. Eta deserosotasun horiekin guztiekin zer egin erabakitzea.

      Araka ditzagun, ba, gure bazterrak; gure ertzak, gure izkinak, gure mugak... Bazter partikularrak eta bazter konpartituak; bazter ezagunak zein ezezagunak; bazter kontraesankorrak; bazter gatazkatsuak... Araka ditzagun gure lagunarteak, militantzia esparruak, auzoak, herriak... Eta errepara diezaiegun, dagokigun ardurarekin, egunerokoan zeharkatzen gaituzten harreman kolonialei. Errepara diezaiegun gure praktika linguistikoei eta kulturalei.

      “Dekolonialitatean ere aditu bilakatu behar al zarete orain?” galdetuko digute, akaso, kolektibo arrazializatuetako kideek. Arrazoiarekin galdetu ere… “Irakurtzea ederto dago baina hausnartzen duzuen hori guztia lurreratzea da eskatzen dizueguna; praktika antiarrazistak abiatzea…”.

      Eta isildu egin beharko gara tartetxo batez. Eta mugitu, arakatzen segi; gure bazter miresgarriak eta ez hain miresgarriak… Gure bazter pribilegiatuak. Isildu, arakatu eta entzun; bazter-horma batetik bestera joan etorrian dabiltzan berben sakoneko esanahiak, arrastoak, oihartzunak… Bazter, bazter, bazter, bazter...

* * *

      Baztertzaile, baztertu, bazterreko, baztergile, bazterzaleak gara gu... Bazterrak lotu nahi ditugu, bazterren erdigune bat. Erdigune bat erdibitu gabea. Erdibituko diren bideez osatutako zirkuitu bat. Gu gara tarteka gu eta tarteka hura, gure barruetako lanbroaren ura, gura zein ez gura, gure egiten dugu ardura, bakea dirudien guda, hauteman daitekeen helmuga, badator, heldu da, duda, duda, duda...

      Kaleidoskopio bat mugimenduan. Elkartzen gara borroka batean edo elkartzen gaitu kondizio batek, eta ukitzen ditugu elkarren ertzak. Batzuetan gertuago, bestetan urrunago, batzuetan gardenago, bestetan lausoago, zailago, ikusezinago, korapilatsuago, ago, ago, ago.. Nago ezin dugula dena ikusi, eta horregatik begiratzen dugula denera. Besteak ikusten saiatzeko, entzuteko, sentitzeko, ulertzeko, indarrak batzeko, elkarrekin sortzeko eko, eko, eko... Ekografia bat gurea, gutako bakoitzaren barrenena, guk osatzen dugun taldearena.

      Mugimendu bat baikara. Mugitu gaituzte, mugitzen gaituzte, mugitu gara, mugitzen ari gara, ez gaude geldi, ez gara geldituko, ez gaituzte geldituko, uko, uko, uko. Ukorik ez garenari, ukorik ez, ez garenari. Aurrera egiteko atzera begiratu behar bada, ahal dugula behintzat, 360 gradutan begiratuko dugu, zirkulu baten forman. Borobilak ez duelako ertzik, ertz asko dituztelako norbere egia borobilek. Bizitza zirkularra bada, gure borroka biribila, bila, bila, bila...

      Bila jarraitzen dugu, ikasten eta desikasten, hazten…

* * *

      Ez gatoz azpirago nor dagoen neurtzera, azpiak astintzera baino. Zapaldu eta zapaltzaile mugez harago begiratu nahi dugu. Elkarrekin bizi gara, elkarrena bizi dugu eta eskuz esku egin nahi dugu bidea. Emantzipaziorako bidean zu eta ni, gu eta haiek, bera eta gu. Ez gara zapalduenez ari, zapalkuntzez ari gara, gu guztion eta gutako bakoitzaren zapalkuntzez.

            1 ahotsa: Ez gara zapaldu bakarrak

            2 ahotsa: Ez dira zapalduak bakarrik

            1 ahotsa: Ez dira zapaldu bakarrak

            2 ahotsa: Ez gara zapalduak bakarrik

      Elkar entzun eta elkarrekin ekin. Sinesmenetan, ekintzetan, taldeetan, inguruetan, garenean arakatu nahi dugu eta gu ez garen horiei entzun. Egon eta egin. Pentsatu eta gertatu. Irudikatu eta gauzatu. Egitera, gertaraztera eta gauzatzera gatoz. Teoriatik praktikara dagoen bidean belztu nahi ditugu oinpeak. Identitate desberdinen ahotsak eta bizipenak elkarlotu nahi ditugu. Burujabetza feministarako bidean elkartu egin nahi dugu, berrantolatu, birkokatu eta aliantza berriak sortzeko prestatu.

      Arakatu eta astinduko ditugu gure bazterrak, eta lanbroa argitu ahala aurkituko ditugu bide eta bidaiakide berriak. Maite ditugulako maite gure bazterrak eta ezagutzeko ditugun beste guztiak.

      Gure arrazakeriaren itzalek, feminismo dekolonialen oihartzunek eta hizkuntza-gatazkaren zauriek azken urte luzean askotariko guneetan (jardunaldietan, elkarguneetan, bileretan, iritzi-zutabeetan, elkarrizketa publiko zein pertsonaletan, eta abarretan) sorturiko kezkez eta ardurez blaiturik heldu ginen topaketa feministetara. Ezinegon eta talka horiek elkarrekin ñabartzeko ez ezik, azkura horiek energia eraginkor bilakatzeko asmoz sortu genuen gogoetagune hori, geure pentsamendu zein estrategia birkokatzeko eta birpentsatzeko lehen urrats gisa, burujabetza feministaranzko bidean antiarrazakeria ere ardatz iraunkor nola bihur dezakegun irudikatzeko, pausoz pauso.

      Emakume* Abertzaleen VIII. Topaketa Feministetako plaza (presentziala zein birtuala) gogoeta-ibilbidean beste geltoki bat baino ez zen izan, ordura arte bildutako ekarpenak zein hausnarketak pausatzeko eta partekatzeko aukera eman ziguna, baita beste bilgunekide edota sarekide batzuen iritziak zein inpresioak jasotzeko aukera eman ere —ekarpen-sare horren oihartzunez josita dago liburuxka hau—.

      Topaketetan bi ahots-motari, bi ekarpen-motari egin nahi izan genien lekua. Batetik, gure ahots kolektiboari: hilabeteetan zehar topaketetako lantalde ideologikoak bildutako gogoetak eta diskurtsoak aurkeztu nahi genituen, ekarpen kolektibo hori izan zedin abiapuntu nagusi: EHBFren ahots kolektibo hori Amaia Zufiak ordezkatu zuen topaketetan. Gutasun horretan arakatzeko, Emagini eskatu genion emakume* abertzaleen edo abertzaletasunaren atzera begirakoa egiteko, betiere arrazakeriaren ardatz hori gogoan izanda, eta Iratxe Retolazak heldu zion arakatze horri.

      Bestetik, kanpoko ahots kolektiboei: kontuan izanik topaketen helburua ere bazela ikuspegi dekolonial batetik gutasuna birpentsatzea, gutasuna birkokatzea edo desplazatzea, funtsezkoa iruditu zitzaigun gutasun hertsi horretatik (emakume* abertzale feministatik) kanpoko ahots kolektibo batzuei leku egitea, eta jakina, ahots horiek bestelako arraza-kokapena izatea. Bi militante feminista gonbidatu genituen, kanpoko begirada eta ahots hori jaso ahal izateko: Pastora Filigrana, Red Antidiscriminatoria Gitana (RAG) elkarteko kidea, eta Sindicato Andaluz de Trabajadores y Trabajadoras (SAT) sindikatuko kidea; eta Ana Murcia, Garaipen kolektiboko kidea.

      Topaketetan plazaraturiko ahots horiek egituratzeko Amaia Zufiak aurkezturiko EHBFren hitz-hartzea hartuko dugu hezurdura nagusitzat, eta bertan txertatuko eta tartekatuko ditugu beste kide batzuek eginiko iruzkinak, ekarpenak zein hausnarketak.

[39]   Miren Amurizak eta Maite Berriozabalek 2020ko abenduaren 12ko Emakume* Abertzaleen Topaketa Feministetarako idatzitako testua.

3.1.
(Mikro)komunitate feministak
gorpuztu

      Arrazakeriak tentsioak zein ezinegonak sortu ditu Euskal Herriko Mugimendu Feministan, eta poztekoa da, horrek adierazten baitu antiarrazakeria jorratzen ari diren kolektiboekin harremanak abiatu ditugula. Eta garrantzitsuena da ezinegona borondate bihurtu dugula, antiarrazakeria geure agendan kokatzekoa, geure buruak deseraikitzekoa.

      Izan ere, gogoeta-prozesu honen helburu nagusia hauxe dugu: Euskal Herrian sustraitutako mugimendu feminista antiarrazista eta euskalduna artikulatzea, borroka ugariren intersekzioan kokaturiko sare sendoak dituena, herrietan deszentralizatutakoak, adostasunetatik eta desadostasunetatik eraikitzen dakiena. Askotariko subjektuz osatutako komunitate feminista horrek, gainera, hainbat gaitan batasuna, mintzakidetza eta intzidentzia lortzeko gaitasuna izan dezan nahi dugu.

      Birkokatze horretan, birpentsatze horretan, begirada kaleidoskopikoagoa garatzea ere garrantzitsua da, lekuan lekuko errealitateaz jarduteko (orokortzaile ez aritzeko, homogeneizatzaile ez aritzeko, unibertsalizatzaile ez aritzeko). Oso erroturik dugun pentsamendu mendebaldarraren ikuspegi hori arrakalatzeko.

      Noranzko horretan urratsak egiteko, gutxien-gutxienik hiru egiteko hauek ditugu:

3.1.1.
ELKARRIZKETARI ETA
BIDE PARTEKATUARI EUSTEA

      Ez gara gauza guztietan ados egongo, baina “izendatzaile komun minimoa” topatzea da gure lehentasuna, elkarren aitortzatik jarduteko baldintzak sortzeko. Nola egingo dugu halako bide bat? Lehenik eta behin, nahasi egin behar gara, burbuilatik atera (gure kasuan, burbuila zuritik), elkar ezagutu, aitortu eta baloratu. Praktika feministak edo praktika dekolonialak ezin dira mahai-inguru baten bueltan gauzatu edo askatu, behar-beharrezko dituzte gertuko harremanak, lekuan lekuko antolakuntzak eta bizikidetza-esperientzia mamitsuak. Beraz, behetik gorako logikak eta harreman komunitarioak indartu behar ditugu, auzoetatik eta herrietatik ekinez, biribilean jardunez. Sindemiak[40] jarritako mugek eta premiek horretara garamatzate ezinbestean. Ana Murciak adierazi bezala, “borrokek gorputza, lurraldea eta komunitatea izan behar dute abiapuntu”.

      EMMk V. nazioarteko ekintzaren barnean ireki zuen Zubi guztien gainetik, Mugarik ez! Transnazionalik ez! prozesuak aukera eman zigun jardun feministan, antiarrazistan eta dekolonialean sakontzeko. 2020an, emakume* arrazializatuek osatutako talde ez-misto batzuk lotu ziren prozesura zubi berriak sortuz. Haien eskutik mugimendu feministan hainbat gai jorratzeko proposamen teoriko-metodologikoa eratu zen: egiturazko arrazakeria, migrazio-politikak, mugak edota pribilegio zuriak. Txosten hori, formaziorako zein eztabaidarako tresna baliagarri bilakatu zen.

      Bide horretan, teoria eta praktika uztartuz, eguneroko bizimoduan ditugun zapalkuntza-egoerak eta horiei aurre egiteko estrategiak josi behar ditugu, eta bide horretan urratsak egiteko, Pastora Filigranak gonbidapen eta kokapen argi bat egin zigun:

      Intersekzionalitatearen korapiloak egunero praktika politikoan arazoak edo auziak sortzen dizkigu. Topaketei hasiera eman dien kideak, clownak, bikain irudikatu du auzi garaikide hori, zapalkuntzen olinpiadaren irudia aipatzean. Badirudi batzuetan zapalkuntzen olinpiada batean ari garela. Zapalkuntzak zapalkuntza, interzekzionalitateak intersekzionalitate, nire kezka nagusia da borroka zehatzetan (etxebizitzaren aldeko ekintzetan, polizia-errepresioaren kontrako ekimenetan, lurraren aldeko aldarrietan…) nola egin zapalkuntzen olinpiada horiek traba izan ez daitezen.

      Baina uste dut auzi horri heltzeko, garrantzitsua dela gurutzatze horiek nola funtzionatzen duten ulertzea. Gure kontsigna feminista askotan gurutzatze horiek irudikatzen ditugu: adibidez, “Patriarcado y capital, alianza criminal” leloa aipatzean, edo “Patriarcado, capital, racismo y colonialidad, alianza criminal” leloa aipatzean. Leloez harago, garrantzitsua da halakoek nola funtzionatzen edo eragiten duten egunero gorputzetan eta bizitzetan. Saiatuko naiz hori azaltzeko ohar gutxi batzuk egiten.

      Ekonomia global batean bizi gara, neoliberalismoa izenekoan, modu krudel honetan funtzionatzen duena: gizateriaren zati batek sistematikoki beste bi gizateria-zatiren baliabide material zein immaterialak arpilatzean oinarritzen da, kapital-metatze etengabea dakarrena gero eta jende kopuru gutxiagoren eskuetan, beste pertsona-multzo handi batzuen esplotazioaren kontura. Gizateriaren % 90ek geure lan-indarraren bitartez lortzen dugun ordainsariari esker eskuratzen ditugu bizitzeko oinarrizko baliabideak (izan modu zuzenean, izan zeharkakoan). Egoera konplikatu egiten da pertsona guztien lan-indarrak ez duenean berdin balio. Lan-indarrak ez du berdin balio, baina horri lotuta dago bizitza-indarra eta, ondorioz, izan badira gehiago balio duten bizitzak, eta gutxiago balio duten bizitzak. Bi irizpidek merkatzen dute lan-indar hori: okupaturiko gorputzak (adibidez, emakume* izatea edo gorputz ez-zuri izateak) edo okupaturiko lurraldeak (adibidez, lurralde periferiko batekoa izateak). Egon badago mundu honetan izateko, egoteko eta habitatzeko modu ideal bat eraikita: gizon, zuri, katoliko, mendebaldekoa, hiritarra. Idealetik urrundu ahala, lan-indarra merkatzen da, eta gizaki horien bizitzaren balioa ere gutxitzen da. Horren ondorioa da gaur egun lan prekarioenak ideal horretatik gehien urruntzen diren pertsonek egitea: emakume* arrazializatu eta ez-zurienek. Desoreka horiek sostengatu ahal izateko diskurtso batzuk garatu behar dira: patriarkatua, arrazakeria, kolonialismoa. Diskurtso horiek ordena global hori zuritu nahi dute, eta ardura pertsona jakinetan jartzen dute, eta ez egiturazko ordena global horretan. Adibidez, esfortzuaren inguruko diskurtsoak, edo “merezi dituzten gobernuak dituzte” bezalako mezuak. Hortaz, ez da bakarrik ordena ekonomiko bat, gizatasunaren inguruko zapalkuntza-sistema oso bat eraikitzen duelako (edo ordena ekonomiko bat baldin bada, ordena ekonomiko horrek aurrera egiteko zapalkuntza-sistema jakin batzuk ditu beharrezko, eta beraz, gorputzak zeharkatu dituzten azpiratze batzuk sortu eta errotu ditu).

      Gogoeta hauek hona ekartzen ditugunean, Espainiako estatuan kokatzen ditugunean, hau gakoa da: nire ustez, Espainiaren proiektu nazionalista bera, XV. mendearen bueltan sorturikoa, paradigma kolonial indartsu batean ardazturik sortu zen. Hortxe daude ijitoen kontrako legediak, baina ez dira arrasto bakarrak. Izan ere, bortxazko paradigma horren oihartzuna dira gaur egungo egiturazko arrazakeria, Atzerritarren Legea, katolikoa ez denarekiko mespretxua edota espainol sentitzen ez direnekiko jazarpena. Azken finean, XV. mendean abiaturiko proiektu politiko-militarrak ideal bat babesten du (espainoltasuna, zuritasuna, katolikotasuna), eta hortik kanpo dagoen pertsona oro jazarri egiten da. Orduan abiaturiko proiektu totalitario horrek irauten du gaur egun, eta iraun ahal izateko bortxa sistematikoa sortzen du bestetasun horien kontra.

      Adibidez, ijitoen kontrako jazarpena oso latza izan da Espainiako estatuan historikoki. Nire ustez, bi arrazoirengatik: batetik, kapitalismotik urruntzen zen bizitza-eredu bat zutelako, autogestioan oinarriturikoa (lan-indarra saltzetik urruntzen zena); bestetik, kulturalki ere bestelako ohiturak zituztelako. Jazarpen etnikoa hainbestekoa izan denez, erromani hizkuntza ere galdu da Espainiako estatuko lurralde gehienetan (Europako beste lurralde batzuetan gertatu ez bezala).

      Munstro komuna irudikatzea garrantzitsua da, guztiok ari baikara munstro horren kontra borrokan, nahiz eta leku ezberdinetatik egin. Adibidez, ijito-herriaren sabeleko minak eta euskaldunen sabeleko minak munstro beraren kolpeen ondorio dira (nahiz eta prekarietatearen ikuspegitik oso leku ezberdinean egon ijito-komunitateak eta euskal komunitateak). Ziur asko, bi kasuetan praktika komunitario-kultural horiek mehatxu dira proiektu neoliberalarentzat. Nire gogoeta-proposamena hauxe da: birpentsa ezazue ea zer praktika komunitario diren neoliberalismoari hainbesteko min egiten diotenak.

      Borroka fronte komunak beharrezko badira ere, ez dut uste homogeneizazioa ona denik. Entsalada bat egin behar dugu, elkarrizketa-giro bat sortzeko, kolpatzen gaituen munstro horri kontra egiteko elkarrekin. Jakina, elkarrizketa-giro hori sustatzen lehenak kolpe txikienak jasotzen dituzten horiek izan behar dute, hain ahuldurik ez daudenak, hain zaurgarri ez direnak.

      Munstro komun hori elkarrekin irudikatu eta izendatu behar dugu, bide partekatu bat ere irudikatzeko, baina gure arteko bereizkeriez eta zapalkuntzez aritzea saihestu gabe. Argi dago gero eta subjektu feminista gehiago garela, askotarikoak, eta une honetan mugimendu antiarrazistarekin, migratzaileen elkarteekin, dekolonialitatea lantzen ari diren kolektiboekin aliantza estutzea beharrezkoa da, bai euskaraz eta Euskal Herriko egoeraz aritzeko, baita beste gai ugariren inguruan mintzatzeko ere. Finean, kultura-, jatorri-, arraza- eta etnia-aniztasuna ere bereizkeria terminoetan ulertzen ditugu, eta horiez guztiez jardutea beharrezkoa dugu.

      Barne-aniztasuna eta barne-bereizkerien kudeaketan, azkenaldian bereziki arraza, etnia edota jatorria izan ditugu hizpide. Gutxiago jorratu ditugu, aldiz, adinari edota klaseari loturiko faktoreak. Horrek ekarri du zenbaitetan gu/besteak banaketa indartzea, eta kasu batzuetan eremuen homogeneizazio faltsua sortzea. Beraz, komenigarria da aniztasunaz ari garenean, geure buruei galdetzea: Zer aniztasun? Zer bereizkeria? Zein ardatzi begiratzen diogu eta zer erantzun ematen diogu?

      Bide komuna marraztu nahi bada, botere-desorekak edota bereizkeriak gorpuztean oinazeek eta zauriek zeharkatzen gaituztenez, elkarrengana hurbiltzeko eta elkarrizketa abiatzeko premiazkoa da alde bakoitzak prozesu politiko eta emozional bat egitea; bizitakoak kokatuta, bide kolektibora ireki ahal izateko. Hortik aurrera, prozesu partekatuei eusteko ardura partekatua ere bada; hau da, joan-etorriko bidea da. Zoru komuna, gure irudikoz, borroken uztarketan datza. Beraz, beste borroka-ardatz batzuekin gertatu bezala, ez gatoz bat borrokak mailakatzearekin, mailakatze horrek batzuetan diskurtso esentzialistak sor ditzakeelako, eta arrazaren ardatza jorratzean ere borroken arteko gurutzaketan sakontzeari ezinbesteko deritzogu.

3.1.2.
PRIBILEGIO ETA ESKUBIDEEN
LANKETA ZORROZTEA

      Pribilegio zuriaz ari garenean, maiz azaleratu zaigu eskubideak eta pribilegioak egoki izendatzeko premia: kolektibo batzuek pairatzen duten eskubideen urraketa, bihurtzen al ditu beste kolektibo batzuen eskubideak pribilegio? Adibidez, kide migratzaileek bere tituluak homologatzerik ez izateak, eragiten al du hemen jaiotakook izan dugun hezkuntza-eskubidea pribilegio bat izatea? Nahaspila antzua izan daiteke galdera bera. Argi dago hainbat eskubide ditugula, izate hutsagatik, baina jendarte injustu honetan horiek ez zaizkiola jendarte osoari bermatzen; eta hor hasten da lehia. Jakina da kapitalismoan ez dagoela denontzako eskubideen bermerik, baizik eta baliabideak lortzeko lehia. Beraz, lizuntzen ari den mendebaldeko ongizate estatuak batzuoi (eta sekula ez guztioi) bertan bermatu dizkigun eskubide batzuk, abantaila bihurtzen dira lehia horretan. Esaterako, pertsona batzuk ilegalak direnean eta bere ikasketak homologatzerik ez dutenean, beste batzuk egoera gure alde baliatu dezakegu, besteak beste, etxeko langile moduan baldintza prekarioetan kontratatzeko. Adibideak erakusten duen moduan, pertsona orok zaindua izateko duen eskubidea bermaturik ez duen sistema batean, zaintza bera bermatzea pribilegio bihur daiteke.

      Horrek esan nahi al du bidea eskubideei uko egitea dela? Ez, kontrakoa baizik. Merkatuan oinarritutako herritartasun-eredu arrazista eta patriarkala aldatzeko borrokatzea da bidea, eskubideak orokortzearen alde borrokatzea. Enplegua, ezkontza edota jaiotze-lekua ezin baitira izan eskubide batzuk eskuratzeko bide bakarrak.

      Bi motatako pribilegioak egon daitezke: batetik, sistemak pribilegio bihurtu dituen eskubideak (adibidez, etxebizitza); eta bestetik, existitu behar ez luketen pribilegioak (esate baterako, neskame bat izatea, zure ahotsa besteena baino gehiago entzutea); alegia, besteei eskubideak kentzetik eratorritakoak, edo bestela esanda, batzuen zaurgarritasunaren bizkar eraikitako abantailak. Beharbada lehenengo motatakoak pribilegio moduan izendatzea ez da egokia, eskubideak baitira, eta hala argitu beharko genuke hemendik aurrera, terminoaren perbertsioa ekidite aldera.

      Adierak gorabehera, ulertu behar duguna zera da: eskubideen urraketaren atzean zer-nolako egitura dagoen, eta zer-nolako lotura duen egiturazko zapalkuntza jakin batek gure ezkutuko pribilegio zuriekin. Lotura hori ikusmiratik ez galtzea da giltzarria. Konparazio batera, indarkeria sexistaren inguruko hausnarketa egin izan dugunean, icebergaren metafora erabili dugu, eta argi identifikatzen ditugu halakoetan ikusezinak diren biolentziaren adierazpenek zer-nolako lotura duten zuzeneko biolentziarekin, egitura ekonomikoarekin eta dimentsio kulturalarekin. Iceberg bera indarkeria arrazistaz aritzeko irudikatzen saiatzen bagara, zer gertatzen da? Nekezagoa zaigu iceberg horren alde ikusezinez jabetzea, ezta? Elementu esanguratsuak badirela dakigun arren —hala nola Atzerritarren Atxikitze Zentroak, Atzerritarren Legeak, Europako migrazio-politikak…—, gure egunerokoan errealitate arrotza zaigu hori. Pribilegioen ardura nola hartu, hor dago beste gako bat. Zer egin dezakegu zuri bezala egiturazko indarkeria arrazistaren aurrean?

      Emilia Larrondo honela mintzatu zen Argiako erreportaje batean: “Bertako zein migratzaile izan, pribilegio maila ezberdinak daude. Eta pribilegioek bati ematen dioten tokitik zenbait ekintza gauzatzeak, sarri, laguntzen du beste pertsona horrekiko dagoen arrakala murrizten” (Lekunberri, 2020-11-29). Hartara, praktika zehatzak martxan jarri ditzakegu: erroldatze masiboak, etxeko langileen kontratazioen baldintzak aldatu, etxebizitza beharrei erantzuteko sareak eratu, eta abar. Dena dela, banakako ekintzak arindu dezake arrazakeria, baina ez ditugu modu horretara bakarrik egiturazko arazoak desegingo. Agenda feminista antiarrazista bat behar dugu, harreman-ereduak iraultzeko.

3.1.3.
ETXEKO LANAK,
BOTEREAREN BARNE-LANKETA

Honela aritu zen Iratxe Retolaza pribilegioen inguruko gogoeta horretatik tiraka:

      Zapalkuntza hirukoitzaz aritzean hala mintzo zaigu Maria Merce Marçal idazle katalana, askotan gogora ekarri dugun modura: “Menturari hiru dohain zor dizkiot: emazte sortu izana, / Klase sozial apalekoa eta herrialde zapaldukoa. / Eta hiru bider errebelde izateko urdin uherra” (2014).

      Arrazaren auzian, argi dago, zurion errebeldia-ariketa ez da etorriko menturak eman digun dohain batetik, edo sortzez jaso dugun larrutasunetik. Arraza-gatazkan errebelde izatea, gure kasuan, desboteretze-ariketa bat izango da, desboteretze-prozesu bat egitea izango da. Pribilegio-posizio batean gaudela jakinda, pribilegio-posizio hori nola eta zertarako erabili nahi dugun kontzienteki erabakitzea: zertarako erabiliko dugu, zuri pribilegioak indartzeko? Edo posizioa erabiliko dugu geure ikuspegi, gorpuzte eta imajinario batzuk zalantzan jartzeko, geure zuri posizioa ahultzeko. Posizioa ahulduko zaigu, baina, gurea ez den joko-taula batean, gure zoru feminista berri horretaranzko bidean, posizioak indartuko ditugu.

      Boterearen berrikuspen kritikoa behar dugu, epe luzera eztabaidatzen eta ekiten duen komunitate feminista izango bagara. Nahasten garenean, diferentziek interpelatzen gaituzte. Adibidez, bilera bat larunbat arratsalde batean denean eta azaldu den emakume* baten asteko atseden ordu libre bakarrak direnean; edo bilera osteko “potea” batzuek ordaintzerik ez dutenean; edo norbaitek “zergatik euskaraz guztiok gaztelaniaz badakigu?” galdetzean. Une horietan, gure zapalkuntzaz edota pribilegio-posizioaz ohartzen gara, eta horrek mugiarazten gaitu. “Entzuketa aktiboa behar dugu. Ezin diogu beldurrik izan elkarrekin batzeari, kuestionatzen jarraitzeari, praktika antiarrazistak bilatzen jarraitzeari. Buelta asko eman behar zaizkiola atzerapausoa emateari. Atzerapausoak zerikusia baitauka erritmoekin, espazioekin”, Cony Carranzaren hitzetan (Lekunberri, 2020-11-29). “Bretxak kendutakoan, gertutasunak eraiki ahalko ditugu horien tokian. Desparekotasunak landu ezean ez baitago gertutasunik” Afaf El Halouiren hitzetan (Lekunberri, 2020-11-29).

      Beraz, jabetze- eta desjabetze-prozesuak beharrezkoak ditugu mugimendu feministan, norabide ugaritan. Abiapuntu egokia litzateke zapaldu-zapaltzaile edo kolonizatu-kolonizatzaile garela onartzeko apaltasuna izatea. Alegia, NI zapaldua eta NI hegemonikoa gorpuzten dugula onartzeko. Euskaldunok muga hori ongi ezagutzen dugunez gero, kokaleku emankorra izan daiteke errealitate berrietara salto egiteko. Eta jakina, aurrera egiteko, konfiantzak ereitea da gakoa.

      Ana Murciak adierazi bezala, ezberdinen arteko elkarguneek erritmo pausatua behar dute, elkarrenganako konfiantza eraikitzeko. Ana Murciak ohartarazi digu emakume* migratzaileek euskal herritarrekin espazio partekatuak sortu dituztela hainbat herritan, elkarrekin errotze-prozesuak eraikitzeko, eta elkar babesteko sareak sortzeko: objektu eta baliabideen trukerako guneak sortzea, emakume* migratzaileen ezagutzen transmisio-lana egitea, lurraren zaintzaren kontzientzia-lana egiten ari dira (birziklatze-prozesuak), autonomia izateko trebetasunak garatzea (jostea, sukaldatzea...)... Ana Murciak euskal kulturaren inguruko ohar hau ere egin zuen, emakume* migratzaileen premiez aritzean: “Euskal kulturara hurbiltzeko modu bakarra aniztasunetik estrategiak sortzea da, emakume* migratzaileoi euskal kulturaren historiaren eta ibilbidearen berri emanez, euskarari beldurra kentzeko baliabideak emanez, eta abar”. Mugimendu feminista eta abertzaleari eskatu zion bi aldarri hauek agendan sartzeko: Atzerritarren Legea bertan behera uzteko aldarria, eta emakume* migratzaileen euskalduntze-estrategia baten aldarria.

3.1.4.
AITAREN ETXEA
ANTIARRAZAKERIATIK
ARRAKALATZEA

      Emagineko Iratxe Retolazak adierazi zuenez, gutxienik hiru modutan arrakalatu behar dugu aitaren etxe arrazista:

      Egitura heteropatriarkalak, kapitalistak eta kolonialak/arrazistak arrakalatzeko, zoru-antolamenduan eragiteko hiru ukaldi-mota, hiru higatze-motatan jarriko dut arreta atzera begira jartzean, uste baitut hiruretan eragitea garrantzitsua dela. Lehena, diskurtsoen higatzea, asmoen bilduma bat baitira diskurtsoak eta teoriak, eta lehen urrats ere izan daiteke, praktikak auzitan jartzeko. Bigarrena, jarduteko moduen higatzea, praktikak birpentsatzearen ondorioz, harreman-erak eta prozedurak birpentsatzea dakarrelako. Hirugarrena, eta agian gutxiagotan kontuan hartzen dena, eta bereziki azpimarratu nahi nukeena, imajinarioaren higatzea: sinbolo eta mundu-ikuskeren bitartez erreproduzitzen dira balio horiek guztiak, eta beraz, mundu sinbolikoak auzitan jartzen ez baditugu, erreprodukzio-kate hori ez dugu higatuko. Mundu sinboliko horiek kultur sorkuntzan, erreferenteen eraikuntzan, hedabideek sorturiko iruditerietan, kartelgintzan, eta abarretan garatzen dira. Askotan zailagoa izaten da imajinarioak higatzea (praktikak eta teoriak higatzea baino). Sinboloak auzitan jartzean ondare kolektibo batean, afektu kolektibo batean arrakala sortzen da, eta horrek bazterrak aztoratzen ditu. Hortxe ditugu azken urteotako bi adibide argi, Onintza Enbeitak Che Guevara sinboloaren inguruan eginiko gogoetak sorturiko ezinegona[41]; edo Maradona sinboloak sorturiko itsutasuna[42]. Zailtasun horien inguruko beste adibide bat: Fermin Muguruza, Harkaitz Cano eta Jorge Alderetek sorturiko Black is beltza komikia, eta animazioa. Gaurko eztabaidagaiarekin lotura zuzena duelako ekarri dut hona. Komiki horretan garaturiko imajinarioa sexista ez ezik, arrazista da. Nabarmen, nire ustez[43]. Oihartzun kultural handiko ekoizpena izan zen, eta balio zenbait erreproduzitzeko tresna bilakatu, oihartzun kritiko handirik gabe. Kulturgintza ere politika egiteko modu bat da, eta imajinarioen auzia lehen lerrora ere ekarri beharko genuke, euskaldunaren imajinarioak sortzean bestetasunak ere eraikitzen ari garelako, eta imajinario zuriak (eta gainera, arrazistak) sortzen baditugu, eta hori naturaltasunez eta aztoramendurik gabe igarotzen bada, ulertzekoa da euskaldunaren imajinario horretan batzuek euren burua islaturik ez ikustea, edo are larriagoa dena, euskaldun imajinario horrek bortxaz tratatzen dituela ikustea.

      Lehen gogoeta eta proposamen-bilduma honetan, batez ere diskurtsoen higatzean sakonduko dugu, baita jarduteko moduak higatzeko proposamen zenbait egin ere, agenda feminista antiarrazista bat proposatzearekin batera.

[40]   Sindemia bat pobreziak edo egiturazko indarkeriak eragindako osasun-ekitaterik gabeko egoeran garatutako gaixotasunen epidemien edo agerraldien batura da, dimentsio anitzeko osasun- eta gizarte-krisia eragiten duena.

[41]   2018ko urriaren 9an Onintza Enbeitak Berrian “Che” izeneko iritzi-zutabe bat idatzi zuen, Che Guevararen heriotzaren urteurrenaren harira, eta zutabe hartan gizon historiko handien historiaz dakigunaren eta ez dakigunaren inguruan jarduten zuen, jakin ez dugun horren inguruko galdera zenbait proposatuz, iraganaren irakurketa feminista baten bilaketaren premia aldarrikatzeko. Testuinguru horretan Che Guevarak emakumeekin* izan bide zituen jokaera eta jarrera matxisten inguruko hainbat galdera egiten zituen. Che Guevararen inguruan galdera horiek egite hutsak hainbat pertsonarengan ezinegona sortu zuen, eta Enbeitaren kontrako mezuak zabaldu ziren sare sozialetan zein plaza batzuetan. Informazio gehiagorako ikus: “Jazarpenaren aurrean, babesa agertu dio Berriak Onintza Enbeitari”, Berria, 2019-06-21.

[42]   2020ko azaroaren 25ean Diego Armando Maradona futbolari ohia hil zen, eta sare sozialak zein prentsako medioak laudorioz bete ziren, doluminez. Ezkerreko erreferente askok egin zituzten laudoriozko eta ohorezko halako mezuak, eta hainbat kide feministak ezinegona adierazi zuten, Maradonaren iraganaren alderdi bati iskin egiten ziotelako mezu horiek, eta erreferentetzat eta eredugarritzat aldarrikatzen ari zirelako biolentzia matxista erabiltzeagatik salaturiko pertsona bat, iragan hori aipatu gabe eta, hortaz, ikusezin eginez.

[43]   Black is beltza komikiak afroamerikarren borrokaren aldarria egiten du, hala da. Baina aldarri hori protagonista europar zuri eta heterosexual baten begiradatik egiten du, eta emakume* afroamerikarrak hipersexualizatu egiten dira komikian, modu estereotipatuan egin ere, ez bakarrik gertaeren bilakaeran, baita molde grafikoetan ere. Hain zuzen ere, Angela Davisek emakume* afroamerikarren hipersexualizazio hori salatu zuen Emakumeak, arraza eta klasea (2016) saiakeran.

3.2.
Euskal Herriko
agenda feminista
antiarrazista baterantz:
burujabetza feminista ipar

      Orain arte, mugimendu feministan euskaldun zuriok egiteko ditugun etxerako lanez jardun gara. Ez da aparteko kontua. Izan ere, mugimendu feministan indargunerik egon bada, komunitate-sare-afektibitate sendoak sortzeko gaitasuna izan da, XXI. mendeak ezarritako testuinguru arrakalatuan, subjektibitate propioa eta GUa trebeziaz harilkatu dira. Beraz, bide horretan etenik edo zatiketarik ez egotea garrantzitsua iruditzen zaigu.

      Horrekin batera, euskal jendartea eta gobernuak astintzeko mugimendu feministaren agenda zabaltzeko tenorean gaude, azken urteetako indar-metaketari eutsita. Ditugun etsai komunen aurrean puntu askotan egin dezakegu bat, eta elkarrekin jardun nahi dugu: zalantzarik gabe, bat egin dezakegu Espainiako faxismoari aurre egiteko edota Frantziako estatu zentralizatzaile, chauvinista eta xenofoboari aurre egiteko.

3.2.1.
DIAGNOSTIKOA

      Feminismoetatik aspaldi diagnostikatu genuen kapitalismo patriarkalaren birfundatze-zikloa, eredu hau sostengaezina zela ohartarazita. Hilabeteek aurrera egin ahala ikusgarriago egin da COVID-19aren krisiak utzitako egoera sozial eta politiko latza: urruntze soziala, zaintza-lanen pribatizazioa, zerbitzu publikoen eta lan-baldintzen degradazioa, telelana eta lanaren intentsifikazioa, beldurraren erabilera, sare komunitarioak ahultzeko neurriak… Lehertu zaiguna ez da osasun-krisia soilik. Biluzik utzi ditu sistemaren dimentsio ezberdinetako krisiak: merkatuarekiko dugun menpekotasuna, zerk duen egiturazko lehentasuna, eta, horrez gain, agerian geratu da zelakoa den gure jendarte desorekatua, injustua eta askotariko indarkeriek zeharkatutakoa. Bat-batean agerian geratu dira orain artean ezkutuago zeuden zaintza-lanak bizitzari eusteko funtsezko garrantzia duten lanak direla. Lehertu zaiguna, beraz, zaintza-krisi bat da, eta aurreko krisietan gertatu bezala, emakumeak* gara kolpatuen izan garenak.

      Izan ere, bizitza sostengatzeko lan erreproduktibo guztia esparru feminizatuetan egiten da, eta horietan klase-gatazka oldarkorra izaten ari da, bereziki egoera irregularrean dauden emakume* langileen eremuan, zaintza-kate globalaren eraginez. Ordainduak diren zaintza-lanen kasuan, etxeko langileen egoera bereziki kezkagarria da krisialdi honetan, inolako babesik gabe geratu baitira. Emakume* hauek dira, azken urte hauetan, bereziki, zaintza-premien ardura hartu dutenak, etxeetan pertsonen arreta (eta zaintza) premiei erantzunez, behar baino baliabide gutxiago dauzkan sistema publikoaren gabeziak betez. Etxeko langile egoiliar asko kale gorrian daude orain; edota sasikonfinamendu egoera iraunkor batean, etengabeko lanaldiak egitera behartuta, beraien lanpostuan konfinatuta geratu direlako. Modu berean, erresidentzien kasuak lazgarria izaten jarraitzen du, doako zerbitzu publiko eta unibertsala beharko lukeena azpikontratatuta baitago, baldintza prekarioetan eta ezegonkorretan. Hori gutxi balitz, urtetan metatutako pribatizazio eta murrizketek kolapsora eraman dituzte egoitzak, bertako langileak eta erabiltzaileak arriskuan jartzeraino.

      Sexuaren araberako lan-banaketa sakontzen ari da. Izan ere, emakumeok* lan-merkatutik ateratzen ari gara. Bereziki kezkatzen gaitu familiarizazio-prozesua areagotzeak. Emakumeak* gara gehiengoa lan-murrizketak eskatzen edota telelana hautatzen, eremu publikotik berriro pribaturanzko norabidean goazela. Zaintza-zama arintzen laguntzen duten zerbitzuak itxi ahala, zama horiek familiako emakumeengana* itzuli dira. Jule Goikoetxeak, Lore Lujanbiok, Zuriñe Rodriguezek eta Estitxu Garaik (2020: 15) xehe-xehe aztertu bezala ezin dugu ulertu emakumeek* lan ordainduan duten kokapena, lan ez-ordainduan duten pisua kontuan hartu gabe. Horregatik, sindemia honi aterabide feminista bat emateko prozesuak dimentsio bikoitzekoa izan behar du: bizitzari eusteko jarduerek desmerkantilizatu behar dute, eta halaber, desfamiliarizazio-prozesua beharrezkoa da.

      Langileon eta bereziki emakumeon* esplotazioa larriagotu da, batez ere esentzial izendatutako esparru horietan: gasolina eta elikagaien garestitzea, osasun sistema publikoaren kolapsoa, lan-erregimen berria... Lan-ordu luzeak, baldintza kaskarrak, segurtasun-neurri eskasak eta tentsio psikologiko sostengaezina bizi dituzte osasun-krisiari arreta eskaintzeko lehen lerroan dauden emakume* askok. Zentzu horretan, Euskal Herriko Karta Sozialak[44] egiten dituen hainbat aldarrikapen gure egiten ditugu: zerbitzu publikoak indartzea, lanaldien murrizketak, soldatak hobetzea edota zaintza-lanen erantzukidetasuna, hain zuzen ere. Gobernuek, aldiz, horretarako baliabideak jarri beharrean, enpresen erreskatean, AHTak sortzen duen zulo beltzean edota produkzioa jaitsi ez dadin inbertitzen dute. Gure bizitzak sostengatzea ez da errentagarria kapitalismoarentzat, eta horien gordailu diren Confebask[45], CEN[46], Eusko Jaurlaritza edota Nafarroako Gobernuarentzat. Nola uler daiteke bestela Gasteizko eta Nafarroako Legebiltzarretan bizitza erdigunean jartzeko eta zaintza-krisiari aurre egiteko hainbat neurriri uko egin izana? Edota Donostiako Infernu Fabrika desalojatu izana?

      Bizitzen degradazioa areagotzen ari da, garai honetan ere, kapitalaren akumulazioak aurrera egin dezan, gorputz zehatz batzuk azpiratzen diren heinean. Marko horretan kokatu behar dugu COVID-19aren aitzakiaz gordinki azaleratutako arrazakeria, prekarietatea, emakumeen* aurkako bereizkeria eta herri burujabetzaren galera. Horren adibide dira, besteak beste, mugen eta kaleen militarizazioa; abusu polizial eta instituzional arrazistak; indarkeria matxistaren gorakada; euskal preso politikoen bakartzea eta bisiten mugak; gure lurraldean erabakiak hartzeko ahalmenik ez izatea edota euskararen atzerakada erakundeetan eta zerbitzu publikoetan. Izan ere, logika neokolonialak zeharkatzen ditu azken bi urteotan hartu diren erabaki politikoak.

      Aldi berean, Frantziako eta Espainiako estatuko identitate, lurraldetasun eta egitura-krisiak agerian daude, inoiz baino gehiago. Baliatu dezagun gure alde, trantsitatu ditzagun feminismotik paradigma berrietarantz.

3.2.2.
AINTZAT HARTU BEHARREKO
DIMENTSIOAK

      Arestian zirriborratu dugu egoera orokorraren argazkia. Hor kokatuta, agenda feministak hainbat dimentsio hartu behar ditu aintzat:

      Identitatea (aitortza). Dominazio ugariko sistemak eragiten dituen kokaleku ezberdinetan gorpuzten ditugun subjektibitateetatik abiatzea: nor izateko aukera edukitzea, errekonozimendua, ordezkaritza, parte hartzea… Bizitza bizigarrien oinarriak ere badirelako. Baina identitateak despolitizatzen dituzten eta testuingurutik isolatzen diren planteamenduetatik aldentzen gara. Identitateez hitz egiteko, horien dimentsio ideologikoaz, sinbolikoaz eta kulturalaz haratago, dimentsio ekonomikoetatik eta politikoetatik begiratu behar diegu. Identitate estrategiko eta aldakorren aldeko hautua egiten dugu, izan ere, identitateak materialak ere badira, eta hortaz, testuingurua ongi zehaztu behar da, ez direlako esentzialak.

      Bizi-baldintzak eta oinarrizko beharren aldeko borroka (birbanaketa-berrantolaketa soziala). Lehendik ere krisian zeuden bizitzaren zaintza eta sostengu kolektiborako egitura sozialak. COVID-19aren garaian ere, inbertsioa saihestu da zaintza-zerbitzuetan eta azpiegitura publikoetan. Bestela esanda, alfonbra azpian gorde dituzte bizitzeko beharrizanak, lan merke eta ezegonkorrekin. Nola uler liteke bestela zaharren egoitzetan gertatzen ari dena? Horregatik, urgentziazko egoeren aurrean, erresistentziak eta borroka sozialak piztu behar ditugu, eta nola ez, jada borrokan dauden subjektuekin batera bidea egiten jarraitu. Aldi berean, sistema hau bidegabea eta sostengaezina dela jendarteratuko dugu; erreprodukzio soziala eta bizitza eusteko egitura, baliabideen kontrola, zein ardura kolektiboa premiazkoa direla; baita horren araberako lan, denbora eta ondasunen antolaketa ere.

      Aipatutako bi dimentsio hauen arteko tentsioa nabari dugu hainbat momentutan: alde batetik, mugimendu feministako aniztasunean eta botere-harremanetan arreta jartzeko beharra; beste aldetik, intzidentzia politikoari —eta gaurkotasun politikoari— erantzuteko beharra. Bi plano horien arteko orekak eta desorekak kudeatzea egokituko zaigu lidergo konpartituak sortzeko bidean, baina baita gure proiektu politikoan aurrera begirako urratsak egiten jarraitzeko ere.

3.2.3.
AGENDA PARTEKATU BAT
OSATZEKO LAN-LERRO BATZUK

Zaintza-lanak

      Esan dugun moduan, ez dira merkantzia bizitzak eusten dituzten jarduerak. Bizitzak erdigunean jartzeko eta, ondorioz, beste jendarte-eredu baterantz urratsak egiteko proposamen politiko kolektiboa behar dugu, heteropatriarkatuaren, pribatizazioaren, kapitalismoaren eta kolonialitatearen arrakaletatik haratago doana. Beharrezkoa da zaintza-lanen atzean dauden harreman sozial, ekonomiko, instituzional eta sinbolikoak sozializazio-prozesuan jartzea. Prozesu hau kokatua izan behar da, Euskal Herriko errealitate eta borroketatik abiatu behar da.

      Elkarren babeserako esperientzia komunitario autonomo aberatsak ezagutu ditugu azken hileotan. Neoliberalismoaren arauen aurrean kontrabotere eta konpromiso indarberrituak osatu ditugu eta askotan esparru publikoarekin elkarlanean jardun dira. Hala ere, orokorrean eredu asistentzialista bat jarraitu izan dute. Baina esperientzia hori indarberrituz, komunitate berriak aktibatzeko unea da: gure familien baitan eta hauetatik haratago, gure mugimenduetan, herrietan... Enbataren erdian oinarrizko beharrak kolektiboki asetzeko desafioa dugu ate joka, ez da inor etorriko gu salbatzera. Guztiontzat bizitza bizigarriagoak eraikitzeko eta elkar babesteko alternatiben bidean, belaunaldien arteko esperientziak oso baliagarriak dira.

      Norabide berean, azken aldian maiz aldarrikatu dugu feminismotik euskal zaintza sistema publiko komunitarioa. Antolaketa oso bati erantzuten dion proposamena da hau, ongi ezaugarritzeke dagoena, ezagutzen dugun eredua irauli ahalko lukeena. Baina helburu horretara iristeko, nozio ezberdinak behar ditugu, eta urgentziei erantzuteko neurri zehatzak. Horretarako, gainera, instituzioen borondatea beharrezkoa izango da. Zaintza-lanen berrantolaketa baterantz, gure iparra guztiontzako zaintza eskubidea izan behar da. Hori bermatzeko, gizonen eta estatuaren partetik erantzukizun bat hartzea dakar, baita komunitateetatik ere. Halaber, zaintza-zerbitzuen berrantolaketa, dibertsifikazioa eta publifikazioa dakartza.

      Bestalde, zaintzaileen lan- eta bizi-baldintzak hobetzea ezinbestekoa da eta hitzarmen kolektiboen defentsaren garrantzia azpimarratu nahi dugu (egoitzetan, etxez etxeko zerbitzuan edo etxeko langileen sektorean). Langileak aitortzea eta horien ordezkaritza berme nagusia da negoziazio-prozesuetan. Ildo berean, erregimen berezia deuseztatzeko eta etxeko langile egoiliarraren figura desagertzeko presioa egitea premiazkoa da.

Euskara erdigunera

      Bai mugimendu feminista euskalduntzeko, bai feminismotik jendartearen euskalduntzea bultzatzeko akordio zabala eta indarberritua behar dugu. Saioa Iraolak (2019) dioenez, azken hamarkadetan, mugimendu feministaren praktika euskaldundu da. 80ko eta 90eko hamarkadetan, taldeetan zegoen euskaltzale feministen ahalmenaren araberakoa zen euskararen erabileraren garrantzia; egun, berriz, lortu dugu mugimenduaren borondate izatea, kontzientzia linguistikoa sustatzea. Nolanahi ere, izan badira oraindik ere tentsioak mugimendu feministan euskararen erabilera dela eta. Agurne Gaubeka Erauskinek, Behatokiko kideak, euskararen auziaz honako gogoeta esanguratsu hauek partekatu zituen VIII. Emakume* Abertzaleen Topaketetan:

      Zapalkuntza ezberdinen arteko harremanaz ari garenean, ezin genezake bazterrean utzi hizkuntzarena. Izan ere, Euskal Herrian borroka feminista beraren barruan ere ikuspuntu eta talka ezberdinak sortzen dituen gaia da.

      Gure herri eta hirietako txoko ezberdinetan euskara hizpide dugun bakoitzean, zenbait diskurtso barneratuak ditugu eta beste zenbaitek zeharka baino ez bada, zapalkuntzen mailakatze bat egitera eramaten gaituzte. Hizkuntzaren aferan, euskal emakumeoi* badagokigu ere autokritika egitea noski, baina oinarri bat argi izanik, euskaraz bizitzeko eskubidea ukatzen zaigu, euskara ikasi eta erabili ahal izatea pribilegioa eta kapritxoa direla irudikatzeko sistema oso bat diseinatu dute eta noski horrek Espainiako zein Frantziako estatuetako hegemoniei on egiten die.

      Migratutako emakumeei* naziotasuna nahi badute frantsesa edo espainiera jakin behar dutela esaten zaie eta hori naturaltasunez hartzen da. Naziotasuna lortzeko adibidez, espainiar askok ez dakizkiten ezaguerak izatea eskatzen zaie eta hizkuntza ere menperatzen dutela erakutsi behar dute. Gainera, migrazio politiketan Espainia edo Frantziak kolonizatuak izan ziren herrialdeetako pertsonak hobesten dituzte, hizkuntza zein izan behar den barneratuago izan dezaten (gaztelania edo frantsesa).

      Beraz, migratutako emakumeei* ere euskaraz bizitzeko eskubidea urratzen zaie, komunitatetik at gera daitezen komeni zaie, batez ere euskara ikasteko traba eta oztopoak handituz. Hainbatetan aipatu izan dugu, DENBORA eta DIRUA, emakumeak* prekarietatera kondenatzeko estrategia perfektua eta nola ez, gure prekarietateen eta errekonozitu gabeko lanen egunerokotasuna ere bada hizkuntzarena.

      Lehen aipatu dut, autokritika ere egin beharra dugula nola ez, aurrean aipatu dugun errealitate hori irauli beharra dugu, gure ahizpei harrera behar bezala egiteko hizkuntzarekin dituzten ezintasun, oztopo eta sentipenak gure aldarrikapenetan ere txertatu behar ditugu. Migratutakoak ez dira gure hizkuntzaren etorkizuna kolokan jartzen ari direnak, Frantziako zein Espainiako estatuetako sistemak baizik.

      Hizkuntza erabat lotua dago jendarteko harremanekin eta sozioekonomiarekin, beraz, feminismotik eraikitako jendarteak hizkuntza-eskubideak ere oinarri izan behar ditu. Hau da, hizkuntza politikak diseinatzen direnean, emakumeon* errealitate eta beharretatik diseinatutakoak izan behar dira, baina bestelako politika edo neurri sozioekonomikoak diseinatzen direnean ere euskaraz bizi ahal izatea txertatu beharra falta izaten da askotan gure aldarrikapenetan.

      Euskaldunon pribilegioez hitz egiten diguten honetan…

      — Euskal Herrian emakumeok* gehienetan ezin dugu osasun asistentzia euskaraz behar bezala jaso (adibidez, erditzean edo arreta psikologikoa jasotzean horrek duen garrantzia aintzat hartu gabe).

      — Emakumeok* ezin dugu euskara ikasi, oraindik euskararen lurraldeetan ez delako erabat doakoa eta ez dugulako denborarik (eremu batzuetan doakotasunari jartzen dizkioten baldintzak emakume* askok ezin dituzte bete).

      — Zenbait kasutan emakumeok* ezin ditugu zaintzari lotutako zerbitzuak euskaraz jaso, ez eman, lan horiek prekarietatera kondenatuak nahi dituztelako eta espazio hauetan hizkuntza transmisoreak garenetan, baliabideak falta zaizkigulako.

      — Emakumeok* erasoak jasaten ditugunean, horri lotutako zerbitzu publikoetan ez dugu euskara erabiltzeko eskubidea behar bezala bermatua, horrek gure integritatean ere izan dezakeen kaltea kontuan hartzen ez delarik.

      Horrela, gure egunerokotasunean bizi kalitatea okertzen diguten adibide zerrenda luzea dugu, pandemia honetan kasuak eta adibideak ugaritu direlarik eta dena, euskaraz bizitzeko eskubidea aitortzen eta bermatzen ez zaigunaren ondorio. Ekitate neurriak behar ditugu hizkuntzarekiko ere, eta nola ez, euskararen lurralde osoan eta urgentziaz behar ditugu.

      Ezin eraso guztiak hona ekarri, baina Emakumeen Kontrako Indarkeriaren Aurkako Egunean, Tuterako alkateak emakume* guztienganako egin zuen erasoa aipatu nahiko nuke. Nafarroako Gobernuko egun horretako kartelean euskarazko mezua ezabatu zuen (beste hainbat hizkuntza mantenduaz) eta erantzun zuen euskaraz dakienak gaztelaniaz ez badaki arazo bat duela. Beraz, Tuterako alkatea emakumeei* esaten ari zen euskaraz bizitzeko eskubiderik ez dutela, baina, era berean, zeharka, migratutako emakumeei* ere mezu argia helarazten ari zen: euskara ez da zuentzat.

      Gogoeta bezala… Tuterako herri mugimenduak erantzun bateratua eman du kasu honetan, baina hizkuntzaren ikuspegitik soilik, Euskal Herriko feminismoak diskurtso propioaz erantzun beharko zuela uste duzue?

      Iratxe Retolazak ohartarazi bezala, mugimendu feministan euskaraz aritzeagatik gertaturiko tentsio horiek hobeto ulertzeko eta kokatzeko, testuinguru garaikidea kontuan hartzea komeni da:

      XXI. mendean, hizkuntza-zapalkuntzaren eta herri-zapalkuntzaren transmisioan eten bat gertatu da, eta normalkuntzaren lilura bat ere badago eremu batzuetan, hizkuntza-zapalkuntzaren kontzientzia ahuldu da, eta ahultze horrek ere badakar hain beharrezko ez ikustea euskarari heltzea. Feminismoaz besteko mugimendu sozialetan euskararen inguruko auzirik ez da, eta abertzaletasunean, eta alderdi politikoetan ez dago halako tentsiorik. Are gehiago, euskaraz jarduten zuten askok hizkuntza-politika aldatu dute azken hamarkadan: auzoko edo herrietako mugimenduetan, independentismoan...

      XXI. mendearen hamarkada honetan, abertzaletasuna hainbat joeratan adarkaturik dago, baina hizkuntzaren auzia ez dago erdigunean mugimendu sendoenetan behintzat, ez arrazaren auzia ere. Euskalgintzaren eremu zenbaitetan ikuspegi abertzalea badago, eta horietan garatzen da egun batez ere hizkuntza-gatazkaren auzia. Independentismoan erabakitzeko eskubidea dago batez ere erdigunean, eta erabakitzeko eskubidearen inguruko mugimenduetan, oker ez banago, ez da migrazioaren edo antiarrazismoaren gaia jorratu. Azken batean, migraturiko pertsona askok ez dute bozkatzeko eskubiderik ere, ez daude ohiko hauteskunde-erroldetan.

      Jakina, geure artean euskaltzaletasunaren eta abertzaletasunaren ahultze hori gertatu bada, euskaldun komunitatetik kanpo dagoenak ez du zertan tentsioa sentitu, ez du beharrik sentituko ere. Ez du ulertuko zerk eramaten gaituen euskarari lotzera, eustera. Komunikazio-bideak eta zubiak eraiki behar dira.

      Esan bezala, mugimendu sozialen artean salbuespena da mugimendu feminista, gehien euskaldundu den mugimendua da. Euskal Herriko Mugimendu Feministan duela gutxira arte (duela hamar urte, esaterako) euskarak ez zuen presentzia handirik, eta orain presentzia baldin badago ere, ez da presentzia nagusia (Emakumeen Etxeetako eta Jabekuntza Eskoletako formazioei erreparatu besterik ez dago, eta abar); eta bestetik, azken hamar urteotan lan handia egin du mugimendu feministak euskalduntzeko bide horretan, eta borondatea erakutsi du urrats batzuk egiteko, zubiak eraikitzeko. Kulturgintzatik edo hedabideetatik egindako ekarpenek ere lagundu dute euskalgintzaren eta mugimendu feministaren arteko zubiak eraikitzen (Klitto aldizkari digitala, LISIPE eta Eskafandra bilduma feministak, bertsolaritzako sare feministak…).

      Bide horretan, oso garrantzitsua izan da “Salda Badago” Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetarako eginiko prozesua. Alegia, antolaketan parte hartutako talde feministek, euskara kohesiorako hizkuntza gisa eta gure arteko aniztasuna zaintzeko eginiko akordioa eta ahalegina.

      Gure ustez, egiteko falta zaigunaz gain, lorpenetatik ikaspenak ateratzea funtsezkoa da. Emandako salto kualitatibo eta kuantitatiboaren arrazoiak aztertzen hasita, hauek aipatu daitezke, besteak beste: aktibista, idazle, itzultzaile, ikertzaile, kazetari, teknikari euskaltzale eta feministek eginiko indarra. Horrez gain, EHBFren sorrera, gakoa izan dela azpimarratu nahi dugu, pentsamendu feminista euskaraz sortzeko eta mugimendu feministan eginiko sustapen-lanean. Gainera, EMMn 2008an ekin genion bidea oso garrantzitsua izan da, aniztasunaren kudeaketa kontziente eta politizatu bat egiteko sortu genuen akordioak esperimentaziorako bidea eskaini baitigu.

      Hala, militante feminista askorentzat mugimendu feminista da euren euskalduntze- eta euskaltzaletze-eremu nagusi eta bakarra, horregatik, euskalduntzea ezin dugu mugatu hizkuntzaren kudeaketara, euskara lotu behar dugu borrokarekin, eraldaketarekin, justiziarekin, sormenezko kulturarekin, eta azken batean, Irene Arraratsek dioen moduan, “utopiaren alde egitearekin” (Fernández, 2020).

      Beste ikaspen bat izan da euskaraz eta kultur aniztasunean murgiltzeko, joan-etorriko bideak urratu behar ditugula. Batetik, ezinbestekoa dela Euskal Herrian dauden beste hizkuntza eta kulturekiko begirunea izatea (horietako batzuek, gainera, hizkuntza ez hegemonikoak dituzte), aberastasun gisa ulertzea eta etsaitzat ez jotzea. Horregatik, euskara balioetsi, irakatsi eta zabaltzearekin batera, bestea beste sentitu ordez, parte sentiarazteko, gure jarrera arrazistak, klasistak eta aurreiritziak deuseztatzeko apustu kolektibo bat egin behar dugu. Bestetik, euskarara iritsi ez den kideak ulertu behar du, eta gu bidelagun izan gaitezke prozesu horietan, euskara auzi politikoa dela eta mendeetako zapalkuntza jaso duen hizkuntza gutxitu eta zapaldua dela. Horregatik, elkarrekiko begirunea eta enpatia ezinbestekoa izango da elkarbizitza sortzeko ariketa honetan.

      Alor komunitarioan gauza asko egin ditzakegu: euskaraz i(ra)kasteko klase autogestionatuak, mintzapraktika feministak, migratzaileen familietako haurrei etxeko lanekin laguntzeko sareak… Dena dela, garrantzitsua da ardurak banatzea. Entzun izan ditugu kritikak mobilizazio feministak oso erdaldunak izan ohi direlako parte hartzaileen aldetik, edo feminismoaren ardura izan beharko lukeela euskararen alfabetatzeak. Baina masa mugimendu batek, jendartearen errealitatea islatzen du, eta jendartea euskalduntzeko ardura ez da soilik mugimendu feministarena. Izatekotan euskaltzale guztiona da, eta bereziki, erakunde publikoek bermatu beharko lukete hori. Beraz, bai udalgintzari, bai autonomia erkidegoetako agintariei exijitzen diegu euskalduntzeko bitarteko publiko eta doakoak garatu ditzatela, euskalduntzea ez baita soilik ideologikoa, klase kontua ere bada. Mugimendu feminista jada ari da hori exijitzen, aldarri feminista bilakatu dugu: “Askotariko kolonizazio kultural prozesuen aurrean, Euskara erdigunera! Euskararen ofizialtasuna eta normalizazioa bilatzen duten politikak bultzatu; doako euskara ikastaroak antolatu hala bertakoentzat nola jatorri atzerritarreko herritarrontzat” (Euskal Herriko Mugimendu Feminista, Kapitalismo heteropatriarkalari planto. Bizitzak erdigunera. Greba feminista, 2019).

      Erakundeek, ordea, hizkuntza-eskubideak bermatu beharrean, euskararen bazterketa eta egiturazko bereizkeria iraunarazten dute, euskal hiztunak bigarren mailako herritar gisara hartuta. Izan ere, nork ardaztu lezake bere bizitza soilik euskaraz? (kontuan hartuta zerbitzu publikoak, enplegua, sozializazioa, komunikabideak, ikasketak, eta abar) 2020ko azaroan bertan EAJk, PSEk eta Vox-ek doako baliabideak jartzearen kontra bozkatu zuten Gasteizko Legebiltzarrean. Gaur-gaurkoz, kasurik onenean, enplegu jakin batzuetan sartzeko eskaintzen dira euskalduntzeko baliabideak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan, hau da, lan-merkatuaren beharrei lotura eta ez herritartasunerako sarbide eta eskubide moduan. Eta doakotasunaren auzia ez da berria, 1980ko hamarkadatik hizkuntza-politika horri eutsi zaio, Iratxe Retolazak aletu zuen bidetik VIII. Emakume* Abertzaleen Topaketetan:

      Hizkuntza-politikei dagokienez, 1980ko hamarkadan abiatzen dira egungo hizkuntza-politikak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan (D eredua hezkuntza publikoan, euskara batuaren ezarpena hezkuntzaren bitartez, EITBren sorrera, euskarazko zinemaren aldeko lehen diru-laguntzak…). Urrats ugari egin baziren ere, hizkuntza-politika baztertzaileak jarri ziren abian, gaur egunera arteko eragina izan dutenak: doakotasunik eza, euskalduntzea eta enpleguratzea lotu dituen ikuspegia, hezkuntza-politika sendorik ez, eta abar. Gogoan dut garai hartan neure amak euskara ikasteko gogo bizia zuela, baina etxekoandrea zenez, eta baliabide ekonomikoak sobera ez zituenez, oztopoak baino ez zituen topatzen euskara ikasi ahal izateko, aipaturiko politika horien ondorioz. Hezkuntza arautuari eta enplegu publikoari loturiko hizkuntza-politikak gailendu ziren, eta beste esparru batzuetako euskalduntzea ez zen hainbeste hauspotu, doakotasuna ez sustatzearen ondorioz.

      1980ko hamarkadan oraindik ahul ziren horiek 1990eko hamarkadan errotu ziren, eta XXI. mendera hedatu diren hizkuntza-ideologia eta hizkuntza-imajinario batzuk sortu dituzte: euskara pribilegioa dela (ez dagoelako guztien eskura), eta lan publiko batzuetan derrigorrezkoa dela.

      Egia da hizkuntza-politika horien ondorioz euskalduntzea ez dagoela guztion eskura, eta gainera, migraturiko pertsonen aukerak izugarri gutxitzen direla (EPAn euskaraz ikasteko aukerarik ez, eskoletan ez da migraturiko haur zein gazteentzako euskalduntze-plan bereziturik garatu, eta abar). Hori salatu behar dugu, arduradunak izendatzea ere garrantzitsua da. Baina, gezurra da pribilegioa dela: besteak beste, lan publiko askotan meritua da, baina ez derrigorrezkotasun. Botere ekonomiko eta botere politikoetako ordezkarien hizkuntza-praktikei begiratu besterik ez dago pribilegioa ez dela ikusteko, botereak erdalduntzen baitu, eta lan-eremu batzuetan edota botere-eremu batzuetan gora egiteko erdaren aldeko hautua ia ezinbesteko delako.

      Jakina denez, Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko kasuan, euskararekiko diskriminazio-politikak oso gogorrak dira, eta euskararen inposizioaren diskurtsoa desaktibatzea premiazkoa da.

Migrazio-politikak eta mugak

      Migrazio-prozesuez hitz egiteko ezinbestez arrazaren araberako gizarteen, lanaren eta ekonomiaren antolakuntzaz hitz egin behar dugu. Izan ere, migrazioak ulertzeko Europak gauzatutako kolonizazio-prozesuen eta beste herrialde batzuetan erroturiko ustiatze-prozesuen eragina aztertu behar da, horrek ekarri baitu, azken finean, Iparralde aberats eta Hegoalde pobretuago bat egotea.

      Azken urteotan, zabal hitz egin da errefuxiatuen krisiaz, baina askok ez dakigu Europako herrialde bat ere ez dagoela errefuxiatu gehien hartzen dituen hamar herrialdeen artean. Are gehiago, errefuxiatu gehienek europar herrialdeek eragindako gerretatik ihes egiten dute eta, hori gutxi balitz, europar herrialde horiek armak saltzen dizkiete gatazka horietako eragileei. Euskal kostaldean, adibidez, Santurtziko portutik egunero kargatzen dituzte Ekialde Hurbilera eramaten dituzten armak. Orain dela urte batzuk hau gelditzea lortu bazen ere, orain berriro abiatu dute negozioa.

      Migrazio-politikak eredu arrazista eta xenofobo batez arautzen dira, alde batetik, europar lurraldeak “babesteko”, eta bestetik, gorputz ilegalen kontra borrokatzeko. Horrela, mugak militarizatuak daude eta hainbat enpresarentzat muga horien kontrola negozio bilakatzen da: “Europako mugetara iristea heriotzaren aurkako gudu bilakatu da. Arrisku hori hartzen duten pertsonak hil egiten dira ‘Gotorleku Europa’ izenekoaren hesituran, edo erakundeak zein eguneroko bizitza barne hartzen dituen sistema arrazista baten mende erortzen dira” (Euskal Herriko Emakumeen Mundu Martxa, txostena, 2020).

      Nekropolitika ezartzeko, gobernuek migratzaileen estereotipoan eta deshumanizazioan sakondu dute, izan ere, pertsonak ilegal bilakatu ahal izateko beldurra, xenofobia eta bazterkeria beharrezkoa dira. Horren guztiaren aurrean, etengabe salatuko dugu Atzerritarren Lege hiltzailea, baina baita euskal gobernuek duten ardura ere: etxebizitza eskubidea bermatzea, erroldatzeko baliabideak ematea, arma industriak armak kargatzeari uztea eta, nola ez, mugak desmilitarizatzea.

Herritartasun-eredua

      Herri moduan dugun autodeterminazio-eskubidea izan da Euskal Herriko borrokak hezurmamitzeko muinetako bat, etengabe urratzen zaigun eskubidea izaki. Baina jakin badakigu, jendarte-eredu honetan herritartasun-eskubideak zeren araberakoak diren, nagusiki, enplegu arautua (emakume* asko esparru produktibotik kanpo gaude gehienetan) eta nazionalitatea (populazio migratzailea kanpo dago gehienetan). Beraz, herritartasuna eta erabakitze-eskubidea problematizatu ditu feminismoak mendeetan zehar (gizonen eskubideetan oinarritu dira eta). Ilegalak diren herritarrak dauden bitartean, aliantza estrategikoa da emakume* eta migratzaileen artekoa, ekonomiaren eremu ez-arautuan, ezkutuan, prekarioan eta herritartasun-eskubideen urraketan topo egiten baitugu.

(In)justizia sistema eta espetxe politikak

      Justiziaren subjektuei erreparatuta, jakin badakigu horien definizioan historikoki hainbat bazterturik geratu direla. Feminismotik giza-eskubideen definizioari egindako kritiken abiapuntua Frantziako Iraultzan eta Gizonaren eta Herritarraren Eskubideen Adierazpen-ean koka dezakegu. Adierazpen horrek, emakumeak* ez ezik, atzerritar eta desjabetuen subjektuen eskubideen diskriminazioa ere finkatu zuen. Horrek eragina izan du mendebaldeko justizia-sistemaren eraketan eta aplikazioan, non emakumeek*, atzerritarrek, desjabetuek eta beste subjektu batzuek bigarren mailako hiritar bezala tratatuak izaten jarraitzen duten (Justizia Feminista Mintegia, Justizia feminista eztabaidagai, 2019).

      Euskal Herrian ongi dakigu euskal disidentzia politikoa kolpatzeko zer-nolako papera jokatu duten epaitegiek eta espetxeak. Espetxe politika salatzeko eta preso politikoen babeserako mugimendu herritar zabala eratu dugu. Gainera, azken urteetan espetxeak emakumeengan* dakarren zigor bikoitza aztergai izan dugu, alegia, zigor morala, bakartzea, sostengu-sare eskasagoa edukitzea, eta abar. Bada, beste elementu bat gehitu beharko genioke esparru honi; izan ere, preso dagoen populazioaren % 30a jatorri atzerritarrekoa da, jendartean, oro har, % 10 ingurukoa denean. Beraz, ikusgarria da kode penalak modu bereziki ankerrean tratatzen dituela herritar migratzaileak.

      Bestalde, Atzerritarren Atxikitze Zentroak abusu, biolentzia eta torturen ispilu dira. Inolako bermerik gabeko espetxeak dira. Urtean migratutako 8.000 kide inguru atxilotzen dituzte eta 2019an hauetatik % 60a indarrez aberriratu ziren. Konfinamenduarekin batera zentro hauek hustu ziren, baina betetze bidean jarri dira berriz ere, eta borroka sutsuak gertatzen ari dira barrutik: gose grebak, salaketak, eta abar. Hala ere, espetxe eta atxikitze zentroetako errealitatea guztiz opakoa zaigu, eta jendartean dauden muturreko adierazpen bortitzenak dira. Beraz, euskal agenda feminista antiarrazista bat osatzeko ezinbesteko esparrua da, zigor sistemaren eraldaketa eta justizia feministaren proposamenean sakontzea, dispertsioarekin amaitzeko, baita espetxe forma guztien abolizioa eskatzeko ere.

Lurra eta lurraldearen defentsa

      Alde batetik, euskal enpresak eta botere korporatiboak jarri nahi ditugu jopuntuan. Botere korporatibo terminoa erabiltzen dugu multinazionalek (enpresa transnazional ere deitzen zaie) gauzatzen duten boterea izendatzeko. Euskal Herrian botere hori ezin hobeki irudikatzen dituzten bi enpresa daude: BBVA eta Iberdrola. Beste herrialdeetako lurrak ustiatzen dituzte eta komunitateak suntsitzen dituzte inpunitate osoz; lider indigenak erailtzen dituzte, bertako ondarearekin negozioa egiteko oztopo izan daitekeen edozein erresistentzia deuseztatzeko. Transnazionalen boterekeria, estatuen eta nazioarteko erakunde ekonomiko eta politikoen babesarekin gauzatzen da (adibidez, Europar Batasuna, Nazio Batuen Erakundea, Nazioarteko Diru Funtsa, Munduko Bankua edo Munduko Merkataritza Antolakundea).

      Bestalde, gure territorioan bertan, lurrari lotuago bizi diren komunitateen txikizioa eta lurren arpilatzea gertatzen da. Urteetan baserritarrekiko egon den gutxiespena (analfabetoak zirelako, euskaldunak, baserritarrak...) nabarmendu nahi dugu. Bestalde, landa-eremuan, bertako herritarrak, nekazariak, baserritarrak edota ekoizle txikiak neoliberalismoaren erasoen aurrean lehenengo lerroan daude. Araka ditzagun, bada, gure herrian bertan ditugun baztertutako lurraldeak, josi ditzagun lurraren defentsarako borrokak, aitortu ditzagun hiriguneetatik at dauden borroka feministak:

      Landa eremuko emakumeak* historikoki lurra eta hizkuntzaren defentsan bete dugun paperagatik egon gara bereziki sistema heteropatriarkalaren eta kolonialaren jomugan. Euskal Hiritik teorizatzen dugun bitartean, Euskal Herria itotzen ari da. Lurraren eta hizkuntzaren kontrako etengabeko eraso honetan, feminismotik ditugun gabeziak nabarmenak dira. Lurraren eta jatorrizko herrien defentsa bizitza beraren defentsa den arren (Ines Matxiarena et al., 2019).

3.2.4.
BURUJABETZA FEMINISTA IPAR

      Bizirauteko urgentzia bihurtu da burujabetza, gure osasun eta gorputzetatik hasita. Praktika politiko integrala garatzeko txikitik handira eta handitik txikira eragin behar da. Euskal Herri feminista behar dugu elkarren zaintzaren politikak kontuan hartuko dituena, eremu komuna eta publikoa erdigunean jarriko dituena, tokiko politikak eta lurraldean sustraitutako ekonomia oinarri izango dituena.

      Ramón Grosfoguelek dio XX. mendeko nazio-askapen mugimenduak antikolonialak izan zirela, baina ez dekolonialak, beraz, paradigma eurozentrikoak birproduzitu zituztela, mundu-zibilizazioaren jokoa ezbaian jarri gabe (García Fernández, 2019). Horrenbestez, estatu-nazioa (kultur homogeneizatzailea, monolinguista, burgesa) eta euskal errepublika pentsatzeko modua ere dekolonizatu beharko litzateke, optika antisistemiko batetik, dominazio-sistema anitzei erantzun eta barne kultur aniztasuna aintzat hartuko duena.

      Euskal feminismotik burujabetza birpentsatzeko ariketari heldu genion aspaldi: komunitatea, baliabideen kontrola, bizitzaren zaintza, harremanak, gorputzak, osasuna, eta abar, sartu ditugu ekuazioan. Borroka sozialak borroka nazionalekin lotuta daudela, jakin badakigu, baina larriagotu egin den krisialdi honek, bizitza duintzeko borroka sozialen biziberritzea ekarriko du, eta herri-burujabetza horrekin lotzeko argudioak, adibideak eta errelatoak hedatu beharko ditugu. Burujabetza, botere-eskala gerturatzea da, herritarron erabakitzeko gaitasuna handitzea, bigarren mailako herritarren ahalduntzea, gorputzen boteretzetik herriaren gobernantzara salto egitea.

      Burujabetza Feministak herritar guztientzako emantzipazio markoa eskaintzea eta zapalduen arteko samurtasuna ahalbidetzea nahi dugu. Norabide horretan urratsak egiteko harreman kolonialen inguruko begirada gaurkotua behar dugu, Euskal Herrian kolonialitatearen inguruan ireki den debateari eta kontraesanei heltzeko.

[44]   Euskal Herriko hamarnaka eragile sozial eta sindikalek sustatutako eztabaida prozesuaren ondoren, Eibarren abiatu zena 2013ko maiatzaren 25ean, 2014ko maiatzaren 31n onartu zen Bilbon Euskal Herriko Eskubide Sozialen Karta. Orduz geroztik, lanean jarraitzen du plataformak. Informazio gehiago izateko ikus: https://eskubidesozialenkarta.com/

[45]   Euskal Enpresarien Konfederazioa euskal enpresaburuen interes orokorrak eta komunak ordezkatzen eta defendatzen dituen erakundea da.

[46]   Nafarroako Enpresarien Konfederazioa Nafarroako enpresen solaskide nagusia da erakunde publikoen aurrean.

3.3.
Harreman kolonialak:
begirada gaurkotu bat
feminismotik

3.3.1.
EZTABAIDA TERMINOLOGIKOA

      Zer litzateke Euskal Herria dekoloniala? Zer hurbilpen egin dezakegu euskal feminismotik eta nazio-zapaldu moduan dekolonialitatearen markora? Aipatu dugun moduan, gure iraganarekin elkarrizketa abiatzen dugunean, Europan gertaturiko herrien desjabetze-prozesuak izendatzeko berba egoki baten hutsunea nabaria da. Barne-kolonizazio prozesuez hitz egin daiteke? Hemengoak kolonizazio “kulturalaren” izenondoa beharko luke? Dena da kolonialismoa? Zein modutan lotzen da Euskal Herriko menderakuntza Abya Yala, Afrika edota Asia kolonizatzeko egindako natur eta giza arpilatze masiboekin? Argi dugu prozesuok ezin direla konparatu Europatik kanpo gertatu zen gizatasunaren galerarekin, ordena arrazialarekin, genozidio masiboarekin eta administrazio kolonialarekin, ez baita hemen modu berean ezarri. Izan ere, mendebaldarrok horren guztiaren onuradun zuzenak izan gara gaurdaino. Are gehiago, Ana Murciak VIII. Emakume* Abertzaleen Topaketetan ohartarazi bezala, arpilatze-kate horrek ez du etenik izan:

      Gure herrien independentzia faltsua da, arpilatze-prozesuek segitzen dutelako, eta kolonoen esku geratu zirelako botere ekonomiko asko. Pribatizazio-prozesuak ere gertatu dira, eta lur komunalak desjabetu egin dituzte, eta etengabeak izan dira ekozidioak eta arpilatzeak historikoki, ez da etenik egon. Arpilatze materialez gain, arpilatze kulturalak ere gertatu dira.

      Beharbada prozesuok uztartzeko modu bat izan liteke Modernitatea ezartzeko hedatu ziren bortxa konstitutiboez hitz egitea, hala Europa barruan, nola Europatik kanpo ere. Ibai Atutxak (2020) dio gezurtia dela Euskal Herria kolonia bat dela baieztatzea; izan ere, modernitatearen proiektuaren beste botere-ardatz batzuek zeharkatzen gaituzte zuzenean (kultur zapalkuntza, menderakuntza ekonomikoa…), eta ez zehazki botere kolonialak. Ulerkera horren arabera, botere koloniala ezin baita azaldu arrazaren, esklabotzaren eta deshumanizazioaren —edota animalizazioaren— aldagaiak alde batera utzita. Baina modernitateak, gurean, baditu hamaika aurpegi: historiaren aurrerabide lineala eta arrazoiaren paradigma ilustratuak zanpatutako herri-jakintzak, Gaztela eta Frantziako monarkien lurraldeak pilatzeko konkistak, erresistentzia zigortzeko sorgin ehizak, genero-ordena patriarkalaren ezarpena, kapitalismoa, familia nuklearra, heteroaraua, estatu-nazio zentralizatzaileen sorrera eta euskal kulturaren suntsiketa, diktadura, 78ko Erregimena, errepresio politikoa, tortura…

      Zentzu horretan, euskaldunak azpiratzeko barbarismoa baliatu dela dio Ibai Atutxak (2020), zibilizazioaren eta euskaldun “basen” arteko kontraposizioa inposatu zelako. Soilik horrela lortu dezake estatu batek, gerora “basatien” aurkako tortura sistematikoa justifikatzea, adibidez. Alegia, euskaldunok bortxa epistemiko, kulturala, fisikoa, materiala gorpuzten dugu, eta ordena modernoaren bortxa eratzailea da hori, ez dira horren albo kalteak. Horregatik, modernitatearen proiektua sakontzen duten erremintek, mundu ikuskerek eta pentsamenduek nekez lagunduko digute bortxa horietatik askatzen.

      Nolanahi, zapalkuntza eta bortxa horiek gorpuzteko askotariko moduak daude, eta konplexutasun hori ere izan behar dugu gogoan, Iratxe Retolazak VIII. Emakume* Abertzaleen Topaketetan adierazi bezala:

      Mendebaldartasunak gutasun homogeneoak eta balio unibertsalak aldarrikatzen ditu, modernitatearen neurrira eginak (homogeneotasun horretan zuritasuna, gizontasuna, klase ertain-altua, heterosexuala, hiritartasun europarra, estatu-hizkuntza). Bitasunetan oinarrituriko pentsamendua da, mugako eremuak, gurutzatze-eremuak kontuan hartzen ez dituena. Birpentsatze-ariketa honek ere eskatzen digu gutasunak eraikitzeko beste modu batzuetan arakatzea, zoru komun bat eraikitzeko asmoari loturikoa, negoziazio etengabean gauzatuko dena, eta gurutzatze-eremuak, bazterreko eremuak, mugako eremuak kontuan hartuko dituena. Gutasunaren imajinarioak, praktikak zein diskurtsoak sortzean garrantzitsua da geure buruari une oro galdetzea zer beste sortzen dituzten imajinario horiek, eta sorturiko bestetasun horiek kontzienteki sorturikoak diren ala ez.

      Horrek badakar bitasunetan oinarrituriko kategoria hertsiez haratago aritzeko moduak bilatzea, konplexuago aritzea. Adibidez, azken aldiko diskurtso eta eztabaida askotan, dikotomia hau eraiki da, imajinario bat sortzen duena, baina errealitatearekin guztiz bat ez datorrena: euskaldun zuri vs migratzaile arrazializatu. Arrazaren gatazkaz ari garela, askoz ere konplexuagoa da egoera: euskaldun arrazializatuak, euskal hiritar arrazializatuak, migratzaile arrazializatuak, migratzaile zuriak... Kokapen horiek guztiak hartu behar ditugu kontuan gaiaz jardutean. Esate baterako, euskal kulturan badira sortzaile arrazializatuak, musikan, antzerkian… Adibidez, Afrika Bibang.

      Aliantzak eta mugako eremuak ikusgarri egitea izan daiteke bideetariko bat, pentsamendu bitar hori gainditzeko bidean.

3.3.2.
GURE GENEALOGIAK
ADARKATU ETA ARRAKALATU:
ZORU FEMINISTA ABERTZALEA BIRPENTSATU

      Abertzaletasunaren atzera begirakoari heldu zion Iratxe Retolazak, arrazaren aldagaia ere gure genealogiak eraikitzeko unean txertatzeko lehen hurbilpen azkar bat eginez, guztion artean piezaz pieza osatu beharrekoa. Hona hemen proposatu zigun atzerako bidaia azkar hori:

Abiaburuko gogoeta

      Zalantzarik gabe, gure ekimen feminista birpentsatzeko, genealogiak birpentsatu behar dira, etorkizunerako edozein egitasmok orainaren eta iraganaren berrirakurketa dakarrelako, ezinbestean. Zoru feminista, abertzale/euskaltzale, antikapitalista, antiarrazista eta ekologista eraikitzeko bideak ere badakar begirada horiek guztiak, kokagune horiek guztiak gogoan izatea iraganaren irakurketa kritikoa egitean. Emakume* Abertzaleen VIII. Topaketa Feminista hauetan, emakume* abertzale posizioaren atzera begirako bat proposatuko dut, geure genealogien oihartzun arrazistak ikusarazteko, egungo jarrera zein pentsamendu arrazistak desegiteko bidean.

XX. mende hasiera: Emakume Abertzale Batza

      Abertzaletasunaren atzera begirako lehen geltokia, XX. mende hasiera, Eusko Alderdi Jeltzalearen sorrera eta zabalkundea. Garai hartan eta lehenago bestelako mugimendu abertzaleak ere egon ziren, baina geure genealogien begirada antiarrazista bat garatzeko garrantzitsua iruditu zait ibilbidea hortik abiatzea, kontuan harturik abertzaletasun katolikoa hegemonikoa zela orduan, eta hala izan dela hamarkada askotan. Abertzaletasun jeltzalearen testuinguruan sortu zen Emakume Abertzale Batza (1922-1923/1931-1936). Emakume Abertzale Batzak ordezkaturiko abertzaletasun katolikoak, amatasunari egin zion gorazarre, eta imajinario horrek luze iraun du askotariko mugimendu abertzaleetan, eta badirau.

      Amatasunaren funtzio hori hiru norabidetan garatu zen Emakume Abertzale Batzaren jardunean: ama biologikoak, ama sinbolikoak eta ama kulturalak. Amaren imajinario horietan, zeharka bada ere, arrazismoaren arrastorik bada, kontuan harturik amatasunaren imajinario gehienek ikuspegi biologikoa dutela ardatz, edo ikuspegi kulturala zein sinbolikoa ardatz hartzean ere, lurrari loturiko ikuspegia gailentzen dela, lur-eremu horretan jaiotako eta erroturiko gorputz sinboliko edo kulturala irudikatzen dela. Banan-banan hartuko ditugu ama-eredu horiek, kontzeptualizazio horietan arrazaren inguruko zer oihartzun suma daitezkeen aletzeko.

      AMA BIOLOGIKOARI ABERRIAREN UGALTZE BIOLOGIKOA EGOZTEN ZAIO: arrazan oinarrituriko nazioaren edo herriaren ikuspegia da. Ikuspegi horrek arrazaren iraupena emakumeen* arduratzat jotzen zuen: besteak beste, XX. mende hasiera hartan, abertzaletasun jeltzalearen testuinguruan, euskaldunekin ezkontzeko deia egin zitzaien emakumeei* (ahal izanez gero, kanpotarrekin ez ezkontzeko aholkua hedatu zen), euskaldunen artean seme-alabak egiteko, arraza garbiaren biziraupena ziurtatzeko.

      Sabino Aranak berak Libe antzezlanarekin irakaspen moral eta aberkoi hau zabaldu nahi izan zuen: euskaldunekin ezkontzeko premia, arrazak bizirauteko. Karmele Errazti dugu halako diskurtsoen ordezkari nagusienetariko bat, literaturan behinik behin. 1915. urtean Oleskari biyak antzezlanarekin saria irabazi zuen Karmele Erraztik. Ordutik aurrera ezkontzaren inguruko auziak gaitzat zituzten antzezlanak ugaritu egin ziren, motibo dramatiko errepikatua izateraino. Antzezlan horietan protagonistak senargaia hartu behar du, bi gizonen artean zalantzan delarik, arraza euskaldunekoa eta arrotza, eta irakaspenek esango dute arraza euskaldunekoarekin ezkontzea duela patu, eta zori on. Kontuan hartu behar dugu antzerkia garai hartan propaganda politikorako tresna bihurturik genuela. Gogoan izan behar dugu XX. mende hasieran migrazio-mugimenduak egon zirela, batez ere Bizkaian, eta ikuspegi arrazista horrek garaiko migrazio-mugimendu horien testuinguruan puztu zen (baita Europako pentsamendu-korronteen altzoan ere).

      Gaur egun ikuspegi biologizista eta arrazista hori gainditurik dago, nahiz eta ikuspegi horren oihartzunak tarteka egon badauden jarrera batzuetan, abizen-kateen inguruko imajinarioan, esaterako; edo maskulinitatearen eraikuntzari lotuta, euskaldun jator-aren imajinarioan (Agirre eta Eskisabel, 2019). Edo behintzat neure inguruan. Adibidez, euskal emakume* zuri heterosexual batek harremanak hasi dituenean bere komunitatekotzat hartzen ez den gizon batekin presioa handiagoa izan ohi du (euskal gizon zuri heterosexual batek bere komunitatekoa ez den emakume* batekin baino) (eta horrek ere isla du arrazakeriaren auzian).

      AMA SINBOLIKOARI ABERRIAREN UGALTZE SINBOLIKOA EGOZTEN ZAIO: emakumea* herriaren sinbolotzat hartzen du ikuspegi horrek, Ama Euskal Herria imajinario ezaguna, ikuspegi katoliko batetik Mariarekiko debozioari lotu izan dena, edo beste ikuspegi batzuetan Mariren mito jakin bati loturikoa. “Aberria” familia kontzeptuarekin edo sinboloarekin parekatzen da, eta emakumea* familiaren zaindari dugu, baina, baita lurraren, herriaren eta kulturaren zaindari ere. Lurraren, kulturaren eta hizkuntzaren ikur bihurturik, nolabait herritartasuna eta subjektu izaera lausoturik du ama sinboliko horrek, eta ez zaio aitortzen egituratzaile, eratzaile, edo ideia-sortzaile izateko ahalmenik (eta beraz, sinbolikotasun horren ondorioz emakumeei* ez zaie aitortzen imajinarioak berrasmatzeko edo birpentsatzeko gizarte-funtziorik). Ama Lurraren imajinarioa ere ikuspegi horretatik hurbil kokatzen da, eta lurrarekiko ikuspegi horrek bertakotasunaren oihartzuna dakar, ikuspegi naturalaren oihartzunak ditu, erroak bertan izatearekin lotzen da. Beraz, espresuki ikuspegi arrazista ez bada ere, erabiltzeko eta baliatzeko moduaren arabera zantzu arrazistak har ditzake, emakumea* lur eta komunitate horren sinbolotzat hartzen baita, territorio horrekiko halako bereizezintasun bat irudikatzen delako. Feminismotik Mariren eta Ama Lurraren inguruko berrirakurketa ugari egin dira, baina, hala ere, noizean behin ikuspegi horren oihartzunak agertzen dira han-hemenka, matriarkatuaren inguruko ikuspegi bati loturik, eta ikuspegi horren arabera, egon badago halako emakumetasun mitiko edota mistiko bat, berezkotasunari lotua, euskal lurraldean errotua. Euskal emakumearen* imajinarioak zabaltzea ezinbestekoa da, hortaz, izendapen horretan kabi daitezen askotariko emakume* arrazializatuak, deserrotuak, errariak, disidenteak…

      AMA KULTURALARI ABERRIAREN UGALTZE KULTURALA EGOZTEN ZAIO: ikuspegi horren arabera emakumeek* dute kulturalki herria erditzearen ardura, nolabait. Ikuspegi horrek, hortaz, hizkuntzaren eta kulturaren transmisioaren ardura emakumeen* esku uzten du. Hortaz, XX. mendearen lehen herenean garaturiko ikuspegi horri esker, kulturgintzan emakumeen* parte-hartzea handitu zen. Etxe-ikastolak bultzatu zituzten, emakumeek* etxean umeen heziketa eta euskal kulturaren transmisioa gara zezaten. Diskurtsoari dagokionez, rol tradizionala iraunarazi nahi zuten, ez bakarrik genero-ikuspegitik, baita katolizismoaren ikuspegitik ere.

      Katolizismoaren gerizpean, zibilizatze-prozesutzat irudikatzen zituzten egile batzuek kolonizazio-prozesuak, baita euskal herritarrak prozesu horietan aritu izana goratu ere kasu batzuetan. Hemen adibide gisa, Katalina Eleizegi. Amaia Álvarez Uriak (2011) ikertu bezala, genero-imajinarioetan berrikuntza zenbait ageri dira bere antzezlanetan, baina, ikuspegi dekolonialetik begiratuta, katolizismoaren ikuspegi koloniala egin zuen bere (garaiko abertzale katolikoen bidetik). Katalina de Erauso antzezlanean donostiarraren biografia du kontagai, eta gorazarre egiten dio katolizismoaren hedapenean eginiko ekarpenagatik. Hain zuzen ere, abertzaletasunaren eta katolizismoaren arteko ezkontza horrek hitzarmen patriarkal eta kolonial ugari iraunaraztea ahalbidetu zuen (adibidez, Foruek Trentoko Kontzilioarekin bat egitea, edo dantza tradizionalaren genero-arauak zurruntzea).

      Nolanahi ere, Emakume Abertzale Batzaren diskurtsoa eta imajinarioa ez zetorren bat beti militante horien ekintzekin, jarduteko moduekin. Rol tradizional horretan aldaketa zenbait gauzatu zituzten. Azken batean, eremu publikoan aritu ziren, baina, plaza horretatik emakumeak* bultzatu zituzten espazio pribatuko zereginetan aritzera, eta etxekoandrearen rolari lotzera. Espazio publikoetaranzko jauzia garrantzitsua izan zen, emakume* abertzaleak ikusgarri egin ez ezik, jarduteko gaitasuna ere erakusteko bide izan zelako, trebatzeko (hizlari, artikulu-egile edo literaturgile gisa).

      Bazeuden ere feminismoaren goraldiaren ondorioz, espazio eta posizio berriak hartzearen aldekoak. Julia Fernández Zabaleta nafarrak, esaterako, emakumeentzat* formakuntza eta enplegua aldarrikatu zituen, emakumeen* emantzipazio ekonomikoa aldarrikatu zuen (besteak beste, emakume* ezkongabeek sostengu ekonomikoa izan zezaten aldarrikatu zuen, ezkontzea irtenbide bakarra izan ez zedin). Desplazatu ziren garai hartako emakume* abertzaleak ere. Genealogietan arakatzea izan bada joera nagusiez beste aritu direnen bilaketa egitea ere, ikuspegi historiko eta genealogiko nagusira jauzi egin ez duten ikuspegiei zein praktikei ikusgarritasuna emateko, erresistentzia ekintza txiki horien soka ere ikusgarri egiteko.

      Ezin ahaztu Emakume Abertzale Batzako kideen hondarretik sortu zela ikastolen mugimendua 1960ko hamarkadan, Elbira Zipitria bera Emakume Abertzale Batzako kidea zen, eta emakume* horiek alfabetatu zituzten hizkuntzaren ikuspegitik, kulturaren ikuspegitik, hurrengo belaunaldiko emakume* abertzale ezkertiarrak, horiek ere abertzaletasunaren diskurtsoetan desplazamenduak sortu zituztenak.

      Ama kulturalaren imajinarioak ez du zertan arrazakeriaren oihartzunik izan, printzipioz hizkuntza eta kultura baten jabe edozein herritar egin daitekeelako. Hizkuntza gutxituen kasuan, nolanahi ere, hori are zailago bihurtzen da, garaiko emakume* abertzaleak ere zirkuitu klandestinoetan euskalduntzen zirelako. Eta argi dago, ama kultural horren aitortza errazago eskuratuko zuela euskal komunitatean erroturiko eta hezitako emakume* batek. Hortaz, hastapenetako ama kultural horiek zuritasunetik jardun zuten.

1960ko-1970eko hamarkadak: abertzaletasun berria eta antiinperialismoa

      1960ko hamarkadan sorturiko erresistentzia politiko, kultural eta armatuak, abertzaletasun jeltzalearen ikuspegi zenbait irauli zituen, eta beste batzuk ez. Garai hartako mugimendu abertzaleetan eta euskaltzaleetan eragina izan zuten antikolonialismoak (antiinperialismoak), marxismoak eta 1970eko hamarkadan feminismoak. Askotan hiru pentsamendu edo ildo horien ekarpenak ere gurutzatuz, edo elkarri eraginez.

      Lehenak, ildo antikolonialistak, Frantz Fanonen ekarpenetatik edan zuen. Jaiotzez martinikarra, Aljeriako Nazio Askapenerako Fronteko kidea izan zen, eta kolonialismoaren aurkako diskurtsoa sortu zuen, belztasunaren eta kolonizatuaren esperientzia ardatz hartuta. Ulertzekoa da garai hartan hizkuntza-zapalkuntzaren eta herri-zapalkuntzaren ardatza jorratzeko Fanonen ekarpenak baliagarri egitea, hainbat arrazoirengatik: lehenik, Frantziako estatuaren kolonia batetik sorturiko diskurtsoa zen (beraz, estatu zapaltzaile eta zentralistaren logika berari erantzun nahi zitzaion); bigarrenik, beste euskal lurralde batzuk frankismoaren pean zeuden, okupazio militar-politiko-kulturalaren esperientzia hori partekatzen zuten; hirugarrenik, Fanonek beltz modura adierazten zituen zapalkuntzaren eta gutxiespenaren sentipen zenbait partekatzen zituzten euskaldunek; laugarrenik, nazio-askapenez jarduten zuen diskurtso antikolonialistak. Hortaz, garai hartan kontuan hartu ziren ekarpen antikolonialistak, baina ez arrazakeriaren edo kolonialismoaren inguruko ardatzei heltzeko, baizik eta nazio-zapalkuntzaren ardatzari heltzeko (eta hizkuntza-kulturaren ardatzei oso loturik). Euskarak eta euskal kulturak zentraltasuna hartu zuen ezkerreko mugimendu abertzale horietan (gogoan izan behar da ETAk fronte kulturala ere bazuela). Garai hartan pertsona arrazializatuak bazeuden Euskal Herrian (besteak beste, ijitoak), baina beltz komunitate sendorik ez zen artean, eta beraz, belztasunaren ingurukoak, arrazakeriaren inguruko ekarpenak ez ziren txertatu euskal imajinarioak, errealitateak edo diskurtsoak aztertzean, edo kritikoki interpretatzean. Alegia, Frantz Fanonek proposaturiko belztasun horrekin euskal analogia bat sortu zuten, eta ez zen eztabaidara eraman euskal herritar arrazializatuen egoera.

      Bigarrenak, ildo marxistak, langile-izaeran jarri zuen arreta, klase-gatazkan, eta migraturiko langileak ere euskal imajinarioan kokatu (adibidez, Gabriel Arestiren poesiagintzan). Baina lana batez ere ikuspegi maskulino batetik kontuan hartu zenez, marxismo klasikoaren ikuspegitik, migraturiko gizonen imajinarioa hedatu zen. Kontuan hartu behar da garai hartan migraturiko gehienek hiritartasun espainola bazutela. Hizkuntza erdigunera ekartzeak ere lagundu zuen euskalduntasuna edo euskal herritartasuna beste modu batera interpretatzen: ez zen berezko kokapentzat hartzen, edo erroturiko kokapentzat hartzen, hizkuntza ikas daitekeenez, euskaldun izateko aukera hori zabaltzen zen, ordura arteko arrazaren imajinarioaz edo jatortasunaren imajinarioaz beste eginez. Bestalde, nazio-askapenaren, hizkuntza/kultura-askapenaren eta askapen sozialaren aldeko mugimenduek bat egin zuten, euskalduntzeko sare herritarrak ere sortu ziren leku batzuetan (gau eskolak, eta abar).

      Hirugarrenik, ildo feministak ere emakumeen* askapen-borroka lehen lerrora ekarri zuen, beste borroka hori lotuz askapen-mugimenduekin. 1960ko eta 1970eko hamarkadako ezkerreko mugimendu abertzale horietan ere emakumeak* parte hartzen hasi ziren, ez jada mugimendu berezitu modura (Emakume Abertzale Batzan gertatu bezala), baizik eta mugimendu sozial eta politikoetan. Militantzia esperientzia horren ondorioz, mugimenduotako emakume* abertzale feminista zenbait bildu ziren batez ere Lapurdi aldean, eta 1974. urtean sortu zen Euskal Emazteak Beren Askatasunaren Alde taldea, eta zapalkuntza hirukoitzaren ideologia garatu zen lehen aldiz. Lehen urrats hari segitu zioten beste hainbestek hurrengo hamarkadetan: Euskal Herriko Emazte Abertzaleen Kolektiboa, Aizan!, Egizan… Esan bezala, pixkanaka emakume* abertzaleek lekua egin zuten mugimendu abertzaleetan, eta horren erakusle ere bada Burgoseko prozesua. Hamasei herritar epaitu zituzten, horietariko hiru militante emakumeak*: Jone Dorronsoro, Itziar Aizpurua eta Arantxa Arruti.

      Askapen-mugimenduen arteko aliantza horren erakusle ere bada 1975eko Emakume Martxa: 1975eko urriaren 5ean, Hendaiatik Behobiara arteko martxa egin zen, Frantziako Mugimendu Feministak deituta, frankismoaren jazarpena salatzeko, erregimen frankistak eginiko bost fusilatzeak salatzeko (horien artean, Txiki eta Otaegi). Emagineko kideei esker ere bildu dira manifestazioaren irudi zenbait, baita irudi hauxe ere: Maite Idirinek “Amaren etxea defendatuko dut” bertsioa kantatzen, manifestazioaren erdian. Garai hartakoak ere badira Eva Foresten ekarpenak, kartzela eta tortura genero-ikuspegitik aztertzen aitzindari, eta garai hartako lehen ekarpenek bidea ireki zieten euskal emakume* disidenteen kontra eraikitako diskurtsoak eta jazarpen-moldeak aztertzeari.

      1960ko eta 1970eko hamarkadako kulturgintzan antiinperialismoak ere izan zuen oihartzunik, eta bi ondorio ekarri zituen. Batetik, atzera begira jarri ziren, abertzaletasun jeltzalearen ikuspegi historikoaz besteko zirrikitu batzuen bila; iragan katoliko eta kolonialistak kritikatu zituzten (elizaren zibilizazio-bideetan parte harturiko euskal herritarrak ere izen-abizenekin izendatuta, esklabotza-ardurak, elite ekonomikoen ardurak, eta abar), eta beste zenbait kultur imajinario edo gertaera historiko berreskuratzeko ahalegina egin (sorgin ehizak, euskal mitologia, sexualitate diskurtso zentsuratuak…). Bestetik, bazter subjektuak ikusgarri egiteko saioak egin ziren: langileak, pobreak, indigenak eta herri zapalduak, putak… Euskal Herriko erakunde batzuen, elite ekonomiko batzuen edo herritar batzuen iragan kolonizatzailea salatu bazuten ere, eta bazter subjektuak ikusgarri eginik ere, arrazaren auziari ez zioten heldu (antiarrazakeria ez zuten jorratu, ez behintzat Euskal Herriko ikuspegitik). Jakina, garaiko afroamerikarren altxamenduak eta Hegoafrikako apartheida bazuten aipagai. Kasu batzuetan bazter subjektu horien euskalduntzearen alde ere egin zuten modu esplizituan, bazter subjektu horiek ere euskaltzaletasunaren eta euskalgintzaren eragile funtsezko irudikatuz.

      Gure bazterretan arakatzeko ariketa hori, beraz, etengabea izan da historikoki, bazter batzuk arinduz, beste bazter batzuk indartuz. Sarritan, soka-tiran, ikuspegi kontrajarriak egon baitira.

1980ko hamarkada: egituratze administratiboak

      1980ko hamarkadan, Franco hil ondoren, eta erreforma politikoaren ondoren, autonomia erkidegoak sortuko dira Espainiako Estatuan. Egitura administratibo berriak sortu ziren: Araba, Bizkaia eta Gipuzkoaren kasuan, azken lau hamarkadatan jeltzaleek kudeaturiko egitura administratiboa izan da; Nafarroan, aldiz, askotariko gobernuek kudeatu dute.

      Gaur egun indarrean diren Euskararen legeak eta dekretuak garai hartan jarri ziren abian, eta bereizkeriak ekarri zituzten euskaldunen artean, euskal herritarren artean. Harrezkero, euskara bakar-bakarrik da ofiziala legez eremu osoan Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan. Esanguratsua ere bada honako hau: Nafarroatik eta Nafarroa Beheretik belztasunaren inguruko imajinarioak sortu ziren garai hartan, kasu batzuetan euskaldunekin analogiak eginez, beste batzuetan beltzen larruan jartzeko ariketa eginez. Adibidez, Nafarroan Napartheid fanzinea sortu zen, hizkuntzaren/kulturaren apartheid-a salatzeko, eta beltzen borrokaren oihartzuna izan zuena izenetik bertatik (eta estetikatik). Beste norabide batean Itxaro Bordak Krokodil bat daukat bihotzaren ordez (1984) bilduman “Afrikan sortu banintz” poema eraiki zuen, arrazializaturikoen lekuan jartzeko ariketa eginez, eta Afrikako arpilatzeak salatuz (migrazio mugimenduak ere kontuan hartuz, baita Angela Davisen ekarpena ere). Ez dirudi kasualitatea bi eremu horietatik garai hartan belztasunaren zein antiinperialismoaren imajinario horiek sortzea. Estatuko hizkuntza-politikak salatzen dituzte, baina, era berean, errotzen ari den Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako egitura administratibo berriaren kritika ere badakarte zeharka. Ordutik aurrera egitura administratibo horrek legez eskumen gehiago eta baliabide gehiago izango zituelako euskalduntzean eragiteko, baita euskalduntasunaren imajinarioak zein euskal kulturaren inguruko politikak garatzeko ere, eta ondorioz, euskalduntasunaren imajinarioak homogeneizatzeko arriskua ere ekarri zuten.

      Hizkuntza-zapalkuntza eta belztasunaren arteko analogia hori egin zuen Napartheidek orduan ere, 1960ko hamarkadaren bidetik. Garai hartan oraindik ere komunitate beltz handirik ez zen Euskal Herrian, eta akaso horren ondorioz ez ziren ohartu analogiak arrisku hau bazekarrela: Euskal Herriko arraza-gatazka ikusgarri ez egitea.

1980ko hamarkadako lehen hamarkadetan askapen-borroken arteko aliantza horiek aurrera egin zuten, batzuetan arrakasta handiagoarekin, besteetan gutxiagorekin (ekologismoa, mugimendu feminista, sexu-askapena…). Testuinguru horretan ere kokatzen da EGHAMen sorrera 1977. urtean, sexu-askapenerako mugimendua (batez ere gay mugimendu izan zena). Hamarkada hartan Euskal Herrian mugimendu antiarrazista ez zegoen egituraturik, eta beraz, horiekin aliantzarik ere ez zen sortu. Gerora ere aliantza gutxi sortu dira mugimendu antiarrazistarekin, duela gutxira arte behintzat. Errefuxiatuen krisiaren ondorioz, Ongi Etorri Errefuxiatuak mugimendua Euskal Herrian sorturik eta indarturik, aliantza zenbait egin ditu mugimendu antiarrazistak beste mugimendu sozialekin eta abertzaleekin.

1990eko hamarkada: nazio-gatazka, gatazka armatua

      Gatazka politiko-armatua oso bizi egon zen 1980ko hamarkadan, euskal lurralde guztietan (ETAren ekimen armatua, gerra zikina, GAL…): gatazka armatu hori bor-bor zela, militante abertzaleen kontrako gerra bortxaketak ere gertatu ziren testuinguru gatazkatsu hartan. Hain zuzen ere, hasieran aipatu dugun ama sinboliko horren imajinarioarekin estuki loturiko biolentzia matxista da gerra bortxaketena. Gatazka-egoeretan, emakumearen* gorputzek herriaren territorioa pertsonifikatu ohi dute, eta gizon inbasoreek edo zapaltzaileek inbaditutako emakumeengan* euren konkistaren pertsonifikazioa irudikatzen dute. Bortxaketa-ekintzaren bidez, emakume* horiek irudikatzen duten herri-imajinarioa eta territorioa mendean hartzen dute nolabait. Ikuspegi patriarkalaren ondorioz, emakumeak* komunitate etsaiaren jabetza direnez, etsaien emakumeak* bere eginez eta bortxatuz, komunitate erasotuarengan desohorea sortzea dute helburu, emakume* horiek irudikatzen duten herri imajinarioa mendean hartzea. Gogoan izan behar dugu, adibidez, 36ko gerran ere bortxaketak gertatu zirela, eta jeltzaleen dokumentuak ere topatu dira, bortxaketa horiek isilarazi behar zirela ziotenak, nolabait “desohorearen” imajinarioa bere eginda.

      1980ko hamarkadan, aldiz, gertaera horiek publiko egin ziren eta salatu, baita politikoki kokatu ere. 1990eko hamarkadan tortura sexistak agerpen publikoetan salatu ziren, baita irakurketa politikoak egin ere, euskal emakume* disidenteen kontrako bortxa berezitu eta matxista hori ikusgarri egiteko (Dañobeitia, 2021). XXI. mendean ere tortura sexista ikusgarri egiteko lana egin da, baina oraindik ere gatazka armatuaren aroko biolentziez, zauriez, arrakalez ezin da guztiz aske hitz egin, eta transmisio-eten bat gertatu da.

      Hemen ohar txiki bat egin nahi nuke: nire ustez, transmisio-eten horiek, isiltasun horiek ere ekarri zituzten Euskal Herriko Jardunaldietako dekolonialitateko mahaiko ezinegonak, gorputz kolpatu asko ere bazirelako han. Nazio-zapalkuntza, hizkuntza-zapalkuntza ez dago arraza-gatazkarekin parekatzerik, bi ardatz dira, zeharo ezberdinak, besteak beste, euskaldunoi hiritartasuna aitortzen zaigulako (besterik da guretzat hiritartasun hori zapaltzaile izatea). Nolanahi ere, komeni da gogoan izatea 1980ko eta 1990eko hamarkadetan zehar terrorismoaren diskurtsoa eta legea egituratu zela (mendetan zehar garaturiko zibilizatua vs barbaroa logika oinarri zuena, Joxe Azurmendik azterturikoa), eta euskaldun onak vs euskaldun terroristak / euskaldun zibilizatu vs euskaldun basatiak logika sortu zuela, sistemaren kontrako edozein errebeldia-ekintza terrorismotzat hartuz, euskaldunon kasuan (gaur egun ere indarrean dagoena). Biolentzia horien genealogia egitea erresistentzien genealogia egitea ere bada, are ikusezinagoa dena euskal emakume* disidenteen erresistentzien kasuan.

      Genealogiak berrikustean ere ikuspegi orokortzaile eta unibertsalizatzaile horretatik ihes egiteko moduak pentsatu behar ditugu, adarkatze ugari eta gurutzatze ugari ahalbidetzen dituzten ibilbideak sortzeko, askotariko ibilbide adarkatu horiei esker zabalduko baititugu gutasuna ulertzeko moduak, eta geure genealogia horietan Euskal Herriko subjektu arrazializatuen esperientziak, jazarpenak, erresistentziak biltzeko ariketa egiteko dugu, geure genealogiak adarkatzeko eta korapilatzeko, orainari ere beste leku zein kokapen batetik heltzeko.

* * *

      Lehen pauso apal bat baino ez ziren izan topaketak, erronka itzelak baititugu aurretik, egunez egun, herriz herri gorpuztu beharrekoak, eta ekarri beharko dutenak geure jarduteko modu batzuk, pentsatzeko modu batzuk eta sinbolizatzeko modu batzuk desikastea, beste modu berri batzuk geure egitearekin batera. Geure esku dago liburuxka honetako hitzak haizeak eraman ez ditzala; geure esku dago erretorika huts izan ez daitezela; geure ardura da, bada, hitz kateatu hauek gorputz kolektibo bihurtzea. Ardura horri lehenbailehen lotzeko, erronka-sorta bat bildu dugu hurrengo atalean, bide-orri baten lehen zirriborroa osatzen joateko.

4.
AURRERA BEGIRAKO ERRONKAK

      Gogoeta-prozesua abiatu baino ez dugu egin eta proiektu feminista antiarrazista bat gorpuzteko bidean, ugari dira hurrengo urteetan egin beharreko birkokatzeak eta eraiki beharreko praktika berriak. Askotxo dira urratu beharreko pribilegio zuriak, baina urratuaren urratuaz premiazkoa zaigu lehenbailehen zartatzea geure mundu-ikuskera zuriak, geure praktika eurozentrikoak eta geure teoria feminista arrazistak. Asko dira ere elkarrekin irabazteko ditugun eskubideak herri justuago bat eraikitze bidean.

4.1.
Ispiluaren aurreko
biluzte-ariketak

      Dudarik gabe, lehen erronkatzat dugu geure burua, gorputza eta pentsamenduak ispiluaren aurrean patxadaz jarri, eta geure pribilegio zuriez jabetzea, orain arte oharkabean eragin ditugun biolentzia arrazista horiek identifikatzeko (izan biolentzia sinbolikoak, izan biolentzia epistemologikoak). Izan ere, geuk naturalizaturiko hainbat praktikatan zein pentsamendutan alderik alde zeharkaturik dugu arrazakeria, gutxien-gutxienik isiltasunean edo ikusezintasunean errotu da geure praktika arrazista: ez ditugu biolentzia antiarrazistak modu sistematikoan salatu geure agenda feministatan; ez ditugu ikusgarri egin subjektu arrazializatuak geure pentsamenduetan eta imajinarioetan, ez ditugu ekimen eta epistemologia antiarrazistak sustatu. Ispilu-ariketa hori baliagarria egin behar zaigu ez bakarrik geuk sorturiko biolentzia-erpin horiek identifikatzeko, baizik eta erpin horiek sorturiko islen zein printzen bitartez biolentzia-egituren erroetarantz egin behar dugu bidea, iceberg osoaren gorputza eta tamaina ikusgarri egitea ezinbestekoa baita. Azken finean, arrazakeria, indarkeria matxistaren antzera, askotariko erpinez eraikitzen da eta askotariko zimenduz trinkotzen da: egiturazko indarkeria, indarkeria sinbolikoa eta indarkeria zuzena. Horregatik, icebergaren zimenduak zartatzen eta urtzen joateko funtsezkoa da biolentzia arrazistaren dinamika osoa izendatzea.

      Mugimendu feministaren barruan hainbat hamarkada daramatzagu geure euskalduntasuna aldarrikatzen, mugimendu feminista estatalek herri-gatazkak eta herri zapalduen auziak ez dituztelako aldarrikapen feministen lehen lerrora eraman ohi, ezta hizkuntza-gatazkak ere. Nahiz eta azken urteotan herri-burujabetzaren eta hizkuntza-eskubideen auziek Euskal Herriko Mugimendu Feministan urratsak egin dituzten, ez da hala izan bestelako ikuspegi feminista hedatuenetan (Estatu mailako mugimendu feministetan, feminismo akademiko anglosaxoian, feminismo mediatikoan, eta abar). Oraindik ere mugimendu feministaren barruan geure herri-azpiratze hori ikusgarri egiteko lanean aritu behar dugu, eta horrek are gehiago zailtzen digu zapalduaren diskurtsotik urruntzea eta zapaltzailearen posiziotik lan egitea. Alegia, zapalduaren kontzientzia horrek pribilegio zuriak birpentsatzean erresistentziak ekarri dizkigulakoan gaude, zapaltzaileak izan gaitezkeela onartzeak geure herri-erresistentzia horri traizio txiki bat egitea ekarriko bailuen.

      Bitxia da arraza eta dekolonialitatea hizpide ditugun testuinguruetan herri- eta hizkuntza-zapalkuntzari iskin egiteak halako azkura berezi bat sortzea; beste testuinguru batzuetan, aldiz, herri- eta hizkuntza-zapalkuntzari dagozkien aldarriak edo eskaerak ez ditugu hain irmoki azaleratzen. Akaso barneraturik dugulako beste testuinguru horietan geu garela gutxiengoa, baita gutxituak ere. Beste subjektu azpiratu batzuei entzutea (eta haiengandik ikastea) dagokigu, geuk sortzen ditugun bazterreko posizio horiek gutasunera ekartzeko, erdigunera ekartzeko.

      Horrek, halabeharrez, geure zuritasunari buruz hitz egitea ekarri behar du, lotsarik gabe, posizio neutral bat ez dela barneratuz, eta aldi berean, geure burua zuritzeko beharrik gabe, eta erruduntasunean ito gabe. Jardun behar dugu ez bakarrik zuritasunak ematen dizkigun pribilegioei buruz, baita europar izateak ematen dizkigunei buruz ere. Izan ere, Europako herrialde bateko hiritarra izateak eta Europako estatu bateko nazio-agiri ofizialak izateak bermatzen digu munduan zehar mugitzeko aukera handiagoak izatea, eta nahi adina turista-bisa lortu ahal izatea. Turismo-politikek ere lotura hertsia dute hiritartasun-paperak izatearekin, eta munduan zehar bidaiatzeko nolabaiteko askatasuna izatearekin. Ikuspegi dekolonial batek jomugan izan behar ditu egungo turismo-politikak, eta halakoetan ere sakondu behar dugu, geure turista-klasea zalantzan jarriz, eta turismo-politiken ikuspegi kolonialista salatuz.

      Kontzientzia-hartze ariketa indibidual eta kolektibo sakona daukagu egiteko, eta hori egiten goazen heinean, botere-posizio horren ardura hartu eta erantzukizunez jokatzea dagokigu. Desplazamendu horrek ekar dezake jarrera eta begirada aldaketa bat: hainbeste hitz egiteari utzi eta entzuketa aktiboari lotu, interpelazioetan arreta berezia jarri, geuk sorturiko min eta haserreei bide eman, espazio ez-mistoak errespetatu, ez erabili pertsona arrazializatuak kuotak betetzeko edo bakar-bakarrik arrazakeriaz aritzeko, geure bidaia-politikak birpentsatu… Ekar ditzake ekintza aktiboagoak ere: pertsona migratzaileak gure etxeetan erroldatu, kontratazioak egin, paperak lortzeko ezkontza zibilak antolatu… Zalantzek eta segurtasun faltek zeharkatzen gaituzte, deseroso sentiarazi: noiz egon behar dugu isilik, noiz ikusgarri, noiz hartu behar dugu lan gehiago geure baliabideak prozesuen mesedetara jartzeko, noiz eman behar dugu atzerapauso bat beste batzuek espazioa har dezaten… Deserosotasun horiek ez dira ezer subjektu arrazializatuek bizi dituzten biolentzien aurrean, eta desoreka horren jakitun abiatu behar ditugu urratsak, eta prest egon behar dugu hanka sartzeko, minak entzuteko eta etengabe (des)ikasteko.

4.2.
Bide-orria eta bide-lagunak

4.2.1.
MUNSTRO BURU ANIZTUNAREN AURREAN,
FRONTE KOMUNA

      Neoliberalismoa munstro aseezina da, eta Pastora Filigranak berrartu zuen metafora geure eginez[47], buru asko dituen munstroa da han eta hemen kolpeka ari dena, askotariko komunitateak azpiratzeko. Munstro buru aniztun horri aurre egiteko ezinbestekoa da munstroa bera izendatzeko eta seinalatzeko askotariko diskurtsoak eta praktikak garatzea, eta homogeneizatzailea izango ez diren diskurtso eta praktika komunak egituratzea. Estrategia homogeneizatzaile horiek bakar-bakarrik buru bati erasotzeko balioko digute, eta hortaz, munstroak bizirik segituko du, gainerako buruekin kolpeka. Borrokarako aliantzak sortu behar dira, munstroaren buru kolpatzaile horiek guztiak geldiarazteko, askotariko lekuetatik erantzuteko. Filigranaren beste metafora bat geure eginez, hainbat osagairekin sorturiko entsalada bat egitea premiazkoa da (osagai horiek guztiak pure bakar batean urtu gabe). Horretarako, premiazkoa da guztiok munstroa izendatzeko estrategia komunak adostea, baina, aldi berean, guztion arteko eztabaidak eta elkarrizketak sendotzea, elkar entzutea, elkar aitortzea, kontraesanak onartzea eta gatazkak lantzea.

4.2.2.
ASKOTARIKO EMAKUMEEKIN*
SARETZEKO PROZESUAK

      Mugimendu antiarrazistaren eta feministaren arteko elkarrizketa-guneetan sakondu beharra dago, konfluentzia-puntuak identifikatzeko, eta bidean aurrera egiteko. Jakin badakigu oraindik geure artean barne-mailan eztabaida eta lanketa asko egiteko ditugula, eta are gehiago, jakin badakigu (eta zeharo ulertzen dugu) arrazializatutako kolektibo feminista askok momentu honetan ez dituztela partekatu nahi espazio komun batzuk. Ikusi beharko dugu zer momentutan eta norekin gara ditzakegun elkarrizketa-prozesu horiek, baina beharrezkoa da zubi horiek eraikitzeko geuk une oro prestasuna agertzea, geuk egindako hausnarketak partekatzea, eta eraldaketa-prozesua galdera berriz betetzea. Aliantza horiek lanketa-prozesu gisa ulertu behar ditugu, gorabeheratsuak ere izango direla kontuan hartuz, eta prozesuek denbora eskatzen dutela gogoan izanda. Bestalde, kasu batzuetan noizean behingo aliantzak ere egin daitezke, ez dugu zertan tematu ekimen guztiak elkarrekin egitearekin.

      Aliantza politiko eta emozionalak sortzen segi behar dugu, afektuen politikari ere garrantzi berezia emanez. Aliantza politikoak sortzeko aliantza emozionalak behar-beharrezkoak dira eta. Elkarrengana gerturatzeko politikak behar ditugu, eguneroko praktiketan eta harremanen dimentsio guztietan arreta jarri behar dugu, hor gertatuko delako egiazko hurbilketa bat. Hurbilketa emozional eta politiko zintzoak, ezinbestean, geure jardun, diskurtso eta gorpuzte zuri askoren (auto)kritika zorrotza ekarri behar digu, eta desplazatzera eraman behar gaitu. Horretarako, kontraesanak gorpuzteko eta gatazkak bizitzeko prestasuna garatzea ezinbestekoa da. Izan ere, aniztasunaren kudeaketa kontzientea eta zintzoa egitea ariketa zaila eta gatazkatsua izan ohi da.

      Lan-estiloari dagokionez, birpentsatu behar dugu geure kultura politikoan geureganatu dugun eraginkortasunaren logika. Lanerako guneak eratzean beste batzuen kultura, estilo eta erritmoak ere kontuan hartzen ikasi behar dugu. Mahai baten bueltan bildu beharrean, bazkari baten bueltan lurrean eserita bil gaitezke, adibidez. Jakinik ere botere-harremanak egun batetik bestera guztiz deseraikitzea ezinezkoa izango dela, botere-harreman horiek esplizitu egin behar ditugu, eta horiek arintzen, auzitan jartzen eta deseraikitzen joateko elkarri entzun behar diogu, elkarrekin imajinatzeko bestelako aritzeko modu horiek nolakoak izan daitezkeen.

4.2.3.
TOKIAN-TOKIAN ARITZETIK

      Nazio-mailako aliantza, espazio eta dinamikei eutsi nahi diegun arren (EMM zaindu nahi dugun toki estrategikoa da guretzat), erronka handia dugu dekolonialitatearen inguruko diskurtsoak praktikara ekartzeko eta herrietan zein auzoetan lurreratzeko. Hausnartzen eta gorpuzten ari garen guztia nola bihurtu praktika bital politiko antiarrazista eta feminista gure egunerokotasunean? Herrietatik nola egin beharko genuke lan Atzerritarren Legea indargabetzeko, esaterako, edo zaintzaileen ikusgarritasuna eta eskubideak bermatzeko, erroldatzeko beharrak asetzeko edo euskararen alfabetatzearen unibertsalizazioa lortzeko? Lekuan lekuko errealitatea aintzat harturik ere, bide komunak beharko al genituzke prozesu hauek guztiak herrietan sustatzeko? Zer prozesu jarri behar ditugu abian talka eta tentsio kolonial horiek guztiak esplizitu egin, birpentsatu eta tokian tokiko estrategia dekolonialak egituratzeko? Bidea asmatzeke dugu oraindik, baina bada garaia identifikaturiko helburuak lortzeko praktika zehatzak abian jartzeko eta horretarako behar diren aliantzak josteko.

4.2.4.
URGENTZIA SOZIALAK COVID-19AREN AROAN:
MILITANTZIA-MOLDEAK BIRPENTSATZEN

      Kapitalismoak sustatutako indibidualismoaren garaietan zaila izaten ari zen militantzia berriei eta borroka kolektiboei eustea, eta COVID-19aren testuinguruan egituraturiko isolatze sozialak, familiarizazio-prozesuek eta kontrol sozialerako mekanismoek guztiz baldintzatu dituzte borroka sozialak. Oraindik ezin dugu neurtu sindemia honek zer puntutaraino eragingo duen gizarte-ohituretan eta gizarte-egituretan, eta ezin jakin ahuldu diren egoteko, elkartzeko eta borrokatzeko modu batzuk berrindartuko diren ala ez (eta indartzekotan, nola eta zer norabidetan). Erronka handia dugu aurretik, birpentsatu behar dugulako COVID-19aren osteko garaian komunitate eta militantzia feministak nola gorpuztuko, artikulatuko eta zainduko ditugun, baina, ekimen jendetsuak eta nazionalak antolatzeko dauden zailtasunak ikusita, beharrezkoa izango da lekuan lekuko sareak, prozesu txikiak eta lokalak indartzea.

      Bestalde, testuinguru honetan jendarteko pertsona zaurgarrienen bizi-baldintzak eta urgentziak atenditzeko askotariko ekimen eta sareak jarri dira martxan, besteak beste, zaintza-sareak edo elikagaien bankuak. Mugimendu sozialek sarritan politizatutako borroka ideologikoak eta mobilizatzaileak lehenetsi dituzte, eta oinarrizko beharrak asetzeko ekimenak baztertu dituzte edo beste eragile batzuen esku utzi dituzte, asistentzialismoarekin lotu izan direlako. Hala ere, biak uztartzen dituzten ekimenak ere sortu daitezkeela ikusi dugu. Izan ere, emakume* migratzaile prekario bat janariak banatzen diren gune batera hurbiltzean, batetik, beste batzuentzako janaria jasotzen lagundu dezake, elkartasun-sarea indartuz; eta beste alde batetik, bat egin dezake salaketarekin. Alegia, elkartasun-ekimenak ere aukera ematen digu salaketa egiteko, etxebizitza edo elikadura bezalako oinarrizko eskubideak pertsona guztientzat bermatuak ez daudela ozen adierazteko. Karitateaz harago, lehen aipatutako afektuzko harreman hurbilak sortzeko espazio ezin hobeak izan daitezke halakoak, eta elkartasun horren bitartez, elkarrizketarako eta elkar ezagutzeko oinarriak jar ditzakegu.

[47]   Munstroaren metafora eta irudi hori sarritan erabili da historian zehar kapitalismoari eta kolonialismoari erreferentzia egiteko.

4.3.
Agenda antiarrazista
partekatu baterantz

4.3.1.
MIGRAZIO-POLITIKEN SALAKETA

      Azpimarratzekoa da errefuxiatuen eta migratzaileen aldeko mugimenduetan mugimendu feministako militante askok hartu izan dutela eta hartzen dutela parte, modu aktiboan egin ere. Herrialdeetako muga politiko-administratiboak hilerri bilakatzen ari diren garai hauetan, ezinbestekoa da feminista bezala jarrera aktiboa izatea. Urte gutxiren bueltan, izan ere, Bidasoko muga administratiboak ere hilerri itxura hartu du, gero eta gehiago baitira ibaia zeharkatzen, errepideak edo trenbideak zeharkatzen bizia galtzen duten migratzaileak. Egoera larri horren aurrean, salaketa ozen eta iraunkorrak artikulatu behar dira, eta salaketa horiek ahalik eta sendoen egiteko, migrazio-bideak egin dituzten pertsonen esperientziak entzuteaz gain, premiazkoa dugu Atzerritarren Legearen gaineko ezagutzan sakontzea, legearen kontrako bozgorailu biziak sortu ahal izateko. Ezin dugu ahaztu, gainera, Hendaian ere badugula Atzerritarren Atxikitze Zentro (CIE) bat, eta hortaz, zentro horretan gertaturiko jazarpenak eta biolentziak ikusgarri egitea ere badagokigula, zentro horien izaera koloniala salatzearekin batera.

4.3.2.
BOTERE KORPORATIBOEN KONTRA HARROTU

      Feminismo antikapitalista eta internazionalista garatzea botere korporatiboen eta transnazionalen biolentziak ikusgarri egiteko ardura hartzea dakar. Botere korporatibo eta transnazional horien biolentzia koloniala izendatu ez ezik, botere-egitura horien kontra hautsak harrotu behar ditugu, modu zuzenean egin ere, geure gorputzen eta lurraldeen aldeko defentsa egin ahal izateko. Alde batetik, enpresa pribatu jakin batzuk eta instituzioak interpelatzeko beldurrak gainditu behar ditugu, eta markaketa zuzenak egiteari ekin behar diogu, Euskal Herrian bereziki badugulako nondik hasi, askotarikoak direlako botere korporatiboen, transnazionalen eta instituzioen arteko konplizitateak eta hitzarmenak. Beste alde batetik, egun martxan dauden askotariko alternatibak eraikitzen eta sustatzen jarrai dezakegu, guztiak ere kilometro zero kulturaren eremuan kokaturiko alternatibak, eta elikadura-, energia- eta kontsumo-burujaberanzko urratsak egiteko bideak egituratzen eta irudikatzen ari direnak.

4.3.3.
IJITOEKIN ZOR HISTORIKOA

      Arrazakeria jakin batzuk beste batzuk baino ikusezinagoak izan ohi dira, naturalizatuago daudelako, errotuago daudelako. Mendetan zehar jazarri dituzte ijitoak, Pastora Filigranak El pueblo gitano contra el sistema-mundo liburuan xehe-xehe azaldu duen moduan; ijitoen kontrako arrazakeria euskal herritarron artean ere oso erroturik egon da mendetan zehar, eta oraindik ere ijitoek biolentzia arrazista pairatzen dute etengabe, egunero. Jazarpen horien kontrako erresistentzia-historia luzea du ijito-herriak, Filigranak ere gogorarazi bezala, eta geuk ez diogu ijito-herriari erresistentzia hori aitortu izan, eta gutxitan landu dugu espresuki ijitoen kontrako zer-nolako arrazakeria gorpuztu dugun, arrazakeria hori zer-nola deseraiki eta desgorpuztu behar dugun jakiteko. Galdera-soka luzea dugu erantzuteko, eta hari pila bat tiraka segitzeko: nola eraiki zubiak gure herrietan eta auzoetan dauden ijito-komunitateekin? Nola deseraiki ijitoen inguruan barneraturik ditugun aurreiritzi arrazistak? Nola hurbildu ijito-kulturara, euren bizipenak eta esperientziak hobeto ezagutzeko eta ulertzeko? Aipatzekoa da Amugek[48] azkeneko urteetan Euskal Herriko Mugimendu Feministaren barruan egindako lana.

4.3.4.
ESPETXE-ERAKUNDEAREN ARRAZAKERIAK

      Euskal politikan presoen eta espetxearen auziak presentzia handia izan du beti, baina batez ere gatazka armatuaren testuinguruko presoak kokatu izan dira agenda politikoaren erdigunean. Nolanahi ere, azken urteotan ikerketa antropologiko-feministei esker, eta mugimendu feministako aldarrikapenei esker, espetxe barruan emakume* izateak dakarren zapalkuntza bikoitza aztertu izan da, eta espetxea genero-erakundea ere badela agerrarazi dute hainbat ikerketa feministak. Jakina, gutxiagotan salatu izan dugu euskal politikaren esparrutik espetxeak migratzailez eta arrazializatutako subjektuz beterik daudela, eta antzera, geruza ekonomiko zaurgarrienean kokaturiko pertsonez beteta daudela. Alegia, espetxea ere erakunde koloniala da, baita klase-erakundea ere. Ondorioz, espetxe-erakundearen inguruko begirada intersekzional bat garatzeak aukera emango digu espetxe-politika eta justizia-eredua modu konplexuago batean aztertzeko, eta espetxearen azpiratze-mekanismo guztiak ikusgarri egiteko (eta horiek iraultzeko estrategiak zein ildoak pentsatzeko).

[48]   Euskadiko Emakume Ijitoen Elkartea.

4.4.
Euskal Herria
dekolonialitatetik eraiki

4.4.1.
TEORIA DEKOLONIALAK ITSASARGI

      Geure zuritasuna eta geure arrazakeria birpentsatzeko prozesu honetan teoria dekolonialak izan dira geure itsasargi nagusiak. Teoria dekolonialetara eta pentsamendu dekolonialetara hurbildu bagara ere, oraindik epistemologia dekolonialaren itsasoan sakonago igeri egin behar dugu, ekarpen horiek guztiak xeheago ezagutu ahal izateko, eta beste testuinguru batzuetan gorpuzturiko teoria horiek Euskal Herriko testuingurura zer-nola ekar ditzakegun pentsatzeko. Izan ere, zailtasun handiak ditugu teoria dekolonial horiek Euskal Herriko testuinguruan birkokatzeko eta birformulatzeko, are gehiago, teoria horiek praktika feminista eraginkor bihurtzeko Euskal Herrian geure posizio zuritik.

4.4.2.
MEMORIA HISTORIKOA AUZITAN

      Geure posizio zuria auzitan jarri nahi badugu, geure abertzaletasun zuri eta europarra auzitan jarri nahi badugu, ezinbestekoa zaigu geure historia abertzale horren berrirakurketa egitea, izan ere, abertzaletasunaren eta Euskal Herriaren historia-eredu nagusiek modernitatearen ardatzak bere egiten dituzte, eta geure iraganaren irakurketa moderno-koloniala heldu zaigu historia-liburu gehienetan: zer kontatu zaigu modernitatearen sorreraz? Euskal elite ekonomiko eta kulturalak zergatik tematu ziren modernitatearen parametroak bere egiten? Zer funtzio bete zuten historian euskal esploratzaileek eta euskal beltz-tratulariek? Zergatik eraiki dira sorgin ehizaren inguruko mito jakin batzuk? Zer funtzio bete du euskal matriarkatuaren mitoak? Marmar artean jaso ditugun ikuspegi moderno eta kolonial horiek auzitan jarri behar ditugu, bestelako memoria dekolonial bat eraikitzen joateko, geure herriaren biolentzia kolonialak ere ikusgarri egiteko, eta bestelako sinbologiak berreskuratzeko edo eraikitzeko, eta epistemologia dekolonial berriak sortzen joateko, geure herriaren erresistentzia dekolonialak ere ikusgarri egiteko.

4.4.3.
ERREFERENTE FEMINISTAK ANIZTU

      Geure praktika feminista zuria auzitan jarri nahi badugu, ezinbestean, geure erreferente feministak aniztu behar ditugu. Azken finean, Mendebaldeko mugimendu feministaren altzoan hazi gara, eta Mendebaldeko feminismo horretan errotu ditugu geure praktikak, geure teoriak, geure erreferenteak. Gehienak ere erreferente zuriak eta mendebaldarrak. Oharkabean ala oharturik, begirada feminista mutilatua, begirada eurozentriko itsutua. Itsumen hori gainditzeko ariketa aktibo etengabea egin behar dugu erreferente feminista ez-mendebaldarrak eta ez-zuriak eraikitzeko, begirada mendebaldar zuriaz beste egiteko. Aldi berean, geure erreferente mendebaldar zurien irakurketa dekolonialak egiteari ekin behar diogu, geure pentsamendu feminista errotu duten hainbat pentsalariren ekarpenak dekolonialitatetik ere berrikusteko.

4.4.4.
GATAZKA ARMATUAREN
OIHARTZUN FEMINISTAK

      Azken hamarkadan errelatoaren batailak alderik alde zeharkatu ditu hedabideetako albisteak eta ekimen politikoak, eta Espainiako instituzioak nahiz Hego Euskal Herriko instituzioak errelato ofizial bat eta bakarra hedatzeko indar bizia egiten ari dira. Testuinguru horretan, Euskal Herriko gatazka armatua hurbiletik ezagutu ez duten herritarrak, gerora Euskal Herriratu direnak, adibidez, bakar-bakarrik errelato ofizial horren bitartez jasotzen ari dira gertaturikoaren berri. Migratzaile askok, esate baterako, errelato ofizialaz besteko ezagutzarik izateko aukera ere ez dute. Gatazka armatuaren bestelako errelato ezkertiar, abertzale eta feminista batzuk helarazteko eta partekatzeko bideak pentsatu beharko genituzke, gatazka armatua bere konplexutasunean ezagutarazi ahal izateko, eta emakume* militante batzuek bizi izan dituzten jazarpen-esperientziak ere partekatzeko.

4.4.5.
EUSKARA, HARRERA-HIZKUNTZA

      Zoritxarrez, euskara ikastea ez da doakoa Euskal Herrian, eta migratzaileak euskalduntzeko sare sendorik ere ez da antolatu, ez instituzioetatik, ez herrigintzatik. Hala izanik, euskara harrera-hizkuntza izatea nahi badugu, hainbat norabidetan egin behar dugu lan. Alde batetik, gobernuei exijitu behar diegu migratzaileak ere euskalduntzeko baliabideak jartzea. Beste alde batetik, euskarazko klase autogestionatuak antola daitezke gune feministetan edo migratzaileen komunitateetan. Azkenik, euskararekiko atxikimendua transmititzeko moduekin asmatu behar dugu; izan ere, migratzaileak euskarara lotuko dira komunitatetik, sentimendutik, bertakoa sentitzetik, nahiz eta hemen jaio ez. Guk geuk mugimendu feministaren aldarrikapen bilakatu nahi genuke euskara ikasteko eskubidea, beste hainbat aldarrikapen sozialekin gertatu den bezala (adibidez, elikadura burujabetzarekin). Bide horiek guztiak eraiki bitartean, mugimendu feministan edota EMMko espazioetan euskara komunikazio-tresna izateko bitartekoak eskaintzen jarraitu behar dugu, baita bitarteko horiek hobetzen eta garatzen ere.

4.4.6.
GORPUTZEN DEKOLONIZAZIOA

      Kolonizazio-prozesuek ez dute bakarrik lurraldeen arpilatzeetan edo ustiaketetan eragiten, kolonizazio-prozesuek gorputzetan ere ondorio espezifikoak sortzen dituzte, eta askoz gutxiago aztertu izan ditugu kolonizazio-prozesuek komunitate jakin batzuetako emakumeen* gorputzetan utzitako arrasto diskurtsiboak zein biolentzia sinbolikoak. Adibidez, emakume* beltzen hipersexualizazioa, ezberdinarekiko exotizazioa edo Espainiatik eraikitako emakume* euskaldunaren irudia (mal follada, itsusiak, Nekaneak…). Biolentzia sinboliko horiek eraikitzeko prozedurak eta mekanismoak ez ditugu hain azterturik, are gutxiago biolentzia sinboliko horiek eragin dituzten zaurgarritasun-motak eta azpiratze-motak. Gorputzak kolonizatzeko mekanismo eta estrategia horiek aztertuz, geure gorputz-imajinarioak eta gorputz-pertzepzioak dekolonizatzeko bideak urratu ahal izango ditugu.

4.4.7.
PERIFERIEN AITORTZA

      Euskal Herriko Mugimendu Feminista oso hiritarra da oraindik ere, hiri-kultura batean erroturikoa, hiri-abiadura batera eramana, hiri-ohitura zein hiri-espazioetara egina. Asfaltozentrismoa gailentzen da, eta hortaz, militantzia-eredu horretan, hiri-eredu horretan arrotz sentitzen dira Ipar Euskal Herriko militanteak, Erriberakoak edo landa-eremukoak. Horrenbestez, dinamika feministak birpentsatu behar ditugu hirigunetik kanpoko feministek presentzia handiagoa izan dezaten eta ekarpenak egiteko aukera gehiago izan ditzaten.

      Bestalde, ikuspegi hiritar hori oso lotuta dago ikuspegi moderno-kolonialarekin, ikuspegi horrek hiria baitu gizarte-dinamikaren gune nagusi. Hortaz, edozein begirada dekolonialak ikuspegi hiritarra auzitan jarri behar du, hiri-eredua eta hiri-kultura auzitan jarri behar ditu. Norabide horretan landa-eremutik datozen proposamenak balioesten segi behar dugu, baita horiek ikusgarriago egiten ere. Sarritan ekofeminismoaz edo feminismo komunitarioaz jardutean Abya Yalari begiratzen diogu eta zeharo ahazten dugu Euskal Herrian bertan landa-eremuan halako komunitateak, halako mundu-ikuskerak eta halako ezagutzak jada garatu direla.

4.4.8.
ZAINTZA-SISTEMA PUBLIKO
KOMUNITARIORANTZ

      Neoliberalismoak zaintza-kate globalak sortu eta biziberritu ditu, eta gaur egungo zaintza-sistemak lotura sendoa du migrazio-politikekin. Izan ere, emakume* atzerritarrek hartu dituzte lehen bertako emakume* pobretuek egiten zituzten zaintza-lanak, migratzaile emakume* horiek esku-lan merkea direlako sistema kapitalistaren egituran. Egoera oso zaurgarrian daude langile horiek: deserrian, afektu-sare sendorik gabe eta askotan paperik gabe… Zaurgarritasunak jota, etxeko langileek maiz esklabotza-egoerak bizi dituzte. Kapital-bizitza gatazkaren testuinguru latz horretan etxeko langileen aldarrikapenak lehen lerrora ekarri behar ditugu, eta lan-baldintzak duintzea urgentziazko erronka dugu. Aldi berean, Euskal Herri osorako zaintza sistema publiko komunitarioa definitzen eta egituratzen joan behar dugu, zaintza-sistema errotik aldarazteko.

4.4.9.
SEGREGAZIORIK GABEKO
HEZKUNTZA-ESPARRUAK

      Hezkuntza-esparruko segregazioa eztabaida politikoaren lehen lerroan kokatu da azken urteotan, gero eta nabarmenagoa baita klase-bereizkeria hezkuntza-komunitate batzuetan. Oso kezkagarria da Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako hiri eta herri batzuetan ikastetxe publikoen eta ikastetxe kontzertatuen arteko klase-bereizkeria, batez ere kontuan hartuta ikastetxe publikoek gero eta baliabide gutxiago dituztela, eta ikaslerik zaurgarrienak eskola publikoan pilatu ohi direla (jatorri-, klase-, edota gizarte-premien ikuspegitik). Hala izanik, ikasle zaurgarrienak ere hezkuntza-sisteman are zaurgarriago dira, eta aukera-berdintasuna zein hezkuntza-berdintasuna ez dago bermatzerik. Antzeko egoera dago Nafarroako eremu batzuetako D ereduko ikastetxeekin, halakoetan oso ikasle zaurgarri gutxi joan ohi direlako. Hezkuntza-bazterkeria horiek gainditzeko urratsak egin behar dira, hezkuntza-sistema publikoan ikasleen profilak anizteko, baita hezkuntza-sistema kontzertatuan ikasleen profilak anizteko, ikasle zaurgarrienei baliabide berezituak eskaini ahal izateko, eta ikasle profil guztiei hezkuntza-aukera berak emateko ere.

4.4.10.
HERRITARTASUN-EREDUA
ETA ESKUBIDE UNIBERTSALAK

      Pribilegio zuri eta mendebaldarrek ere herritartasun-eredu bat hedatzen dute, migratzaileak kanpo uzten dituena, besteak beste. Horregatik, bestelako herritartasun-eredu baten alde egin behar dugu, eta eskubide unibertsalen defentsan gogor jardun behar dugu (hezkuntza publiko eta doakoa, osasungintza, etxebizitza eskubidea, hizkuntza, hiritartasuna….), batzuen pribilegio izatetik, guztiontzako eskubide unibertsal izan daitezen, edozein izanik ere pertsonaren egoera administratiboa. Norabide horretan urratsak egiteko, oso garrantzitsua da herri-eraikuntzaz jardutean herritartasun-ereduaren auzia lehen lerrora ekartzea. Azken finean, erabakitzeko eskubideaz hitz egin dugu sarri, baina ahaztu egiten zaigu batzuek ez dutela bozkatzeko eskubiderik ere. Nola definitu eta bermatuko dugu hiritartasuna euskal errepublikan? Zer-nolako herritartasun-eredu eraikiko dugu? Nola, norekin eta norentzat eraikiko dugu burujabetza? Zer puntutaraino daukagu, aldarrikapenak egiteaz harago, intziditzeko gaitasuna? Botere nahikoa daukagu egun, adibidez, Atzerritarren Legea eraldatzeko, edo Atzerritarren Legearen zirrikitu batzuk desobedientziarako erabiltzeko?

      Erronka-sokaren lehen korapiloak baino ez dira hauek, ibilian-ibilian birpentsatu beharko ditugunak, geure desplazamendu kolektibo hau zintzoa, eraginkorra eta eraldatzailea izan dadin.

EZAGUTZA ITURRIAK

LIBURUAK, ARTIKULUAK, HITZALDIAK

Agirre, Lorea eta Eskisabel, Idurre (2019): Trikua esnatu da. Euskaratik feminismora eta feminismotik euskarara, Susa (LISIPE), Zarautz.

Álvarez Uria, Amaia (2011): Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan, UPV/EHU, Bilbo.

Anzaldúa, Gloria (2016): Borderlands/La frontera, Capitan Swing, 2016, Madril [Itzultzailea: Carmen Valle].

Atutxa, Ibai (2020): Pentsamendu Basa. Kritika dezibilizatuaz eta desobedientzia epistemikoez Euskal Herrian, Euskal Herria Dekoloniala Mintegia, 2020ko abuztua, UEU-Iratzar Fundazioa, Iruñea.

Azurmendi, Joxe (2018): Beltzak, juduak eta beste euskaldun batzuk, Elkar, Donostia.

Butler, Judith (1999): Gender trouble: Feminism and the subversion of identity, Routledge, New York.

____________, (2018): Genero nahasmendua: Feminismoa eta identitatearen subertsioa, Elkar, Donostia.

Collins, Patricia (2015): “Intersectionality's Definitional Dilemmas”, Annual Review of Sociology, 41, 1-20.

____________, (2000): Black Feminist Thought, Routledge, New York.

Crenshaw, Kimberlé (1989): “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”, University of Chicago Legal Forum, 1, 139-167.

Dañobeitia, Olatz (2021): “90eko hamarkadako ezker abertzaleko emakumeen bizipenak: genero-erregimen ezberdinen arteko dantza(n)”, in Ibon Egaña (koord.), Gatazkaren irakurketa feministak: fikzioak, diskurtsoak eta errealitatea jardunaldiak, UEU, Katakrak, Iruñea.

Davis, Angela (2016a): Emakumeak, arraza, klasea, Elkar-Jakin (Eskafandra), Donostia [Itzultzailea: Danele Sarriugarte].

____________, (2016b): Askatasuna, etengabeko borroka bat: Ferguson, Palestina eta mugimendu baterako oinarriak, Katakrak, Iruñea.

Emagin (2020): Zaintza lanen demokratizaziorantz. Beterri-Buruntzaldeko zaintza erregimenaren diagnostikoa eta ekintzarako proposamena, Emagin, Andoain (Ikerketa eta erredakzioa: Jone Arrazola eta Miren Aranguren).

Epelde, Edurne; Aranguren, Miren eta Retolaza, Iratxe (2015): Gure genealogia feministak, Emagin elkartea, Andoain.

Espinosa, Yuderkys (2016): “De por qué es necesario un feminismo descolonial: diferenciación, dominación co-constitutiva de la modernidad occidental y el fin de la política de identidad”, Solar, 12(1), 141-171.

Goikoetxea, Jule; Lujanbio, Lore; Rodriguez, Zuriñe; Garai, Estitxu (2020): Euskal demokrazia patriarkala, Elkar, Donostia.

Gómez Vélez, Martha Isabel et al. (2017): “Estudios decoloniales y poscoloniales. Posturas acerca de la modernidad/colonialidad y el eurocentrismo”, Ratio Juris, 12(24), 27-60.

Fanon, Frantz (2002): Les damnés de la terre, La Découverte & Syros, Paris.

Federici, Silvia (2017): Caliban eta sorgina, Elkar-Jakin (Eskafandra), Donostia [Itzultzaileak: Edurne Lazkano eta Aitor Arruti].

Filigrana, Pastora (2020): El pueblo gitano contra el sistema-mundo, Akal, Madril.

Iraola, Saioa (2019): “Euskara eta emakumeak, genealogia/begirada feminista bat”, Euskaltzaletasuna eta feminismoa: zer ikasi, hura elikatu, UEUk eta Jakinek antolaturiko ikastaroa, 2019ko martxoak 25.

Marçal, Maria Merce (2014): Maria Merce Marçal. Munduko Poesia Kaierak 2, Susa, Zarautz [Itzultzailea: Itxaro Borda].

Ochoa, Karina (2021): “Disputar las narrativas para la liberación”, Nueva época (UNAM, Mexiko), 2021eko apirila, 871, 6-11.

Reimóndez, María (2017): “Deszentratzen duten hizkuntzak”, Jakin 221-222 [Hizkuntza, generoa, klasea eta jatorria elkargunean], 73-90.

PRENTSAKO IRITZI-ARTIKULUAK
ETA ERREPORTAJEAK

Apaolaza, Urko (2020): “Esklabotza. Kapitalismoaren euskal historia global bat”, Larrun 253, 2020.

De Miguel, Estibaliz (2017): “Angela Davisek Euskal Herrian utzi dizkigun erronkak”, Berria, 2017-01-24.

Fernández, June (2020): “Euskara eta feminismoa: bi gorputz elkarrekin dantzan… eta gatazkan”, Pikara Magazine, 2020-12-02.

Iraola, Saioa (2018): “Gu gara memoria”, Ttipi-ttapa, 721, 2018-11-01.

Lekunberri, Amaia (2020): “Nola askatu kolonialitatearen mataza, anti-arrazista den mugimendu feminista ehuntzeko?”, Argia, 2020-11-29.

Lopez, Axier (2020): “Herri oso baten aurkako erasoa. Sorgin ehiza Lapurdin eta Nafarroan”, Argia, 2020-11-22.

Matxiarena, Ines eta beste (2019): “Hizkuntza kolonialean dekolonizatu ahal gara?”, Berria, 2019-11-20.

McIntosh, Peggy (1989): “White Privilege: Unpacking the Invisible Knapsack”, Peace and Freedom, 1989ko uztail/abuztua, 10-12.

Miner, Kattalin (2016): “Ez gara beltzak”, Berria, 2016-02-12.

Ortega, Hektor (2020a): “Beltz-tratulariak (I): Bizkaia, Louisiana eta Pedro Goossensen saiakera”, Prest! Deustualdeko aldizkaria 213, 2020ko maiatza, 12-13.

____________, (2020b): “Beltz-tratulariak (II): Medea ontziaren bidaia”, Prest! Deustualdeko aldizkaria 214, 2020ko ekaina.

____________, (2020c): “Beltz-tratulariak (III): Francisco Lemonauri”, Prest! Deustualdeko aldizkaria 215, 2020ko uztaila.

____________, (2020d): “Beltz-tratulariak (eta IV): Ibarratarrak (1835)”, Prest! Deustualdeko aldizkaria 216, 2020ko iraila.

ELKARRIZKETAK

Miel Anjel Elustondo (2018): “Europarrak lapurretaren espirituak janda bezala zaudete”, Argia, 2018-04-01 [Lolita Chávezi elkarrizketa].

García Fernández, Javier (2019): “Diálogos tras dos décadas de descolonización epistémica: memorias y horizontes del pensamiento decolonial. Entrevista biográfica a Ramón Grosfoguel”, Transmodernity, 2019ko udazkena, 130-150.

JARDUNALDI FEMINISTAK

Emakume* Abertzaleon IV. Topaketa Feministak, 2012, Tolosa.

Emakume* Abertzaleon VI. Topaketa Feministak, 2014, Ondarroa.

Emakume* Abertzaleon VIII. Topaketa Feministak, 2021, Orereta.

“Salda badago” Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministak, 2019, Durango.

“Gure gorputz eta lurraldeen burujabetzarantz” formazio jardunaldiak, Iruñea, 2018, Emakumeen Mundu Martxak antolatuta.

“Bestelako feminismoak eta bizitzaren iraunkortasuna”, Bilbo, 2020, Hegoa Fundazioak antolatuta. Argitalpena: “Bestelako feminismoak eta bizitzaren iraunkortasuna”, Pentsamendu kritikoak, garapenaz haratagoko begiradak, 2. zenbakia, 2020, UPV/EHU-Hegoa Fundazioa.

“IberLAB jardunaldiak. Eskola dekoloniala: elkarrizketa eta horizonte dekolonialak gizarte zientzietan eta iberoamerikako humanitateetan”, Granada, 2019, Granadako Unibertsitateak eta Centro Mediterraneok antolatuta.

TXOSTENAK ETA MANIFESTUAK

EHBF (2015): Bagoaz Euskal Herriaren Burujabetza Feministarantz!, 2015eko otsaila.

EHBF (2019): Gure bizitzak erdiguneratzeko agenda partekatua eta burujabetzak. Bizitza erdigunean jartzea burujabetza kontua da, 2019ko Euskal Herriko Jardunaldi Feministetako “Bizitzak Erdigunera” mahai-inguruko EHBFren ponentzia, 2019ko abendua.

EHBF (2019): Kapitalismo heteropatriarkalari planto. Bizitzak erdigunera. Greba feminista, 2019.

Euskal Herriko Emakumeen Mundu Martxa (2020): Emakumeen Mundu Martxa: migrazio politikak, txostena, 2020.

Justizia Feminista Mintegia (2019): “Justizia feminista eztabaidagai”, Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetan aurkeztutako ponentzia, 2019ko abendua.

BARNE-MAILAKO FORMAZIO, PROZESU, EKIMENAK

Osatze Feminista Egonaldia, 2017, Egino, Bilgune Feministak antolatuta.

Gure begiraden albo kalteak mintegiak, 2018, 2019 eta 2020, Andoain, Emaginek antolatuta.

UdazkenLeku Feministetan “Lokaztu gaitezen” tailerra, 2020, Lesaka, Bilgune Feministak antolatuta.