UXUE ALBERDI

Kontrako eztarritik

emakume bertsolarien testigantzak

LISIPE

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2019 Uxue Alberdi

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

editorea: Jule Goikoetxea

Lehen edizioa paperean: 2019ko martxoa

Edizio hau: 2019ko martxoa

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

HITZAURREA

JULE GOIKOETXEA

      “Liburu hau bertsolaritzari buruzko liburu bat litzateke —eta ez emakumeak eta bertsolaritzari buruzkoa—, emakumeak izaki unibertsalak bagina”, dio Uxue Alberdik.

      Prestatu mukizapiak, katanak eta desinfektanteak, hemen aurkezten dizuegunak gorputza eta diskurtsoa zarratatuko baitizkizue, baina bizitza taxutzen doazen zauriak elegante ixten jakin behar da, frente berriak ireki baino lehen.

      Uxue Alberdi idazle eta bertsolariak hamabost bertsolari elkarrizketatu ditu LISIPEren bosgarren ale honetan. Helburua, aldiz, ez da bertsogintzaren teknika finduez, koplen kalitateaz edo zortzikoen flow-az mintzatzea, ezpada horiek guztiak nortzuek, nondik eta norentzat sortuak diren aztertzea; bertsolaritza praktika sozial bat baita eta praktika sozial oro baita gure garaiko botere harremanen dispositibo. Hala adieraziko dute elkarrizketatuek, Amaia Agirre, Ainhoa Agirreazaldegi, Maialen Akizu, Miren Amuriza, Maider Arregi, Miren Artetxe, Maddalen Arzallus, Oihana Bartra, Onintza Enbeita, Nerea Ibarzabal, Oihana Iguaran, Ane Labaka, Alaia Martin, Eli Pagola eta Jone Uriak.

      Elkarrizketatuez gain, autore askoren hitzak dakarzkigu Alberdik oraingoan. Hala nola, Zadie Smithek Black Lives Matter mugimendua sortu zenean esandakoak: jende andanak, nagusiki gizon zuriek, amorruz bizi izan zuten eta dute mugimendu hori. Zergatik balio du bakarrik pertsona beltz horien bizitzak eta ez guztion (hau da, zurion) bizitzak?, galdetzen zuten haserre. Arrazismoa sistemikoa eta egiturazkoa dela ezeztatzen duten negazionista garaikideen ikur. Feminismoak indarra hartzen duen bakoitzean, eta gizonek haien pribilegioak (emakumeekiko dituztenak) kolokan jartzen direla ikusten dutenean gauza bera gertatzen da. Horren erakusgarri da sare sozialetako #NotAllMen edo #EzGizonGuztiak hashtag-a, edo are ohikoagoa den patriarkatuaren negazionismo laua, zeinaren arabera gizonek emakumeekiko duten boterea eta gauzatzen duten menderakuntza ez den dominazio sistema baten ezaugarria, ezpada beste menderakuntza sistema batzuen ondorio edo egitate anekdotikoen multzo. Jarrera hau nagusia da gizonen artean, atzerrian zein etxean, eskuman zein ezkerrean, lantokian, familian, aisialdian, kirolean, parrandan, politikan, ekonomian eta, jakina, baita bertsolaritzan ere. “Gure botere residualaren beldur dira, desakreditatuko ditugun beldur, eta horren izu direlako daude zelatan. Zelatan eta zigortzen. Zeharka baina zigortu egiten gaituzte: gure lagunak desakreditatuz, haien kalitatea edo jarrera kuestionatuz, zu salbuetsiz besteen taldetik, feminista onak eta txarrak sailkatuz, emakumeen aliantzak desegokitzat joz eta progreen arteko aliantzak proposatuz, debatea ideologikoki gaizki kokatzen dugula iradokiz, feministon enpatia falta salatuz, euren burua gizontasun ez-hegemoniko deserosoan kokatuz —nahiz eta pribilegioak aprobetxatu—, genero neutroa moduko astakeriak esanez...”, dio Miren Artetxek maistraki.

      Badaude emakume lehendakariak, baita zuzendariak diren emakumeak, kirolean ere ari dira eta, begira, bertsolaritzan ere emakume mordoak dihardu. Hori entzuten dugu behin eta berriro, baina datuak eta pertzepzioak ez datoz bat. Bertsolarien % 20–25 bitarte dira emakumeak eta % 75–80 gizonak, nahiz eta bertso eskoletan % 50 izan emakumeak. Hala ere, datuak interpretatzeko gailu kontzeptualak behar dira eta jendeak eskura duen sistema kontzeptual ia oro patriarkala da. Guk badakigu, Lynda Nead-ek esan moduan, emakumeen ikusgarritasuna gizonezkoen desiraren neurrira egina dela, eta, Alberdik bikain argitzen duen moduan, gizon publikoaren osagarri rola betetzen duen bitartean, emakumea (singularrean) onartua da gizonen espazioetan, baina gizonenak dira espazio publikoak. Horixe da emakumea emakume egiten duena: gizonen osagarria izatea, hirurehun urte dituzten diskurtso eta praktika feministek aspaldi erakutsi baitzuten emakumea gizona ez dena dela, eta gizona izatea emakumea ez izatea dela. Hortaz, gizona gizon egiten duen horren absentziak egiten du emakumea emakume, emakume eta gizonen eraikuntza era kontrajarrian egiten delako, LISIPEren hirugarren alean Wittigek biribil azaldu moduan: emakumea ez da gizonarekiko desberdina, gizonaren subalternoa baizik, gizonen eunukoa. Eunukoa kastratua edo zikiratua izan den izakia da, eta hori da emakumea. Hori ikusteko gai ez den begirada, begirada esentzialista da, uste baitu emakumeak eta gizonak jaio egiten direla.

      Bertsolaritza gizonen espazioa izan da eta da. Ondorioz, gizonen umorea egin izan da eta egiten da, eta, umore neutrorik ez dagoenez, gizonen umorea gizonena izan dadin emakumeen kontura (ere) egindako umorea izan behar du ezinbestean, bestela ez litzateke gizonena izango. Gizona emakumea ez dena baita eta emakumea, biolentzia sinbolikoaren egiturazko dikotomian, izaki ahula da, insegurua, goxoa, atsegina, emozionala, irrazionala, umea, zerbitzaria, babesgabea, umorerik gabea, bigarren mailakoa, gorputz hutsa eta ordezkagarria. Hori da emakumea. Eta hala esango digute elkarrizketatu ia guztiek.

      Onintza Enbeitak, 2018ko Bizkaiko Txapelketako irabazleak, uste du “[gizon] askok badakitela gu orain izena jartzen hasi garen egoera horretan eurek zerikusi handia dutela eta gure boterea neutralizatzea dela modu bakarra eurek ezer ez aldatu behar izateko. Eta gehituko nuke botere hori neutralizatzeko erabiltzen duten estrategia horretan, gutxiespen edo kuestionamendu horretan azpikoz esaten digutela: ‘Bai, bai; feminismo asko, baina hemen bertsotan egin behar da...’”.

      Bai, baina bertsolaritza neutrorik ez dago. Bertsolaritza praktika soziala dela esan baitugu. Hortaz, noren bertsolaritza? Norentzat? Zertarako?

      Feminismoak ez du gizonen umoreaz hitz egiten, umore sexistaz baizik, zurien umoreaz mintzo ez den bezalaxe, umore arrazistaz baino. Alberdiren hitzetan, “sexualitatearen eta erotikaren eraikuntza patriarkala betikotzeko mekanismoa da umore sexista, eta bertsotan ere gizartean hartzen duen forma bera hartzen du: ehiztaria eta harrapakina, desiratzailea eta desiratua, osoa eta osagarria, botere harreman goitik beherakoan”.

      Nola aurre egin askotariko dimentsioak dituen menderakuntza sistema honi?

      Ane Labakak, beste askorekin batera, proposatzen duen erara: “Gizarteak eta, areago, bertso sistemak berak emakumeon arteko lehia eta inbidia sustatzen dituela sentitu nuen nire gorputzean. Feminismoak inbidia hori aitortu, izena jarri, landu eta elkarren aurka baino gehiago elkarren alde aritzeko bidean ere lagundu didala sentitzen dut orain”.

      Nerea Ibarzabalek ere argi du: “Denok ez daukagu feminismoarekin 18 urterekin topo egiteko zortea. Ni salbatu egin nau; konbentzituta nago ez banintz zuekin elkartu ez nuela hemen jarraituko. Inguruagatik jarraitzen dut bertsotan, zuekin bizi nahi dudalako festa hau eta iraultza hau”.

      Halaxe egingo dugu. Halaxe ari gara.

Kantukide feminista nekaezinei,

maite zaituztet.

SARRERA

Nola iritsi bertsora
emakume gorputzetik?

ITZIAR OKARIZ

      “Nola iritsi bertsora emakume[1] gorputzetik?”, galdetu zidan Itziar Okarizek duela bost urte inguru auto gidari desorientatuaren aurpegiarekin. Kosta egin zitzaidan erreakzionatzea. Galderak, Suedian bizi nintzenean amonak egin zidan beste bat oroitarazi zidan: “Aizan, hor ere igandea al da?”. Distantziaren neurria sentitzera eraman ninduten. Joan egin behar da Stockholmeraino; iritsi egin behar da, gero, bertsoraino.

      Gorputz ez-autorizatuak iritsi egin behar du testuraino, eta testuak askatu egin behar du gorputza, kreazio autonomo gisa funtzionatuko badu. Horri buruz ari zen Virginia Woolf Gela bat norberarena enblematikoan Shakespeareren purutasunaz mintzo, haren idazkera askeaz, amorrurik, aldarririk, gorputzik gabeaz. Aldiz, madarikatu egiten zuen emakumea zela ahaztuta idatzi ezina, luma astindu beharra gorputz hankaperatua garraio. Distantzia hori, emakumearen eta bertsoaren artekoa zerez egina dagoen ikertzeko jakin-mina ate joka dabilkit ordutik.

      Autoritateaz pentsatzen neramatzan hilabete batzuk, gogoetatzen nola eraikitzen eta deseraikitzen den bertsoaren munduan baina bertsotik —testutik— kanpo. Entzuleek mikrofonoaren aurrean ikusten duten gorputza, entzuten duten ahotsa non dagoen neurtu nahian, non autopertzepzioz, non besteen begietara, non beste gorputzekiko erlazioan. Zenbateraino dagoen hurbil adostutako sinesgarritasunetik, taxutik, kalitatetik, graziatik, purutasunetik. Zenbateraino den Shakespeare, zenbateraino Woolf. Zein diren bertsolariak autoritatez janzteko eta eranzteko martxan dauden mekanismoak. Nola eragiten duen sexu-genero sistemak horretan. Nola gertatzen den edo ez den gertatzen autoritate transferentzia belaunaldien artean, kolegen artean, gizonen eta emakumeen artean. Zertarako autorizatua dagoen bertsolari bakoitza une, plaza, ariketa bakoitzean. Leku berean egonagatik posizio diferenteetan dauden gorputzek habitatzen baitituzte frankotiratzaile postuak, hondartzak, bertso saioak.

      Emakume bertsolarienak gorputz publikoak dira —begiratuak, epaituak, esanguratsuak— eta haien errepresentazioa etengabeko negoziazio semiotikoaren emaitza da. Askotarikoak izan arren —neurriz, estiloz, esanguraz—, emakume bertsolarien gorputzek emakume gorputz generikoarekin dialogatzen dute (haren historiarekin eta etorkizunarekin) inguruko gorputz errealekin adina. Emakume gorputzak plazaratzeak ekarri du gorpuztasuna lehen lerrora bertsolaritzan eta, gorputzari lotuta, plazera, mina, bortxa, erotika, erresistentzia... haragitzen ari dira.

      Gizonek taxuturiko tradizio eta moldeetan, gizonekin batera, eta gorputz maskulinoen artean eta aldamenean sortzen dute emakume bertsolariek (sarritan, saioan gutxiengoa direla), eta ezinbestean daude haien iritzi eta balorazioekin, haien esperientziarekin, presentziarekin eta egiteko moduekin zeharkatuta. Bertsolariak ezin du, Harkaitz Canok amesten zuen idazlea nola, artista abuhardillatua izan; behartuta dago autoa, solasa, komunitatea eta errelatoa konpartitzera edo, gutxienean, negoziatzera. Egikera hori aldi berean da zailtasun eta aukera: frikzio eta entrenamendu.

      “Gizonen pertzepzio eta sentsazioen gatibu gara denok. Gizonen hitzen gatibu”.

      “Emakumeen gerrak kolore, usain, argiztapen eta espazio propioak ditu. Hitz propioak”.

      “Gizonek... desgogara uzten diete emakumeei beren munduan, beren territorioan sartzen”.

      “Gizonak beldur ziren emakumeek beste gerra bat, bestelako gerra bat kontatuko ote zuten”.

      Svetlana Aleksievitx-en Gerrak ez du emakume aurpegirik liburuaren irakurketak izan zuen eraginik emakume bertsokideen testigantzak biltzen hasteko asmoan. Urte erdia eman nuen bertsokideak elkarrizketatzen tabernetan, terrazetan, euren etxeetako sukalde eta egongeletan, gure etxean bertan. Haien hitzak antolatzen eta entzundakoari buruz gogoetatzen aritu ostean, gaur egun plazan kantatzen duten 15 emakume bertsolariren testigantzak bildu ditut hemen. 1977koa da elkarrizketaturik zaharrena, eta hogeita bost urtetik gora daramatza plazan; 1996an jaioa da gazteena, baina dozena bat urte dira jendaurrean kantatzen duela. Badira bertsolari intermitenteak, beren jarduneko uneren batean plazan bertsotan egiteari utzi eta handik urte batzuetara itzuli direnak, beste kontzientzia eta oinarri batekin; Ainhoa Agirreazaldegi eta Miren Artetxe, kasurako. Badira, bat-batean maiztasunez aritu ostean jendaurreko bertsogintzatik erretiratu eta (oraingoz) itzuli ez diren hainbat bertsolari ere: Estitxu Arozena, Alaitz Sarasola, Estitxu Eizagirre, Leire Ostolaza, Erika Lagoma, Estitxu Fernandez, Leire Bilbao, Oihane Enbeita... Haien testigantzak jasotzeak osatu egingo luke emakume bertsolariaren errealitatea, eta ertz berriak gehituko lizkioke argazkiari. Era berean, interesgarria litzateke hemen azaltzen diren gakoak gizonezko bertsolariek nola bizi dituzten ikertzea ere.

      Kontrako eztarritik lan honetan bildutakoak ez du istorio bat izan nahi. Joanna Russ-ek Nola ezabatu emakumeen idazketa saiakeran adierazi bezala, “tresna analitiko baten zirriborroa” izan nahi luke, emakumeen bertsolaritza azpiratzeko mekanismoetan errepikatzen diren patroiak bistaratuko dituena. Horrekin batera, bertsolaritzaren definizio tradizionala zabaltzen eta osatzen lagundu nahi luke; orain arteko definizioetan ez baitira kabitzen bertsogintzaren, bertsolari gorputzaren eta esperientziaren hainbat aspektu, emakume inprobisatzaileek azpimarratzen dituztenak.

      Hogeita bi patroi edo mugatze-mekanismo errepikari identifikatu eta izendatu ditut emakume bertsokideen kontakizunetan; ez dira patroi isolatuak, elkar ukitzen dutenak, gurutzatzen eta gainjartzen direnak baizik. Mekanismook, izan, ez dira emakume bertsolariei bakarrik eta bereziki eragiten dietenak: gutxi-asko, eta partikulartasunak partikulartasun, azpiratze sistema orotan errepikatzen dira.

[1] “Emakume” eta “gizon” terminoak zentzu sozialean erabiliko ditut, gu guztiok emakume eta gizon izendatuak eta irakurriak garen neurrian. Komatxoak, izartxoak eta zirrimarrak irakurlearen esku.

HOGEITA BIRA

EMAKUME BERTSOLARIEN JARDUNA
MUGATZEN DUTEN MEKANISMOAK:

1. Akatsa barneratzea (ez funtzionatzearen sentipena)

      1.1. Ahotsa

2. Gizonen “kidetzat”, ez-emakumetzat hartuak izatea

3. Bertsolaritzaren definizio hertsatzailea

      3.1. Kategorizazio faltsua

4. Itxuragatik epaituak izatea

5. Merezimendu faltaren epaia

      5.1. Autoexijentzia suntsitzailea

6. Infantilizazioa, aitakeria, aitapontekotza

7. Desexualizazioa, deserotizazioa, desgorpuztea

8. Hipersexualizazioa eta heteroaraua

9. Gizonen desiraren arabera eraikitzearen kontraesanak eta gatazkak

10. Eraso sexistak: irainak, jazarpena, bortxa

11. Biolentziaren naturalizazioa

12. Konpetentzia

      12.1 Autosufizientzia eta ahizpatasuna kontrajartzea

13. Bazterkeria, ikusezintasuna eta gizonen arteko aliantzak

14. Eranskintzat, osagarritzat, ez-osotzat hartuak izatea

15. Protagonismoa eta arrakasta zigorpean, autoboikota

16. Umore azpiratua

17. Gutxiespena

      17.1. Gutxiespen ekonomikoa? (tarifak eta autotarifak)

18. Norberaren burua erreakzioz eraikitzea

19. Emakume identitatearen zailtasunak

20. Feminista identitatea: indarra eta kuestionamendua

      20.1. Diskurtso feministekiko deserosotasunak

21. Desautorizazioa

22. “Festara gonbidatuak” eta “Gure festa”

1.
AKATSA BARNERATZEA
(EZ FUNTZIONATZEAREN SENTIPENA)

      “Emakume intelektuala beti ahalegintzen da gizon portatzen” idatzi omen zuen Rousseauk. “Idazle onak, egiaz, gizona izan nahi luke”, utzi digu Katixa Agirrek Amek ez dute eleberrian. Chelsea Quinn Yarbro nobelagilearen hitzak jasotzen ditu Joanna Russek Nola ezabatu emakumeen idazketa liburuan: “[idazteagatik] Nire feminitatea ukatzen ari nintzela esan zidan psikologoak; bekaitza niola zakil maskulinoari, eta ondo egoteko behar nuena larrua jo ziezadatela eta haurdun gelditzea zela”.

      Bertsolari bezala ez funtzionatzea eta emakume bezala ez funtzionatzea bi zama dira emakume bertsolarientzat, bi zama sarritan kontraesanezkoak: bertsolariari baloratzen zaiona zigortzen zaio emakumeari; emakumeari baloratzen zaiona zigortzen, bertsolariari. Traba egiten diote elkarri, kontrakarrean eraikitako identitateak bailiran.

      AMAIA AGIRRE:

      «Bertsotan hasi nintzenean gaur egun minera eta zalantzara bultzatzen nauten balioak nabarmentzen eta goraipatzen zizkidaten: umore lizuna, ausardia eta lotsagabekeria. Arrankea eta ez kikiltzea. Plazetan aurrera egiteko baliagarri izan zaidana oholtzaz kanpora nire kontra etorri da. Boomerang efektua da sentitzen dudana. Besteen begietan orain ez dut miresmen handirik sumatzen, eta horrek izugarri eragiten dit».

      «Kanonetik kanpora ibiltzeak pasada txarrak jokatu dizkit bertsotan. Hala ere, ni ez naiz desegokia sentitu. Bai, ordea, azken urteotan. Lekuz kanpo askotan, ezin asmatu, ezin iritsi».

      «Lehen (ustez) ondo egiten nuena da orain (ustez) gaizki egiten dudana. Ez dakit irakurketa aldatu den, baina bai irakurketaren gaineko balorazioa».

      «Lehorra eta zakarra naizela entzun dut mila aldiz, eta askotan hala izango nintzen, baina aldatu naizela uste dudanean eta lasaiago eta goxoago nagoela uste dudanean ere berdina entzun izan dut. Enkasillatuta eta katalogatuta sentitu naiz askotan».

      «Min eman dit femeninotik ezer ez dudala entzuteak».

      JONE URIA:

      «Nik, itxura batean, ez dut enkajatzen emakume goxo sentiberaren estereotipoan, eta uste dut horrek zenbait jende despistatu izan duela. Apur bat arraroa naizela uste dut, ez dudala ez estereotipo femeninoan ez maskulinoan erabat enkajatzen, eta horrek deskolokatzen duela apur bat jendea: niri umoreko gaiak jartzen dizkidate gehien, ez naukate sentiberatzat, ez daukat kantaera goxoa...».

      «Serioa naizela esaten didate, hotza, bordea... Baina konfiantzan umoretsua eta sentibera naiz».

      ELI PAGOLA:

      «Uste dut kolpeko bertsolaria izateak balio duela eta funtzionatzen duela, batez ere, gaztea zarenean. Hasten zarenean 16 urterekin eta deitzen dizutenean herriko jaialdian kantatzeko, eta figura handi guztiekin zoazenean, horra azaltzen zara eta jendeak ikusten du: “Hara! Ez da kikiltzen!”. Horrek emaitzak ematen ditu hasieran, baina gero ezin duzu erabat hortik jo, aldiro horren menpeko izan; bertsoa ez da horretarako bakarrik. Baina hori entrenatu duzunean eta emaitzak eman dizkizunean, hainbeste errepikatu duzu hori, gero hortik ateratzen kosta egiten da. Saio batera joan eta saiatu nahi baduzu hori ez egiten, suabeago kantatu nahi duzulako edo inori harpa jotzeko gogorik ez duzulako, sentitzen nuen publikoak ez zidala onartzen beste bide batetik jotzea. Batez ere landa eremuan. Txinga eroaleen ondoren, aizkolarien aurretik eta idi dema baino lehen... ez baduzu egurrik ematen eta jendeak zutaz irudi hori badu, “gaur flojo aritu zara” eta halakoak esaten zizkidaten. Uste dut momentu batzuetan monigote sentitzen nintzela: neska gazte bat, joan eta egurra partitzen zuena. Eta hori egiten ez nuenean ez zuten nahi, eta horrek eragin zidan, ze ni berez pertsona lotsatia naiz, eta, umoretsua naizen arren, ironikoa, doako kolperik eman nahi ez dudanetan ez dut mugimendu marjinarik sentitu. Porrot gisa hartu izan didate».

      ANE LABAKA:

      «Beldurra ematen dit neska gazte kategoria galtzeak, hala tratatua izatea amorragarri izan zaidan arren. Baina adinean aurrera noa eta neska gazte izateari uzten diodanean zer izango naiz? Gai jartzaileek hala irakurri izan naute eta jarri izan dizkidaten gaiak halakoak izan dira. Asko kantatu dut sexuari buruz, harreman erotikoei buruz, mutil gazteekin normalean. Azken urteetan feminismoari buruz ere galdetu didate asko; baina hortik kanpora ez dut uste beste erregistrorik aitortzen zaidanik».

      MIREN ARTETXE:

      «Eguraldi emakumearena gertatzen zaigula ematen du: gizon bertsolaria zaharra izan daiteke, baina emakumeak, orain arte, badirudi ezetz. Gogoratzen dugunaren arabera, plazan aritu diren emakumeak beti izan dira gazteak, eta zahartu ahala utzi egin dute. Beti baloratu izan zaie freskotasuna, gaztetasuna, edertasuna... Zahartu ahala utzi izanaren arrazoiak zeintzuk diren... Agian utzi dute deitzen ez zietelako, interesa galdu dutelako txortagarritasuna galtzearekin batera. Ez dakit. Niri alderantziz gertatu zait: adinak zilegitasuna eman dit. Orain askoz ere erosoago nago. Nik ikusten dut neure burua berrogei urterekin plazan, errazago, hogeita birekin baino. Baina hirurogeirekin... ez dakit. Ez dakit proiektatzen. Ez dakit zer den hirurogeita bost urteko belaunak edukitzea, hirurogeita bost urteko indarra, ardurak, entusiasmoa, testuingurua... Baina uste dut lortu behar dugula plazan gabiltzan neska batzuek behintzat irautea luze, normaliza dadin emakume bertsolari helduaren figura».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Oholtzan negar egiten dudanean neure burua zigortzen dut, eman nahi ez dudan irudia ematen dudalako. Ezin dudalako neure burua kontrolatu».

      OIHANA BARTRA:

      «Emakume bilbotarra izanda Gipuzkoako zenbait plazatan eta landa eremu batzuetan ez ulertua, ez baloratua sentitu izan naiz. Sentitu izan dut zu ez zara gutako bat, zu ez zara benetako bertsolaria. Oso gogoan dut 2017ko Txapelketako Leitzako saioa: frontoia lehertzear zegoen, sekulako giroa, eta nik kantatzen nuenean sentitzen nuen txaloa asko hozten zela. Angustia bizi izan nuen. Ez zuzenean emakume izatearekin bakarrik lotuta, nire bertsolari izate osoarekin baizik».

1.1.
AHOTSA

(...) baina oraindik txikia naiz ta

ahotsa daukat makala,

haundi egitean kantatu nahi dut

atzeko hoiek bezala.

ARANTZAZU LOIDI, 1990,

Ordiziako bertso jaialdia

      Atzekoak gizonak ziren. Loidiren ahots finak eragindako deserosotasuna aspaldiko kontutzat dugu, gaur egun ez du inork emakume ahotsa zuzenean bertsotarako okertzat joko, baina testigantzetan arakatuta, badago oraindik akatsera hurbiltzen den zer edo zer. Ahots irakurketa gorputz irakurketa da, eta gorputz autorizatuen eta ez-autorizatuen berri ematen digu. Ahots zuzenak edo ahotsa erabiltzeko modu zuzenak maskulinitate hegemonikoa edo feminitate egokia errepresentatzen dutenak dira, baina, bigarren kasuan, egokia izanagatik mugatua dateke ahots femeninoa, egokitasunetik kanpo geldi daitezkeenez gero hainbat erregistro, erabilera edo funtzio.

      OIHANA IGUARAN:

      «Bertso eskolan beti nintzen ni bertso sortak kantatu ezin zituena. Denak mutilak ziren Amaia Agirre eta ni izan ezik, eta Amaia ere ahots grabeagokoa. Euren tonuan hasten ziren eta nik ezin nuen kantatu. Ahotsa urratzen nuen grabeegi edo altuegi kantatzeagatik. Neutrotik kanpora nengoela sentitzen nuen eta ahotsa kiskaltzen nuen besteenera egokitzen saiatuz».

      «Nire ahotsarekin, oro har, erantzun ona jaso dut plazan. Baina ahots ahula dut, nekatu egiten zait. Jendea erretzen ari bada edo espazio handietan agortu egiten zait. Polita baina ahula: ederra kanturako baina bertsotako martxari eusteko ahula. Mikrofonorik gabeko saio batek porru eginda uzten nau eta pentsatu izan dut orain dela urte asko jaio izan banintz, megafoniarik ez zegoen garaian, ezingo nuela bertsolari izan, Otaño-eta bezala, ez nintzelako iritsiko potentzia horretara. Gainontzean, beti onerako nabarmentzen zait, baina batzuetan azpimarra horrek amorratzen nau badirudielako edukiari kentzen ari zaiola, nire sormen lanari kentzen ari zaiola. Azpimarra handia jarri didate ahotsean, eta ez dut hainbeste entzun halakorik esaten ondo kantatzen duten gizonei buruz, ez zentzu berean. Ez dut nire ahotsa ezkutatzera jotzen, ez dut nahita tonu grabeago bat hartzen disimulatuago geldi dadin; balio didan apurrean luzitzen saiatzen naiz. Agurretan, bakarkakoetan, goxotik ari naizenean, luzimendurako tartea hartzen dut, neure buruari kantuarekin gozatzeko aukera ematen diot, nire ahotsa entzunarazi eta entzuten dudan bitartean arnasa ematen diot. Umorean, zortziko txikian, kopletan, puntutan... moztera edo etetera jotzen dut; ohartzen naiz nire ahotsak errazago funtzionatzen duela tonu serioan, sakonean, gozoan... Umorean, kide batzuena —mutilak gehienak— baloratuagoa da, grazia egiten dute ahoa zabaltzerako, batez ere ahots tinbre jakin bat dutenek. Bada tinbre mota bat, gorputz mota batekin lotzen dena, geografia jakin batekin eta euskalduntasunaren eraikuntza jakin batekin, bertsotan eta umorean bereziki erraz sartzen dena, tradizio batetik datorrelako, ondo deskodetzen dena. Aipatutako geografia jakin horietan, euskalduntasunaren eraikuntza jakin horren bueltan, bertsotan baino azpiratuago sentitu izan naiz hizketan. Hizketan nire ahotsa entzunaraztea asko kosta zait. Bileretan, lagunartean... Logopeda batek esan zidan nire tonua baino grabeago hitz egiten nuela eta horrek sortzen zidala nekea ahotsean, erredura eztarrian. Emakume askori entzun diot. Nire kasuan garbi daukat tonua jaisten nuela autoritatea eta ahotsa lortzeko».

      NEREA IBARZABAL:

      «Ez daukat harreman ona nire ahotsarekin, ohartzen bainaiz nik kantatzen dudanean teknikariak bolumena igo behar izaten diola mikroari, ez daukadala potentziarik, eta sentitzen dut nire mezua helarazteko eta seriotzat hartzeko ahalegin hirukoitza egin behar dudala. Ez zait gustatzen nire ahotsaren tinbrea, urduri nagoenean ez dut ongi intonatzen eta plaza jateko ez daukat ahotsik onena. Gazte tinbrea daukat, ez da kantariña ere, hizketan ari naizen bezala kantatzen dudala iruditzen zait».

      MIREN ARTETXE:

      «Iparraldekoa naiz eta gure jolasgaraietan jendeak kantatu egiten zuen, batez ere barnealdekoek, eta oso ondo kantatzen zuten. Miretsi egiten nituen, asko gustatzen zitzaidan nola kantatzen zuten. Nik ez nekien bigarren ahotsak haiek bezain ondo egiten, nik goitik bakarrik nekien eta haiek goitik, behetik, ezkerretik eta eskubitik. Gainera, jabetzen nintzen ez nekiela kantatzen, bertsotarako egiten genuena ez zela kantatzea. Bi gauza diferente zirela. Nik bertsotan, oraindik ere, ez dut kantatzen. Gustatuko litzaidake abesten jakitea, baina bertsotan egiten dudana ez da hori eta, gainera, bertsotan ez dut abestu nahi. Eta jarraitu nahi dut ez-abesten. Nire ustez, bertso batek kantatuegia bada indarra gal dezake. Niri gustatzen zait erdi errezitatua, erdi kantatua den bertsoa. Badu bere punch-a. Beste erregistro bat da, baina erregistro bat, azken finean. Ez dut modu lirikoan abestu nahi atseginagoa izateko, kantuagoa izateko. Ondo iruditzen zait aukera hori ere, baina ez da nirea. Badu zerikusia kokapenarekin: zerk nahi duzu luzi dezan? Nik ahots atsegin bat nahi dut, ondo kokatua, bertsoaren zerbitzura egongo dena, nire gorputz jarrera eta aurpegiera bezalaxe. Hemen nago lasai bat, eta ez hemen nator zuek jatera bat, indarra erakutsi beharra —nahita ere ezingo nuke—... Bi kantatzeko modu dauzkat nik bertsotan: bata, indarra adierazten duen bertsokera, mikrorik edukiko ez banu bezala; eta bestea, erosoagoa zaidana baina oraindik performatu ezin dudana, nire iritziz, genero-perspektibatik ere gaizki irakurtzen delako, mikroa dugunez zertarako buila egin modua. Ni askoz erosoago nago suabe eta baxu kantatuz. Mikroaren bolumena igo behar bada, egin dezala teknikariak. Abeslari batek esan zidan niri bertsoa erori egiten zitzaidala eta, alde batetik, ulertzen dut bertsoak bere formatuagatik behar duela autoafirmaziotik, batez ere tonu eta erritmo aldetik eutsiko dion pertsona bat, erortzen utziko ez diona. Ados. Baina, aldi berean, iruditzen zait mila kantaera daudela esploratzeko. Mikroa daukagu, nahi dugun bezala kanta dezakegu, eta ez dugu geure burua behartu behar ahotsean ere indarra erakusteko. Horrela kantatzeko hautua egiten dudanetan, jendeak gogo edo grina falta modura irakurtzen du. “Ez zenuen irabazi nahi, ezta?”, esaten zidaten Xilaban kantatu ostean; “Ez duzu sinesten bertsotan ondo egiten duzunik”. Amorrua ematen dit irakurketa horrek, uste dudalako oholtzan egoteko nire modu fisikoari eta ahotsa erabiltzeko moduari lotuta dagoela. Nire hautuak ez dauka zerikusirik gogoarekin edo anbizioarekin. Niretzat autoafirmazio ariketa bat da jendeak espero duen bezala kantatu beharrean eroso sentitzen naizen moduan kantatzea».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Nire ahotsarekin harreman handia daukat, egun guztia ematen dut kantuan. Ahots sendoa eta indartsua daukadala iruditzen zait, ozena, eta ni nire ahotsak inoiz ez nau ahuldu, alderantziz, nire armarik handienetako bat da».

      JONE URIA:

      «Emakume izateko ahots grabeegia dudala iruditzen zait, baina ez nuke esango kantaera maskulinoa dudanik ere. Bertso mundutik kanpo, ikerkuntzan esan izan didate monotonoegi hitz egiten dudala».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Nik ez daukat neska bati dagokion ahotsa, ez dut goxo eta polit kantatzen, ahal dudan bezala kantatzen dut. Ez daukat ahots ona, eta urteekin erregistroak galdu ditut, gainera. Doinu batzuetan ez daukat puntua amaitzeko indarrik. Denetik esan didate: desafinatu egiten dudala, ez daukadala erritmorik, ez dudala ondo kantatzen, bertsotan ez beste zerbaitetan aritu behar nukeela... Uste dut ahots hauskorra dudala, eta horrek eta negar errazekoa izateak sentikorregia egiten nautela bertsolari izateko».

2.
GIZONEN “KIDETZAT”,
EZ-EMAKUMETZAT
HARTUAK IZATEA

      Svetlana Aleksievitxen Gerrak ez du emakume aurpegirik liburuan ia ukitu egin daitezke emakume identitatearen eraikuntzak eta deseraikuntzak; lego piezekin eginak dirudite. Gerran aritu ziren emakume errusiarrei feminitatea erantzi zieten (ez zegoen haien neurriko bota eta jantzi militarrik, ez konpresarik, ez azpiko arroparik; gizonen arropetan sartu behar izan zuten literalki eta sinbolikoki), kidetzat hartu zituzten, ardura postuetan jarri, deserotizatu eta “arrebatxo” deitu zieten gerrak iraun zuen bitartean. Soldaduak behar ziren eta emakumea nahitaez igo behar izan zuten gudari kategoriara. Gerraostean, ordea, frontetik itzulitako gizonek gerrak zikindu gabeko emakumeak hartu zituzten emaztetzat; gudaren izugarrikeria ikusitako andreak ez zuen maitasunerako eta ume egiteko balio. Gerrak deuseztatu egiten zuen emakumea. Paradoxikoki, gerrarako balio zuenak ez zuen gerraosterako balio: emakume identitatearen bi eraikuntza ziren, elkar ukatzen zutenak.

      Angela Davis zuri bilakatu zen une batez 17 urte zituela, zapata denda batean. Fania ahizparekin berriketan ari zen erakusleihoaren aldamenean, frantses perfektuan, eta, atzerritarrak zirelakoan, barrura sartzera gonbidatu zituen beltzik onartzen ez zen denda hartako arduradunak. Dendariak paristarrak ote ziren galdetu zienean, “hemengoak” erantzun zion Angelak, eta beltz bihurtu zen berriz.

      Hainbat emakume bertsolari salbuespen sentitu izan dira. Zurituriko beltza nola, gizondutako emakumea hala. Amaia Alvarez Uriaren doktore tesian edo Iñaki Azkuneren Katalin Erauso lanean 1976an moja alferezaz nola, “beste emakumeak bezalakoak ez direla” esan izan da haiei buruz, baita “gizon indarra eta arima” dutela ere. Festara edo gerrara gonbidatuak, gizonen artekotzat hartuak, gizonen mailara igoak, emakumeen saldo subordinatutik erreskatatuak, horrek dakarren autogorroto inkontzientea garatzeko arriskuarekin.

      ELI PAGOLA:

      «Parrandan nenbilen larunbat gau batean beste bertsolari bat ikusi nuen, pixka bat edanda zihoan. Lepotik heldu eta hasi zitzaidan bertsoa gora, bertsoa behera... bertsolaritzari buruzko analisi oso orokor bat egiten. Gizonezkoa zen. Emakume bertsolariak kritikatzen hasi zen eta esan zidan: “Zu bestelakoa zara: zu zara Iker Zubeldia femenino bat”. Momentuan mutu gelditu nintzen. Ez nekien horrekin zer esan nahi zuen. Uste dut beretzat laudorio bat zela: gustuko bertsolaria zuela Zubeldia, ni ere ateraldi onak dauzkan pertsonatzat hartzen ninduela, harpa jotzeko gai... Ondorioztatu nuen emakume bertsolariei buruz zuen iritzia zela beti gai berdinen inguruan zebiltzala, modu biktimistan, plasta samarrak zirela..., eta ni salbuetsi egiten ninduela».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Zuzenean entzun izan dut “zu ez zara neska bertsolaria, zu gutako bat gehiago zara”. Hori hitzez hitz entzun izan dut, eta horrek argitu izan dit nigan ez dutela ikusi desiradun emakume bat, eta gutxiago emakume desiragarri bat. Beste emakume batzuk izan dira seduzitzekoak edo seduktoreak, eta ni, haien ustez, laguna izan naiz. Laguna, gutarra, desiragarrien bandoan ez nuelako ondo ematen».

      «Behinolako txakolin dastaketan esan zidaten: “Guk hona ez dugu gaur arte emakumerik ekarri, ezingo dutelakoan hainbeste edan, baina zuk...”. Gizon bertsolari bat ordezkatzera joan nintzen. Nire bertsokideak beste edan nuen, ez gehiago ez gutxiago, baina niretzat asko zen. Sentsazioa zen emakumeek ezin dute hainbeste edan, baina honek bai. Eta berriro ere gizonen gremioan sartzen zaituzte, ez dagokizun zerbait egiten duzu eta sinpatikoa zara haientzat. Baina hori ez luke egin behar emakume batek desiragarri izan nahi badu».

      AMAIA AGIRRE:

      «Orain dela bi urte, bertso afari batean geundela, etxeko lanen inguruan ari ginen kantuan. Nik abestu nuen sukaldea ez zitzaidala gustatzen. Eta esan zidaten: “Zu gutako bat zara; zu erdi gizona zara; azkenean zu beti izango zara etxeko gizona; etxekoandrea bestea izango da”. Ez da hori entzun dudan aldi bakarra».

      «“Hik dauzkan potroak” / “Hi ez haiz besteak bezalakoa” eta halakoak askotan entzun ditut”».

      MIREN ARTETXE:

      «Bertsokide gizonekiko anbibalentea naiz. Izorratzen dit, baina oraindik funtzionamendu heterosexuala daukat. Bertso mundua da gizonekin konpartitzen dudan espazio bakarrenetariko bat; etxean neskekin bizi naiz, nire lagunak neskak dira, nire egunerokotasunean feministaz inguratuta nago... Modu egituratuan inplikatuta nagoen espazio sozialetan, familia, lana eta bertsolaritza dira gizonekin elkarlanean konpartitzen ditudan bakarrenetarikoak. Bertsolaritzara itzuli naizen honetan, gizon artean nagoenean harritu egiten naiz batzuetan, grazia egiten didate, faltan botatzen nituen. Iparraldera joaten naizenean nostalgia sentitzen dudan modu berean, gaztetxotan gizon artean bizitako garai polit haien nostalgia ere badaukat eta horrek erakarri egiten nau. Garai hartako txiste kontatzeak, anekdotak, parrandak... Gizon giro hartan integratua sentitzen nintzeneko garaiak datozkit orain gogora. Orduan mutil bertsolari batekin nengoen bikote harremanean, lagun talde bat geneukan, lehenengo aldiz gazte bezala eta modu autonomoan bizi nuen bertsolaritza, nire nortasuna eraikitzeko gunea zen... Horren nostalgia sentitzen dut. Garai hartan salbuetsia sentitzen nintzen, eta horrek izugarri igotzen zidan autoestimua: ez-neska modura irakurria izateak, “zu, bai”. Baina, aldi berean, biolentzia sinbolikoa ere jasaten nuen, nahiz eta garrantzia kentzen nion: umorean baztertua izatea, nik txiste bat bota eta erreakziorik ez egotea eta alboko mutilak gauza bera esan eta denak barrez lehertzea, elkarrizketetan denei hika egitea eta niri zuka, haien gaiak denonak izatea eta nireak, aldiz, nireak soilik... Itzulera honetan, nostalgia hori bizi dut, alde batetik. Bestetik, ia sumaezina den etengabeko biolentzia ikusten dut».

      «Nik bertsolari izan nahi nuen, eta haiei begira nengoen; aitari begira, azken batean. Haien aprobazioa inporta zitzaidan, eta beti bilatu izan dut salbuespentasun horretatik nire burua eraikitzea. Sakonean, emakumea izatea zelako... nahi ez nuen zerbait. Mafaldaren ama izatea bazen emakume izatea, nik ez nuen nahi. Feminitateari atxikitako balioak ez nituen ikusten, nire amak egiten zuena ez nuen ikusten. Gerora baloratu dut. Neska izatea zen... ez izatea. Dokumentaletan bezala, esaten denean “neanderthalek...”, nik ulertzen dut neanderthal guztiek, baina segitzen du “euren emeak eramaten zituzten...”. Joder! Neanderthalez ari zinen! Neanderthal guztiez, ezta? Ba, han geunden gu, gu ere neanderthal izateko borrokan».

3.
BERTSOLARITZAREN
DEFINIZIO HERTSATZAILEA

      Joanna Russek emakumeen literatura suntsitzeko erabiltzen diren mekanismoez gogoetatu zuen Nola ezabatu emakumeen idazketa saiakeran 1983an. “Begira zeri buruz idatzi duen, ulertezina da, gaizki idatzia dago, ez da behar bezain trinkoa, irregularra da, ez da interesgarria...”. Autoritate maskulinoek erabakitzen dute zer den literatura eta zer ez. Zer den literatura ona eta zer literatura txarra. “Emakumeen esperientziaren debaluazio automatikoa” salatu zuen Russek, eta Phyllis Chesler-en hitzez baliatuz azaldu: “Gutxiespen horrek baimenduta, gizonek emakumeen sufrimendua ez dute ikusten sufrimendu humanoaren erakusgarri edo ordezkari posible gisa”. Ezta emakumeen poza, kezkak edota interesak ere. “Esperientzia femeninoa esperientzia maskulinoa baino zabaltasun, erakusgarritasun, garrantzi gutxiagokotzat jotzen da”. Hala, “emakumeen esperientzia gizonezkoenaren azpikotzat, garrantzigabetzat eta mugatutzat jota, emakumeen literatura automatikoki gutxiesten da”. “Zoritxarrez”, baieztatzen du Erica Jong-ek, “emakume izateak definizio maskulinoak sinestea esan nahi du”. Azpirakuntzaren motiboa argia da Russentzat: “Literatura bereizi egiten da esperientziatik, emakume idazleak bereizi egiten dira haien tradiziotik eta batzuk besteengandik, publikoa bereizi egiten da pribatutik, politikoa pertsonaletik, eta hori guztia kriterio absolutu jakin batzuk ezartzeko. Beltzen artea, emakumeen artea, arte txikanoa —eta gainerako arte subordinatu guztiak— beldurgarriak dira honexegatik: objektibitatearen eta kriterio absolutuen ideia bera jartzen dutelako zalantzan”.

      ANE LABAKA:

      «Oraindik ere teknika da bertsotan gehien baloratzen dena. Generoaren araberako espazioaren banaketak bertsolaritzaren definizioa bera zeharkatzen du. Publikoa/pribatua, etxekoa/kanpokoa banaketa horretan, kanpokoa baloratzen da gehien: espontaneitatea, zirtoa, momentuko erreakzio azkarra, hitz jokoa, ateraldia, ingenioa... Bat-batekotasunarekin eta naturaltasunarekin lotzen dena, nahiz eta hori ere ikasia den. Aldiz, diskurtsoa, poetika, jakintza... etxean egiten ditugula egozten digute, aurrez prestatzen ditugula eta, beraz, ez daukala besteak adinako meriturik. Esaten digute gu onak garela aurretiko lanean, oso prestatuta gaudela, gogoeta eta hausnarketa interesgarriak egiten ditugula, baina hori ez dela bertsolari izatea. “Hemen balio duena bestea da”. Eta kuriosoa da nola ume-umetatik bideratu gaituzten pentsatzera, gogoetatzera, helduak eta jakintsuak izatera... inork ez digu baloratu eta akuilatu grazia, ateraldia, ingenioa, eta gero horixe da eskatzen digutena».

      MIREN ARTETXE:

      «Gaur egun bertsolari bihurtzeko marraztuta dagoen bidea irabazlearena da. Eskolartekoan nabarmendu, gazte-txapelketak irabazi, plazetan hasi, herrialdeko finalera pasa eta Euskal Herrikoan gutxienez finalerdietara iritsi. Eta hori dena gazterik; hogeita hamarrak baino lehen. Ez dago beste eredurik. Uste dut gure erronketako bat dela prozesua motelagoa eta bihurriagoa ere izan daitekeela erakustea. Bertsolari bilakatzeko eta bertsolari izateko modu askotarikoak sortzea. Helduen bertso eskolen eredua ere kuestionatu beharko genuke: ostegun gauetako soziedadeko kuadrillaren ereduak ez du, agian, denontzat balio».

      «Bertsolaritzak lore jokoetatik gaur egun arte izan duen eboluzioa ikusita, bertsolariaren figura non kokatu den eta nola kokatu den eta testuinguruaren arabera nola aldatu den, beti bat egin du euskalduntasun idealaren irudiarekin, edo hala berrinterpretatu da behintzat gerora. Nazionalismoaren aurretik txuriak eta gorriak zeuden lore jokoetan, gatazka zegoen, eta bertsolariek bi aldeetan parte hartzen zuten. Txuriak euskaldun fededunak ziren, modernizazioaren kontra zeudenak modernizazioa frantsesez zetorrelako, eta gorriek, liberalek bezala, zioten: “Modernizazioa bai baina geurea”. Horien artean gutxiengoa ziren euskaldunak. Euskal lore jokoak txurienak ziren, gaiak ere halakoak, eta Donibane Lohizunen lehen euskal festak sortu zirenean lehenengoz iragarri zituzten bertsolariak kartelean. Ordura arte pilota, kirol probak... tartean izaten ziren bertsoak ere, baina ez zituzten inoiz kartelera eramaten. Orduan jarri zuten lehen aldiz “bat-bateko bertsolariak” afixan. Zergatik? Haiek zirelako euskalduntasunaren bermea. “Zazpiak bat” aldarri protonazionalista sortu zenean bertsolariek gorpuztu zuten mezu hura. Hala, XX. mendearen hasieran egituratutako nazionalismoak ere bertsolariak erabili zituen euskaldun prototipikoaren irudi... Geroztik, euskalduntasunaren definizioa aldatzen joan ahala, euskaldun fededunetik euskal esentziaren eta arrazaren iruditik naziotasuna hizkuntzan ardazten duen euskalduntasunaren irudi izatera igaro dira bertsolariak ere. Eta gaur egun euskaldun prototipikoak izaten jarraitzen dugu. Bertsolariari baloratu zaiona euskalgintzan une bakoitzean baloratu denaren araberakoa izan da. Euskal munduan zein balio diren gu, euskalduntasuna definitzen dutenak, horrek definituko du bertsolaria, eta neurri txikiago batean, baliteke alderantziz ere gertatzea. Lorea Agirreren Korrikako diskurtsoak —“plaza hartu, nor izan...”[2]— nire ustez, bertsolaria ondo deskribatzen du. Autonomiaz jokatu, erakundeekin kolaboratu baina autonomia mantenduz, eragile soziala izan, euskalgintzako eta kulturgintzako eragilea izan...; uste dut hori dena baloratzen zaiola gaur egun bertsolariari. Ez da nahikoa bertsotan ondo egitea —sektore batzuetan bai—, bertsolariari eskatzen zaio euskalgintzako eta kulturgintzako beste bagaje bat ere. Eta ez da kasualitatea momentu honetan emakumeek bertsolaritzarako sarbide bat aurkitu izana, feminismoak plazara ekarri dituen hainbat gai, lehen ez bezala, baloratzen hasi direlako bai euskalgintzan eta bai kulturgintzan. Gatazka armatuaren amaierak, militantzia ereduaren eta politikan parte hartzeko moduen aldaketek —edo— eta beste ideia batzuentzako espazioa zabaldu izanak ere eragin du, beste balio batzuei lekua egin zaie. Eta, jakina, Lujanbioren bertsokerak eta diskurtsoak boterea hartu izanak eta kanon aldaketak ere eragin du. Dena dago elkarreraginean. Denis Laborde-k esaten zuen lore jokoen hasieran bertsolaritza paisaiaren parte zela. Berak defendatzen du gaur egun bertsolaritza deitzen diogun hori lore jokoen bitartez egituratu zela. Hor jartzen du hasiera: Euskal Herri osoan sortutako zirkuituari esker bertsolaritza paisaian zegoen zerbait izatetik saritua izatera igaro zen, epai irizpideak sortu ziren, lehenengoz oholtzara eraman zen, teatroetara, ariketak sortzen ziren, gaiak, saio egiturak... Hortik, bertso egunak sortu ziren; hortik, txapelketak... eta pixkanaka joan da kulturatzat hartzen. Zer gertatzen da emakumeekin? Hain justu, bertsolaritza egituratu zen momentuan kantuan ari ziren emakume haiek desagertu egin zirela dirudi. Bertsolaritza oholtzara igo zen momentuan desagertu zen, adibidez, “Aña deabrua”, gizonei irabazten zien neska hura. Eta ez dator berririk. Orain, berriz ere bi aldetara ari da gertatzen eraldaketa: emakumeok plazaratzen garen heinean aldatu egiten dugu plaza, eta plaza aldatzen den unean plazaratzen gara emakumeok. Orain euskalduntasuna askoz poliedrikoagoa bihurtzen ari da, eta aldi berean definigaitzagoa, eta baita bertso plaza ere. Denbora askoan bertsolaritza ez da letra larrizko kulturatzat jo izan. Kultura primitiboaren adierazpide gisa baloratu izan dute folklorista erromantikoek. Orain gutxi arte izan da dohain bat, berez zetorrena, naturala. Eta hortik baloratua izatetik kultura gisa baloratzeko urratsak egin direnean, unibertsaltasunetik baloratua izan dadin, erresistentziak sortu dira, jende batek nahi du bertsolaritza esentziari lotuta mantendu, eta horrek inplikazioak ditu, generoari dagokionean, bi zentzutan. Azken Txapelketa Nagusian naturaltasunaren eta berezkotasunaren aldeko iritzi korronteak agertu ziren berriz. Kasualitatea: hor ez gara emakumeak kabitzen (eta kabitzen direnak salbuespen izango dira). Hor kabitzen dira gizon batzuk: euskaldun zaharrak, dialektodunak...».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Zenbait bertsolariren artean aliantzak landu ditugu eta hortik posible da betiko moldeak puskatzea. Hain zuzen, molde horiek zabaltzeko beharrak elkartu gaitu. Betiko umorea, gaiak, jarrerak, harremanak, arauak... eraldatzeko lanean ari gara».

      «Plazagizona izan behar du bertsolariak: herritarrekin egon, anekdotak kontatu... Horretaz gain, plazagizonak denari buruz jakin behar du eta edozeri buruz egin behar du bertsotan; jakina, dena dira gai unibertsalak: plazagizonak jakin behar du Tourra nork irabazi duen, Mondragon kooperatibako lehendakaria nor den... Baina ez du jakin beharrik Evax eta Tampax bi marka diferente direla. Eta plazagizonak barre eragin behar dio publikoari. Grazia izan behar du. Orain: zerk egiten du grazia eta zerk ez?».

      «Bai erratuta baloratzen direla indarra eta pieza-batekotasuna bertsotan eta jendartean! Gogortzat hartzen ditugun gizon bertsolari horiek gure testuinguruan eta ibilbidean jarriko bagenitu, gaur egun erdiak ez lirateke bertsolariak izango».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Segurtasun irudia da bertsotan gehien baloratzen dena. Segurtasuna transmititzen duzunean baloratzen da egiten duzun lana, hori da lehen galbahea».

      «Bertsotan telebistako lana aipatzen didatenean epaitua sentitzen naiz, bertsolariok tradizioz telebistarekin daukagun harreman gatazkatsuagatik. Telebista fribolotzat jotzen da eta bertsolaritza seriotzat eta koherentetzat eta uste dut bertsolariok badaukagula pixka bat garenago azaltzeko beharra. Konturatzen naiz jendeak estralurtartzat gauzkala, uste dut gauzkala garena baino kultuagotzat, urrutikoagotzat, koherentetzat, ideologikotzat... Eta nik uste dut jendeak uste baino normalagoak garela eta badugula komunikazio arazo bat. Iruditzen zait alde ludiko purua oso bazterrera utzita daukagula. Uste dut geure buruari ez diogula baimentzen fribolitatea, badirudi esaten dugunaren atzean beti egon behar duela ideia transzendental batek, eta oso-oso koherenteak izan behar dugula. Ni fribolotzat epaitu nahi nauenak epaitu nazala, baina niri barregura eurek ematen didate: beti hain serio agertzen direnek. Telebistan agertzearekin aldatzen ari da nire irudi publikoa eta irudi hori benetan naizenetik gertuago dago bertsolari modura bakarrik irakurria nintzenean baino. Uste dut telebistak justizia egiten lagundu diola nire benetakotasunari».

      «Nik alaitasun handia daukat, bizipoz handia, nahiz eta bertsotan ez dudan hainbeste azaltzen bertsoak berak dauzkan formengatik. Hor galtzen da pixka bat nire alaitasuna. Bertsotan askoz serioago azaltzen naiz kontzentrazio momentu bat delako. Uste dut neure burua gehiago deskribatzen duela Doraemonen[3] bertsoak beste guztiak baino».

      MAIALEN AKIZU:

      «Bertsotan gehien baloratzen diren dohainak dira: autentikotasuna, benetakotasuna, etxeko marka, umorea, sorpresa... Uste dut gure belaunaldian gertatu dela halako itzulera bat; gure aurreko belaunaldian asko intelektualizatu zen bertsolaritza eta garrantzia eman zitzaion jakintzari, pentsamenduari... Guk hori landu dugu batez ere. Bertso munduan bati baino gehiagori entzun/irakurri diot, publikoak ere gai arinak geroz eta gehiago eskatzen dituela. Egungo joera izan liteke, baina gure adin bueltan sumatu dut emakumeok diskurtso, dialektika, poetikaren eremua hartu dugunean desprestigiatu egin dela, gehiago baloratzen direla ziria, zirtoa, naturaltasuna...».

      OIHANA BARTRA:

      «Hitz egin nahi nuke generoa eta euskalduntasuna gurutzatzen diren lekuaz. Nire lehen oroimena umetan Kanpantxuko[4] egonaldietara joaten ginenekoa da. Izututa joaten nintzen, pentsatuz ea denei ulertzen diedan. Ohartzen nintzen nire euskalduntasuna ez zela haiena bezalakoa. Bertso-munduan sartu ahal izateko, propio ikasi nuen bizkaiera, dialektoaren beharra sentitzen nuen euren artekoa izateko. Sentitzen nuen epaia zela hemen dator Bilboko pija hau, euskaraz ondo ez dakiena, nora eta bertso mundura. Konplexu handia neukan. Arrotz eta ez-aintzatetsia sentitu izan naiz. Ahalduntze ariketa egin behar izan dut hizkuntzari dagokionez ere. Aurten, lehenengoz, Bizkaiko Txapelketan euskara batuan kantatzea erabaki dut, kantatu nahi diodalako euskara ikasten ari den edo euskalkirik ez daukan euskaldun horri ere. Bateraezintzat jotzen da euskara batuan kantatzea eta txispa edukitzea, umorea egitea, hizkuntzarekin jolastea... Nik ez dut, agian, Hernaniko bertso eskolakoek jolasten duten modu berean jolasten hizkuntzarekin, baina jolasten dut, akaso, beste joko batera. Eta hor gurutzatzen dira generoa eta hizkuntza, umorerik gabeak dira biak: emakumea eta euskaldun euskalkirik gabea. Gezurra da. Buelta eman behar diogu horri».

      «Nik ez dizut txisterik egingo onddo biltzeari, uso paseari edo letxugak biltzeari buruz. Leku batean grazia egiten duena niretzat arrotza bada, ez dut graziarik egingo. Nik interesatzen zaidanari buruz, pentsatu dudanari buruz, bizi dudanari buruz egingo dut umorea, baina bizipen, interes, esperientzia guztiek ez dute balio bera. Egia da periferia eta zentroa trukagarriak izan daitezkeela eta bertsolari rural bat periferiko izan daitekeela Bilbon, baina bertso munduan daukaten balorazioa desberdina da. Bertsolari totala izateko Aiako edo Altzoko saiora deitu behar zaituztela dirudi, horiek dira benetako bertsolariak deitzen dituzten plazak. Baina zenbat jende bizi da Aian? Eta Altzon? Zergatik du hango entzuleak Basaurikoak baino balio espezifiko handiagoa? Bertso munduan estatusa ematen du Aian edo Altzon kantatu izanak, eta ez Bilbon edo Santurtzin. Han kantatzea denez garrantzitsua, baloratzen dena da Altzon eta Aian ondo moldatzen den bertsolari klasea».

      «Zer da bertsolari totala? Behar ditu grazia, trebezia soziala eta jendetasuna, bertso estilo jakin bat, euskalkiduna izatea, eta gizontasunarekin lotzen diren hainbat ezaugarri: erantzun azkarra, ingenioa, indarra, ziurtasuna, arrazoia, sendotasuna, ez kikiltzea, ez haustea... Zergatik kritikatzen zaio Onintzari negar egitea? Ez delako bertsolari bati dagokiona, desafiatu egiten duelako bertsolariaren ideia bera».

      «Zahartzaroari buruz pentsatu behar dugu. Topatu eta eraiki egin behar dugu gure zahartzeko modua. Ez daukagu erreferenterik. Galdetzen badidazu ea 50 edo 60 urterekin bertsotan jarraitu nahi dudan, baietz esango dizut, baina ez dakit nola egiten den hori. Nola egingo dugu guk bertsotan jarraitu nahi izateko eta antolatzaileek gu entzun nahi gaitzaten? Nik jarraitu egin nahi dut, baina ez dakit nahiko nauten. Ez dakit plaza prest dagoen emakume helduei eta zaharrei entzuteko. Ez da halako gorputzik eta diskurtsorik existitzen plazan. Zahartzaroa bera gutxietsita dago, hor ere badago debaluazio automatiko bat, eta emakume zaharra bazara, bikoitza. Plaza prestatzen hasi behar dugu, honi buruz berbetan hasi, eremu hori landu etorkizunean nahiko genukeen horretarako, ez gaitzan plazak automatikoki egotzi. Apustu bat da, ardura hartu behar dugu, ez dago ezer eginda».

      JONE URIA:

      «Bertsotan hasi nintzenean baneuzkan emakume bertsolarien artean hainbat erreferente, eta erreferente horien artean Maialen bakarrik gelditzen da. Hori zergatik pasatu den eta berriro pasatuko ez ote den... ikertu beharrekoa da».

3.1.
KATEGORIZAZIO FALTSUA

      Emakume sortzaileak gutxiesteko erabiltzen den beste mekanismo bat haien lana kategoria okerrean sailkatzea dela salatzen du Russek, kategoria zuzenerako sarrera ukatuz. Asko izan dira emakumeen literatura azpiratzeko erabili izan diren kategorizazioak: literatura femeninoa, intimista, autofikzionala... Eta kuriosoa da nola gizonezkoen literatura goratzeko erabili izan diren adjektibo berek balio izan duten emakumezkoena gutxiesteko. 2017ko Txapelketa Nagusian zirtolariak eta haien naturaltasuna goraipatzen zuen iritzi-korrontea esanguratsua izan zen, adibidez. Kurioski, emakumerik apenas jotzen den zirtolaritzat eta naturaltzat. Sarbide naturala ez da haientzat egina.

      ONINTZA ENBEITA:

      «Irakurtzen gaituzten moduak eragiten digu. Emakume modura irakurtzen gaituzte, baina ez emakume modura bakarrik: beti zara emakume gehi beste zer edo zer. Emakume gaztea, polita, lodia, itsusia, harroa, ezkongabea, ama, promiskuoa, moja... Genero sistemaren arabera irakurtzen digute gorputza, ideologia, nortasuna, jarrera..., eta andrea edo gizona izan, diferentea izango da balorazioa eta kategorizazioa. Emakume bertsolari modura irakurtzen gaituzten momentutik ez gara unibertsalak; figura unibertsala, bertsolaria, gizonezkoa da; gu eranskinak gara. Historia liburuetan bezala: “Bigarren Mundu Gerra” kapitulua egongo da, eta gero eranskin bat: “Emakumea Bigarren Mundu Gerran”. Luparekin begiratuko dute esaten duguna, hamaika bider eta hamaika modutan gogoraraziko digute guk egiten duguna ez dela bertsoa, edo ez dela bertso egokia, ez dela bertsoak izan behar lukeen modukoa, saiatuko dira gure bertsoa kalitatetik apartatuko duten ezaugarriak ikusten: biktimismoa, intimismoa... Bertso kutsatua izango da gurea: gogorregia edo lañoegia; diskurtsiboegia, poetikoegia, sakonegia, feministegia... Bertsotan hasi aurretik badago epaiketa publiko bat: entzuleek erabakiko dute zure nortasuna eta estiloa egokiak diren ala ez: zorrotzegia den, bigunegia den, gordinegia den, mingarria den... Eta balorazio horietarako irizpideak eta neurriak ezberdinak dira emakumeentzat eta gizonentzat. Mikroaren aurrean jartzen garen momentuan publikoak ikusten duen lehen gauza emakume bat da, eta horrek baldintzatuko du zer esateko baimena dugun eta zer esateko ez dugun baimenik. Eta emakume horri jartzen zaion adjektiboaren arabera —polita ala itsusia den, lotsatia ala lotsagabea den, feminista den, bertsolaritzatik kanpo jardun publikorik baduen...— are gehiago mugatuko zaio mugimendu marjina eta haren balorazioan beste guztia garrantzitsuagoa izango da bertsoa bera baino».

      MIREN AMURIZA:

      «Gai jartzaileek askotan jarri izan dizkidate formal paperak, eta uste dut neska on bezala irakurria izateak gai batzuetatik urrundu nauela. Uste dut publiko zabalaren aurrean neskatxa papera (txintxoa eta goxoa) betetzen jarraitzen dudala neurri handi batean. Askotan gertatzen zait entzulearen harridurarekin harritzea. Haserrearazi egiten nau, beraiekin lehenengo eta neure buruarekin gero. Momentu horietan pentsatu izan dut, inor baino gordinago arituta ere, jendeak hamar-zortzian margaritak besterik ez ditudala isurtzen pentsatzen jarraituko duela eta kontziente naiz, estereotipo hori apurtzeagatik, naizena baino zakarrago, gordinago, kantatu izan dudala maiz. Mutur batetik bestera pasatu izan naiz eta berriz ere neure buruarekin haserretu: rol aldaketak funtzionatu ez didalako eta, batez ere, inkoherentea izaten ari naizela sentitu izan dudalako».

      MAIALEN AKIZU:

      «Neska txintxo/sinpatika/poeta ez dut izan nahi. Bertso bat ilunabarra hitzarekin hasten badut... uf! Bertso bat sakonegi ateratzen bazait, irribarretxoa egiten dut karga kenduz bezala. Neska artzaina izaten ere saiatu izan naiz batzuetan, egunerokotasunean banaizelako batzuetan, baina bertsotan erregistro hori gizonkera batzuekin berdintzeko erabili izan dudala uste dut, testuinguruan funtzionatzen zuela ikusita. Gogoratzen naiz behin kide bati ariketa bat jarri ziotela: bertso baten bidez lotsa sentiarazi behar zion publikoari. Kantatu zuen larrutan ari zela kaka egin zuela... Inbidia sentitu nuen! Nik horrelakorik kanta nezake? Ez dut nahi kategorizatu nazaten honela edo bestela. Beldurra ematen dit etiketatua izateak: ez dut femeninoegi agertu nahi, ezta maskulinoegi ere; ez dut panpina izan nahi, baina zarpaila ere ez. Askotan pentsatu dut mutila izan nahi dudala, kezka horiek askoz ere intentsitate baxuagoan dituztela uste dudalako, baina orain kezkak kontzienteago eta lasaiago bizi ditut».

[2] 2015-03-30, https://www.berria.eus/albisteak/109510/19 korrikako mezua.htm

[3] 2017ko Txapelketa Nagusiko Irungo finalerdian Doraemon marrazki bizidunen doinuan kantatu zuen amaierako agurra.

[4] Bizkaiko bertso eskoletako haurrak eta gaztetxoak Kanpantxun bildu ohi ziren urtero hiru egunez.

4.
ITXURAGATIK
EPAITUAK IZATEA

      Lisa Halliday idazleak Asymmetry izeneko eleberria argitaratu zuen 2018an, eta bi idazleren arteko affaire-a kontatzen du, besteak beste: Aliceren (mundu editorialean lan egiteaz gain idazle izateko anbizioa duen neskaren) eta Ezra Blazeren (idazle kontsakratua eta Nobel sarirako hautagai eternala den gizonaren) artekoa. Lisa Hallidayk berak affaire bat izan zuen Philip Roth idazle kanoniko eta bera baino 52 urte zaharragoarekin eta bistakoak dira errealitatearen eta fikzioaren arteko zubiak. Nobelan, bazkaritan ari dira Alice eta Ezra. Halako batean, irakurle bat gerturatuko zaie mahaira:

      — Barkatu. Nire senarra lotsarazten ari naiz, baina zuri esateko premia neukan zeinen garrantzitsuak izan diren zure liburuak guretzat.

      — Eskerrik asko.

      — Oraintxe bertan bi dauzkat mesanotxean.

      — Bikain.

      — Eta zu —esan zuen emakumeak, Alicerengana jiratuta— oso polita zara.

      — Eskerrik asko —esan zuen Alicek.

      Emakumeen gorputzen eta kanpo irudiaren gaineko epaia atergabea da bertso munduan —eta handik kanpo—. Oholtzan itxuraz diskretuak izan nahi dutela aipatzen dute emakume bertsolari askok. Entzuleen arreta bertsora bideratu nahian traba zaie gorputza. Diskretuak, akaso, esan nahiko du neutroa, testuala, bertsolaria: alegia, gizona.

      ALAIA MARTIN:

      «2004ko Gipuzkoako eskolartekoaren ondoren elkarrizketatxo batzuk egin zizkidaten. Uste dut orduan konturatu nintzela lehen aldiz entzun ez ezik ikusi ere egiten nindutela. Kazetarietako batek galdetu zidan finalean sujetadoreko tirak ikusten zitzaizkidanez, ea aldarrikapen modura egin nuen. Orduz geroztik kontzientzia handiagoa izan nuen neraman eta ez neraman arropaz. Gertu-gertuko jendeak ere, garai hartan, eta aurrerago ere bai, esan izan dit erne ibiltzeko ematen dudan itxurarekin, eskubidea neukala nahi bezala janzteko eta makillatzeko, baina jendeak gero edozer gauza pentsa zezakeela niri buruz... Hain nengoen desados mugatze ahalegin horrekin, zalantzaren aurrean bider bi egitea hartu bainuen joera gisa. Orain askotan aipatzen ditut nire makillajea eta ustezko superfizialtasuna. Batetik, neure buruari gogorarazteko horretarako libre naizela eta, bestetik, etiketaren absurdoa mugara eramateko, etiketatzailea nabarmen geratzeraino. Tarteka ateratzen dudan ilehori ergel bat daramat orain nire barruan, eta lagunak gara».

      ANE LABAKA:

      «Eskolarteko azken-aurreko urtean, 16 urte nituela, bular zabaleko tirantedun elastiko batekin joan nintzen finalera. Ordurako gorputza garatua nuen eta gogoratzen naiz entzun nuela: “Epaileak ez dakit nora begira egongo ziren gaur”».

      «Urte batzuetan ezker abertzalearen barruko prototipo militantearen estiloan janzten nintzen, eta horrek ez zuen distortsiorik sortzen bertsotan; baina gogoratzen naiz ezpainak margotzen hasi nintzenean nola azpimarratzen zidaten behin eta berriz, normala ez balitz bezala. Pixkanaka, nire itxura aldatzen hasi nintzen, bestelako feminitate bat performatzen. Eta horrek eragin zidan tentsioa; izan ere, gustatzen zaidan eran janzteak segurtasuna ematen dit, baina, aldi berean, badakit horrela janzteak eta horrela makillatzeak zer ekar dezakeen. Feminitate arautik gertuago kokatzen naiz, horrek segurtasuna ematen didalako eta hein batean boteretzen nauelako, baina traba egiten dit hortik irakurria izateak, eta arroparik femeninoenak oholtzatik kanporako uzten ditut. Beti neurtzen dut feminitatea».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Behin sentitu nintzen gaizki bertsotan, gaztetxe batean izan zen. Ez daukat inolako arazorik gaztetxeekin, baina egun hartan sartu nintzen eta ez nuen nire outfit-a egoki ikusi leku hartarako. Arrotz sentitu nintzen. Bestela, inoiz ez».

      OIHANA IGUARAN:

      «Uste dut ematen dudan irudia dela indartsua, sendoa, irmoa... Uste dut gizonentzat intimidatzailea izan naitekeela; indartsua naiz fisikoki, edozein kirol egiten badut azkar muskulatzen naiz. Ezkutatu egin izan ditut nire giharrak. Nerabetan mari-mutil epaia jasotzen nuen eta badakit hori nirekin daramadala; neskamotza deitzen didate. Gertatzen zait, apaintzen naizenean edo, zehatzago, feminizatzen naizenean askotan entzuten dudala “ze guapa, egunero jarri behar zenuke horrela” edo “beste bat ematen duzu”. Sentitzen dut erakargarritasun potentzial bat aitortzen didatela baina, aldi berean, irudi kontraesanezkoa eman dezakedala».

      «Nire lehenengo Ez da kasualitatea[5] saiora bertsotarako inoiz jantziko ez nukeen arropa jantzita joan nintzen: soinekoa, lepoko bat, ezpainak margotuta... Baina saio handietan, txapelketan, demostratu egin behar dudala sentitzen dudan saioetan serio har nazaten, neskatila bat bezala irakur ez nazaten..., bertsolari moduan aitortua izan nahi dudan lekuetan nire presentzia fisikoa ezabatzera edo lanbrotzera egin dut. Ez da kasualitatea saioetan ez dut nire bertsolaritasuna demostratu beharrik sentitzen, zuzenean naiz bertsolari, beste guztiak adina. Baina bestelako saio askotan bai, saio konkretu batzuetan, batez ere: Aia, Ereñotzu, Altzo... Hor neutroa izan nahi dut, nire feminitatea ezabatu edo lanbrotu... maskulinoa delako neutroa. Eta nire fobia pertsonala da: sentitzen dudan bakoitzean arropa aukeratzen edo neure burua apaintzen denbora gehiegi ematen dudala, gero bertsotan ondo egiten ez badut neure burua zigortzen dut, gogor, energia okerreko lekuan jartzeagatik, bata bestearekin zuzenean lotuta balego bezala. Aiako saio batean hain gaizki pasatu nuen... Kamiseta berria neraman soinean, kamiseta diskretu baina polit bat, han estreinatu nuen eta ez nuenez maila eman ez dut gehiago jantzi; neure burua zigortu nuen kamiseta berria eraman izanagatik».

      «Txapelketan, galtza beltz batzuk eta jertse zabal bat aukeratu nituen, diskretuak, eta amak esaten zidan: “Neska, badauzkazu horiek baino jantzi txukunagoak, telebista egongo da”. Nik esaten nion: “Hori ez da inportantea”. Arreta nire bertsoetan jar zezaten nahi nuen, ez nire itxuran. Ahotsarekin nahikoa ez banu bezala! Ze askotan gertatu zait nire bertsokide gizonei esatea “hik kristoren puntu erantzuna bota duk”, “hik kristoren bakarkakoa egin duk”..., eta niri esatea “hik kristoren ahotsa daukan”. Ahotsarekin badut nire gerra. Eta Illunbera pasatu nintzenean ezin nuen burutik kendu lau urte lehenagoko komentarioa: “Ilehori hori nora doa bota gorri horiekin?”. Oihartzun hori neukan. Sentitu dut Alaia nola epaitzen den, eta nik ez dut hori nahi. Alaia asko miresten dut, oso ausarta iruditzen zait, baina ez zait gustatzen testuinguru batzuetan nola irakurtzen eta tratatzen duten. Eta nik, Alaia defendatu beharrean egin dut ez nazazue zaku horretan sartu; salbuetsi nazazue. Neure buruan detektatu dut hori, eta kezkatzen nau».

      NEREA IBARZABAL:

      «Lehen beti polit egon nahi izatetik, uste dut gorputzaz oroitu ere ez egitera igaro nintzela oholtzan. Ez diot bereziki erreparatzen nire janzkera/postura/jarrerari, eta uste dut 20 urterekin hartu nuen defentsa mekanismo baten ondorio dela. Arropak erostera joateari utzi nion, praketan ez kabitzeak ematen zidan beldurra saihesteko».

      «Gizonezko askoko saioetan gorputza apur bat gehiago difuminatzera jotzen dut. Arriskuak eta iraultzak Ez da kasualitatea-rako uzten ditut, uztekotan (hankak depilatu gabe soinekoa jantzi nuen behin, jakinda oholtza publikotik urruti egongo zela). Beldurtia naiz aldaketa fisikoei dagokienez».

      AINHOA AGIRREAZALDEGI:

      «Gogoratzen naiz Alaiari eta zuri [Uxue] nola esan zizueten bazela garaia bertsotan benetako emakumeak egon zitezen. Eta horren harira, konturatzen naiz emakume bertsolariak plazara irteten direnean bai gizonek eta bai emakumeok etengabe neurtzen dugula emakume bertsolari hori gaur ze guapa dagoen edo gaur ez dagoen hain guapa... Etengabe neurtzen dugula, denok, emakume bertsolarien itxura. Ez dut sentitzen gizon bertsolariekin hainbeste egiten denik. Ordea, emakume bertsolari bat kantuan ari denean saio osoan zehar jasotzen du bere itxuraren araberako begirada. Bertsotan latz egin behar du haren itxura ahantz dezagun eta haren bertsoan zentra gaitezen. Eta ez badu bertsotan oso ondo egiten zigortu egiten da dotoreegi edo prestatuegi badoa. Baina alderantziz ere, ez baldin badago bereziki guapa ere epaitzen dugu».

      MIREN ARTETXE:

      «Itxura aldaketa bat izan dut janzkera eta estetika bera ere ekintza zuzen gisa bizitzetik beste era batera ulertzera igarotzearekin batera. Ez da kasualitatea orain modu egokiagoan jantzita agertzea, eta horrek jendearen irakurketa aldatzen du, zilegitasun handiagoa ematen didatela ohartzen naiz».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Ni neska lodia naiz. Eta emozionalki asko eraiki nau horrek. Asko kostatzen zait esatea, baina ez banintz fisikoki naizen bezalakoa, izan ez banu daukadan dimentsioa, emozionalki, psikologikoki eta ideologikoki ez nintzatekeen heldu naizen puntura helduko. Ez banintz neska lodia izan gauzak bestelakoak izango ziratekeen politikan, bertsotan... Itsusitzat jotzen den loditasunak gauza onak ere eman dizkit: jazarpen eta eraso sexistetatik babestu nau eta, loditasunagatik onartua ez sentitzeak eraman nau beste ezaugarri batzuk lantzera ere. Fisikoki ez zarenean izan behar den modukoa, beste era batera demostratu behar duzu zenbat balio duzun».

      MAIALEN AKIZU:

      «Emakume bertsolari zaharragoak lehenengoz diskurtso feminista egiten entzun zintuztedanean, sentitu nuen horiek lehengo emakumeen esperientziak zirela, guk gaindituta geneuzkanak, garapena esponentziala balitz bezala eta guri dagoeneko eragingo ez baligute bezala. Nik uste nuen ni bertsolari gisa ikusten nindutela, baina segituan ohartu nintzen ezetz, lehenengo ikusten zena ez zela bertsolaria, ezpada neska, eta hortik abiatzen nintzela kantuan».

      «Oso umetan hasi nintzen bertsotan eta gorputzaren aldaketa guztiak jasan ditut bertsotan ari nintzela. Eskolartean hasi ginenean, 9 urte neuzkala, mari-mutil itxurakoa nintzen: kirolzale amorratua, pilotazalea, ile motzekoa, morroska, beti txandalarekin. 14 urterekin pisu galera handia izan nuen. Eskolartean txikien mailatik gazteenera pasatu nintzen garaian izan zen: Emakume bihurtu nintzen argaldu ahala. Ume gisa ausarki egiten nuen bertsotan, baina emakumetu, argaldu, heldu, neskatu... egin nintzen, eta ordutik kilo baten gorabeherak ere eragiten dit. 14tik 18ra garrantzi handiagoa ematen nion polit egoteari. Ondoren, 18tik aurrera, beltzez jantzita kantatu dut gazte sariketa guztietan. 18 urterekin ez dakit zenbaterainoko kontzientziaz baina gorputza ezkutatzeko premia sentitu nuen. Beti beltzez. Kanpotik ere esan izan didate: “Joan diskretu, ahalik eta diskretuen; beltzez bazoaz, hobeto».

      «Bertsotan eragiten dit dimentsio korporalak. Bertso afarietan, gorputza mahaiaren atzean ezkutatuago dagoenetan, oharkabean postura maskulinoak hartzen ditut, ziurtasuna eta sendotasuna adierazteko. Kantaera ere aldatu izan dut. Neure buruari agindu behar izaten nion bertsoaz pentsatzeko, ez gorputzaz, baina burua gorputzera nahi baino gehiago joaten zait. Beltzez joateko hautua egiten duzu gorputza ezkutatzeko eta, hala ere, oholtzan, gorputzaren presentzia beti hor».

      MIREN AMURIZA:

      «Estetikoki aurrefeminismora bueltatzen ari naiz orain [barrez], ilea luzatzen uztearekin batera. Luzatu zait, mototsa egin dut... eta lehengo Mirenen antza hartzen diot neure buruari. Niretzat itxura hau da “#kontzeptugisa: neska-laguna” [algarak]. “Orain bai zaudela guapa”, esaten dit jendeak».

      OIHANA BARTRA:

      «Publikoaren aurrean jartzen dugun lehenengo elementua da gorputza, ahotsa baino lehenago. Zergatik uzten dute neska askok bertsolaritza nerabezaroan? Motiboak hainbat dira, baina nerabezaroan gorputza jendaurrean jartzea gogorra da; neska bazara gehiago. Niretzat oso zaila zen jendaurrean agertzea, lotsa ematen zidan gorputza erakusteak».

[5] Ez da kasualitatea saioak emakume bertsolariz osatutakoak dira. Bertso emanaldi musikatuak dira, izaera feminista dutenak. 2009an antolatu zen lehen Ez da kasualitatea Mutrikun. Geroztik, 100 saiotik gora egin dira.

5.
MEREZIMENDU FALTAREN
EPAIA

      Okupatzen duten espazioa ez dagokiela barneratzea da, agian, gorputz ez-autorizatuen lasta zamatsuenetarikoa. Plazan lubrifikatzailearekin sartu izana egotzi izan zaie emakume bertsolariei; diskriminazio positiboaren laguntzarik gabe ez omen leukakete plazan orain daukaten lekurik. Utzitako lekua omen, ez irabazia. Harkaitz Zubirik eta Xabier Aierdik gidaturiko Bertsolaritzaren azterketa soziologikoa 2005-2018 ikerketak gezurtatu egin zuen uste zabaldua: emakume bertsolariak % 25 dira kopuruz, eta plazan % 25 okupatzen dute. Diren adina daude, dauden adina dira. Esan gabe doa % 75 nork okupatzen duen.

      NEREA IBARZABAL:

      «Badakit jendeak esaten duela gure adineko neskok merezi baino plaza gehiago dauzkagula eta gure maila bera edo hobea duten mutilak plazarik gabe daudela. Aurten jakin dut bertso munduko mutil gipuzkoar gazte batek esan zuela hori Oihana Iguaranez eta nitaz, Kattalin Minerren hitzaldi batean eskua altxatuta. Suma nezakeen batzuek hori pentsatzea, baina mindu egin ninduen gertukotzat nuen bati entzuteak. Neu ere sinestera iritsi naiz batzuetan, eta tristea da neure buruari gogorarazi beharra 12 urte moko dauzkadanetik irabazitako eskolarteko eta sariketa guztien zerrenda, akordatu beharra dagoeneko demostratu dudala nire belaunaldiko mutilek beste eta gehiago, ezin didatela eskatu oraindik plazan aritzeko lizentzia. Aspalditik daukat».

      «Muturreko merkatu kapitalistan borrokan ari garela sentitzen dut, eta nik ez dut bertsoa modu horretan bizi nahi. Ez dut beherapenetan bezala korrika ibili nahi elkarri lekua kenduko diogulakoan. Hortz eta haginez defendatu nahi dut badagokigun tokia, baina ez dut horretan joaten den indar guztia xahutu nahi. Etsitzeko gogoa izan dut sarri, baina ez dut etsi nahi, errendituta ez diot inori faborerik egiten. Ostikadaka botatzen nauten arte egon nahi dut hor, eta horretarako indarra ematen didan jendearekin egon behar dut, taldea egin, pilak kargatu beste hilabete bat irauteko».

      OIHANA IGUARAN:

      «Oraindik kosta egiten zait neure burua bertsolari modura aurkeztea. “Bertsolaria naiz” esatean zer eraikiko ote duten besteek buruan... Deserosoa da. Bertsolariaz daukagun irudia, zer autoritate klaserekin lotzen dugun, horrek zer ebokatzen duen eta nik sentitzen ote dudan titulu hori merezi dudala. Merezi da hitza. Erabat. Merezi hitza hor dabil beti bueltaka».

      «Bertso eskolako jendearengandik zuzen eta zorrotz entzun ditut kritikak; normalean eraikitzaileak. Aldi berean, termometroa jartzen lagundu didate: kanpoan nola epaitzen ninduten sumatzen. Eduki dut sentsazioa jende bat zain zegoela ni noiz eroriko. Epaiaren laburpena zen: “Ez du merezi”. Alaiarekiko ere izugarrizko epaia egon da. Gipuzkoako finalera pasatu nintzenean oraindik promesa nintzen eta hor ez zegoen arazorik, baina Nagusian... Promesa izaera hori bi hilabetean agortu zitzaidan. Euskal Herriko Txapelketan demostratu beharra neukala sentitu nuen. Demostratu behar horrek presio bat eransten zidan eta saiatu naiz hori eranzten; nire lanketa horixe izan zen: presio hori kentzea. Baina joan nintzen Leitzara, ahal nuen ondoena egin nuen... eta denen aurpegietan irakurtzen nuen: “Ez zenuen merezi”. Eta bertso eskolakoek esan egin zidaten jaso nuen puntu kopuruarekin harritu egin zirela. Eta badakit jende askok esan zuela. Eta eragin egin zidan. Jendearen “ez duzu merezi” horrek hainbeste pisatzen zidan... Batetik hori eta bestetik “finalera sartu behar duzu”, bi mezu kontrajarri etengabe. Biak injustuak. Ustez presioa erantzita neukan momentuan, ito egin ninduen, ez nintzen kapaza izan hori kudeatzeko. Zenbat egunetan harrapatu dudan neure burua Durangoko eta Iruñeko finalerdiak errepasatzen, nire blokeoak birbizitzen! Autobetetzen den profezia bat izan zen. Txapelketaren aurretik gai pila bat, diskurtso pila bat, esan nahi nituen gauza pila bat landu nituen. Eta zer egin nuen? Ito, autodestrukzio fase batean sartu».

      «Publikoaren aprobazioak edo desaprobazioak baino gehiago eragiten dit bertsokideenak».

      «Uneoro presente daukadan zerbait da hemen behin-behinean nagoela. Ez plazan jarraitu nahi ez dudalako, ez etsitzeko asmorik daukadalako. Uste dut autodefentsa mekanismo bat dela. Badakit plaza aldakorra dela eta nire gorakadaren dimentsioa ez dela erreala. Hasieratik sentitu dut. Baina uneoro esaten diot neure buruari moda kontua da, izen berriak aterako dira. Plazari eutsi beharra motxila bihurtzerik ez dut nahi. Baina, aldi berean, sentitu izan dut pribilegiatua naizela, merezi ez dudan aukera bat eman izan balidate bezala. Batez ere, saio txarra egin badut, sentsazio hori, plaza honetan kantatzeko aukera eman dizute eta alferrik galdu duzu. Espazio pribilegiatua okupatzen aritzearen sentsazioa. Eta ez dakit zergatik ukatzen diodan neure buruari espazio hori, kezka puntua sortzen dit zergatik ez ote diodan neure buruari eskubiderik aitortzen leku hori okupatzeko, ze nik, barrura begira, erabakita daukat: dauzkadan aukera guztiak aprobetxatu nahi ditut, apustua egin dut bertsolaria izateko».

      ANE LABAKA:

      «Txapelketak autorizatzen gaituenez eta nik txapelketan demostratu ez dudanez, sentitzen dut batzuek pentsatzen dutela ez daukadala zilegitasunik lekua hartzeko. Diskurtso feministaren bidez bete nahiko banitu bezala bertsolariaren hutsuneak. Esaten dutela: “Zer ari zara hor? Nahita egin duzu ikerketa feminista bat eta nahita ari zara hitzaldi batzuk ematen... feminismoaren karrora igo zara lekua egiteko...”. Feminismoa hor jarraitzeko aprobetxatzen ariko banintz bezala. Hori da sentitzen dudan epaia. Orain emanaldi berezi bat sortu duzu gai hauen inguruan, justu modan dagoenean.... Hori transmititzen didate askok: tranpa egin dudala behar den lekuan demostratu beharrean bidezidorra hartuz».

      MIREN ARTETXE:

      «Gaztetxoa nintzenean eta nabarmentzen hasi nintzenean Iparraldeko bertsolaritzaren biziberritze unea zen eta ohartzen nintzen neska eta Iparraldekoa... exotismo hori salgarria zela; baina aldi berean ona izan ez banintz ez nintzatekeen aterako. Gazte-txapelketak irabazi izan ez banitu, demostratu izan ez banu... Uste dut bertsotan ondo egiten nuela, baina egia da, jende askoren perspektibatik “neska txiki hori, Iparraldekoa” nintzela, eta exotismo horrek ere funtzionatzen zuela. Ondo kantatzen nuelako deitzen zidaten, bai. Baina nire buruari gogorarazi egin behar diot».

      «Oraindik ere publikoaren artean aliatuak bilatzen ahalegintzen naiz saio bakoitzean, ni hor egotea justifikatuko dutenak. Neure buruari esan beharra daukat: “Horiek entzun nahi naute”. Nik leku bat okupatzea ez da aldez aurretik zilegi, beti pentsatu behar dut: ea norekin egingo dudan gaur jokoa. Behar dut publikoak zilegiztatzea ni hor egotea. Espazioak ere asko eragiten dit, hau nire lekua da ala ez da nire lekua? pentsatzen dut. Jendeak egiten du maiz espazioa, baina izan daiteke lekua bera ere. Taberna zuloan, publikoa hurbil, zerbeza batekin, nire lekuan sentitzen naiz eta autorizatuago sentitzen naiz».

      MAIALEN AKIZU:

      «Bertsotan egiten dudanean pribilegiatu sentitzen naiz, zortedun. Bertsoa ikaragarri maite dut, gorrotatzera ere iritsi naizen arren, min ere hartu dudalako berarekin. Pribilegiatua sentitzen naiz eta askotan galdetzen diot neure buruari: Merezi al dut nik hau? Balio al dut honetarako? Balio al dut... hori beti bueltaka. Kontu hauen bueltan, lagun batek behin merezi izateko egindakoa eta egiten dudana gogorarazi zidan, eta “merezi dut”, “merezi dugu” hogeita bat aldiz errepikatu genuen. Oraindik ere, saioetara joan aurretik, askotan horixe izaten da azken pentsamendua: merezi dut».

5.1.
AUTOEXIJENTZIA SUNTSITZAILEA

      Sylvia Plath poetari buruz hala esan zuen Suzanne Juhasz poeta eta kritikariak: “Denean ona izan beharra zeukan, horrela bakarrik izan ahalko baitzuen dena: emakumea eta poeta”. Baina Amelia Valcarcelen akatserako eskubidearen haritik, “egitea merezi duen guztiak merezi du gaizki egitea ere” gehitzen du Russek.

      MIREN ARTETXE:

      «Hiru garai bereiziko nituzke nire bertsolari ibilbidean: lehenengoa, kontzientzia feministarik gabea; bigarrena, kontzientziaduna baina isilik (kantatu gabe) eta, hirugarrena, kontzientziaduna eta kantari. Eta isilik egon nintzen denbora esanguratsua iruditzen zait. Neure buruari esaten nion: “Berriz bueltatuko banaiz oso ona izango naiz eta kristoren diskurtsoa edukiko dut”. Eta bitartean neure buruari ez nion kantatzea baimentzen. Ez nion mediokritatea baimentzen. Izatekotan, ukaezina izango nintzen. Hurrengo pausoa mediokritatea onartzea izan zen, horrek askatu egin nau eta bertsolari hobea bilakatu. Tarteko prozesuan babesten nituen diskurtsoak bertsotan kalitatez defendatzea exijitzen nion neure buruari; diskurtsoei kanala bera kalitatezkoa izatea zor nien baina, bueltan-bueltan, isiltzera eraman ninduen gehiegizko exijentziak. Neure buruari kalitatea exijitzen nion oholtzara igo ahal izateko. Horrexegatik ez dut sekula kantatu punk talde batean. Ideia batzuekiko ardura sentitzeak blokeatzen ninduen kantatzeko baina ideia horiek berak gorpuzteak eraman nau askatzera eta esatera: “Ez diot neure buruari eskatuko besteei eskatzen ez diedanik, eta ahal dudan tokitik egingo dut, eta disfrutatu nahi dudalako egingo dut, ez ideia hauei zor diedalako bakarrik”».

      «Neure buruari zigortzen diot eremu hegemonikoetan gizarteko rol nagusiak erreproduzitzea: emakumeak biktima paperean jartzea, ertzekoen agentzia falta irudikatzea, etxekoandre ozpindu paperak, paper ez-eraldatzaileak...; garen hori dena, baina erreproduzitu nahi ez dudana. Horrek blokeatu izan nau bakarkakoetan. Gaur egun bakarkakoek hartu duten garrantzi sinbolikoak eta nigandik espero denak —diskurtso mailan ekarpenak egitea— blokeatzen nau».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Urte asko behar izan nituen bertsolaritzan taldeko sentitzeko. Bizkaian, gure aurrekoak gizonak ziren, eta belaunaldi bat markatu zutenak: Unai, Igor... Asko kosta zitzaidan belaunaldi horretan onartua sentitzea. Asko maite ditut eta miresten ditut, baina nik zera bizi nuen: han daude betikoak, klasikoak, nigandik mila kilometrora, eta hemen, nigandik kilometro gutxira bada gazte talde bat, baina ni ez naiz talde horren parte. Eta talde horrekin kantatzen nuen bakoitzean kontziente nintzen ez nintzela taldeko parte, eta etxetik irteten nintzen bakoitzean esaten nion neure buruari sekulako saioa egin behar dut onartu nazaten. Ze nik bertsolari izan nahi nuen eta non edo non kokatu behar nintzen».

      MAIALEN AKIZU:

      «Harro sentitzen naiz arrakasta ikusgarria denean, zoriondu edo hitz ederrak jasotzen ditudanean. Besterik gabekoak ez dit balio. Zigortu egiten diot neure buruari ezer ez uztea, plaza ez aprobetxatzea, nire pribilegio, suerte, ez-merezimendu hori alferrik galtzea. Eta zigortzeko moduak asko dira. Dena haizea hartzera botatzeko gogoa, aldiro. Kosta egiten zait besterik gabeko saioetatik ezer onik ateratzea».

      «Bazentozen, baina non zabiltza, ba?, askotan sentitu dut. Sentitu dut bazeudela espektatibak nigan eta ez ditudala bete, ez dudala salto egin. Badirudi 2019ko txapelketa hau izango dela mugarria, orain egin behar dela. Orain egin ezean, ja galdu egingo nuke gaztearen etiketa».

      «Heterosexuala nintzela gehiegi sumatzen zitzaidala esan zidan behin gizon batek. Min eman zidan. Nik nahi nuen Bilbotik atera aurretik sexu esperientzia diferenteak izatea, baina oraingoz ez da hala izan. Nire adineko neska bertsolari batzuk bollerak dira eta horrek ere hurbildu ditu feminismora, ni heteroegia sentitzen nintzen feminista ona izateko, eta feminismoarekiko erresistentzia izateko arrazoietako bat izan liteke».

      «Bertsoa lantzeko denbora bat hartzen ez dudanean kosta egiten zait lasai egotea. Batzuetan esan izan dut ez dut ukitu ere egingo, gero gogoz hartzeko baina izua ematen dit, pentsatzen dut gero berriz hartzen dudanean, hartuko al nau berak? Antsia sortzen dit formularik ezak ere: Nola landu behar da bertsoa? Zer egiten da? Zer egiten du Maialen Lujanbiok astearte arratsalde batean? Kanpo erantzunak nahi izaten ditut».

      MIREN AMURIZA:

      «Sentitu izan dut, promesa gaztearen etiketari lotuta, ez du lehertu epaia nire gain, bazetorren, baina... Batez ere txapelketetan. Plazetan bertso maila guztietako neskentzako lekua egotea aldarrikatu izan dugu eta kontraesan bat izango da, beharbada, baina nik, egia esanda, ez dut multzoan egon nahi. Horretarako, nahiago entzule moduan jarraitu, ze txapelketara edo plazara irteteak suposatzen duen desgastearekin, ez dit konpentsatzen ezpada nire helburuak bete ditzakedala ikusten dudalako».

      «Bertsotan behea jo izan dudanetan edo artistikoki gauzak nahi bezain ondo joan ez zaizkidanean pentsatu izan dut... ume bat ekarriko dut eta kito. 23-24 urterekin txapelketetan beheraka hasi nintzenean, oso era abstraktuan bazen ere, lasaitu egiten ninduen “emakume bati suposatzen zaizkion kontuetara” itzultzeko aukerak. Hori beti egongo da hor, pentsatzen nuen. Orduan bertsotan egiteari utzi izan banio eta kontzientzia feministarik hartu izan ez banu, gaur ez nengokeen hemen. Kontzientzia hura hartzeak atera ninduen markatutako bideari jarraitzetik. Eta, orain ere, baxualdi kreatibo bat daukadan aldiro, pizten zaizkit bi ideia: bat, ama izatekoa; eta bi, zinegotzi sartzekoa (aukera horiek egin dituztenei ezer kendu gabe). Baina zer gertatzen da? Nahita ere, ezingo nintzatekeela lehengora bueltatu. Badakit ispilukeriak direla. Badakit ezin naizela inora itzuli. Eta negar egin izan dut pentsatuz: Kaka! Ideal hori ez da existitzen! Beraz, hutsune existentziala datorrenean, dagoena onartu eta aurrera».

      «Porrotari diodan beldurra asko baretzen du sormena hainbat eratan bideratzeak. Bakarrik bertsotan nenbilenean, hil ala bizikoa zen goian ibiltzea. Orain bat-bateko bertsolaritzaren, literatura idaztearen eta emanaldi propioen artean nabil, eta horrek antsietatea jaisten dit eta aukerak zabaltzen».

6.
INFANTILIZAZIOA,
AITAKERIA,
AITAPONTEKOTZA

      Aita kulturalez idatzi zuen Ane Labakak 2018an Berria-rako artikulu batean. “Eskatu gabeko aholku” sortaz ari zen, “laguntzeko prest beti, susmagarria suerta daitekeen gehiegizko aitakeriaz. [...] Jende interesgarri gehiago aurkeztuko dizute gero, kultur programatzaileak, idazle kontsakratuak, editore zorrotzak... hortxe dituzu, gurtu beharreko aita gehiago zure bildumarako”. Transferitzen ez den kapital sinbolikoaz, kulturalaz eta sozialaz ari zen, alaba kategorian mantenaraziko gaituenaz.

      ALAIA MARTIN:

      «Herrerako bertso-bazkari batean, duela hamarkada bat inguru, saio aurreko bazkarian, senar-emazte batzuk egokitu zitzaizkidan parean. Erretzen ari nintzen, baita nire bertsokidea (gizonezkoa) ere. Bikoteko senarrak esan zidan ez zidala ondo ematen erretzeak. Neska finaren itxura neukala esan zidan. Nik esan nion horrek ez zeukala inongo zerikusirik. Berak, arrazoi neukala, fintasun guztia kentzen zidala, hain zuzen, erretzeak. Emazteak esan zidan mutiletan ez zela itsusi geratzen erretzea, baina nesketan zikin geratzen zela, zabar, eta zimurtu egingo zitzaidala aurpegia, usain txarra edukiko nuela eta, adin batetik aurrera behintzat, uzteko, benetan gaizki ematen zuela erretzailea izateak adin batetik aurrera. Haserretu egin nintzen, eta ohi bezala edo gehiago erretzen jarraitu nuen, baina gogoan dut saioan zehar zigarreta bat pizten nuen bakoitzean klink egiten zidala buruak, erretzen ari nintzenak zenbatzen ariko zirela sentitzen nuela, haientzat zigarro bakoitzeko zabarragoa eta zikinagoa nintzela eta kantatzen nuena kantatuta ere haiek eraikita zeukatela nire irudia, eta zilegitasun eta begirune gutxiago eskainiko zidatela. Markatuta geratu zitzaidan saio hura».

      «Bertso afari batean, orain hilabete gutxi, antolatzaileetariko batek esan zidan “oso serio” kantatzen ari nintzela azken boladan, “gai sakonez-edo” bere hitzetan, eta arinekin segitzeko, lehen bezala, hobeto joango zitzaidala».

      JONE URIA:

      «Emakumeoi errazago ematen dizkigute edozeri buruzko aholkuak. Badirudi uste dutela ez dakigula zertan ari garen, gauzak kontzienteki egingo ez bagenitu bezala. Seguru asko asmorik onenez, baina aitakeriaz esaten dizute, “hau egingo bazenu” edo “beste era honetara egingo bazenu”...».

      «Bertsokide gizon zaharrago batzuei aitakeria sumatu izan diet, “altuago kantatu” eta horrelakoak esan izan dizkidate, kantaerarekin lotutako gauzak. Entzuleek bertsoa gehiago saldu behar nukeela eta irribarre gehiago egin behar nukeela ere esan izan didate, ez gizonek bakarrik, emakumeren batek ere bai».

      OIHANA IGUARAN:

      «Ni ia bat-batean igaro nintzen saio gutxi batzuk egitetik elitekoekin plaza nagusi askotan ibiltzera. Horregatik, ez dakit ondo bereizten zein jarrera jaso ditudan emakumea naizelako, zein berria nintzelako, zein gaztea nintzelako... Aitakeria handia sentitu dut: autoa gidatzen ez uztea, antolatzaileekiko harremana nire ordez egitea... Kontraste handia sentitu izan dut saio aurretik ematen didaten tratuaren eta bertsotan ari garela eman didatenaren artean. Aurretik, esne-mamitan banindukate bezala, adingabe bat banintz bezala, burujabe ez banintz bezala. Intentzio onez beti, baina “lasai, nik jasoko zaitut zu autoz, ez zaitez Aritzetaraino gerturatu” edo “lasai, lekua nik prestatuko dut”, “antolatzaileekin nik hitz egingo dut”... Antolatzaileekiko tratuan askotan sentitu izan naiz solasetik kanpo, ez banengo bezala. Askotan ni kontuan izan gabe hartu dituzte zenbait erabaki antolatzaileak eta beste bertsolariak (gizonezkoak), eta nik ahal nuen bezala kudeatu behar izan ditut. Kontrastea handia da, ze ez zaituzte kontuan hartzen erabakiak hartzeko orduan baina gero exekutatu egin behar dituzu, besteak bezalaxe egin behar duzu bertsotan. Mikrofonoaren aurrean bakarrik zaude eta moldatuko zara, segituko diozu bideari. Kantuan eroso sentitzen naiz autosufizientzia aitortzen zaidalako, baina, aldiz, saioa hasi aurreko momentu eta harremanetan askotan sentitu izan naiz akonpañante».

      «Gizonezko bertsolari heldu eta kontsakratu bat nire tutore eta manager bihurtu dela sentitzen dut, nik hala eskatu gabe eta nik hala nahi gabe. Eta ez dakit nola kudeatu, uste dudalako bera asmo onez ari dela. Nik eskatu gabe adopzioan hartu nauela sentitzen dut, bere buruari planteatu gabe nik hala nahi dudan ala ez, azkeneko okasioetan antolatzaileekin nire kontratazio baldintzak negoziatzeraino. Nik esan diot “eskertzen dizut berarekin hitz egin izana, baina bihar goizean deituko diot”, eta berak “ez deitu, ja lotu ditut gauzak”. Eta ni? Non nago ni?».

      NEREA IBARZABAL:

      «Gizon nagusiekin ume sentitzen naiz, emakumeekin emakume. Gizon artean ume sentitzen naiz; ez dakit neuk hartzen dudan papera den, beraiek ematen didatena, fisikoki transmititzen dudana...; batzuekin ez dut lortzen espiral horretatik irtetea. Egia da ez diedala neuretik askorik erakusten, ez dakit nagia den edo oro har gizonezko helduagoekin harremantzeko dudan modua. Entzun egiten diet, baina ez naiz batzuetan kontra egiteko nor sentitzen. Ez daukat gogorik, batzuk aldaezinak iruditzen zaizkit. Fase paranoiko batean nago eta irudipena dut denek uste dutela ez naizela ona bertsotan, ez dutela nirekin kantatu nahi, eta edozein momentutan, hurrengo txapelketaren batean hanka sartu eta saioak galduko banitu, nitaz beste batzuei buruz esan duten gauza bera esango dutela: “Txapelketak bere lekuan jarri du”».

      ANE LABAKA:

      «Aita bertso munduan ezaguna izatea itzal handia izan da. Gizonezko bertsolari zaharrago jakin batzuek aitaren alaba bezala tratatu izan naute beti, aitaz galdetzen zidaten, eskumuinak harentzat... aldiro. Eta nik sentitzen nuen: Baina, ni nago hemen zuekin bertsotan!».

      «Umetzat hartua sentitu izan naiz: ez didate utzi tragoak ordaintzen, autoa gidatzen, euren arteko elkarrizketetan sartzen... Kanpo sentitu naiz askotan. Batzuen partetik inongo ahaleginik ez parez pareko harremana sortzeko eta, batzuei gozagarri ere ez ote zaien behetik gora begiratuko dien norbait izatea, miresmenetik tratatuak izatea. Bertsolarien arteko solasaldietan, mahai inguruan... txiki sentitu izan naiz».

      MAIALEN AKIZU:

      «Azken lau urtean aita ponteko bat izan dut buruan kantatzen nuen aldiro, haren balorazioa, haren epaia. Hainbesteraino, ze, ez bainuen beste inor ikusten: ez antolatzailerik, ez publikorik».

7.
DESEXUALIZAZIOA,
DESEROTIZAZIOA,
DESGORPUZTEA

      Emakumeek ezin dute idatzi premisari ni ez naiz emakumearekin erantzun izan diote emakume idazle askok, hala kontatzen du Russek. Bata ala bestea izatekotan, idazlea aukeratu eta emakumea ukatu. Horretarako estrategiak hainbat izan dira: femeninotzat jotzen diren ezaugarri fisikoak ezabatzea, idazkera “maskulinizatzea”, norberaren burua gainerako emakumeen multzotik salbuestea haiekin nahas ez dezaten...

      Ez-desiragarritzat jotako gorputzen deserotizazioa eta haiekiko biolentzia pasiboa, eta hipersexualizazioaren beldurrez autozentsuraturiko gorpuztasuna eta erotika, gatazka iturri dira emakume bertsolari askorentzat.

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Nire bertsolari lanean ez dut gorputza batere presente sentitzen, eta uneren batean sentitzen baldin badut indar sentsazioa ematen dit. Lepotik gorakoa daukat presente guztiz, gorputza ahaztuta, baina momenturen batean nire pentsamendua gorputzera pasatzen baldin badut indarra ematen didan zerbait da, osotasun bat. Publiko aurrean benetan indartsu sentitzen naiz, fisikoki indartsu. Irudi horrekin pentsatzen badut, ahalduntze sentsazioa ematen dit nire fisikoak».

      JONE URIA:

      «Kantuan ari naizela ahaztu egiten zait gorputza daukadanik ere».

      MIREN ARTETXE:

      «Gazteagotan irakurketa ustez feministak egiten nituen, baina ez nuen gogoetatzen feminismoak ni nola zeharkatzen ninduen. Feminista nintzela esatearekin batera neure burua ez-neska bezala definitzen nuen. Mutila ezin nuen, neska ez nuen nahi. Ez-neska definitzen nintzen. Atzera eginda, pubertaroan ez nuen titiak hazterik nahi. Gogoratzen naiz erosi genuen lehenengo bularretakoarekin, Peter Pan markakoa. Neure burua ispiluan ikusten nuen eta nazka ematen zidan, eta aldi berean erakarri egiten ninduen. Ez nuen hortik pasatu nahi. Nahiago nuen mutila izan. Eta ez dut uste egoera berbera izango zenik bertso eskolan ibili ez banintz. Uste dut bestelako elementu batzuk ere konbinatzen direla; adibidez, aitarekiko mirespena eta amarekiko gutxiespen inkontzientea. Aita zen dena, eta horrekin ere erraz artikulatzen da: bertso eskolan nenbilen eta balio berak erreproduzitzen ziren. Neska bihurtzera nindoan eta nik neskak mespretxatu egiten nituen! Orduan, nik ez nuen nahi, ez zetorkidan batere ondo momentu hartan. Miresten nituen neskak mari-mutilak ziren. Beraz, feminista nintzen baina uste nuelako beste emakume batzuek laguntza behar zutela, kristau asistentzialista banintz bezala. Ez nituen irakurketa sotilak egiten eta egiten nituen irakurketek ez ninduten zeharkatzen».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Egia da askotan andre txarrek ez dutela gizonezkoen irudira egiten eurena, baina ez dakit hori beti horrela den. Niri sentiarazi didate nire gorputza ikusezina dela, eta nik ahalegin handia egin dut haien begietara sexuatua izaten, haien begietara gorputza izaten, baina sentitu dut ez zaiela interesatu. Sentitu dut ez nautela desiratu, eta inoiz behar izan dut, nahi izan dut sentitu gizonek desiratzen nautela».

      «Duela hamar bat urte gai hau jarri zidaten txapelketan: “Zure leihotik pareko eraikineko leiho batera begira zaude prismatikoak hartuta”; halako zerbait. Bikote bat deskribatu nuen larrua jotzen, oso azaletik, badaezpada. Saioaren amaieran gizon heldu bat etorri zitzaidan eta esan zidan: “Beraz, zuk badaukazu esperientzia”. Itxuraz, ez zuen uste neska lodi batek bizitza erotikorik izan zezakeenik».

      AMAIA AGIRRE:

      «Sexuaren inguruko gai asko jarri dizkidate, baina askotan egoera absurdoak izan dira, erridikuluak, bertsotan hasi aurretik barrea eragiten zutenak. Egoera hori benetan gertatuz gero deseroso egongo ginatekeenak, baina umorea egiteko balio izan dutenak. Nolako umorea, ordea? Despektiboa, goitik beherakoa, bertikala, patriarkala. Egia da. Emakumearen irudia askotan erridikulizatu egiten zuten egoerek, eta nik normaltzat hartu izan ditut ez nintzelako ohartzen oinarrian zer zegoen».

      MIREN AMURIZA:

      «Gure belaunalditik gorako gizonezko bertsolari gehienek alaba modura irakurri naute eta uste dut horregatik ez direla agertu izan nire gorputza eta sexualitatea beraiekin kantatu izan dudanetan. Nire fisikoari buruzko aipamenen bat egin izan didatenean beti izan da aurpegiari eta batez ere begiei buruzkoa. Gorputza eta erotika bertsokide neskekin agertu zitzaizkidan: beste elkarrizketa mota batzuk, beste umore mota bat, beste sedukzio era bat... Testuinguru horretan agertu zait gorputza figura interesgarri eta erakargarri moduan».

      ELI PAGOLA:

      «Koskortzean, plazara sartutakoan, ni ez naiz sexuatua sentitu. Momentu puntualetan bakarrik. Lehen esandakoaren harira, mutiko batek ez du beste mutiko bat sexuatzen, ez bada harpa jotzeko. Uste dut oraindik ere ez naizela oso sexuatua; batez ere emakumeek bilakatu nautela sexudun, edo nire fisikoari buruz, nire itxurari buruz batez ere emakumeek hitz egiten didatela. Gizonek, apenas. Hori, alde batetik, erasotua ez sentitzeko bide bat izan daiteke, baina, bestetik, ez zaituzte aipatu nahi. Nik ere defentsa mekanismoak garatu ditudala uste dut, ez kontzienteki, baina kolpeko bertsolaria izatea, nire izaeraz gain, izan da defentsarako mekanismo bat ere. Bertso eskola batean bost mutilekin batera neska bakarra zarenean, eta dena baldin bada harpa jotzetik, zuk ez duzu nahi zuri harpa nola hala jotzea eta mekanismo batzuk bilatzen dituzu».

      AINHOA AGIRREAZALDEGI:

      «Sexualitateaz aritzeko espazioa emakumeen artean topatu dut, epaitua izateko beldurrik gabe eta enkasillatzeko beldurrik gabe. Nik uste, emakumeen artean sexuaz kantatzen dugunean matizak azaltzen direla, ez dela azaltzen beste gorputz baten erabilerarik, baizik eta norberaren gozamena. Ez dut gogoratzen emakumeen artean akosorik edo deserosotasunik suertatu denik gai hauetan. Gehienetan norberaren buruaz, norberaren sexualitateaz kantatzen dugu, ez hainbeste besteaz. Nik sentitzen dut biluzteko askatasun handia, kontraesanak adierazteko erraztasuna, aniztasuna ateratzeko aukera... eta izan dela oso espazio erosoa. Eta nik benetan sexualitatea bizi dudan era ateratzeko aukera. Ze ia inoiz ez dut kantatu gizonekin sexuaz, baina uste dut konplikatuagoa litzatekeela. Ordea, espazio zabala, konstruktiboa ari gara eraikitzen emakumeon artean».

      «Uste dut gure belaunaldia ez zela batere sexuatua izan, burutik egiten genuela bertsotan eta geuk ere ez genuela geure gorputza ikusten. Gorputza ikusten baziguten, arriskua zegoen erabil zezaten. Ez genion lekurik uzten. Jartzen naiz atzera begira, jartzen naiz Maialen Lujanbiori, Iratxe Ibarrari, Estitxu Arozenari, Nahikari Gabilondori begira... eta sexua ez zen agertzen gure bertsoetan. Ez ziguten gai modura jartzen eta guk ere ez genuen ateratzen. Mentalki kolokatzen ginen. Geuk ez genituenez gure gorputza eta sexualitatea ikusarazten, babes eremu bat zen eremu horiek jokoan ez jartzeko. Horrekin lotzen dut... zu [Uxue] ikusi zintudanean Irunen minigonarekin kantari, eskuak burura altxatu nituen. Ordurako indartsu zentozen bertsolaria zinen, aurretik beste kanporaketaren bat irabazita zeneukan eta ikusten nuen aukera handiak zenituela kanporaketa hura ere irabazteko. Eta, bat-batean, azaldu zinenean minigona harekin, nik esaten nuen “Ai dios! Nora doa neska hau? Egin dezala ondo bertsotan ze bestela egurtu egingo dute”. Niretzat gugandik oso bestelako neska zinen, baita bertsotatik kanpo ere. Eta bi gauzak lotuta ikusten ditut: zein zen emakume bezala gure modua plazara agertzeko eta nik zer sentitu nuen bestelako emakume bat plazan ikustean».

      OIHANA IGUARAN:

      «Ilea labur moztu dudanetik aldatu egin da nire gaineko irakurketa gizonen aldetik. Ni ez naiz sekula asko apaindu bertsotarako. Dantzarako apaintzen naizen bezala, bertsotan, kontrakoa. Ahalik eta diskretuen joaten ahalegintzen naiz, batez ere, saio handietara, ez baitut nahi jendeak pentsatzerik nire arreta itxuran jartzen dudanik, hori inporta zaidanik, itxura polita ematera noanik. Niretzat esanguratsua da ilea moztu dudanetik kalean piropo maila jaitsi zaidan une berean jaitsi zaidala ligoteo testuingurua bertsotan. Eta nik sedukzio jokoan aritu nahi badut? Ohartzen naiz, bat-batean, kode hori ez dela existitzen nirekin, ezabatu egin dela automatikoki. Beste era batera irakurtzen naute».

      «Nire erotika gizonekikoa izan da normalean, baina bertsotan kontrara gertatu zait: Ez da kasualitatea-n egin ditut saiorik erotikoenak. Emakumeekin askoz seguruago sentitzen naiz adierazteko orduan, gaizki-ulertuetarako eta bestelako epai batzuetarako arriskua desagertu egiten dela sentitzen dudalako».

      «Kantatu dudan esparru guztietan eroso sentitu naiz erotikaren atea ixteko, horri bizkarra emateko eta beste bide batzuk hartzeko, eta publikoa konplize sentitu dut. Bertsolari gutxik sentiarazi naute deseroso. Egia da nire jarrera defentsiboa dela, bat gehiagokoa. Edo bestea lotsaraztekoa. Eta hori ez zait gustatzen, sentitzen baitut bere terrenora sartu naizela edo bere mailara jaitsi naizela. Batzuetan, gaia aldatzeko errespetuzko saiakera batzuk eta gero gaia ignoratzera ere igaro izan naiz. Atea itxi eta nire bidea ireki. Egia da, atea itxi beharra bera badela mugatze bat. Gainera, energia pila bat eskatzen du, ahalegin intelektual estra bat bideratu zenezakeena bestelako ideia eder batzuk garatzera».

      «Nire irakurketan deskartatuta nago merkatu sexual-erotikotik. Alde batera, ondo, ze nik hortik kanpo eraiki nahi izan dut. Baina, aldi berean, ez naiz ni izan karta horri uko egin diona; sentitzen dut karta hori kendu egin didatela, ukatu. Gaztearen eta berriaren irakurketa bi hilabetetan agortu zitzaidan plazan. Ezustean harrapatu ninduen, sentitu nuen ez zidala balio berriaren eta gaztearen rolak eta biluzik sentitu nintzen... Neska politarenak ere ez dit balio. Eta orain nondik eraikiko dut neure burua? Esaten nuen: Ados, ja ez naiz ez berria, ez gaztea, ez neska-gaztea... bale, nor naiz? Zer bilatzen duzue nigan?. Galduta. Nik nire buruari esaten nion: Ea, zer daukazu zuk eskaintzeko hemen? Eta pentsatzen nuen: Gauza pila bat, baina jendeak ere ikusi egin behar du, gai jartzaileek... nola adieraziko diot jendeari nor naizen, zer daukadan esateko?».

      ALAIA MARTIN:

      «Orain gutxi ohartu naiz kantuan neskek askoz gehiago aipatu dutela nire gorputza eta aurpegia bertsokide mutilek baino. Uste dut askok ez dutela jakin izan niri nondik heldu. Nire gorputza apenas existitu den oholtzan (ni ere berandu ohartu naiz baneramala); nire takoiak eta nire makillajea izan dira kantagai normalean, eta azken bi urtean takoien zentimetro kopurua eta zapata mota nahita aldatu izan dut zeri kantatzen zioten ikusteko. Takoiek hor jarraitu dute jantzi gabe ere. Ez dit min egin izan etiketak, baina hortik kanpo zer egin nezakeen bilatzen ibili naiz, boladaka. Horren harira, pentsatu izan dut naizena baino azalekoago ikusiko ninduela zenbaitek».

      NEREA IBARZABAL:

      «Bertsoaldi bat neuk eraman dudanean erotikaren bidetik txarto sentitu izan naiz gero, horretarako eskubidea hartzeagatik. Aurrez gizonei bide hori moztu izan diedanez, gero ez dut zilegitasunik sentitzen nik bide hori hartzeko. Uste dut libre utzi behar genukeela eta edozein momentutan sentitu eskubidea deseroso bagaude gaia mozteko. Ez dugula errotik anputatu beharrik: hasi zaitezke zeu erotikaz kantari eta momentu batean erabaki ez duzula hortik segi nahi».

      MAIALEN AKIZU:

      «Sexualitateari eta erotikari ihes egin izan diot. Kidea bada niri erotikaren bidetik ekiten didana, normalean, sinpatika, baina paso egiten dut. Behin Amaia Agirrek, Ahalduntze Bertso Eskolan esan zuen nola bera libre sentitzen zen Julio Sotorekin, adibidez, ligoteo kontuan: “Ondo pasatzen dugu biok, eta publikoak ere bai, badakitelako errealitatetik urrun dagoela esaten ari garena, fikzioan ari garela, plano horretan ulertzen da. Baina Julio Sotorekin Maialenek ligatzen badu (nire izena aipatu zuen eta inpaktatu egin ninduen), publikoak zenbateraino bereiziko ditu fikzioa eta errealitatea?”. Guk bertsokideok ere, ez dakit zenbateraino. Deserosotasuna sor daiteke, ohartzen baitzara errepresentazio horretan jendeak probabilitate bat ikusten duela, esaten duzuna ez dela testu hutsean gelditzen. Kontzienteki edo inkontzienteki, ligoteoan, gehiena, edo lehengusuarekin, edo neskekin aritu izan naiz, neskekin gehiago, badakidalako jendeak edo bertsokideek ez dutela planorik nahastuko. Gizonak terreno horretan nirekin sartu direnean, adar jotze bezala hartzen nituen lehen, ia gustatzeraino, baina gerora pisu gehiago hartu dute. Anekdota batzuk gogoan ditut, eta momentuan ez mindu arren, fikzio gisa irakurtzen nituelako, nire figura sexualizatua zela konturatzeko balio izan didate».

8.
HIPERSEXUALIZAZIOA
ETA HETEROARAUA

      Feminismoarentzat gorputzaren errepresentazioa kontu gatazkatsua dela baieztatzen du Maria Teresa Alario Triguerosek Arte y feminismo liburuan. Barbara Kruger artista alemaniarraren Zure gorputza gudu-zelaia da obra hartzen du metaforatzat. Obrari izenburua ematen dion esaldia emakume gazte baten aurpegi zatituaren gainean irakurtzen da. Bi erdi simetrikotan banatzen da aurpegia: ezkerrean erretratuaren positiboa; eskuinean, negatiboa. Batetik, hor dago emakumeen autoerrepresentazio beharra eta, bestetik, irudi horiek ohiko errepresentazio sexistekin nahasteko arriskua.

      Bertsolari (emakume?) modura, batez ere, gizonekiko erlazio erotikotik existitu ahal izatearen eta haien desiraren araberako lekua okupatzearen muga azpimarratzekoa da. “Emakumeen ikusgarritasuna gizonezkoen desiraren neurrira egina izan da” (Nead, 1998). Gizon publikoaren osagarri rola bete izan du askotan emakume publikoak; kontrastean lehenengoaren ezaugarriak bistaratzeko erabili izan da bigarrena. Sexualitatearen eta erotikaren eraikuntza patriarkala betikotzeko mekanismoa da umore sexista, eta bertsotan ere gizartean hartzen duen forma bera hartzen du: ehiztaria eta harrapakina, desiratzailea eta desiratua, osoa eta osagarria, botere harreman goitik beherakoan. Autoerrepresentazioaren eta interpretazio sexisten artean borrokan ari da maiz emakume bertsolaria, positiboaren eta negatiboaren artean.

      OIHANA BARTRA:

      «Askotan bihurtu izan da gai —batez ere bi bertsolariren arteko libreko saioetan eta beste bertsolaria gizona denean— besteak gustuko ninduela, besteak nirekin zerbait izan nahiko lukeela, kalabazak eman dizkiodala... Halako kontuak».

      «Gertatzen zait bertso saio osoa gizonezko bertsolarian zentratzea, hari buruz egitea umorea, hari buruz kantatzea... Niri buruz, guapa nagoela, nirekin zerbait nahi duela eta halakoak esateaz gain, badirudi ezin dela beste ezer esan. Bestelakoan, badirudi ez dudala grazia handirik. Askotan sentitu dut —gai horietatik aldenduz gero— bertso-saioetatik desagertu egin naizela, sexualizaziotik bakarrik existitzen nintzela».

      «Garai batean, rol horietan, emakume desiragarri moduan, ez nintzen bereziki deseroso sentitzen, edo onartu egiten nuen horixe zela zegoena. Baina gaur egun ez naiz eroso sentitzen. Hortik ihes egiten saiatzen naiz eta ez dut beti lortzen. Txarto sentitu naizen aldiak gertu daude denboran; ez dakit besteak inkontzienteki memoriatik ezabatu ditudan edo lehen kontzientziarik ez nuelako ez zidaten hainbeste eragiten. Eta badauzkat bertsolari batzuekin bizipen desatseginak».

      OIHANA IGUARAN:

      «Hamar urterekin bertso eskolan hasi nintzenean ume modura irakurtzen ninduten, eta garbi daukat noiz sentitu nuen lehen aldiz emakume modura irakurri nindutela. Bertso eskolako irakaslearen begietara sentitu nintzen lehen aldiz emakume. 13 urte nituela ikasturte bukaerako jaialdia egin genuen Lasarteko Jalgi tabernan. Bertsoaldi pila bat egin genituen, gehienak guk proposatutako gaiekin, ume kontuetan. Baina, halako batean, bertso eskolako beste mutil gazte bat eta biok atera gintuzten kantura eta ligoteoko gai bat jarri zigun irakasleak. Gaiak zioen berak nirekin ligatu nahi zuela. Nik defentsiban erantzun nion, zakar. Oso deseroso sentitu nintzen. Ohartzen nintzen esaten ari nintzenak ez zeukala zerikusirik nik benetan esango nukeenarekin, baina, aldi berean, grazia egiten zuela, funtzionatu egiten zuela. Lehen aldiz ikusi nuen neure burua rol horretan: gizonentzat erakargarria den emakume modura, ni zerbait sexuatu bezala. Hori berria zen niretzat, eta ohartu nintzen zenbat gauza mugitzen ziren. Orduan konturatu nintzen, irakasleak gai hori jarri zigunerako, diferente irakurtzen gintuela: ni emakume bezala eta kidea gizon bezala, eta botere harreman horrek grazia egin ziola publikoari».

      «Bertso eskolan harreman desberdina eraiki dut umetan hasi ginenon artean eta gerora, nik 15-16 urte neuzkala hasi ziren mutilekin. Aurrenekoekin, emakume bezala irakurria izan aurretik neukan kodea mantendu dugu eta jarraitu dugu, nolabait, neba-arreba edo kide izaten; baina bigarrengoekin beti egon da konponente erotikoa, errespetutik, baina hor egon da. Haietako batekin hitz egin ere egin nuen, beti hortik jotzen genuelako libreko saioetan eta nik sentitzen nuelako efektiboa zela, funtzionatu egiten zuela, baina bide asko zeudela ikertzeko hortik kanpo. Publikoko jendea sentitzen nuen imajinatuz ea liatuta ote geunden, ea larrutan egiten ote genuen, hori zela jokoa».

      «Lehen ez nintzen saio batera inoiz gonarekin joaten, sexualizazioa saihesteko, badaezpada. Ez daukat gogoan bertsotan inoiz sedukzio jokoan hasterik gaia nik aterata. Deseroso sentitzeko beldurrez, sozialki nola eraikita gauden..., parekoari esan ordez “aizu, hau ez zait gustatzen”, beti egin izan dut “ni aldatuko naiz, nire itxura aldatuko dut, nire jarrera aldatuko dut gustatzen ez zaidan kode horretara ez iristeko”».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Emakume bertsolarien bizitza sexualari buruzko komentario asko egiten dira: halako seguru moja hutsa dela, beste hark askorekin egingo du larrutan... Lagunei buruz entzun behar dituzu, eta hortik kontuak atera zutaz zer esango duten».

9.
GIZONEN DESIRAREN ARABERA
ERAIKITZEAREN KONTRAESANAK
ETA GATAZKAK

      Gizonen iritziek eta balorazioek —baita erotikoek ere— emakume bertsolari askoren eraikuntzan duten eragina sakon aztertzekoa litzateke. Mary Ellmann idazle eta kritikariak inposizio erogenoaz idatzi zuen 1968an argitaraturiko Thinking about Women saiakeran. Lau urte geroago, Elaine Reuben kritikariak zehaztu zuen (1972): “Emakumeek, gizonentzat erakargarria den eran jantzi behar izateaz gain, idatzi ere helburu berarekin idatzi behar dute”. “Gehiegi begiratzen diezue gizonei”, egotzi zigun Mari Luz Estebanek Iruñean, 2018ko UEUko Bertsolaritza eta generoa ikastaroan. Testigantzotan ere gutxi aipatzen dira emakumeak solaskide edo erreferentzia gisa. Boterea ments duenak, botereguneetan ninia. Ahalduntzea autozentratzetik hasten bada, estrabismoa dugu sendatzeko.

      OIHANA BARTRA:

      «Orain oso presente daukat amatasuna; ama izatea erabakitzea edo ama ez izatea erabakitzea. Amatasunak beldur asko sortzen dizkit, alor askotan, baina bertsotara ekarrita, nire beldur handienak dira nire bertso jardunean izan dezakeen eragina eta, batez ere, gorputz onartu bat izateari uzteko beldurra. Zehatzago: gorputz desiratu bat edo gustuko gorputz bat izateari uzteko beldurra. Hori aitortzeak lotsa ematen dit, baina hala da».

      «Sentitu dut saioko emakume polit bezala irakurria izan naizela. Baliteke saio horretara beste emakume bati ere deitzea, saioko emakume graziosoa izateko. Horrek bi gauza dakartza: bi rol horiek egotearen ondorioz emakume biok oposizioan eta lehian jartzen gaituela, eta saioko polita zarenean zure sorkuntzaren edukia, esan dezakezuna ere mugatu egiten duela. Izan ere, horretarako deitu dute graziosoa, zuri ez zaizulako umorerik suposatzen: zu izango zara egokia, neurtua, polita eta goxoa. Sentitu izan ditut polit bezala kantatzearen pribilegioaren mugak. B aldeak. Hortik datoz nire barne kontraesanak: uste dudalako ezaugarri fisiko horiek galtzeak leku bat galaraz diezadakeela bertso munduan, baina, aldi berean, arrazoi horrengatik ematen zaidan lekua ez zaidalako erosoa. Nigan kontraesan handia da eta neure buruarekiko haserretik bizi dut: zergatik nahi dut emakume polit bezala irakur nazaten? Zergatik mantendu nahi dut pribilegio hori ez badut polita naizelako deitzerik nahi? Baina, era berean, ez diot polita izateari utzi nahi».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Neskazahar alegera bat eraiki dut gorputz ez-desiratu gisa irakurria izatearen minari aurre egiteko. Hain onartuta izan dut gizonentzat nire gorputza ez dela existitzen, edozer esan izan baitiet: gizonetik gizonera hitz egingo banie bezala. Eta horretaz ez nintzen kontziente izan zuk [Uxuek] esan zenidan arte: “Nik ez nioke inoiz Xri horrelakorik esango, gustatu egiten zait”. Eta nik pentsatu nuen: Niri ere bai!, baina ni berari ez. Barneratuta izan dut hori. Nik nire gorputza beti daukat presente eta agertzen da, noan lekura noala; kontua da, nik eduki dudan sentsazioa izan dela nire gorputza gizonentzat ez dela batere desiragarria. Horregatik esaten dut neskazahar alegera bat eraiki dudala, hortik neure buruari barre egiteko, ez dudalako biktimista edo haserre edo ahul azaldu nahi. Ez digutelako uzten biktimista, haserre edo ahul azaltzen. Batzuetan nire gorputzaren kontra kantatu izan dut neronek, ustez umorez edo ironikoki, baina etxera etorri naizenean korapilo handia izan dut barrenean: nire gorputzari barre egiten diot baina nahiko nuke ez izatea barre egiteko objektu bat, ezpada gorputz benetako, errespetagarri eta desiragarri bat».

      «Nire gorputz sexuala ikusezina ez izateko ahalegin berezia egiten dut. Nire janzkera ez da kasualitatea: ikusezina ez izaten saiatzen naiz, nire gorputz sexuala nabarmentzen. Gaztetxoagotan, nire desiragarri izateko ahalegina beste leku batetik zihoan: dieta bat bestearen atzetik egitetik».

      «Politikan emandako lau urteetan nire neskazahartasuna aldatu egin da apur bat. Hainbat jende deskolokatuta zegoen. Neskazahar lotsagabeak balio dit bertsotarako, baina ez politikarako. Politikaren esparruan beste era batera irakurritako emakumeak eskatzen dira. Zu bertsolaria zara: lotsagabea, andre desegokia, zenbait gizon estu hartzera ohitua..., baina zuk ezin duzu politika serioa egin. Inpresioa daukat, jende asko politikan eman ditudan lau urteetan hasi dela nire atzean, barruan edo hor nonbait emakume bat ikusten. Emakume bat bere hankekin, besoekin, titiekin, bihotzarekin... Emakume bat desiratu daitekeena, morboa izan dezakeena... Bertsotan ikusezin sentitu naiz erotikoki, eta konturatu naiz politikatik irakurria izan naizenean morboa pitz dezakedala. Eta ez dakit egoera zelan kudeatu».

10.
ERASO SEXISTAK:
IRAINAK, JAZARPENA, BORTXA

      “Nerabezarora sartu ginenean, 12-13-14 urte geneuzkala, bazen ikasgelan askotan errepikatzen zen jolas bat: mutiko batek eskua neskato baten bizkarraren erdi parera eraman, bularretakoaren elastikoari heldu eta tenk egiten zion, ondoren askatu eta gomak neskatoaren bizkarra kolpatu zezan”. “Bularretakoaren zartailukada” izeneko artikulua idatzi zuen Idurre Eskisabelek 2017an. “Egia esaten jarrita, bularretakoaren elastikoaren bizkarreko zartadak ez zuen min ikaragarririk ematen. Erantzuna, berriz, ez-sentituarena egitea izaten zen askotan, muturra okertu eta ahapeka protestaren bat jaurtitzea gehienetan, eta buelta eman eta aurre egitea oso aldi bakanetan. [...] Gorputz ginen: gorputz zaurgarri, erasogarri eta kontrolatu beharreko bat, aldi berean zelako gorputz desiragarri eta probokatzailea. Hortik ezintasuna. Hortik lotsa eta erruduntasuna. Funtsean, ordura arte milioika jolas partekatutako kideekiko harremana hankazgoratzen zuen. Norberaren gorputzean norberaren borondatearen kontrako interbentzioak jasateko eta, batik bat, zilegitzeko aukera esponentzialki biderkatzen”. Erasoak, irainak, jazarpen sexuala eta horrelako jolasak “diziplina ariketak” direla baieztatzen zuen Eskisabelek, kontrolaren eta indarkeriaren jabe edo meneko izaten ere ikasi egiten baita.

      AMAIA AGIRRE:

      «Batzuetan, sentitu izan dut bertsokideek eta zaleek emakume sendo, ausart eta gogor bezala ikusi nautela. Ezerk eragingo ez balit bezala. Azala gogortuta, niri dialektika erasokor eta burlatiek morboa emango balidate bezala. “Amaiari bota lasai nahi duzuna! Ez du gaizki hartuko! Neska gogorra da! Berak ere latzak esaten badaki. Ez da kikilduko! Ez da atzean geratuko!”. Eta zenbat aldiz sentitu naizen txiki, ahul, babesgabe eta txistua ezin irentsi!».

      «Nire loditasunarekin askotan sartu dira bertsotan».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Jarrera paternalistak buelta ematen du gurekin (emakume desegoki modura irakurriekin): “Onintza moldatuko da. Nik kantatuko diot edozer, esango diot edozer eta ez da minduko, aterako da estutasunetik».

      «2006ko txapelketan —finalera lehenengoz sailkatu nintzenean— Bizkaiko Elkarteko kargudun batekin gertatu zitzaidan: ordurako sailkatuta nengoen eta hirugarren eta azken finalerdia entzutera joan ginen Durangora, bazkaltzetik atera eta gizon harekin eta hainbat antolatzailerekin topo egin genuen tabernan, Hitzetik hortzera zegoen jarrita, aurreko asteko gure finalerdia; eta harira etorri gabe esan zidan: “Ez dakit zertarako nekatzen dugun burua hainbeste ploter eta kontu, gero telebistako pantailan gehien ikusten dena Onintzaren titiak badira”».

      «Eta bertso afari bat amaitu eta etengabe entzuten duzu: “Zu ez zara galduko”».

      «Orain dela urte batzuk, hamar izango dira, Barakaldoko San Bizente auzoan bertso afaria izan genuen. Beste bertsolari biak gizonezkoak ziren. Bata, jo eta pasatuta heldu zen Barakaldora; bestea normal. Eta hasi ginen bertsotan. Pasatuta iritsi zenak nire itxura ederrari buruzko zerbait esan zidan eta nik hartu egin nion pasea. Eta segidan halako zerbait bota zidan: “Jarri mahaipean belauniko ta/ hasi zaitezke lanean”. Bertsolari horrek bazekien niri gustatu egiten zitzaidala, horretaz hitz eginda geunden. Niretzat oso biolentoa izan zen, baina han egon zen jendearentzat ez hainbeste; bazirudien, hasieran sedukzio jokoan sartu nintzenez, bera baimenduta zegoela niri halakorik esatera. Ordutik aurrera asko aldatu zen bertsolari horrekiko nire pertzepzioa».

      AINHOA AGIRREAZALDEGI:

      «Nik 15, 16, 17... urte nituenean gizon bertsolari heldu batzuek despedidan ezpainetan ematen zidaten musu; bizpahiru izen datozkit burura. Gogoratzen dut oso deserosoa zela despedidako momentua, ze, ordura arte, elkartzen ginen, saio aurrekoa, saioa, saio ondorena..., hizketan egiten genuen honetaz eta hartaz, eta ni oso gustura egoten nintzen giro horretan gaztetxoa nintzenean, liluragarria zitzaidan zeukaten bizipen mordoa. Baina auto berean joaten baldin baginen, edo despedidarakoan, konturatu nintzen, nahiko azkar, ez zitzaidala gustatzen, halako lapurreta bat bizi nuela sentitzen nuen, prezioa baleuka bezala haiekin ibiltzeak. Lapurtutako musu hura ezpainetan. 17-18 urterekin hasi nintzen neu jarrera aldatzen eta markatzen eta agurtzen bertsolariak musurik eman gabe, distantzia jartzen gerta ez zedin nik nahi ez nuen hurbiltasun hura. Hau ez dut inoiz inorekin konpartitu».

      «Ni hainbat herritako bertso eskoletako irakaslea nintzen gaztetxoa nintzela; uste dut 16 urte neuzkala. Herri hartan haurren bertso eskolaren kargu nengoen eta gizon batek, bertsotan aritzen zenak eta bertso mundutik zetorrenak, eramaten zuen helduena. Ni baino hamar urte zaharragoa zen. Ikasturte amaiera zen eta bi irakasleok bokata bat jatera joan ginen eta trago pare bat hartu genituen. Berak eraman behar ninduen etxera autoz. Autoan sartu ginenean ohartu nintzen nire etxerakoa ez zen bide bat hartu zuela eta herritik urruntzen hasi zela mendi aldera. Larritu egin nintzen, asko, eta hasi nintzen esaten mesedez etxera bueltatzeko. Luze egin zitzaidan autoa gelditu arteko bidea; segi egiten zuen, isilik, eta ni larrituta, estututa, eta oihuka ere bai, etxera itzultzeko esanez. Halako batean autoa gelditu zuen; mendialdea zen, ilun zegoen, eta hasi zen konpultsiboki musuka, bere galtzak jaisten, nire gorputza ukitzen... Ni izututa eta blokeatuta nengoen, ez nekien zer egin, autotik irten ala ez... ez nekien non geunden. Oihu egiten nion gelditzeko eta itzultzeko. Aurrera jarraitu zuen, erabat bere onetik irtenda zegoela ematen zuen. Nik oihu eta oihu eta oihu eta negar egiten nuen. Halako batean gelditu egin zen, jantzi zituen galtzak eta hartu zuen berriro autoa. Ez nekien bidean autotik salto egin, larri, ez nekielako etxera bueltatuko ote ninduen. Eraman ninduen. Hurrengo egunetan bertso munduko eta bertso eskoletako arduradun gizonezko batekin jarri nintzen harremanetan eta gertatutakoa kontatu nion, eta hark beste bertsolari gizonezko bati kontatu zion, eta badakit beste bertsolari batzuek —gizonak— ere jakin zutela. Nik eskatu nion jende gehiagori kontatzeko eta neurriak hartzeko. Nik uste hitzik gabe gelditu zirela eta ez zuten erreakzio handirik erakutsi. Oso babesgabe sentitu nintzen paretik erreakziorik ez zetorrelako. Esaten nien mesedez hitz egiteko bortxatzailearen inguruko bertso eskoletako jendearekin, ezin zuela jarraitu irakasle izaten, eta nire sentsazioa zen harriduraz hartzen zutela, nire kontakizuna zalantzan jarriko balute bezala. Ez zidan inork esan ez “sinesten dizut” ez “zerbait egingo dugu” ez ezer. Insistitu nien zabaltzeko, jakin egin behar zela, hainbat bertso eskolatan ari zela irakasle gaztetxoekin eta ez zuela jarraitu behar. Linboan gelditu zen. Baina nik bertso munduko lagunei kontatzen jarraitu nuen, eta hala jakin nuen beste herri bateko bertso eskola bateko neska gazte batekin gauza bera egin zuela. Hori jakiteak alde batetik lasaitasuna eman zidan, ohartu nintzelako ez zela nik probokatutako zerbait edo nik gestionatzen jakin ez nuena... Ze ordura arteko erreakzio guztietan galdera ikurrak nigana zuzentzen zirela sentitzen nuen. Nik zer egin ote nuen berak sentitzeko nirekin halakorik egin zezakeela. Jakin nuenean ez nintzela bakarra izan, orduan erabaki nuen salaketa jartzea. Saiatu nintzen beste neskak ere salaketa jar zezan baina ez zuen indarrik bildu ez zuelako publiko egiterik nahi. Eta ni bakar-bakarrik joan nintzen. Garai hartan nire herrian ez zegoen mugimendu feministarik eta ez nekien nora jo, ez zitzaidan bururatu emakume talde batengana jotzea, Bertsozale Elkarteari ezer eskatzerik ez zitzaidan burutik pasatu ere egin... eta Ertzaintzara jo nuen zuzenean eta bertan jarri nuen salaketa. Ertzainen tratua oso distantea izan zen, lapurreta bat kontatzen ari banintz bezala jaso zuten nire bertsioa. Handik bizpahiru hilabetera telefono dei bat jaso nuen herriko epaitegitik esanez kareo baterako deituta nengoela. Nik ez nekien hori zer zen. Esan zidaten bi bertsioak entzungo zituela epaile batek. Salaketa jarri nuenean oso bakarrik sentitu nintzen, noraezean, ez nuen ez babesik ez aitortzarik sentitu. Eta epaitegira joatea ere oso gogorra izan zen, burutik pasatu zitzaidan ez joatea ere, bakarrik neraman dena. Baina joan nintzen, bakarrik, eta bera abokatu batekin. Galdetu zidaten ea guardiako abokaturik nahi nuen, baina bidea zeinen gogorra izan zen ikusita ez nuen sentitzen inork ni defendituko ninduenik. Nik nahi nuena zen nire hitzak sinistu zitzatela eta behar ziren neurriak hartu zitzatela. Han egon ginen biok aurrez aurre. Kareoa galdera sorta bat erantzutea izan zen, deklarazio bat. Bukatu nuen eta irten nintzen eta bera ikusi nuen sartzen bere abokatuarekin. Ez dut uste ezertara iritsi zenik salaketa hura, biderik egin zuenik, baina pertsona honek ez zuen jarraitu nire inguruko bertso eskoletan hurrengo ikasturtean. Ez dakit norbaitek debekatu zion ala bera joan zen. Pixkanaka, uste dut, pixkanaka gutxitu egin zuela bertso munduarekiko harremana, baina ez erabat, jarraitu nuen ikusten bertso saio batzuetan, txapelketetako saioetan... Nire ariketa izaten zen ikusten nuenean lortzea nik ez begirada jaistea edo ni espaloiz ez aldatzea. Oso zaila egiten zitzaidan, baina zerbaitek esaten zidan nik ez nuela nire bidea eta nire begirada aldatu behar. Berak sentitu behar zuela paretik urruntzeko beharra. Ez zen halakorik gertatzen, lasai-lasai pasatzen zen nire aurretik. Gogorrena izan zen duela zortzi urteko Txapelketa Nagusiko saio batean ni oholtzan eta bera hirugarren lerroko aulki batean ikustea entzule, lasai-lasai. Lehenengo momentutik ikusi nuen, agurra abestu aurretik. Oso gogorra izan zen. Bortxaketaz gogoratzen naizen bakoitzean ohartzen naiz ez zela hartu beharreko neurririk hartu berarekin».

      MIREN AMURIZA:

      «Izan dira modu errepikatuan iraindu nautela sentitu dudan pare bat bertsolari. Gogoan daukat behin, hiru ginela bertso afari batean (ni gazteena): haietako bat neurririk gabe hasi zen niri irainka (moja, lehorra, zozoa...), eta bigarrenak (hirurotan zaharrenak) zuzenean iraindu ez ninduen arren, ez zuela ezer egin gaia desbideratzeko edo besteari mozteko. Saioaren oroitzapen lausoa daukat, baina gogoan daukat oso luzea egin zitzaidala eta negar egin nuela etxerakoan. Behin baino sarriagotan gertatu izan zait nire ustez kideetakoren batek espektakulu tamalgarria eman eta jakitea hurrengo urtean berriro deitu diotela; haserrea eta tristura, biak sentiarazi izan dizkit antolatzaileak zenbait bertsolarirekin ze permisiboak diren ikusteak».

      «Nafarroako herri batean aurten gertatutakoa. Izan zen saio bat momentuan pozik etxeratu arren, gerora zer pentsatu asko eman didana. Gure belaunaldiko mutil bertsolari bat eta biok ginen kantuan eta oso saio ona egin genuen. Amaitu zenean, alde batetik, eskerrak ematera hurreratu ziren hango gazte batzuk (batez ere neskak): saio horretan ohikoak ez diren gaiak, tonua, umore kodea... erabili genituen, antza, eta asko eskertu zuten. Emakumeon sexualitateaz aritu ginen, adibidez, modu esplizituan —musikatuetan erabili ohi dugun erregistrotik hurbil (niretzako dagoeneko naturala dena)—. Horra arte pozik. Eta bat-batean, saio osteko euforia horretan, non datorkidan gizon bat: heldu egin zidan eta besoetan gora altxatu ninduen, musu bat emateko esanez. Ni jaisteko eta jaisteko esaten eta tipoak eutsi... Txarto pasatu nuen eta orduantxe konturatu nintzen, beharbada, batzuen begietara zentzurik onenean apurtzaile izan zitekeen diskurtso hark, beste batzuen begietara, antza denez, aditzera ematen zuela nirekin nahi zutena egin zezaketela».

      «2018ko abuztuaren hasieran, barnealdeko herri txiki batean. Jaietako azken eguna zen eta bertsokidea (gizonezko heldua) eta biok bazkaritarako gindoazen. Kideak esan zidanez, bera eta beste gizonezko heldu bi joan izan ziren bertara urteetan, txandaka, eta lehenengo aldia zen profil horretakoa ez zen norbaitekin zihoana (herritarrek neska gazte bat eramateko eskatu ei zioten). Bazkaria plaza-frontoi estali gabe batean zen eta izugarrizko beroa egiten zuen. Bazkalostean, mutil gazte batzuek kamioneta bat ekarri zuten: atzeko partean plastiko beltza zeukan jarrita eta urez beteta zegoen. Euretariko batzuk bertara sartu ziren eta elkar bustitzen hasi. Pixkanaka, lagunei heltzen eta bertara botatzen hasi ziren: hasieran mutil gazteak, gero neskak eta gizon-emakume helduagoak ere bai; batzuk jolasean gustura ari zirela ematen zuen baina beste batzuk tiraka eroaten zituzten. Bertsokidea eta biok mahaian geunden herriko alkatearekin eta agintariekin (idazkaria ez beste guztiak gizonezkoak). Bazkaria amaitzen ari ginela, 25-30 urte inguruko mutil bat hurreratu zen (agerikoa zen mozkor zegoela) eta bankutik altxatu ninduen besoetan hartuta, uretara botatzeko. Ezustean harrapatu ninduen baina gogor esan nion ezetz eta utzi egin ninduen. Mahaira bueltatu nintzen eta bertan zeudenetako inork ez zuen ezer esan. Handik laster bertsotan hasi ginen. Lehenengo saioaren ondoren, atseden bat egin genuen. Jendea dantzan ari zen eta kamionetaren atzealdean jolasten jarraitzen zuten askok. Ni mahaian eseri nintzen, albo batean alkatea eta bestean herriko andre bat. Halako batean, lehengo mutila etorri zen berriro. Busti-busti eginda zegoen. Berriro hartu ninduen besoetan eta kamionetara eramaten saiatu zen. Berriro esan nion ezetz, gogorrago. Utzi egin ninduen eta “sosa bat” nintzela esan zidan. Alkateak bakean uzteko esan zion eta ondoko andreak esan zidan: “Mozkortuta dago baina, izan, mutil ona da”. Gero saioaren bigarren partea egin genuen eta amaitu genuenerako giroa oso desfasatua zen. Neska gazte batzuk etorri zitzaizkidan gustura egon zirela esanez eta emakume bertsolariei buruz galdetu zidaten. Tartean beste mutil bi ere etorri ziren, jatortzat katalogatu nituenak (ez zeuden hain desfasatuta eta euretako batekin elkarrizketa kordiala eduki nuen aurretik). Neskekin hizketan ari nintzela mutiletako batek besapeetatik heldu zidan, besteak zangoetatik eta kamionetarantz eramaten saiatu ziren. Nik ezetz eta ezetz (hor erabat deskolokatu nintzen, egia esan, haiengandik ez nuelako halakorik espero) eta lurrean utzi ninduten. Momentu hartan, bat ere pentsatu gabe, “eskerrik asko” bat atera zitzaidan baina berehala konturatu nintzen erreflexu haren nondikoaz eta segituan esan nien damutu egiten nintzela eskerrak emateaz, ez nuela nahi eta kito. Orduan euretako batek besteari esan zion: “Entzun al duzu zer esan duen? Damutu egiten dela! Hori da uretara joan nahi duelako”, eta berriz heldu zidaten. Orduan ja urduri jarri nintzen eta konturatu zirenean, utzi egin ninduten. Nire bertsokideak esan zidan beste urte batzuetan ere ikusia zuela hango desfasea, baina ordukoarekin harritu egin zela bera ere. Kamionetaren kontuarekin moskeatu zen baina bertara jendea gogoz kontra bota zutelako bainoago, bertsotan ari ginen bitartean zalaparta sortu zutelako».

      ALAIA MARTIN:

      «Bi bertsolari librean aritu eta “hi (ni ez) ederki hago entzuteko eta hi (ni) ederki hago begira egoteko” pare bat aldiz entzun izan dut entzuleren baten ahotik».

      ANE LABAKA:

      «Bertso Eguna zen Donostian. Jolasa izan zen eguneko gaia. Egunean bertan deitu zidaten bertsolari batek huts egin zuela eta ea Manteo kiroldegiko afalosteko saioan kantatuko nuen galdetuz. Gaua iritsi zenean urduri nengoen eta are gehiago urduritu nintzen nirekin kantatu behar zuen bertsolaria beste bertsolari ezagun batekin iristen ikusi nuenean. Bertso bazkari batetik zetozela kontatu zuten lau haizetara, mozkortuta eta laineztuta zeuden. Nirekin kantatu behar zuela jakin arren, ez zidan kasurik egin inongo momentutan. Oholtzara igotzerakoan elkartu ginen lehen aldiz. Ni baino 11 urte gehiago zituen eta patxaran baso bat zeukan eskuan. “Bertso mundu osoa” geneukan aurrean, edo orduan hala sentitzen nuen behintzat. Gai jartzaileak “Jolastu nahi?” galdera luzatu zigun, Ikusi-makusi jolasaren bidez aurrean ikusten genuenari buruz kantatzeko proposatuz. Jolasaren aipamen hark eta nik (beste behin ere) betetzen nuen neska gaztearen rolak nahi ez nuen bide batera eraman zuen bertsoaldia. Deseroso sentitu nintzen. Aipamen sexual inplizituz betetako oilar borroka bat izan zen hura eta giroak ere hori txalotzen zuelakoan nago. Borroka horretan, ordea, niri zegokidan galtzea eta hasterako banekien hori. Entzuleari, nonbait, grazia egiten zion neska gazte hark hartutako defentsarako jarrerak. Gorputza gogortu zitzaidan eta bereziki altu kantatu nuen. Bertsoen edukian ere esplizitatu nahi izan nuen sentitzen ari nintzena: “Hemen nik hautatzen det / jolasa noiz amaitzen den” kantatu nuen une batean. “Ze jolasteko gogo ematen didan / gaizto jartzen zarenean” etorri zitzaidan bueltan. Oraindik ere kosta egiten zait bertsoaldi honen grabazioa ikustea».

      «Zarauzko Putzuzulo gaztetxea, Kopla Txapelketa. 21 urte nituen orduan. Lehen agurreko kopla kantatu eta atzean eseri nintzenean nire ondoan eseri zen gizonezko bertsolariak (ni baino 35 urte zaharragoa) honelako zerbait bota zidan lasaitasun osoz: “Zu ere ederragoa zaude atzetik begiratzeko”».

      «Aurten Zaldibiara bertso bazkaritara joan eta bi gizon entzun nituen elkarri esaka: “Hori duk bertsolaria”, eta besteak: “Joder, ba ez zakiat entzutera inor joango den, baina begiratzera bai behintzat”».

      OIHANA BARTRA:

      «Orain ez asko, adin bateko bertsolari gizonezko bat, bertsoaldi batean, harira etorri gabe, nire titiak gora eta behera aipatzen hasi zen. Gogoratzen naiz guztiz desenkajatuta gelditu nintzela, nondik atera jakin gabe, oso deseroso; beste garai batean, nik ere bere maila berean jarrita erantzungo niola uste dut, beste astakeriaren batekin, baina ez neukan gogorik; atzean jesarri nintzenean saioan zegoen beste bertsolari emakumeak esan zidan: “Nahikoa egin duzu, nahikoa egin duzu”».

      «Orain gutxi, bertso poteo batean komentario oso desatseginak egin zizkidan bertsokideak. Nik trago txarra pasatu nuen eta saioa amaitu zenean antolatzailea lotsa-lotsa eginda etorri zitzaidan esanez: “Zer gertatu da hemen? Zer astakeria izan da? Hau onartezina da”. Baina gogoratzen naiz nola ni neure buruarekin haserretu nintzen ez nintzelako gai izan beste bertsolariari esateko nola sentitu nintzen. Eta ordutik distantzia bat sentitzen dut bertsolari horrekin, arbuio moduko bat».

      NEREA IBARZABAL:

      «Gizon bertsolari batek deitu zidan berarekin gune erdaldun bateko institutu bateko ospakizun afarian librean kantatzeko. Hasi ginen kopletan, eta emakumezko irakasle denei zerbait kantatu eta gero, sexu kontuak behin eta berriz aipatu eta gero, neska gaztetxo batengana joan zen eta kantatu zion: “Zure aitak utzi al dizu eskote horrekin irteten?”. Uste dut hamar segundo pasatu nituela nola erreakzionatu pentsatzen. Feminista moduan bertsotan egiteari utzi eta planto egitea zegokidala sentitu nuen, mikroa utzi eta esertzea. Amorratu egin nintzen, irainagatik eta seguru asko hura zelako afari hartan bildu zirenek urtean entzungo zuten bertso saio bakarra, eta pentsa zezaketelako bertsolaritza hori dela, horrela aritu behar dela bertsolari izateko. Bertsotan erantzun nion, neskari esanez ez egiteko kasurik halako komentarioei, eta hortik aurrera haserre sumatu nuen bertsokidea, fisikoki urrundu zen, aretoaren beste puntara joan zen inalanbrikoarekin, utzi egin ninduen».

      MAIALEN AKIZU:

      «Nik ustez bilatu gabeko gertutasuna eman izan didate gizonek (bertsokideek, antolatzaileek, publikoko gizonek...), kudeatzen jakin ez dudana. Zergatik hau niri?, pentsatzen nuen. Ni ez nengoen ligatzeko kodean. Gerora konturatu naiz nik ere baditudala mekanismo batzuk, ikasiak, gizonen gustukoa izateko: gozoa naiz, jatorra...».

11.
BIOLENTZIAREN
NATURALIZAZIOA

      Agenteek kokapen sozial bati loturik dagoen gizarte dominazioa barneratzeari esaten zaio biolentzia sinbolikoa (Bourdieu, 2006). Subjektuak ez dira jabetzen azpirakuntza egoeraz, eta gutxiagotasun uste edo ezdeus sentimenduaren iturri izan daiteke. Biolentzia sinbolikoak talde sozialen hierarkizazioari loturik dagoen sailkapen eskemen legitimazioan du oinarria, eta ez da subjektuen arteko menderakuntzan oinarritzen (pertsona bat beste baten gain), ezpada egiturazko dominazioan (kokapen bat beste baten gain).

      MIREN ARTETXE:

      «Oso bereizita dauzkat bertsotan aritu naizen bi garaiak, gaztetxotakoa eta oraingoa. Lehenengo garaiko gauza asko ahaztu ditut; biziraupenagatik, seguru asko. Genero sistemak bizitzan bezala eragin dit bertsotan: inkontzienteki mugimendu marjina mugatu diot neure buruari. Erreferenteak falta zitzaizkidan, eta kontzientzia hartzera iritsi nintzenerako neure burua asko mugatu nuen eta zuten (kanpotik eta barrutik). Adibidez, feminitatea bizitzeko modu kontraesanezkoa eta gatazkatsua izan dut. Gatazka saihesteko feminitatea ezabatzera jo izan dut. Autoritatearekiko joko berezi bat ere bai, ez-sanoa, aldi berean onarpen bila eta onarpenari uko eginez, eta ukoan berean onarpen eske. Praktikan, nire lekua zein den konstanteki gogorarazi didatela sentitu dut. Hasierako garaian, Xenpelar eta Lizardi sariketak irabazi ondoren plazak egiten hasi nintzenean, 16-17 urterekin praktiketako bertsolaria nintzen, gaztea, hasiberria. Ikusten nuen bazela mundu bat ni parte ez nintzena eta parte izan nahi nuena. Adierazten zidaten ateak zabaltzen zizkidatela neska nintzelako eta Iparraldekoa nintzelako eta horrek kontzientziako karga eragiten zidan. Baina interpretatzen nituen desautorizazio horiek guztiak legitimatu egiten nituen nik ere sinesten nuelako praktiketan nengoela eta, bestetik, feminismoa ez neukalako orain bezala barneratuta eta, feminista kontsideratzen nintzen arren, niretzat feminismoa zelako besteen arazoak konpontzen zituen mugimendu bat, ez ni zeharkatzen ninduen zerbait. Gainera, idealizatuta neukan bertso mundua: mundu horizontal eta kolaboratiboa zela uste nuen. Horrek guztiak eragiten zidan ez identifikatzea biolentoa izan zitekeen guztia. Horren ordez, nire gain hartzen nuen deserosotasunaren ardura osoa, eta aldi berean naturalizatu eta neutralizatu eta are, justifikatu ere egiten nuen biolentzia. Garai hartan ez nituen bereizten gazte bezala, emakume bezala eta bazterreko bezala jasaten nituen biolentziak. Biolentzia horiek ez nituen beren artean bereizten eta, gainera, ez nituen identifikatzen biolentzia modura. Horregatik, oraingo perspektibatik biolentzia hartaz hitz egitea zaila egiten zait, ze, jasaten nuen momentuan ez nuen identifikatzen eta estali, ezabatu eta ezkutatu egiten nuen eta kosta egiten zait orduko egoera biolentoak memoriara ekartzea, banaka etortzen zaizkit. Ahaztu egin ditut, bizirauteko».

      ANE LABAKA:

      «Sinistera iritsi nintzen egia zela diskriminazio positiboarena. Esan izan dut neska izateagatik nire adinkide mutilek baino aukera gehiago izan ditudala. Eta ez da egia! Ume mokoa nintzenetik hitzaldiak ematen ari naiz, formatzen, irakurtzen, emanaldi bereziak sortzen, aliantzak josten, teknika lantzen... Baina inguruak transmititzen zidan pribilegiatua nintzela, eta barneratuta eduki dut zenbait urtez. Eta orain diot: “Aukera gehiago? Lana eta buruhausteak bai gehiago”. Txapelketatik kanpo gelditu nintzenean, etsi beharrean, beste bide batzuetatik sortzen jarraitu nuen. Txapelketaren bide orritik kanpo ez dago egituraturiko ezer, basamortua da. Eta basamortu horretan zerbait sortzen saiatzen zarenean, batzuek ulertzen eta txalotzen dute baina beste batzuek ez. Zegokizun tokian egin ez izana egotziko dizute: “Bazenekien non egin behar zen zer, eta ez zenuen egin”. “Nolatan eman diozu zeure buruari hortik kanpo ekiteko baimena?”. “Zergatik sortu duzu zuk emanaldi berezi bat?”... Ez didate ezer oparitu».

      MAIALEN AKIZU:

      «Uste dut autentikotasuna, benetakotasuna dela bertsotan gehien preziatzen den balioetako bat eta, niri, faltsu gelditzen zaizkidala nire itxura eta nire diskurtsoa. Denbora batean, bertsoa gorputzetik, bizitzatik kanporako zerbait bailitzan ulertzeagatik izan dela esango nuke».

12.
KONPETENTZIA

      Celia Amorosek “Espacio de los iguales, espacio de las idénticas” artikuluan bereizi egiten zituen berdinak (gizonak: indibiduo bereiziak, singularrak) eta identikoak (femenino generikoaren pean homogeneizatutako eta ordezkagarri bilakaturiko emakumeak, elkarren artean lehiatzera behartuak). Emakume bertsolariek testigantza askotan azpimarratu dute gizarteak eta, areago, bertso sistemak berak (plazetan emakumeek betetzen duten lekua % 25ekoa delako eta elkarren ordezko izan ohi direlako, besteak beste) emakumeen arteko lehia eta inbidia sustatzen dituela. Plaza hartzeko ahaleginak, identikotasunetik berdintasunera igarotzeko saiakerek eta ahalduntzerantz egindako urrats bakoitzak gizonen lehiakortasuna piztu dutela ere adierazten dute.

      AMAIA AGIRRE:

      «Hasieran, neska gazteak nire lekua lapurtzera bazentozte bezala sentitu nuen, eta ez nintzen behar bezala interpretatzeko eta kudeatzeko gai izan. Nik eraiki nuena amiltzen sentitu nuen. Nire estereotipoak balioa galdu izan balu bezala».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Neska gazte politek inbidia eman didate. Kanpotik ikusita ezer demostratu beharrik gabe egon dira hor. 2009ko Txapelketa Nagusian epaile batek bertsolari bati buruz esan zidan: “Neska polita da eta ondo kantatzen du”. Ez zuen esan: “Bertsotan ondo egiten du”. Neska polita da eta ondo kantatzen du. Momentu hartan, nire esfortzua hain gogorra iruditzen zitzaidan, inbidia ematen baitzidaten ondo kantatzen zuten neska polit guztiek. Izugarria gainera».

      ANE LABAKA:

      «Gipuzkoako Txapelketan ez nuen asmatu eta ez nuen egindakoarekin gustura geratzerik izan. Oihana Iguaran finalera sartzekotan zen garaian bereziki gaizki sentitu nintzen. Inbidia nion finalean izan zezakeen lekuagatik eta finalean leku hori izateak neska gazte gipuzkoarraren lekua aurrerantzean antolatzaileek berarentzat gordetzea esan nahi zuelako. Harreman afektiboetan jeloskor sentitu izan naizenetan bezalaxe, errudun sentitu nintzen hori sentitzeagatik. Nola zitekeen bertso eskolan batera hasi eta bertso ibilbidean zehar beti ondoan izandako pertsona baten lorpenengatik poztu beharrean saio ez hain ona egin zezala desio izatea? Gizarteak eta, areago, bertso sistemak berak emakumeon arteko lehia eta inbidia sustatzen dituela sentitu nuen nire gorputzean. Feminismoak inbidia hori aitortu, izena jarri, landu eta elkarren aurka baino gehiago elkarren alde aritzeko bidean ere lagundu didala sentitzen dut orain».

      «Badira bertso munduan emakume batzuk diotenak feminismoaren diskurtso bakarrari —gureari— egin zaiola lekua, eta amorrua ematen dit. Gure arteko aliantzak landu egin ditugu: nik Oihana Iguaranekin esplizituki landu dut harekiko sentitutako konpetentzia, hautatu egin nuen etsaitu beharrean deserosotasuna kudeatu eta hurbiltzea; Ainhoa Agirreazaldegi eta zu [Uxue] hitzaldi feministak ematen eta dena astintzen hasi zinetenean sentitu nuen inbidia ere landu nuen eta urratsak egin ditugu hurbiltzeko, konpartitzeko, elkarrekin eraikitzeko. Amorrua ematen dit diskurtso bakarrarenak, lan egin baitugu elkar ezagutzeko, amankomunean daukaguna identifikatzeko eta aurrera begira elkarrekin egin dezakegun lana antolatzeko».

      ELI PAGOLA:

      «Eragin dit Maialen Lujanbioren antza izateak. Herri berekoak gara, biok erremerre egiten dugu (nik txukunxeago egiten ote dudan-edo...), eta fisikotik ere Maialenen antza izateak eragin dit. Nik hasieratik neukan garbi ez nintzela Maialen, eta publikoak nigan ni baino ia 20 urte zaharragoa den bat ikusteak deseroso samar sentiarazi izan nau. Denek Maialen txikia, eta Maialen, eta berriz Maialen esaten zidaten. Plazak egiten hasi nintzenean izan nuen garai bat, hainbeste esaten zidaten, Maialenekin kantatzeari izua hartu niona. Iruditzen zitzaidan nire irakurketa bakarra konparaziotik izango zela: “Begira zer izatera irits zaitezkeen”, edo “hau da jarraitu behar duzun bidea” esango balidate bezala. Horrekin arazo bat neukan. Ni beste nonbait sentitzen nintzen, eta iruditzen zitzaidan jendea ez zela gai hori ikusteko, jendea ez zela gai Maialen txiki batetik kanpora ezer ikusteko. Beste ezaugarri batzuk izan ditzakedala, estilotik ere diferenteak izan gaitezkeela, nik beste dohain batzuk izan nitzakeela, beste bide batzuk jorratu nahi nituela... Eta, zauriaren gainean pikoa... Aurten ilea moztu eta, “joño! Orain Miren Artetxe ematen duzu!” esaten didate».

      OIHANA IGUARAN:

      «Bertsokide emakumeekiko konplize sentitzen naiz. Zaletasuna eta ingurunea konpartitzeaz gain konpartitzen dugu helburu komun bat eta beste sentsazio asko. Kide sentitzen naiz. Badakit merkatu kuota bera okupatzen dugula eta objektiboki garela konpetentzia, baina helburu indibidualarekiko izan dezakedan kezka konpentsatu egiten dute helburu kolektiboek. Badakit aurtengo udan Miren Artetxek iaz baino gehiago kantatu duela eta horrek seguru aski eragingo zuela nire plaza kopuruan, baina hainbeste inporta zait haren ahotsa eta haren diskurtsoa plazan egotea, hain iruditzen zait beharrezkoa, konpentsatu egiten baitu. Berdin Nerea Ibarzabalekin».

      «Lankuko langile batek plazan gustura ote nenbilen galdetu zidan asko kantatzen hasi nintzenean, eta nik baietz. Solasaldi berean, “Alaiari asko jaitsi zaio” esan zidan, eta nik lotuta irakurri nituen bi gauzak: nire gorakada eta Alaiaren beherakada. “Zuk uste duzu ni sartu izanak eragin duela horretan?”, galdetu nion. “Nik ezin dizut esan horregatik den, baina aurten nabarmena izan da zure plaza kopurua hazi egin dela eta harena jaitsi”».

      «Uste dut gizonak oso kontziente direla ez direla gurekin lehiatzen. Haien liga dago, eta amorrazioa ematen die emakumeen plaza existitzen hasteak, beste liga bat sortzeak, emakumez bakarrik osatutako saioak oso gutxi diren arren. Askok uste dute neska garelako kantatzen dugula, diskriminazio positiboa existitzen dela; ez digute zuzenean esaten baina bai zeharka adierazten. Baina azken ikerketa soziologikoak gezurtatu egiten du. Horregatik galdetzen dut: “Neska izateagatik kantatzen dut, ala neska izanagatik?”. Batzuen aldetik sentitzen dut: Oihana azaldu duk, eta nola neska den plazara sartu duk zuzenean, eta nik beste hainbeste edo gehiago egin diat urtetan, eta kaka. Bertsokide batzuekin bizi izan dut hori. Gizonengan, nola gu ez garen haien konpetentzia zuzena, sortzen den ohiko posizioa da: Bera eroriko duk, ez hakio bultza. Gu gure artean borrokatzen garen bitartean, haiek piña egiten dute, hor dago euren arteko Anaidia, eta esaten dute: “Lasai, denborak jarriko ditu dagokien lekuan”. Giro hori dago. Batzuek ez dute nirekin lehiatu beharrik sentitzen: nola eroriko naizen ikustera esertzen dira. Eta gero txalo joko dute».

      «Niganako konpetentzia gehiago sumatu dut gizonen partetik emakume kideengandik baino, akaso, gizonei begira nagoelako. Gipuzkoako finalaren ondoren oholtzakide gizonezko batzuengandik sentitu dut lehiakortasun hori».

      NEREA IBARZABAL:

      «Orain ari naiz lehen aldiz bertsokide batenganako konpetentzia sentitzen eta kokatzen eta deseraikitzen saiatzen. Nirekiko konpetentzia... Umetan irakasle izan nuen emakume bertsolari helduago batengandik sumatu dut: umetan laguntzaile izatetik, plazak egiten hasi naizenean niri atzea ematera igaro dela sentitu dut».

      «Bertsokide emakumeekin, feminismoak elkartu gaituenokin ondo eta pozik sentitzen naiz eta horregatik ematen dit pena emakume bertsolari batzuek euren burua hortik kanpo ikusteak. Sentitzen dut: Ez ezazue galdu hau, ez egon izkina horretan haserre, ze zeure buruarekin flipatuko duzu eta zorte handia da gauzen kontzientzia hartzea eta kideak izatea lagun. Denok ez daukagu feminismoarekin 18 urterekin topo egiteko zortea. Ni salbatu egin nau; konbentzituta nago ez banintz zuekin elkartu ez nuela hemen jarraituko. Inguruagatik jarraitzen dut bertsotan, zuekin bizi nahi dudalako festa hau eta iraultza hau».

      «Sentitzen dut badela mutil gazteagoen taldetxo bat, antolatua, erronka jo nahi diguna. Ikusten ditut, landu dugun guztiaren kontra, berriro oso lehiakor, oso maskulino... Sumatzen dut badagoela feministen aurkako tentsio bat, erronka bat».

      ALAIA MARTIN:

      «Azken urte parean nahi baino gehiagotan entzun dut nire lekua nabarmentzen ziren gainerako neska bertsolarien araberakoa izango zela, eta estutu eta nekatu egin izan nau horrek. Ez dut sekula pentsatu leku bat daukadanik edo leku itxi bat denik; nik sentitzen ez nuen lehia saihetsezintzat planteatu izan dit jendeak, eta kezkatu egin izan nau pentsatzeak bertsokideren batek pentsa zezakeela konpetentzia hori sentituko nuela haren aurrean. Asko deskolokatu izan nau baten batek argi ikusteak bertsolari batek eta biok merkatu zati bera asetzen dugula (eta eskrupulurik gabe esateak), nire ustez bertsokera erabat ezberdinak ditugunean, adibidez. Horrelakoetan konturatu izan naiz zenbateraino neska eta kito naizen askoren begiradan».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Mundu honetan gerra asko daude, gatazka asko, bakoitzak dauzka bereak, eta nik ez diot generoarena ez denik nire gatazketako bat, baina ez da nire lehen gatazka. Euskararena bada nire lehen gatazka, Iparraldekotasuna ere bai, eta gaur egun Irunen eta Hendaian daukagun errefuxiatu olde penagarri eta lotsagarri hori ere bada nire lehen gatazka, baina hau ez dut hala sentitzen. Nik errespetatzen, onartzen eta baloratzen dut horri buruz egiten den dena, baina ez dut lehen gatazka gisa sentitzen. Eta egiten diren gauza guztiekin ez nago ados, eta ekiteko modu denekin ez nago ados, eta iruditzen zait ekiteko modu batek hartu duela indarra eta beste ekiteko modu batzuk isilduta gelditu direla, eta bada gure ardura ere. Guk ere hitz egin dezakegu... baina ez da beti erraza hitz egitea. Ahots batzuek indarra hartu dute. Gertatu dira gauza batzuk adierazgarriak: Hondarribiko Jaizkibel konpainiak Berdintasun Sarirako emakume bertsolariak saritu zituenean nik ez nuen abisurik jaso, eta bailarakoa naiz. Irratitik jakin nuen sariaren berri. Nik ez dut esaten sari hori nahi dudanik, baina ez nintzen enteratu ere egin. Hori mingarria egin zitzaidan. Eta igual esaten dut ez dela nire lehen borroka badaudelako gauza batzuk ez zaizkidanak gustatu».

      «Gizonekin emakumeekin baino hobeto moldatu izan naiz beti, ez dakit zergatik. Haiekin inbidia edo tentsio gutxiago sentitu dut emakumeekin baino».

      MAIALEN AKIZU:

      «Bertso eskolan Amaia Iturriotz eta biok genbiltzan gehientsuen. Bazegoen ahizpatasun bat baina bazegoen konpetentzia ere, ea biotatik nor ateratzen den. Bertsokide emakumeekiko konpetentzia handiagoa izan dut. Borobil handian baino, gure artean aulki jokoan ari bagina bezala. Ez dut horrela bizi nahi, baina sistemak berak horrela funtzionatzen duela iruditzen zait. Emakumeekin inbidiatik harremandu naiz, ni baino hobeak iruditzen zitzaizkidan beti: politagoak, inteligenteagoak, makarragoak, jatorragoak, irekiagoak, alaiagoak, naturalagoak...».

      JONE URIA:

      «Emakume bertsolari batzuekiko tentsioa sentitzen dut eta horrek distantzia hartzea eragin dit».

      «Askotan deitu izan didate beste emakume baten ordez kantatzeko, eta argi dago plazak horrela funtzionatzen duela. Ordura arte bereziki ezaguna izan ez den neska batek txapelketa on bat egiten duenean ere zuzenean sartzen da zirkuitura, beste neska bat ordezkatuz. Badago emakumeak emakumeekin konparatzeko ohitura; 1. emakumea, 2. emakumea..., eta horrelako sailkapenak egitekoa... Badirudi gu gure artean lehiatzen garela, eta ez beste denekin».

      OIHANA BARTRA:

      «Emakumeok geure artean lehiatzeko hezi gaituztela uste dut, sistemak horretara jartzen gaituela. Niri Ahalduntze Bertso Eskolak, Zilekoak... asko lagundu didate lehiakortasuna desaktibatzen. Ohartu naiz ezagutza, laguntasuna, maitasuna, aliantza... landu dudan bertsokide emakumeekiko ez dudala lehiarik sentitzen. Inportantea da gure artean konfiantza sareak sortzea, indarraren iturria aldatzeko: konpetentzian gaudenean sistemaren eskuetan gaude, aliantzan gaudenean guk daukagu lema eskuetan».

12.1.
AUTOSUFIZIENTZIA ETA AHIZPATASUNA KONTRAJARTZEA

      Sistemak ezarritako konpetentziaren eta jardun indibidualistaren aurrean ahizpatasuna aldarrikatzen eta praktikatzen dute emakume bertsolari batzuek (topa ahizpatasunaren alde![6]). Logika horretatik sortu dira Ez da kasualitatea saioak, Ahalduntze Bertso Eskola, Txakur Gorria kolektiboa eta elkar hartzeko beste hainbat bide informal. Beste zenbaitek buruaskitasuna du helduleku (ez nator zortzikote zein / laukote bat osatzera[7]), indibiduoa jarriz oroz gain, izan ideologikoki egiten duen hautua delako, izan ahizpatasun sareetatik kanpo sentitu delako. Ez genioke autosufizientzia kontrajarri behar ahizpatasunari, feminismoak horixe baitu helburu: ahalik eta autosufizienteenak izan gaitezela indibidualki eta kolektiboki, betiere jakinda interdependenteak garela eta elkarrekiko konexioan bizi garela. Dikotomia tranpatia da —eta patriarkatuak sarri erabiltzen du— askapen indibiduala eta askapen kolektiboa kontrajartzea, bata ala bestea aukeratu behar dugula aditzera emanez, bata praktikatzen badugu besteari bizkar eman behar diogula pentsaraziz. Inor ez baita erabat autosufiziente, hala pentsatzeak bakartzera (aurrekoengandik eta kide garaikideengandik) eta isolamendura eraman dezake autorea.

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Ez dakit zenbateraino sailkatzen dudan neure burua emakume kategorian; horrekin ez dut esan nahi emakume ez naizenik, baina ez dut inoiz modu horretan planteatu nire ingurua: nik beti ikusi ditut pertsonak, edo izenak. Nik badakit emakume izateak badakartzala ondorio batzuk, gizona izateak bezala, baina nik ez dut inoiz hala planteatu izan; orduan, neure burua ere ez dakit zenbateraino sailkatzen dudan binarioki. Ezin dut nire burua emakume gisa irakurri. Ez dut neure burua mutiltzat ere. Oso ni ikusten naiz. Ez dut sentitzen genero sistemak zeharkatzen nauenik. Ezertan ere ez. Emakume modura irakurria izateak ez dit eragin bertsotarako orduan. Uste dut gauza pertsonal bat dela, baina oso gutxi edo batere ez zait inporta izan kanpo irakurketa. Ez bertsotan ez ezertan. Ez zait batere inporta».

      «Esaldi bat, definitzen nauena: “Ez kezkatu nitaz ni kezkatzen naizena baino gehiago”».

      «Bertsotan egiten dudanean oso bakarrik sentitzen naiz, publikoa oso urruti sentitzen dut. Konturatzen naiz publikotik urruti kokatzen naizela, nire baitara bildua, eta horrek pena pixka bat ematen dit. Nahiko nuke publikoarentzat kantatu, eta bosgarren urrats batean badakit publikoarentzat kantatzen dudala, baina nik ez dut publikorik ikusten kantatzen ari naizenean, eta alde batetik oso bakarrik sentitzen naiz, babesteko era bat da. Oholtza gainean nagoenean publikoarekin konektatzen dudan momentu bakarra nire izena esaten duten unea da, eta lotsatu egiten naiz. Eta hortik aurrera ja ondo sentitzen naiz, baina hortik aurrera, agian tristea da esatea, baina publikoa niretzat ez da existitzen. Jasotzen ditut txaloak, barreak... baina oso gutxi konektatzen dut. Ez dut uste publikoa ohartzen denik. Autosufiziente sentitzen naiz. Talde txikietan, banakako edo binakako elkarrizketetan erosoago sentitzen naiz talde handietan baino, eta bertso munduan, bakarrik sentitzen naizen momentu horretan —nahiz eta aurrean 2.000 lagun egon—, oholtza gaineko momentu horretan sentitzen naiz ondoena. Zaurgarriago sentitzen naiz konektatuta nire baitara bilduta baino, baina ez da gaizki sentiarazten nauen gauza bat».

      OIHANA IGUARAN:

      «Ohiko plazetan nire intseguritateak estaltzera jotzen dut, kapaza naizela demostratzera joaten naiz, nire mezua da lasai, ondo nago hemen, ez dut ezer behar, utzidazue hemen jarraitzen. Ez da kasualitatea-n nire zaurgarritasun eta guzti eta interdependentziaren kontzientziatik kanta dezaket, eta horrek, kurioski, autosufizienteago sentiarazten nau».

[6] Miren Amurizaren amaierako agurreko azken puntua 2018ko Bizkaiko finalean.

[7] Jone Uriaren hasierako agurreko puntu bat 2018ko Bizkaiko finalean.

13.
BAZTERKERIA, IKUSEZINTASUNA
ETA GIZONEN ARTEKO ALIANTZAK

      Chimamanda Ngozi Adichieren “Istorio bakarraren arriskua” hitzaldi ezagunean, 19 urterekin Nigeriatik AEBetako unibertsitate batera aldatu zenean bere gelakide estatubatuarrari eragin zion harridura kontatzen du idazleak. Ingelesez hain ondo non ikasi zuen galdetu zion kideak, eta nahasita utzi zuen ingelesa Nigeriako hizkuntza ofiziala zela jakiteak. Adichieren musika tribala entzun ote zezakeen eskatu zion pisukideak, eta atsekabetu egin zuen hark Mariah Careyren kasetea jartzeak. Pisukideak uste zuen Adichiek ez zuela berogailua pizten jakingo. Afrikar gisa omisioz eraikia zuen haren irudia pisukideak. Afrikari buruzko istorio bakarra ezagutzen zuen. Pobreziaren istorioa ez beste guztia ikusezina zitzaion.

      Autopertzepzioz hortik urrun gaude emakume sortzaileak —Adichieren beraren autopertzepzioa ere oso zen bestelakoa—. Izan ere, ikusezintasunaren eta bazterkeriaren erroek badakite sofistikatuak bezain sakonak izaten eta, norbera ohartu ala ez, arrastoa uzten dute.

      MIREN AMURIZA:

      «Iazko azaroan bertso afari bat egin genuen gizonezko bertsokide batek eta biok. Otorduak iraun zuen denboran, nire bertsokidea izan zen arreta zentro nagusia; mahaikideen ibilbide eta adin bertsukoa izanik, bera zen haien erreferentea. Hori sarri gertatu izan zaigu baina egun hartan bereziki eman zidan arreta; izan ere, saioa amaitu zenean —saio ona atera zen— nirekin izugarrizko sorpresa hartu zuela adierazi zidan jendeak. Euren espektatibak eta arreta beste bertsolariarenganakoak izanik, ezustean hartu zuten neuk ere gauza interesgarriak esan izana. Gogoan dut nola bazkarian zehar behin baino gehiagotan galdetu nion neure buruari: Zertarako deitu ote didate hauek?, ez bainuen niganako interesik sentitzen».

      «Hiru bertsolari ginen kantuan bertso bazkari batean (beste biak gizonezkoak eta ni baino zaharragoak). Saioaren amaieran koplatan hasi ginen jende artean eta, ez naiz akordatzen bietako nork, baina bietako batek txanda kendu zidan eta bien artean korapilatu ziren norgehiagokan. Halaxe joan ziren kopla batzuk, eurak biak bietara kantatzen eta ni alboan, isilik, ikusezin. Beste momentu batean igual saiatuko nintzen mozten, baina beraien jokoan ez sartzea erabaki nuen. Publikoak ere kantxa eman zien, egia esanda».

      ELI PAGOLA:

      «Bertsokide mutil bat eta biok elkarrekin kantatzekoak ginen sariketa batean. Nik banekien antolatzaileak bazuela nire zenbakia, baina bertso saioa antolatzeko mutilarekin jarri zen harremanetan eta argibide guztiak hari eman zizkion eta hark niri pasatu behar zizkidan. Beste momentu batzuetan adinagatik ere gertatzen dira horrelako gauzak. Sagardotegira gizon bertsolari sagardozale batekin baldin bazoaz bera da jefea eta zu atzetik zoaz, bera delako gizona, heldua eta sagardozalea, eta zu bestea zara, ez zaizu sagardogilea argibideak ematera zuri etorriko... Beste saio askotan ere, denoi tokatu zaigu bestea izatea. Horrek dakarren guztiarekin: zurekin ez daukate konplizitaterik, zerotik hasten zara. Nirekin ez dute izan nire bertsokide gizonezkoarekin izan duten konplizitaterik eta horrek zailtzen dizu erreferentziak bilatzea, ondokoari galdezka hasi beharra... Aldiz, gizonezkoari, sarritan, hark ezer galdetu gabe aldamenera joaten zaizkio antolatzaileak edo bazkaltiarrak eta gauzak kontatzen dizkiote, kontuak esan... Uste dut mutilei askoz tratu gehiago ematen dietela, eta guk bila ibili beharra daukagula, edo gure bertsokideari kontatzen dizkioten gauzei adi egon behar dugu, guri zuzenean kontatzen ez dizkiguten arren datu horiek bertsotarako beharko ditugulako».

      OIHANA BARTRA:

      «Gizonezko bertsolarien artean ez naiz sentitu izan kontuan hartua. Saio osteko solasaldietan isilik egoten naiz askotan, esateko ezer interesgarririk ez dudala sentituta».

14.
ERANSKINTZAT, OSAGARRITZAT,
EZ-OSOTZAT HARTUAK IZATEA

      Griselda Pollock-ek 70eko hamarkadatik hona feminismoak kanona negoziatzeko erabili izan dituen estrategiak aletzen ditu Differencing the Canon saiakeran. “[Feminismoak] kanonaren oinarrian dauden ezberdinkeriaren egiturak identifikatzen ditu, eta diferentzia horri eusteko kanonak erabiltzen dituen mekanismoak aztertzen. Hala nola, emakumea irakurtzea halako zerbait balitz bezala: Bestea, sexua, gabetasuna, metafora, zeinua...”.

      Mary Beard-ek “The Public Voice of Women” artikuluan baieztatzen du mundu klasikoan, eremu publikoan mintzatzen diren emakumeen artetik, hiru arketipori baino ez zaiela jendaurrean hitz egitea zilegiztatzen. Mintzo publikoaren gaitzespenetik salbuetsita daude hiltzera doan martiria edo biktima; etxea, seme-alabak edo senarraren defentsan altxatzen den emakumea eta beste emakume batzuen defentsan mintzo dena. “Emakumeek, muturreko egoeretan, haien interes partikularrak defenda ditzakete, baina ezingo dute hitz egin gizonen edo komunitate osoaren izenean”, idatzi zuen Beardek.

      MIREN AMURIZA:

      «Irakurri izan naute, alde batetik, aita generiko baten alaba generiko moduan eta, bestetik, gure aitaren alaba moduan. Gaur egun, 28 urterekin ere, bertsokideek sarri botatzen dizkidate “zer esango luke zure aitak horrela edo bestela entzungo, ikusiko... bazintu?” eta antzekoak».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Emakumeoi gutxitan deituko digute bertsolaritzari buruz hitz egiteko: gure gaia emakumeak eta bertsolaritza izango da. Bertsolaritza unibertsala gizonek teorizatuko dute, guk gure txokoari buruz hitz egiteko autoritatea daukagu, ez gehiago».

      JONE URIA:

      «Orain hasi da pixka bat aldatzen —seguruenera, geuk exijituta—, baina orain arte beti emakumeoi jartzen zizkiguten emakumeei buruzko gaiak. Entzun ere desberdin entzuten da gai hauei buruz emakumeok esaten duguna eta gizonek esaten dutena».

      NEREA IBARZABAL:

      «Duela aste pare bat, saio batean kantatu nituen hiru ofizioetan izan nintzen gizon bertsolariaren neska-laguna».

15.
PROTAGONISMOA ETA ARRAKASTA
ZIGORPEAN, AUTOBOIKOTA

      Eider Rodriguezen Idazleen gorputzak lanean (Lisipe 6, 2019) Laura Mintegiren hitzok aurki ditzakegu: “Joan Riviere-k hitz egiten du feminitateaz maskara moduan. Berak dio emakume indartsuak, proiekzio soziala daukan emakumeak, eremu publikoan aritu ostean (hitzaldia eman ondoren, esaterako) inkontzienteki bilatzen duela gizonezkoen onarpena; emakume horrek behar du gizonezkoak berrestea ondo egin duela. Eta, gainera, bere burua gutxietsi egiten du, garrantzia kentzen dio egindako lanari, lan bikaina izanagatik. Lortutako arrakasta egotziko dio lanean emandako ordu mordoari edo zori onari, baina ez bere gaitasunari, sakon-sakonean, uste baitu bere ahalmena agerian utziz gero galdu egingo duela gizonaren afektua. Jendaurrean arrakastatsua izan den emakumeak disimulatu egiten du bere gaitasuna, gizonezkoak manten dezan nagusitasuna eta feminitatea ez galtzeko berak. Halaxe azaltzen du Joan Rivierek. Egia da Riviere 1883an jaio zela eta gaur egun gauzak aldatu egin direla emakumeentzat, baina ikuspegi psikoanalitikotik begiratuta, nik uste dut eremu publikoan gabiltzan emakume guztiok noizbait sentitu dugula halako zerbait... Nola edo hala, gizonari esaten zaio, ‘ni naiz ondo egin dudana baina zu zara hori berresten duena’. Eta hori guztia, ez bihurtzeko lehiakide gizonarekiko, onartua izateko...”.

      Virginie Despentes-ek ere hala definitu zuen emakume zuri ideala King Kong teoria ezagunean: “Lan egiten duena baina bere gizona zapalduko  duen arrakastarik gabe, [...] inteligentea baina ez gizon bat beste...”.

      OIHANA IGUARAN:

      «Nik bertsolari izateko erabakia hartu dut, eta txapelketa garaian adibidez, kontzienteki baztertzen dut bide horretan oztopa nazakeen guztia. Ez da emakume batengan ondoen ikusita dagoena».

      ANE LABAKA:

      «Protagonismoa hartu behar dudan garaien aurretik neure burua ondo prestatzen dut: txapelketa baino lehen, Erradikalak gara estreinatzean, Durangoko azokaren aurretik... Kontzienteki entrenatu behar izaten dut barrua. Esposizioa kudeatzea ez zait erraza. Hala ere, nire sorkuntza defendatu izan dut beti eta, hain zuzen ere, uste dut hortik datorrela nirekiko sumatzen dudan epaia. Ez naiz etxean gelditu nork deituko zain; martxan jarri eta nire proiektuak garatu eta proposatu ditut. Horretarako, taldean babestu naiz: ez nukeen bide hau egin izango bertso munduan animatu eta babestu nauten konplize batzuk izan ez banitu, esan ez balidate “balio duzu, egin ezazu”. Dena uzteko bulkada izan dudanean konplizeak egon dira ondoan, bertso munduko eta bertso mundutik kanpoko emakumeak, eta haiei esker ausartu naiz bideak urratzen».

      AINHOA AGIRREAZALDEGI:

      «Niretzat beste mugarri bat izan zen... zure [Uxue] protagonismoa hartzeko joera. Esango nuke ordura arteko neskok bigarren planoan kokatzen genuela geure burua. Eta zu zinen, baita lagunartean ere, esango nuke bertsolariarena egiten zuena, guk baino gehiago behintzat: hitza hartu, anekdotak kontatu... Nik sentitzen nuen foku guztiak zuri begira jartzen zenituela zure interbenitzeko moduarekin: bai plazatik kanpo, baita oholtza gainean ere. Eta horrek sortzen zidan eta gaur egun ere sortzen dit ezinegona. Eta gaur egunetik interpretatzen dut ez geundela ohituta neskak protagonista ikusten. Eta nire aurreko, nire jirako emakume bertsolariak ez zirela hitza hartzen zutenak, ez zirela zentroa hartzen zutenak, ez zirela afariko protagonista».

      «1994a zen, 16 urte nituen eta Xenpelar sarian parte hartu nuen. Saioa amaitu ondoren, bukaerako agurren aurretik, oholtzatik behera jaitsi eta hantxe egon ginen epaimahaiaren deliberoaren zain. Etorri zen antolatzailea eta esan zigun ni izan nintzela txapeldun hautatua. Sorpresa hartu nuen eta atera zitzaidan: “Bai zera! X-k merezi zuen!”. Nire inguruko bertsolari batzuek arrazoia eman zidaten eta esan zuten X-k merezi zuela, indartu egin zuten nire ez-merezimendua. Orduan, amaierako agurrean txapela X horri eskaintzea erabaki nuen, eta hala egin. Itxuraz, epaileak harrituta gelditu ziren nire jokabidearekin eta amaieran errieta egin zidaten. Ez zitzaien ondo iruditu epaileen iritziaren kontra kantatzea. Txapela irabazi izanaren kulpari epaileak haserretu izanarena gehitu zitzaion, eta hurrengo egunean Egunkaria-n barkamen gutun bat argitaratu nuen».

      MIREN ARTETXE:

      «Plazak egiten hasi nintzen, eta Bartzelonara ihes egin nuen. Alde batetik, beldurtu egin nintzelako. Plazetan ari nintzen eta ez nekien zertarako. Euskal Filologia ikastera joan nintzen 18 urterekin eta nire klasekideek ezagutu egiten ninduten. Ez nituen nire autoestimua eta egoa bereizten, eta ihes egin nahi nuen horretatik. Klaseko afaria egiten zenean, ni klaseko lau xelebrerekin elkartzen nintzen, aparte. Denek nahi ninduten euren taldeko, eta nik uko egiten nion, gatazka handia neukan horrekin. Bestetik, eta horrekin lotuta, bertso eskolako irakaslea nintzen eta, hortaz, arduratsua izan behar nuen; alaba perfektua nintzen, ikasketetan ona, bertsotan karrera hasita neukan... eta bat-batean, Euskadi Irratian kolaboratzea eskaini zidaten, Berria-n kolaboratzea... Ordura arte hurbiltzen ez zitzaidan jendea hurbiltzen zitzaidan... Eta bazirudien bidea egina zegoela: Egin jauzi itsasora eta arrakastaraino. Bazirudien horrek izan behar zuela helburua eta nik ez nuen hori nahi, kontziente nintzen hutsune pila bat neuzkala, landu beharreko gauza asko... Kontrola galtzeari beldurra zen bat, desegokia izateko beldurra... Orduan esan nuen: Hau hemen ez dut egingo... Hemen ezagutu egiten naute. Lau katu ziren, baina nik sentitzen nuen publikotasun hori, ezin nuen desegokia izan... eta joatea erabaki nuen. Deskontrolatzera, esperimentatzera, politikoki beste toki batean kokatzera, Euskal Herriko espaziotik kanpora beste gauza batzuetan pentsatzera... On handia egin zidan. Genero perspektibatik begiratuta ere han asko askatu nintzen, batez ere, desegokitasunerantz».

      «Isilik egon nintzen garaian ez zidan inbidiarik ematen bertsotan egiteak berak. Inbidia ematen zidan ideiak adierazteko kanal bat izateak, batetik; eta, bestetik, ikusia izateko kanal bat edukitzeak. Baina nire coming out-a prestatzen ari nintzen pertsona zinez interesgarria nintzenerako berandutuz beti. Jeloskor sentitzen nintzen bertsolariek toki bat eta espresiobide bat zeukatelako. Ni borborka nengoen barrutik, baina ez nion neure buruari adierazpide hori baimentzen».

      «2017ko Txapelketa Nagusiaren ondoren saioak ugaritu zitzaizkidan; banekien txapelketaren errenta kobratzen ari nintzela, eta banekien amaitu egingo zela. Saioak ugaritzerako sentitu nuen saioak galtzeko beldurra. Zalantza sortu zitzaidan: Benetan al da hau beste aukera bat ala txapelketa osteko errenta amaitu orduko etxera joango naiz berriz? Gainera, konturatu nintzen bertsotan egin nahi nuela, gustatu egiten zaidala. Utzidazue denbora pixka bat, sentitzen nuen. Desagertzeko beldurra ere sentitzen dut. Egotearen, erreferentzialtasunaren, egoaren droga ere bada. Eta oraindik ere oso deserosoa zait hori onartzea».

      MAIALEN AKIZU:

      «Besteak baino pixka bat gehiago hitz egiten ari naizela konturatzen banaiz edo nabarmentzen ari naizela... esku frenoa jartzen dut».

      JONE URIA:

      «Ez naiz inoiz protagonismozalea izan, beti izan naiz diskretua. Ez naiz inoiz nabarmentzen saiatu, ezpada bertsotan, testuan. Beti pentsatu izan dut zer edo zergatik nabarmentzekotan nire bertsoengatik nabarmendu nahi nuela eta ez inguruko beste ezerengatik. Gertatzen zait, lagunarteko bertso saioetan, batez ere, beste bertsolaria jende artean iji-aja dabilenean eta ni, aldiz, nire lekuan bertsotan, ohartzen naizela entzuleek usteko dutela hark kristoren saioa egin duela eta ni, aldiz, kikilduta egon naizela».

16.
UMORE AZPIRATUA

      Virginia Imazek “Género y humor. La triple transgresión” artikuluan azaldu zuen nola emakumeei bereziki debekatu izan dizkiguten sexua eta umorea plazer —eta, beraz, askatasun— iturri gisa. Bertsolaritzaren ikerketa soziologikoa 2005-2018ren arabera: “Aldea dago bertsolari batengan gehien estimatzen diren ezaugarriei buruz galdetzerakoan. Askotariko iritziak daude, baina, oro har, umorea, hunkiarazteko gaitasuna eta irudimena dira ezaugarri estimatuenak bertsolari batengan. Hunkiarazteko gaitasuna estimatzen dutenen kopurua handiagoa da emakumezkoen artean, baita irudimena estimatzen dutenena ere. Aldiz, umorea estimatzen dutenen kopurua handiagoa da gizonezkoen artean. Ondoriozta genezake emakumezkoen artean umorea gutxiago estimatzearen arrazoia ez dela umorea oro har gutxiago estimatzeagatik, baizik eta bertsolaritzan gutxienez tarteka nagusitzen den umorea hainbeste ez estimatzeagatik”. Gai honetan interes bizikoa da Ane Labakaren Bertsolaritzan garaturiko umorea(k) aztergai, genero ikuspegitik gradu amaierako lana.

      ANE LABAKA:

      «Bertso eskolan bi neska ginen, beste denak mutilak, eta hasiera-hasieratik argi zegoen haiek zertan ziren onak eta gu zertan moldatzen ginen ondo. Genero bereizketa bat zegoen erregistroetan. Nik umorearen esparrua guztiz anulatuta eduki nuen urte batzuetan. Sinistu egin nuen ona nintzela poetikoki kantatzen eta hausnarketa sakonak egiten, baina ez neukala umorerik. Gainera, eskolarteko txapelketan halako gai sakonak jartzen zizkiguten: “Zure ikaskide bat haurdun gelditu da eta ez dakizu nola lagundu”. Guk gaiei dramatismoz erantzuten ikasi genuen, erraz egiten genuen eta gainera funtzionatu egiten zigun, puntuak ematen zizkiguten. Jendeak huraxe espero zuen gugandik eta horixe baloratzen zitzaigun. Baina inork ez zigun esaten umoretik ere bagenezakeenik, eta pixkanaka gure umore sena eta erregistroak mutilatzen joan ginen. Berandu konturatu nintzen horretaz: beste esparru batzuetan erabiltzen nuen umorea, baina bertsotan ez. Bertsotarako, asko irakurtzen nuen, pentsatu, arrazoitu... Oso helduak ginen. Gure heldutasuna baloratzen zen denaren gainetik. Kuriosoa da adin batera arte nola heltzen zaituen sistemak eta, hain justu, benetan heltzen zarenean, adineko mutilak bezala tratatu beharrean, nola infantilizatzen zaituen».

      ELI PAGOLA:

      «Bertsokide mutil batekin batera asko kantatu izan dut. Saioetan grazioso papera beti berak zeukan eta gure saio dinamikan beti zen nik bidea ireki eta berak errematatu, kolpea jo. Edo berdinetik berdinera hasten ginenean ere, ingurukoei edo elkarri harpa jotzen, berak beti grazia handiagoa egiten zuen, berak esandakoari barre gehiago egiten zioten, nahiz ez ziren beti bere bertsoak hobeak... Beti bera zen graziosoa. Eta ni, akonpañante».

      OIHANA BARTRA:

      «Emakume bertsolari bezala frustrazio gehien eragin didana, bai diskurtso aldetik bai praktikan, da sentitzea nik esaten dudanak ez daukala graziarik».

17.
GUTXIESPENA

      Orain dela hiru bat urte Elgoibarko Sallobente auzotik deitu zidaten, festetako bertso afarian kantatuko ote nuen. Libre nengoela eta baietz erantzun nien. Peñagarikanorekin joango ote nintzen. Baietz, pasatuko niola abisua. Hark baiezkoa eman eta bueltan deitu nien konfirmatzeko. Orduan, zenbat kobratzen genuen galdetu zidaten. 200 € kobratzen genituela, nik. Eta antolatzaileak: “200 bakoitzak?”. Banekien hamarkadak zeramatzatela bertso afari hura antolatzen, bertsolariek hortik gora kobratzen zutela. Baietz esan nion, 200na. Orduan antolatzaileak, zuzenean: “Eta Peña 200 €-ren truke eta zu gutxiagogatik?”. Ezetz esan nion. Nik Peñak adina kobratzen nuela. Eta orduan berak: “Eta Peñaren ordez zu bezalako beste neska gazte batekin etorriko bazina, merkeago?”. Ezetz esan nion, haserre. Eta berak: “Eske guk pentsatzen genuen ekartzea... bertsolari bat... eta gero zu... ba, neska... gaztea... herrikoa. Gogoratzen naiz erantzun niola: “Eta zer da, ezaugarri bakoitza 50 € gutxiago?”. Zenbat kobratzen genuen bazekiela eta eurek erabakitzeko esan nion. Azkenean Peña eta biok joan ginen eta 200na euro kobratu genituen.

      Zuzentzaile automatikoak gorriz markatzen du plazandre hitza. Akatsaren aurka kantatzen dugu.

      ONINTZA ENBEITA:

      «Handitan plazandrea izango nintzela esaten zidaten umetan bertso eskolako gizon zaharrek. Zer esan nahi zidaten? Ba, plazan akaso egingo nuela bertsotan, baina hortik gora ezingo nuela ezer lortu. Niretzat Bizkaiko finalera iristea edo 2009ko Nagusian finalerdietan ibili nintzen moduan ibiltzea, sekula eskura izango ez omen nuen zerbait lortzea izan zen. Plazandrea modurik despektiboenean deitzen zidaten gizon haiek ez didate inoiz zorionik eman, eta ez litzateke hain larria oso gertukoak ez balira».

      «Plazandrea hitza lehenengo aldiz adiera positiboan entzun nuenean 16 bat urte izango nituen. Bestela, inpresioa daukat plazandrea izatea andre txarra izatearekin lotu dela: neskazaharra izatearekin, ez-ama izatearekin, emakume desegokia izatearekin».

      «Orain dela hemezortzi urte Andoni Egañarekin eta Sebastian Lizasorekin batera Mungiara bertsotara joateko deitu zidaten. Nire lehen aldia zen haiekin kantatuko nuena eta ilusio handia neukan. Hurrengo egunean berriro deitu zidaten eta esan zidaten Bizkaian ez zegoela inor haiekin kantatzeko mailarik zeukanik eta ez joateko. Nire ordez nire osaba Jon Enbeita joan zen».

      «Askotan gertatu zait nik eraso modura edo desakreditazio modura bizi izan ditudan bertsoak txalotzea publikoak. Sentitzea nire alboko bertsolaria gainetik jartzen ari zaidala eta jendea horrekin gozatzen sumatzea».

      ELI PAGOLA:

      «Batez ere, saiatu naiz errukarri itxurarik ez ematen. Jendea urduri sentitzen bainuen ni kantuan hastean. Saio bat eduki eta ingurukoak lasaitzen ni ibili beharra ere! Familiakoak, lagunak... Neuk esan behar izaten nien haiei lasaitzeko, ondo egingo nuela. Eta amorratu egiten nintzen! Aldrebes behar luke! Zuek azaldu beharko didazue, ba, konfiantza! Txapelketan, batez ere, ikusten nuen jende asko... ez dakit nitaz erruki zen baina saio bat bukatu eta “Joe! Ze ondo! Eutsi diozu!” esaten zidaten. Eta nik pentsatzen nuen: Eutsiko ez diot ba!, ez? Bizitza erdia baino gehiago daramat bertsotan eta eutsiko ez diot ba! Bestela ez nintzatekeen aterako! Nik ez nuen konfiantza handirik sumatu nire bueltan, eta gogor papera hartu behar izan nuen: Ez naiz eroriko, hor egongo naiz. Eta jendeari hori erakutsi nahi izan diot, nahiz eta normala den bezala saioaren aurretik nerbioak dantzan izan».

      «Sarritan hartu izan dudan papera, gazteagoekin-eta, da: Ez da ezer pasatzen. Zerbait behar duzue? Ni hemen nago! Doinuak, lasai, badakizkit. Hau ez duzu nahi? Lasai, jarri beste bat... Euskarri papera hartu izan dut».

      NEREA IBARZABAL:

      «Ez dakit zenbateraino den kanpotik esan dizkidatenengatik, baina sentitzen dut neure buruarenganako etengabeko gutxiespen bat. Konstanteki galdetzen diot neure buruari zertarako deitu ote didaten, zer espero ote duten nigandik, zer rol esleitu nahi ote didaten: neska gazte xelebrearena? Neska gazte... Beti da neska gazte gehi beste zerbait, ezpada nitaz gain beste neska gazte bat ere badagoelako saioan. Asko nekatzen naiz. Azkeneko bi urteetan, normalean, neska gazte bakarra izan naiz saioetan eta beste denak BECeko pertsonak, eta horrek ez dit uzten nire paper horretatik irteten: alabaren figura konstante bat da saio horietan, baita gaietan ere. Ezin garatu neure burua eta garatu beharra gazte eta emakume guztien ahotsa».

      «18 urte ingururekin ez jaten hasi nintzen, argaltzen-argaltzen, eta bi urte behar izan nituen nire obsesioa mugara heltzen ari zela ohartzeko. Hilekoa galdu nuen. Eta nire buruari galdetu nion: Nola heldu naiz ni honaino? Unibertsitatera joan nintzenean klak egin nuen, Markinako giroarekin eten nuen eta fakultatean lagun feministekin topo egin nuen. Feminismora eraman ninduen erantzun bat bilatu nahiak: zergatik sentitu nuen momentu batean nire burua pixkanaka hiltzeko gogoa 18 urterekin. Berria-n praktiketan hasi nintzenean Markinako neska bat elkarrizketatu nuen, Amaia Lekunberri, gaur egun Argia-ko kazetaria. Lehenengo aldia zen neska euskaldun bat entzun nuena esaten: “Nik anorexia pasatu dut”. Berria-n esan nuen nik neska hori elkarrizketatu nahi nuela. Kontatu zidan: “Anorexia pasatu izan ez banu, ez nintzatekeen feminista izango”. Ispilu bat izan zen. Berriro jaten hasi nintzenean ordura arte ikusten ez nituen zapalkuntza asko bistaratu zitzaizkidan bat-batean. Ez naiz bereziki bertsopaper zalea izan, eta gogoan dut horri buruz idatzi nuela sorta bat. Arazo horri buruz kantatu nahi nuen garai hartan, etengabe. Eta orduan ohartu nintzen bertso munduko hainbat kide —emakumeak denak— leku beretik paseak zirela, gauza bera gertatu zitzaiela, eta ohartu nintzen gutxiespena egiturazkoa zela, eta lehenengo aldiz sentitu nuen emakumezko kideekin sarea egiteko beharra».

      «Batzuetan desagertu egin nahi izaten dut; aulkitik mikrofonora altxatzea ere ahalegina da askotan. Batzuetan hain gaizki pasatzen dut, batez ere pertsona batzuekin, ezen ez dut hor egon nahi, eta beldurra ematen dit, sentitzen dudalako irits daitekeela momentua Ez da kasualitatea-n bakarrik egon nahiko dudana, edo nire belaunaldiko gazteak dauden saioetan. Gizon helduekin sortzen zait deserosotasun hori, eta asko jartzen naute haiekin. Nire buruari galdetzen diot: Zer egingo dut? Ez daukat gogorik zaharrari kolpeka erantzuten dion gaztea izateko, ez dut behetik gora kantatu nahi etengabe miresmena performatuz..., baina ez dudanez nire burua euren maila berean kokatzen ez naiz kapaza berdinetik berdinerako elkarrizketa orekatu bat mantentzeko».

      «Eskertuko nituzke erronkak gaien aldetik, galdetu diezadatela politikaz, ekonomiaz, munduaz, gerraz, edozer gauzaz. Uste dut gauza askotan formatuta nagoela eta banaizela gai esateko, baina inoiz ez didate Siriaz edo Mediterraneoko sarraskiaz galdetzen».

      ANE LABAKA:

      «Aitak tarteka transmititu izan dit gustatuko litzaiokeela ni bestelako bertsolaria izatea; eskolartekoan despuntatu, gazte sariketak irabazi, Gipuzkoakoan aurrenekotik ondo aritu... ibilbidea egingo lukeena. Kontrara, amak baloratu izan dit —txapelketak nahi nuen emaitzarik eman ezta ere— beste bide batzuk probatu izana, nire proiektuak sortu izana, bertsotan jarraitzeko bestelako moduak topatu izana. Etxean bi alde horiek sumatzen ditut, eta txapelketan izena emateko momentua iritsitakoan zalantzak neuzkala esan nienean aitak segituan esan zidan “egiten ari zaren guztiaren osagarri izan daiteke eta niri gustatuko litzaidake ateratzea”; amak, aldiz, nire buruaren zaintzan jarri zuen ardura, aurrekoetan gaizki pasatzen ikusi nauelako. Nik uste, aitak gehiago nahi duela; baloratzen du egiten dudana, baina gehiago kostatzen zaio espero zuen bidetik edo bertsolaritza ulertzeko ohiko modutik kanpoko nire lana balioztatzea: Bertsolaritzaren bilakaera genero ikuspegitik infografia egiten aritzea, Erradikalak gara-ren balioa ulertzea... kosta zitzaion pixka bat. Bada nolabait, “oso ondo dago, baina egin bertsotan”. Ikusten du egin dudan bidea ez dela ohikoa izan, beste zidor batzuk probatzen ari naizela, eta ez dakit ba. Ama nire lasaitasunak gehiago arduratzen du. Kontua da, bi alde horiek nire baitan dauzkadala integratuta».

      «Gizonezko bertsolari batzuekin ez naiz parez pareko harremanean sentitzen, gehienetan neska gaztearen roletik kantatu dut haiekin eta hala tratatu naute bai oholtzan bai oholtzatik kanpo. Ez naiz haietako bat, saio jakin batean hor egotea tokatu zaion norbait baizik. Ez dut sumatzen interesik niganako eta zaila egiten zait kokatzea».

      «Gai jartzaileek ez dizkidate normalean prestigiozko ariketak jartzen (bakarka, atzekoei...), ez bada feminismoari buruz kantatzeko. Horretan izan dezaket autoritate pixka bat, bestelakoan hutsuneak betetzen aritu naiz; igartzen duzu gai jartzaileak gai jakin bat edo ariketa jakin bat jarri nahi dizkiola bertsolari jakin bati, harentzat prestatu dituela, eta gero badaudela beste gai batzuk... soberakoak-edo, egun horretan zuri egokitu zaizkizunak».

      OIHANA BARTRA:

      «Antolatzaile batzuen aldetik gutxietsia sentitu izan naiz, ia-ia eskerrak eman behar banizkie bezala deitu izanagatik. Esan izan didate: “Nahi ditugu puntako bat eta zu”».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Antolatzaile batek deitzen didanean nik beti pentsatzen dut ni entzun nahi nautelako deitzen didatela. Behin gertatu zitzaidan egoera bat antolatzaile batekin, nahiko kuriosoa. Whatsapp bat idatzi zidaten bertsotara joateko; erantzun nuen iluntzean, eta esan zidaten bi emakume nahi zituztela eta whatsapp kolektibo bat bidali zutela eta ni baino lehenago erantzun zuela beste batek eta haren erantzunaren arabera esango zidatela baietz ala ezetz».

17.1.
GUTXIESPEN EKONOMIKOA?
(TARIFAK ETA AUTOTARIFAK)

      Modu agerikoan edo estalian, zuzenean edo zeharka, kontzienteki edo oharkabean, gutxiespena eta desautorizazioa bizi dituzte emakume bertsolariek. “Oso gauza desberdinak dira prezioa eta balioa berez, baina batzuetan elkarri lotuta datoz edo elkarrekin nahasten ditugu”, idatzi zuen Oihana Iguaranek “Prezioa eta balioa” artikuluan. Batetik, kultura erdigunean ez jartzeak dakarren prekarizazioa legoke eta, bestetik, genero arrazoiak direla medio, prekarizazio horren baitan emakume kulturgileek pairatzen duten bigarren azpiratzea. Ontzat ematen da bertso munduan ez dela soldata arrakalarik existitzen, baina interesgarria litzateke aztertzea nola banatzen diren sosak bertso saioetan: Lankuko kategorietan non kokatzen duen bertsolari bakoitzak bere burua[8], Lankutik kanpo antolatzen diren saioen kontratazioan[9] nola eragiten duen sexu-genero sistemak, ondoen eta okerren ordaindutako saioetan genero bereizketarik baden, bertsolarien lan baldintzek nola eragiten duten gizonengan eta emakumeengan, eta abar. Egintzat jotzen dugu guztiok maila berean, berdin prestatuta gaudela gure balio ekonomikoa kudeatzeko, baina argi dago ezetz, eta genero arrazoiak ere badira tartean.

      JONE URIA:

      «Ni, 2009ko Txapelketa Nagusiaz geroztik B kategorian nago. Egia da, noizean behin, pentsatu izan dudala eta proposatu izan didatela A-ra igotzea, baina ez diot inoiz beste munduko garrantzirik eman. Ziur aski da plazako jarduna nire diru iturri nagusi gisa inoiz ikusi ez dudalako. Nik bertsotan ez dut inoiz diruarengatik egin. Askotan pentsatu izan dut doan ere joango nintzatekeela saio gehienetara. Horrek ez du esan nahi uste dudanik lan baldintza horiek hobetu behar ez direnik, eta bertsogintzatik bizi nahi dutenen larruan jarri izan ez naizenik. Nire kasua hori balitz (edo noizbait izango bada), ez dut uste zalantzarik egingo nukeenik neure burua A mailara igotzeko. Beharbada, bestela ere egingo dut, baina kezken artean ez da nire lehentasuna une honetan. Edozein kasutan, A, B zein C kategorian egonik ere, uste dut lan baldintzak eta bizimodua ez direla bereziki duinak. Ez da batere lan egonkorra, eta nola funtzionatzen duen ondo ez dakigun merkatu baten menpekoa izateaz gain, autonomoen lan baldintzak ez dira onak. Bajak direla, kotizazioa dela..., esango nuke lan baldintza ez-duinek emakumeoi are gehiago eragiten digutela kalterako. Uste dut, alde horretatik, zer hausnartu eta zer hobetu badaukagula bai bertso munduan, bai eta, orokorrean, kulturan ere».

      OIHANA IGUARAN:

      «Ni 2015eko Gipuzkoako Txapelketaren ostean plazaratu nintzen. Oraindik plazarako deiak jasotzen hasi gabe nengoela, Amaia Agirrek esan zidan Lankura deitzeko eta tarifa aldatzeko. Nik ez nekien tarifen kontua zer zen. Amaiak esan zidan deitzeko lasai, ezagutzeko Lankukoak, oso jatorrak zirela eta gustura esplikatuko zidatela. Niri lotsa handia ematen zidan. Ziurrenik aurreko udan egingo nuen lehen saioa Lankutik, eta gogoan dut 70 € inguru jaso nituela saioagatik. C tarifari dagozkionak, nonbait. Nik ez nuen C tarifan egotea erabaki, ez nekien tarifarik zegoenik ere. Susmoa dut orain ere jende gutxik duela horren berri. Niri Amaiak azaldu zidan eta esan zidan finalaurrekoetan bere ustez B-n egon beharko nukeela eta finalera sartuta dudarik ez zuela. Nik azalpen horretan “justifikatutzat” ikusi nuen B tarifa, irabazi banu bezala. Ez nekien norberak aukera zezakeenik non egon. Amaiari esan nion lotsa ematen zidala hori eskatzeak eta galdetu zidan ea berak esatea nahi nuen. Segituan deituko zuela. Nik galdetzeko eskatu nion eta hamar minutura deitu zidan esanez egina zegoela, zentzuzkoa iruditu zitzaiela eta B tarifan nengoela geroztik. Orain uste dut dei hori niri zegokidala, baina eskertu egin nuen Amaiaren jarrera, hilabeteak pasatu baitziren Lankurekin harremanetan hasterako eta elkar ezagutzerako».

      «Geroztik plaza eta saio mordoxka egin dut, B tarifan. Kontratazio zuzeneko saioetan ere anekdota bat baino gehiago pilatu dut denbora horretan, zenbat eskatu zitekeen/behar zen ez jakitetik zegokidana eskatzera ez ausartzeraino. Onartzen dut, normalean, kopurua zehazteko ardura bertsokideari (orokorrean eskarmentatuago, zaharrago, gizonago) uzten niola (eta ez da nire joera, ni nire ardurak soinean hartzekoa naiz, baina dirua negoziatzeko ez naiz ahaldundua sentitu duela gutxi arte). Antolatzaileak zenbat behar dugun galdetu eta bertsokideak erantzun zain isilik geratzetik niri gutxiago ordaindu didatela konturatzerainoko anekdotak ditut. Gogoan dut festa batzorde bateko gazteek deitu zidatela behin bertso poteoan kantatzeko. Gizonezko bertsolari bati eta bioi deitu ziguten, ea libre geunden, eta baiezkoa esan nienean, ez zeukatela diru askorik, ea zenbat behar genuen, saiatuko zirela iristen. Ez dakit zenbat esango nien, baina seguruenik 150 € izango nituen buruan eta badakit esan niela joango nintzela eta gero zeukaten kopuruarekin konponduko ginela. Antzeko elkarrizketa izango zuten noski, bertsokidearekin. Joan ginen, kantatu genuen eta amaitzean lokalera joan ginen kontuak egitera. Bi gutun-azal zeuzkaten bakoitza izen batekin eta azalpenak ematen hasi ziren ahal zutena bildu zutela eta bazekitela gehiago behar zela baina horretara iritsi zirela eta horregatik prestatu zutela gizonezkoaren gutun-azala 150 €-rekin (“esan zenigun bezala”) eta nirea 100 €-rekin. Elkarri begira harrituta geratu ginen biok. Kideak dirua nirekin banatzeko keinua egin zuen, nik esan nien normalean berdin kobratzen dugula, gazteak lotsatu egin ziren, ez zekiten zer egin, eta esan genien lasai egoteko, gero moldatuko ginela gure artean baina jakin zezaten hurrengo baterako».

      «Besteen kopuru bera kobratu dudanetan, batez ere saio ezagun, handi eta kontsakratuetan, nire poz eta ilusioa ezkutatzeko beharra sentitu dut, behin kopuru eder hori jasota; ohituta nengoela adierazteko premia (bestela jaitsi egingo zidaten beldurra banu bezala, aurreko bizipenengatik). Segituan ohartu nintzen, gainera, diru gutxiagorengatik saio bat onartzen genuen bakoitzean, saioen balioa merkatzen ari ginela askoren begietara. Batetik, sentitzen nuen etorkizunean bertsogintzari kalte egitea zela eta, zeharka, baita eskualdeko bertsolari onei konpetentzia desleiala egitea ere. Zentzu horretan bidelagun izan dut bertso eskolako mutil bat, txapelketan puntaraino iritsi ez arren jendeak gustuko hartu eta plazan hasi zelako nirekin batera. Urte hartan eskualdeko jaialdietarako deitu gintuzten eta inguruko beste saio dezentetarako ere bai. Elkarrekin gaia atera izan genuenetan, konturatzen nintzen berak erraz eskatzen zuela guri ondo ordaindua iruditzen zitzaigun 150 €-ko tarifa (ordura arte ia beti doan kantatu izan genuen). Eskatu beharra zegoela, bazegokigula, berarekin hasi nintzen sinesten. Gero, bertsolarien artean gaia ateratzen zenetan, ikasten joan nintzen 200 € esan behar genuela, bestela gure inguruko saioetan 50 € gutxiagoko ordaina ari ginela normalizatzen. Ahalegin kontziente bat egin behar izan dut kopuru hori eskatzeko, totelik gabe esateko entseatuz, neure burua eska dezakedala konbentzituz. Ariketa zaila izan da eta da niretzat. Eta harridura eta inbidiaz ikusten dut nire kide gizonezkoak zein azkar barneratu zuen hori bera. Bi urte geroago, harrituta galdetu zidan: “Nola B tarifan hagoela?, ez haiz A-ra pasatu?, nik dudarik gabe eskatuko niken, badagokin!”».

      «Hasieran diru asko iruditzen zitzaizkigun gutun-azal haiek urte amaieran balantzan jartzean, ohartu nintzen urte osoko ibilera, plazan aritzeko albora utzi beharreko guztia, ibiltzearen gastuak eta urteko ongintzako saioak (edo ordaindu gabeak) berdintzeko, behar zirela, gutxienez, 200 € plaza normaletan. Ibilian ikasten diren gauzak. Eta hala ere, ez nintzen A-ra pasatzeko gai sentitzen».

      «Neure burua bertsolari identifikatzen hasita, plazako lana errealitate bat izanda, lehen balorazio eta planteamenduak sortu ziren. Autonomo egin? Beste lanetan gehiago saiatu eta plazak mugatu? Nik, plazan, ahal bezainbeste saiatu nahi nuen, gustuko nuelako eta dudalako. Baina nire saioko ordainak ez zidan ematen autonomo tarifa ordaintzeko adina. Orduan, A-ra pasatzeko esaten zidaten gertukoenek (eta tarifen sistema nirekin batera ikasi zutenek). Nik ez nuen neure burua A-ra pasatzeko gai ikusten, BECeko jendea dagoelako A-n, sekulako ibilbidea egin dutenak, lorpenez betetako bidea dutenak atzean; nola jarriko naiz ni horien parean? Orduan neure buruari esan nion Txapelketa Nagusia iristear zela eta bigarren finalaurrekora iristen banintzen (orduan zaila ikusten nuen, eta BECera sartzea ia ezinezko) izan nintekeela A. Iritsi nintzen, baina azken saioa gaizki bukatu nuen, beste gorabehera asko nituen kudeatzeko eta ez nuen A-rako pausoa eman. Txapelketan zalantzan jartzera iritsi nintzen bertsolari nintzen edo ez, nire buruari aurrez jarritako sailkapen mugak gainditu arren kontrako epaia sentitu nuelako inguruan. Eta oraindik horri buelta eman nahian nabil, batzuetan indartsu eta beste batzuetan nekez».

      «Denbora, elkarrizketa asko eta babesa behar izan dut A-ra pasa nazaten eskatzeko. Pixkanaka egin dudala uste dut. Nire buruan eliteko bertsolari diren horietako batzuk oraindik B-n daudela edo zeudela jakiteak sentiarazten zidan harrokeria edo errespetu falta zela A-ra pasatzea. Erabakia hartu eta gero ere kezkatu nau: Zer pentsatuko dute puntako A horiek? Iritsi eta nire burua elitetzat izenda dezakedala? Lan bat lehenengo aldiz A tarifan kobratzea eskatu nuen erakunde batek eskatua zelako eta sekulako aurrekontua zuela jabetu ginelako. Lankuko arduradun batekin horretaz hizketan gindoazen kotxe berean gizon bertsolari bat eta hirurok. Esan genion aurrekontuan eskatzeko lasai justua zena, dirua bazela-eta. Berak baietz, eta tarifez ari ginela, dirua bazegoenez nik esan nion arazorik sortuko ez banuen nahiago nuela lan hura A tarifan kobratu. Eta gizon bertsolariak atzera begira: “Nola, ez zarela A-ra pasatu oraindik?”. Eta ez zen harridura soila, zen kezka. Lankuko arduradunak gehitu zuen inork ez duela nire izena tarifa merkeagoagatik eskatzen eta pasatzeko A-ra, ez zidala plaza kopuruan eragingo. Nik hori banekien, nire kezka ez zen plaza kopurua, merezimendu kontua baizik. Galdetu nion ea ni bezalako zenbat zeuden A-n. Izen zehatz batzuez galdetu nion eta, haietako batzuk B-n zeudela jakitean, sentiarazi zidan nik ezin nuela A-n egon, errespetu falta zela sekulako ibilbidea zeramaten haiekiko (nik elitekotzat izanagatik B-n zeuden 4tik 3 emakumeak ziren). Berriz ere ordaina eta aintza, lotuta. Neure burua A-kotzat hartu ezinak eraman nau B-n egotera. Eta azkenean erabaki dut buelta ematea: merezimenduaren ondorio izan baino, apustutzat hartzea. Alegia, ni bertsolaritza lehen lerroan jartzeko prest nago, profesionalki lantzeko gogoa dut eta horretan sakontzeko A tarifan jartzea komeni zait (esaterako, autonomo egiteko). Beraz, A tarifan nago bertsotan onena ematera iristeko. Ez bide hori egin dudalako, baizik bide hori egiteko».

      «Ez da kasualitatea Ez da kasualitatea saio baten ostean sortu izana eztabaida hau, eta han hitz egindako kontuen ostean hartu izana A-ra pasatzeko erabakia (erabakia hartua nuen, baina norbaiten baimen edo autorizazioaren zain nengoen). Saio osteko astelehenera arte itxaron nuen eta Lankura deitu nuen aldaketa egiteko. Aurrez banekien Lankun animatu egingo nindutela eta alde horretatik erosoa izan zen, arazorik ez. Orain A tarifan egiten ditut saio ofizialak, baina onartzen dut kosta egiten zaidala BECeko jendearen aurrean hori justifikatzea (inork arrazoirik eskatzen ez duen arren, nik azaldu beharra sentitzen dut). Hori da orain desaktibatu behar dudana. Ordainak egiten badu aintza, nik bertsoari ematen diodan garrantzia eta dedikazioagatik, neure buruari bertsolari aintza zor diodalako, ordaina opa diot».

      MIREN AMURIZA:

      «2016ko uda ostean-edo proposatu zidaten A-ra pasatzeko. Alde batetik, saio kopuru dezentea neukalako eta, bestetik, distantziagatik; Euskal Herri osoan nenbilelako kantari, eta B-ko tarifa murritza zelako bidai gastuak kontuan hartuta. Hala ere, ez nion neure buruari tarifaz aldatzeko zilegitasunik ematen, maila aldetik, batez ere. Plazako errendimenduagatik baino gehiago, txapelketako emaitzengatik kuestionatzen nuen neure burua, aurreko Bizkaikoan eta Euskal Herrikoan ez bainuen mailarik eman. Beraz, momentu hartan ez nion neure buruari igotzeko baimenik eman. 2017ko Txapelketa Nagusia igarotakoan bai, eta A-ra pasa nintzen. Egia esanda, garai hartan nire diru sarrera gehienak nahiko prekarioak ziren eta alor batzuetan nolabait inbertitzen nuena orekatzeko, beste batzuetan soldata duindu beharra neukala ikusten nuen. Txapelketako emaitza okerragoa izan balitz, nire bertso maila berbera izanagatik ere, ez nuen pausoa emango. Kontraesan bat izango zen, uste baitut txapelketa ezin dela izan balio eskala horretan kokatzeko aitortzen dugun neurgailu bakarra. Hori, Lankuko saioei dagokienez, baina kontratazio zuzeneko beste hainbat saiotan ere (batez ere herrigintzari, euskalgintzari... lotutakoetan) kontraesan handiak bizi izan ditut. Militantzia moduan ulertu izan dut beti nire bertsolari jardunaren parte bat, eta dirua eskatzeko konplexu handiak izan ditut. Eskaintza ez-duinak egin izan dizkidatenean, askotan pentsatu izan dut gure jarduna (saioaz beraz gain, joan-etorriak eta horretarako hartzen dugun denbora) ez dela behar bezala baloratzen, baina ez naiz inoiz ausartu ezer esaten. Nik uste, bi konplexuri buruz hausnartu behar genukeela, batetik, bertsolari bakoitzak, banaka, zergatik sentitzen duen ordain duina eskatzeko erreparoa eta, bestetik, aldaketa egin dugunok eta A-ra pasa garenok zergatik sentitzen dugun hala aitortzeko erreparoa. Gauza askori buruz berba egin dugu gure artean, baina diruari buruz, esplizituki, gutxitan. Kolektibo moduan ere zer pentsatua eman behar liguke».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Gauza inportante bi nahasten dira diruaren kontu honetan; batetik, gure umiltasun patriarkala eta, bestetik, “kultura, herriarentzat” leloaren izenean esan zaizkigun egia erdiak. Lehenengoari lotuta, asko kosta zaigu geure buruari bertsolariak garela onartzea. Horrek, nahitaez, kobratu dugun dirua baldintzatu du. Ni ez banaiz bertsolari sentitzen, ez badut neure burua besteen parean ikusten, nola aitortuko diot neure buruari prezio duin bat? Zaila da. Dena dago lotuta. Mila aldiz debalde kantatutako herri batetik deitu zidaten behin. Orain dirua zutela eta joateko. Nirekin batera gizonezko bertsolari kontsakratu batek kantatu zuen. Nirea zenbat zen galdetu zidatenean, “bestearena adina” erantzun nuen. Ezetz esan zidaten. Hain eman zidan amorru handia, ez nuen eman zidatena ere hartu. Ez al didazue zeuek esan dirua dagoela? Debaldekoak errespetu gutxi du. Lankuko A mailara pasatzeko, mila aldiz pentsatu nuen. Azkenean, iaz, inguruko bertsolari lagunen eta Lankuren beraren bultzadaz egin nuen. Bada, txapela irabazi nuenean, lasaitasuna hartu nuen, erabakiak zentzua momentu horretan hartu izan balu bezala. Bestela zerbait lapurtzen ariko banintz bezala. 20 urte baino gehiago da plazan hasi nintzela, eta hala ere, txapelak eman dit zilegitasuna neure ispiluaren aurrean. Herrialdeko txapeldun izan gabe edo Txapelketa Nagusiko finalera sailkatu gabe A mailara pasatu diren gehienak gizonak dira. Neskok, plaza kopuru handia egin arren, mila buelta eman dizkiogu, eta nire ustez geure buruari aitortu ez diogun zilegitasun horrek eragiten du hori. Bigarren auziari dagokionez, kultura herriarentzat da diogu. Kontua da inork ez duela kultur teknikariaren soldata zalantzan jartzen, edo irakaslearena. Eta irakaslea ere, herriarentzat ari da. Gauza bat da kultura herriarena izatea eta beste bat, nik nire eguneroko lanean irabazten dudan dirua asteburuan bertso saioetarako bidean gastatzea».

      NEREA IBARZABAL:

      «Autonomo egin naizen arte, lotsagarriki gutxi begiratu izan diot diruari. Ez begiratu, ez berbalizatu, ez galdetu antolatzaileei, ez nire lanari preziorik jarri. Aparte zihoan gauza bat bezala bizi izan dut, parte artistikoari bakarrik begiratu izan diot, ez dut lanaren kontzientziarik izan: sartutako orduena, bidaiena, bideko arriskuena... Oraindik badugu artista langilea dela sinesteko zailtasuna, eta hortik ere badator diruarekiko harreman kontraesanezkoa, ziur asko. Neure fakturak egiten hasi naizenean hasi naiz diruari begiratzen. C kategorian nengoenean, Lankukoek deitu izan ez balidate Bizkaiko finalaren ostean B-ra igotzeko, neuk ez nukeen eskatuko. Prezioa apur bat igotzeak nire autoexijentzia eta neure buruarekiko ziurtasuna ere igo egin zituela iruditzen zait. Informazio falta neukan, uste bainuen txapelketako merituek erabakitzen zutela bakoitzaren katxea, eta ez norberak. Iaz ikusi nuen zein bertsolari dagoen maila bakoitzean eta sinetsi ezinda geratu nintzen: A-n Maialen Lujanbio eta Uxue Alberdi baino ez ziren emakumeak (gerora igo dira beste batzuk). Bi baino ez, plazetan geratu gabe dabiltzanean beste hainbat mordoan. Hor ulertu nuen katxearen igoera norberaren erabakiaren baitan utzita, emakumeok galtzen irteten garela. Eta minduta sentitu nintzen, azken urte guztiotan euskal herrietako antolatzaile guztiei eman diegun mezu inplizitua izan delako neska guztiak merkeagoak dira, Maialen (edo Uxue) ez badira. Ez dakit zentzurik baduen mailaketak berak, ulertzen dut bakoitzak zehaztu dezakeela zenbategatik joateko prest dagoen, baina katalogo horrek berak izutu egin ninduen ni. Lankutik kanpo egiten diren bertso saioetan bertsolari guztiei kopuru bera ordaintzen zaie, baina Lankutik egitean —berez askoz ere garbiagoa eta seguruagoa denean hainbat zentzutan—, prezio diferentzia egiten da. Ez dakit zein den konponbide zehatza, baina neure burua A-ra igotzekotan eta erabakiarekin ziur sentitzeko, edo Euskal Herriko finalean sartzen naiz, edo emakume bertsolari gehiagorekin batera pasatuko naiz gora, nire erreferente eta antzeko sentitzen ditudan horiekin. Nahikoa egurtzen dut neure burua, gainera pentsatuz esan dezaketela: “Honek zer uste du dela, A-n egoteko”».

[8] Lanku (www.lanku.eus) Bertsozale Elkarteko enpresa da, bertsolarien kontratazioaz arduratzen dena. Bertan, bertsolariak hiru kategoriatan banatuta daude, prezioaren arabera. Bertsolarien esku dago haien burua zein kategoriatan kokatuko duten erabakitzea eta, beraz, saio bakoitzeko izango duten ordainsaria finkatzea. Bertsolari berriak C mailatik abiatzen dira eta plazan egindako jauzien arabera proposatu ohi zaie, Lankutik bertatik, kategoriaz igotzea. Badira hainbat lege ez idatzi (iraganeko irizpideetatik datozenak, orain dela zenbait urtera arte bertsolariak txapelketan lorturiko emaitzen arabera sailkatzen baitziren A, B eta C kategorietan) bertsolariak haien burua txapelketan lortutako postuaren arabera sailkatzera daramatzatenak.

            Hauek dira bertsolarien diru sariak saioko:

                 A maila. Gordina: 196,13 €. Garbia: 154.16 €.

                 B maila. Gordina: 151,67 €. Garbia: 119,21 €.

                 C maila. Gordina: 98,36 €. Garbia: 77,31 €.

            Autonomoak

                 A maila: 263,24 € - PFEZ

                 B maila: 204,42 € - PFEZ

                 C maila: 133,83 € - PFEZ

            A kategorian 31 bertsolari daude, 26 gizon eta 5 emakume —horietatik 3, 2018tik— (emakumeak, % 16,13).

            B kategorian 72 bertsolari daude, 54 gizon eta 19 emakume (emakumeak, % 26,39).

            C kategorian 129 bertsolari daude, 99 gizon eta 30 emakume (emakumeak, % 23,26).

[9] Lankutik kanpo, zuzeneko kontratazio bidez antolatzen da bost saiotik lau. Kasu horietan bertsolariak berak negoziatzen du bere tarifa.

18.
NORBERAREN BURUA
ERREAKZIOZ ERAIKITZEA

      Danele Sarriugartek Eider Rodriguezi Hitzen Uberan-erako egindako elkarrizketa batean (2018) hau zioen oreretarrak: “Zer espero dute emakumezko idazle batengandik? Gordina izatea. Hori da modua, bestseller-etik aparte geratzen den literatur sistematxo txiki horretan peaje hori ordaindu behar bagenu bezala. Erreakzio bat da, azkenean idatzi behar dugu ama abandonatzaileei buruz, destroia den jendeari buruz, zergatik eta gugandik espero dutelako pastelak egitea, ulerberak izatea eternalki eta inolako aurreiritzirik gabe, eta lañoak izatea, eta light. Uste dut hori baino askoz gehiago daukagula emateko”. Norberaren bertsokera, portaera, janzkera... erreakzioz eraikitzea bestetasunaren sintoma da sarri.

      OIHANA BARTRA:

      «Naizena baino axolagabeagoa, makarragoa dirudit bertsotan. Izan, askoz exijenteagoa naiz. Erakusten dudana baino sentiberagoa ere banaiz, autozentsuratu egiten dut sentiberatasuna. Modu kontzientean saihesten dut sentimentalismotzat, goxoegitzat jo daitekeen guztia. Badakit emakume izateagatik aurresuposatu egiten zaidala, eta uko egiten diot».

      ALAIA MARTIN:

      «Aurrez inondik ezagutzen ez ninduten entzuleek normalean neskatxa gazte gisa deskodetu izan naute, eta testuinguru horietan ohi baino garagardo bat gehiago edaten saiatu naizela uste dut, eta botila muturretik. Uste dut itxuragatik batek baino gehiagok pentsatuko zuela talentu aldetik nabarmentzeko inongo asmorik gabe nindoala saiora, nire lekua zentrala ez dela baneki bezala. Kasu horiek ez zaizkit bortitzak egin, itzaltxo horretan eroso sentitu izan naiz, eta saiatu izan naiz sentipenok detektatutakoan, barne ariketa egiten saioa hasi aurretik eta pisu eta ardura handiagoa hartzen saioan, sentipen hori iraultzeko. Nola? Bertsotan neu hasita, jaialdien kasuan lehen aulkian eserita...».

      OIHANA IGUARAN:

      «Parranda giroko gai gutxi jarri izan dizkidate. Heldu eta arduratsutzat hartu ninduten hasieratik, nik ez dut izan desfasatu erregistrorik sekula. Batzuetan neuk atera izan dut, nahita, bai gugandik espero dena puskatze aldera, bai posibilitate hipotetikoak irekitze aldera. Sentitu dut kontsideratzen nautela heterosexual; hor ere hasieran puskatzera edo duda sortzera jotzen nuen baina gero izan nituen nire kontraesanak, sentitzen nuen sobran zegoela egiten ari nintzen joko hori. Gogoa ematen zidan, nola nik ezer esan gabe heterotzat jotzen ninduten, duda hori sortzeko, baina gero ikusten nuen ez zeukala zentzu handirik».

      «Erraietakoa naiz, eta gardena, sentitzen dudana adieraztekoa, baina bertsotan ari naizenean intimitatearen atea eta sentimenduena... itxi egiten ditut askotan. Batzuetan nahita eta beste batzuetan superbibentziaz».

      ANE LABAKA:

      «Kezkatu izan nau oholtzan ematen nuen kanpo irudiaren —bai ahotsez, bai gorputzez— eta nire nortasunaren artean zegoen aldeak. Nintzena baino askoz seguruago agertzen nintzen jende aurrera. Distortsio handia zegoen plazako irudiaren eta etxean naizen tremendista dramaqueen-aren artean. Bertsolari gisa bakarrik ezagutzen ninduen jendea harritu egiten zen nire zaurgarritasunarekin. Distortsioa eta talka zegoen ni intimoaren eta publikoaren artean. Azken urteetan ari naiz neure buruari baimena ematen Ane zaurgarriago hori ere oholtzara eramateko. Segurtasun irudiaren eraikuntza bertso eskolako mutilen aurrean nik ere banezakeela demostratu nahi izatetik ere badator. Haiek bezain segurua izan nintekeela erakutsi nahi nien. Bertsolaritza segurtasuna transmititzearekin lotzen nuen umetatik, eta nire mezua beti zen hemen nago ni».

      «Nire ahotsarekiko harremana aldatuz joan da zaurgarritasuna eta segurtasuna bizitzeko moduak aldatu ahala. Plazan deseroso sentitzen nintzenetan ahotsaren atzean ezkutatzen nintzen. Zenbat eta izutuago, orduan eta segurtasun handiagoa proiektatu nahi. Ahots ozenaren atzean gordetzen nuen traba egiten zidan guztia, beldurtzen ninduen guztia. Ia builaka kantatu izan dut batzuetan. Plazan beste era batera egotera ausartu naizenean, ahotsa gorputzarekin batera moldatu zait. Beste era batera erregulatzen dut, ez dut hain ozen, hain ziur, hain modu indartsuan eta etenean kantatzeko premiarik sentitzen orain».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Bertsotan friboloagoa eta azalekoagoa naiz egunerokoan baino. Uste dut inteligenteagoa eta kultuagoa naizela bertsotan ematen dudana baino. Bertsotan ematen dudan irudia izan daiteke lodi alaiarena; egunerokoan zorrotzagoa eta serioagoa naiz. Maitasunarekiko gogorrago agertzen naiz bertsotan, gutxi inporta balit bezala. Amatasunaren gaiak ere buruhauste gehiago ematen dizkit egunerokoan oholtzan adierazten dudana baino. Ahultasuna estaltzera jo dut bertsotan, mina ematen didaten gaiak edo zaurgarri bihurtzen nautenak saihesteko tresnak garatu ditut».

19.
DESAUTORIZAZIOA

      Mira Schor artista, kritikari eta arte irakasleak “Autoritatea eta ikasketa” artikuluan unibertsitateko irakasleen genero abusuak bistaratu eta akademiaren barnean gertatzen diren botere harremanak eta sexualitatearen erabilera salatu zituen. Gizonezko irakasleen eta emakumezko ikasle gazteen arteko harremanetan jarri zuen fokua, jazarpen sexual argienetatik hasi eta autoritate transferentziaren promesa lanbrotsuagoetara bidean gertatzen den guztian. Faltan duten boterea eskuratu nahi duten ikasle gazte anbiziotsuen eta boterea izan baduten edo, Schorren hitzetan “artearen mikrokosmos instituzionalizatuaren barruan botere irudia duten” gizonen arteko desberdinkeriazko tratuan. Beren talentuagatik baino gehiago erakargarritasun erotikoagatik baloratuago diren neska gazte artisten azpirakuntza egoera perbertsoa azaleratu eta maisuaren inpunitateaz eta botereari eusteko mekanismoez gogoetatu zuen, irakaskuntza gardenerako desartikulatu beharreko autoritate eta kanon maskulinoen boterekeria naturalizatua azpikoz gora jarriz.

      Bertsolaritzaren esparruan belaunaldi batetik bestera eta gizonengandik emakumeenganako autoritate transferentziarik baden, zein moldetan egiten den edo ez den egiten... aztergai ezinbestekoa da. 2017ko Txapelketa Nagusiko finala inoizko zaharrena —eta azken urteetan bezain maskulinoa— izateak, atzetik bultzaka datorren belaunaldia sekula baino feminizatuagoa denean, zer pentsatua eman behar liguke. Erreleboarekin kezkatuta daudela aditu izan dugu finalista batzuen ahotik. Erreleboa badago: autorizatzea falta da.

      OIHANA IGUARAN:

      «Gizon entzun eta puntako bertsolari guztiak datozkit burura, eta kasik Maialen bera ere bai. Baina esaten dut: Ez. Gizon da autoritatea. Autoritate irudi handi hori. Ez naiz gizon bertsolari guztiekin berdin sentitzen. Orokorrean, plazan hasi nintzenetik onartua eta babestua sentitu izan naiz. Bultzatzeko moduan batzuetan sentitu izan dut tratatu nautela aitakeriaz. Amorrazioa ematen didan zerbait da hierarkia. Eta horrekin lotuta dago... noren aprobazioa inporta zaidan. Eta ohartzen naiz gizonen aprobazioak inporta didala, puntako gizonen aprobazioak. Eta Maialenenak. Maialenen autoritatea gizonenaren gainetik dago niretzat. Gazteenak, neskenak... ohartzen naiz ez dudala onespen hori bilatzen, aldez aurretik baneuka bezala».

      «Badira plaza batzuk zorrotz fama dutenak: Aiakoa, Ereñotzukoa, Altzokoa... Plaza horietara bereziki joaten naiz aitorpen bila. Eta egia da aitorpen hori nahiko maskulinoa dela. Oro har, ondo funtzionatu izan dut plaza horietan, baina nolako amorrazioa eman zidan aurten Aian... Trabatu egin nintzen eta jendeak nirekin batera kantatu zuen. Sentitu nuen ai, gaixoa: lagunduko dizugu. Txalorik jo izan ez balidate baino askoz okerrago sentitu nintzen, berriro ere bertsolari kategoriatik neska kategoriara jaitsi izan banindute bezala. Txalorik jotzen ez badidate bertso batean, pentsatzen dut hurrengoan irabaziko ditut. Baina erruki moduko horrek, beraien laguntzaren behar sentsazio horrek... “Jendeak babestu zaitu” esan zidaten kideek, eta nik pentsatu, baina hori da arazoa, ez naute babestu behar, eskatu egin behar didate».

      «Txapelketak egiten gaitu autore».

      «Antolatzaileekiko harremana asko aldatzen da bertsokidearen arabera. Bestea bada autoritatea ni ez naiz existitzen. Bertsolari jakin bat datorkit burura. Anfitrioi rola hartzen du: bera joaten da galdezka antolatzaileengana, berak ezagutzen ditu normalean... Esperientzia kontua ere bada. Besteak ezagutzen duen esparru batera bazoaz, bestea da etxean dagoena eta zu gonbidatua zara, berak gidatzen du eta zu atzetik zoaz: harekin adosten da dena, harekin hitz egiten da, eta zu alboan zaude. Esperientziak eta generoak ematen duten autoritatea birbanatzeko ahalegin kontzienteak ere ikusi ditut zenbait bertsolariren partetik. Beñat Gaztelumendi datorkit burura. Antolatzaile batek hari galderaren bat egin eta “hori Oihanak erantzungo dizu” erantzun izan du. Sentitu dut ohartzen zela ematen ari zitzaizkion autoritateaz eta kontzienteki birbanatzen zuela. Bertsotik kanpo ere, Gaztelumendik eta biok Argentinara egin genuen bidaia batean etengabe egiten zuen ariketa hori: maparekin norbaiti zerbait galdetu eta berari esplikatzen hasten bazitzaizkion “te ha preguntado ella” esaten zuen. Iturriagarekin ere gertatu zait, sentitzea autoritatea eta ardura birbanatzeko ahalegina. Beste bertsolari batzuekin ez dut sentitzen. Antolatzaileak ere diferenteak dira: batzuek kontuan hartzen zaituzte eta beste batzuentzat akonpañantea zara. Beste batzuetan alderantziz da: nik Errezilgo elkartean kantatzeko autoritatea sentitu badut antolatzaileengatik izan da. Babesa ere izan daiteke, publikoa kontra daukazunean. Batzuetan ohartzen zara antolatzaileak zuri deitu dizula katarsi bat gerta dadin, bilatu egin duela diskurtso jakin bat, talka bat, publikoari modu jakin batean eragitea. Aldez aurretiko intentzio bat badagoela ohartzen zara. Errezilen emakumeak onartuta ez zeuden elkarte batean kantatu behar nuen, fisikoki sentitu nuen ukapena: sartu eta sozioen argazkiak zeuden horma batean, gizonak denak, eta pareko horman egutegi pornoak. Rol bereizketa bortitza zen. Eta antolatzaileak hori aldatu nahi zuten neskak ziren. Orduan esan nuen nirekiko: Ados, zuek borrokan ari bazarete hau eraldatzeko, nik espazioa hartuko dut eta esan egingo dut, bertsotarako deitu nauzue baina hau probokatzea ere bazen helburu bat. Geroztik hiru urtetan joan naiz eta aurten poz handia sentitu dut lehen aldiz emakumezko sozio bat dagoelako. Hori ez da nik kanta dezakedanagatik gertatuko, baina espazio banaketa zalantzan jartzeko tresna izan gaitezke kasu batzuetan».

      «Batzuetan sentitzen dut zilegitasun falta bat gai jakin batzuei buruz kantatzeko; adibidez, gatazkari buruz. Ni baino zaharragoa den jendearekin, gatazka hurbiletik bizi izan duenarekin, ez naiz autorizatuta sentitzen. Bizi izan ez ditudan egoerei buruz ahotsa altxatzea gogorra egiten zait, zilegitasun falta eta kezka puntu bat sortzen dizkit».

      «Eliteko bertsolariekin kantatu ostean, maiz, ez naiz sentitu nor saioaren inguruko irakurketa egiteko. Euren artean badute nirekin ez daukaten kode bat. Ez dut uste emakumea naizelako bakarrik denik, eurek esperientzia pilatua daukate, harremana daukate lehenagotik... Nire iritzia garbi eman dudanetan, gero gaizki sentitu naiz gardenegia izateagatik, ze, aipatutako euren kode horretan... uste dut diskretuak direla, ez dutela pentsatzen duten guztia esaten, eta sentitu izan dut kulpa gehiegi biluzteagatik».

      NEREA IBARZABAL:

      «Aurten inoiz lortu gabekoa lortu dut: bi urtez segidan bi plazatara itzultzea (nire herritik kanpo), ni izatea antolatzailearen kontaktu printzipala, eta bikotea, kantu-laguna aukeratzen niri uztea. Ez nago ohituta, Sebastian Lizaso sentitzen naiz, neuk ere neure burua ordezkagarritzat nuen».

      «Saioan BECeko pertsonak baldin badaude haien aitortzaren bila kantatzen dut publikoarentzat baino gehiago. Haien berba on batek urrea balio dit. Niretzat, presio sinbolikoa haiek dira eta sarea, berriz, gu, emakume bertsolariak eta gainerako eragile feminista bertsozaleak».

      ANE LABAKA:

      «Eremu babestutzat ditudan arren beldur handiagoa diot eremu feminista batzuetako epaiari gizonengandik edo publiko orokorrarengandik letorkeenari baino. Niri gehiago inporta dit eremu horretako oniritziak eta estutu izan naiz. Amorrua ematen dit, askatu egin behar nukeelako, baina hanka puntetan kantatu izan dut autoritate feministen aurrean. Adibidez, Erradikalak gara Lasarten estreinatu genuenean erreferentzialtasun handia daukaten zenbait feminista ikusi nituen lehen lerroan eta txiki-txiki sentitu nintzen. Eta neurekiko esaten nuen: Ostras! Kristoren lanketa egin dut obra bat sortzeko eta orain dena zalantzan jartzen ari naiz... eta ez nago nire betiko lagunek pentsatuko dutenari begira, feminista horien aitortza nahi dut. Eta amaitu zenean ikaragarri gustatu zitzaiela esan zidatenean izugarrizko goraldia izan nuen, baina eta ez balitz hala izan? Zergatik jartzen dut halako karga haien epaian? Zergatik matxakatzen dut neure burua esanez normatiboki femeninoa naizela eta ume bat bakarrik falta zaidala pack-a osatzeko? Uste dut etxez aldatu naizela baina aitaren edo amaren aprobazioaren bila jarraitzen dudala: lehen, bertsolarien etxean elitekoen aprobazioa nahi nuen; orain ez zait haien aitortza hainbeste inporta beste teilatupe batean kokatu dudalako neure burua, baina etxe horretako autoritateen oniritzia bilatzen dut».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Gizonek autoritate gehiago dute eta errespetu handiagoa sortzen dute. 16 urte genituela hiru neska joan ginen herri txiki bateko plazara. Inork ez zigun kasurik egin. Tabernara joan ziren. Herri hartan urtero izaten ziren bertsolariak eta jendea urtero esertzen zen bertsolariei entzutera. Orduan ez nuen ulertu zer gertatu zen. Orain badakit neskak ginelako zela: gure gorputzak, gure presentziak ez zuen arretarik merezi, esateko geneukanak ez zuen garrantzirik, publikoak ez zuen sentitzen errespeturik zor zigunik, eta horiek bi lan dira: lehenengo, errespetua edo arreta irabaztea eta, gero, bertsotan hastea».

      «Bertsokideen aprobazioa da gehien inporta zaidana».

      MIREN AMURIZA:

      «Urte askoan ibili izan naiz gizonezko bertsolari, bertsozale, antolatzaile kanonikoen aprobazio intelektualaren bila eta lortu izan dudanean hazi egin izan naiz. Halere, gaur egun, ez dut uste beraien interesekoa naizenik eta puntu bateraino horretaz harro banago ere (diskurtso heteropatriarkaletik urruntzearekin lotzen baitut), egia da desinteres horrek eragin egiten didala batzuetan. Nahi baino gehiago ardura dit oraindik ere niri buruz pentsa lezaketenak; diferentzia da orain ez nituzkeela nire diskurtsoa edo jarrera moldatuko beren oniritzia lortzearren».

      «Berria-n zutabeak idazten aritu nintzen garaian niretzat garrantzitsuena sektore feministak OKa ematea zen. Gune feministetan kantatzen dudanean aurpegi ezagunak edo izen ezagun jakin batzuk han baldin badaude, urduritu egiten naiz».

      OIHANA BARTRA:

      «Bertsokideen aprobazioak eragiten dit gehien. Autoritate banaketan funtzionatzen duen mekanismo bat da kanoneko bertsolarien aprobazioa, beti dabil komentarioren bat haien ahotan: “Halako oso ondo dabil bertsotan; halako, jaitsi egin da”. Epaia egiten da eta epaia komunikatzen da. Ohartzen naiz bertsolari kanonikoekin kantatu behar dudanetan bereziki inporta zaidala saio ona egitea, haiek nitaz esango dutenaren beldur».

20.
EMAKUME IDENTITATEAREN ZAILTASUNAK

      “Guk ere ez al dugu, Katixa, gure izen-abizenen ondotik emakume hitza mandeulia bailitzan uxatu behin baino gehiagotan? Zergatik?”, galdetu zion Eider Rodriguezek Katixa Agirreri 2009an Argia astekarian “Ni ez naiz feminista” artikuluan. “Nik normala izan nahi dut. Ez mehatxu bat, ez arrisku bat, ezta salbuespen edo bitxikeria bat ere. Eta horretarako ez dut hurrengo bizitzara arte itxaron nahi, ez baitidate inon bermatu hurrengo berraragiztatzean zakil handi batekin eta baritono ahots indartsuarekin jaioko naizenik” erantzun zion Agirrek “Troiako behorrak” izenekoan. Emakume hitza arantzatsua da, borroka sortzen du sortzailearen baitan. Kategoria horretatik ihesi edo kategoria horrekin gatazkan ari dira sarri emakume bertsolariak ere. Monique Wittigen hitzetan, “emakume hitzak ez du esanahirik pentsamendu-sistema heterosexualetan eta ekonomia-sistema heterosexualetan baizik” eta, ondorioztatzen du: “Lesbianak ez dira emakumeak”. Bollera identitatea indarra hartzen ari da bertso-munduan.

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Nire burua ez dudanez ia-ia emakume kategoriaren barruan sailkatzen, nire barne bizipenetan ez dut ikusten emakume/gizon kategoriarik».

      AINHOA AGIRREAZALDEGI:

      «Aipatuko nuke emakume hitzaren pisu astuna bertsotara eramanez gero, emakume identifikatzen baldin bazara edo identifikatzen baldin baduzu pertsonaia bat, beste bertsolari batek euskaldun behin eta berriro esanda, edo langile esanda, edo dena delakoak pisatzen ez duen bezala... berdin da nola irakurritako emakumea zaren, emakume zarela esaten baldin baduzu pisua da, astuna da, nekagarria da, traba egiten du».

      OIHANA IGUARAN:

      «Amorratzen ninduen bertso eskolan kritikatzen zintuztenean [Uxue] amatasunaz kantatzeagatik edo feminismoaz kantatzeagatik... Nik defenditu egiten zintudan, ohartzen nintzelako neure burua zela defenditzen nuena, nire eskubidea defendatzen nuela nahi nuenaz kantatzeko eta emakume edo feminista edo ama identitatetik kantatzeko. Zergatik ezin du emakume batek bere seme-alabez kantatu (pisu gertatzen delako) eta gizon batek bai (eta gozoa da)?».

      OIHANA BARTRA:

      «Garai batean asko esaten nuen ni oso mutil sentitzen nintzela. Uste dut horrekin esan nahi nuela feminista nintzela, baina oso desordenatuta neuzkan ideiak [barrez]. Horrekin esan nahi nuen banintzela gai mutilek egiten zituzten gauzak egiteko (mutila izateak gai izatea adierazten zuen niretzat) eta haiei egozten zitzaizkien ezaugarri asko nik ere banituela (nik ere banekiela futbolean, ni ere gai nintzela hitza hartzeko talde handi batean, nik ere eduki nezakeela arrakasta soziala...). Uste dut hortik abiatzen dela nire bizipena, eta bertsotan ere hala sentitzen nintzela: oso mutil, oso mutilen arteko, nik ez nuen sentitzen ezberdina nintzenik ez arazorik zegoenik neska izateagatik... Kontua desproblematizatu egiten nuen, desproblematizatu egin nahi nuen neure buruari joko hori eginez. Ondorioz, nahiko era maskulinoan janzten nintzen, bai hori zelako —hasi nintzenean— bertso munduan ondo ikusia zegoena eta bai, bestela ere, nahiko maskulino janzten nintzelako. Baina bertso eskolara bereziki maskulino joaten nintzen, txandala bertso eskolarako erreserbatzen nuen. Ilea ere larru arras ebakita neukan. Demostratu beharra sentitzen nuen ez nintzela pija, borroka nintzela, euretako bat, eta horretarako nire feminitatea estaltzeko beharra sentitzen nuen. Ordutik eboluzio bat izan dut, gaur egun nire janzkera ordukoaren aldean bestelakoa da, baina oraindik ere, guapa joan nahi dudan arren, batez ere, diskretua izan nahi izaten dut, bereziki egun markatuetan: txapelketetan, kamerak daudenean... Ez nabarmendu, guapa joan baina neurrian, arreta handirik piztu gabe, nahi dudalako jendearen gustuko izan baina, aldi berean, gorputz onartu bat izaten jarraitu”».

      MAIDER ARREGI:

      «Ilea modu jakin batean eramatea (luze, garbi...) feminitate marka garrantzitsua iruditzen zitzaidan. Eta horregatik moztu nuen. Aurretik ere hartuta neukan ezaugarri femenino batzuei uko egiteko erabakia (belarritakoak, depilatzea...), baina ilea larru arras moztea pauso handiagoa zen, edo hala iruditzen zitzaidan.

      Min eman zidalako egiten nion uko feminitateari. Gizonentzat objektu sexuala izatearen sentsazioa, beste neska batzuekin lehian ibili izanarena, ispilu aurrean gaizki pasatu izanarena... Karrerako lehenengo urtean, kuadrilla feminista bat egin genuen, eta aurreko urteetako minez hausnartuz, ileak mozten, janzkera aldatzen... hasi ginen. Horrekin batera, heterosexualitatea zalantzan jartzen eta bollera bihurtzen hasi ginen, gure desirak aldatuz. Gero, lagun bollera gehiago egin genituen eta gustura genbiltzan giro horretan.

      Ez genuen neska gazteak izan nahi. Baina ez da hain erraza neska itxurari ihes egitea. Prozesu hori guztia bizi bitartean, ni bertsolaria nintzen eta oholtza gainean kantatu behar nuen noizbehinka. Adibidez, Gipuzkoako Txapelketan. Nik uste nuen ile motza izanda automatikoki bollera bezala irakurriko nindutela. Baina orain pentsatzen hasita, agian ez. Zeren saio motaren arabera, ez nintzen janzten eguneroko moduan. Mozorrotu egiten nintzen, eta arropa femeninoagoak janzten nituen, normalean baino. Hori egiten nuen txapelketan, sariketetan... Saio formalenetan. Eta horrela janzten nintzen nire amari, izebei, amonari... gustatzeko. Ez gizonei gustatzeko, niri horrek ordurako ez zidan inporta.

      Nik femenino izateari uko egin nahi nion, baina ez da hain erraza. Argala izaten jarraitzen nuen, aurpegi polita... Jendeak nigan neska gazte potentziala-edo ikusten zuen.

      Arropak eragin egiten zuen nire bertsokeran. Ni berez bizitzako fase makarra batean nengoen, baina soineko bat jantzita irteten nintzen oholtzara eta horrek kantatzen nuena ere aldatu egiten zuen. Adibidez, hausnarketa sakonak egitea irteten zitzaidan. Eta eguneroko sudaderarekin irten banintz oholtzara, beste jarrera batekin irtengo nintzatekeen, edozein tontakeria kantatzea errazagoa izango zitzaidakeen. Saio informaletara egunerokoan bezala jantzita joaten nintzen, maskulinoago, zarpailago, eta erosoago sentitzen nintzen horrela. Niretik kantatzen nuela sentitzen nuen. Umorea egitea, adibidez, askoz errazagoa egiten zitzaidan.

      Feminitate markei uko egiteak eta bollera bihurtzeak aldatu egin zuen bertsolari gizonezkoekin neukan harremana, batez ere bertso eskolakoekin. Bat-batean ohartu nintzen heteroa nintzenean nolabaiteko tonteotik erlazionatzen nintzela beraiekin (bertso eskolan librean kantatzen genuenean, batez ere). Eta ja kode horiek ez zeukaten zentzurik, ze niretzat beraiek ez ziren desiragarriak eta ni beraientzat ere hainbeste ez. Eta konturatzen nintzen esaten zuten ia ezer ez zitzaidala interesatzen, eta ez neukala entzuteko gogorik; eta heteroa nintzenean, entzuten niela euren gustukoa izateko edo.

      Baina nekatu egin nintzen. Orain berriz ile luzea daukat, ez daukadalako borrokarako gogorik. Batzuetan pentsatzen dut berriz moztu beharko nukeela. Baina indartsu egon behar du batek, eta indar kolektiboa behar du batek berarengandik nahi dutenaren aurka borrokan ibiltzeko».

21.
FEMINISTA IDENTITATEA:
INDARRA ETA KUESTIONAMENDUA

      Azken urteetan feminismoarekin identifikatu dira emakume bertsolari asko. Ideologia eta praktika feministek aukera eta indarra eman dizkietela nabarmentzen da haien esanetan, haien burua eta ingurua ulertzeko, bakardadetik irteteko eta elkartzeko, alternatibak pentsatzeko, esperimentatzeko, aliantzak sortzeko... Indarrarekin batera dator jasaten duten kuestionamendua ere.

      “Izan ere, zein espaziotan gauden, feminista garela onartzea suizidioa izan daiteke. Real Madrid eta Athleticen arteko futbol partidara joan eta Ultrasurren harmailetan esertzea bezalakoa ikurrin bat aurpegian pintatua duzula. Zisjordaniako checkpoint batean militar bat urezko pistola batekin xaxatzea bezalakoa. Zuhurtzia kontua”, idatzi zuen Eider Rodriguezek “Ni ez naiz feminista” artikuluan. Tiroa kontzertuaren erdian saiakeran, Stendhalen hitzak dakartza titulura Belen Gopeguik (2011): “Pistola tiroek kontzertuaren erdian duten efektu bera du politikaz aritzeak nobela literario batean”. Bertso saio batean feminismoaz aritzea tiro bat da kontzertuaren erdian. Identitate desafiatzailetzat jotzen da oraindik, hain zuzen ere, boterekeria naturalizatua jartzen duelako jo-puntuan.

Ez dira emakume bertsolari guztiak eroso sentitu diskurtso eta praktika feministekiko (ez dutelako identifikaziorik sentitu, kanpo sentitu direlako, epaituak sentitu direlako, praktika batzuekiko kritiko azaldu direlako...). Feminista izatea justifikatu behar duen bezala, ez-feminista izatea, feminismoarekin kritikoa izatea, edo bestelako feminismo baten aldarria ere justifikatu egin behar du emakume bertsolariak. Gaia hari dagokiola gogoraraziko dio egunerokoak, nahi ala ez, eta deserosotasuna kudeatu beharra bera izan liteke mugimendu marjina mugatzen duen mekanismo bat.

      ONINTZA ENBEITA:

      «Plazan kolpe gogorrak hartu arren urte asko behar izan ditut gauzei beren izenez deitzen hasteko. Hogei edo hogeita bi urterekin genero ezberdintasuna zela-eta buruari bueltaka hasi nintzenean, ez nintzen jendaurrean feminista agertzen. Batetik, arazoak ekartzen zizkidalako bertsokideekin, antolatzaileekin, publikoarekin... Min hartzen nuen, irakurtzen nituen zapalkuntzak... baina ez nituen zuzenean izendatzen. Ez nuen pentsatzen nuena azaleratzen. Edo Madrilera joan aurretik Berria-n idazten nuenean, ondo jakin arren zeri buruz idazten ari nintzen, ez nuen patriarkatua, hegemonia, feminismoa, binarismoa... bezalako hitzik erabiltzen. Azken urteotan gero eta argiago azaldu ditut nire identitatea eta iritziak».

      «Bi gizonezko bertsolari eta hirurok ginen. Bertso batzuk, hamaiketakoa, bazkaria eta, bazkalostean, bertso saioa. Kontua da hamaiketako horretan berbetan ari garela, normal, eta Jakoba Errekondori[10] buruz hasten dela norbait. Gaia ateratzen da eta norbaitek komentatzen du Errekondok irratitik erantzun txarren bat eman duela, eta nik diot: “Bueno, nik badakit Jakoba nolakoa den, lehorra eta zakarra izan liteke, baina niri gustatzen zait, asko daki, niri ondo esaten dit eta gustatzen zait”. Eta orduan botatzen du gizonezko bertsolari horietako batek lehenengo sastada: “Horrek andre bati esan zion bera ere ez dela egongo gaztetan bezala eta arbolari eskatzen diola gaztetan bezala egoteko beti, eta hori ikuspegi feministatik ez da erantzun ona”. Eta esan nion: “Ikuspegi feministatik eta edozein ikuspegitatik hori edukazio txarreko erantzun bat da, dudarik gabe”. Kontua da bertsolari gizonezko horrek kristoren mozkorra harrapatu zuela, eta, puntutan ari ginela, beste bertsolari gizonezkoak esan zuela (lige kontuan genbiltzan, mahai-jiran nor aukeratuko) ezin zuela inor aukeratu haren andrea entzuleen artean zegoelako. Eta orduan nik esan nion: “Nahikoa dauka berak zu aukeratuta”. Eta orduan besteak bota zuen hurrengo bertsoa: “Ez al da feminista hark hau hautatzea?”. Zakutik eman zidan, ez da pasatzen zaidan aurreneko aldia. Ernegua ematen dit. Eurek badakite gure ideologia feminista, gure pentsatzeko modua, ez digute zuzenean galdetzen zer pentsatzen dugun, baina badaukate usain bat guk pentsatzen dugunari buruz eta aukera itxaroten daude gure kontraesanak topatzeko. Baina ez dute ulertu nahi guk bizi izan duguna eta bizi duguna, bost axola mina eta zapalkuntza; bakarrik da esateko: “Ja-ja; zuk diozu oso feminista zarela baina gero begiratu zertzuk esaten dituzun”. Iruditzen zait gure bertsokide batzuek, ez denek, gure ideologia hori gutxiesten dutela eta gutxiesten dutela botere bat ematen digulako. Hau da, gure diskurtsoa kuestionatuz hark eman diezagukeen boterea dela kendu nahi digutena. Ez dut uste kasu guztietan hala denik, baina uste dut haietako askok badakitela gu orain izena jartzen hasi garen egoera horretan eurek zerikusi handia dutela eta gure boterea neutralizatzea dela modu bakarra eurek ezer ez aldatu behar izateko. Eta gehituko nuke botere hori neutralizatzeko erabiltzen duten estrategia horretan, gutxiespen edo kuestionamendu horretan azpikoz esaten digutela: “Bai, bai; feminismo asko, baina hemen bertsotan egin behar da eta bertsolari ona izan behar da —eta ez zarete behar bezain onak, edo ez ezer aldarrikatzera etortzeko bezain onak—. Ez hona zuen mitinak botatzen etorri”. Batzuengan irribarre txikiko mespretxu bat ikusten dut, kalitatearen aitzakian ez ote zaien ezikusiarena egin nahi botere desberdintasunei».

      «2016ko Bizkaiko finaleko gaietako bat izan zen “Zuen seme-alabak genero roletatik kanpo hezten saiatzen zarete”, eta baziren bi bertsolari, gizonak, genero rolak zer ziren jakin ez zutenak. Gero polemika egon zen, ea gai hori jartzea justua ote zen, denok ez daukagula zertan jakin genero rolak zer diren. A, ez? Eta futbolaz bai? Eta ehizaz? Eta kooperatibismoaz? Edozein egunetan kantatu behar dugu haiekin edozein plazatan, adibidez, emakumeen kirolari buruz. Zer egingo dugu? Pertsona batzuek ez badute desberdinkeriari loturiko ezer landu, zuk ezin duzu zuretik eman gai horretan. Hizkuntza bat mugatzen dizute».

      OIHANA IGUARAN:

      «Neure burua feministatzat izan dut plazan hasi naizenetik baina ez nuen nahi feminismoa desprestigiatzeko martxan dauden mekanismoak nire kontra erabil zitzaten. Orduan, “feminista zara?” galdetzen zidatenean, “zer ulertzen duzu feminismotzat?” galdetzen nuen beti. Tontakeriatan kateatuta sentitu nuen neure burua. Feminismoan janzteko beharra sentitu nuen, publikazio feministetara harpidetu nintzen. Eta hor egon zen klak bat nire baitan, adibidez, esaten bainion neure buruari: Diozu feminista batzuek egiten edo esaten dutenarekin % 100 ados ez zaudenez ez dakizula feministatzat hartzea nahi duzun. Sekula galdetu al diozu zeure buruari abertzalea ote zaren abertzale batzuek esaten dutena gustatzen ez zaizulako? Zergatik justifikatu behar dut neure burua feminista identitatean?».

      «Txapelketan sentitu dudan presioarekin amorrazioa eman didate lagun ustean gerturatu diren horiek, ustez babesa eskaintzera eta esatera: “Feminismoak nolako kaltea egin dizun txapelketa honetan”. Bizi izan dudan presioa kanporatzen eta kontatzen hasi naizenean, inguruko gizonek ez dute aintzat hartu lehen saiotik ez nuela merezi sentitzeak eragin zuzena izan duela ondorengo errendimenduan, eta sentsazio hori sexu-genero sistemarekin zuzenean dagoela lotuta. Aldiz, batzuek esan didate: “Finaleko bigarren emakumearen kontu horrek kalte egin dizu; lagundu nahi izan dizutenek zugan jarri duten presioa injustua izan da”. Zeharka eta zuzenean esan didate nik sentitzen nuen presioa feministen errua zela. Merezi baino puntu gehiago eman zizkidatela ez dute zalantzan jarri, hori ontzat eman dute. Aldiz, ni finalista izan nintekeela uste izan duten horien errua da nire porrota. Behin haserreraino iritsi nintzen. Gizon bertsolari kontsakratu batekin bi saio neuzkan asteburu berean; haren autoan joan ginen bietara eta lehen egunean zeharkako komentario bat egin zidan. Bigarren egunean, joanekoan aguantatu nion baina itzuleran erantzun egin nion. Galdetu zidan ea nola sentitzen nintzen txapelketaz geroztik eta esan nion blokeatuta nengoela, bertsotan gusturen eta mailaz ere ondoen sentitzen nintzen momentuan itota sentitzen nintzela. Bertsolari horrek zuzenean planteatu zidan guri lagundu nahian ari ziren feministek kalte egin zigutela, harriz betetako motxila bat jarri zigutela gainean asmo onenarekin. Eta nik sentitzen nuen esaten zidala: “Haien fede ona azpimarratuko dizut baina jakin dezazula pozoitsua izan dela”. Ordurako, entzuna nuen feminismoaz gaizki esaka. Eta horrek amorrazio handia eman zidan sentitu nuelako nire lagunen aurka ari zela hizketan, eta ni hor egoteko motibo izan direnen aurka. Amorragarria egin zitzaidan nola deskartatu zuen lehenengo faktorea (merezimendu faltaren epaia) eta nola azpimarratu zuen bigarrena (feministek jarritako karga), nik hala sentitu ez arren. Sinetsarazi nahi zidan ni hor egotearen alde borroka egin zuen mugimendu berak bota ninduela handik. Bueltako bidaian, berriz ere tematu zenean feminismoaren arazoa izan zela nirea, erantzun egin nion eta esan nion ez nengoela ados, beste presio asko sentitu nituela. Hor talka egon zen, haserrea egon zen, ez genuen hitz txarretan amaitu baina gehiago ez dugu gaiaz hitz egin. Gizon bertsolari bat baino gehiagok iradoki dit feminismoak kalte egin zidala».

      «Gizonek pudorea daukate euren artean erabiltzen duten kodea gurekin erabiltzeko, badakite ez dela politikoki zuzena».

      MAIALEN AKIZU:

      «Gure inguruan uste zabaldua izan da plaza gehiago ditugula emakume izateagatik. Nik ere denbora luzean sinistu dut merezi gabeko suertea eduki dudala, oraindik ere bai aldika. Plaza aldetik eman dizkidatela nire adineko mutilei eman ez dizkieten aukerak. Gizonek hori garbi adierazi izan didate. Orain diskurtso feministari beste zilegitasun bat ematen diot. Nire inguruko mutilek —eta baita nik ere— asko kritikatu dute beti diskurtso feministaz ari diren bertsolarien jarduna, beti euren terrenora jotzen duten neska bertsolarien emana. Baina norbera hasten denean genero desberdinkeriaz jabetzen, denean ikusten da, begirada aldatzen zaizu, eta entzuten dituzu zuri esaten lehen besteez esaten zituztenak: “Zure terrenora eraman duzu”».

      «Emakume bertsolari feministekin erresistentzia izan dut, Ahalduntze Bertso Eskolan hasi nintzenean, adibidez. Ez da kasualitatea saioekiko ere erreparoa neukan, ez nuen horkoa izan nahi. Orain, berriz, desiratzen nago. Baina badakit oraindik kosta egiten zaidala giro horretara irekita joatea, itxi egiten naiz. Batetik, ukatu egingo nautela pentsatzen dut naizen emakume motagatik, nik ere epaitzen dut neure burua, sistemak asimilatutakotzat joko nautela iruditzen zait. Bestetik, inbidiak ere ez zidan gerturatzen uzten. Ni hain galduta nengoen momentuan hain ziur ikusten zintuztedan zuek... ez nuen nire lekua aurkitzen. Eta, agian, nire buruarengan ikusi nahi ez ditudan gauzak ikusteko izua ere bazen, ispilu feministan aurrez aurre begiratzeko beldurra».

      «Feminismoa hitza ez nien lotzen nire bizipenei, esperientziei, sentimenduei..., baina unibertsitatera sartu ahala eta bai akademiatik elikatzen hasi ahala, bai zuen ahotsak eta beste batzuk entzun ahala ikusi nuen: Ostras, hemen nire bizitza ulertzeko erantzunak daude. Orain lehenengo planoan bizi dut feminismoa eta, uste dut gero eta barrurago sartzen zaidala. Baina bizi dut eskizofrenia moduko bat: ulertzen dut teoria baina, hala ere, nire kontraesanetan harrapatuta sentitzen naiz».

      NEREA IBARZABAL:

      «Neure burua zentsuratzen dut. Azkenaldian, txapelketarako entrenamenduetan bide esplizituki feministak hartzea saihestu dut jendearen komentarioa zein izango den badakidalako, eta gorroto dut horrek eragina izatea!».

      «Bertso eskolako gizon heldu batek zuzenean esan zidan kalte egin zidatela feministek txapelketan. Ez nire etsai gisa saldu zuk baino gehiago lagundu didaten pertsonak!, sentitu nuen. Beste kide batek ere gauza bera esan zidan. Biak bertsolariak. Tanteatu egin naute. Suposatzen dute nire iritziak zeintzuk diren baina agian ikusten dute zirrikituren bat, ez naute agian hain erradikal irakurtzen, eta zeharka esaten dizkidate halakoak. Bertsozale Elkarteko gogoeta estrategikoa dela-eta ere entzun diet: “Batzuek ondo prestatuko zituzten, bai, euren argumentuak”. Feministengatik, gugatik ari ziren, noski».

      ANE LABAKA:

      «Feminista gisa identifikatzeak ate batzuk ireki eta beste batzuk itxi dizkidala badakit. Ireki dizkidanak baloratzen ditut. Feminista izateaz gain txapelketan demostratutakoa banintz, uste dut gehiago barkatuko lidaketela, baina sumatzen dut epaia dela: “Diskurtso feminista da daukazun bakarra. Horrekin nora zoaz?”».

      «Gizon batzuk lasterbidea hartuta ikusten ditut, pantaila hau dagoeneko pasatuta baleukate bezala. Haserretu egiten naiz genero-sistema gainditutzat eman nahi duten progreekin, jakin beharreko guztia badakitela uste dutenekin, feministongandik zer ikasirik ez dutela uste dutenekin. Eta uste dut asko direla».

      «Gertatu izan zait gizon bertsokide bati eta bioi genero sistemarekin lotutako gairen bat jartzea eta ohartzea hark umoretik ihes egiten duela. Nik zeresan handia sentitzea eta kideak alde egitea, diskurtsoan gain hartuko ez zidalakoan beste toki batetik jotzea eta nire diskurtsoa deslegitimatzea, bide batez. Nik gaia sakon jorratu nahi eta berak txistetik, etengabe. Uste dut sentitu zuela diskurtsotik joz gero galtzen aterako zela, eta horregatik hautatu zuela beste bidea».

      MADDALEN ARZALLUS:

      «Feminismoa parekidetasunaren aldeko mugimendua bada, ni hala sentitzen naiz dudarik gabe. Gehiago esango dizut: hala sentitzen ez dena ez dut planteatu ere egiten. Badakit batzuk ez direla hala sentitzen baina berdin zaizkit, aparte uzten ditut. Baina egia da feminismoak dauzkan modu batzuekin eta ideia batzuekin ez natorrela bat. Horrek ez du esan nahi neure burua feministatzat ez daukadanik. Badaukat halako erdi borroka erdi zerako harreman bat feminismoarekin. Forma batzuekin ez nago ados baina horrek ez du esan nahi feminista ez naizenik. Baina gauza batzuekin hain desados sentitu naiz, pixka bat distantzia hartu dut. Lelo batzuekin ez nago ados; beldurra bandoz aldatzearenarekin, adibidez. Lelo horrek atzean mila esanahi izan ditzake, baina leloarekin berarekin ez nago ados, nik ez dut nahi inork niri beldurra izaterik. Edo irudi batzuk: buruberokiekin manifestazioak egitea. Niri horrek beldurra ematen dit! Eta nik ez diot inori beldurrik sentiarazi nahi eta ez dut nahi inork niri beldurrik sentiarazterik. Edo lehen esan dizudan bezala, nik neure burua ez dudanez ia-ia sartzen zera binario horretan, feminismoaren mugimendu batzuek ekartzen dituzten banaketak, banatu egiten baitute gizon/emakume, ni hor oso galduta sentitzen naiz, eta talde feministak... emakumez osatuta daudela ikusten dut askotan, eta hor ez naiz eroso sentitzen».

      «Bertsokide emakumeekin sentitu izan dut besteek sentitu izan dutela ni baino gehiago zirela emakumetasunean. Nik sentitu izan dut emakumetasunean ni baino gehiago direla sentitu dutela horri buruz gehiago idatzi, hausnartu dutelako... emakume izatean gehiago balira bezala. Feminismoa gehiago landu izanagatik emakume izatean ni baino gehiago balira bezala. Iruditu zait emakumeago, emakume indartsuago sentitu direla. Bertsokide emakumeekiko tentsioak eragin izan dit bertsotarako aldartean, eta presioan ere bai. Neure buruari esan izan diot: “Orain hemen nik edozer kantatuko dut eta pentsatuko dute troglodita bat naizela”. Batzuetan nahiago izan dut kantura gizonekin joan emakumeekin baino».

      MIREN ARTETXE:

      «Urrutiratu egin nintzen bertsolaritzatik. Eta gero, berriz hurbiltzean, ohartzerako, lehendakaritza taldeko kide naiz. Tartean, egon da eboluzio bat; punky zahar bat izatetik pertsona interesgarri izatera igaro banintz bezala da, pentsamendua aitortu balitzait bezala. Sentitzen dudana da diskurtsiboki iritsi dela momentu bat feministok egin dugun lanagatik ezin dena ukatu genero perspektiba beharrezkoa dela, nahiz eta erresistentzia ugari egon alde askotatik. Hori artikulatzen ari da, diskurtso ezberdinekin. Erritmoak, helburuak... praktikara eraman behar diren garaian etereoago bihurtzen da dena».

      «Gizon askok feministen arteko aliantzak traiziotzat hartzen dituztela ohartu naiz. Gure gauzez hitz egiten badugu apartatzea leporatzen digute, aurresuposatzen baita guk hurbildu behar dugula haiengana, guk azaldu interesa euren solasarekiko; alderantziz inoiz ez. Zenbaiti gure arteko aliantzak eta maitasun adierazpenak deserosoak eta desegokiak zaizkie. Gure botere residualaren beldur dira, desakreditatuko ditugun beldur, eta horren izu direlako daude zelatan. Zelatan eta zigortzen. Zeharka baina zigortu egiten gaituzte: gure lagunak desakreditatuz, haien kalitatea edo jarrera kuestionatuz, zu salbuetsiz besteen taldetik, feminista onak eta txarrak sailkatuz, emakumeen aliantzak desegokitzat joz eta progreen arteko aliantzak proposatuz, debatea ideologikoki gaizki kokatzen dugula iradokiz, feministon enpatia falta salatuz, euren burua gizontasun ez-hegemoniko deserosoan kokatuz nahiz eta pribilegioak aprobetxatu, genero neutroa moduko astakeriak esanez...».

      «Generoaren gaia haiek espero gabe ateratzen duzunean bost bertsokoa izan zitekeen ofizioa hirukoa bihur daiteke, eta hori ere epaia da. Bestea deseroso ikusten duzu eta sumatzen duzu sentitzen duela traizio moduko bat, joko zikina leporatzen dizula. Ez dator gaira pentsa lezake, baina zuretzat ebidentea da baietz. “Zuek bikote zahar bat zarete eta 40 urteren ondoren dibortziatzea erabaki duzue” gaiari genero perspektibatik esplizituki helduz gero tranpa egitea leporatuko dizute eta aguafiestasa izatea. Umorerako marjina niri zabaltzen eta berari ixten zaiola sentitzen badu, berak etengo du. Askotan gertatu zait. Behin gai hau jarri ziguten gizonezko bertsokide bati eta bioi: “Nesken koloreak beti izan dira morea, beltza eta arrosa”. Kidea gaiarekin haserretu zen, adierazi egin zuen ez zitzaiola gaia gustatu. Nik, konplazentziaz, esan nion: “Zu hasi, nahi duzun tonuan, nik segituko dizut”. Badakit deseroso daudela eta erraztu egin nahi diet bidea. Bigarren bertsorako feminismoa kuestionatu zuen. Haserre jarraitu zuen saio guztian eta amaitzean Jexux Mari Irazuri eskatu zion bertsoaldi hori bertsoa.eus-en ez zintzilikatzeko. Nik saio ona egin nuen. Ez zidan galdetu zer iruditzen zitzaidan saio hura ez jartzeko eskatzea. Badirudi feminismoa geure ardura dela eta gainera, gizonak babestu behar ditugula, haiek direlako, nolabait, biktimak. Beste gai bat tokatzen zaizunean eta zuk kontrolatzen ez duzunean inork ez zaitu babesten, zeurea da ardura osoa. Feminismoarekin, ordea, ez. Aztertu behar genuke nor babesten den, nola, noraino eta zergatik. Uste dut badagoela zer pentsatu».

      «Bertsokideen epaia isiltasunaren bidez iritsi zait. Generoari buruzko gaiak gizonei jartzen dizkietenean ni oso erne egoten naiz, Hitzetik hortzera baldin badago are gehiago, aurpegi txarrik ez jartzeko. Kontuz ibiltzen naiz desakreditaziorik ez adierazteko. Are gehiago, arreta handia adierazten saiatzen naiz, bai baitakit bestela polizia feministatzat katalogatuko nautela. Hor dago Damoklesen ezpata. Tentsioan egoten naiz gizonen bati generoaren inguruko gai bat jartzen dioten aldiro, eta sentitzen dut jarrera ez-zurruna hartu beharra, batetik, eta nire koherentziaren arabera jokatu beharra, bestetik. Kantatutakoa gustatu ez bazait, ez dut neure burua txalo jotzera behartzen, baina kantaturikoa minimoki egokia iruditu bazait asko adierazten dut nire aprobazioa. Atzean esertzen denean ederra esango diot, badakit-eta gizon horrek eman diezadakeela autoritatetxo bat gai honetan. Baina berak ez dit begiratuko, ez du adieraziko autoritatea eman diezadakeen ezer. Autoritatea naiz baina omisioz. Ez didate inoiz galdetuko: “Zer iruditu zaizu?”. Ez didate begiratuko aprobazio eske, baina badakit hori hor dagoela. Aldiz, generoari buruzko gai bat niri jartzen didatenean edo zeharka gaia ateratzen dudanean inork ez dit inoiz esango ondo edo ederra edo halakorik. Isiltasuna jasoko dut bueltan. Denok dakigu mahai gainean dagoen gaia dela eta negoziatu egin beharko dugula zeini eta nola emango diogun aprobazioa. Gizon askok esaten dute epaituak sentitzen direla eta ni etengabe saiatzen naiz nire epai negatiboa ez adierazten eta epai positiboa azpimarratzen. Azken batean, denok epaitzen baitugu elkar, baina haiek ez dute guganako halako ariketarik egiteko beharrik sentitzen».

      JONE URIA:

      «Gu nerabeak ginenean feminismoak ez zeukan orain daukan zentralitaterik, beste gatazka batzuk zeuden lehen lerroan. 2006an UEUko ikastaro batean Maialen Lujanbio eta Unai Iturriaga entzun genituen generoaz eta bertsolaritzaz hitz egiten, eta gogoratzen dut gogorra egin zitzaidala Maialen bere bizipenak kontatzen entzutea. Erreakzioa izan zen pentsatzea: Ba nik ez dut hori bizi izan. Eta gure inguruan nahiko erreakzio zabaldua izan zen. Talka moduko bat gertatu zen gu baino zaharxeagoak zineten emakume bertsolariekin; bazegoen diferentzia bat bizipenetan. Guk zaharragoengandik jasotzen genuena zen: Seguru ez duzuela halakorik bizi izan? Konturatuko zarete... Niri horrek apur bat ixtea eragin zidan, esatea: Ados, agian konturatuko naiz, baina utzidazu niri konturatzen. Eta uste dut lehen bizipen horrek eragin didala aurrerantzean ere. Nik nirea kontatu nahi izan dut eta sentitu izan dut nire bizipenek ez zeukatela zilegitasunik. Ez bazen oso gaizki pasatu izan zenuela, ez zuela balio. Gerora ohartu naiz bizipenak bakoitzak bereak dauzkala eta ezin dela norberaren bizipenetik diskurtsorik egin. Uste dut, zorionez, bakoitzak modu diferentean bizi izan dugula eta bizipen guztiek eduki beharko luketela lekua. Nik ez dut uste emakume izateak beste gauza batzuek baino gehiago sufriarazi didanik».

      «Bizkaiko finalaren aurretik Bizkaiko Hitza-rako egin zizkiguten elkarrizketetan lau neskoi mutilei baino galdera bat gehiago egin ziguten: “Zer suposatuko luke zuk txapela janzteak?”. Zergatik tratu desberdin hau?, pentsatzen nuen nik. Amaierako agurrean[11] numerologia horri erantzun nion, iruditzen zaidalako, batez ere sorkuntzan, norbanako bezala desagerrarazi egiten gaituela. Ni ez naiz ordezkagarria. Nire ordez Oihana Bartra sartu izan balitz finalean, parekidea izaten segituko zuen, baina ez zen final berdina izango. Uste dut gaur egun asko hitz egiten dela datuen gainean argumentu ukaezinak balira bezala, baina norberak erabakitzen du zein datu bildu, nola interpretatu eta non adierazi. Baina datuak ez dira erabat objektiboak, eta nik ez dut numero bat izan nahi. Txapelketa Nagusiko bigarren emakumearekin nabarmena izan zen: nik ez dut bigarren emakumea[12] izan nahi, nik finalistetako bat izan nahi dut. Uste dut tranpa horretan erortzen garela, numero bihurtzen gara, etiketa baten azpian dagoen zerbait, eta ez gure sorkuntzagatik baloratua den norbait. Nik Bizkaiko txapela jantziz gero poza sentituko nuke, hasteko, nigatik, eta bigarren lekuan, badakidalako historikoa dela, baina, aurrena, nigatik. Eta horren beste aldea: lortu ezean nik ez dut historia egin ez izanaren ardurarik nahi nire gain. Helburuak izan beharko luke generorik markatu behar ez izatea. Gizon eta emakume kategoriak markatzea sarritan kalterako izan daitekeela iruditzen zait; ez dezagun ahaztu hor atzean pertsonak daudela. Bigarren emakumearen kontuarekin sentitu nuen: bigarren emakumea nahi da, baina ez dakit ni, zentzu horretan, emakume kontsideratzen nauten. Honi buruz ari direnean, ni ere sartzen al naute emakumeen zakuan? Ez dakit bereizketa horiek zenbateraino on egiten dioten mugimenduari, egoerari eta bertsogintzari berari. Unai Agirrek finalean sartzeko zer meritu egin dituen esan beharrean, mugatzen gara esatera ez dela bigarren emakumea sartu. Arriskutsua iruditzen zait».

      «Askotan sentitu izan naiz bertsolari feministen taldetik kanpo, bai helburuetan ados egon arren zalantzak izan ditudalako zenbait praktika edo diskurtso feministaren inguruan, bai nire iritzia eman dudanean isiltasuna jaso dudalako bueltan, bai hainbat proiektutan ez naizelako kontuan hartua sentitu... Gogorra da. Niri ez didate inoiz deitu bertsolaritzaz eta generoaz hitzaldi bat emateko. Zergatik batzuei bai eta besteei ez? Justifikatu beharra sentitu dut nik ere gai hau landu dudala, interesatzen zaidala. Duela bi urteko finalean “Gizona zara. Goizaldean etxera bidean, neska bat doa zure aurretik oinez. Neskak, zure pauso hotsak entzuteagaz batera, ibilkera azkartu dabela somatu dozu” gaia jarri zidaten. Entzun behar izan nuen: “Joneri gaia tokatu zaionean pentsatu dut ze putada, Jonek gai hau ez dauka beste hirurek bezain landuta”. Zergatik aurresuposatzen da nik ez dudala gaia menderatzen? Badirudi gai hau batzuena bakarrik dela, eta kalterako dela iruditzen zait. Feminista moduan kuestionatua sentitu naiz».

      «Plazako emakume bertsolarien kolektiboan nire lekua topatu ez nuenez, beste bide batetik egin dut feminismoaren lanketa, batez ere kuadrillan, etxean eta bertso eskolan. Buelta asko eman dizkiot gaiari eta hizketara ateratzen nuen ahalik eta leku gehienetan, bai bertso munduan eta bai handik kanpo, eta sorpresa politak eta ez hain politak hartu ditut. Nik sentitutakoa jende gehiagok ere antzeko moduan bizi izan duela ohartu naiz».

      MIREN AMURIZA:

      «Beste zapalkuntza batzuen kontzientzia aspalditik barneratuta baneukan ere (ezker abertzalean militatzen nuen gaztetatik), unibertsitatea amaitu eta gerora arte ez nuen kontzientzia feministarik neureganatu. Gogoratzen naiz, zuek teorizatzen hasi zinetenean, galdetu egin nizula zertaz ari zineten, ez baitzintuztedan ulertzen. Nik ordura artean identifikatzen nuena, letra larriz idatzi izan den Gatazkaren bueltako problematika zen eta hartantxe ardazten ziren nire eguneroko jarduna, kezkak, beldurrak... 15 urterekin bertsotan hasi nintzenetik 25 bat urtera arte, huraxe izan zen nire kokapen politikoa eta haretxekin osatu nuen nire diskurtsoa: ezker abertzaleko neska (alaba) gaztearena. Ordea, soineko hura txiki geratzen hasi zitzaidanean, geruza bakoitza deseraiki eta atzera eraikitzeari ekin nion eta orduantxe ohartu nintzen nire sexuak denak zeharkatzen dituela».

      «Zenbat eta kontzientzia feminista handiagoa hartu, orduan eta arrakala gehiago zabaltzen zitzaizkidan neure jarduteko moduetan (familian, lagun artean, harreman afektibo-sexualetan, militantzian...) eta, alderantziz, neure egunerokoan zenbat eta krakateko gehiago gertatu, orduan eta hurrago sentitzen nintzen feminismotik. Horrek bertsotarako ere eragin zidan, noski: iritsi zen momentu bat (neure burua feminista moduan aitortu nuenean), jartzen zidaten gaia jartzen zidatela, diskurtso feminista esplizitua egiten ahalegintzen nintzena. Lehenago ere gertatua zitzaidan, 18-20 urterekin gatazka politiko-armatuari lotutako gaiez kantatzen bainuen ahal nuen bakoitzean».

      «Jendaurrera bakarrik irteten zarenean, kolektibo baten parte zarela adierazteak halako kobertura bat sentiarazten dizu, niri behintzat bai. Askotan kexatu izan gara esfera publikoan gabiltzan emakumeok gainontzeko guztien bozeramaile moduan hartu izan gaituztenean baina, era berean, nik neuk askotan egin dut tranpa, eta, saioaren arabera, halako edo bestelako kolektiboren ordezkari izateko lizentzia eman izan diot neure buruari. Neska heteroekin kantatzean adibidez, askotan neureganatu izan dut ez-heteroaren papera eta rol horretan natural eta gustura jarduten banaiz ere, halako usurpazio bat egiten ari nintekeela konturatu nintzen beste hiru bollerarekin kantatu nuen batean. Eta esan nion neure buruari: “Ezin duzu bollera bandera zuretzakotzat hartu, zuk, zure pribilegio heteroei uko egin ez diezun horrek».

[10] Jakoba Errekondo, agronomoa eta paisajista, ezaguna hainbat hedabidetan baratzegintzari eta lorezaintzari buruzko aholkulari izateagatik.

[11] Mila zorion, Onintza / txapeldun ero izaki / ai, baina maiz txapelketak / egiten gaitu bi zati / ez dezagula ahaztu / denok garela gizaki / hartzen ditugunak une / baten mila erabaki / ze diskurtso eraiki ta / nori hegoak ebaki / ze umore, ze ironia / ze iritzi, ze zergati / ez ditzagula bihurtu / nahiz ta gustatu zenbaiti / zenbakiak objektibo / ta subjektuak zenbaki.

[12] 2017ko Txapelketa Nagusian mugimendu nabarmena izan zen finalean Lujanbioz gain, lehen aldiz, gutxienez beste emakume bat ere sartzearen alde eta kristalezko sabaiaren kontra aldarri egin zuena.

22.
“FESTARA GONBIDATUAK”
ETA “GURE FESTA”

      Zadie Smith idazle ingelesak “Lotsaz, amorruaz eta idazketaz” elkarrizketan multzo menperatuen ahalduntzearen aurrean talde dominatzaileek sentitzen duten amorruaz hitz egiten du; kasu horretan beltzez eta zuriez ari da. Black Lives Matter bezalako aldarri batek zenbait kolektibo zuri asaldatzearen arrazoiaz hausnartzen du eta esaten: “Hain probokatzaileak iruditzen zaizkie hiru hitz horiek, erotu egiten baitira. [...] Zer gertatzen zaio jende zuriari kanpo uzten duen edozein kolektibitate desafiatzailetzat hartzeko? Uste dut dela... segurtasun falta... jeloskortasuna... eta banitate moduko bat, espazio guztietan parte izan behar dutela sinetsarazten diena. Zergatik bihurtzen da hori amorru? Bihur zitekeen beste zerbait; esaterako, jakin-min... edo interes soil”.

      Silvia Federiciren Caliban eta sorgina saiakera mardulean kapitalismo aurreko garaian herri lurrek, merkatuek eta gainerako eremu kolektiboek emakumeentzat zuten garrantzia azpimarratzen da: “Bizitza sozialerako, biltzeko, elkarrekin berriak trukatzeko, aholkuak jasotzeko eta gizonen ikuspuntutik bereizita beren ikuspuntuari bide emateko tokiak ziren herri lurrak eta merkatuak”. Lurra pribatizatzean eta lan kontratu kolektiboen tokia lan kontratu indibidualek hartzean desagertu zen lankidetza hura. Gauza bera entzun izan dugu iturriez, latsarriez, jostundegiez... “Diskurtso maskulinoaren kantxatik geure definizio propioak sortzen ditugun eremuetara igaro den edozein emakumek ezagutzen du sentipen hori: itzultzeari uztearena”, idatzi zuen Adrienne Richek, eta gehitu: “Ez du esan nahi pentsatzea kontu erraza bilakatzen denik, ezpada zailtasunak lanari berari dagozkiola, eta ez testuinguruari...”. Diskurtso propioak bakarrik ez, praktika feministak sortzeko eta esperimentatzeko gune eta une ere badira emakumeen arteko bertso saioak.

      OIHANA IGUARAN:

      «Ez da kasualitatea festa bat da. Nik edozein saio mota dudan eguna bizi dut egun berezi bezala, baina Ez da kasualitatea bada hiru aldiz gehiago. Nire espazioa da, nire giroa, nire zaurgarritasunarekin agertu naitekeen lekua. Lasaiago egoten naiz. Eta erregistroa zabaltzen zait. Ohiko plazetan nire erregistroak gizonekin eta publiko orokorrarekin negoziatzen ari naiz uneoro; Ez da kasualitatea-n badago aldez aurretik existitzen den kode konpartitu bat, eta kode hori sortzen, zabaltzen ari gara. Hori oso ederra da. Hizkuntza bat egiten aritzearen plazera. Ilusioa azpimarratuko nuke: ze kontentu egoten naizen saio horietan. Ospakizun bat da. Ohiko plazan nire heroiekin kantatzearen presio moduko bat sentitzen dut, erronka puntu bat; Ez da kasualitatea-n erabat bestelakotzen da sentsazioa. Uste dut erronka konponentea kalitatearekin lotzen dugula baina ohartu naiz Ez da kasualitatea saioetan sekula baino azkarrago kantatzen dudala eta inspiratuago sentitzen naizela, piezak enkajatu egiten dira nire buruan, oso azkar, eta horrek aktibatu izan dit beste bertsokera bat askoz intuitiboagoa eta nire izaerari lotuagoa, akaso beldurra kentzearen eta konplizitatearen ondorioz. Parranda sentsazio bat da; eta gero ohartzen zara, hori izan dela gizonezko bertsolari askoren giro naturala, lana zela baina festa zela, konplizitatea zutela, euren terrenoan ari direla sarri. Guk sortu egin behar izan dugu terreno hori, sortzen ari gara».

      «Neure buruari joaten uzten diodanean, aldez aurretiko onarpen bat dagoenean, konplizitate giroa dagoenean pizten zaidan umorearekin asko disfrutatzen dut. Nire mugetan esploratzea gustatzen zait, jolastea, ez izatea kalkulu mental hutsetik abiatzen den umorea. Baina horretarako konfiantza behar da. Jaialdietan askoz kontenituagoa izaten naiz».

      NEREA IBARZABAL:

      «Inbidia ematen dit gizonek daukaten lasaitasunak eta ziurtasunak eta saio bakoitzean ondo pasatzen dutela ikusteak; sumatzeak haiek hain motibatuta, —“Saio ederra egingo dugu!”, “Benga, lanera, e?”—, ni nire korapiloekin nabilen bitartean. Ikusteak nola sinesten duten euren hitzean eta kalitatean, absurdoraino. Zuk ikusten duzunean tira, ez zara hain ona, baina berak badu konfiantza hori eta zuk ez. Eta horregatik segituko du: konfiantza dauka, jarrera dauka. Hori dena non ikasten da? Eman zuen egoaren parte bat, mesedez, denaren beharrean nago».

      «Saio aurretik, ahal dudan guztietan bertsokideren batekin autoa konpartitzen saiatzen naiz, gizona bada gehiago; aldez aurretik sintonia bat lortzeko beharra sentitzen dut, babestuago sentitzeko. Saio osteetan okerrago pasatzen dut, ze egin dugun saioari buruz hitz egiteko gogoa izaten dut, “zer iruditu zaizue nire saioa?” galdetzeko gogoa, baina ez naiz galdetzera atrebitzen. Neure burua sentitzen dut kontaktuaren bila, konfiantzaren bila, baina ni ere ez naizenez zuzenean galdetzera ausartzen... Ez da kasualitatea-n dagoena beste mundu bat da: saioa amaitu, elkar besarkatu, elkar ukitu, hitz egin gure bertsoaldiez... Kontaktu fisikoa dago; konfiantza geure buruarengan; lasaitasuna, onartzeko saio txarra egin dugula gure prestigioa jokoan jartzen dela sentitu gabe, epairik sentitu gabe... eta berdinetik berdinera, ez bertso mailan, ezpada maila humanoan. Talde sentsazioa esperimentatzen dut, inoiz ez dut sentitzen bestelako saioetan. Eta dena doa hobeto: beste patxada eta ausardia batetik kantatzen dut. Badago esker ona eta... maitasuna. Beste saioak indibidualki bizi ditut, txapelketatik gertuago. Eta absurdoa iruditzen zait tentsioa eta beldurra kalitatearekin lotzea».

      «Min ematen dit guri errazkeria leporatzeak. Gu elkartu izana eta antolatu izana errazkeriatzat jotzeak. Esateak: “Bai, oso ondo, baina hori ez da mundu erreala”. Jakina ez dela mundu erreala: horregatik sortu dugu alternatiba! Agian zu zara mundu erreala aldatzea interesatzen ez zaiona, ez? Alternatibak beldurra ematen dizulako».

      ANE LABAKA:

      «Bertsokide feministekin dudan harremana konplizitatezkoa eta laguntasunezkoa da eta gainditu egiten du bertso mundua; nire egunerokoaren parte dira. Haiekin egotea gozamena da niretzat, eta haiekin kantatzea festa bat».

      MIREN ARTETXE:

      «Ez da kasualitatea saioetako aurrea eta ostea errazak dira niretzat, beste saioetakoak ez. Urduri jartzen naiz, baina entusiasmotik, ez beldurretik. Nire lekuan sentitzen naiz, beste saioetan ez beti. Babestua sentitzen naiz, zaindua; zaurgarri agertu naiteke, eta horrek lasaitasuna ematen dit. Beste saioetan... askotan bakarrik nago. Eta horrek alerta jartzen nau. Lasaitasunak hobeto kantatzera eramaten nau: burua foku estuan edukitzetik foku zabalean edukitzera igarotzen naiz, ideia gehiago etortzen zaizkit, gehien gustatzen zaizkidanak hautatzeko gai naiz, gehiago ikusten dut».

      ONINTZA ENBEITA:

      «Ez da kasualitatea-n edo emakumeekin egiten ditudan bertso afari, poteo edo dena delakoetan asko aldatzen dira gauzak. Denok neskak gara eta badira zenbait bizipen konpartitzen ditugunak neskak izate hutsagatik: gure gorputzen gaineko presioa, adibidez. Hala ere, gure arteko aliantzak ez dira esentzialak, politikoak dira, landu egin ditugu. Habitat segurua da. Ohiko saioetan kointziditzen dugunean beti gaude gutxiengoan, eta horrek berak mugatzen du mugimendu marjina».

      MIREN AMURIZA:

      «Ahalduntze Bertso Eskola, Zilekoa, Ez da kasualitatea eta, batez ere, azken urteotan bertsokide feministon artean eraiki dugun konplizitate sarea oso inportantea izan da niretzat».

      OIHANA BARTRA:

      «Ez da kasualitatea saioetan presente dago gorputza: mugitu egiten gara, elkar ukitzen dugu, batzuetan dantza egiten dugu..., baina autoerrepresentazioa da, ez bestek gutaz egiten duten irakurketa. Diferentea da gorputzak presentzia hartzea bestek kantagai bihurtu duelako edo zeuk gorpuztea. Gune seguruetan geuk errepresentatzen dugu geure soina, geure sexualitatea, geure erotika...».

      «Gero eta gusturago kantatzen dut emakume bertsolariekin. Iruditzen zait lantzen ditugun gaiak, ikuspegiak, umore mota... bereziki interesgarriak direla eta beste gune batzuetan ez direla ateratzen. Pena da berariaz sortu ditugun gune horietatik kanpo oso esparru gutxi konpartitzen ditugula oihanean eta aukera gutxi edukitzea elkarrekin umore, erreferentzia, diskurtso, ikuspegi... berriak sortzeko: hori elkarrekin gaudenean sortzen dugun beste bertso modu bat da. Aliantza politikoak dira, esplizituki konpartiturikoak. Gizon oso gutxi batzuekin ere ari gara konplizitate mota horiek eraikitzen, eta hori oso interesgarria da».

EPILOGOA

      “Elkarrizketa publikotik kanporaturiko emakumeen adibidez beteta daude literatura eta historia” idatzi zuen Mary Beardek “The Public Voice of Women” artikuluan. Mintzo publikoa maskulinitatearen ezaugarri definitzailea izan dela —eta dela— azaldu zuen argudio soka luzean, eta jendaurrean solastatzen den emakumea, definizioz, ez-emakumetzat joa. Gutxitan ematen zaio zilegitasunik emakumeen ahotsari eta, ematen zaionetan, biktima posiziotik edo bere buruaren eta bere gisako beste emakumeen izenean izan ohi da. Bakan-bakanak dira izaki unibertsaltzat[13], komunitate osoaren ordezkari eta eredutzat, hartzen diren emakumeak. Gehienetan eta gehienera, Enbeitaren hitzak erabiliz, “gure txokoari buruz hitz egiteko autoritatea daukagu”. Liburu hau bertsolaritzari buruzko liburu bat litzateke —eta ez emakumeak eta bertsolaritzari buruzkoa—, emakumeak izaki unibertsalak bagina.

      Ahots autorizatuaz eta haren eraikuntzaz pentsatzea ezinbestekoa iruditzen zait bertsolaritzaz pentsatzerakoan. Bearden hitzetan, “tradizionalki maskulinotzat jotako territorioetan sartuz gero, ez du axola emakume gisa hartzen duzun jarrera zein den”, automatikoki aktibatuko dira mugatze mekanismoak. Testigantza bilketa hau horrexen erakusle da. Hori dela eta dabiltza emakume publiko asko emakume hitza “mandeulia bailitzan” uxatu nahian, ez ditzaten saldo subordinatura murriztu, Woolf amorratu bainoago nahi luketelako izan Shakespeare puru.

      Mintzo publikodun emakumeak aldi berean jasotzen ditu emakume kategorizazioa eta ez-emakume izateko deia. “Lujanbio bertsotan dena izan behar zenuke zuk literaturan” aholkatu zion Eider Rodriguezi gizonezko idazle ezagun batek. Sofistikatua da azpirakuntza. Atergabeak dira gure sexuaren gainetik, hartatik aparte aritzeko deiak.

      Emakume bertsolariotako asko saiatu dira emakume gisa irakurriak ez izaten: gorputza neurtzeko, estaltzeko, neutralizatzeko eta kontrolpean edukitzeko ahalegin automatizatuak horren adierazgarri. Diskrezioa da gehienek bilatzen dutena. “Nabarmentzekotan, izan dadila bertsoengatik”, dio Uriak. Libre nahi dugu kategorizaziotik, subordinaziotik, irakurketa partzialetatik... baina gorputz markatuak gara, emakume izendatuak eta emakume irakurriak. Ez dakit larregi esatea ote litzatekeen jendaurrean mintzo garen bakoitzean ahalegintzen garela, nolabait eta kontzientzia handiagoarekin edo txikiagoarekin, emakume ez izaten. Danele Sarriugarteri aditu nion bezala, piztia beraren kontra ari garenez, estrategia guztiak, emakume identitatea markatzearen aldekoak eta haren kontrakoak erresistentzia bide gisa ulertu eta kokatu behar genituzke.

      Menosten gaituen kategorizazioa askapen eremu bilakatzera dator feminismoa. Identitate subalternoa identitate eraldatzaile bilakatzera. Haatik, emakume ez izateko deiari lotuta dator emakumeen artean ez aliatzeko aholkua. Txokokeria, tranpa, erosokeria eta, are, pribilegioa egotziko dizkiote kolektiboki antolatzen eta askatzen saiatzen denari. “Feministek kalte egin dizute”, “ausartu oihanera”..., izan zaitez berdina desberdinkeria pairatzen duzun bitartean. Izan zaitez gizon, gizon ez izanda ere. Ez da ahalegin faltagatik izango. Alabaina, testigantzotan sarritan errepikatzen da ariketa kolektiboa dela emakumeak ahalduntzen ari dena; behin eta berriz errepikatzen da emakumeen arteko bertso saioen, bertso eskolen eta, oro har, espazio eta gune konpartituen beharra.

      Testigantza bilketa hau ahots publikoa duten emakumeen mugimendu marjinari buruzko gogoeta bat da, bertsolaritzaren esparrutik harago doana. Esfera publikoan emakumeen zailtasunak ez dira testualak, ezpada testuinguruari lotuak. Bertsolaria egin egiten dela ikasi genion Xabier Amurizari, emakumea egin egiten dela Beauvoirri. Bertsotarako testuinguruak eta baldintzek bertsolaria, emakumea eta gizona nola egiten eta berregiten dituzten pentsatzeko erremintak behar ditugu. Bourdieuren kapital sinbolikoa[14] eta biolentzia sinbolikoa[15] genero ardatzean kokatu eta nola eraikitzen eta transmititzen diren xehe aztertzeak (Goikoetxea, et al., 2019) lagun lezake lan horretan.

      Emakumeen esperientziaren debaluazio automatikoa salatu zuen Russek. Elkarrizketaturiko bertsolarien oztopoak ez datoz testu egokia, teknika doia, taxuzko diskurtsoa, baliozko mintzoa eratu ezinetik, mintzo hori sortzeko eta balioztatzeko talaia eta posizioa topatu ezinetik baizik. Bertsolaria gorputz da, eta gorputza du lehen talaia. “Ohartu nintzen lehenengo ikusten zena ez zela bertsolaria, ezpada neska”, zioen Akizuk; “publikoaren aurrean jartzen dugun lehenengo elementua da gorputza, ahotsa baino lehenago”, Bartrak. Ezin dira bereizi zer eta nondik, gorputzarena da mintzoa, mintzoarena gorputza, eta egituratuta daude botere harremanetan.

      Ez da berria gorputzarekin kinkan dabiltzanek ekarri izana, hain zuzen, gorputza oholtzara eta, gorputzarekin batera, erotikari, plazerari, soinaren endekatzeari, fisiologiari, zaurgarritasunari eta biolentziari buruzko ezin konta ahala bertso. Gudu zelaiaz eta goza zelaiaz ari dira emakumeak gorputzaz ari direnean, autoerrepresentazioaz eta haren mugez. Haiek ekarri dute lehen lerrora.

      Emakume bertsolari gehienentzat iraupen proba gogorra dirudi bat-bateko bertsogintzak, gizonek eraikitako tradizioari jarraituz, haien eredutik ikasita, gizon artean eta gizonekin ari dira kantuan, gizonen iritziek eta gustuak pisu espezifiko handia duten eremuan, testuinguru lehiakorrean, esposizio bizian. Elkarrekin taxutzen duten gintzak frikzioarekin batera dakar aukera: etengabeko negoziaziora behartuta daude, eta negoziazioa plazer konpartituaren baitan gertatzen da maiz. Bertsoarekiko pasioa bizi dute gizon eta emakume bertsolari guztiek, harreman estua dute, eta elkarrekin gozatzen dute, elkarrekin umorea egiten, elkarrekin gogoetatzen 10-8an, 7-6an.

      Neurri estuan jokatzen da, ordea, plaza ere. Kontu delikatuak dira lan banaketa, merkatua, dirua. Balioa eta prezioa. Txapelketa da bertsolaritzan balidazio sistema nagusia eta ia bakarra, basamortua aipatzen dute handik kanpo. “Irabazlearen eredua” kuestionatu beharra aipatzen du Artetxek, bertsolariaren karrera kirolariarenarekin parekatzen duena, gazterik eta erorikorik gabe goia jo ondoren ahalik eta luzaroen eustean oinarritzen dena, gazteagoek erretiratzen duten arte. “Muturreko merkatu kapitalistan borrokan” sentitzen dela aitortzen du Ibarzabalek, “(…) badirudi 2019ko txapelketa hau izango dela mugarria. Orain egin ezean, galdu egingo nuke gaztearen etiketa”, larritzen da Akizu 22 urterekin. Beren lekua lortzeko edo lortutako lekuari eusteko lehian ari direla iradokitzen dute gehienek. Testigantzetan hamahiru aldiz aipatzen da “demostratu beharra”. Ordainsari duina merezi ote duten ala ez zalantzan jartzen dute emakume bertsolari zenbaitek, maila nahikorik ba ote duten, jardun honetarako balio ote duten. Ukaezintasuna eta bikaintasuna ezin izan litezke izateko modu bakarrak, eraiki beharko dira oasiak basamortuan. Muturreko autoexijentzia estrukturala suntsitzailea izan daiteke, eta egiten dutena nahikoa ez dela sentitzera, isiltzera eta lan beraren truke gutxiago kobratzera eraman ditzake bertsolariak. Euskarazko sorkuntza den eremu berez prekarioan generoak prekaritate handiagora bultza ditzake emakume bertsolariak. Diruaren sexualizazioaz hitz egiten dute adituek. Egokia litzateke gizonen esperientzia jasotzea eta haien arteko diferentziei ere erreparatzea. Clara Coria psikologo argentinarrak diruaren erabilera eta banaketa desnaturalizatzearen garrantziaz idatzi zuen 1986an argitaratu eta hainbat aldiz berrargitaraturiko El sexo oculto del dinero liburuan. Kulturgintzaren alorreko kudeaketa ekonomikoari buruzko hausnarketa egitea, bertsolaritzako politika ekonomikoez pentsatzea, diruari buruzko hausnarketa kolektiboa egitea eta gaia genero ardatzean kokatzea lehentasunezkoa da.

      Bestalde, txapelketaren garrantzia erlatibizatzeak eta analisiarena areagotzeak kiroletik urrundu eta artearen esparrura hurbilduko luke bertsogintza (edo alderantziz da, akaso: kiroletik urruntzeak eta artearen esparrura gerturatzeak puntuaketatik urrundu eta analisira hurbilduko luke). Ez luke horrek jarduna lehiatik salbuetsiko, artearen esparrua ere lehiakorra eta oso indibidualista da sarritan —aitzitik, bertsolaritzan kolektibotasunak indar handia du—, baina izateko modu diferenteak egingo lituzke posible, eta balorazio eskalak dibertsifikatuko.

      Kezkagarria iruditzen zait elkarrizketaturiko bertsolari askok euren buruari ezartzen dioten behin-behinekotasun presuntzioa, ez dagokien territorioan aritzearen pribilegio sentsazioari eta izaera ordezkagarriari lotua. Besteren eskutan egotearen sentipen uzkurtzaile hori. Behin-behinekotasunaren onarpena umiltasun existentzialari eta bizitzaren lege naturalari balegokie, gaitz erdi, baina nago autoafirmazioaren kontrako txerto ez ote den. Emakume bertsolariek, praktikan, onartuta daukate elkarren arteko ordezkagarritasuna. Gutxitan kantatzen dute elkarrekin, elkarren ordezko direnez. Bestalde, nahikoa da emakume berri bat plazaratzea zaharrek euren agendetan suma dezaten. Bertso eskoletan % 50 direnek plazako merkatuaren % 25 dute eskura. Gerruntzeari inbutua gehitzea da hori. “Neska gazteak nire lekua lapurtzera zentoztela sentitu nuen”, “bertso sistemak berak emakumeon arteko lehia eta inbidia sustatzen dituela sentitu nuen nire gorputzean”... Gizonezko bertsolari zaharragoen (40 urteren bueltakoez ari naiz!) ahotan ere aditu izan dugu ordezkatuak izango diren segurantzia. Adin horretatik gorako emakumerik apenas gelditzen den plazan. Euren zikloa amaitu den sentipena edo errealitatea bizi dute. Niri neuri tamalgarria iruditzen zait horren bizi laburreko bertsolariak ekoizten dituen sistema. Plaza bertsolari zaharragoentzat —eta bereziki emakume bertsolari heldu eta zaharrentzat— bizigarri egiteko helburuari eta bertsolari zaharrak entzuleen intereseko bilakatzeko erronkari heldu behar geniokeelakoan nago. Ahaleginak agerian utziko luke plazako baldintzak norentzat diren bizigarri, eta norentzat ez.

      Sistemak eragindako lehiakortasunari eta prekaritateari aurre egiteko mekanismo kolektiboak lantzen ari dira emakume bertsolari asko. Ahalduntze Bertso Eskola, Zilekoa, Ez da kasualitatea saioak, Txakur Gorria kolektiboa...; banakako lehia meritokratikotik aparte, testua eta testuingurua lantzeko tresna kolektiboak ari dira izaten. Festa, konplizitatea, inspirazioa, kalitatea, erotika, lasaitasuna, gozamena, segurtasuna, taldetasuna, ausardia, maitasuna, alternatiba, entusiasmoa, autoerrepresentazioa, gorpuztasuna...... gune horietan aurkitu dituzte emakume bertsolari askok. Zoru komunaren eraikuntza (Estitxu Eizagirrek emakumera batua deitu ziona), hizkuntza eta erregistro berrien sorkuntza, elkarren ezagutzaren bidezko autoezagutza bultzatzen duten gune kreatiboak funtsezkoak dira.

      Lan horri esker esparru batzuetan prestigioa lortu dute emakume bertsolariek, haien diskurtsoak eta bertsokerak. Aldi berean, lehenago bertsozalea ez zen jendea bertsozaletu dute eta plaza berriak sortu. Emakume bertsolarien lan kreatiboa eta aktibista, biak dira esanguratsuak euskal gizartearen parte batentzat, eta bertsolaritzaren azken ikerketa soziologikoaren arabera, baita bertsolaritzaren beraren etorkizunerako ere.

      Identitate feminista askatzailetzat dute emakume bertsolari gehienek. Kontzientzia eta kontzientziaurrea bereizten dituzte batzuek (Agirreazaldegi, Akizu, Amuriza, Artetxe, Bartra, Enbeita, Ibarzabal...), kontzientzia feministak euren buruaren eta bertsotarako testuinguruaren irakurketa erabat aldatu baitie. Haietako zenbait, kontzientzia feministaren ondorioz iritsi dira biolentziaren kontzientziara, beste batzuek alderantzizko bidea egin dute: biolentziaren kontzientziak eraman ditu kontzientzia feministara.

      Emakume bertsolari batzuek euren burua kolektibo feministatik kanpo sentitu edo kokatu izana kontuan hartzekoa eta lantzekoa da. Komunikazio zubiak hobetzea, hainbat esparrutatik egindako lana aintzakotzat hartzea, era guztietako bizipenei leku egitea, pentsamendu feministan sakontzea, egiturazko azpiratze mekanismoak bistaratzea eta aitortzea, sistemak eragiten duen elkarren arteko lehiakortasuna desaktibatzea eta lanketa eta tresna kolektiboen garrantzia azpimarratzea beharrezkoak izango dira aurrerantzean ere.

      Autoafirmazio ariketa kolektiboak martxan dauden arren, azpimarratzekoa da emakume bertsolarientzat bertsokide kanonikoen (gizonak, ia denak) aprobazio premiak duen pisu nabarmena ere. Haien iritziek, aitortzak edo gaitzespenak (zeharkakoa izaten da maiz, kideei buruzko iruzkinen bidezkoa) eragin zuzena dute elkarrizketaturiko bertsolarien autoestimuan, autopertzepzioan eta errendimenduan. Esposizio maila altuak eta familia egituraren antzekoa den sistemak eragindako iritzien eta iruzkinen iragazkortasunak —“Biolentziaren ordena sinbolikoa aita da / amaren ordena sinbolikoa biolentzia da” (Goikoetxea, 2014)— zaurgarri egiten ditu bertsolariak, zaurgarriago emakumezkoak. Izan ere, emakumezkoek ez dute Anaidiaren babesik. Emakumeen arteko aliantzez hitz egiten den moduan, hitz egin behar genuke gizonen artekoez, tradizio luzeko babes sareaz eta konplizitate mekanismoez. Belaunaldien eta generoen arteko autoritate-transferentzia nola eta zeren arabera gertatzen den —edo ez den gertatzen— aztertzekoa litzateke.

      Bide beretik, bertsolari purua eta bertsolari totala, eraitsi beharreko bi totem direla dirudi, periferiak oro (generikoa, identitarioa, territoriala, linguistikoa, generazionala) kanpo uzten dituztenez. Naturala/artifiziala, purua/ez-purua, erabatekoa/partziala, jatorra/traketsa, zirtolaria/puntularia, intimoa/soziala... sustrai sakoneko ideologien aurpegi dikotomikoak izan daitezke, bertsolaritzaren biziraupenerako eta osasunerako arriskutsuak.

      Hogeita bira deitu diot mugatze-mekanismoak aletzen dituen atal nagusiari. Tantoak oharkabean sartzen dizkiguten bitartean, kontrako eztarritik kantatzen jarraituko dugu.

      Berdintasunezko bertsolaritza bizigarriaren alde, topa, lagunok.

AZKEN AGURRA

Sasiak janak bide-lasterrak,

azpiratuak eskuin-ezkerrak,

profazadoren ondorengook

nahasten ditugu bazterrak.

Lur minatuan txoriak hegan,

belarrietan, muskerrak,

besten lurretan maizterrak:

zuen artean naiz bertsolari

eta zuei eskerrak.

[13] Mari Luz Estebanek Maialen Lujanbio izaki unibertsal gisa irakurria zela aipatu zuen Iruñeko UEUko Bertsolaritza eta generoa ikastaroan (2018ko ekaina), baina baita irakurketa hori alda zitekeela ohartarazi ere.

[14] Pertsonarengan berezkoak diruditen ezaugarriek osatzen dute: autoritatea, prestigioa, ospe ona, sinesgarritasuna, garrantzia, ohorea, gustu ona, ulergarritasuna... Pilaturiko balio sinbolikoa.

[15] Biolentzia sinbolikoa agenteek kokapen sozial bati loturik dagoen gizarte-dominazioa barneratzea da. Dominazio hau kontzientziaren azpitik dago eta ez da subjektuen arteko menderakuntzan oinarritzen (gizabanako bat beste baten gain), ezpada egiturazko dominazioan (kokapen bat beste baten gain). Egituraketa agenteek duten kapitalaren arabera egiten da eta biolentoa da, agenteek ez baitute antzematen. Biolentzia hau gutxiagotasun uste edo ezdeus sentimendu iturri izan daiteke: sufritua izan daiteke; inolaz ere ez objektibatua. Biolentzia sinbolikoak talde sozialen hierarkizazioari loturik dagoen sailkapen eskemen legitimazioan du bere oinarria.

ELKARRIZKETATUAK

Amaia Agirre Arrastoa (1977, Villabona)

Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo (1978, Elgeta)

Maialen Akizu Bidegain (1996, Urretxu)

Miren Amuriza Plaza (1990, Berriz)

Maider Arregi Markuleta (1996, Oñati)

Miren Artetxe Sarasola (1985, Hendaia)

Maddalen Arzallus Antia (1990, Hendaia)

Oihana Bartra Arenas (1984, Bilbo)

Onintza Enbeita Maguregi (1979, Muxika)

Nerea Ibarzabal Salegi (1994, Markina-Xemein)

Oihana Iguaran Barandiaran (1991, Amasa-Villabona)

Ane Labaka Mayoz (1992, Lasarte-Oria)

Alaia Martin Etxebeste (1987, Oiartzun)

Eli Pagola Apezetxea (1995, Ereñotzu)

Jone Uria Albizuri (1990, Algorta)

BIBLIOGRAFIA

Adichie, Chimamanda Ngozi. (2009): The Danger of a Single Story. TEDGlobal. (https://www.ted.com/talks/chimamanda_adichie_the_danger_of_a_single_story)

Agirre, Katixa. (2018): Amek ez dute. Elkar.

Agirre, Katixa. (2009): “Troiako behorrak”. Argia, 2009-06-21.

Alario Trigueros, Maria Teresa. (2008): Arte y feminismo. Nerea.

Aleksievitx, Svetlana. (2017): Gerrak ez du emakume aurpegirik. Elkar.

Alvarez Uria, Amaia. (2011): Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan. EHU [argitaragabea]. (http://www.euskara.euskadi.net/appcont/tesisDoctoral/PDFak/Amaia_Alvarez_TESIA.pdf)

Amoros, Celia. (1987): “Espacio de los iguales, espacio de las idénticas: notas sobre poder y principio de individuación”. Arbor, 503-504. zbka.

Azkune, Iñaki. (1976): Katalin Erauso. Gero.

Beard, Mary. (2014). “The Public Voice of Women”. London Review of Books, 11-14, 6. zbka.

Bourdieu, Pierre. (2006): La dominación masculina. Anagrama.

Chesler, Phyllis. (2018): Women and Madness. Lawrence Hill Books.

Coria, Clara. (2012): El sexo oculto del dinero. Red Ediciones.

Despentes, Virginie. (2017): King Kong teoria. Eskafandra, Jakin-Elkar.

Ellmann, Mary. (1968): Thinking about Women. Harcourt, Brace & World.

Eskisabel, Idurre. (2017): “Bularretakoaren zartailukada”. Berria, 2017-10-25.

Federici, Silvia. (2017): Caliban eta sorgina. Eskafandra, Jakin-Elkar.

Goikoetxea, Jule. (2014): Tractatus. Susa.

Goikoetxea, Jule. et al. (2019): EAEko Demokrazia Patriarkala. Emakunde.

Gopegui, Belen. (2011): Tiroa kontzertuaren erdian. Eleberrietan politikaz aritzeari buruz. Txalaparta.

Iguaran, Oihana. (2018): “Prezioa eta balioa”. Bertsolari, 2018-10-19.

Imaz, Virginia. (2005): “Género y humor. La triple transgresión”. Emakunde, 2005eko ekaina.

Jong, Erica. (1973): “The Artist as Housewife”. Warner Paperback Library.

Juhasz, Suzanne. (1976): Naked and Fiery Forms: Modern American Poetry by Women, A New Tradition. Harper & Row.

Labaka, Ane. (2017): Bertsolaritzan garaturiko umorea(k) aztergai, genero ikuspegitik. EHU [argitaragabea].

Labaka, Ane. (2018): “Gure aitak”. Berria, 2018-10-28.

Laborde, Denis. (1998): “Une archéologie du bertsularisme, Antoine d’Abbadie 1897- 1997”. Congrès International. Eusko Ikaskuntza.

Loidi, Arantzazu. (1990): Ordiziako bertso jaialdia. (https://bdb.bertsozale.eus/es/web/bertsoa/view/iqg2g)

Pollock, Griselda. (1999): Differencing the Canon: Feminist Desire and the Writing of Art´s Histories. Routledge.

Reuben, Elaine. (1972): “Can a Young Girl from a Small Mining Town Find Happiness Writing Criticism for The New York Review of Books?”. College English, 34, 1, 1972ko urria.

Rich, Adrienne. (1977): “Conditions for Work: The Common World of Women”, Heresies 3.

Rodriguez, Eider. (2009): “Ni ez naiz feminista”. Argia, 2009-06-07.

Rodriguez, Eider. (2019): Idazleen gorputzak. Lisipe 6, Susa.

Russ, Joanna. (2018): Cómo acabar con la escritura de las mujeres. Dos bigotes/Barrett.

Sarriugarte, Danele. (2018): “Eider Rodriguez: Idaztean, asko gozatzen dut errealitate-zati infinitesimalak hartuz, halako Frankenstein batzuk egin, eta ibiltzera bultzatuz”. Hitzen Uberan, 2018-09-14.

Schor, Mira. (2007): “Autoridad y aprendizaje”. Crítica feminista en la historia del arte. Universidad Iberoamericana.

Smith, Zadie. (2018): “Zadie Smith interview: on shame, rage and writing”. Louisiana Channel. (https://www.youtube.com/watch?v=4LREBOwjrrw&t=7s)

Valcarcel, Amelia. (2012): “El derecho al mal”. Antología del pensamiento feminista español: (1726-2011). Servei de Publicacions.

Wittig, Monique. (2017): Pentsamendu heterozuzena. Lisipe 3, Susa.

Woolf, Virginia. (2013): Gela bat norberarena. Consonni.

Yarbro, Chelsea Quinn. (1975): Khatru 3 & 4. Phantasmicon Press Publication.

Zubiri, Harkaitz; Aierdi, Xabier. (2018): Bertsolaritzaren azterketa soziologikoa 2005-2018. EHU [argitaragabea].