ANDER LIPUS

Antzerkiaren labirintoan II

Artedrama baten bila

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Ander Lipus

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko azaroa

Edizio hau: 2023ko azaroa

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

Labealdi honetan aurkezten dugun Ander Lipusen Antzerkiaren labirintoan lan bakarra da bi liburukitan banatua, ibilbide oso baten testigantza ematen duen obra mamitsua. Bi liburuki horiek, halaber, hiru bloke handi barnebiltzen dituzte: memoriak, artikuluak eta teoria. Hiru hitzetan laburbildu daitekeena, ordea, askoz konplexuagoa da.

      Antzerkiaren labirintoan obraren lehen liburukian memoria ariketa pertsonala egin du egileak, ariketa kolektibo bilakatzeko gaitasuna ere baduena. Ander Lipusen oroitzapenetan barrena euskal antzerkigintzaren garai oso baten erretratua topatuko du irakurleak, izen eta erreferentzia ugariez josita. Antzerkiaren labirintoan bigarren liburukian, berriz, batetik garai hura ezin hobeto osatzen duten dokumentuak topatuko ditugu, Ander Lipusek garai eta komunikabide ezberdinetan idatzitakoak, eta bestetik hamarkadak iraun dituen bilaketa artistikoaren gakoak teoria moduan emanda, modu zatikatu, zehatz eta eraginkorrean.

      Eskua artean duzun lehen liburu hau, irakurle, arestian esan bezala, aurrenekoa ezin hobeto aberasten du. Artikuluek bereziki, Lipusek memorietan kontatzen duena zehatz osatzen dute, iraganeko ahotsez. Nahita ere, ezinezkoa luke inork iraganera bueltatu eta orduko grinaz, indarraz, orduko balizko etorkizunaz edo etorkizun faltaz, orduko orainaldi zaurituaz testu berriak idaztea. Memorietan oraingo Ander Lipusek zuzendu dio begirada iraganean gertatutakoari, baina artikulu hauetan hasierako Ander Lipus hura da mintzo zaiguna, filtrorik gabe, aho bilorik gabe. Tripetatik, saminetik, lerro bakoitza den lehergailutik. Antzerkiola Imaginarioaren garaiko Lipusek bizi egiten du idazten duen lerro bakoitza, eta indar hori, oraingo begietatik, berreskuraezina da. Hain da horrela ezen kasu askotan ez dugun testua guztiz zuzendu eta gaurkotu, garaiko punk estetika eta poetika errespetatzearren.

      Teoria atalak, berriz, oinak lurrean ondo errotuta dituen sortzailea dakarkigu euskal teatroaren historia idatzira. Bertako azalpenak eta gogoetak opari bat dira edozein antropologo, antzerkizale edo antzerki ikaslerentzat. Kathakaliaren munduan barneratzen den jokolariaren zehaztasunarekin, izerdiarekin eta pasioarekin ehundu ditu atal honetako lerro eta txatalak. Egilea kapaza izan da antzerkiaren gorpuztasuna idatzizko erregistrora ekartzeko, arintasuna eta zehaztasuna modu guztiz orekatuan uztartuz. Teoria atal hau sortzaile baten bizitza osoko bilaketaren emaitza da, amets baten corpus idatzia, edonorekin partekatzeko grinaz zedarritua, eskuzabal.

      Ganbila bildumako edizio taldea osatzen dugunontzat eta, oro har, EHAZE elkartearentzat, luxua da liburu hauek aurkeztu ahal izatea. Ander Lipus sortuta, Iñigo Ibarrak lortu du errealitatean eragiten duen fikzio bat sortzea. Ander Lipusek bertan idatzi duen bezala, “Zeren eta ni bestea naiz. Eta bestea naizelako egiten dut teatroa”. Euskal teatroak behar ditu, oraindik ere, utopiak; fikzioa errealitatean txertatuz, orainaldi berriak sortzeko kapazak direnak.

ANTZERKIAREN LABIRINTOAN II

Artedrama baten bila

Artedrama:
aktorearen mekanika eta poetika

Teloia gora!

Ondoren irakurriko dituzun letrak nire intuiziotik eta esperientziatik ateratako gogoeta xume batzuk dira. Batzuetan Lipus zuzendariak hitz egingo du, beste batzuetan Lipus aktoreak.

      Nire senari kasu eginaz aukeratu ditut gaiak. Bakoitzaren inguruan luze idatz daiteke. Eta hamaika ñabardura erantsi. Egia da. Hemen ez dago egia biribilik. Beti da etengabeko bilatze bat. Tranpak egiten ditugu, eta gu geu ere tranpan erortzen gara.

      Nire ofizioan baliatu izan ditudan lanabesak nahiko nizkioke irakurleari eskaini. Esperantza daukat, honekin batera, euskaraz hain gutxi plazaratu den gure ofizioaren inguruko gogoeta suspertzea. Aktorearentzako, eta oro har antzerkiaren labirintorako euskarazko organon txiki bat da hau. Teloia gora!

Arte

Drama

Drama. Ekintza. Egintza. Teatroa. Antzerkia. Antzertia. Obra. Jarduera. Arte-lana. Arte dramatikoa. Komedia eta tragedia. Barrea eta negarra. Erritua. Kultura. Ikuskizuna. Antzeratzea. Keinua. Mekanika eta poetika. Herria. Aktorea eta publikoa. Bizitza eta heriotza. Egia eta gezurra. Ametsa. Ekitaldia. Ospakizuna. Edertasuna. Arnasa.

Formakuntzaz

Argi dago aktore batek formatu egin behar duela. Argi dago edo ez dago hain argi? “Kontraesanak itxaropena dira”, Bertolt Brechtek esaten zuen bezala. Sarritan ikusi ditugu inongo formakuntzarik gabeko aktoreak izugarrizko arrakasta lortzen edota lan ikaragarri onak egiten. Sarritan, aktore amateurrak, ia inongo formakuntzarik gabe lan biribilak egiten. Baina bestalde, formakuntzarik gabeko aktoreetan sarritan ikusten da bakarrik lan egiteko duten joera. Aktuatzen ari direnean ez dakite lagunarekin lan egiten. Ez dute beren zilborretik haratago ikusten. Ez dutelako ikasi, ez direlako formatu, ez daukatelako teknikarik. Egia da, badirela berezko zerbait duten pertsonak. Energia bat, indar bat, sen bat, grazia bat, baina zein inportantea den harribitxi hori ondo leuntzea. Mikhail Txekhovek esango lukeen moduan: “Inspirazioa ezin da inposatu, apetatsua da. Horregatik, aktoreak beti teknika sendoa izan behar du oinarri”.

      Tadeusz Kantorrek ez zituen aktoreak nahi. Berak hautatutako pertsonekin egiten zuen lan, baina ez ziren ohiko aktoreak. Akorduan daukat, La Zarandakoek Manolo Chicharro pintore galiziarra entseguetara eraman zutenean Jerezen daukaten habeartera. Manolok ez zuen hilabete bakar bat iraun La Zarandakoekin. Madrilera bueltatu zenean, erotuta zeudela esaten zidan behin eta berriro. Pentsatzen dut, Manolok uste zuela antzerki entseguak egitea ordu gutxi batzuk sartzea zela eta listo! Eguna libre!

      Niri ere sarritan aitak galdetu izan dit, ea zertan pasatzen dugun hainbeste denbora entseatzen. Zertan pasatzen dugun etengabeko formakuntzan. Amak ez ordea. Ama brodatzailea daukat eta ondo asko daki zenbat puntada jo behar diren brodatutako arreo dotore batzuk egiteko.

      Ez dut edozein pertsona kathakalia egiten imajinatzen. Formakuntza urte luzeak behar dira kathakalia ikasteko. Biolina jotzen ikasteko ordu asko sartu behar dira. Japoniako noh aktore batek ordu asko sartu behar ditu. Mediku batek ordu asko sartu behar ditu. Formakuntzan.

      Zeamik dio “Lorea eduki nahi bada, lehenik eta behin hazia landatu behar da”, eta Eusebio Calongek erantsi: “Lorean datza gure inspirazioa, hazian gure lanbidea”.

Inperfekzioaz

Akats. Huts. Eder.

      Badaude goitik behera begiratuz aholkua ematen dizutenak. Orojakileak. Iritzia mundu guztiak dauka, eta obra bat ikustetik ateratzen zarenean, mundu guztiak du iritzia, normala denez. Bakoitzak berea. Eta baita arrazoia ere! Bakoitzak berea!

      Artista batek obra bat egiten duenean, normalean badaki obra horren ahuldadeak zeintzuk diren. Obraren gabeziak, arrakalak, asmatzeak eta hanka-sartzeak.

      Artista obrari emana zaio eta ez bere zilborrari.

      Ez dut esaten perfekziora iritsi nahi ez dugunik. Bai, noski! Hori da bidea. Horregatik egiten dugu obra bat beste baten ondoren. Inperfektuak garelako.

Lehen egunak

Sorkuntza prozesu baten hasieran aktorea lehen aldiz pertsonaiarekin topo egiten duenean, beti esaten dut, memento horietan aktorea ezdeusa dela, ez duela ezertarako balio. Gainera, askotan, aurreko lanean egindako pertsonaiaren aztarnak ateratzen dira. Edota ondo gordeta ditugun klixeak. Zaila da hustea. Lehen egunetan bertigoa sentitzea normala da.

Irudirik ez

Ikastaroetan edota errepiketan jantzi eroso bat erabiltzea oso garrantzitsua da. Batzuetan ikasle batzuk kamiseta estanpatuekin agertzen dira eta esaten diet nahiago dudala euren aurpegiari begiratu eta ez kamisetak dakarren irudiari edota hitzei. Zeren bestela, suerta daiteke interesgarriagoa izatea aktoreak daraman kamisetako irudia, aktorearen aurpegia baino.

Teknika agerian

Odin Teatreteko Roberta Carrerik bere liburuan, Ingemar Lindh zuzendari eta pedagogo suediarraren gogoeta hau dakarkigu: “Teknika burdinazko eskailera baten modukoa da: hotza, gogorra eta, hala ere, beharrezkoa. Elurra ari duenean, eskailera zuri bihurtzen da, leun eta dirdiratsua. Emanaldietan, ikusleak elurra ikusi beharko luke, ez eskailera”.

      Teknikak zertarako balio duen ulertzea oso garrantzitsua da. Aktore batzuek teknikaren kontrol izugarria daukate, baina ez dute ezer transmititzen. Gorputzaren kontrola, imajinazio bikaina, erritmoaren zentzua, testuaren ulermen eta tratamendu egokia izan ditzakezu, baina guztiak oreka bat behar du. Alkimia puntu bat. Osotasun bat. Poetika bat. Gure emoziorik intimoenak publikoaren emozio intimoenera iritsi behar du. Transmititzaileak gara, eta horretarako, ditugun lanabesak baliatu behar ditugu.

      Ahotsa da beste lanabes bat. Aktore batzuek ahots teknikak ikasten dituzte eta bat-batean ahotsean errezel bat izango balute bezala hitz egiten dute. Operako abeslariak izango balira bezala erabiltzen duten ahots hanpatuarekin kontu handiz ibili behar da. Ahotsa garbia izan behar da, eta ez pentsatua. Ahotsa ez dago buruan. Ahotsa tripetan dago, oinetan, biriketan, bihotzean. Eta ahotsa pertsonaia sortu ahala iristen da. Ezin zara entseguetan hasi jada pertsonaiari ahots bat jarriz, nahiz eta batzuetan ziurtasun ezak eta emaitzara iristeko beharrak horretara eramaten zaituen. Teknikak lagundu behar du ahots hori ez urratzen. Ahotsa menderatu behar du aktoreak, eta ez ahotsak aktorea. Aktoreak teknika menderatu behar du, baina ez teknikak aktorea.

      Gaiari tiraka, behin gertatutakoa kontatuko dut. Grotowskiren entrenamenduetan erabiltzen diren ariketa plastikoak eta dinamikoak erakutsi nizkien antzerki talde bateko kideei. Erakutsitako ariketak baliatu zituzten gero Gernikako bonbardaketaren inguruko antzezlan bat irudikatzeko. Nik zuzenean ez nuen ikusi, bideoz bidali zidaten emaitza. Eskuak burura eraman nituen. Ai ama! Zer zen hura! Ikastaroan ikasitako ariketa plastiko eta dinamiko berberak egiten ari ziren bonbardaketaren unea antzezteko. Aktore baten training-ean baliagarriak diren ariketa teknikoak erabili zituzten, emozio bortitz haiek adierazteko. Zoritxarrez, ez zuten ezer ulertu.

      Horregatik da garrantzitsua teknika ondo barneratzea. Ariketa bakoitzak zertarako balio duen ondo ulertzea. Behin ikasten denean, askatzeko, eta teknika agerian ez uzteko.

Fusioa

Bielefelden, Alemanian nengoen, Odin Teatretek antolatutako ISTA (International School of Theatre Antropology) topaketetan. Goizetan, Eugenio Barbak bere ikerketen eta gogoeten inguruko erakustaldiak egiten zituen. Goiz batean, Kanichi Hanayagi, nihon buyo antzerki formako aktorea eta noh teatroko Akira Matsui aktorea elkartu zituen. Bi aktoreekin dramaturgia posible bat eraikitzea zen bere asmoa. Hau da, istorio bat kontatzea bi antzerki-dantza tradizio ezberdin fusionatuz. Japoniako bi aktoreak erotu egin ziren delako istorio hori kontatzeko. Aktore bakoitzak egiteko molde, erritmo, forma eta kode ezberdinak zituen eta oso zaila zen uztartzea. Musikak ere ezberdinak ziren. Euren saiakera ikustea ederra zen, jolas bat, baina Japoniako tradizio ezberdinetako maisu eta jakitunek hori jakin izan balute, eskuak burura eramango zituzten. Guretzat, ikusle ginen partetik, jolas hura ikustea bikaina zen. Gure ezjakintasunetik izugarri ederra iruditzen zitzaigun. Are ederragoa izan zen, Odin Teatreteko aktoreak biolina jotzen eta abesten hasi zirenean, beste bi aktoreak euren mugimendu eta dantzarekin jarraitzen ikustea. Gu mendebaldeko kulturatik gentozenez, gure bihotzak, nolabait esatearren, musika hori identifikatzen zuen eta hurbilagokoa zitzaigun ikusten genuena, eta ez Kunitoshi Kineyak jotzen zuen shamisen tradizioko gitarra hots monotono eta kirrinkari hura.

      Urduñan, Bizkaian, antzerako esperimentu bat egitea bururatu zitzaidan. Antzerkiola Imaginarioak antolatutako Nazioarteko Topaketak ziren, eta bertara gonbidatu genuen nire Indiako gurua zen Haridasan, Kalamandalam kathakali antzerki-dantzako maisua. Igor Otxoa eta Harkaitz Martinez de San Vicente Oreka TXko lagunak ere gonbidatu genituen. Elkarrekin jarri nituen jolasean. Ez dut ongi gogoratzen zein zen ekintza baina eszena bat planteatu nien. Orekakoak hasi ziren txalapartarekin ttakuna jotzen eta hor etorri zen Indiako maisuaren ezina. Berak ezin zuen erritmo estruktura horietan bere inprobisazio saioa egin. Beraz, oinarriak aldatu zituzten. Haridasanek markatu zien Orekakoei erritmo edo thalam jakin bat, chempada deitzen zaiona:

Eta orduan bai, txalapartariak Indiako erritmo horiek jotzen hasi ziren eta Haridasanek eszena bat egin ahal izan zuen, txalaparta soinuen laguntzaz. Baina hura ez zen txalaparta, ez zen ttakuna. Eta ez zen kathakalia ere.

      Tradizioa uztartzen denean, forman bakarrik gelditu eta atzean dagoen benetako urtetako jakinduria eta sinbolika guztia pikutara botatzeko arriskua dago. Errespetua zor zaio tradizioari eta aldaketa, edo beste tradizio edota formen arteko fusioa urtetako lan baten ondorio izan behar da. Hortik, agian, tradizio berriak sor daitezke, forma, funtzio eta sinbolika berriak. Gero, komunitateak onartu eta bere egiteko.

      Bat nator, Urbeltzek eta Lukuk sarritan erabili izan duten Zuberoako esamolde honekin: “Ahaire zahar huntan bi bertset berririk”.

      Nondik gatozen jakin behar da, nora goazen jakiteko.

Trabesa

Antton Lukuk bere Libertitzeaz liburuan trabesa hitza aipatzen du. Nik hitzaren erabilera hori ezagutu baino lehen konfliktoa edota gatazka ere deitu izan diot. Baina zer da trabesa? Trabesik gabe ez dago antzerkirik.

      Adibide sinple bat ezarriko dut. Eszenan bi pertsona elkartzen dira. Batak besteari dirua eskatzen dio, adibidez. Eta honek eman. Dirua hartu eta eszenatik ateratzen da. Ez dago teatrorik.

      Goazen ekintza aldatzera. Oholtza gainean bi pertsona elkartzen dira. Batak besteari dirua eskatzen dio. Eta honek ez dio ematen, edo ez dio eman nahi. Baina eskatzaileak beharrezkoa du. Ematen dion diru horrekin autobusa hartu ahalko du hiltzen ari den bere aitona bisitatzera joateko. Hemen bai, definitiboki, antzerkia hasten da. Trabesa dago.

      Bi pertsonaren/pertsonaiaren arteko egoera limitean gertatzen da trabesa. Normalean protagonista eta antagonista direnak. Batek gauza bat behar du besteak emango ez diona. Konfrontazio bat dago, normal zegoen gauza bat, bat-batean trabestu egin da. Eta antzerkiak trabesa behar du.

      Baina ekintza hauek kolektibitate baten barruan ere eman daitezke, edota pertsona batek bere barnean izan ditzake. Honi, barne-gatazka deitzen zaio. Gauza bat esan behar dizut, baina ez naiz ausartzen, badakidalako min egingo dizula.

Bizitzan bezala, antzerkiak ere trabesa behar du. Bestela ez dago antzerkirik.

Inprobisazioa / bat-batekotasuna

“Bizitzan ez dugu pentsatzen ezer adierazteaz, itxurak egiten ditugunean salbu”. Roberta Carreriren esaldi honek, zer pentsatua ematen du. Antzezlanak arreta handiz eraikitako prozesuak dira, eta fikziozko eraikuntza hori, artifizio hori bizirik dagoela sinetsaraztea da aktorearen lana. Eraikuntza prozesuan inprobisazioak leku handia hartzen du. Are gehiago, testua oraindik sortu gabe dagoenean.

      Inprobisazioa beti marko edota testuinguru baten barruan ematen da. Premisa batzuk ezartzen dira: pertsonaien arteko harreman soziala eta emozionala, uneko egoera, aurrekariak, ekintza gertatzen den lekua, e.a. Inprobisazioa burutzeko orduan, eraikitako markoaren puntu guztiak ezagutu behar dituzu, erdigunea zein izkinak, marko horren barruan jolastu ahal izateko. Errazagoa da ongi zedarritutako espazioan aritzea. Lantaldearekin batera (zuzendaria, aktoreak, musikaria, argiztatzailea, autorea…) etxe bat eraikitzen duzu. Behin teilatua eta paretak eraikita, etxe barruan libre zara jolasteko. Mekanika eta arau zehatz batzuk jarraituz soilik lor daiteke benetako inprobisazio bat. Zenbat eta helduleku gehiago, errazago izango da inprobisatzea. Aktorea zenbat eta armatuago, seguruago sentituko da inprobisatzeko orduan.

      Antzerki obra bat taularatzen denean, inprobisazioak emanaldiak irauten duen denbora tarte zabala hartzen du. Zergatik? Gertatzen ari dena, “hemen eta orain” gertatzen ari delako. Eraikitako estrukturaren barruan, beharrezkoa da malgutasun puntu bat. Eta malgutasun horren oinarria edo pultsua inprobisazioa da. Antzerkiaren magia.

Estreinaldia

Ez ditut estreinaldiak maite. Emankizunaren kalitateari erreparatuz gero, ez ditut estreinaldiak maite. Egia da gure sorkuntza prozesuak luzeak izaten direla, eta gogo handia izaten dugula antzezlana publikoari eskaintzeko; gogoa eta beharra. Pertsonaiaren azalean sartu eta ikusleari aurkezteko. Pertsonaia orduan hasten baita bizitzen. Publikoarekiko harremanetik existitzen da pertsonaia.

      Eta lehen aldia, beti da berezia. Orain aktoreak pertsonaia partekatu behar du, publikoari ere leku bat utzi behar dio. Obraren erritmoa lehen egunean berezia da, lehen aldiz partekatzen duzulako publikoaren barrea edo negarra, publikoaren arnasa. Denak hartzen du beste dimentsio bat. Eta orduan, lehen aldia denez, ez daukazu neurririk eta zaila da gozamenez eta plazerez bizitzea. Ikusteko orduan ere berdin gerta daiteke. Estreinaldi bat ikustean, aktoreen urduritasun eta tentsioak agerian geratzen dira. Antzezlanari normalean aurrerago hartuko duen arrasto eta heldutasun hori falta zaio.

      Gorroto ditut estreinaldiak. Hainbeste denboran niretzat zelati eta artatsu gorde dudan pertsonaia saltzen dudalako gorroto ditut estreinaldiak. Pertsonaiak jada nirea izateari uzten baitio eta publikoarena izatera igarotzen da.

Helburua

Oholtza gainean, noraezean ibiltzea baino hobe da helburu bat izatea.

      Imajinatu igerileku batean gaudela. Bertan, hiru pertsona uretara salto egiteko prest daude. Hirurek aldi berean salto egiten dute. Lehenengoak igerika oso ondo egiten du. Izugarrizko besoak, gorputza eta estiloa dauzka. Bera ikustea izugarri ederra da. Bigarrena igerika ikustea berriz, guztiz barregarria da. Pailazokeriak egiten ditu eta oso irringarria da. Eta hirugarrena, normala da. Baina hirugarrena igerilekuaren beste puntan haur bat itotzen ari delako ari da igerika. Nori begiratuko diogu? Bada, haurra salbatzera doan igerilariari. Horra, helburua!

      Ikuslearengan tentsio bat sortzen da. Batzuetan, psikologikoa edota emotiboa izan daitekeena, jarritako adibidean bezala. Hirugarren igerilariak helburu zehatz bat dauka, haurra sorostea. Hirugarren igerilariaren ekintzak helburu bat dauka. Eta ikusleak helburu horren emaitza ikusi nahi du.

Giltza

Obra baten barruan eszenak daude. Eta eszena batetik bestera pasatzeko ateak daude. Ate horiek zabaltzeko giltzak behar dira. Giltza horiek ematen diote zentzua obrari.

      Beste zentzu batean ere erabiltzen dugu giltzaren kontzeptua. Adibidez, giltza besteak daukala esaten denean. Sanford Meisnerrek esango lukeen moduan: “Bestearen baitan dago egiten duzuna, eta ez zuregan”. Ezin dugu bakarrik lan egin. Bestearengandik jasotzen duguna hartu eta erreakzionatu behar dugu. Besteak ematen digu hitza, begirada, intentzioa, adierazpena, emozioa. Besteak dauka giltza.

      Eta oholtza gainekoak ez duenean funtzionatzen, hutsaren hurrengoa denean, publikoak izango du giltza.

Jarduera / aktibitatea

Aktoreak pertsonaiarendako jarduera ezberdinak bilatu behar ditu. Jarduera edo aktibitate horiek gorputza eta burua aktibatzen dute, eta ez zara testuari itsatsita geratzen. Bizi bat dago eszenan.

      Esaten duzunak eta egiten duzunak ez dute zertan bat egin. Gainera, kontrako ekintzak badira, hobe. Zerbait jatea, sagar bat adibidez. Eta jaten duzun bitartean, zure azken amesgaiztoa kontatzen duzu. Jarduera bat izateak, kontakizunari beste teatro-jite bat ekarriko dio.

      Adibidez, zure jarduera margo handi bat egitea da. Pintzelak eta pinturak dituzu, pareta batean oihal handi bat, eta margotzeari ekiten diozu. Aktibitatea beti, zenbat eta konkretuagoa, hobe! Pintaketan ari zaren bitartean zure txikitako pasadizo bortitz eta ahaztezin bat kontatzen diozu lagunari. Kontakizunari beste elementu bat gehitzen diozu, ekintza bat, jarduera bat, eta jarduera horrek testuari harrapatuta egotetik libratzen zaitu. Horrela, kontatzen ari zarenak beste leku, seguruenik interesgarriago batera eramango zaitu.

Organikoa

Ezagutzen ditudan teknika, metodo edota sistema guztiek gauza bera bilatzen dute aktorearengan. Eszenan dagoena organikoa izatea, hots, aktorearen organizitatea.

      Eszenan dagoen aktoreak bere energiarekin bizia hedatu behar du. Gorputza eta bere atalak ezin dira hilda egon. Larrua jotzean, gorputzeko atal guztiekin sentitu behar den moduan. Eta ez bakarrik eskuekin edo buruarekin. Buruko ile puntetatik hasita oineko behatz txikira arte sentitu behar da, bizi behar da.

      Sarritan gertatzen da, eszenara ateratzen garenean, bat-batean gure gorputzak ortopedikoak bilakatzen direla. Ikuslearen begiradak shock batean bezala utz gaitzake. Ikusleriaren energia oso indartsua da, eta guri dagokigu indar hori bideratzea.

      Jar ditzagun eszenan lau aktore eta animalia bat; txakur bat adibidez. Publikoak nori begiratuko dio? Txakurrari. Guztiok egongo gara txakurraren mugimenduari begira. Zergatik? Ez dakigulako zer egingo duen. Txakur hori hemen eta orain dago. Eta horrek ematen dio indar berezia eszenari. Hori da aktore batek lortu behar duena. Hemen eta orain egotea, bizirik egotea, organikoa izatea, animalia bat bezala.

Aurreratzea / antizipazioa

Aurre hartzea edo aurreratzea gertatzen da bi aktoreren arteko akzio-erreakzioa gaizki ematen denean. Hau da, aktore batek ekintza baten erreakzioa aurreratzen duenean. Adibidez, aktore bezala esaten dizute: Zure ama hil egin da. Zure erreakzioa aurreratzen baduzu, sorpresaren faktorea galtzen da eta ondorioz, sinesgarritasuna. Erantzuna eman aurretik, lehenengo ikasi egin behar da jasotzen. Behin informazioa edo ekintza jasotzen duzunean, orduan erreakzionatzen duzu. Eta erreakzio hori dimentsio ezberdinetakoa izan daiteke. Bat-batean erreakzionatu dezakezu barre algara bat eginez, edo denbora bat hartu, eman dizuten berria ez duzulako sinesten adibidez, eta ondoren negarrez hasi. Erreakzio horrek intentzio oso ezberdinak izan ditzake, baina inoiz ezin duzuna egin da aurre hartu erreakzioarekin eman dizuten berriari.

      Hori gerta ez dadin tranpa txikiak egin ditzakezu. Begirada beste puntu batera eraman, atentzioa beste gauza batean jarri. Demagun, aspaldiko lagun bat sartzen dela zure gelan. Urteak dira lagun hori ikusi ez duzula, eta gainera lehen lodi-lodia zen eta orain pila bat argaldu da. Ekintza hori sinesgarri egiteko lehenengo eta behin bera sartuko den tokia ekidin behar duzu, begirada eta gorputza kontrakotasunean jarri. Bera sartu aurretik jarduera fisiko bat egiten ari bazara beti izango da hobe. Horrek bestearen zain ez egotera eramango baitzaitu. Sartzerakoan, eta zuk bera agurtzeko bira ematen duzunean, zure harridura berarengandik jaso behar duzu. Gainera, harridura bikoitza da kasu honetan, zeren espero ez zenuen aspaldiko lagun bat ikusi duzu, eta gainera beti lodi ezagutu duzu eta orain argal-argal dago. Bi ikuspuntu dira beraz. Eta ikuspuntu horiek publikoari transmititu behar dizkiozu. Horretarako giltza denbora hartzea da, errepikak eginez erreakzio egokiena aurkitu arte eta akzio horri aurre hartu gabe erreakzionatzen ikastea.

Emozioa edo odola

Aktorea emoziona daiteke, bai. Berez beti dago emozionatuta, beti daukagu emozio bat. Baina batez ere emozionatu behar dena ikuslea da. Emozioak beti daude hor, aktoreak ezin ditzake manipulatu, bestela jainkoak izango ginateke. Guk, tranpa egiten dugu. Amarrua da gurea.

      Meyerholden hitzetan: “Ez da beharrezkoa beldurra bizitzea, ekintza fisikoen bitartez beldur hori eszenan adieraztea baizik”. Eta hemen hasten da aktorearen mekanika. Triste banago sorbalda apalduko dut. Harro banago paparra aterako dut. Seguru banago nire oinek lurra indarrez zapalduko dute. Beldur banaiz eskuak dardarka jarriko ditut. Poza sentitzen badut nire begiak zabalduko eta argituko dira. Mina badaukat nire begiek ixteko joera izango dute. Amorrua sentitzen badut nire begiak handituko dira.

      Emozioen lana erabat fisikoa da. Alde psikologikoak laguntzen du, noski! Zenbat eta armatuago egon, aberatsagoa izango da gure lana. Emozioen mekanika ongi landu behar da, eta mekanika horrek poetika batera eraman behar gaitu. Bios bat sortu eszenan, bizitza bat. Ez dago emoziorik, gorputzean odola dago bor-bor.

Segmentazioa

Pertsonaiaren sorkuntza prozesuan gorputzaren lana ataletan bereizteak prozesua erraztu dezake. Ezin da dena batera hartu, eta gorputzaren segmentazioak, lan konkretuago batera eramaten gaitu. Adibidez, pertsonaiaren ibiltzeko modua landu dezakegu gure kontzientzia guztia hanketara eramanez. Eta mekanika hartzen dugunean, kodifikatu egingo dugu. Demagun, amona zahar bat antzeztea tokatzen zaigula. Bada, bere ibiltzeko manera kodifikatuko dugu. Bere eskuen posizioa eta irudia. Bizkar eta lepo-hezurraren forma. Eta horrela gorputzeko atal guztiekin. Aktore batek, pertsonaia baten eraikuntzan ezin du dena batera hartu, lana zatikatu egin behar du eta ongi azpimarratu memento bakoitzean zer ari den lantzen. Ikasgai garrantzitsua da hau. Kathakalian metodologia hau argi ikusten da: aktore baten entrenamendua, adibidez, sailkatuta dago. Ikasten dituzu eskuen mugimenduak, mudrak, gero aurpegia, begiak, hankekin dantzak eta erritmoak, tsuripu edota energia mugimenduak. Atalka ikasten da eta gauza bakoitzaren mekanika eta domeinua daukazunean hasten zara guztia lotzen. Ikasitako mekanika horri poetika bat ematen.

      Gorputzaren fragmentazioak ere mugimendua dakar. Ekintzan dagoen gorputz batek interes gehiago pizten du publikoarengan. Forma aldetik ere, segmentazioa, ekialdeko antzerki-dantza tradizionaletan argi hauteman daiteke. Baliko aktore edota Indiako kathakaliko aktore baten gorputzetan segmentazioaren lana nabaritzen da.

      Panpina baten aurpegia beti berdina da. Zein mugimendu kalitate jartzen diozun, panpina horrek gauza ezberdinak adieraziko dizkizu. Urduri dagoela. Edo lasai. Pozik. Edo triste.

      Segmentazioa, beste modu orokorrago batean ere azter daiteke. Adibidez, obra bateko dramaturgia baten barruan, ongi dago beti zatika lan egitea. Guztia muntatu edo antolatu baino lehen, zati txikiak hartzea. Osotasuna kontrolatu ahal izateko hobe da txikitik handira hasita. Zatika. Segmentazioarekin lan egiteak onurak ekartzen ditu.

Justifikazioa

Pertsonaiaren logikan sartzen garenean, batzuetan, aktoreak arrazoiaren bitartez hasieran, eta jestu edota intentzioen bitartez gero, tranpak eraiki behar ditu, ezin justifikatuzkoa dena justifikatu ahal izateko.

      Dramaturgia batek normalean bere koherentzia propioa dauka, eta aktoreak ondo ezagutu behar du kontatzen den haria. Pertsonaia bakoitzaren ekintzak ere aurretiaz landu behar ditu. Pertsonaiak obran zehar ematen dituen pausoak, bere emozioak eta hitzak, zerbaitegatik direla ongi ulertu. Justifikatuak daudela. Zuzendariarekin batera zein etxeko bakardadean, mahaiko lan sakon bat egin behar da horretarako. Pertsonaia ongi ulertzen denean, obraren dimentsioa eta estetika ongi ulertzen denean, nahiz eta arau batzuk dauden, ia edozerk balio du justifikatuta badago.

      Demagun nire pertsonaia lesio larri baten ondorioz gurpil-aulki batean dagoela, baina bat-batean zutitu egiten da bere txikitako istorio bat kontatzeko. Nola justifikatzen da hori? Ba arrazoi ezberdinak egon daitezke. Adibidez, lizentzia poetiko bat delako. Txikitako oroitzapenak etorri zaizkio eta zutitu egin da hori guztia gogoratu eta kontatzeko. Antzerkiak daukan gauzarik ederrena da hau; bere baitan duen magia.

Estrategia

Helburu bat lortzeko aukeratzen dituzun bide ezberdinak dira estrategiak. Bizitzan ere erabiltzen ditugu. Lagun bat konbentzitu behar dut nirekin festa batera etortzeko, esate baterako. Mila modutara eskatu ahal diozu, negarrez, erregutuz, mehatxatuz, hitz maitagarriz, bere hobe beharrez dela esanez… Bada lanketa honi esaten zaio estrategiak bilatzea.

      Ekintza bat egiteko orduan ere berdin egin daiteke. Hau da, gauza bat modu ezberdin askotara konta daiteke. Horregatik da interesgarria estrategiak bilatzea, iaiotasunez eta trebetasunez egoerari aurre egin eta beste ekintza batzuk planteatzea. Kontrasteak eta kontrapuntuak beti aberastuko du eszena.

      Eta kontrastearen eta kontrapuntuaren ildotik tiraka, sarritan talde dinamiketan gertatzen den arazo bat aipatuko dut. Elkar kutsatzearena. Argi dago taldean egin behar dela lan, baina ez dugu ahaztu behar taldea norbanakoek osatzen dutela. Taldea eramateko bakoitzak bere ardura dauka, eta adi egon behar zara taldearen dinamika hautsi gabe, taldean barnean kontrastea eta kontrapuntua bilatzen. Estrategia berriak eskaintzen. Horrela, proposatutako jokoak geruza eta kolore gehiago hartuko ditu.

Nandikeshvararen bertsoa

Egun batez, nire harridurarako, nire Kalamandalam guru Haridasanek sloka edo bertso hauek kantatu zizkidan.

Yatho Hasta thatho Drishti,

Yatho Drishti thatho Manah,

Yatho Manah thatho Bhaava,

Yatho Bhaava, thatho Rasa.

Eskuak luzatzen diren lekurantz zuzendu ohi dira begiak,

Begirada jartzen den lekurantz gogoa,

Gogoa jartzen den lekuan jaiotzen da espresioa,

Eta espresioa dagoen lekuan sortzen da emozioa.

Nandikeshvara (K.a. V.-IV. mendea) antzinako Indiako arte eszenikoen teoriko handia izan zen. Abhinaya Darpana (Keinuen ispilua) liburua idatzi zuen. Indiako antzerki, dantza eta musikaren inguruko gogoeta hauek, gizaldiz gizaldi transmititu diren jakintzak dira. Lehen aldiz, bertso hauek entzun nituenean, transmisioaren garrantziaz ohartu nintzen. Eta nola ez, bertso horietan ezkutatzen zen jakinduriak erabat harrapatu ninduen. Indiako Abhinayari buruzko ikasketa zoragarriak.

Beheko sua

Zein da nire etxea? Nolakoa da nire etxea? Non dago nire etxea?

      Aktore batek bere etxea ongi ezagutu behar du. Mugimendu bat, ekintza bat, nonbaitetik hasi nahi baldin baduzu ondo kokatuta egotea ezinbestekoa da. Etxea non dagoen jakin behar duzu. Jatorria. Kultura edota tradizio bakoitzak etxe hori bere erara moldatzen du. Hau da, bizkarrezurraren jarrera aldatzen da. Senegaleko sabar dantzari bat, Baliko antzerki maskarako aktore-dantzari baten mugimenduak, Japoniako noh teatroko aktore bat, Espainiako flamenko dantzari bat edo Indiako kathakaliko aktore-dantzari baten bizkarrezurraren posizioa ezberdina da. Printzipioa berdina da, denek dute beheko su bat, baina beheko su horren bidea eta ingurua aldatzen da. Guztiek dituzte printzipio berdinak baina molde ezberdinak.

      Etxea non dagoen, nolakoa den azaltzeko beheko suaren metafora baliatzen dut. Uzkiaren eta genitalen artean kokatzen den puntutik hasita buruan daukagun fontanelaraino izan behar dugun kontzientzia lantzea oso garrantzitsua da. Beti egon behar da lotura bat. Tximinia bat izango bagenu bezala. Uzkiaren eta genitalen artean dagoen txakrak (yogan muladhara deitzen dena) pizten du gure beheko sua. Gure energia pelbisean babesten da, sakro edo errain-hezurra, eta kokzix edo uzkornoa dauden inguruetan sua pizturik mantentzen dugu. Energia horrek mugiarazten du bizkarrezurra, gure gorputzeko beste ataletara iritsiz. Gorputzeko eremu guztietara iristen da, oinetatik fontanelara arte. Gorantza bada, sorbaldak, besoak, eskuak eta atzamarrak ere hartuko ditu. Aurpegiera guztien mugimenduak ere beheko su horren indarretik ateratzen dira. Eta pelbisetik beherako parteak ere, aldakak, belaunak, orkatilak, oinak eta behatzak, beheko su horretatik bidaltzen dugun indarraren arabera mugiaraziko ditugu.

      Gerri buelta horretan dago energia eta indarra. Mugimendua gauzatzeko sua. Gure motorra. Gerria inplikatu behar dugu ekintzan, eta gerriarekin batera bizkarrezurra, bestela egiten dugun hori ez da inoiz organikoa izango. Gorputzeko atal bakoitzak bere funtzioa betetzen du, baina osotasunean, dena da bat. Etxe bat eta beheko su bat.

Begiak

Aristofanesen Txoriak obraren errepikak egiten ari ginen. Nik pertsonaia erdi ero bat antzezten nuen, parrizida bat. Begiak zabal-zabalik nire testua oihukatzen nuen. Zuzendariak, begiak gehiago zabaltzeko eskatzen zidan. Eta nik, hala egiten nuen. Eta berak, berriz ere, gehiago zabaltzeko. Eta nik zabaldu eta oihu. Eta berak oraindik gehiago. Bat-batean ekintza geratu nuen eta esan nion, gehiago ezin nuela. Nire begiak txikiak zirela eta ez bazituen ikusten ezin nuela nik ezer gehiago egin. Nire begiak horrelakoak zirela, eta bestela aktore begihandi bat hartzea zeukala!

      Terri Florido Antzerkiolan aktore sartu zen Eyou gure laguna ordezkatzen. Antzerkiolan genuen Errekaldeko lokalean egiten genituen errepikak. Berak 8 Olivetti poetiko antzezlaneko ikuslearen pertsonaia jokatzen zuen. Altura baten gainean zegoen. Tentsio egoera batean jarri nahi nuen, bere aurpegiko maskara muturreraino eramanez. Oihuka ari nintzen berari. Zabaldu begiak! Gehiago! Eta berriro, gehiago! Eta berak zabal-zabalik. Gehiago Terri! Zabaldu gehiago!!! Bat-batean, susto itzela eraman nuen. Eskumako begia lurrera erori zitzaion. Terrik kristalezko begi bat dauka.

      Begietatik ateratzen da aktorearen emozioa. Begiak dira emozioen ispilua. Begiek aktorea salatzen dute. Hasierako errepiketan niri adibidez begien norabidea kontrolatzea asko kostatzen zait. Zehatzago izateko, lagunari aurrez aurre begiratzea da kostatzen zaidana. Segurtasun faltagatik dilindan ibiltzen dira begiak. Oraindik eraikitze prozesuan dago pertsonaia eta begi horiek ez dakit diren pertsonaiarenak, aktorearenak edo pertsonarenak. Pertsonaiaren begirada prozesu luze baten ondoren iristen da, iristen bada.

      Aktore batzuek begirada norabide gabe edukitzen dute, edo publikoari so. Amateurrek asko dute horretatik. Hezi gabeko begiak dira, ohiturarik gabeko begiradak. Eta hori ongi zaindu behar den kontua da, zeren bestela, publikoari beste zerbait komunikatzen zaio, alegia, ziurtasunik eza, galduta ibiltzearen sentsazioa. Eta justu begiradak beti irmoa behar du izan. Gorputza eta ahotsa egoki kolokatu eta proiektatu ahal izateko.

      Begiekin entrenamenduak egitea garrantzitsua da eta lanketa horretarako mekanika ezberdinak erabil daitezke. Erdi itxita edo zabalduta (dilatatuta), tira eta bultza egiten dut begiekin, distantzia aldatuz zuzentzen dut begirada. Begiak gora eta behera, esker eskuin mugitu ahal ditut. Intentsitatearekin jolastu, irisera eta begi-ninira indarra eramanez. Begietako muskuluak ondo landu behar dira, bizirik egon daitezen. Piztuta. On.

      Emozioa begietan dago, begietatik ateratzen da. Begiak ezabatzen baditugu, orduan gorputza hasiko da hitz egiten. Butoh dantzan bezala, hirugarren begian —edo yogan esaten zaion bezala ajna seigarren txakran— indarra ezarriz. Orekaren sentsazioa galdu eta begiak desorbitatuak bezala utziz. Eta horrelakoetan, komunikazio maila ezberdina izango da. Begietako emozioa mugaturik, gorputzak hitz egin beharko du.

      Emozioa gorputzeko atal guztietatik ateratzen da, egia da. Azalaren poroetatik, eskuetatik, oinetatik, paparretik, ahotsetik… baina batez ere begietatik. Begiak dira arimaren leihoak.

Eskuak

Nork ez du izan eskuak sobera izatearen sentsazioa? Zer egin eskuekin? Bertsolariak bezala poltsikoan sartu? Hori litzateke normalena? Hitza badaukagu zertarako eskua erabili? Zer egiten dugu gure eskuekin gure egunerokotasunean?

      Aktore baten jokoa organikoa dela ikusi nahi baduzu, eskuetara begiratu. Eskuek asko hitz egiten dute. Ondo entrenatuta ez dagoen aktoreari, nabari zaio eskuen baldartasuna. Oholtza gainean trakestasun horren seinale dira eskuak non sartu ez jakitea, gorputz-enbor eta eskuen arteko loturarik eza edota esaten dena eskuekin azpimarratu beharra.

      Indiako antzerki-dantzekin liluraturik (mudren bitartez esku-keinuen hizkuntza ikaragarri ederra da) gurean eskuekin zer gertatzen zen jakin nahi nuen. Juan Antonio Urbeltzi galdetu nion eskuen inguruan. Berak esaten du, dantzan eskuak izugarri baliosak zirela. Herriko plazan, neska-mutilak biltzen ziren dantzarako. Elkarri eskua emanda dantzatzen ziren biribilean. Esku horiek hitz egiten zuten. Neskak mutilari. Mutilak neskari. (Edo mutilak mutilari, zein neskak neskari). Keinuak gurutzatzen zituzten eskuen bidez, atzamarrekin. “Zein ordutan geldituko gara? Zein lekutan?” Hori guztia apaizek ikusi eta kontaktua saihesteko zapi bat jarri zuten. Horrela moztu zen neska-mutilen arteko komunikazioa. Biribilean dantzatzen denean, zapi bat jartzen da, eta horrela distantzia mantentzea lortzen da, azalaren eta eskuen kontaktua saihestuz.

      Antton Lukurekin ere hitz egin izan dut eskuen inguruan. Eta Lukuk esan izan dit, ezagutzen zuela jende nagusia, dantzariaren eskuetara begiratzen zuena. Ederra da ikustea baita ere, musika baten melodia kantatuz, sukaldeko mahaiaren gainean eskuak, hatz-koskorrak eta atzamarrak erabiliz eta kolpekatuz nola irudikatzen diren pausoak eta koreografiak.

      Euskal dantzetan euskaldunon eskuak nola dauden aztertu dut eta oso telurikoak garela ondorioztatu dut. Lurrarekin daukagun harremana euskal dantzetan oso estua da. Lurrari itsatsita bezala, ez dago gehiegizko mugimendurik, lurrarekin hitz egiten dute eskuek. Nahiz eta dantza estilo batzuetan (egungo arin-arin eta fandango txapelketetan ikusten dut hori) orain modan beste forma bat egon. Eskuak goraka, zerutik urrea eroriko balitz bezala dantzan. Nik maiteago dut lurretik hurbil dabilen dantzaria.

      Baina gatozen aktorearen mekanikara. Eskuak gure gorputzaren luzapena dira. Burutik igortzen dira mezuak eskuetara. Arnasa eskuetara bidaltzen dugunean berauen kontzientzia hartzen dugu. Baina ez dugu ahaztu behar eskuen indarrak eta mugimenduak bere hasiera bizkarrezurrean dutela. Aurretik aipatu dudan beheko su horretan. Eta gerritik zabaltzen da dena. Gorputz-enborra eta eskuak ez dira pieza solteak, bat eginda aritu behar dira.

      Eskuek jestua indartzen laguntzen dute, adierazi nahi den emozioa markatzen laguntzen dute. Eskuekin uki dezakegu sortutako pertsonaia, eskuekin pertsonaiak ukitzen eta besarkatzen ditu espazioa, objektuak, jantziak eta beste pertsonaiak. Eta publikoak ezer ukitu gabe senti dezake nolakoa den pertsonaia, eskuei begiratuz.

      Nire ibilbidean, eskuen inguruan egin dudan ikerketarik sakonena Ibañeta antzezlanean izan zen. Hitzari eman nahi izan nion garrantzia eta aktoreak jarrera jakin batera mugatu nituen. Pertsonaia bakoitzaren izaera ongi aztertu ondoren esku artifizialak jarri genizkien aktoreei. Aktore bakoitzari bere eskuen moldea egin eta eskuek intentzio bat, ekintza bat markatzen zuten, pertsonaiaren izaerari lotuta zegoena. Adibidez, Otsandaren pertsonaiak eskuineko eskua bihotzean zeraman eta ezkerreko eskua txori txiki bat eramango balu bezala aurrerantz luzatuta; Satorbeltz zelatariak esku makurrak zeramatzan; zemaitzaileak, arranoaren erpeak balira bezala; Apaizak triparen gainean esku gurutzatuak zituen. Eta horrela, egin genuen lan antzezlanean agertzen ziren pertsonaia guztiekin. Honek, aktorearen lan fisikoa beste era batera artikulatzea eskatzen zuen. Aktoreak dena mimatu behar zuen, mahai gainean zegoen sagarra hartu eta jan, adibidez. Baina, Ibañeta antzezlanean ez zegoen mahairik eta ez zegoen sagarrik. Espazioa hutsa zen, eta aktoreak eskurik gabe jokatu behar zuen sagarra hartu eta jan egiten zuela. Aktoreek loturik zeuzkaten esku faltsu haiek, presentzia handia hartzen bazuten ere, azkenerako publikoa joko molde horrekin ohitzen zen eta sinesgarri egiten zen oholtza gainean gertatzen zena. Aktorearen dantza izugarri ederra zen. Hitzak hartzen zuen ekintzaren zati handi bat, eta esku faltsu eta mugatutako jarrera batekin aritzeak ekintza oso organikoa bilakarazten zuen. Dena bat zen, hitza eta eskuek gorputz osoaren bitartez esaten zutena. Beste hizkuntza maila bat.

Oinak

Ibiltzen ikastea da aktoreak ikasi behar duen lehen gauza. Eta ez da batere erraza. Norbait begira duzunean zure ibiltzeko modu naturala menderatzea zaila da. Nola ibiltzen naiz? Zein da nire gorputzaren jarrera? Nola jartzen ditut nire oinak lurrean? Zein da nire oinen pisua?

      Gehienetan oinak dira gure oinarria. Oinetan sostengatzen gara. Lurrarekin dugun kontaktu hurbilena oinak dira. Oinak zorua nola zapaltzen duen kontzientzia izatea ezinbestekoa da.

      Kathakaliko aktore baten oinen posizioa, Baliko aktore batena edota Japoniako noh teatroko aktore batena oso ezberdinak dira. Orekaren eta gorputzaren oposizio lanak, oinak modu jakin batean erabiltzera behartzen ditu. Kultur tradizio bakoitzak bere etxea dauka, eta beraz, oinak jartzeko modu berezia.

      Antzoki batera iritsi, eta bertako oholtza oinutsik zapaltzea ia ohituraren parte da niretzat. Antzerkiola garaiko lehen obra guztietan pertsonaia guztiak oinutsik ibiltzen ziren. Espazio sakratuan dantzan. Egun, nahiz eta jarrera erradikal hori ezabatu dudan, oinak lurrarekin duten harremanean arreta handia jartzen jarraitzen dut. Eta pertsonaia bat eraikitzerakoan, oinen alde mekanikoa asko lantzen dut. Pertsona bakoitzak ibiltzeko era bat duen moduan, pertsonaia bakoitzak bere ibiltzeko era dauka.

      Eugenio Barbaren El arte secreto del actor liburuan oinen inguruan esaten duen hau berreskuratu nahiko nuke: “Oinak dira gorputzaren forma erabakitzen dutenak eta gorputza espazioan mugitzea erabakitzen dutenak… Oinak erabiltzeko modua da antzerki interpretazioaren funtsezko oinarria. Oinak dira gorputzaren forma erabakitzen dutenak, eta besoen edo eskuen mugimenduak adierazkortasun pixka bat gehitu besterik ez du egiten. Ahotsa ere, potentzian eta ñabarduretan, oinek determinatzen dute kasu askotan. Aktore batek besorik edo eskurik gabe joka lezake, baina oinak behar-beharrezkoak dira”.

Pilotariaren biomekanika

Euskal antzerki antropologiko baten bila ibili nintzen garaian, gure kulturan txertatuta dauden mugimendu batzuk aztertu nituen. Pilotariaren mugimendu organikoa kontuan hartuz partitura batzuk osatu genituen. Adibidez: pilotaren zain dagoen pilotariaren adi posizioa; pilota jasotzeko eta botatzeko erak; oinen pausoak eta eskuen posizioak; erritmoa; azken finean, pilotariaren mugimendu eta jestuak hausnartu eta mugimendu mekaniko batzuk koreografiatu genituen (Miren Gaztañaga eta Miriam K. Martxante Antzerkiolako aktoreekin batera). Pilotariaren mugimendua estilizatu eta geldotzen baduzu, taiji antzeko zerbait egiten ari zara. Gorputz guztiak intentzio bat dauka, jarrera bat. Eta orduan, mugimenduak zentzua hartzen du.

      Gogoratzen dut, Markina-Xemeinen gazteak zesta-puntan jokatzen ikusten nituenean, nola kantxeroak oihu egiten zien entrenatzen ari ziren jokalariei. “Golfooo! Gerria sartuuu! Sartu gerriaaa!”, denborarekin kantxeroaren gomendio haiek iltzatuak geratu zaizkit. Arrazoia zuen, gorputz osoa sartu behar da jokoan. Inplikatu egin behar zara. Eskuak, begirada, gogoa, eta baita azken finean adierazpena bera ere. Gorputzean jartzen duzun intentzio eta indarrak beti adieraziko du zerbait. Ikuslearen begien aurrean jestuaren azken adierazpena geratzen da. Eta jestuak gorputz osoaren inplikazioa behar du. Bestela zerbait hila izango da, bizitzarik gabea.

      Eta behin, bios mekanikoa ulertuta, bios poetikora salto egin ahalko dugu.

Sexua

William Layton antzerki laborategian izan nuen Maria Ruiz irakasleak zera esaten zigun: “Oholtza gainean ez dakizunean zer egin bi aukera dituzu: sexua sartu edo lurrera bota eta hildakoarena egin”.

      Eszenatoki gainean ezin gara patata batzuk izan. Gure arma sedukzioa da. Hormonak dantzan egon behar dira. Dena atera behar da sexutik. Egiten dugunak, esaten dugunak, kontatzen dugunak, ez badu interesik pizten, hobe etxean geratu. Sexuarekin konektatu behar duzu, eta tentsio hori kanporatu.

      Gorputz eta gogo osoa erabili behar da sexua egiterakoan. Eta ez bakarrik gorputzeko atal bat: demagun burua, zakila edota alua. Sexua gorputz osoarekin egitea hobe, baita teatroa ere!

Objektuak

Objektuak sakratuak dira. Antzerkiaren argotean atrezzoa ere esaten zaio. Objektuen trataera eztia izan behar da. Objektuek bira bateko emanaldi guztiak iraun behar dute, beraz normalena, ongi eta maitasunez tratatzea da.

Batzuetan adibidez, oholtza gainean, amorrua adierazteko objektu bat hartu eta lurrera edo hormaren kontra botatzen dugu. Amorrua adierazteko modurik sinpleena agian hori da. Baina gure lanean gainditzea nahi badugu beste era batera adieraziko dugu amorru hori, eta ez objektu bat gaizki tratatuz.

      Objektuak modu ezberdinetara erabil daitezke. Erratz bat hartuko dut adibide gisa.

      Objektu erreala: erratz hori erabil dezaket zorua garbitzeko. Bere pisuaren, formaren, kolorearen, mugikortasunaren… kontzientzia hartzen dut. Berezko dituen propietateak baliatzen ditut eszenan modu errealean erabiltzeko.

      Objektu eraldatua: erratza beste zerbait bilakatzen da, adibidez, zaldi bat edo gitarra bat.

      Objektu identifikatzailea: objektuaren identitatea onartzen dut. Objektua bilakatzen naiz. Nola sentitzen naiz erratz bat banaiz?

      Objektu imajinarioa: erratz bat izango banu bezala irudimenarekin jokatzen dut. Mimatzen dut. Hau normalean, mimo munduan ematen da.

      Objektuen mundua oso interesgarria da. Are gehiago, objektuen antzerkia. Imajinazioaren lana, antzerkiak hartzen duen dimentsio magikoa eta aktoreak objektuak biziarazteko egiten duen esfortzu eta jolasak ez du parekorik. Mundu bat da objektua.

      Eta objektuek gurekin bidaiatzen dute. Obra bakoitzean objektuen lista bat izaten dugu aktoreok. Behar diren momentuan, eszenan agertzen dira, eta objektuek ere hitz egiten dute, euren presentziarekin zerbait adierazten dute. Izan daiteke gerra garaiko gudari baten bota zahar bat, izan daiteke liburu bat, izan daiteke ezpata bat, kaiola bat edo erosketa-orga bat. Objektuek ere euren arima dute, euren bizia. Eta beti kontatzen digute zerbait Lur-globo honetan.

Txakurraren buztana

Sarritan jartzen dut txakurraren adibidea. Txakur bat paseatzera ateratzen duzunean, bere poza adierazteko, buztana tente jartzen du eta alde batetik bestera mugitzen.

      Oso garrantzitsua da, lanean ari garenean barne-poz horrekin aritzea, txakurra paseatzera ateratzen dugunean adierazten duen pozaren modukoa. Irribarre batekin lan egitea oso garrantzitsua da. Imajina dezakezue adibidez dantza klasikoan dantzariak egiten duen esfortzua agerian egotea? Ez, beti ikusten ditugu irribarretsu, nahiz eta azpian izugarrizko lana egiten ibili. Beraz, ez inoiz ahaztu txakurraren buztana.

Konkretua / zehaztasuna

“Gauza txikietan gordetzen da deabrua”, esaten omen zuen Bertolt Brechtek. Eta gure lana gauza txikiz osatzen da. Gauza txikiek eraikitzen dute zerbait handia.

      Aktorearen lanean, konkretua izan behar da. Zehatza. Aizkolariak egurra mozterakoan kolpea zenbat eta zehatzago, hobe! Ba aktoreak berdin. Bere mugimendua, bere ekintza, zenbat eta zehatzago, libreago. Bob Wilsonek esango lukeen bezala: “Askea izateko makina izan behar da”. Musika pieza bat hiru urterekin jotzen hasten den biolin-joleak, eta bizitzan zehar pieza berbera laurogeita hiru urtera arte jotzen jarraitu badu, laurogei urte horien barruan biolin-joleak zerbait irabazi badu, askatasunean irabazi du. Gure ekintza zerbait mekanikoa bihurtu behar dugu. Hainbatetan errepikatu ondoren, ekintza hori mekanizatu egiten da eta askatasunean irabazten dugu. Azkenean ekintza bera ez da garrantzitsuena, garrantzitsuena da ekintza hori egiten dudanean esperimentatzen dudana, sentitzen dudana.

      Aktoreak ezin du airean lan egin, are gutxiago emozioen munduan. Emozioa bera ondorioa da. Emozioa bera gauza oso fisikoa da. Eta emozio horiek konkretuak izateko, gure pentsamendua ere lanean jarri behar dugu. Lagundu egin behar diogu gure buruari eta ekintza argudioekin sostengatu. Adibide bat, pertsonaia batek besteari esaten dio: “Banoa!” Joatearen ekintza hori zenbat eta zehatzago izan, beti hobe. Nora noa? Nola noa? Zertara noa? Norekin noa? Erantzun guztiak eman behar dizkiot nire buruari. Ez baduzu argi nora joan behar duzun, airean ari zara lanean eta hori ez da zehatza. Zeren eta ez duzu ezerekin konektatzen. Argi eta garbi izan behar duzu zure ekintza. Eraginkorra izan, libre izateko.

Memoria sentsoriala

Aktoreak bere iraganeko sentsazio fisikoak gogoratzen eta bizitzen dituen teknika da. Zentzumenen erabilerarekin (ikusmena, entzumena, usaimena, dastamena eta ukimena) jokatzen du aktoreak. Aktoreak zentzumen horien bizipena edo erreakzioa gogora ekarri behar du eta publikoari sinetsarazi pertsonaiak bizi dituen sentsazioak, edota eszenak, duen egoera.

      Adibide batzuk jarriko ditut.

— Euria ari du. Bustitzen ari naiz. Tantak gutxika-gutxika erortzen dira. Edo txingorra ari du? Nire aurpegia jartzen dut euria sentitzeko. Hotzak nago. Bat-batean, eguzkia irteten da. Aurpegia eguzkirantz zuzentzen dut. Izpiek argitasun eta bero puntu bat ematen didate. Ongi sentitzen naiz.

— Likore fuerte bat edaten dut. Alkohol maila handia dauka. Fuertea dago. Trago gutxi batzuk edan ditut, baina hala ere bururaino igo zait. Zorabio txiki bat sentitzen dut. Botaka egiteko gogoa etortzen zait. Mozkor nago. Ezin dut nahi bezala hitz egin. Mihia trabatzen zait. Begiak lausotzen zaizkit.

— Hondartza batean nago. Harean ibiltzen nabil. Harea zapaltzen dut. Harea bero dago? Harea fina da? Gutxika-gutxika oinak uretan sartzen ditut. Ura hotz dago? Zeintzuk dira nire sentsazioak? Kresala usaina barruraino sartzen zait. Nola hondoratzen dira nire oinak hondarrean? Urak indarra dakar? Ura garbia dago? Algak daude?

— Mina daukat belaunean eta ezin dut ongi ibili. Zein puntu konkretutan daukat mina? Zergatik? Lesio bat daukadalako? Edo bala bat sartu zitzaidalako? Agian makulu bat behar dut ibiltzeko? Non jartzen dut pisua? Mina handia da? Edo ukitzen dudanean sentitzen dut mina?

Hara! Jarri ditudan adibide horietan hauteman daiteke nola aktore batek landu dezakeen memoria sentsoriala. Jolas bat da. Eta jolas hori sinesgarri izateko haur bat bezala jokoan sartu behar zara eta azken detaileraino dena sinetsi. Ez da ez gehiegi ez gutxiegi egin behar. Dena neurrian. Eta konkretuak, zehatzak izan behar gara. Aktoreak ez badu sinesten, publikoak ere ez du sinetsiko. Dena da amarrua, dena da tranpa. Baina aktoreari dagokio publikoari helaraztea mozkor dagoela, belaunean mina duela edota euria ari duela. Fede kontu bat da.

Irudimena

Ikastolako zuzendariak hala esaten zion nire amari: “Umeegia da, heldua izan behar du”.

      Haurrak garenean gauza gutxi behar izaten dugu mundu berriak eraikitzeko. Egoerak imajinatu, trapu zahar batzuk jantzi, behar izanez gero aurpegia margotu, pertsonaiak sortu eta orduak pasatu ditzakegu lagunarekin zein bakarrik jolasean. Nagusiak egiten goazen heinean, gaitasun hori galtzen goaz. Lotsak eta konplexuak agertzen zaizkigu. Sorpresaren faktorea galtzen da, eta ditxosozko heldutasunaren izenean gauza gutxiagok harritzen gaituzte. Bada aktoreak, bere heldutasunean justu kontrako bidea egin beharko luke. Haur hori ezin dugu galdu, are gehiago, elikatu egin behar dugu. Haur bat bezala jolasteak lagunduko digu kontatzen ari garen fikzioan murgiltzen. Fikzioa egiazkoa balitz bezala bizitzen. Zeren eta aktoreak sinesten badu, publikoak ere sinetsiko du.

      Horretarako, ezinbestekoa da irudimena lantzea. Ariketa ezberdin asko daude, taldean, irudimena lantzeari lotuak. Norberak ere egin ditzake irudimen jolasak. Beroketa sinple batetik hasita adibidez. Beroketa horri beste dimentsio bat eman diezaiokegu. Imajinatu lorategi batean zaudela, edota itsasoaren aurrean. Luzaketak egiten dituzunean munduko goxoki guztiak harrapatzen dituzula edota arnasketarekin zure barnea garbitzen duzula eta espiritu txarrak uxatzen. Imajinazioarekin, dena da posible. Afrikar atsotitz batek dioen bezala: ”Ezinezkoa zer zen ez zekitenez, egin zuten”.

Laburbilduz, mekanika bati poetika bat ezarri behar zaio. Eta irudimenak ekartzen du poetika.

      Adibide batzuk jarri eta ariketa sinple batzuk proposatuko ditut.

— Lurrera noa besterik gabe. (Ekintza mekanikoa).

— Lurrera noa lore bat ikusi eta hura hartu nahi dudalako. (Ekintza poetikoa).

Beste adibide bat.

— Oin puntetan jarri eta gora eta behera mugitzen ditut abiada bizian. (Ekintza mekanikoa).

— Oinak puntetan jarri eta gora eta behera mugitzen ditut abiada bizian beheko zoruak erretzen duelako. Lurra kanborrez betea dagoelako, txingarrez betea. (Ekintza poetikoa).

Japoniako noh teatroko Akira Matsui maisuak kontatutako esperientzia bat baliatuko dut azken adibidea jartzeko. Kasu honetan, aktoreak irudimenarekin jostatuz gorputza erabiliko du bidaia bat kontatzeko. Eszena hauek irudikatzeko, espazio berean jokatuko dugu. Demagun, zabaleran, sei metroko distantzia dugula.

a) Egoera: Baionako etxean nago eta lagunak deitu dit, plazara jaisteko.
Ekintza: Gorputzarekin fite ibiliz eta pauso gutxi batzuk emanez, Baionako plazara joaten naiz. Espazioan, punta batetik bestera iristeko, sei metroak ziztu bizian egiten ditut.

b) Egoera: Baionako etxean nago eta Iruñera joan behar naiz laguna bisitatzera. Ekintza: Pauso batzuk emango ditut, behar ditudanak, Iruñeraino iristeko. Orain denboran pixka bat luzatzen da, eta pausoak ere laburragoak dira.

d) Egoera: Baionako etxean nago eta laguna Indian dago eta bera bisitatzera joateko asmoa dut.
Ekintza: Eszena hau irudikatzeko, pauso laburragoak, txikiagoak, emango ditu aktoreak. Eta bere denbora hartuko du puntu batetik bestera igarotzeko. Askoz ere motelagoa, India ez baitago hain hurbil.

Adibide asko jar daitezke, irudimenarena iturri agorrezina baita. Eta publikoa ere, bere irudimena duenez, jokoaren parte eta konplize bilakatzen da. Ekintza ondo jokatua badago, mekanikak poetika bat izurtzen badu, ikusleak ikusiko du aktorea lorea hartzen, txingar gainean saltoka edota Baionatik Indiarako bidaia egiten. Hau da teatroaren magia.

      Bukatzeko, Stella Adler estatubatuar antzezle eta irakaslearen hitzak ekarriko ditut gogora: “Imajinatu duzu, beraz, existitzen da. Irudimenetik pasatzen den edozerk du bizitzeko eskubidea eta bere egia propioa du”.

Moldaketa

Eszena bati aurre egin behar diozunean, eszena bakoitzak egoera ezberdinak planteatzen ditu, eta egoera horiek bizi ahal izateko aktoreok moldaketak egiten ditugu. Adibidez, pertsonaiak inbidia sentitzen du, eta guk gure bizitzan antzerako egoerak bizi izan ditugunez, esperientzia hori bizitzea zer den badakigunez, bada moldatu egiten dugu. Gure esperientziatik pasatu den emozio edota bizipen bat pertsonaiaren dimentsiora pasatzen dugu, analogia bat eginez, moldaketa bat.

      Beste adibide bat jarriko dut: William Shakespeareren Hamleten hasierako eszena bat hartuz. Hamlet Danimarkako printzeari aita errege hilaren errainua edo arima agertzen zaio Elsinor gazteluan. Hark esaten dio Claudius-ek, Hamleten aitaren anaiak, hilarazi zuela, emaztetzat hartu zuen Gertrude (Hamleten ama) erreginarekin elkar hartuta. Aita erregeak mendekua eskatzen dio bere seme Hamleti.

      Ertz asko dituen eszena bat da, baina eszena honetan agertzen diren sentimenduak, guztiok bizi izan ditugu beste marko edota egoera batean, eta uler ditzakegu. Adibidez, hasieran Hamletek bere aitaren mamua ikusterakoan harridura eta beldur puntu bat senti dezake. Ba, guri dagokigu, aktore bezala, eszena horretara egokitzea, imajinatzea antzeko egoera bat, non beldurra eta harridura sentitu dugun. Gero, aitak gertatutakoa kontatzen dionean, traizioaz hitz egiten ari gara. Beraz, gure bizitzan traizionatuak sentitu garen kapitulu bat irudika dezakegu. Sentipen horrekin konektatu. Eta bukatzeko, Hamleten aitaren partetik mendeku eskaera dago. Bada, orduan, pentsatu beharko genuke gure bizitzan bizitako antzeko egoera baten, pertsona batek beste norbait mendekatzeko eskatu izan diguten egoera bat. Horrela identifika gaitezke Hamlet pertsonaiarekin eta konkretuki eszenan gertatzen den egoerarekin. Gure aktore lana, pertsonaiaren fikziozko bizipen horiek sinesgarri egitea da, eta publikoari komunikatzea.

      Laburbilduz, aktoreak eszenan bizitzen dituen sentimendu analogoak aurki ditzake bizitza errealean. Aktoreak, bizi izandako egoera erreal bat fikziozko egoera batera eramaten du, moldaketa bat eginez.

Ekonomia

William Layton Laborategian, Jose Pedro Carrionen klaseak luze joaten ziren. Egun batean, interpretazio klasean, ordubete eduki ninduen sagar bat hartzen. Ariketa berez, erraza zen, leku batetik bestera joan behar nintzen sagar bat hartzera. Kontua da, nik bide horretan, egin beharreko desplazamendu hori egin ordez beste hamaika gauza egiten nituela (beti izan naiz ipurdi arina, bai onerako bai txarrerako): eskua sudurrera eraman, bide zuzena hartu ordez bihurgune bat hartu, edo bidean gelditzen nintzen. Beti banuen zerbait egiteko.

      Aktorearen ekonomia zaintzea beharrezkoa da. Emanaldi oso bat egiten duzunean, zure energia zaindu behar duzu, ekonomizatu behar duzu zure indarra. Errepiketan ere berdin. Honek ez du esan nahi ez zarenik inplikatu behar. Ez.

      Bestalde, ekonomia aipatzen dugunean, adierazpenean zehatza izateaz ari gara. Beharrezko den mugimendua egitea. Ekintza oso zehatza izatea. Mundu guztia duzu begira, ezin duzu egin behar dena baino gehiago egin. Interesa galtzen du.

      Irudi moduan eta lanketa tresna bezala, Vsevolod Meyerholden biomekanika beti iruditu zait eredugarria. Bera, langileen lana ikuskatu eta ikerketa batzuk eginda ondorio hauetara iritsi zen.

      Langile aditu bat ikertzearen ondorioz, bere mugimenduetan zera aurki dezakegu:

1. beharrezkoak ez diren leku aldaketa eza

2. erritmoa

3. norberaren gorputzaren grabitate zentroaren determinazioa

4. erresistentzia

Eta honela dio Meyerholdek: Aktorearen zeregina ideia jakin bat gauzatzea denez, bere adierazpenean ekonomia bat eskatzen zaio, behin mugimenduetan zehaztasuna lortuta, ideia ahalik eta azkarren gauzatzea errazteko.

      Zure ekintza sagarra hartzea bada, ez denbora alferrik galdu inozokeriatan. Joan zuzen sagarra hartzera.

Kontzentratu ala zentratu?

Bi hitzen artean badira ñabardurak. Kontzentratzeak batzuetan arriskuak ditu. Kontzentratzen zara gauza batean, baina aktorea gauza batera baino gehiagotara egon behar da adi. Bere kontzentrazioa zabala da, puntu asko hartu behar ditu kontuan. Batzuetan hain kontzentratuta gaude, ez gaudela egon behar garen lekuan. Ez gaudela zentratuta. Burua beste zerbaitetan dugu. Horregatik da hobe kontzentratuta egon baino, zentratuta egotea. Energia zureganatu, gorputza eta pentsamendua orekatu, oinak ardaztu, arreta zerbaitetan jarri behar bada arnasketan jarri, indarra bildu, gogoa piztu eta intuizioa bideratu. Eta esandako guztia, burutik baino gorputzetik pasatzen bada, hobe!

      Adibide bat jarriko dut. Bilbotik Zarautzera joan behar zara autoz. Hartu duzu autobidea eta bazoaz. Errepidean, aspaldian buruan bueltaka duzun gai batekin zabiltza. Pentsakor eta oso-oso kontzentratuta. Bat-batean, eskuak bolantetik kendu eta burura eraman dituzu (nora eramango dituzu ba!). Donostiako Amarako sarreran zaudela ohartu zara. Zarauzko bidesaria aspaldi utzi duzu atzean. Hain kontzentratuta egon zara, beste guztia ahaztu egin baituzu. Beirazko flasko baten sartuta egon zara, helburua ahaztu duzu, ez zara zure inguruaz ohartu.

      Ba goiko adibidea, antzerkian ezinezkoa da. Ez da posible. Ezin duzu lankidea ahaztu, ezin duzu testua ahaztu, ezin duzu fokura hurbiltzea ahaztu. Ezin zara gauza bakar batean kontzentratuta egon. Ez dizu batere mesederik egingo, ezta antzezlanari ere. Kontzentratuta baino, hobe zentratuta egon.

Blokeoa

Batzuetan antzerkian buruarekin gehiegi aritzen da aktorea eta horrek blokeoak ekarrarazten dizkio. Pentsamendu eta sentimendu guztiak gorputzetik pasatu behar dira. Eta batez ere arnasaren kontzientzia hartu. Eta hustu. Zero puntuan jarri. Auto bateko abiadura-palanka ito-puntuan jartzea bezala da.

      Blokeatuta ezin da lan egin, eta beraz, ezin da deus transmititu.

Tentsioak eta in-tentsioak

Aktoreari zalantzati dagoenean gorputzeko atal jakin batzuetan tentsioak atzematen zaizkio. Bat-batean esku bat tenkatzen da, edo garondoa, edo orkatila, edo bekokia zimurtzen da. Nik, adibidez, urtetan pairatu nuen kopetan tentsioa, bekokia zimurtzeko ohitura hartu nuen. Agian indar gehiegi jartzen nuen emozioan eta horren ondorioa zen. Edota berezkoa, antzerkia egiten hasi eta tentsio hori norabait eramatearen tik inkontzientea. Denborarekin tentsio hori kontrolatzen ikasi nuen eta kopeta lasaitzen. Orain ahoan daukat. Tentsioak ofizioaren parte dira, guztiok ditugu, batzuk beste batzuk baino agerikoagoak diren arren. Ez da horien kontra jo behar, asumitu egin behar dira tentsio horiek; tentsio horien lagun egin, eurekin bizitzen jakin eta disimulatzen ikasi. Horretarako, ariketa konkretuak egin daitezke, eta kontzientziazio lana ezinbestekoa da. Fisikoki entrenamendu sakonak egiteak ere on egiten du.

      In-tentsioak edo barne tentsioak beste zerbait ekartzen dio aktoreari. Hitz hau Odin Teatreteko Roberta Carrerik erabiltzen du, batzuetan mikro-tentsioak ere deitzen die. Barnean suge bat izango bagenu bezala, nire begiak bere aurpegia dira eta bizkarrezur guztia zeharkatzen du. Gorputz osoa adi egoteko modu bat da. Lurraren eta zeruaren artean gure gorputzak eduki dezakeen barne tentsio hori izango litzateke. Ekialdeko teatroetan aktoreek izaten duten jarreratik oso hurbil dago. Jarrera hori ez da estatikoa izaten, bere gelditasunean, dinamikoa baita.

Ohikoa eta ezohikoa

Bizitzan, egunerokotasun batean, gure gorputzak jarrera bat dauka. Teatroan ordea jarrera horrek transzenditu egin behar du. Ohikoa den jarrera batetik ezohikoa den jarrera batera pasatu.

      Aulki batean jarrita egoteko modu asko daude. Jarrera normal batean bagaude, hots, egunerokotasunetik hurbilago dagoen jarrera batean bagaude, gure pisu guztia ipurdi gainean jarri, hanka biak lurrean paratu eta lasai asko entzun ahal dugu lagunak esaten diguna. Gorputzari inongo arretarik jarri gabe, gure entzuteko manera, adibidez, burutik bakarrik pasatuko da. Demagun, gure gorputza jarrera ezohiko batean jartzen dugula. Orekarekin lan eginez, gure bizkarra aurrera eraman eta pisu guztia ezkerreko izterrean jarri, eskumako hanka erdi airean utziz eta eskumako besoa atzerantz luzatzen dugula, gorputzaren norabidearekiko aurkako indar bat eginaz. Bada, gorputzaren egoteko modu honek, publikoari beste zerbait kontatuko dio, seguruenik interesgarriagoa izango dena. Bizirik dagoen gorputz bat izango da, adi dagoen gorputz bat.

      Peter Paul Rubens, Francisco Goya, Käthe Kollwitz, Salvador Dali edo Aurelio Artetaren margo lan bat. Alberto Giacometti, Auguste Rodin, Louise Bourgeois edo Jorge Oteizaren eskultura bat. Begiratu itzazu ondo artista hauen lanak. Euren koadro eta eskulturetan gorputzek nahiz eta geldirik egon mugimendua transmititzen dute. Orekaren dantza bat dago. Gorputzaren segmentazio bat. Intentzio bat. Egunerokotasunetik haratago doaz artista hauen lanak. Eta irudikatzen dituzten pertsonaiak, jarrera ohiko batean baino, jarrera ezohiko batean daude beti. Euren gorputzek mugimendua eta bizitza adierazten dute, bios bat.

      Aktorearen gorputzak ere berdina bilatu behar du oholtza gainean. Gorputz horiek ezin dira patata batzuk izan. Ezin dira hilik egon. Haratago joan behar da. Bizirik egon behar dute, nahiz eta geldirik egon, mugimendua transmititu behar dute. Ekintza. Jarrera ohiko batetik abiatuz, jarrera ezohikoak baliatu behar ditu aktoreak. Publikoak eskertuko du aktorearen lana. Pertsonaiaren arnasa.

      Zerbait ederra baldin badugu aktoreok, zera da: heriotza bat ere antzeztu dezakegula. Antzerkian, hilda dagoen pertsonaiak ere, arnasa hartzen baitu.

Txerria zakuan sartuta

Ondoko adibide hau Algis Arlauskas Bilbon bizi den errusiar aktore, zuzendari eta gidoilariari entzun nion.

      Imajina ezazu aktore bat zaku batekin agertokia alde batetik bestera zeharkatzen. Zakuaren barruan txerri bat darama. Bere kurrinkak eta txilioak entzuten dira.

      Imajina ezazue, aktore bera agertokia alde batetik bestera zeharkatzen. Baina orain, zakuaren barruan kotoia darama eta aktoreak berak egiten ditu txerri bat eramatearen imintzioak. Txerriaren pisua eta bere kurrinka zaratatsuak aktoreak antzezten ditu.

      Lehen ekintza edonork egin dezake; bigarren kasuan, aktorea lanean ari da eta edonork ezin du ekintza hori era ikusgarrian egin. Aktore izatea ofizio bat da, eta ez da batere erraza ofizioan bikain aritzea eta ikuslea harrapatzea.

Ekintza eta mugimendua

Ekintza eta mugimendua ez dira gauza bera. Ekintza guztietan mugimendua dago, baina mugimendu guztietan ez du zertan ekintza bat egon behar. Mugimendu batek ez du fisikoki aldatzen gauza bat espazioan. Ekintza batek ordea beti aldaketa bat dakar. Liburua lekualdatzen dut: hau ekintza bat da. Lekuz aldatu nahi dut liburua, hau da, intentzio zehatz bat daukat. Edo beste adibide sinple bat: erosketak egin ditut, eta dendariaren aurrean ordainketa egin behar dut. Eskuak poltsikora eramaten ditut. Diru-zorroa hartu, ireki eta barruan dagoen billetea hartzen dut. Dendariari ematen diot. Zain nago. Dendariak bueltak ematen dizkit. Bueltak ongi eman dizkidala ziurtatzen dut (edo ez, hori ere erabaki dezaket). Diru-zorroko kremailera zarratu eta diru-zorroa berriz poltsikoan sartzen dut. Banoa. Argi dago, horrek guztiak mugimendua exijitzen duela, baina mugimendu hori ekintza txikiez osatuta dago. Dramaturgia bat dago, mugimenduen konposizio bat. Ekintza bat da.

      Beste ekintza handiago bat imajinatuko dugu orain. Banku bat lapurtzea. Zorionez, antzerkiak aukera eder hori ematen digu. Goazen bada ekintza burutzera!

      Sarritan akzio bat erreakzio baten ondorioa da. Erreakzioa pentsamendu bati, behar bati, soinu bati edota beste pertsona baten akzioari izan daiteke. Kaletik zoaz eta norbaitek oihu egiten dizu. “Kontuz!” Oihu horri erreakzio batekin erantzungo diozu. Agian eskuak burura eraman eta lekualdatze arin bat egiten duzu. Edo badaezpada, begiak zabal-zabalik, geldi-geldi geratzen zara. Errepiketan aukera ezberdinak probatu ditzakezu, eta gero zuzendariaren oniritziz, hoberena edo interesatzen zaiguna aukeratu.

      Dantzaren alorrean ekintza eta mugimendua dena da bat. Imajinatu musika bat jartzen dutela, erritmo jakin batekin. Orduan, gutxika-gutxika, nire gorputza mugimenduan jartzen da. Musikaren arabera, mugimendu horiek askatasunez egin daitezke edo komunitateak eraikitako kode batzuen barruan sartzen dira. Eta oinek, erritmo bat markatu dezakete. Dantza da. Dantza hutsa. Mugimendu horrek beste era batean eragiten du ikuslearengan, beste erregistro bat da, beste hizkuntza bat. Dantzariaren kinestesia ere ekintza bat izan daiteke. Zergatik ez? Baina agian, ez ekintza dramatiko bat. Edo bai. Bestalde, dantzariaren barne zenestesiak gorputzean sentsazio ezberdinak bizitzeko esperientzia dakar. Dantzaren adierazpenak beste dimentsio bat hartzen du. Horregatik, sarritan aipatu izan dut, aktore on baten barnean, dantzari bat egon behar duela. Eta alderantziz.

      Batzuetan antzerkiaren eta dantzaren eremuak elkartu egiten dira, adierazpen biak oso gertu daude elkarrengandik. Pina Bauschen muntaketak esate baterako; edo Augusto Omoluren Orô de Otelo, orexa eta candomble dantzetan oinarritutako Shakespeareren Oteloren egokitzea; Gabriela Carrizo eta Franck Chartierrek zuzentzen duten Peeping Tom Belgikako dantza konpainiak egiten dituen proposamen estetikoak. Taularatze hauetan, antzerkiaren eta dantzaren mugak hausten dira, eta ekintzak eta mugimenduak bat egiten dute, eremu hibridoetan jolastuz. Horrelakoetan, ekintzak dakar mugimendua, eta mugimenduak ekartzen du ekintza.

      Zein lehenago? Arrautza edo oiloa? Ekintza edo mugimendua?

Aktore dantzaria

Ekialdeko antzerki tradizioetan ez da bereizketarik egiten aktorearen eta dantzariaren artean. Batzuetan dena da bat. Kathakalian, adibidez, aktoreak pertsonaiak jokatzen ditu eta, aldi berean, jokoaren barruan dantzatzen du.

      Argi dago, aktoreak zenbat eta baliabide gehiago izan, zenbat eta tresna gehiago maneiatu, trebeagoa izango da jokoan. Erritmoa eta musika ongi menderatzea, entzumena elikatzea eta zenestesiari arreta jartzea, balore garrantzitsuak dira ofizioaren ikasketan.

      Aktoreak, bere esentzian, eszenan geldirik egonda ere, barnean dantza bat izan behar du. Egon daiteke geldi, adibidez, bakarrizketa bat esanez. Baina geldi egote horretan ez badago dantzarik, jokoak ez du deus balio. Dantza hori, ahotsaren bidez ere eman daiteke: bolumenean, proiekzioan, intentzioetan, isilunetan. Eta esan bezala, gorputzaren gelditasunean.

      Dantzari on baten atzean aktore on bat dago. Aktore on baten atzean dantzari on bat dago.

Erritmoa

Erritmo hitzaren etimologia greziar rhytmos hitzetik dator, rheo aditzetik. Jariatu, jari, erion, isuri, irten, jalgi, sortu esan nahi du euskaraz. Erritmoa obra baten arima da. Musika da. Dantza da. Eta erritmoak aktorearen kontzientzian, gogoan, hezurretan, azalean, bihotzean egon behar du. Bestela ez du funtsik.

      Bai zuzendari eta bai aktore bezala, erritmoa da (arnasarekin batera) nire antzerkiaren oinarri espirituala. Eta hiru espazio-denboratan banatzen da: goi, erdi eta behe.

      GOI deitzen dudan erritmoaren adibide bat Ludwig van Beethovenen 5. sinfoniaren hasierako sonata allegroa izan daiteke. Beethovenek esango lukeen bezala: “Horrela deitzen dio patuak ateari”. Erritmo honek ia airean jartzen du aktorea. Gertakizuna oso goian dago, muturreko egoera bat da. Izpirituak zerura begiratzen du. Gorputzak arintasun bat hartzen du. Erritmo bizia da, eroa. Kolpe batetik besterako denbora oso fite doa. Azkar doa barne mugimendua. Tentsioa handia da. Bihotzaren taupadak bizkor doaz. Adrenalinak gora egiten du. Arreta eta esfortzu fisiko handia eskatzen du. Barnean dagoena kanporatzeko beharra sentitzen da. Gogoa GOI dago.

      Abiadura tempo hauek dira GOI maila horretan: alllegro, vivace, vivo, allegrissimo, presto, vivacissimo, vivacissimamente, prestissimo eta allegro prestissimo con fuoco.

      ERDI erritmoa deskribatzailea da. Gauzak kontatzen dira, gauzak egiten dira modu natural baten. Normaltasunaren tempoa dauka. Ez da ez gehiegi ez gutxiegi. Plano ERDI batean mugitzen da dena. Kolpe edo pultsu baten eta bestearen artean espazio-denbora arrunta dago. Ez dago denbora faltarik eta ez da denbora luzatzen. Dena dago neurrian.

      Tempo mota hauetan mugitzen da ERDIko pultsua: Adagio, adagietto, tranquillo, tranquillamente, afettuoso, andante, andante moderato, andantino, moderato espressivo, moderato, allegretto grazioso, allegretto, allegro moderato eta alllegro.

      Eta hirugarren erritmo basikoa BEHE izango litzateke. Bakoitzak bere buruarekin konektatzen du. Erritmo geldoa da. Kolpe batetik bestera tarte handia dago. Pultsua geldoa da. Indar telurikoak agintzen du. Lurrarekin harremantzen zara. Lurra da gure oinarria. Barne begiradarako unea da. Barrura begira jartzen zara. Memento intimoa da. Pausa luzeak dira. Isiltasunak denbora hartzen du.

      Tempo hauek dira BEHE planoan daudenak: larghissimo, largo, lento moderato, lento, grave eta larghetto.

      Erritmoarekin batera isiltasuna eta pausa dira aktoreak ongi menderatu behar dituen altxorrak. Gorputzak mugimendua eta geldi egoten ikasi behar duen moduan. Isiltasuna eta pausa ezinbestekoak dira erritmoari begira. Bestela dena da zarata eta dena da zikina.

      Sortu antzerkia erritmotik, jalgi dantza oinetan, isuri poetaren hitzak, jariatu odolak eta emozioak, erion negarrak eta barreak, bihotzetik irten dadila arima. Tapa-tapa!

Arkua

Aktoreak ondo ulertu eta menderatu behar du obra baten arkua. Obra batek egiten duen ibilbidea eszenaz eszena. Eta eszena bakoitzaren barruan ere arku bat dago, hasiera bat eta bukaera bat daukana. Dramaturgia edo ekintzen haria, autoreak edota zuzendariak molde ezberdinetan eraiki dezakete, bukaera hasierara ekarriz, adibidez.

      Arkuaren marrazketa ikuspuntu ezberdinetatik egin dezakegu. Testuaren logikan oinarrituta izan daiteke modu bat. Beste bat, kontatzen dugun istorioaren bidaia emozionala abiapuntu hartuta. Adibidez, Yuri Sam obraren arkua irudikatzeko arnasa edo koadro energetiko batzuk egin nituen, obraren pultsu edo erritmoa oinarri hartuta. Hara! Lan egiteko modu asko daude, eta garrantzitsuena esperimentazioaren bidez, norberak bere bidea eta egiteko manera aurkitzea da.

      Hau da Yuri Sam obraren arkuaren azalpena: 0 eta 1 eszenak GOIan hasten dira. 2tik 6rako eszenak ERDIan. 7 eta 8. eszenak BEHEan. 9 eta 10 berriz ere GOI. Eta 11. eszena, GOItik hasi eta BEHEra arte. Azken 0 eszena ERDIan bukatzen da.

      Beheko zenbakiak Yuri Sam eta bere laguntzaileek egiten zituzten otoitzak ziren.

Obra bere osotasunean har dezakegu beraz, eta arkua marraztu. Eta pertsonaiaren arkua ere eraiki dezakegu. Pertsonaia baten arkua da istorioaren hasieratik amaierara igarotzen den ikuspuntu eraldaketa, igarotzen dituen egoerak eta bizi duen hazkunde psikologikoa edo emozionala. Obra hasten den unetik bukaerara arte aktoreak oso argi izan behar du pertsonaiak egiten duen ibilbidea, nola hasten den eta nola bukatzen duen. Publikoak pertsonaiaren eraldaketa ikus dezan, aktoreak arkua zein den argi izan behar du.

Edertasuna

Fiodor Dostoievskiri irakurria: “Edertasunak salbatuko du mundua”.

      Gauza bat dakit ziur: oholtza gainean dagoenak edertasuna agertu behar du, argi bat izan behar da. Nola lortzen da hori? Zein den horren sekretua? Bada, ez dakit. Egiten den horretan harmonia bat egon behar da, atsegina izan, osotasun batekin egin dena, proportzioz, zuzentasunez eta barne bizipozez. Pertsonaiarik itsusiena eta gaiztoena eginda ere, zerbait egon behar du, seduzitzen duena. Hari mehe bat ikuslearekin konektatzen duena. Liluratzen, xarmatzen eta erakartzen duena. Nahiz eta munduko gauzarik okerrena eta ankerrena antzeztu, ikuslea pertsonaiarekin maitemindu egin behar da. Krudeltasunak ere edertasuna eraman behar du bere baitan. Antzezpenean beti egon behar da zirrara bat edertasunari hertsiki lotuta. Arteak bizitza transzenditu behar du, eta transzenditzeko modu bat edertasuna baliatzea da.

Dilatazioa

Dilatazioa da aktore batek oholtza gainean lortzen duen energia-kontzentrazio mailaren ondorioz lortzen den efektua. Efektu honekin aktoreak bere gorputza fisikoki zabaltzea lortzen du, anplifikatzea nolabait esatearren.

      Sarritan entzuten dugu: aktore horrek izugarrizko presentzia dauka eszenan. Baina zer ari gara esaten? Bada, bere gorputza egoera ezohiko batean dagoela. Energia fluxu batzuk ari dira mugitzen bere gorputzean eta gogoan. Aktoreak tentsio eta indar metaketa batzuk sorrarazten ditu eszenan presentzia bat lortzeko. Bere gorputza eta gogoa dilatatuz.

      Horregatik garrantzitsua da aktoreak eszenara irten aurretik muskulu guztiak ondo erlaxatzea. Luzaketen bidez gorputza berotzea. Yogako asana batzuk egitea izan daiteke aukera bat. Ahots beroketa egitea ere garrantzitsua da, ahots-kordak nasaitzeko.

      Gaur egun antzokietan teknologiaren erabilera handia da. Antzoki batean ez dago erabateko isiltasunik. Fokuek, soinu ekipamenduek, dimmerrak… guztiak ia hauteman ezin dugun zarata bat ateratzen du. Gu, aktoreak horren gainetik egon behar gara. Zarata edo soinu horren gainetik anplifikatu behar gara. Egia da, gure gorputzak ere muga batzuk dituela, baina anplifikatzeko edo dilatatzeko kontzientzia hori izatea garrantzitsua da.

      Bestalde, ez da berdina, bi metrora duzun ikuslea edota hogei metrora dagoena. Ezinbestean zure gorputzak eta ahotsak beste modu batean jokatu behar dute. Zure barne su hori proiektatu behar da, zabaldu, leku guztietara iristeko, bigarren ilaran dagoen eta hogeigarren ilaran dagoen ikusleak, berdina ikusi eta sentitu ahal izateko.

Nahikeria

Daukazuna baino gehiago ematen duzunean, dena baino gehiago ematen denean, horri deitzen diogu guk, nahikeria. Eszenan ez da ez gehiegi ez gutxiegi egin behar. Neurria hartu behar zaio jokoari, eta neurrian eman. Diziplinaz, daukagunarekin egin behar dugu lan. Eta daukagun hori gainera beti izango da ezberdina. Horregatik diziplinaren garrantzia.

      Aktoreok pentsatzen dugu gehiago emanda agian hobeto iritsiko garela publikoarengana. Eta ez da horrela! Agian gauza edo jestu txiki batek gehiago bete dezake ekintza. Gainera, ez da inoiz ehuneko ehuna eman behar. Beti gorde behar duzu erreserba bat. Dena emateak hausturara eraman zaitzake, eta nahiko patetikoa da leher eginda dagoen aktore bat ikustea.

      Beste batzuetan aktorearen egoa ateratzen da. Harrotasun puntu bat azalarazten da eta horrek ere nahikeria ekartzen du. Agian, egun horretan zu ikustera norbait berezia etorri delako, edota besterik gabe, animoz puztuta zaudelako. Eta normala da. Aktoreak baino lehen, pertsonak gara eta akatsak eginez ikasten dugu. Nahikerian erortzea arrunta da gure ofizioan, putzu-zulo horietan ez galtzea da aktorearen lana.

Izerdia

Japoniako noh teatroan aktoreak egindako lana ikusleari gustatu bazaio, berarengana hurbildu eta zera esaten zaio, “gaur gustatu zait zure lana, gaur izerdia bota duzu”.

      Eszenan lan egiteak esfortzu fisiko eta mental handia exijitzen du. Gorputzak adi egon behar du ehuneko ehunean. Kontzientzia garbiarekin atera behar da eszenara, eta argitasunarekin. Beti ez da hala izaten, baina nahi eta nahi ez ekintza guztiak gauzatzeko gorputza martxan jarri behar da. Mekanika horrek esfortzu bat exijitzen du. Esfortzu hori ahotsean ere ematen da, ez baitugu egunerokotasunean erabiltzen dugun ahots erregistro berbera erabiltzen. Publikoarengana iristeko ahotsa eta gorputza zabaldu, dilatatu egin behar dira. Horregatik da normalena aktoreak izerdia botatzea.

      Imajinatzen ahal duzu izerdirik botatzen ez duen futbol jokalaririk? Seguru egon, horrela bada, ez duela inoiz partidurik irabaziko.

Txirlak

Nire iritziz, antzerki lan batek gutxi gorabehera hamar emanaldi behar ditu egonkortzeko. Beste batzuek, Odin Teatretekoek kasu, langa berrogeita hamar emanalditan jartzen dute. Ikuskizun bat bizirik dagoen organismo bat da: eta bi gauza gerta dakioke, haztea edo hiltzea. Aktoreak dira, zuzendariaren begirada eta notekin batera, ikuskizuna hazi dezaketenak, eta horretarako bi gauza egiteko kontzentratu behar dira: entzuteko eta erreakzionatzeko. Horrela jokatuz gero ikuskizunak bizirik jarraitu dezake, eta errepikapen hutsal bat bihurtzea saihestu.

      Francoren bilobari gutuna egiten ari ginela, Manex Fuchs lagun eta lankideari entzun izan diot obra berdinarekin, emanaldiak egiten joan ahala, aktorearen jokoa leku eroso batean instalatzen dela. Pentsa barku bat dela, denboraren poderioz, berrogeita hamargarren emanaldian jada, itsasoan daramana itsatsi zaio itsasontziari. Txirlaz beteta dago. Bada, labana hartu eta guztiak kendu behar dira. Ikuskizun batek irauten duen bitartean, aktorearen lana saio bakoitzean bizirik mantentzeko, txirlen metafora gogoratzen dugu.

Txaloak hartzea

Antzerki emanaldi baten ostean normalean txaloak jasotzen ditu aktoreak. Eta txalo horiek jasotzeko moduak daude. Badira agurtzera ateratzen ez direnak, edo La Zaranda antzerki taldekoek agurtzen duten modua: pertsonaien koadro estatiko bat egiten dute, eta pertsonaiak dira txaloak jasotzen dituztenak.

      Niretzat agurra sakratua da, egiten den erara eginda, baina ez da agurrean fribolitatea ezta lotsa adierazi behar. Solemnitate pixka bat egon behar du eta pertsona bera den moduan azaldu. Ikusleari esker ona adieraziz, eta taldean egindako lanari errespetua eta esker ona eskainiz.

      Izan ere, txaloen sinbolikaren atzean zerbait garrantzitsuagoa dago aktorearentzat: ikusle horren arima ukitu eta hunkitu izana.

Krisiak

Aktore baten ibilbidean krisiak behin eta berriro kolpatzen du kontzientzia. Aldarterik gabe ofizio hau maitatzea zaila da. Batez ere bizi dugun prekaritateagatik. Aktore bezala iritsi nahi duzun mailara iristea oso zaila da, batez ere aktore lanak egitetik aparte beste mila lan egin behar direlako. Entsegu denborak mugatuak dira, sorkuntza prozesuak mugatuak dira, eta dena kontra daukazunean, egoera irauli eta aurrera egiten duzu. Dena dago zure alde, krisi berri bat etortzen den arte.

Traininga

Gaztetatik gorputza zaintzeko ohitura ona izan dut, eta kirola egitea beti gustatu zait. Madrilera joan nintzenetik beti izan dut training-aren kontzientzia. Aktoreontzako, gure gorputza da, ahotsarekin batera, gure lanabesa. Beraz, ezinbestekoa da zainketa. Esaerak dioen bezala: buru argia gorputz osasuntsuan.

      Madrilen futbolean jokatzen jarraitzen nuen, baina lesio baten ondorioz, Arnold Taraborrelik, laborategian gorputz adierazpeneko irakasle zenak esan zidan hobe nuela futbolean ez jarraitu. Kontaktu handiko kirola da, talka kirola, eta lesioak ekidin nahi banituen behintzat, hobe nuela utzi, eta beste kirol edo aktibitate batzuk egin.

      Gimnasioan egunero egiten nuen nire taula, sasoiko egoteko. Eskrimarekin ere hasi nintzen baina fite aspertu nintzen. Izan ere, borroka kirolak ez zaizkit inoiz gustatu. Kalaripayyatu arte martzialekin ere berdina gertatu zitzaidan. Ez diot bizipozik aurkitzen beste pertsona baten kontra kolpeka aritzeari. Pilotan aritzeak ordea, beti piztu izan nau. Oteizak esango lukeen bezala, frontoiko frontisa zerua balitz bezala, pilotari gogor eman, zeru horrek berriz ere pilota zuregana itzultzeko. Ederra da!

      Akrobazia izan zen beste hautu bat. Ez zirkuan aritu nahi nuelako, baina bai, gorputza beste esparru batera eraman nahi nuelako, beste ataka batean jarri. Elastikotasuna, indarra eta orekaren lanketan pauso bat haratago joan nahi nuen.

      Bilboko garaian, ostera, entrenamendua nire ofiziora bideratu nuen. Antzerki teoriko batzuen irakurketek eraman ninduten horretara. Grotowski, Barba, Meyerhold… Sasoi betean mantentzeaz aparte, badaude antzerkirako berariazkoak diren ariketak. Antzerkiola garaian, taldean eramaten genituen aurrera ariketa hauek. Baina batzuetan ezin daiteke taldean lan egin. Egungo antzerki moldeek ere ez dute hori errazten. Eta orduan bakoitzak bere aldetik entrenatu behar du. Korrika egin, mendira joan, bizikletan ibili, igeri egin, frontoian aritu. Batzuetan abandonatu izan dut, eta berriro heldu behar izan diot. Zorionez, sorkuntza prozesuak, emanaldiak edota ematen ditudan ikastaroak baliagarriak zaizkit traininga mantentzeko. Eta eguneroko entrenamenduaz aparte, garrantzitsua da noizean behin birziklatzea. Ikastaro bat hartzea, eta zure lana berriz ere norbaitek kolokan jartzea eta zuzentzea. Beti dago zerbait ikasteko, zerbait hobetzeko.

      Traininga aktore baten diziplinan beharrezkoa da eta horrela erresistentziaren aurre-adierazpen printzipioa lantzen da. Aktorea sasoi-sasoian egon behar da bere adierazpena ehuneko ehunean egon dadin. Adibide batekin bukatuko dut. Borroka eszena bat izan duzu, ezpatarekin. Borroka latza izan da. Zu bakarrik beste hiruren aurka. Azkenean bi hil dituzu eta bestea larriki zauritu. Lortu duzu amesgaizto horretatik ihes egitea. Bukatu da eszena. Hurrengo eszena zure amarekin da. Baina ez da ohartu behar ordu batzuk lehenago borrokan aritu zarela. Bera gaixo dago eta isil-isilik sartu behar zara. Arnasestuka ezin zara sartu. Horra hor, aktoreak bere gorputzarekin izan behar duen erresistentzia kutxa: kanporatu behar izan duzun energia batetik (borrokan aritzea), barne energia batera pasatu behar zara (gaixo dagoen amarekin hitz egitera). Indar horien kontrola izan behar du aktoreak, arnasa hori menderatu behar du. Bestalde, pentsa, aipatzen dudan obra honek bi ordu irauten duela eta zu zarela protagonista nagusia. Eszena guztietan zaude. Nahi eta nahi ez bi ordu horien energiaren erabilera kudeatzen jakin behar duzu. Bestela akabatuta zaude! Horregatik da hain garrantzitsua traininga, entrenamendua, sasoi betean egotea.

      Gainera, kontuan izan, nekatuta dagoen aktore batek, publikoari ere nekea transmitituko diola. Eta hori barkaezina da! Nekea, asperdurarekin batera, antzerkiaren gaitzik okerrena da.

Gainditzea / hobekuntza

Mugikorrak bezala guk ere gure lanabes batzuk ere eguneratu egin behar ditugu. Aktorearen memoria eta esperientzia aldatzen doa, eta urteen poderioz gure lanabesak ezberdinak dira. Nire gorputza ez da berdina hogeita bost urterekin edota berrogeita hamar urterekin. Gorputzak beste pisu bat hartzen du. Itxura aldatzen doa. Baita ahotsa ere. Gure memoria emozionalak heldutasun bat hartzen du. Eta urteetako esperientziek eta bizipenek gure azala tatuatzen dute.

      Obra bateko pertsonaiak interpretatzeko orduan bakoitzak gure mugak ditugu. Eta jakin behar dugu zeintzuk diren muga horiek. Normalean aktore batek sei-zortzi pertsonaia mota eraiki ditzake, asko jota. Beste guztiak beti bariazioak izango dira. Hala ere, obra bakoitza beti da erronka berri bat. Proiektu bakoitzean hazi egiten gara eta ikasi egiten dugu. Eta zerotik, hutsetik hastearen esperientzia badugu jada. Itsasoa beti da berdina, batzuetan zakar, besteetan bare; aldatzen dena itsasontzia eta bere eskifaia dira.

      Eta behin itsasoratuta, beti berdina egitearen sentsazioa izatea ez da xamurra. Arriskua dago monotonian erortzeko, eta ez dago gauza okerragorik oholtza gainean aktore aspertu bat ikustea baino. Beti dago zerbait berria egiteko eta ikasteko. Buruari, gorputzari, langa batzuk jarri eta hori gainditzea garrantzitsua dela deritzot. Ezin naiz bidean aurkitzen dudan lehen gauzarekin konformatu. Ekin eta ekin, beti dago zerbait hobetzeko. Obsesionatu gabe, noski. Aktoreak bere hoberena eman behar dio ikusleriari eta horretarako lan asko egin behar du. Lana eginda iritsiko da emaitza.

      Guretzat publikoa da oparia. Eta gu publikoarentzat izan behar gara opari. Gutxienez, gure ofizioak errespetu hori merezi du.

Kodifikazioa

Kodifikazioa bi zentzutan uler daiteke.

      Kodifikazio kontzeptuaren lehen zentzua zabalagoa da. Munduko kultura eta antzerki tradizio ezberdinetan ematen diren kodeak dira hauek. Ikusleak eta aktoreak elkarbanatzen dituzten komunikazio maila ezberdinak dira. Sinbolika horren guztiaren atzean, identifikazio bat dago. Hau da, ikusleak ulertzen ditu espazio sakratuan (sinbolikoan) gertatzen diren ekintza, mugimendu, dantza, hitz, musika, jantzi eta koreografien erabilerak. Ulertzen ditu, ezagutzen ditu, beraz, identifikatuta sentitzen da.

      Libertimenduan adibidez, parte hartzen duten egile guztiek, bakoitzak bere kodeak ditu. Emanaldiaren mementoan jokatzeko modu bat dago, egoteko modu bat. Bertsolariak bere funtzioa betetzen du, zirtzilek berea, eta dantzariek berea. Eta lengoaia hori ikusleak ulertzen du. Komunitateak ezagutzen dituen kode batzuen barruan ezartzen da jokoa. Berdin gertatzen da, maskarada, tobera edota pastoralekin. Bakoitzak bere kodeak, bere estrukturak, bere joko arauak ditu.

      Indiako kathakali antzerki-dantza adibide gisa hartzen badugu berdina gertatzen da. Kodifikazio maila oso altua dauka antzerki tradizio honek. Aktoreek eskuekin gauzatzen dituzten mugimenduak besterik ez ditugu ikusi behar. Hogeita lau mudra baliatzen dituzte hizkuntza aberats bat sortzeko. Gor-mutuen keinu hizkuntza bezala, esku mugimenduen komunikazioaren bidez istorio bat konta dezakete. Eta eskuekin gertatzen den bezala, emozioak transmititzeko orduan, aurpegierak ere kode batzuk bete behar ditu. Eta aktorearen jokoaz aparte, antzezpeneko elementu guztiek dituzte ezaugarri kodifikatuak: espazioaren trataera, musikarien kantuak eta erritmoak, makillajearen eta jantzien sinbolika… Denak badu zentzu bat, herriak, publikoak ezagutu eta bat egiten duena.

      Era berean badago kodifikazioa ulertzeko beste modu hertsiago bat. Aktorearen lanean ematen da. Pertsonaia bat eraikitzerakoan, bere jestuak, jarrerak zein mugimenduak kode baten finkatzean datza. Jarrera ezohiko batean jartzen dugu pertsonaiaren gorputza zein ahotsa. Kodifikazio horiek lanketa sakon eta prozesu luze baten ondoren etortzen dira normalean.

      Molde bat egingo bagenu bezala da. Eta molde horren barruan dantzatzen da pertsonaia. Gorputza modu batean kolokatzen da eta gorputzeko atal guztien kontrola du aktoreak. Aurpegiera definitu bat, begiradaren indarra, norabidea eta intentzioa, bizkarrezurraren kokatzea, paparra kanporantz edo barrurantz edukitzea, eskuen maneiua, pelbisaren, aldakaren eta belaunen kokapena, oinen lurrarekiko kontaktua. Dena dago molde baten barruan sartu beharra. Eta ahotsarekin ere berdin. Tonua, bolumena, ahoskatzean berezitasunen bat aurkitzea, gorputzeko zein ataletatik durundatzen duen. Eta ahotsaren eta gorputzaren lanketarekin batera, pertsonaiaren pentsamendua dago, pertsonaiaren gogoa. Kodearen barruan, mentalki ere izaera bat eraikitzen da. Zer esaten du, eta zer ez du esaten? Zeren alde dago, zeren kontra? Zer maite du, zer du gorroto? Eta pertsonaiaren eraikuntzan sortzen doazen galderak erantzuten goaz. Pertsonaia ongi armatua izan arte.

      Eta behin, lanketa sakon hori egin ondoren, gorputz eta gogo horrekin inprobisa daiteke. Jada ezagutzen dugu pertsonaiaren izaera, eta edozein egoera inprobisatzeko gai gara. Libreak gara. Eta molde eta kode horien barruan beti berdin egingo duzu, baina aldi berean beti da ezberdin. Eta ezberdintasun hori da publikoak plazerez hartuko duena.

      Eta iparraldeko antzerki tradizionala ikustera bazoaz, agian entzungo duzu esaten: “Aurtengo maskaradetan kabana izugarri ontsa aritu da”. Edota “aurtengo libertimenduan, bertsolariak oso fin aritu dira”. Ba hori! Komunitateak, eta kasu honetan ikusleak, kodeak ulertzeak, azken finean hori dakar, lan on batekin topo egiten denean plazera hartzea. Gozamen estetikoa, gozamen poetikoa, gozamen politikoa; gozamena.

Partitura fisikoa

Ekintzen sekuentzia finkoek osatzen dute partitura fisiko bat. Paper batean marrazten dugu pentagrama bat eta bertan jartzen dira, klabeak, notak, konpasak, tonuak, dinamika, agogika, karakterea, azentuazioa… musikan partiturak erabiltzen dira, sentimenduak, ideiak eta kontzeptuak irudikatzeko. Bada aktore batek ere berdin egiten du, bere gorputza eta ahotsa baliatzen ditu tresna moduan, partiturak eraikitzeko.

      Sentimendu, ideia edo kontzeptu horiek irudikatzeko parametro batzuk erabiltzen ditu aktoreak. Parametro horiek partitura fisiko bat osatzen dute. Aktoreak obra batek dituen mugimendu eta koreografia guztiak menderatu behar ditu gorputzarekin. Ahotsarekin berdin. Errepiketan, eszenaz eszena, eta zuzendariaren laguntzaz landuko eta finkatuko ditu partitura fisiko horiek. Puzzlean pieza txikiak osatzen joan ahala, errepikapenaren mekanikak ekarriko dizkio aktoreari segurtasuna eta partitura fisiko horren barruan aritzeko askatasuna.

Intentzioak

Antzerki testu batean dauden esaldi guztiek, pertsonaia batek esaten dituen esaldi guztiek, intentzio bat eraman behar dute.

      Adibide bat jarriko dut. “Zure begirada horrek urduri jartzen nau” esaldia modu askotara esan daiteke.

1. Tentsio memento baten zaude eta lagunari bortizki erantzuten diozu.

2. Zure lagunaz maiteminduta zaude eta goxo erantzuten diozu.

3. Lagunak gaixotasun larri bat dauka eta badakizu berri txar bat eman behar dizula.

4. Zure laguna haserretu egin da eta zuk bere aurpegiari broman eta irriz erantzuten diozu.

Hona hemen beste adibide bat. “Gaur ez ditu gozokiak ekarri”.

1. Gozokiak jateko gogoa zenuen eta penaz esaten duzu.

2. Atzo eztabaida gogorra izan zenuten eta horren ondorioz gaur amorratuta erantzuten diozu.

3. Laguna umore txarreko dago eta ironiaz erantzuten diozu.

4. Inoiz baino gozoki gehiago ekarri ditu eta broman erantzuten diozu.

      Goian aipatutakoak adibide sinple batzuk baino ez dira. Irakurleak ongi ulertzeko zein garrantzitsua den intentzioen lana. Intentzio lana, normalean, obra baten entseguen bukaeran egiten da. Prozesu luze baten ondoren, azken mementoan fintzen da aktorearen lana, pertsonaiaren emaitza. Honek ez du esan nahi, intentzioak aldakorrak ez direnik. Azkenean, esaten den hori bizirik egotea eta gertatzen denarekiko koherentea izatea da garrantzitsuena.

Urgentzia edo premia

Imajina ezazu egoera hau:

      Herrian zaude. Bat-batean, telefono dei bat jasotzen duzu hiritik. Aitita hilzorian dagoela ospitalean. Bere ondoan egon nahi duzu azken memento horietan, baina ez daukazu nola joan hirira.

      Egoera honek, tentsio baten jartzen gaitu. Tentsio honi deitzen zaio urgentzia.

      Urgentziak ematen dio teatroari behar duen interes puntua. Gertatzen den hori une horretan gertatu behar delako. Premia larri bat egon behar da une horretan gerta dadin. “Hemen eta orain” konpondu behar dut afera. Irtenbide bat aurkitu behar dut bai ala bai. Premiarik gabe, ez dago antzerkirik. Eta gainera, publikoak lo hartzeko arriskua dago.

      Bestalde, ekintza denboran asko luzatzen bada, aspergarria bilakatzen da. Ekintza, txiklea bezala luzatzen badugu, ikusleak ikusi beharrekoa jada ikusi du, eta interesa itzaltzen zaio. Nahiz eta hau, nahitara ere egin daitekeen, ikuslearengan beste emozio batzuk piztu nahi baditugu. Baina orokorrean, ez ahaztu!: urgentziarik gabe teatroak interesa galtzen du. Eta gaur egungo teatroak are gehiago!

Animalizazioa

Lehen aldiz lan egiteko modu hau Manuel Caro zuzendari kolonbiarrarekin probatu nuen. Oso zorrotza baina aldi berean interesgarria izan zen lana. XVI. mendeko idazle frantses anonimo baten obra egiteko zen, La farsa de Maese Pathelin. Mahaiko lan sakona egin ondoren animalizazio lan bat egitea planteatu zidan. Maese Pathelin pertsonaia nagusia arratoi bat izan zitekeela deliberatu genuen. Zuzendariak egoera ezberdinak jartzen zizkidan eta nik animaliaren fisizidadean egiten nuen lan. Arratoiaren itxura fisikoa hartuz, lehen egunetan zolan lau hankatara egiten nuen lan. Arratoia imitatuz, bere jestuak, mugimenduak, pisua, begiak… landu nituen. Gutxinaka zutik jartzen hasi nintzen, baina bilatutako arratoi haren esentzia galdu gabe. Begiradak berdin jarraitzen zuen. Gorputzaren pisuak ere. Pertsonaiaren izaera, ahotsa eta eszenan egoteko modu oso bat landu genuen, animalizazioaren bitartez. Publikoak Maese Pathelinen izaera eta adierazpena ikusiko zuen; emaitza azken finean. Eta antzerkiko zuzendariak eta aktoreok bakarrik gordeko genuen arratoiaren sekretua.

      Harrezkero, beti, pertsonaia bat landu dudanean animalia batean pentsatu dut. Teknikoki ere laguntzen du. Errazagoa da existitzen eta ezagutzen den zerbaitetan pentsatu eta imitatzea. Basurde bat naiz. Pinguino bat. Edo armiarma. Bilaketa zoragarria!

      Indian ikertu nituen kalarippayattu arte martzialetan ere, animalien gorpuzkerak laguntzen zaitu formak ulertzen. Adibidez, kolpe bortitz baten defentsa egiteko, beso biak elkartzen badituzu, elefante baten tronparen irudia buruan baduzu errazagoa izango zaizu mugimendua eta jestua ulertzea. Eta gainera, fisikoki besoetan indar gehiago izango duzu kolpeari eusteko.

      Natura opari bat da, eta animaliak gara, antzerkian jolasean.

Lan egun bat

Artedraman emanaldi egun bat nola izaten den kontatu nahi dizuet.

      Goizean furgonetarekin azaltzen gara antzokian gure teknikoak antzokiko teknikoekin adostutako orduan. Agertokiari lehen gainbegiratua eman eta espazioak dituen baldintzetara egokitzen gara. Furgonetako material guztia atera (eszenografia, atrezzoa, jantziak…) eta muntaketari ekiten diogu. Goiza muntaketan pasatzen dugu. Astirik badago, fokuak zuzentzen ditugu eta bazkaltzera joaten gara. Bazkalondoren pausa bat egin eta aurreko emanaldiaren notak ematen ditu zuzendariak. Argi mahaia eta soinua prest daudenean, alemana bat egiten dugu (antzerki obra guztia testua esanez eta mugimenduak eginez, baina emoziorik gabe). Behin alemana bukatuta eta emanaldia baino bi ordu lehenago ariketak egiten ditugu. Gorputz luzaketak eta ahots beroketak taldean. Obrako beste zerbait berrikustea beharrezkoa bada, une hau baliatzen dugu berriz errepikatzeko. Ordubete falta denean, aktore bakoitza bere eginbeharrak egitera pasatzen da. Atrezzoa dagokion lekuan utzi, makillatu, jantzi eta kontzentratu. Hamabost minutu lehenago talde osoa biltzen gara berriz, elkar besarkatu eta energia on bat, “kaka zaharra” eta indarra opa izateko. Eta horrela antzokiko, baratzeko edo plazako oin batean ezartzen gara, teloia zabaldu arte.

      Emanaldia bukatuta eta behin teloia jaitsita, ikusleak eta emanaldira etorri diren lagunak agurtzen ditugu. Behin agurtuta, berriz, antzokiko teknikoen laguntzaz, desmuntatzeari ekiten diogu. Guztia jaso, kutxetan eta flight case-etan bildu eta furgonetara sartu. Furgonetaren atea ixten denean, zerbait hartzera joan, laneguna behar bezala agurtzeko. Ez da emanaldiaz askorik hitz egiten. Egindakoaz, etxera bidean, autoan pentsatzeko denbora dago, eta hurrengo egunean, hurrengo emanaldian lortuko dugu berriz ere bizitakoa biziaraztea, eta ahal den neurrian hobetzea. Hau da teatroa egiteko modu bat! Gure lan egun bat.

Irten aurretiko urduritasuna

Antzezlan bat egin eta irten aurretiko urduritasuna saihestea ezinezkoa da. Urduritasunak gure gorputza leku interesgarri batean kokatzen du. Eta bakoitzak aurkitu behar du nola eraman memento hori. Fisiologikoa da eta adibidez eszenara joan aurretik komunera joan behar izatearena oso ohikoa da. Niri adibidez, askotan, logura sartzen zait, eta batzuetan lo gelditzen naiz. Segundo batzuk dira. Badirudi nire buruak eta gorputzak zero estadio batera bidaiatzen dutela. Jarriko dudan eta gastatuko dudan energiaz kontziente naiz, eta orduan, hustasun sentsazio horretan sartzen naiz. Erdi lo.

      Ez dira gomendagarriak ez beldurra ezta izua sentitzea ere. Horregatik, emanaldiaren aurretik beroketa egitea garrantzitsua da. Buruan dagoena, gorputzera pasatzea. Emanaldiaren aurretik ere erritual txikiak egin daitezke konfiantza eta energia baikorra izateko.

      Nik, adibidez, emanaldi egunean ia beti heriotzarekin konektatzen dut. Ez dakit zergatik. Edo bai.

Hirugarren emanaldi hura!

      Gutxitan gertatzen da egun berean hiru emanaldi izatea. Baionako lizeoan izan zen. Hozkailua antzezlana ematen genuen Patricia Urrutiak eta biok. Lau egunez egon ginen bertan. Egunean bi emanaldi ematen genituen. Gela ikaslez lepo! Oso ongi funtzionatu zuten emanaldiek, azken egunean hiru ematea tokatu zitzaigun arte. Lehen biak ikasleentzat, eta hirugarrena irekia, eskolako gurasoentzat. Emanaldia ikustera bost pertsona etorri ziren. Hirugarren emanaldi hura, zoragarria izan zen.

Espazioa

Antzerkia emateko bi gauza dira ezinbestekoak: aktorea eta ikuslea. Eta bi elementu hauen arteko komunikazioa gerta dadin leku bat behar da, espazio bat. Izan daiteke eraikin bat (antzokia, taberna, kultur etxea, frontoia…) edota kalea (herriko plaza, mendia, hondartza…).

      Artedraman egiten dugun antzerkia barnekoa da. Kalea oso interesgarria da baina hautuak hartzeko orduan gure ikuskizunak eraikin barruan egitearen apustua egin genuen. Formatuaren arabera leku ezberdinetan egiten dugu, baina normalean antzokietan aritzen gara. Antzoki bakoitza mundu bat da. Bere gauza on eta txarrekin. Aretoa ondo ezagutu behar da, dituen ezaugarriak goitik behera ondo aztertu: akustika, eszenaurretik publikoaren lehen ilarara arteko distantzia, publikoaren besaulkien antolaketa, kutxa eszenikoaren altuera, luzera eta zabalera, kamerinoen kokapena, zoruaren egoera… ongi aurreikusi behar diren gauzak dira.

      Bestalde, eraikinaz aparte jokalekuaren ezaugarriak zehaztea erabakigarria da. Kontatzen den istorioa non ematen den. Zeintzuk diren espazio eszenikoaren ezaugarriak. Non gertatzen da ekintza? Zein eszenografia erabiltzen da? Nik, normalean, nire lana hasteko behar dudan lehen gauza izaten da. Espazio dramatikoa argi izatea. Honek ahalbidetzen dit, jolasean hasteko aukera. Aktorea jokoan jartzeko lehen urratsa da niretzat.

      Eta inoiz ahaztu gabe jokoaren espazioa sakratua dela. Erraia. Muina. Bihotza. Hutsunea.

Laugarren horma

Agertokia eta publikoaren artean dagoen pareta imajinarioari deitzen zaio laugarren horma. Muga ikusezin honek aktoreak edo kasu honetan, pertsonaiak ikuslearekin duen harremana finkatzen du. Harreman hau obraren ezaugarrien araberakoa izaten da. Hiru eratakoa izan daiteke. Lehena, publikoarekin harremana zuzena da; laugarren horma ez da existitzen. Bigarrena, ikusleari zuzentzeko lizentziak hartzen dira, eta laugarren horma puskatzen da lizentzia horien barruan. Eta hirugarrena, publikoa existituko ez balitz bezala jokatzen da. Dena kutxa beltzaren barruan gertatzen da eta ez dago inolako interlokuziorik publikoarekin.

      Baina berez, hoberena, laugarren horma hori haustea da. Nola egin? Aurrera begira zaude eta zure pertsonaiak itsasoa ikusten du. Zure zeregina aktore bezala, ikusleari itsasoa ikusten ari zarela sinetsaraztea da. Agian, aurrean duzun ikusleari begietara begira bazaude, ikuslearen begi horiek dira itsasoa. Hor jada ez dago laugarren hormarik, ikuslearen eta pertsonaiaren arteko komunioa baizik. Hari mehe eta ikusezin bat eta ez zementuzko horma bat. Antzerkia zerbait bada, komunikazioa delako.

Zuzendaria istripuz

Aktoreok, bizitza aurrera ateratzeko, denetarik egin behar izaten dugu. Niri behintzat hala tokatu zitzaidan hastapenetan (entziklopediak saltzen, tabernari, publizitatea banatzen…) eta behin ofizioan murgilduta (ikastaroak ematen, gidoiak eraikitzen, artikuluak idazten, hitzaldiak ematen…). Baina beti argi izan dut nire ofizioa oholtza gainean dagoela. Eta inoiz ez naiz inoren deiaren esperoan gelditu. Ez naiz etxean geratu nork deituko nauen zain. Sortu, egin, burua apurtu, eraiki eta deseraiki. Antzerkia egiteko benetako beharra baduzu lortzen duzu. Inork ez digu ezer egiten erakutsi, eta norberak ikasten du egin ahala. Hanka sartu, erratu, ausartu, salto egin. Hasi antzerkia gaztetxeetan egiten, espazio alternatiboetan, espazio libreetan. Komunikatzeko beharra baduzu beti izango duzu norbait zuri entzuteko prest. Beti izango duzu txoko bat edo kalea nahi duzun hori adierazteko. Hasi gutxika-gutxika. Elkartu, jendea bilatu, laguntza eskatu. Baina egin. Egin, egin eta egin.

      Aktore izatearen beharrak eraman ninduen zuzendari izatera. Antzerki zuzendaria izateko asko ikasi behar da, niri pertsonalki, asko falta zait. Antzerki zuzendaria naizela esaten dut, bai, baina ahapeka. Berez aktorea naizelako, eta aktore izatearen beharrak eraman nau, zuzendaria izatera, istripuz.

Teknikaren ezagutza

Antzerkia talde lana da. Aktorea ez da ezer ez inor, antzerki lanaren engranaje bat gehiago besterik ez. Bere lanaren atzean beti dago talde bat. Antzokira sartu eta antzokiko teknikariak agurtu eta laneguna eurekin aritzea. Soinua, argiak, jantziak, eszenografia… antzerkiko beste elementuak ezagutu behar ditu aktoreak. Elementu horien guztien ezagutza minimo bat izatea ezinbestekoa da. Adibide batzuk jarriko ditut: antzezteko orduan ezin zara argirik gabe geratu. Aktore bezala argia bilatu behar duzu, argia nondik datorren ohartu, ez da berdina errekorte batek edo PC batek ematen dizun argia. Ez da berdina aurrealdeko argi bat, kontran duzun argi bat edota baratzeko kaletik sartzen zaizun argi bat. Soinuarekin ere berdin gertatzen da. Soinua aurretik atera daiteke edota monitoreetatik. Eta soinu horren bolumenaren kontzientzia izan behar duzu. Eszenografia antzoki bakoitzaren ezaugarrien arabera moldatzen da, eta eraikitako eta kodifikatutako mugimendu guztiak berrikusi behar dira. Antzoki bakoitzak daukan tramoia aukerak, fokuak eskegitzeko barak, oihal oinak, eszenaurrea nolakoa den… ongi aztertu behar da zeren eta guztiak dauka garrantzia. Edota aurreko egunean puskatu zaizkizun prakak josi behar duzu, garbitu eta lisatu. Aipatutako adibide hauen guztien kontrola izateko nahi eta nahi ez teknikaren ezagutza minimo bat eduki behar da. Ofizioaren parte da. Hots, gure bide-lagun diren beste alde teknikoen ezagupidea. Eta kontuan izan! Erregidoreak ez badu teloia altxatzen ezer gutxi egin dezakezula. Denak du beraz garrantzia. Aktorearena ez da lan isolatua, talde lana baizik.

      Behin, irratian entzun nituen bi aktore euren lan berriaz hitz egiten. Esatariak galderak bota eta lasai asko erantzuten zuten bi aktoreek. Obraren nondik norakoak, zein ongi pasatzen zuten, publikoaren erantzunaz eta abar. Bat-batean eszenografia nork egin zuen galdetu zietenean, bi aktoreek lasai asko esan zuten ez zekitela. Hori gure antzerkian pentsaezina da.

      Laneguna bukatzen denean, gutxien egin dezakezuna da antzokiko teknikari guztiak agurtzea, eta esker ona adieraztea. A! Eta kamerinoak garbi uztea. Zeren eta gero norbait etorriko da kamerino horiek garbitzera eta hankaz gora eta zikin uzten badugu dena, garbitzaileari ez diogu inongo mesederik egiten. Etika bat egon behar da, ohitura onak eta kooperatibismoa. Zortekoak gara hainbeste maite dugun ofizio honetara dedikatu gaitezkeelako. Unus pro omnibus, omnes pro uno. Bat denentzat, denak batentzat.

Bi aktore mota

Peter Brook antzerki, opera eta zinema zuzendari britainiarrari galdetu ziotenean zer aktore mota bilatzen zituen, hauxe izan zen erantzuna: “Bere buruari irekia dagoena eta beste batzuekin askatasunez komunikatu daitekeen aktore mota. Zuzendari baten irudimena baino gehiago adieraz dezakeena”.

      Izaera askotako aktoreak daude. Bakoitzak bere nortasuna ezarri behar dio sorkuntzari. Bakarrak gara, baina ez ezinbestekoak. Horregatik bi aktore mota gailendu nahi nituzke antzerkiaren ofizioan: aktore manaerraza edo esanekoa, eta aktore sortzailea.

      Aktore manaerraza zuzendariaren aginduei men egiten diona da. Zuzendariak zerbait egiteko eskatu eta emaitza ematen dizuna. Ez da justifikazio inozoetan sartzen, “ez dizut ulertzen”, “ez dakit ba…” edota “ez naiz gai hori egiteko”. Ez! Esaneko aktorea, zuzendariaren notak eta aldaketak ondo asimilatzen dakiena da. Zuzendariak eskatutakoa egiten dakiena eta ez dena ego baboetan sartzen. Aktore manaerraza zehatza da, eta eskatutakoa betetzen du, inurri soldadu batek bezala. Horrelako aktoreak, harribitxiak dira sorkuntza prozesu batean.

      Aktore sortzailea aldiz, entseguetara proposamenak dakarrena da. Dramaturgiaren eraikuntzan parte hartzen du. Inprobisazioen bidez testua ere sortzeko gai da. Zuzendariak esandakoaren kontra joan ordez gehitzen duena da. Obrarekin duen inplikazioa erabatekoa da, eta obrari berari ekarpenak egiten dizkio. Zain egon ordez, ematen dakiena da.

      Aktore manaerraza edo aktore sortzailea bilatzen du normalean zuzendari batek. Eta aktoreak aipatutako bi ezaugarriak betetzen baditu, askoz hobe.

Pedagogia eta transmisioa

Oso gazte hasi nintzen antzerki ikastaroak ematen. Ikasturte osoko ikasgaiak Basauriko Antzerki Eskolan eta Deustuko Artebin eman nituen. Baina berez, orokorrean ikastaro trinkoak eman izan ditut. Nire lana gehiago lerratzen da transmisioaren bidean. Honekin zera esan nahi dut, hezkuntzari ez diodala horrenbesteko denborarik eman eta ez dudala sentitzen nire ofizioa antzerki hezitzaile edo pedagogo bezala. Nire esperientzia eta ezagutzak transmititzen ditut, eta kito. Berez ez dut aktore baten hezkuntzan eta garapenean burua sartzeko denborarik izan. Zorionez, oholtza gainean lanik ez zaidalako falta izan eta hargatik antzerki klaseak ematea beste modu batean ulertu eta bizi izan dudalako.

      Hala ere, badira alor pedagogikoa landu duten maisuak. Eskola bat eraiki eta metodo bat irakatsi dutenak. Beraien bizitza, beste aktore batzuek formatzen eta irakasten eman dutenak. Askok, metodo eta sistema oso interesgarriak planteatzen dituzte eta irakasteko ofizioa bihotzetik partekatzen dute. Kontrakoak ere badira, nahiko luketen antzerkia edo zinema ez egin izanaren frustrazioak jota irakasteko nahi gabe energia negatiboa transmititu eta aktorea mespretxuz tratatzen dutenak. Horiengandik hobe urrun egon, edota ahal den neurrian kasurik ez egin. Txarren-txarrenean beti dago zerbait ikasteko. Baina badira errespetutik lan egiten dakitenak, diziplina gogorrarekin eta akatsak ongi zuzentzen ari diren irakasleak. Argia eta bidea erakusten dizuten horiek, benetan harribitxiak dira.

      Gure ofizioan zerbait ikasi badut da, ondo dagoena normalean ez dizutela esango eta beti gaizki dagoena dela findu edo ondu beharrekoa. Beraz, aktore baten lehen irakaspena, umiltasuna da. Erratzeko beldurrik gabe aritzea eta ikasten jarraitzeko gogoa izatea.

      Emandako klaseetatik esperientzia hartu badut ere, batez ere ikasleengandik asko ikasi dudala esango nuke. Beraiek eman dizkidate, baita ere, lanerako beste hainbat tresna; eta esperimentazio zein ikerketa berriak eurekin partekatzeko aukera izan dut.

      Nire klasetan ariketa bat proposatzen dudanean hiru galdera nagusi erantzutea izaten dut helburu: Zer? Zelan? eta Zertarako?

Zer?

Ariketaren izena eta ariketa sailkatzen dut (gorputz beroketa, gorputz adierazpena, ahots beroketa, ahots lanketa, jolas dramatikoak, inprobisazioa…).

Zelan?

Zelan exekutatzen den ariketa edota ekintza nola egin azaltzen dut. Honetarako denbora hartu behar da. Ongi ezarri behar dira ariketaren printzipioak. Markoa ondo irudikatu behar da.

Zertarako?

Zertarako balio duen ariketak. Oso garrantzitsua da ikasleak ulertzea zertarako den ariketa. Zentzua eman behar dio. Ikasitakoa ondo ulertu badu, denbora beharko du barneratzeko. Bere egiteko.

Esaera zaharrak dioen bezala: “Inor ez da ikasia jaiotzen”.

Aurre-adierazkortasuna

Imajina ezazu begien aurrean alfonbra edo tapiz persiar bat dugula. Bere irudi, forma eta koloreek liluratzen gaituzte. Guk azken amaitua ikusten dugu. Baina tapiz horren azpian dagoen lana ikaragarria da. Hainbat loturek, hainbat materialek, hainbat kolorek osatzen dute guk ikusten dugun azken emaitza.

      Aktorearen lanean berdina gertatzen da. Ikusleak azken emaitza ikusten du. Pertsonaiaren adierazpena, eta horren atzean dagoen lanari deitzen zaio aurre-adierazpena. Aktoreak adierazpen hori gauzatzeko aurre-adierazpenarekin egin behar du lan. Antzerki antropologiak aurre-adierazkortasun horiek aztertzen eta lantzen ditu.

      Espresibitatea edo adierazkortasuna, aktoreak antzezten edo jokatzen duena da. Aurre-espresibitatea edo aurre-adierazkortasuna, aktoreak egiten duena da.

      Gomendagarria da Odin Teatreteko zuzendari den Eugenio Barbaren teoria eta lanak irakurri eta ikustea. Bere ezagutzak aktorearen arteari dagokionez izugarri interesgarriak dira.

      Antzerki antropologiaren aurre-adierazkortasun printzipioak hauek dira: orekaren aldaketaren printzipioa, oposizioaren printzipioa, inkoherentzia koherentearen printzipioa, omisioaren printzipioa, xurgatzearen printzipioa, baliokidetasun-printzipioa eta energiaren tenperaturaren printzipioa. Hala ere, artedramaren ikerketak eta bilaketak aurrera darrai eta printzipio eta ezaugarri berriak idoro daitezke. Printzipio hauek antzerki tradizio ezberdinetan ematen dira, eta aktorearengan dute eragina. Ikasitakoak asimilatu ondoren, nire lanean, beti izaten ditut kontuan printzipio hauek. Aktorearen mekanika ulertzeko erabakigarriak dira.

Kontzientzia hirukoitza

Bilboko nire lehen urteetan esperimentazio eta ikerketa saio asko egin nituen. Horietako emaitzetako bat kontzientzia hirukoitzaren teoria izan zen. Eszenatoki gainean hiru kontzientzia aritzen dira elkarrekin dantzan, era kaotikoan, aktorearen hiru kontzientziak: Nia (pertsona), Ni-Bestea (aktorea) eta Bestea (pertsonaia).

      Nia beti dago presente. Nire kasuan Iñigo Ibarra Lizundia. Batzuetan zaila da ihes egitea, oso kontzientzia indartsua baita. Eszenatoki gainean zaudela bat-batean publikoan zure ama dagoela ohartzen zara. Zure ama beti izango da zure ama, ezin zara hortik eskapatu. Horregatik Ni horrekin konektatuta egotea oso garrantzitsua da. Zure intimitate horrekin konektatuta egotea. Batzuetan ekintza mekanikoak egiten dituzu eta Nia ez dago. Burua, kontzientzia beste leku batean dago, emanaldi ondoren izango dudan afarian edota arazo pertsonal bat. Mamu horiek ere hor daude, eta ez zara horien kontra joan behar. Pentsamendu horiek guztiak lagun egin behar dituzu. Baina Ni horretatik atera behar da beti dena, Ni hori inplikatua egon behar da, bestela egiten dena azalekoa da, ez du funtsik. Beste batzuetan Nia esajeratua agertzen da. Ninismoaren izenean, zure handinahia edo ego txoro hori azaleratzen da. Horrek ere arriskua dauka. Gu, ez baikara ezer, obraren osotasunaren zati txiki bat besterik ez. Gure txikitasunetik lan egiteak bihur dezake zerbait handi.

      Ni-Bestea aktorea da, ofizioa. Nire kasuan Ander Lipus. Oholtza gainean, Niak bere lekua izan behar duen moduan, Ni-Besteak ere bere lekua behar du. Honen leku hartzea handiagoa da normalean. Ni-Bestea lanean ari da topera, testua gogoratzen, testua ongi esan, ongi ahoskatu eta ongi proiektatzen, mugimendu guztiak kontrolatzen, aurretik zuzenduta utzi ditugun fokuetara gure gorputza/aurpegia eramaten, landutako intentzioak fineziaz adierazten, beste lagunari entzuten, espazioaren dimentsioa sentitzen, eta abar luze bat. Gauza asko izan behar ditu kontuan aktoreak eszenan dagoenean. Gure kontzientzia zentratuta dago hamaika aldiz errepikatu duen mekanika batean, horrela mekanikaren barruan poetika bat jarri ahal izateko, Nia eta Bestea besarkatu ahal izateko.

Bestea pertsonaia da. Obra bakoitzean egiten dituzun pertsonaia edo pertsonaiak. Zaila da hau hitzekin azaltzea. Sentimendu bat da. Intuizio bat. Energia bat. Eraikuntza bat da. Beste pertsona bat eraikitzen duzu. Metafisika da. Artea da. Oholtza gainean zaudenean pertsonaia existitzen da, Bestea existitzen da. Hau da antzerkiaren arteak duen magia eta edertasuna. Hala ere, lanean zaudela, pertsonaia obran zehar gutxitan azaltzen da, segundo batzuk dira, baina ez denbora asko. Istanteak dira. Intermitentea da, eta hartara egiten duzu salto. Pertsonatik pertsonaiara, baina Niaren kontzientzia inoiz galdu gabe. Nia eraikuntza bat den moduan, Bestea ere eraikuntza bat da. Antzerkiaren bidez eraikitzen den ilusio bat da Bestea. Sorkuntza bat. Aurretiaz ikuslearekin, komunitatearekin, adostutako paktu zirraragarria.

Aktorearen bost zutabeak

Aktorearen ofizioan bost zutabe edo oinarri nagusirekin lan egin izan dut. Pertsonaia bat eraikitzeko (batzuetan deseraikitzeko) hauek bilakatu dira azken urteetan nire funtsezko lanabesak, oholtza gainean egoteko ezinbestekoak: arnasa, indar, adi, jausi/jauzi eta oreka. Eta bost printzipio hauen ezaugarriak espazioan eta denboran aztertzen ditut.

      Bost zutabe hauen bereizgarriak, ariketa eta entrenamendu praktikoen bidez azaltzea errazagoa egiten zaidan arren, saiatuko naiz corpus teoriko bat osatzen.

1. Arnasa

Aktorearen oinarrizko printzipioa arnasa da. Arnasa energia da, aktorearen energia. Energia, aktoreak landu behar duen substantzia da. Gorputza eta ahotsa lanabesak dira. Eta lanabes horiekin sortzen da ekintza. Eta ekintzaren oinarrian arnasa dago. Arnasarik gabe ez dago ekintzarik. Azken arnasa, heriotza da, hiltzea da. Airea, eta airearekin batera, arnasa da gu bizirik egoteko behar dugun lehen gauza basikoa.

      Arnasketa izaki bizidunen berezko prozesu biologiko bat da, organismoa aktibo mantentzea helburu duena (beraz, bizirik) oxigenoa karbono dioxido bihurtuz. Beraz, arnasketa ezinbestekoa da gizakiarentzat, izan ere, arnasketa da bizia ematen diguna. Airea hartu eta botatzen dugu, etengabe, eta eteten denean, gizakiak bizia galtzen du.

      Arnasketaren kontzientzia eta kontrola izatea aktorearen zutabe nagusietako bat da. Aktoreok arnasaz jabetu eta gure diafragma ezagutu behar dugu. Diafragma, bularreko eta sabelaldeko barrunbeen artean kokatua dagoen muskulua da. Arnasa hartzerakoan, diafragma uzkurtzen da, sabela kanporantz mugituz eta biriketan airea sartzea erraztuz. Gihar honen mugimendua zenbat eta garatuagoa izan, gure arnasketa lasaiagoa, uniformeagoa eta sakonagoa izango da, eta gorputzeko tentsioak ekiditea lortzen ahalko dugu. Aktoreak bere arnasa menderatu behar du.

      Aktorearen bizitza edota aktorearen presentziari buruz hitz egiten denean, antzerki tradizio bakoitzak hitz ezberdinak erabiltzen ditu. Adibidez, Balin, energia definitzeko, bayu (haizea) aipatzen da, Japonian ki-ai (espiritua, hatsa), Indian prana edo sahkti (bizi-energia edo arnasa), antropologia teatralean animus (latinetik: airea, hatsa) terminoa erabiltzen da. Nik euskaraz, aktorearen energiari, arnasa deitzen diot. Non dago arnasa? Nola dago arnasa? Zertan da arnasa? Nondik dator arnasa? Nora doa arnasa?

      Arnasketa bizi-funtzio bat da, eta kontzienteago bihur dezakegu hura aztertzen eta bertan gertatzen diren aldaketak erregistratzen ikasten dugunean, gure arreta arnasketara bideratuz. Eta praktika hori erabil dezakegu gure ongizatearen alde egiteko, lehenik bizitzan eta ondoren agertokian. Arnasaren ikasketa, aktore batek bizitza osoan egin behar duen lanketarik sakonena da.

      Hala ere, ez da arnasketaren mekanismoa menderatzea bakarrik. Energiaz ari naiz, eta gogoaz. Airea hartu eta botatzetik haratago doa. Eta haratago doan arnasketa hori, energia hori, hautematen, lantzen, jabetzen, manejatzen… jakin behar du aktoreak. Bere jokorako, eta pertsonaiaren baitan jolasteko.

Arnasa espazioan

Gogoaren bitartez arnasa gorputzeko atal batera eramatean datza. Arnasak gorputzean leku bat hartzen du, eta mugitzen den espazio horren kontzientzia hartu beharra dugu. Fluxu bat da, eta fluxu hori aktoreak menderatu egin behar du. Eszenatoki gainera igotzen garenean arnasak ere leku bat hartzen du. Ez da etxean lasai gaudenean bezala. Ez. Arnasaren fluxua igo egiten da, odola bizkorrago doa eta guri dagokigu hori kontrolatzea. Iturri bat gara, eta bizi-iturriaren jarioa norberak zuzendu behar du.

      Pertsonaia bakoitzak bere arnasa dauka. Gorputzeko zein ataletan kokatzen da pertsonaiaren arnasa? Oinetan, uzkian, tripan, paparrean, bekokian? Argi izan behar dugu pertsonaiaren arnasa non dagoen. Pertsonaiaren etxea zein den. Etxe horren arabera, egoera animikoa eta gorputzaren egoteko modua aldatu egiten da. Pisua lekuz aldatzen da. Arnasak ekartzen du pertsonaiaren lehen hazia. Arnasa da iturburua, sorburua.

Arnasa denboran

Arnasa denboran lantzeko, hiru erritmotan edo abiaduratan banatuko dugu: goi, erdi eta behe.

      Arnasa goian jartzen badugu, abiada handian, erritmo bizian arnasa hartu eta botako dugu, arnasestuka jarri arte. Erdiko denbora baten jartzen badugu, fluxu arrunta izango da, normala; deskribatzailea deitzen diot nik. Eta arnasketa luzeagoak egiten baditugu, beheko maila batera eramaten dugu. Patxadaz, lasaitasunez arnasten badugu, erritmo mantsoago batean egingo dugu dena. Intimoagoa. Lasaiago hitz egingo dugu, adibidez. Mantsoago mugituko gara.

      Behin mekanika ulertuta, hiru erritmo ezaugarri horiekin jolasak ere egin daitezke. Abiadurarekin, denborarekin , eta arnasaren erritmoarekin.

2. Indar

Energiak indar bat behar du, mugitzen ari den energia. Mugimendu horren kalitatea litzateke indar; ahaleginaren kalitatea. Arnasa mugimenduan, arnasa ekintzan.

      Mugimenduak esfortzu bat behar du eta esfortzu kalitate ezberdinak daude. Dantza modernoaren aitzindaritzat hartua den Rudolf von Labanen idatziak oso interesgarriak dira. Austro-hungariar jatorriko dantzari eta mugimenduaren teoriko honek, Oinarrizko Zortzi Ahalegin-Ekintzak definitu zituen. Aktorearentzat argigarriak dira, mugimenduaren kalitatea eta esfortzua eraikitzeko orduan.

      Ekintza edo mugimenduaren kalitate horien mekanika azalduko dut lehenik. Lau aldagai elkarrekin konbinatuz osatzen dira Zortzi Ahalegin-Ekintzak: espazioa, distantzia, abiadura eta higidura. Espazioari dagokionez, mugimendu zuzenak espazioan lerro zuzen bat jarraitzen duela adierazten du, eta zeharkako mugimenduak, mugimendu uhintsu edo bihurgunetsu bat. Eta espazioan hartzen den eremu edo distantziari laburra edo luzea dela esango diogu. Denbora kontuan hartzen badugu, mugimendu azkarrak abiadura azkarra eskatzen du, eta mugimendu geldoak abiadura geldoa. Azkenik, pisuari dagokionez, higidura astunak mugimenduari berari kontra egiten dion erresistentzia pisutsu bat dagoela adierazten du, eta higidura arinak erresistentzia sotila.

Labanen Oinarrizko Zortzi Ahalegin-Ekintzak hauek dira:

— Jo edo kolpekatu (zuzena, luzea, azkarra, astuna);

— Tik (zuzena, laburra, azkarra, arina);

— Bultza egin edo presioa egin (zuzena, luzea, geldoa, astuna);

— Airea zulatu (zeharkakoa, luzea, azkarra, astuna);

— Flotatu edo hegan egin (zeharkakoa, luzea, geldoa, arina);

— Bihurritu (zeharkakoa, luzea, geldoa, astuna);

— Irristatu (zuzena, luzea, geldoa, arina);

— Zartada arinak eman (zeharkakoa, laburra, azkarra, arina);

Indar bat behar dugu energia mugimenduan egon dadin. Geldirik egonda ere indar bat dago beti. Eta indarrarekin batera erresistentzia dago, egitearen eta ez egitearen arteko talka moduko bat.

      Indarrari lotuta dagoen hitz mapa hau ere argigarria izan daiteke aktorearen lanean: kemen, bizkortasun, oldar, bulta, abaila, gogo handi, sendotasun, azkartasun, erresistentzia, eraginkortasuna, efizientzia, efikazia, influentzia, saiatu, ahaleginak egin, azkartu, adore eman, bihotz eman, arnasa eman, eta kontrakoak diren: indargabe, ahul, makal, pattal, erkin, motel, malin. Lanean ari garela kontuan izan behar ditugu hitz hauek, gure kontzientzian eta gorputzaren mekanikan etengabe landu behar ditugu.

Indar espazioan

Gorputzeko zein ataletan jartzen duzu indarra, esfortzua, intentzioa? Horren kontzientzia hartu behar da. Indarrak espazioan hartzen duen lekua da, hartzen duen dimentsioa. Espazio horretan mugimenduaren kalitatea handia izan daiteke edo txikia, laburra edo luzea, eta lerrozuzena edo kurbatua.

      Indarrak eragina dauka norbere gorputzean, beste aktorearekin edo aktoreekin egiten duzun lanean eta baita espazioan ere. Espazioan dauden objektuetan eta eszenografian ere bai: objektu bat modu bortitzean har dezakezu, edo modu leunean. Objektuekin erabiltzen duzun indarra neurtzea ezinbestekoa da. Eta gorputzak erabiltzen duen indarra identifikatzea ere.

Indar denboran

Indarrari ematen zaion abiadura da, mugimendu batek leku batetik bestera pasatzeko behar duen denbora. Bizkor egiten da ekintza, edo motel. Nola kudeatzen da indar hori denboran? Denbora neurri ezberdinekin jolasten ikasi behar dugu, eta gutxika-gutxika ekintzaren konkrezioa aurkitu behar da, tempo baten barruan. Eta mugimenduaren ekonomia bat sortu. Kolore, bizitasun, intentsitate zehatzak bilatu eta gero gauzatu.

3. Adi

Aktorearen funtsezko jarrera. Adi animalia da. Adi ehiztaria da. Adi pilotaria da. Adi hemen eta oraina da. Adi jokorako prestutasuna da. Begiratu. Entzun. Adimena eta arreta landu. Egoteko modu bat. Adi egon. Asmoa da.

      Belaunak apur bat tolestuta izatea komeni da. Odin Teatret taldearen terminologia teknikoan sats deitzen den egoera batean, hau da, “ekintzarako prestakuntza, bulkada, prest egotea”.

      Noizean behin, antzezlan osoaren pase bat egin izan dut, isiltasunean. Entzuteko, begiratzeko. Aktoreek antzezlaneko mugimendu guztiak egiten dituzte baina testua esan gabe, isiltasun osoan. Ariketa interesgarria da. Gorputzak mintzatzen dira, objektuak baita ere. Guztiak beste dimentsio bat hartzen du.

      Ariketa bat planteatuko dut. Jarri lau aktore parez pare aurrera begira, zutik eta adi deitzen dudan jarreran. Hiru ekintza egin dezakete: salto bat, txalo bat edo lurrean etzan. Ezin diote elkarri begiratu. Norbaitek hiru ekintza horietatik bat egitea erabakitzen duenean, behin hasita, guztiek batera erreakzionatu eta berdina egin behar dute. Ariketa oso konkretua da, eta aktoreak argi dauka zer egin behar duen. Adi egon. Adi egote horrek ekartzen du hemen eta orain egotea, eta hemen eta orain egoteak ekartzen du presentzia eszenikoa. Gorputza (belarria) eta gogoa, zeregin konkretu batekin, adi daudelako.

Adi espazioan

Gure gorputzak eta gogoak espazioan egoteko modua da. Egoera ezohiko bat bilatzen da, egoteko modu hori laguntzeko.

      Zerekiko egon behar dugu adi? Adi egoteko bi modu daude, gure gorputzarekin eta gure inguruan daukagun errealitatearekin.

      Gure gorputzarekin adi egoteko lehenik galdera pausatu behar da. Entzun egin behar zaio gorputzari. Gaur nola nago? Pertsona bezala? Aktore bezala? Eta pertsonaia? Nola dago?

      Adi egoteko bigarren moduak inguruarekin du zer ikusia. Aktorearen inguruko errealitatea, bi eratakoa da: alde batetik, jokoaren espazioan ematen dena, barneko inguruarekin daukagun harremana (beste aktoreak, eszenografia, jantziak, objektuak) eta bestea, jokoaren espaziotik kanpo daukagun harremana (publikoa, eraikin kanpotik sartzen diren soinuak, arkitektura bera…).

      Guztia dago gure gorputzean eta gogoan eta horren kontrola eta askatasuna izan behar du aktoreak. Espazioa entzun behar da.

Adi denboran

Ekintza denbora mugatu batean egiten da. Ekintzari ematen diozun erritmoa oso ezberdina izan daiteke. Tempo ezberdinekin joka dezakezu. Adi pausatuago batean egon zintezke, edo tentsio altu batean. Ekintza azkar burutu dezakezu, edo motel, edo lasai. Aktorearen (edo pertsonaiaren) esku dago egoteko manera hori.

      Eta egoteko manera horretatik, akzioarekin gertatzen den bezala, erreakzioari ere denbora bat ematen diogu. Adibidez, norbaitek deitzen dizu, eta zuk erabakitzen duzu nola erreakzionatu: bat-batean, fite, buelta emanez, edota lasai-lasai, gelditu, pausa bat egin eta gero buelta eman. Erritmoa norbere esku dago. Aktoreak kontrolatu behar du, eta pertsonaiari hobekien dagokiona ezarri edo egin. Denbora entzun behar da.

4. Jausi/jauzi

Lurrarekiko kontaktua da. Dantza da. Taupada da. Salto egitea da, gero erortzeko. Indar telurikoekin dugun harremana da.

Jausi/zi espazioan

Gure gorputzeko zein atal dago lurrarekin kontaktuan, lurrarekin harremanean? Gehienetan oinetan ezartzen da pisu guztia. Oinetatik abiatzen da dena. Nola daude oinak? Zein pisu jartzen dugu oinetan? Euskarria zein den, non kokatzen den jakin behar dugu beti. Euskarria behin ongi definituta dagoenean, beste gorputzeko atalek, dantza egin dezakete. Lurra eta airea. Lurrari atxikitzen da gorputzaren atal bat eta beste guztia airean geratzen da. Lurrari konektatuta, baina airean.

Jausi/zi denboran

Lurrarekiko markatzen den erritmoa da. Jausia zenbat eta gorago, kolpe batetik beste baterako tartea luzeagoa izango da. Jausia txikia bada, azkarragoa izango da. Jausia laburra bada, txikia bada, kolpearen intentsitatea ere arinagoa izango da. Zenbat eta jausi handiagoa, lurrarekiko distantzia nabarmenagoa, inpaktua handiagoa izango da. Nahiz eta aktoreak horrekin ere jolastu dezakeen eta arintasuna adierazi. Denbora ezberdinak baliatu ditzakegu, gure pisua leku batetik bestera aldatzeko.

Pausoaren erritmoa definitzean datza jausi/zi-aren denborak ere. Lekualdatzearen arintasuna edota gelditasuna. Ibiltzeko moduari ezartzen diogun tempoa da.

5. Oreka

Aktorearen jolas edota joko magikoa. Orekaren kontrola. Edertasunarekin jolastea. Totema da. Orekak tentsioa dakar berarekin. Oreka, kontrakoak baina aldi berean baliokideak diren bi indarren arteko emaitza da.

      Oreka zentzu orokorrean ere balia dezakegu. Hau da, espazioarekin, eszenografiarekin, beste aktoreekin, publikoarekin dugun harremanean. Gogoak oreka bat izan behar du. Pentsamenduan, ideietan, ekintzan oreka bat egon behar da. Intuizioaren eta hausnarketaren arteko oreka bat ere bilatu behar dugu.

      Pintura klasiko bat begiratzen dugunean, orekaren lana ikaragarria izaten da sarritan. Margoetan dauden pertsonaiek euren gorputzak geldirik badaude ere, mugimendua erakusten dute. Euren gorputzak oreka batean daude. Beraien gorputzean eta baita erlazionatzen diren beste gorputzekin eta espazioarekin.

Oreka espazioan

Aktoreak bere gorputzarekin nola jolasten duen aztertu behar du: beste aktore edota pertsonaiekin duen distantzia, eta espazioarekin duen harremana landu.

      Gorputzak ohiko modu batean egotetik ezohiko batean egotera pasatu behar du. Gorputzaren dilatazio bat eman behar da. Gorputzarekin entzun behar dugu. Gorputz osoarekin begiratu. Egunerokotasunean daukagun jarreratik, eszenan egoteko jarrerara alde handia dago, eta alde hori nabarmentzeko, oreka erabiltzen ikasi behar dugu.

Oreka denboran

Aktorearen gorputza erritmo jakin batzuetan mugitu behar da. Dantza horretan, orekarekin jolastea, denborarekin jolastea, gure gorputzarekin intentzio ezberdinak marrazteko bide bat da. Denbora harrapatzen dugu, denborari bere denbora ematen diogu. Mugimendu zailak sinple egin, eta sinpleenak konplexu bilakatu. Gorputzaren oposiziozko forma batetik beste oposiziozko forma batera pasatzen ematen dugun denbora, posizio edo jarrera batetik bestera ematen dugun denbora kontuan izan behar dugu. Ekintzak harilkatzen ditugu, eta ekintza batetik bestera pasatzen gara, eta horretarako denbora jakin bat erabili behar dugu. Mugimenduak tempo bat izan behar du.

Aktorearen bi lurrak / zoruak

Beharrezkoa da aktoreak bizitzan zehar landu behar dituen bi hitz hauek bere ofizioan txertatzea, azalean tatuatzea: alde batetik, behaketa edo obserbazioa, eta bestetik, sena.

1. Behaketa edo obserbazioa

Gure sormen iturria bizitzatik dator, nondik ba bestela? Aktoreak bizitzari erreparatu behar dio. Bizitzari begiratu, izadiari eta izakiari. Natura sentitu. Jakin-mina funtsezkoa da gure ofizioan. Gauzek, gertaerarik txikienek ere harritu behar gaituzte. Indiferentziarekin bizitzeak ez garamatza inora. Iturburu agorrezina da bizitza, eta bertatik edan behar dugu. Beti egon behar da su bat, zerbait piztu egiten gaituena, eta hari horri tira behar diogu. Eta bidea egin, iparrorratzik gabe, norabidea aurkitu arte. Sustraiak ezarri. Sorkuntza amaigabea da. Eta horrek eragiten duen bizipoza sekulakoa.

      Pertsonak, jendea, begiratu, nola hitz egiten duten, nola mugitzen diren, zeintzuk diren beraien azturak. Gure ingurunea nolakoa den erreparatu, inguratzen gaituenari so egin. Bizi garen gizartea nolakoa den ikusi, aztertu. Begia jarri. Adi egon. Artista ezberdinen lanak ikusi. Irakurri. Musika entzun. Zarata entzun. Isiltasuna entzun. Dena xurgatu, hartu, bizitzatik edan. Pentsamendu kritikoa eraiki. Deseraiki. Eta sortu!

2. Sena

Sorkuntzaren bidean intuizioa lagun izatea beharrezkoa da. Instintuari kasu egitea garrantzitsua da. Berezkoa izan daiteke, baina konfiantza eta beste gauza asko lantzen diren moduan, sena ere landu egiten da. Egiteko zauden horri, gertatzeko dagoen horri, arreta berezia jarri behar zaio, eta horretarako bost zentzumenak irekita egon behar dira.

      Gure ofizioan, oholtza gainean gaudenean, dena arrapaladan doa. Egia da mekanika bat sortzen dugula, baina mekanika horretan ez badiogu senari lekurik uzten, hutsala izango da gure lana. Intuizioa harrapatu egiten da. Sentitu, bizi. Arriskuak hartu behar dira. Bulkadari segi. Egoerak asimilatzeko, aurreikusteko, gaitasuna landu behar da. Datorrenari konfiantza eman. Barnean bakoitzak duen talentuan sinetsi. Eta elikatu. Eta sorkuntzaren magiari heldu.

Teloia jaitsi da

Teloia jaisten denean hustasun bat sentitzen dut. Eta isiltasuna. Sortutako energia, sortutako magia, desagertuz doa. Emanaldia bukatu ondoren beti egiten dut egindako lanaren errepaso bat. Gogoeta bat. Eskaintza bat indar telurikoei. Eskertza bat zeruko indarrei. Eta antzokiko mamua agurtzen dut. Zeren eta antzoki guztietan dago mamu bat. Direnik ez da sinetsi behar, ez direla ez da esan behar.

      Egun osoko tentsioa bukatuta, normalean emanaldi ondoren poz handia sentitzen dut. Bizipoza. Lasaitasun bat. Bakea. Hala ere gauean, etxera iristean, zaila da loak hartzea. Energia guztia jaitsi egin behar da, pausatu. Eta egunaren balantzea eginda, emanalditik ordu batzuk pasatu ondoren, ilargia besarkatu eta izar(a)pean sartzen naiz. Hutsetik hasiko den hurrengo egunean amesten.

Azken emanaldia

Obra baten bukaerara iristen garenean, obra hiltzen dugunean, beti izaten da berezia agurra. Agurtzen dugu pertsonaia, agurtzen dugu lantaldea, agurtzen dugu kontatzen genuen istorioa. Pertsonaiaren arropa gordetzeko prest dago armairua.

      Zein eta nola izango ote da nire azken emanaldia? Azken arnasa? Zer axola du honek! Jendeak jarraituko du antzerkia idazten, antzerkia egiten, antzerkia ikusten, antzerkia maitatzen, antzerkia bizitzen, bai, aurrera jarraituko du antzerkiak, antzerkiaren labirintoak.

Artikuluak:
Minotauroa labirintoan

Utopia eta Mina Espazio
garaikoak

Testu hauek Enrie Kagots heteronimoarekin sinatu eta erdaraz idatzi nituen. Testuen itzulpenak Garazi Arrula Ruizek egin ditu.

UTOPIA

Izan gaitezen errealista, eska dezagun ezinezkoa

Iragan irailaren bukaeran, kolektibo berri bat sortu zen Bilboko Parte Zaharrean: UTOPIA. Zenbait lan hilabete igaro dira, batzarrak Likiniano Topagunean... eta bidea urratzen jarraitzen dugu Portugaleteko gaztetxean bigarren Festa-Topaketa egin eta gero.

      Hasiera batean, jaialdi industrial bat egitea pentsatu genuen, Bilboko edo aldirietako fabrika abandonatu batean: hogeita lau orduz eskujokoak, bandak, tekno musika, antzerkia, erakusketak, acid house, magia, proiekzioak… Espazio berriak baliatzeko asmoz, eta arteaz, zoramenaz, kaosaz eta birsorkuntzaz gozatzen duten guztien topaleku izan guran.

      L’arte dei rumori manifestuan, 1913an, Luigi Russolo pintoreak hala zioen: aspaldi, isiltasuna besterik ez zen, baina, XIX. mendean makina asmatzearekin, “zarata sortu zen”.

      Mende bukaera honek utzi dizkigun hilerri gorrixka eta erraldoiak espazio aproposak izan daitezke halako jaialdiak egiteko. Zarata, altzairua, poesia, mamu snobak, metala, estasia... Ufa! Guggenheimek ez bezala, amets egitera gonbidatzen duten lekuak dira horiek denak.

      Baliabiderik ez genuenez eta jaialdi hori antolatzeko oinarri ideologiko zehatz bat ez zegoenez, kikildu egin ginen, eta alternatibak bilatu behar. Ez genuen ideologia zerrenda modura sortu gura, ezta egitura hierarkiko bat ere —hori hasieratik genuen argi—; hortaz, jarrerak definitzeko saiakerari ekin genion.

      Eztabaida zabalik zegoen, eta, esentziak bere horretan zirauen arren, album utopikoarentzako ideia berriak irteten ziren. Horrela, lehen festa-topaketa bat egitea erabaki genuen, Barrikan (Txintxilandia), autogestiorako bitarteko modura eta, bide batez, taldea ezagutarazteko. Esan eta egin!

      Performanceak, txalaparta, dantza, soinu azidoak, denetik egon zen, eta argi geratu zen topaketa utopikoak beste zerbait zirela. Patafisikaren (irudimenezko konponbideen zientzia) eta Dionisioren arteko elkarketa txundigarria izan zen.

      Fernando Birriren esaldi batek dio: “Utopia zeruertzean dago... Ni bi urrats hurbildu, eta hura bi urrats urrundu. Hamar urrats gehiago egiten ditut. Ni ibili arren, ez dut sekula atzemango. Zertarako balio du utopiak orduan? Horrexetarako: ibiltzeko”.

      Teorizatzeaz nazka-nazka eginda, guk ekintza = erritmoa = poesia bilatzen genuen. Bai... teorizatu bai, baina ibilian, dialogoari jolaserako bide eman, gure buruan giltzapetuta dauden berbak sentsazio bihurtu, eta, filosofia horrekin, aurrera egin. Zeren, bestela, Atahualpa Yupanquik kantatu bezala, “es demasiado aburrido, seguir y seguir la huella, andar y andar los caminos, sin nada que lo entretenga”.

      Horregatik, gure deialdiak eta batzar orokorrak film laburren proiekzioez, magoez eta musikaz lagunduta datoz, baita ardo basoz ere.

      Horregatik dugu sare berriak sortzeko asmoa, adieraztera kalera irtetekoa, manifestazio interaktiboak egitekoa, beste kolektibo batzuk ezagutu eta jakin-minak elkarri kontatzekoa, animalia primitibo garen heinean suaren alboan dantza egitekoa eta bide estetiko berri baten gainean ibiltzekoa.

      Horregatik dago subertsioaren eta dibertsioaren plataforma bat sortzeko beharra, ARTEsau-terrorismoaren eta kontrakulturaren plataforma bat, UTOPIA sortzeko beharra (inon ez), horixe baita bitarteko bakarra EUTOPIA lortzeko (leku on bat edo errealitate bihurtzea merezi duen leku bat).

Lehen kontramanifestu utopikoa

U.T.O.P.I.A

Unión Temporal O Permanente de Inquietas Almas

(Arima Urdurien Batzorde Behin-behineko edo Betikoa).

UNGA, UNGA, AHOI!
UNGA, UNGA, AHOI!
Utopia (ou-ez, topos-lekua)

      Iratxo, aingeru, maitagarri nahas-mahas bat gara, su arriskutsu eta gori batera bilduak, horren beroan gure burua birsortzeko.

      Ustez, bagara edo ez gara: atomo eta hutsa, topiko eta utopikoa, amodio eta gorrotoa, gizarte eta norbanakoa, jainko eta arloteak… Epifania hutsalak! Ez gara ez ezer ez inor. Norbait gu definitu nahian badabil, honezkero berandu da, hiztegi guztiak erre ditugu eta berbak kalean gora eta behera dabiltza. Harrapa itzazue! Haiek bortxatu, haiekin masturbatu, orain zuenak dira. Ez utzi inori unearen fantasia osterik. Nahikoa ostu digute jadanik, pentsarazi baitigute eraikin publikoak genituela: antzeztokiak, museoak (hilerri laukidunak), elizak, unibertsitateak… Erre denak! Berriz sortu, eta energiek betierekoaren alde egin dezaten.

      Uste dugu... arrazoia, nola ez!... sentitzen dugu... zaila eta asanblearioa dela gure bidea. Jolas egiten dugu, jolas arriskutsua, ideologien kontrakoa. Logia madarikatuak! Eta jabetzen gara pentsamenduan badirela beste azpimundu batzuk, esaterako, irudimena, sormena, estasia edo sentimenduak.

      Utopia hutsetik sortua da. Zertarako egon, usteltzeraino, dirulaguntzen espero amaigabean. Erasora! Diruarekin ala diru barik. Krisia? Krisi neurotikoa, krisi postindustriala, antzez-krisia, erreferentzia-krisia, krisi a-tenporala, artearen krisia, arte kritikora gerturatzen gaituzten bazterbideak.

      Ja! Ji! Ju! Barre egiten dugu, algaraka, gainera. Egiten ari diren kultur politikek algara batean jartzen gaituzte. Ergel eta hipokritak. Sortu gura eta sortuko dugu... Ez da mugarik, gure mugak zeruertzaren antza du: oinez zoaz, korrika, aurrera, eta zeruertzak geldi jarraitzen du urrunean, baina hor da.

      Komunikabideek gainezka egiten diguten honetan, beste komunikatzeko bide batzuk bilatzen ditugu. Festa-topaketak egin gura ditugu, non ikuskizunaren eta ikuslearen arteko parametroak ezin izango diren bereizi… Ez! asperdurari, xurgatzen ari garen aisiari ez! Izan gaitezen berriro ere Magia dionisiako eta kaotikoaren konplize.

      Unea berpiztera gatoz!

      Gure asmo bakarra ez da festa-topaketak egitea, nahiz eta autogestiorako baliagarriak izango zaizkigun. Lokal alternatiboak lortzea, lantegi abandonatuak berrerabiltzea, fanzine interaktiboak sortzea; beste bazter, mundu, leku, galaxia edo espazio hutsetako jendearekin harremanetan jartzea. Horiek dira, besteak beste, gure asmo deabruzkoak.

Beste barik,

boa besarkada bat

1997, 21 zenbakia, Ekintza zuzena

Mandragora. Teatro oso baterantz

MANDRAGORA TEATRO konpainiak lan esperimentala egiten du, gorputzaren eta beste elementu batzuen arteko harremanean —musika edo eszenografia, esaterako— eta gorputz adierazpenean oinarrituta. Antzezlea eta ikuslea bereizten dituen langa apurtzearen alde ari dira beharrean, eta, helburu horrekin, ikus-entzuleak ikuskizunean inplikarazten saiatzen dira.

      Teatro Oso baterantz egiten dute: arte guztien sintesi izango den hori, non ekintzak ikuslea bilduko eta zentzu denekin parte harraraziko dion. Oso teatro plastiko eta bisuala izan arren, zintzoa da, emozioz betea. Haien oholtza kalea izaten da, kiroldegiak eta antzeko espazioak.

      Enrie Kagots— Buongiorno... Zuen muntaketek gai unibertsalak dituzte hizpide, eta hala ere gutxiengoen teatro bat dela esan daiteke...

      Jesus Pueyo (Mandragorako zuzendaria)— Bai, orokorrean bai, edo hein batean, nork daki. Gaien unibertsalitateaz ari naiz, beste hizkera edo komunikazio mota bat dela uste dut, esaterako, teatro klasikoarekin alderatuta; klasikoan, obra guztiek dute argumentu logiko bat, zuzen egituratua. Gure lan ildoa bestelakoa da: ez dugu bilatzen zergati bat, sarrera, korapilo eta bukaera duen dramarik, eta beharbada horregatik gutxiengo batengana baino ez gara iritsiko. Hau da, nolabait esatearren, guk egiten duguna abstraktuagoa da, surrealista...

E.K.— Egiten dituzuen ikuskizunak oso urrun daude “teatro egoki” dei daitekeen horretatik, hau da, erakundeek etengabe saltzen diguten formatu aspergarri horretatik. Zer iritzi duzu teatroa oraindik ere italiar erara egin beharraz?

J.P.— Hamaika arrazoi ditut teatro mota horren kontra egiteko, nahiz eta horrek ez duen esan nahi ez dagoenik hor gauza baliotsurik. Italiar erako teatroa pobrea iruditzen zait: teknikari dagokionez, muga handiak ditu; plano bat edukitzea bezalakoa da, jendeak ikuspegi bakar bat du. Gainera, antzezle-ikusle bikotearen artean murru sendo bat sortzen du, eta niri ez zait interesatzen laugarren paretaren kontzeptua. Uste dut teatro mota horrek, nagusi ere badenak (Euskadin, bereziki), teatrogilearen eta antzezleen sormena mugatu egiten duela, eta, batez ere, ez duela esperimentaziorako tokirik uzten. Ikus-entzulearengana iristeko hainbeste modu daude!

E.K.— Iritsi, kontzientzia tragiko batetik abiatuta, krudeltasunaren eta heriotzaren teatroan, adibidez...

J.P.— Talde lanaren barruan oinarrizko erreferentzia bat da hori niretzat: Antonin Artaud, Tadeusz Kantor... haien teoriak eta teatroa ikusteko moduak. Gazteak gara, eta egiten dugun teatroa ez da estrukturalki, politikoki… zuzena. Ikus-entzuleak antzokiko eserlekuetako erosotasunetik esnarazteko modu bat da. Egiten dugun horrek asko du senetik eta inprobisaziotik, eta batzuetan ikusleak blokatuta gelditzen dira...

E.K.— Zergatik ez dituzue eserlekuak, antzeztokiak erretzen, edo akaso komeni da antzezleak, ikus-entzuleak erretzea… Norantz ari zarete?

J.P.— Teatro oso bat, hori da, teatro oso baterantz. Ez mugatu elementu zehatzetara. Zergatik izango da teatroa adierazpide bakar? Eskultura, zinema, jam session... Arte guztien fusioa eta hartu-emana beharrezkoa da. Arteek dituzten elementu guztiez baliatu, eta horrela, teatroa aberastu.

E.K.— Horrek guztiak abangoardia kutsua du...

J.P.— Ez dakit, zoragarria litzateke horrela deitu ahal izatea. Baina ez dut uste. Zerbait berria egitea oso zaila da. Horra hor 60ko urteak, eta Eisensteinek berak 30eko urteetan teatro osoa egiten zuen. Halako jendearekin alderatuta, ezin esan gu abangoardia garenik. Hori bai, material berriak txertatzen saiatzen gara, aurrerapenak egon baitaude. Egun, baliabide teknologikoen ondorioz, etengabeko aldaketa batean bizi gara, eta guk horiek erabiltzen ditugu bai kritikarako bai esperimentaziorako; kasu horretan, bai, abangoardia egiten dugu.

E.K.— Eta orain zertan ari zarete abangoardiatzen?

J.P.— Tira, funtsezko hiru zutabe dituen muntaketa prestatzen gabiltza: musika, eszenografia eta bideo proiektore bidezko irudi potoratua. Performance, happening, bideo kreazio, teatro eta abarren arteko nahasketa bat da. Istorio konprometitu bat, badu handinahia (arriskuak hartzea beharrezkoa iruditzen zait), eta, gai nagusi bat ez badago ere, William Burroughs, Leopoldo Maria Panero, Sarah Saghi eta beste batzuen testuekin ari gara... Ez dakit, uste dut zerbait txukuna irtengo dela...

E.K.— Zorte on, eta egunoff...

1997, 22 zenbakia, Ekintza zuzena

Gaitzerdi. Teatroaren alkimistak

Irakurle kronopioarentzako oharra: Gaitzerdi teatro konpainiarekin berba egin eta eztabaidatu ondoren idatzi dut testu hau. Nire asmoa da —ikuspuntu intersubjektibo batetik— lantalde honen estetikaren eta bilatze filosofiaren berri ematea. Horren joko eszenikoaren esentzia zehazten saiatzea, zehaztugabeaz ahaztu barik.

      Hiztegira jo eta bilatu, aurkitu, irakurri dut zer esan nahi duen konpainiaren izenak.

      Gaitzerdi: Gertaera jakin bat uste bezain okerra ez dela adierazteko esapidea.

      Gaitzerdi, gaitz erdi, hain gaizki ere ez.

      Ondo. Eta baita hau gehitu ere:

      Gaitzerdi teatro konpainia (ez taldea). Konpainiaren barne egitura: bost aktore/komediante, eszenografo eta diseinatzaile bat, kudeatzaile eta produktore bi eta, azkenik, antzezleen zuzendari bat. Guztira: 9 pertsona ekipoan, gehi kolaboratzaile tekniko eta artistikoak.

      Gaitzerdi 1988an jaio zen, eta Bilboko fabrikek elikatu dute. Krudeltasunaren bizitza honetan, konpainia autogestionatu modura irauten du bizirik. Bere ametsik handienetako bat: teatro konpainia egonkor bat osatzea, jarduera sortuko duen egitura bat.

      Egungo teatroaren ibilbidearekin apurtu nahi du Gaitzerdik: dinamika endogenoa duen teatro horrekin, ikertzeko interesik ez duena, nabarmen folklorikoa, eta artearekiko eta kulturarekiko sentsibilitate bakoa; finean, zaharkituta geratu da kultura bera.

      Hortik abiatuta, lanerako marko unibertsalago bat sortu dute, zabalagoa, eta, bereziki, azterketari irekia. Horrela ekiten diote amesteari, teatroaren barruan lur birjinak zapaltzeari —musika, dantza, objektuak eta askotariko elementuak barne—, haien esentzia galdu barik: olak, egiturak, gizarte industrial baten parte diren norbanakoak.

      Gaitzerdik edozein motatako egituratan sortzen du. Itxuraz galduta dauden espazioak sortzen dituzte, eta horiek oxigenatzen eta energiaz betetzen saiatzen dira. Intuiziotik abiatuta, espazioarekin lotura emozionala eta fisikoa bilatzen dute, eta horrela ematen diote haien piezei testuinguru dinamiko, ireki, sentsual eta emotibo bat.

Etengabeko bilaketa horretan, konpainia honek teatroaren espazioan ematen diren hiru tipologiak jorratu ditu: baga, ikus-entzulearen arabera eraikitakoa (espazioaren ikuspegi geometriko bat dakar horrek, alegia, eszenatokiaren geometrizazio bat: italiar erako teatroa, klasikoa, antzinakoa, teatro txinatarra, isabelinoa, komedia-antzokia. Perspektiba horretan garrantzitsuena da joko eremu ezberdinen arteko harremana, baita eremuotako pertsonaien mugimendua ere). Biga, erreferentetik abiatuta eraikitakoa (hiru aldetatik mugatutako eszenatokia, homogeneoa; espazioak leku erreferentziala betetzen du: teatro naturalista, teatro errealista edo neoerrealista, eta Txekhov; espazio hau erabat erreferentzialtzat dute, leku erreal bat edo itxuraz erreala den leku bat kopiatuz). Eta, higa, komediantearekin lotutakoa (komedianteak bere inguruan sortzen duen espazioa, edo komedianteen gorputzen konbinazioak adierazten duen espazioa. Grotowskiren praktika osoa testu klasikoen berridazketan oinarritzen da, eta espazio informal baten sorrera ahalbidetzen duten testu multzoak ere sortu ditu: bere osotasunean komedianteen harreman fisiko eta keinuen bidez eraikitako espazioa).

      Lanak sortzerakoan, inprobisazioaren aukeretatik abiatzen da Gaitzerdi; horrela, azpimarra jartzen du komediante bakoitzaren ikerketa pertsonalizatu eta autonomoan. Konpainiaren lanetan, hainbat joera nahasten dira —ikuspuntu teorikoaz ari garela—: panique teatroan hasi, shakespearetar pertsonaietatik igaro, baita clown ere, maskarara gerturatu batzuetan eta Brechten urruntze teatroan sartu-irtenak egin (animalia zentzu politikoan). Betiere, autokritikaren ikuspegi batetik irudikatuta, horrek nahitaez konstruktibismoa eta bereziki jolasa ekarri barik.

      Testuarekin indarra hartzen dute ametsek, irudiek; modu horretan bat egiten dute gorputzek, dekoratuko elementuek eta kasuan kasuko osagarriek, eta, ondorioz, estetika plastiko eta bisuala sortzen. Musika dute lagun, ikus-entzulearekin jolasten dira botere-harremanak erreproduzitu barik, modu diskretuen bidez, exajerazio barik, eta, hala ere, dagoen eta intentsitate handienaz. Zertzeladok gogora dakarte Eugenio Barbak Odin Theatre-n egiten duen jarduna. Hori dena, gainera, teatro osoaren eta abangoardiaren ideia Euskal Herrian txertatuta.

      Gaitzerdik, ikerketaren filosofia ardatz, teatro pedagogikoan oinarritutako lanak sortu ditu, performanceak, happeningak, teatro monografikoa, ekintza zuzeneko teatroa eta baita bideoklip eta muntaketetan kolaborazio eszeniko eta sormenezko lanak ere (esate batera, “Serrería”, “Aria plástica” eta “Irudiak”).

Orain Fermin Muguruzarekin (musikaria) eta DUT taldearekin biran ari da, musika eta teatroa lotzen dituen ikuskizun batekin. Ireki Ateak du izena, eta konpainia interpretazioaz, eszenografiaz eta performanceaz arduratzen da. Hurrengo ikuskizuna prestatzen ere badabil: “Comedias de Ruzante”, Angelo Beolco errenazentistak idatzia (1502-1542); obra horrek komedia humanistari zor zaion kutsu literarioa du. Ruzante izeneko pertsonaia sortu zuen Beolcok, landa giroko izaera xelebre samarra; garaiko lirismoarekin batera nahasten dira etsaitasunezko hiri giroan bizi behar duen gizonaren zuhurtasuna eta malezia. Gaitzerdik ondo jakin du testu bikain bati probetxua ateratzen —bere garaian, gerora commedia dell’arte izendatuko zuten teatro-moldearen iturburu izan zen—, eta hori egunera ekartzeko helburuarekin ikertzen ari da, abangoardiaren bidetik komedia aztoragarri hau ezagutarazteko.

      Bukatzeko, teatroan bide berriak sortzen eta bilatzen dituzten horiek omendu nahiko nituzke, kulturaren zurruntasunari ihes egiten diotenak, huts-hutsean komertziala den teatro egokiaren egiturak hausten dituztenak. Horrela, bada, osasuna eta zori ona, Gaitzerdi.

1998, 23 zenbakia, Ekintza zuzena

Kaosaren estetika. Ezetzaren estetika

Kontraesanak ospatu

“Memoria baboa letania tragiko baten pare errepikatzen da.

Memoria bizia, berriz, egunero sortzen da, bera delako izan zenetik eta izan zenaren kontra.

‘Aufheben’ zen Hegelen aditzik gustukoena alemanaren aditz guztien artean.

Aufheben-ek esan nahi du gorde eta ezeztatu, biak; eta horrela egiten dio omenaldia giza historiari,

hiltzean jaio eta apurtzean sortu egiten duen horri”.

EDUARDO GALEANO. El libro de los abrazos

Hau EZ da ipuin bat

Teatro egokien, Fabrika abandonatuen eta Oihu ezarrien garaian, mende amaiera honetan, komediante gupidagabe batzuk —Ander Lipus, esaterako— bizirik irten dira Garai Babo hauetatik. Undergroundetik, azpi mundutik, behe-graduko errealitatetik datozkigun murmurioak, lurpeko xuxurlak: ikuskizun berri baterako maitale berriak eskatzen dituzte. Espazio eta denbora hutsetan alderrai dabiltzan pertsonaia horiek honela dute izena: Enri, Ume-pendulu, Ignatius... eta, beharbada, Ander Lipus.

      Jarraian azalduko dut Ander Lipusek bere lana nondik nora planteatzen duen. Haren teknika eta antzezpenaren sintesi labur bat egingo dut, eta azken lanaren —Anderground— inguruko azalpen batzuk eman. Gaur egun liburu bat prestatzen ari da, obren gidoiak eta argazkiak bilduko dituena, baita teatroaren ikerlerro berri bat sortzeko beharretik abiatzen diren usteak ere.

Ander Lipus Andergrounden

Esaera batetik dator ideia: “Soilik mozkorrek, umeek eta zoroek esaten dituzte egiarik handienak, baina egia horiek ezkutuan geratzen dira undergroundean”.

      Ikuspegi horretatik abiatzen dira Ander Lipus Andergrounden trilogia osatzen duten hiru monologoen gidoiak: Josu Lartategiren Ardoaz, Sarah Saghiren Un minuto eta Peru C. Saban & Pedro Blancoren Mis rarezas dirías tú.

      Ardoaz, Josu Lartategik idatzia, hiruren artean gogorrena eta tragikoena da.

Protagonista mozkor bat da, pertsonaia bat, Ignatius, bai berak bai gizarteak baztertuta bizi dena. Hiri postindustrial bateko aldirietan bizi den arlotearen irudi krudela. Patetikoa. Obsesiboa. Ezin ditu jasan bizitza latz batera bultzatzen duten egoerak, eta beti bueltatzen da ardoaren apologia egitera, errealitate gordinetik ihes egiteko irtenbidea delakoan.

      Badira zenbait elementu ikuskizuna giro garratzez eta umore beltzez janzten dutenak: Ruby eta beste puta batzuekin dituen fantasiazko harremanak, gizartearekiko sentitzen duen mespretxua, etengabe edanean, erretzen eta bananak irensten jarduteko antsietatea eta zuzeneko kantuen bidez adierazten duen ironia.

      Ignatiusen gorputz fisikoa Oihuaren antzezpen petoa da, eta horren hasiera eta bukaera da, Jean Paul Sartrek esango lukeenez, “zerumugan dabilen silueta luze bereizezin bat”. Horrela bukatzen da antzezlana, gizon bat bakarrik oinez, eskuan pistola bat duela, trenbide baten irudiak, eta Lepoldo Maria Paneroren poesia hau:

“Hain da ederra hondamena, hain da sakona,

ezagun ditut haren kolore guztiak,

eta sinfonia baten modukoa da amaieraren musika”.

Un minuto, Sarah Saghiren lana, trilogiaren bigarren zatia dela esan daiteke. Bizitza poema bat balitz bezala bizi duen ume-pendulua da protagonista, erloju-armairu baten barruan bizitzera kondenatutako pertsonaia triste eta maitekorra. Alabaina, magiak eta poesiak gainezka egiten dutenean, armairutik irteteko libre da; erloju-armairu, loredun infernu txiki, arrosa kate, airezko ziega hori, Julio Cortazarrek esango lukeenez.

      Obra honek gai ugari ditu: gizakiak berak sortutako denborak mendean hartzen duen existentziatik hasi eta estetika topatzeraino, baita erreala-irreala, zauri tragikoa eta kritika soziala ere.

Mis rarezas dirías tú izenekoa da Andergrounden hirugarren eta azken lana, Peru C. Saban eta Pedro Blanco bikotearena. Obra elebiduna da (euskara eta gaztelania), frantses, ingeles, italiera eta arabierazko zertzelada batzuekin.

      Show paregabea: musika elektronikoa eta zuzeneko kantuak, proiekzioak ispilu baten bitartez, eta ikus-entzuleen parte hartze xelebrea.

      Tragikomedia honetako pertsonaia nagusiak Enri du izena (Punk Zibernetikoa), eta bi pertsonaia barregarri izango ditu alboan (Famus eta Kronopius).

      Enrik uste du 2000. urteko showman berria dela, XXI. mendeko Kixote, milurteko berriaren suizida bat. Eguneko hogeita lau orduak itxurak egiten pasatzen dituen jaurtigairik gabeko bala bat. Jokalari peto-petoa. Zoro bat. Pertsonaia esperpentiko bat: edonorentzat da arriskutsu.

Pentsamendu sinbolikoa

Teatro lan denek atzean bilaketa bat izan behar dute. Bilaketa denek topaketa txikiak gura dituzte. Berba eta artifizio denak topaketa dira. Estetikaren aldetik proiektatu beharreko justifikazio sinbolikoak besterik ez diren topaketak. Joko bat, etengabe —eta, bereziki, inposatutako errealitatean— gezur bihurtzen dena (gezur: artea definitzeko berba aproposa). Zalantzak gorabehera, kontraesan denak gorabehera, beharrezkoa da teatroaren alorrean lanerako diziplina berri bat sortzea. Eta, bilaketa osoan, norberak zer nahi duen jakin barik ere, norberak badaki edo, bederen, susma dezake zer ez duen nahi. Eta etengabeko azterketa honetan, Ander Lipus Antzerkixeren bilaketa eraikitzen da hutsaren, ezerezaren, erdian, eta zoramenaren, heriotzaren, erdian; alegia, Kaosaren Estetikaren eta Ezetzaren Estetikaren erdigunean.

      Teatro Pobrearen, Teatro Metafisikoaren eta Teatro Poetikoaren soken artean dagoen bidea.

Teatro Pobrea

Honela hasten da Peter Brooken liburua, The Empty Space: “Edozein espazio huts har dezaket eta horri eszenatoki biluzi deitu. Gizon bat espazio huts horretan ari da oinez, beste batek begiratzen dion bitartean, eta hori da teatro ekintza bat egiteko behar den guztia”.

      Esaldi horrek agerian uzten du egungo teatro “profesionalak” hartu duen norabide okerra. Esentziaz gabetua, teatro ekintzaren txinpartaz ahaztua, agertoki patetiko baten aurrean gera gaitezke, non eszenografiak, gidoilariak, aktoreak eta abarrak merkantziatzat hartzen diren. Teatroa modu tamalgarrian prostituitzen da ekoiztetxe handien, babesleen eta erakundeetako dirulaguntzen aurrean. Aktore berriek desesperatuki bilatzen dute manager edo ordezkari bat euren bizitzako papera lortzeko. Eta errealitate lotsagarri horren aurrean, maitale inkonformista batzuek espazio eta denbora itxuraz galdu horiek bilatzen ditugu, bizitzari aurrea hartu nahian.

      Herri teatroaren aldarrikapen nekaezin batek libratu gaitzake beharrezkoak ez diren artifizioetatik, botereak —bereziki botere ekonomiko-politikoak, ez kulturalak— sortutako hierarkia eta superegituretatik; Teatro Pobre bat, bere zutabeak egunerokoaren magian eta irudimenean eraikitzen dituena, eta herriari parafernalia barik erakusten, den moduan; Herritik eta Herriarentzako Teatro bat, “non adiskidetzea aukera bat den, non aurrealdeak eta atzealdeak elkarri min emateari utziko dioten, non gizakiak bere lekua hartuko duen egun batean errealitate esango diogun bozkariozko dantza horretan”.

Teatro Metafisikoa

Zuzendari askok (Tadeusz Kantor, Antonin Artaud...) erabili dute “metafisika” terminoa teatroaren jokoan ezinbesteko diren osagaiak aipatzean. P. Cerezo, La voluntad de aventura liburuan, giza bizitzaren produktu nahitaezkotzat eta existentzialtzat du metafisika, bizitzea interpretazioa eta ardura baita (egon-non, aurpegi eman-nori, izan-non, egon-irekita), zentzuaren hil ala biziko zerumuga bat.

      Horrela, bada, pertzepzioa ardatza da espazioaren eta denboraren bilaketa errealaren bidean, hemen eta orain horren bilaketa, eta joko honetan metafisikak atea zabaltzen dio izatea amildegitzat hartzen duen jatorrizko esperientziari.       Edozein fundamentu mota zapuztu, pentsamendu eta sentimendu libretik abiatzeko. Izatea jolas modura hartu, arrazoi eta azalpen barik.

      Artaudek dioen bezala, egungo teatroa gaitzetsi behar dugu, “bizi garen egunerokotasun hau, beharrezkoa delako eguneroko hori suntsitzea, ahalegin handiz eta gaiztakeriaz, bai eta pentsamenduaren jardun libreari kontra egiten dioten alderdi guztiak suntsitu ere”.

Teatro Poetikoa

Pentsamenduaren jardun librearen esperientzia poetikan gertatzen da. Botereak (miseria egile) inposatzen duen pentsamenduaren aurrean —dela logikoa, dela juridikoa, dela zientifikoa, dela filosofikoa, dela arrazionala—, behe-graduko errealitatearen maitaleok poetikan berrasmatu behar dugu errealitatearen gorespena. Pentsamendu plural batean, “hori kantatzen du artistak, poetak, ospatzen duela osotasuna eta horren anizkoiztasuna, natura, hiriak, gizon-emakumeak, eta inolako asmo barik haiek disekzionatzeko, ez mugatzeko, ez arrazoiaren eskemak ezarritako ordena baten mende jartzeko”. Eta onartu “bilakaera hutsaren agintea, denboraren eta gauzen jario hutsaren agintea”.

      Orobat aitortu “errealitatearen kaosa, desordena eta anizkoiztasun menderaezin eta agorrezina, eta onartu ezin konta ahala izaki eta gauza aldi berean direla gertatzen, une berean ematen direla izaki eta gauza horien ezin konta ahala adierazpen, eta batzuk zein besteak direla, salbuespen barik, ondokoa bezain garrantzitsuak —edo hutsalak—”.

Bukatzeko, Mis rarezas dirías tú lanean Enrik dioen azken esaldietako bat ekarriko dut hona: “Bai, badakit, hitzez deskribatu ezin diren gauzak ederrenak direla, badakit eta...”.

Osasuna eta kaosa

1998, 24 zenbakia, Ekintza zuzena

Errealitate patetikoa. Errealitate poetikoa

Giacomettiren arabera, gizakiaren eredua gorputz bat da,

historiako bi gauzatze handienek ukatutakoaren onarpena:

batetik, abstrakzio judeo-kristaua, zeinentzat gorputza behin-behineko kartzela baita, eta,

bestetik, abstrakzio kapitalista eta burokratikoa, zeinentzat gorputza merkantzia, baliabide, zenbaki baita. Giacomettiren gorputza oihuaren adierazpen petoa da.

MIGUEL COPON. La estética del nihilismo: Creación de la nada. Sartre y Giacometti

Baina norbera harramazka hasi eta erantzun bila —edo galdera gehiagoren bila— hasten da: eta zer dago oihuaren ondoren? Ezin dut besoak gurutzatuta zain egon kakak ni noiz irentsiko eta bizitzak zentzua noiz galduko (artea eta maitasuna dira, nire ustez, haiengatik bizitzea eta hiltzea merezi duten gezur bakarrak). Zentzugabea, sistema edozein-ISTAK ezartzen duen ereduaren arabera. Gazte izateak ez-esan nahi baitu Telepitxa, Makdonalds edo Makmurfis modukoetan lan egitea, eta “artista gazteen” kasuan, berriz, serie kaskarretan parte hartzea edo, bestela, pantaila handian. Erraldoiekin alboz albo! Famatu izan. Anbizioa. Boterea. Soldata finko bat jaso (behar-beharrezkoa bizi garen kontsumo gizarte honetan). Gure Clio autoa eduki. Gure espais girl eduki. Eduki. Eduki. Eduki. Ez! Artistei sua! Tadeusz Kantor-ek dio. Teatroarekiko eta ikuskizunaren gizartearekiko nire erantzukizun etiko-politiko-indibidualean, ez naiz saiatzen bizimodua ateratzen, baizik eta bizia irabazten, bada aldea, eta horrela eutopia lortzen, errealitate duinago, kontsekuenteago eta egiazkoago bat.

      Cortazarrek dio ez dagoela amets bageko arterik, eta ados egon ninteke objekzio horrekin, baina bizitza madarikatu honek eskaintzen didan erakusleihoa oso bestelakoa da. Ez dago ez arterik ez ametsik. Gizarte geroz eta konplexuagoa eta patetikoagoa sortzen gabiltza (bai zoriontsua ni Songs of Innoncence haietan!), errealitateari agertzen zaigun bezala aurre egin ordez, alegia, izatea jolas eta kaos modura ulertzen duen filosofia batetik aurre egin ordez. “Amildegia” eta “jolasa” dira esperientzia berria adierazteko moduak, izatea autodonazio libretzat duen esperientzia. Horrela, izate poetikoa da esperientzia horrekin bat egiten duen pentsamoldea, Heidegger-ek esango lukeenez (Denken als Dichten).

      Hain handia da inguratzen gaituen miserabilismoa, non batek gogo bizia sentitzen duen in-kultura kontseilaritzak eskaintzen dizkigun eskuorri, eranskin eta dagozkien papertxoen gainean masturbatzeko. Aurretik ere idatzia du Irr Burû-k, sekula editatu bako poema papertxoetan: Masturba zaitez metaforekin! Eta hala ere... Gizalegez jokatu behar da! Hori ez da gizarte super-star bat kritikatzeko modua! Hobe isilik eta ezarritako ordenari men, egunerokoari aurre egin “ezarritako” oihuaz, jaiotzetik bertatik daramagun zerbait balitz bezala. Ezarritako artea. Ezarritako ordena. Ezarritako oihua. Eta nik ez nuke nahi nire teatroa ezarritakoa izaterik, beldurra diot, pena ematen dit egunen batean nire Ander Lipus Antzerkixe eta Antzerkiola Imaginarioa ezarriko ote den. Dela teatro komertziala, dela alternatiboa, dela independentea, dela abangoardista, ez nuke nahi. Ostia. Garaiz hiltzen ere jakin behar da, garaiak —haiek asmatutako hori— zu akabatu aurretik.

      Bizitzari sentimendu poetikoz aurre egiteko ordua da. Rene Char-en esaera oihukatzeko eta galdetzen jarraitzeko ordua da: “Haiek euren txerriei jaten ematen diete; nik, bitartean, existitzen ez diren nire jainkoak adoratzen ditut”.

1999, Mina Espazioko aldizkaria, Crítica y utopías

Antzerkiola garaikoak

TopASKEtak

Gaia: Bide batez, zer egiten dugu? Nola? Norekin?

(Irizpide, baldintzatzaile eta pretentsioei buruz, teatro produkzioan taldeak diseinatzeko eta osatzeko prozesuak ezaugarritzen dituztenak)

Zure egia? Ez, Egia,

eta zatoz nirekin haren bila.

Zurea zeuretzat gorde.

Zioen Antonio Machadok, baita beste hau ere:

Espero dugu,

ez dela egia izango

pentsatzen dugunetik ezer.

Garaiotan, buru-belarri nabil hainbat sorkuntza proiektutan, beraz, sormen lehergailu bat naiz oraintxe, ia bateragarria ez dena beste zeregin batzuekin, esaterako, hitzaldi honek eskatzen didan horrekin. Ez nau une egokian harrapatu teatroari buruz gogoetatzeko; une txarra da teatroaren zertarako eta nola guztiei buruzko diskurtso koherente eta egituratu bat osatzeko. Horregatik, minutu hauetan, isiltasun begirunetsu batean murgildu ninteke, teatroaren egungo egoerak, hilzorian bera, horixe eskatzen baitu; eta, hala ere, nahiago dut oihu egin. Isiltasuna nagusi den tokian, xuxurla batek oihuaren neurria har dezake, eta halaxe egingo dut, beraz: teatroa zer eta nolakoa den xuxurlatu, pista batzuk eman, galdetu, madarikatu, amestu, betiere nire ikuspegitik eta nire konpainiaren ikuspegitik: Antzerkiola Imaginarioa.

      Edozein produkziori, edo —nahiago dudan terminoa erabiliz— teatro eraikuntzari ekiten diodanean, funtsean, beti esan dut gauza bera: bi galdera egiten dizkiot nire buruari. Lehena, oinarrizkoa, zer sortu nahi duzu? Eta, bigarrena, nola sortu nahi duzu objektu hori? Adibide bat jarriko dut: amodioa egitea. Amodioa egiteko ekintzan, hasteko, bi gauza funtsezko daude: amodioa egitea eta hori nola egiten den. Bost axola zait zertarako eta zergatik egiten den. Nola egiten den horretan dago magia, bizitza eta heriotza, protesta, teatro ekintzaren jolasa.

      Baina teatroari buruzko galderak egiteko orduan, eta amodioa egitearen metaforarekin jarraituz, onartu behar da badela egin beharreko beste galdera garrantzitsu bat: norekin egiten dugun amodioa, hau da, norekin egiten dugun teatroa. Niretzat teatroa formula sakratua da, eguneroko erritu kolektiboa; herri askotan gertatzen den bezala —kasurako, Barkoxen ikusitakoa eta maskaradak ditut buruan—, teatroa beti izango da lehenik gertakizun eta ez merkantzia, ekintza artistiko eta ez salerosketarako objektu.

      Ontziola Imaginarioaren kasuan, norekin horri erantzuna da 16 pertsonako talde bat; zehazki, hamaika antzezle, musikari-konpositore bat kasuan kasuko obraren erritmoak lantzeko, argi-itzalak eraikitzen dituen argiaren artista bat, eta bi poeta pertsonaiei hitza jartzeko. Talde horrekin saiatzen gara hasierako bi galdera funtsezkoei erantzuten: zer sortzen dugu eta nola sortzen dugu. Lehen galderari erantzunez, formula estereotipatuetatik ihes egiten eta garen hori adierazten duten obrak egiten ditugu. Ondorioz, eztabaidan sartzen gara gaur egun katalogatzeko dagoen tema horrekin: haurrentzako teatroa, helduentzako teatroa, jubilatuentzako teatroa eta abar. Gurean, teatro hutsa bilatzen dugu, komunitatearengana ailegatuko den teatro-gertakari bat, eta komunitatearekin esan nahi dugu ez soilik teatrora joateko 5.000 pezeta ordain dezaketen horiek osatzen dutena, baizik eta, orobat, eta hona benetako erronka, ohikoan teatroaz paso egiten duten horiek osatutakoa.

      Bigarren galderari —nola egiten den— teatro laborategi bat sortuz erantzun diogu, non aktoreak bere lanabesak prestatzen dituen: gorputza, ahotsa, irudimena, arreta, pertzepzioa... errealitate ezin oparoago bat, errealitate poetiko bat egunero birsortzen ikasteko. Laborategi horretan, aktorearen autonomia bilatzen dugu, hau da, aktoreak bere lan metodoa erabil dezala, horretarako beste egile batzuen lanak berreskuratzen ditugula, biomekanikari buruzko Meyerholden ikerketetatik hasi eta kathakali dantzari aktorearen oinarrietaraino, Stanislavski, Grotowski edo Eugenio Barbaren lanak barne. Antzezlearen lan horretatik abiatuta, taldeko gainontzeko kideek (musikari, argitzaile eta gidoilariek) euren lana egiten dute hasieran sortutako pertsonaiak kontuan hartuz. Gure sorkuntzak emozio bat izan dezakete iturburu, intuizio bat, bisio bat… eta sorkuntza beti da kolektiboa. Horrela, esperimentazioa behar-beharrezkoa da, teatroa jolasa ere badelako, eta nor ez da aspertzen beti joko berean jardunez gero?

      Esperimentaziorako behar horren barruan, badira gure sorkuntza kolektiboaren eskemak apurtzen dituzten proiektuak ere. Esate batera, argiaren dramaturgia batetik abiatzen den proiektu bat dugu. Argitzaileak berak kaxa beltz baten barruan bere istorioa sortuko du. Lan hori bukatzen duenean, musikariak doinua jarriko dio argi joko horrek iradokitzen dionari. Argia eta musika eraiki eta gero, gidoi batekin eta antzezleekin egingo dugu lan. Antzerkiola Imaginarioarentzat eta niretzat, hori da jolasa, hori da teatroaz bizitzea nola horri norekin horren bitartez erantzuteak dakartzan askotariko moduekin.

      Bestalde, aktoreen laborategi horretaz gainera, Antzerkiola Imaginarioa taldeak eta nik neuk gaur egun egiten dugun lanari, alde teorikoari erantzuten dion horri, “labirintoaren poetika” esan diezaiokegu. Azterketa teorikorako laborategi bat sortu dugu, zeinetan saiatzen garen, batetik, teatroaren historia osoan han-hemenka sakabanatutako egia handi eta txiki horiek berreskuratzen, eta, bestetik, teatro sorkuntzaren labirinto bat harilkatzen, asmo izango duena egia horiek berrinterpretatzea eta horiek aktoreen nolakotasunari egokitzea. Guk ez dugu ezer berririk egiten; Oteizak dio abangoardia historiaurrean dagoela. Dena eginda jaso dugu, eta orain horrekin guztiarekin alkimia egitea dagokigu, egungo egoeratik abiatu, eta poesia, tragedia eta teatroaren dramaturgia berrasmatu (dramaturgia: dramak ontzeko antzea). Aristoteles, Gordon Craig, Antonin Artaud eta geure bizitzen egiak interpretatzeko saiakera bat da hau, soken labirinto honetan bateragarri izan daitezen.

      Eten bat egin nahiko nuke euskal teatroaz eta teatro-merkantziaz berba egiteko (ezin ukatu halakorik badagoela, ederto izorratzen banau ere). Izan nadin zintzoa: ni zoriontsu nintzateke teatroa egiten okinak ogia egiten duen modu berean. Baina ezin dugu ahaztu okinak bezeroa irabazten duela ogi ona eginez, hori da nire ilusioa: teatro artisautzaz gozatzea. Eguneroko euskal ogiari dagokionez, ezin dugu esan teatroa osasuntsu dagoenik. Ez litzatekeelako egia. Hori konpontzeko modua ez da herri txikiez ahaztuko diren azpiegitura handiak sortzea, baizik eta herri horietara formatu txikiko obrak eramatea, eta horretarako oinarri sendoko egitura bat sortu behar da, zeinarekin herria iritsiko den teatro ekintzaren beharraz eta garrantziaz jabetzera. Teatro lantegiak, teatro amateurra, teatro unibertsitarioa sortu. Euskal Herrian ez dugu halakorik. Euskalduna, Guggenheim, Arriaga, Kursaal eta halakoak ditugu... ez, ordea, oinarri sendoko egiturarik. Iruzurra eta espektakulua ditugu. Eta gu denok gara horren konplize. Hortik abiatzen den guztia gezur handi bihurtzera bideratuta dago, fartsa politiko bihurtzera; obra handiak egingo ditugu, akaso, baina teatroari ez diogu emango merezi duen lekua, eta iturburutik urrunduko dugu: herria. Teatroaren jatorriaz, alde primitiboaz, suaz ahaztu gara, baita lehen-lehenengo ezaugarriaz ere: teatroa aktorearen eta ikusleen arteko larruzko komunikazioa da.

      Antzez laborategi bat eta laborategi teoriko bat sortzea, teatroa egitean komunitatera hurbiltzea eta antzeko jardunbideek ia utopia pirataren antza hartzen dute, eta behartzen gaituzte, beste behin, bestelako galderei (zertarako, adibidez) ezikusia egitera, jardunbide honen helburu praktikoa ez baita zehatza, ez, bederen, Einsteinek nahi zuen hura baino zehatzagoa hau esan zuenean: “Jainkoaren jakintza bilatzen dut, gainontzekoa anekdota hutsa da”. Edo Últimas impresiones. Teología del Infierno liburuxkan jasota geratu zen beste hau (Mina Espazio tamalez desagertuan estreinatu zen 8 olivettis poéticos obra, eta ordurako idatzi nuen): “Ez dut argitasuna bilatzen, baizik argia, ez naiz saiatzen berbak ordenan jartzen, ez dut diskurtso logiko bat sortu nahi bizitza deskribatu edo deskubritzeko. Dena da oihu baten modukoa, hutsetik, ezerezetik, sortzen dena. Infernua gozoegia da eta ez dago salgai. Ez dut egia bat saltzen, ez istorio bat, ez ideia bat… ogia eta teatroa eskaintzen ditut, ez besterik”.

2000ko urriak 25, Donostiako Koldo Mitxelenan emandako hitzaldia

Euskal antzertiaren aldare hutsa

Izakiak bere historian zehar existentziari aurre egiteko hainbat trikimailu, hainbat jolas asmatu eta berrasmatu ditu. Jolas hauek bizitzaren aldare desberdinetan koka litezke: Erlijioaren aldarea, Kirolaren aldarea, Politikaren aldarea, Artearen aldarea, eta hor nonbait euskal antzertiaren aldarea (hutsa) aurkitu dugu.

      Gordon Craig antzerkigizonaren idatzi teorikoetan oinarrituta, aldare hauen arauei buruz gogoeta xume bat egitea da hemen nire helburua. Azken funtsean jolas guztiek arau aurrezarri batzuk baitauzkate.

      Hiru adibide jarriko ditut euskal antzertiaren aldareari buruz hitz egin baino lehen.

      Lehenengo aldarea kirolarena izan liteke, eta kirola aipatzerakoan pilotarena datorkit gogora. Pilotak bere arauak ditu, eta pilotariak arau hauek betetzen ditu, eta ikusleak —herriak— ondo asko daki kode hauek zeintzuk diren. Arau hauek mekanika bat eta poetika bat daukate. Alde batetik, arau mekanikoak, espazioan (falta, pasa, txapa...), jokalarian (pilotariaren biomekanika...) oinarritzen dira eta beste batetik poetikaren arauak daude (partiduaren intentsitatea, emozioa...). Hala ere, kirolaren kasuan, jokoa dago barne, hau da irabazle eta galtzaile bat dagoela.

      Beste aldare bat, non galtzaile eta irabazlerik ez dagoen, artearena da. Aldare handi honetan, beste aldare batzuk daude eta pinturarena izan liteke horietako bat. Pintura ere kode mekaniko eta kode poetikoez baliatzen da. Adibidez, pinturaren mekanikaz hitz egiten dugunean teknika piktorikoak datozkit burura. Eta pinturaren poetikaz hitz egiterakoan, historian zehar sortutako estetika desberdinen jolasa aipatuko nuke: pintura espresionista, surrealista, abstraktua... eta ikuspuntu estetiko bakoitzak, bere jolasean, kode eta arau propioak ditu.

      Euskal antzertiaren aldareari buruz hitz egin baino lehen, beste aldare txiki baina gure herriarentzat hain adierazgarri eta aberasgarri den bat aipatuko dut: Bertsolaritza. Gure kulturaren sustraietatik irtendako arte honek ere bere arauak ditu, eta arau hauek ere funtzio mekaniko eta funtzio poetikoak betetzen dituzte. Bertsolaritzaren mekanikari dagokionez, esan dezakegu, bertsoaren neurria, errima... har ditzakegula arau moduan, eta poetika bati buruz ere hitz egin dezakegu, adibidez, bertsoaren gaiaren erabileran bertsolariak ematen dion kutsu poetikoa (doinuaren erabilera, malezia, jatorria, bat-batekotasuna...).

      Antzertian ere arau batzuk badaude eta adibidez Indiako kathakali antzerki-dantzan kode hauek bai aktoreek eta bai herriak ezagutzen dituzte. Horren urrun joan gabe, Zuberoako maskaradetan ere kode batzuk aurki dezakegu, eta kodifikazio horiek herriak eta antzerki draman parte hartzen dutenek ondo ezagutzen dituzte (espazioaren erabilera, pertsonaien karakterizazioa, dantza kodifikatuak...). Baina, biziki eraberritu den gure antzerkiak, bere norabidea kolokan jarri du, espiritualtasun gabeko antzerki psikologiko batera gehiago hurbildu delarik. Errituaren eta kulturaren oinarriak ahaztuta, ikuskizun hutsa bilakatu da egungo antzerkia.

      Euskal antzerki bat sortzeko ahaleginak egin dira, baina norabide eta noranzkoa falta zaio. Antzerki muntaiak ekoizteaz aparte, gogoetarako bide bat zabaltzea beharrezkoa da. Hortaz, euskal antzerkiaren gogoeta egiteko ordua iritsi zaigu, zeintzuk diren euskal antzerkiaren ezaugarriak, zein araurekin jolasten duen. Zein den bere estetika, aktorearen metodologia eta pedagogia. Antzerki amateurraren bultzada ezinbestekoa da, antzerkigintzaren profesionaltasuna eta nola ez zaletasuna, talde amateurretatik iritziko baita, edota eskola eta unibertsitateetan ateratzen diren taldeetatik. Aktoreak bere indibidualtasuna alde batera utzi behar du. Antzerkiari zabaldu behar dizkio eskuak. Izan ere, bizitza moderno honek aktorea protagonista bilakatu baitu, antzerkia bera bere osotasunean alde batera utzita, eta nola ez, publikoa (herria). Horretarako artearekiko militantzia bat beharrezkoa da. Benetako komunikazioa antzerkiaren eta herriaren artean gerta dadila. Kulturaren aberastasuna anonimatuan baitago, eta ez bizitza moderno honek saldu nahi dizkigun heroi faltsuetan.

      Lantzeko dauden beste esparru batzuk hauek izango lirateke: euskararen erabilera nola moldatzen den draman, dokumentazio zentro bat zabaltzea, euskal taldeen inplikazioa eta elkarrizketa, antzerkiari buruzko terminologia bat osatzea —pedagogia baterako oso baliagarria izango baitzaigu—, atzerritar dramagileen testuak itzultzea, eta abar. Hauek lirateke jorratu beharreko benetako gaiak, euskal antzertiaren aldare hutsa berreskuratu behar badugu; bertan, gure espresioa, gure garrasia eta barrea, gure irrintzia, gure izatea (pertsonala / unibertsala) atontzeko intentzioarekin.

      Bota ditzagun haziak euskal antzertiaren aldare hutsean eta has gaitezen behingoz dantzan, jolasean, olgetan... horrela bakarrik hitz egin ahal izango baitugu benetako euskal antzertiaz.

2001eko apirila, Argia

Euskal antzerki antropologia

Orain dela urtebete egin nituen lehen aldiz EAAri (Euskal Antzerki Antropologikoa) buruz lehenengo gogoetak. Kathakali antzerki-dantza ikasten Indian nenbilen eta Eugenio Barbaren zenbait liburu neraman besapean. Harrezkero zenbait lankiderekin EAAri buruz mintzatu gara, eta bide hau jorratzeko intentzioarekin ere bagabiltza Antzerkiola Imaginarioa taldekook.

      EAAri buruz zenbait ideia planteatu baino lehen, antzerki edo “teatro” hitzaren definizio bat bilatzea beharrezkoa da. Hau da, antzerkiak gizartean betetzen duen funtsa aurkitzea. Antzerkiaren poetika berreskuratzea.

      Antzerkigintza bizibide hartu nuenetik beti galdera berbera datorkit burura. Gure herriak, gure inguruan bizi den jendeak, ba al du antzerkiaren beharrik?

      Aktoreak bere autonomia bilatu behar duen heinean, antzerkiak ere bere autonomia bilatu behar du, estetika propio bat, gure hizkuntzarekin, gure izaerarekin bat datorrena. Antzerki antropologikoan hausnarketa bat egitea izan liteke bidea. Eugenio Barbak esaten duen bezala, antzerki antropologikoak jokaera fisiologiko eta sozio-kulturala ikertzen baitu antzezpen momentu baten. Hala ere, ondo dago kanpotik iristen zaizkigun metodo eta teoriaz baliatzea, bikainak dira Stanislavski edota Grotowskiren ikerketak, baina uste dut, guk gure bidea bilatu behar dugula, Euskal Antzerki Antropologikoan sakondu.

      Beste alde batetik, gure herriak pairatzen duen tragedia, euskal antzerki obra gutxitan islatzen da. Horregatik nire galdera: zergatik ez dago antzerki politiko bat? Akaso Erwin Piscator edota Bertolt Brechtek antzerki politikoa egiten zutenean ez al zuten bada herriarentzako antzerkia egiten? Ez al zuten errealitate bat irudikatzen?

      Euskadin —eta sarritan horrelakoak entzun izan ditut— euskal publikoak, antzerkia barre egiteko dela pentsatzen du, eta hori ez da horrela. Antzerkiak herriaren arimaz mintzatu behar du, antzerkiak politikoa behar du izan, antzerkiak kritiko behar du izan, antzerkia herriari zuzenduta egon behar da, komunitateari, antzerkia antropologikoa izan behar da.

      Hau guztia lortzeko, makineria berri baten sinistu behar dugu, bestalde baten izaera duen antzerkia eraiki. Antzerki tailerrak sortu herrietan, antzerki amateurra sortu, antzerki unibertsitarioa, antzerkiari buruzko euskal terminologia bat bilatu, antzerkia herriaren espazio sakratuetara hurbildu (herriko plazak, frontoiak, elizak, gaztetxeak...)... azken finean, estrategia gure esku dago, hau da: herria antzerkira ez bada hurbiltzen, antzerkia herrira hurbiltzea .

      Agian ekintza hauek guztiak egin ziren aurreko hamarkadetan, eta askok erokeria utopikoetan nabilela pentsatuko dute. Baina memoriaren antzerkiaz (Tadeusz Kantor-ek zioen bezala), memoria historikoaz ezin gara ahaztu! Bestela guztia jainko txikien eskuetan gelditzen den ustelkeria hutsa da antzerkia, benetako euskarririk gabea. Euskal Antzerki Antropologiko baten bila gabiltzanok badugu bestaldeko antzerki bat existitzen denaren esperantza.

2001eko maiatza, Artez

Antzerkiaz... Norabidearekin noranzkoa

Askotan esan ohi da bizitza antzerkia dela, eta nik zera diot: bizitza drama dela! Drama hitzak etimologikoki ekintza nahi du esan, eta niretzat bizitza ekintza da, ekintza poetiko bat. Poesiak bere altzoan darama amodioa, gerra, heriotza... eta bizitza bera ere. Baina ni ez naiz biopoesiaren beharrez edo ezbeharrez mintzatuko, antzerkiaz baizik, antzerki antropologikoaz hain zuzen.

      Odin Teatret eta ISTAko (International School of Theatre Antropology) zuzendari den Eugenio Barbaren hitzetan, antzezpenaren momentuan aktore/dantzariaren konportamentu fisiologiko eta sozio-kulturala aztertzean datza antzerki antropologikoa.

      Azken urteotan antzerki antropologikoa abiapuntutzat hartuz, beste herrialde batzuetako antzerkia aztertzeari ekin diot. Hala, Japongo noh eta kabukia, Indiako kathakali antzerki-dantza, Baliko dantzak, afrobrasildarren orixa dantzak... ezagutu ditut, eta antzerkiaren zentzu sakratua eta beste dimentsio bat ulertzeko aukera paregabea bizi izan dut.

      Herrialde guztiek bezala, gure herriak ere baditu bere dantza eta antzerki propioak. Maskaradak, pastoralak edota tobera mustrak antzerki herrikoiaren adibide garbiak dira. Antzezlan hauek, beharrizan bategatik sortu ziren bere garaian, eta zorionez oraindik herriak, bere apaltasunean, gordetzen ditu. Euskal antzerki antropologikoak gure tradizio eta kulturaren azterketa sakon bat egin beharko luke, herriaren arima eta pertzepzioa ulertu eta poetika berri bat eraiki. Horretarako herrietan antzerki tailerrak sortu behar dira, herriak antzerkiarekin parte hartu behar du happening bat bailitzan. Antzerkia herri gertaera bat izan behar da, performancea, jaia, dantza eta erritmoa. Ez dago antzerki profesionalik antzerki amateur eta unibertsitariorik ez badago. Ez dago benetako antzerkirik monumentu erraldoietan egiten den fartsa zentzugabe eta itxia baizik.

      Horrela antzerki pedagogia eta aktorearen eginbeharrari dagokionez, badakigu C. Stanislavskik aktorearen psikologiaz idazten zuela, V. Meyerholdek biomekanikari buruz, B. Brechtek Verfremdung (urruntasun efektua) eta gestusa aipatzen zituen, J. Grotowskik ezetzaren bidea jorratu zuela... eta hala, aktorearendako hainbat metodologia eta ikuspuntu sortu dira historian zehar. Hala ere, nik metodologia eta pedagogia berri batean sinesten dut, nahiz eta metodo guztiak baliagarriak izan, gurekin bat datorren metodoa bilatu behar dugu, gure biosarekin, gure gestusarekin, gure antropologiarekin bat datorrena alegia.

      Eta ez bakarrik aktorearen ikuspuntutik, antzerkia bere osotasunean hartzen badugu, politika, poetika eta estetika berri bat zelan eraiki ikusi behar da. Ikuspuntu abangoardista eta kontenporaneo batetik, egungo artistok elkartu eta antzerkiaren beharraz mintzatu behar dugu, makineria berri bat sortu. Dauzkagun azpiegiturak ez badira nahikoak, herria antzerkira ez bada hurbiltzen, gu hurbilduko gara herrira, sustraietatik heldu behar zaio arazoari, sustrairik gabe ez baitago hostorik.

      Publikoak antzerkiarekiko sentitzen duen anorexia sendatu behar dugu, eta horretarako antzerkiaren beharrizanaz mintzatu behar da. Egia bakarra zera da: jendea ez doala antzerkira antzerkiaren beharrik ez duelako sentitzen.

      Bukatzeko, pilotariaren jolas/jokoa metafora gisa erabiliz zera argudiatu nahi nuke. Pilotariak pilota jotzen duenean norabide bat daramala pilota horrek, baina are gehiago, pilotariak pilota jotzen duenean pilota horrek ere noranzko bat badaukala, hau da, intentzio bat, zentzu bat, indar bat. Euskal antzerkiari ere norabide eta norantza bat bilatu behar diogu.

      Autopistak ezik utopistak bilatu behar dira, benetako bideak bidezidorrak dira, herriak sortzen dituenak. Antzerkiaren labirintoan murgiltzen garenok, iturri guztietatik edan behar dugu iturri berri bat sortzeko intentzioarekin. Gure antzerkiak gure herriaren arimaz mintzatu behar du, egungo egoera sozio-politikoaz, tradizioaren benetako pertzepzioa berreskuratu eta ikusmolde kontenporaneo bat eraiki. Eugenio Barbak Hirugarren teatroa deitzen dio, nik aldiz Bestaldeko antzerkia deitzen diot. Ispiluan aurrez aurre begiratzean, gure gorputzaren bestaldea ikusiko dugu. Euskal antzerkiak egungo polisaren ispilua behar du izan, herriaren harria, komunikazioaren espazio libre bat.

      XXI. mendeko euskal drama berria gure zain dago, norabidea eta noranzkoa falta zaizkio bakarrik.

2002ko maiatza, Argia

Ez naiz Jollibudeko aktore!

Antzerkiaz hitz egiten dugunean aktoreaz ari gara. Ez dago antzerkirik aktorerik ez badago. Oraingo honetan, antzerkiaren inguruko hainbat gorabehera alde batera utzi eta aktorearen diziplinaz zenbait lerro idatziko ditut. Antzerkiaren euskarria aktorea da eta antzerkiaren labirintoan ezinbestekoa da aktorearen presentzia.

      Aktorearen lanbidea konplexua da eta gutxi dira antzerkia ogibide dutenak, egungo gizartean aktore gehienek telebistan edota zineman egiten dute lan. Normala! Antzerkigintzan aktore lan duin bat izatea oso zaila bilakatzen da, are gehiago, egiten den antzerkiak jarrera alternatibo edota pertsonalagoa badu. Gainera, herritarrek galdera berdinak errepikatzen dizkigute etengabe: noiz ikusiko zaitugu telebistan? Edota, Jollibudeko aktoreak baino famatuago egingo zara! Hala ere, antzerki munduan gabiltzanok badakigu lanbidea askoz umilagoa dela eta okin baten eguneroko artisau lanetik hurbilago dagoela seguru aski.

      Sarritan esan dut, profesionala izateko behe mailako antzerki bat egon behar dela, amateurra nolabait esatearren. Ikastetxeetan antzerkia sartzea ezinbestekoa dela. Izan ere, eguneroko bizitzari aurre egiteko eta terapia bezala erabili ahal izateaz gain arte aberatsa da herri batentzako. Horrela, jendeak ere ezagutuko zuen zein konplexua den aktorearen lana antzerkigintzan.

      Euskal Herrian aktorearen eskola ofizial bat sortzea beharrezkoa da, euskal aktorearen pedagogia lan bat eraikitzea alegia. Egon badago Arte Ederretako eskola ofizial bat eta ez dut ulertzen zergatik ez den arte dramatikoko eskola bat existitzen. Sarritan, aktoreok, kanpora joan behar izaten dugu ikasketak burutzera, eta zoritxarrez aktore ikasketak egiteko hainbat eskola desagertu dira, Basauriko Antzerki Eskola kasu. Hala ere, badira beste maisu batzuen ereduak jarraituz, aktorearen tresnak jorratu, eta honen lana aberasteko oso garrantzitsuak izan daitezkeenak.

      Bestalde, eskola ofizialaren eskutik edota aparte, (Stanislavskik Meyerholden lanarekin egin zuen bezala) antzerki laborategi bat eraikitzearena ere ez litzateke pauso txarra izango, bertan euskara munduan gabiltzanon antzerki ikerketa bideratzeko. Baina horretarako, arte honetan gabiltzanon indarren bateratzeaz gain, instituzioen borondatea ere premiazkoa da. Zentzu honetan, kulturaren berrantolatze eta kontzientziazio berri baten beharra dagoela sumatzen dut. Bestela, eredu konformista eta kanpoformalistarekin ibiltzeak gure kulturaren txirotasuna baino ez dakar.

      Antzerki antropologiak aktorearekiko egin duen ikerketa lana abiapuntu interesgarria da, batez ere, antzerki antropologiak aktorearen arteari buruz sakontzen duelako. Aktore tradizio ezberdinen printzipioetan oinarrituz, azterketa konparatibo bat egitea oso baliagarria izango litzateke aktorearen hezkuntzarako. Horrela, aktore eredu bat sortzeko, eta ez yankilandiako aktore eredua, edota beste herri bateko eredua, geurea baizik. Antzerki antropologia ere ez da aktorearen erreferentzia bakarra. Egungo aktoreok zenbat eta teknika gehiago jorratu, taula gaineko lana ere aberatsagoa izango da. Bere presentzia eszenikoak, bere bios eszenikoak, indar berezi bat izango du. Maisu, irakasle, guru, eskola edota laborategi ugari daude, eta prestakuntza hobeago bat izateko hainbat bide ere. Azken finean, aktorearen lana ahots, gorputz, keinu eta beste adierazpideekin komunikatzea da, eta komunikatzeko forma edota era asko daude. Aktorearen teknikaren garapena epe luzeko lana da. Esperientzia eta teknikaren bitartez aktorea urteetan zehar lantzen da. Izan ere, aktorearen prestakuntza ezinbestekoa da, bai psikologikoki, bai fisiologikoki eta baita beste hainbat mailatan ere.

      Gure antzerkiaren gabeziak asko izan arren (antzerki eskola, pedagogia lana, azpiegitura minimoak...), umiltasunean lan egitea, apal-apal gure kulturaren eta gure antzerkiaren oinarrien, azterketa eta berreraikuntza dira benetako euskal antzerki baten eginbeharrak. Antzerkigintzaren gure irla txiki honetan, banderarik gabe baina alai fabrikatzen jarraitu behar da zeruertzera begira, gure nortasun eta sustraietan oinarrituz aktore/dantzari eredu bat eraikiaz. Eta herritarrei erantzun berbera errepikatuko diet mila aldiz: ni ez naiz Jollibudeko aktore! Gure kulturan erroturik eta etengabe unibertsaltasuna bilatzen dabilen aktorea naiz. Herri baten negarra eta barrea adierazten duen komediantea.

2002ko uztaila, Argia

Anabasaren trilogia

Klik!

Errealitateak mila aurpegi ditu, eta sarritan atzematen dudan errealitateak deliberamendu batera narama: rara avis bat naizela. Egiten dudan teatroa arraroa da, aktore bezala telebistan edota zineman ez dudanez lan egiten bohemiaren aire alternatiboan (Libelula libelorum bat bezala) bizi naiz, eta, gainera, aktore eta antzerkigintzaren eremuan ikerketa eta sakontze prozesu baten murgilduta nagoenez, Karibeko hondartzan dagoen pinguinoaren antza daukat. Hala ere, burugogorra ere banaiz, eta erraietatik ateratzen zaidan sentimendua akabatu nahi ezean, ene errealitate surrealistan iraunen dut ahal dudan arte, tropikoko pinguinoa bezala, edota Mikaren dragoi-bonbero iraultzailea bezala. Maputxe gazteak heavy eta punkak bihurtu dira eta euren lekua eta nortasuna aldarrikatzen dute Txile eta Argentinako asfaltoan. San Frantzisko auzoan toxikomanoek ez dute euren tunelean lekurik aurkitzen eta polizia beltzek amorruz ostiatzen dituzte kale kantoietan (legea eta kalea eurena da, Charlieren demonioek ez dituzte tunelak ametitzen). Munduko edozein tokitako bereber gizon librea da, indiarra bezala, amerikarra bezala, euskalduna bezala, pertsona bezala, eta edozein indioilar santu bezala. Politikoek politika egiteko borondatea dutela diote karteratik karterara aldatzen diren bitartean. Bizkaiko Aldundiak ere borondatea baino gehiago jartzen du Euskalduna Jauregira, Errusiako Opera ekartzeko Bilboko Udalak kanpoko ekoizpen komertzial eta entzutetsuak ekartzen ditu guztiok bilbotarrago sentitzeko, akaso. Barbarie kulturala dela dio utopia irratiak. Frantzian intermitenteek ez daukate inongo erreparorik Avignongo jaialdia pikutara botatzeko, euren eskubideak aldarrikatu bitartean (hemengo aktoreon eskubideak zeintzuk diren hobe ez aipatu). Portzierto, adore eta baloreagatik EABri besarkada bat! Espainiako Gobernua, herri honetako egunkariak itxi, eta, horrekin nahikoa ez denez, beste herri batzuekin jolasten da bakeroetara. Hori bai! Bakeroak beti onak eta garaile! Gu, indio eta indioilarrak berriz ere. Jorgeren eskulturak bere laborategitik atera dituzte, eta erreminta poetikoak lotsati eta akaso negarka daude bizitzako erakustazokan. Begoña, zuri ere besarkadak! Telebistari begirada bota eta Potxolo, gerra eta futbol ondoren, demokrazia da gehien erabiltzen den hitza —auskalo! zer nahi duen esan demokrazia hitzak—. Euro madarikatu honekin zenbat garestitu den bizitza, e? Politikari gehienak zulo beltz batean sartuko bagenitu, akaso libreago biziko ginateke. Eta eurekin batera, ekonomista, polizia, legegizon, eta deabru horiek guztiak infernura botako bagenitu, bizipozez biziko ginateke. Herriaren gaitzik handiena boterea da. Botereak, estatistika guztiak barne, holokausto neurtuak eragiten ditu. Historiaren eta izakiaren erlijio bakarra: dirua. Mitoa aspaldi ahaztu genuen. Egungo gizarte moderno eta aurreratuetan dirua eta boterea daukatenak dira Jaungoiko eta profeta. Ferietako barrakan ez da zaldirik gelditzen, Arabiako printze batek erosi du azkena Interneten. Eta serio ari naiz! Benetako kultura baten borrokatzaile amorratua naiz. Terrorista patetikoa batzuetan, terrorista poetikoa besteetan! Herriak bere apaltasunean gordetzen duen kultura aldarrikatzen dut, ezkutuan dagoena, hori da zaindu eta landu behar den kultura. Kultibatu beharreko kultura. Letra txikiz idazten den kultura horren apologista naiz. Egiazko errealitate bakar eta ahalguztidunaren aurrean, nire errealitate, bizipoz eta biziminak ez zaizkio inori axola. Tabakoa erretzen baduzu, hil egingo zara. Urte osoan lanean ibili eta zigarro mordoa erre ondoren, hemen naukazu, leihatilatik pentsatzen: demokrazia, tabakoa, toxikomanoak, aktoreak, maputxeak, pertsonak... arren, esadazu: labirinto puta honetan non dago minotauroa? Espiritualki hustuta eta karteran xentimorik gabe, nekatuta nago. Kanpoan (herri eta erraien tartean) gertatzen denaz agobiaturik, barrura begira. Arnasa sakon hartu eta ea indarberritzen naizen. Jon Gerediaga lagunaren Galeretako Arraunlarien poema-kanta marmarka: Infernuko arotzak / ez du bere lana bukatu / hezurrezko arraunak / ke dira bilakatu!. Nire gelako leihatila itxi eta negar egingo dut. Iluntasunean gordetzen den irria aurkitu arte ez naiz aterako. Ondo izan!

Klik!

2003ko uztaila, Berria

Txat!

www.bigarrenatala@berria.klik > ireki lehiatila > kaixio! > Error >> kaixo! > Zein dago bestaldean? > Gela ilunean jarraitzen dut < Klik! > Kaka zaharra! > Gerla ilunean > Irribarrearen bila > Utopia web Zein dago hor? > Ni > Zu? > www. Triniti. Triniti, non zaude? > Ez nazazu bakarrik utzi > kk. Morfeo. Bidali programa berria > Berria egunkaria > Yakarta. Babilonia. Trichur. Dahomey. Egunkaria itxi zuten! > ESK > ¡¡Horror!! > Error >> Uztapideren bertsoen bila nabil! > BIL > Usted ¿pide? > ¡Pide pibe! > ¡Bebe pive! > mmmedann! > Uztapide, letxe! > Who is Uztapide? > Uztabideko Uztapide, kaguensos! > Fucking usttapide! > Error >> ITZ > SGAEkin hitz egin nahi dut > Mesedez > Bai esan, nor zara? > Anonimo naiz > Nor? Geronimo? > Ez. Anonimo. Azken hilabeteetako emanaldiak kobratz > Error >> Iturgaitz ¿dónde está la calle kalea? galdetzen dabil Aulestiko plazan > Por favor, esan > Non dago > Itur > Gaitz > Jajjjjjj! > SU > Error >> Kultura baino hobe, agrikultura! > Lurra sikatu da eta landetan ez dago bedarrik > Minotauroak gosez hiltzen ari dira > Labirinto puta honetan ez dago irtenbiderik > irratia > azken frekuentzia > mz! > egunkarietan kulturako orrialde gutxi daude beti! > Zergatik? > Kultura ez zaigu interesatzen > herri baten kultura benetan maite duenak beste herri guztien kulturak ere maite ditu > zer da kultura? > zer eta zein da herri baten kultura? > sustraietara jo! > error >> nun za? > Gelan nago> Kirofanoan > bihotza taupaka entzuten dut > Bihotzaren dantza > Butoha bezalako dantza anarkiko eta zintzoa > Krak! Krak! > Etxalargo elizaondoko hilobian izkutatuko dut bihotza > Edo Oñatiko Hiritegi kobazuloan > Eta saguzarrek bihotzarekin dantzatuko dute > Eta gauez aterako dira > Bihotza eta saguzarrak > Haiek eta ni > Fausto eta Mefistofeles > Atarrabi eta Mikelats > Eta herritar, hiritar, pizti, lore, landa eta landare guztiak erakarriko ditugu gure dantzekin > Eta guztiok mamu bihurtuko gara > Gerla ilunean > Gela ilunean > Zein za? > Error > www.utopiairratia < ARI > Arian > Arian nago? > Arian zaude? > muak aurrezki kutxa > harpidedun egin zaitez > close > bihotzak> close > Ari-an > Ariadna > maitia > xxxsx > larrua jotzen sartuko gara itsasoan barrena... ito arte > gluppppp!!!! > itsasoan ez dago labirintorik > itsasoa bizitza eta heriotza bezain zabala da > argia eta iluna > ezezkoa eta kaotikoa < AN > error >> Ferien barraketako azken zaldia erosi zuen Arabiako printze baten bila nabil! > Bin Laden? > Ez dorreak ez, motel! Z a l d i a > GO < Zaldia-totem > < ARR > Baserritarrek azken minotauroak saltzen dituzte Zugarramurdiko ferian!!! > Non zaude? > Minotauroa > Galduta nabil > Labirinto madarikatu honetan > Aguzarra naiz, mihi eta haginik gabea > Erlijio berri bat ari naiz bilatzen > re-ligare > itxi > close > zabalik eta libre dagoen bide bat > Segi bilatzen > Error >> utopia irratia? > www.iraun > Erro > Agbogbo Mnworen edertasunak itsutu nau > Ariadnarenak > Faustorenak > Trinitirenak > Atarrabirenak > edertasuna aurkitzerakoan itsutu nintzen > Kavafisek ere irabazi zuen galdutakoa > ez nabil argitasunaren bila > jo-jai-kyua > argia bilatzen ARI naiz > Galduta nabil > aurkituko al dut argia noizbait? > nonbait? > ARR > ederra > Ilun dago! > Klik! > Nire etxea aurkitu nahi dut! > Mesedez > Aurkitzerakoan leihatilatik irtengo naiz hegaz! > aguzahar eta saguzarrekin > zurekin ere > Argi dago, ezta? > Itxi leihatila > Chat > Error >>>> Txat!

2003ko abuztua, Berria

Taup!

Klik! Argia piztu! Txat! Erritmoa jarri! Ta! Ta! Ta! Ta! Munduko tribu guztiak. Adi egon! Lurtar guztioi! Zeruko kamaradak! Bizitzaren nomadak! Etxekoandreak! Utopiagabeak eta utopiazaleak! Kronopioak! Matxinada poetikoaren dantza! Lurgorrian, lurbeltzean, lurzurian! Txantxangorri, txantxantxuri eta txantxanbeltz guztioi! Jai Alai Katumbi Expres aurrera! Bizitza eta heriotza maite dutenentzat! Nire hitzbala guztiak zuentzat! Maputxe punki eta heavyak! Fausto! Ariadna! Triniti! Di! Ta! Ta! Ta! Iritsi da garaia! Egun preziatua! Poesia! Zaldi bakartia! Zaldi eroa! Zaldi galdua! Zaldia Totem! Tau! Itsasoa eta zu! Lurra eta ni! Infernua eta gu! Zerua ez da inorena! Etorkin guztiei! Titere eta titiriteroak! Mefistofelesen maitaleak! Inozentzia eta Ignorantziaren katedratikoak! Aktore, dantzari, arkakuso eta subkomandanteak! Zapatari, albaitari, txistulari, eta langileriari! Patafisiko eta dadaistak! Fibonacciren zenbaki magikoak! Abisaleko arrain eta arrametako mozoloak! Emagaldu eta emeirabazleak! Anarkistak! Memoriaren maskarak! Aletheia! Aleluia! Bisexual, homosexual eta hermafroditak! Unibertsoko zirkulu, hiruki eta laukiak! Zen! Tei! Hita Ti! Ti! Piztu utopia irratia! Tei! Hita! Ta! Ta! Dirulaguntzak muak! aurrezki kutxan sartu! Banka mundiala akabatuko dugu! Subkulturaren indarrak batu! Ghettoetako mamuak! Argiaren eta ilunaren kontenplatzaileak! Egin dezagun egin beharrekoa! Kaleko poeta, mozkor eta aingeruak! Prestatu matxinadak! Amaon, amatxar, aiton eta aitxarrak! Borroka eta dantza dezagun bihotza hautsi arte! Ditau! Tau! Tau! Tau! Atera gelatik! Zabaldu leihatila! Irten kobazulotik! Amatatu telebista eta errealitatea! Mundu arrotza geurea egin dezagun! Geurea eta zabala! Irekia! Akabatu historia eta istorioak eraiki! Erre ditzagun injustiziaren lege guztiak! Sar itzazue zuen Egiak ipurtzuloan! Aletheia! Aleluia! Globalizazioa, homogeneizazioa, zibilizazioa, fosilizazioa, gezur-sentsazioa, boterezazioa eta indarkerizazioaren aurka: DRAMA!! Ekintza berria! Terrorismo poetikoa! Jauzi egin eta dantzatu! Zapaldu lurra! Tau! Inork ez duzureniregure dantza geldituko! Inork ez du gure bihotz beltza, gure bihotz gorria, gure bihotz zuria isilduko! Inork ez du gure tunelean ezkutatzen den argi beltza kenduko! Eraiki eta dantzatu dezagun errealitate berria! Ditau! Ditau! Gora bihotzak!

Taup!

2003ko iraila, Berria

Memoriaren macjarak

nolanahi den, ni beste bat naiz

JUAN GELMAN

Zer duzu nahiago, maskarari begiratu ala maskaratik begiratu? Koomote, Kotillungorri, Vetula, Narasimha, Jambuvan, Seraikela Chhau, Rangda, Zafarron, Ogura, Agbogbo Mnwo, Glin, Kifwebe. Gure herriko festetan erraldoi eta buruhandiak protagonista izaten dira sarri. Akordatzen naiz txikitan, buruhandiak ikusterakoan, kale zaharreko portal batean sartu, eta negarrez hasten nintzela. Ez nuen ezer jakin nahi, ez nuen inora begiratu nahi, eta bizitza osoa portale hartan pasatuko nuela errepikatzen nion nere buruari behin eta berriro. Hala ere, nahiz eta begiak itxita izan, buruhandien imajinak etortzen zitzaizkidan era fantasmagorikoan, eta nire gorputz osoan beldurra besterik ez nuen sentitzen. Gau batzuetan ere, aitak Benitxo Trumo, Mari edota traperoen istorioak kontatzen zizkidan. Galdezka eta kexaka aritzen nintzen bitartean, mitoarekin jolasten zuen aitak. Aratusteen garaian, antzerako zerbait gertatzen zitzaidan, dantzariekin batera eta artzain bati lotuta hartza ateratzen zen kalez kale. Beldurra ez ezik, hartzaren mugimendu eta presentziak indar berezi eta magiko bat sorrarazten zidan. Erritual horietan zerbait misteriotsua ezkutatzen zen, eta erakarri egiten ninduen. Noizbait, zirku txikiren bat ere hurbiltzen zen, egunerokotasunaren mundutik beste mundu imajinarioetara transportatzen ninduela, eta teatroa herriko frontoian lehen aldiz ikusi nuenean, zeharo txundituta gelditu nintzen. Maleta egin, eta komediante haiekin joateko gogoa sartzen zitzaidan. Zer ziren eta zertarako erabiltzen ziren adierazpen eta irudikapen horiek? Kaskarot, Boss, Fool, Boteiro, Cigarron, Ekpo, Zamle, Mahakolasanniya, Busó, Aña-aña, Mamuxorro. Txikitako bizipenek, eta jakin-beharrak bultzatuta antzerkiaren, maskaradaren, bufoiaren, mozorrotzearen mundua hausnartzera eta sakontzera eraman ninduten. Maskarak begiratzetik maskaratik begiratzera pasatu nintzen. Artearen bitartez izakiaren errealitate imajinarioetara hurbilduz, artifizioaren bitartez nire duda eta beldurrak desbelatzera. Izakiak betidanik izan duen mozorrotzearen behar horren intrigak erakartzen ninduen. Nire herrian ez ezik, maskararen erabilera munduko bazter guztietara hedatuta zegoela ohartu nintzenean, beste kultura eta gizarteetako dantza maskaratuak ikusi eta aztertu nituen. India, Indonesia eta Japoniako antzerki eta dantzak hartu nituen eredu, eta horrela ohartzen hasi nintzen, nahiz eta kultura ezberdinak izan, printzipio komunak zeudela. Maskarak kolektibitatearen mundu sinboliko eta imajinarioa errepresentatzen du, eta maskararen mundu sinbolikoan ikusle bakoitzak dramaturgia propioak eratzen ditu, maskararen barruan dagoen dantzeriaren mugimendu, jestu eta ahotsekin, ikuslearen imajinarioa martxan jartzen da, eta istorio propioak eraikitzen ditu. Istorio horiek, maitasuna, jaungoikoak, heriotza, edota gerrari buruz hitz egiten dute. Azken batean, komunitatearen duda eta beldurrak adierazten ditu arte eta artifizioaren bitartez.

      Gogoratzen naiz lehen aldiz buruhandi baten barruan sartu nintzenean. Maskaratik begiratzerakoan, izugarrizko buru eta boterearekin edonor beldurtzeko ahalmena nuen. Objektu bitxi haiek, buru handi haiek, zerbait magikoa zeukaten, bizitza eta arima propioa, indar berezi bat. Ni ez nintzen ni, ni bestea nintzen.

Opanwa, Geangle, Ngede, Gathusain, Bambara, Maejite, Yashima.

      Gaur egun, maskarek ez didate beldurrik ematen. Botereak eta izakiok sortu ditugun maskara ikustezinek ematen didate beldurra. Benetako beldurra.

2003ko abendua, Argia

Telebista, gure buruen alpistea

Zein tristea den txoria kaiolan ikustea. Telebista ikustea zein patetikoa den. Kaxaleloari begira, nire pentsamendua elikatzen dut. Albistez! Iragarkiez! Ezerezez! Lehiaketez! (Gizarte honetan edo onena zara, edo eres del montón, diferentea izateak ez du kabidarik). Kaxaleloari begira, nire behar primarioa elikatzen dut. Kontsumoaz! Alpistez! Egiazko gezurrez eta gezurrezko egiez! Ai ene! Makineria ideologiko galanta eta arriskutsua da telebista. Nire burura, nire begiradara, nire pentsamenduaren espazio poetikora botatzen duten zaborra. Mezu ustelak. Diruaren, denboraren, inkomunikazioaren, boterearen baloreak transmititzen ditu telebista fantasmagorikoak.

      Kultura, subkultura edota kulturak zapuzten ari den telebista honek, espektakulua bilatzen du soilik. Zenbat eta harrigarriagoa, espektakularragoa, ikusle gehiago. Estatistikaren barometroa gorago. Baina... zer proposatzen dute telebistek? Zeintzuk dira telebistako helburu etikoak? Eta estetikoak? Zein gizarte mota eraiki nahi da? Zein demontrek esaten du, herriarendako telebista hau aproposa, ona, egokia dela? Zeintzuk dira estatistika horien premisak? Zertarako ikusten dugu telebista? Zer dago kaxalelo horren atzean? Telebista publikoa zer da?

      Telebista madarikatu gehienetan bezala, Euskal telebistan produktu eta ekoizpen gehienak lotsagarriak, patetikoak dira. Kostunbrista eta imajinaziorik gabea. Plagioak, euskaraz, baina plagioak. Bueno... Euskaraz 1. Erdaraz 2. Irabazle: erdara. ¡lo que faltaba! Egunero-egunero maskara irribarretsuak ikusten, hori bai parteetan izan ezik. Parteetan, tragediak! Eta gero beti, kirola, kirola eta kirola. Gure kulturaren estandartea. Kirola, festak, basajauna eta kaketxea. Itzali telebista, imajinaziorik gabeko telebista kutre hori. Denbora-pasa eta bihotzeko asunto superfizialak, kultura dela esaten eta errebindikatzen duen telebista madarikatu hori. Jaurti itzazue etxeko balkoitik telebistak. Atera gaitezen kalera paseatzera, edo plazara jendearekin komunikatzera, edo hitz egin dezagun kariñoari buruz, maitasunari buruz. Eraiki dezagun bestela telebista alternatibo bat. Non Errealitatea, errealitateak bihurtzen diren. Mundu imajinarioak. Mundu errealak. Mundu birtualak. Eta ez egungo telebistaren mundu boteretsu eta krudel hau! Mundu Bakarra! Gabonetan itzuli etxera, buelbe! akasabuelbe, baina arren, itzali dezagun telebista eta mintzo gaitezen, bakardadeaz, maitasunaz, politikaz, lagunez, mintzo gaitezen guztiok elkarri begira. Ez gaitezen engainatu, egungo telebistak eskaintzen duena, boterearen, kontsumoaren eta gizarte indibidualista eta homogeneizatu baten irudia da.

      Etxeko balkoietako kaioletan dauden txoriei alpistea ematen diogu, agian txoriendako ez da txarra izango alpistea, baina bai kaiola barruan egotea. Gezur hutsak eta negargarriak baino ez dira zuen alpiste eta albisteak! Zuen telebista ez da nirea! Erre ditzagun kaiolak eta telebistak! Edo bestela, eraiki dezagun telebista publiko bat, mesedez! Benetako telebista publiko bat! Arma ikaragarri polita eta ederra izatera iritsi daiteke.

2003ko abendua, Berria

Argentinan antzerkia euskaraz

Itzuli berri naiz Argentinatik. Nazioarteko antzerki jaialdi batean egoteko aukera izan dugu Antzerkiola Imaginariokook eta esperientzia zeharo baikorra izan da. Hala ere, beste herrialdeetara bidaiatzeak, aktore eta zuzendari ezberdinen esperientziak ezagutzeak, eta beste herrialde batzuetan egiten den antzerkia ikusteak, bihotzari eta pentsamenduari putzu oso handia uzten diote eta bizi eta sentitutakoa irentsi, asimilatu beharra dago. Hala ere, gertatutako esperientzia konkretu bati buruz gogoeta egin nahi nuke.

      Bidaia egin baino lehen, jaialdiaren arduradunei, bi funtzio egingo genituela eta bat euskaraz egitea gustatuko litzaigukeela esan genien. Baiezkoa eman ziguten, eta hala egin genuen. Funtzio bat gazteleraz eta jaialdiaren programazioaren barruan zegoen emanaldia, obraren jatorrizko hizkuntzan egitea adostu genuen, euskaraz alegia.

      Euskarazko emanaldian ikuslegoa oso zabala zen, argentinarrak, mexikarrak, AEBtarrak, errumaniarrak... eta tartean espainiarrak ere bai. Ikuskizunarekin, nahiz eta euskaraz izan, asko disfrutatu zuen jendeak, eta katarsi bezalako bat lortu genuen ikuslegoarengan. Kritikak oso baikorrak eta ikusgarriak izan ziren.

      Hala ere, bazegoen Espainiako ikuslego bat, ez zuena begi onez ikusten obra euskaraz egitearena. Eta hor dago koxka. Politika gaizki ulertuak, aurreiritziak eta mugak zerratzera eramaten gaituela ulertzen dut.

      Hizkuntza baten aberastasuna eta espresabideak ez ulertzearena muga baikorra izan beharko litzateke eta ez oztopoa. Are gutxiago oztopo politiko edo sozial bat. Hizkuntza baten indarra, sonoritatea, musikaltasuna... guztiak dramaturgiaren osagai dira eta ez oztopo. Oztopoak norberak jartzen dizkio bere buruari. Ikusi edota entzun ez nahi dena, arbuiatu egiten da, eta hau, gizaki espiritualki pobre, kutsatu eta patetikoetan gertatzen da.

      Nik asko disfrutatu izan dut, errumanieraz, ingelesez edota beste hizkuntzetan ikusi dudan teatroarekin. Gogoratzen naiz Footsbarn Theatrek egiten zituen Shakespeareren obrekin nola negarrez eta zeharo hunkituta ateratzen nintzen ikuskizunaren ondoren. Nahiz eta nire ingelesa oso pobrea izan, hitzaren eta ekintzaren arteko inpaktu organikoak liluratzen ninduen.

      Euskaraz antzerkia egitea ezinbestekoa da, eta euskaraz egiten dugun antzerki hau beste herrialdeetara eramatea gure existentziaren arma, mugak apurtu eta gainditzeko bala. Oraindik, gure hizkuntzan lan asko dago egiteke eta jolas estetiko ikaragarri ederra daukagu gure imajinarioan, nire ustez sortzeko dagoena.

      Hizkuntzak maite ditut (maputxea, espainola, katalana, malyalama...) eta nire hizkuntza maite dut (euskara), naturaltasunez, barruko indar batez, eta inongo panfleto eta apologiarik egin gabe euskal hizkuntza maite dut, hodei guztien azpitik, sasi guztien gainetik eta muga guztien erditik.

2004ko urtarrila, Argia

Hank Klee

Ez naiz ezertaz damutzen. Gauza askotan eta askorekin erratu naiz, baina ez naiz ezertaz damutzen.

      Anonimoak dira nire idolo gehienak. Zuen izenak ez zaizkit inoiz ahaztuko. Putakumeak! Beti maite izan ditut buruhandiak. Beldurra sentsazio inkietantea da. Buruzagiak ostera, ez ditut inoiz gustuko izan. Nire etxeko lehenengo pisuan bizi den emakumea gorroto dut, baita bere senarra ere. Gorrotoa maite dut. Maitasuna maite dut. Zuloak maite ditut. Zulo beltzak. Gorriak. Txuriak. Abdul-ekin desertuan amodioa egin nuen eguna ez dut sekula ahaztuko. Txoriak zerurantz hegan egiten dute... nik bezala. Txoriak lurrera bueltatzen dira... ni bezala. Eta lurretik zerura dagoen bidean jolastu egiten dute, eta borrokatu, eta maitatu, eta jan eta edan... ni bezala. Ni ez naiz hemengoa. Inongoa naiz. Bizitzaren erreka eta irla txiki guztietan borrokatu dut bizitzearen beharragatik. Putaseme bat naiz, eta nire ama asko maite dut. Gorrotoa gorrotatzen dut. Linguistika eta markapasoaz baliatzen diren poeta guztiak akabatuko ditut. Ez naiz damutzen mundu zabaleko ostia guztiak sutara bota izanaz. Ene kaka kolorezko galtzontzilloak dira nire bandera bakarrak, edo edertasunarenak, mila kolorez jantziak. Gorroto dut bakearen apologia egiten duen jendea. Basoko perretxiko magikoak gustuko ditut. Eskuernagako katakonbetako ardo guztia edango nuke kristolako atxurra harrapatu arte. Petazalea naiz eta begiak erdi-zabalik itsu-itsu egotea gustatzen zait. Speed-arekin ere gustura sentitzen naiz taberna beltzetan. Hiri handi bateko putzu zikin baten irudiak, umiltasuna transmititzen dit. Nire gorputza hamaika aldiz torturatua izan da. Nire lagunena ere. Nire pentsamendua mutilatua izan da ere. Beste askorena bezala. Artifiziozko mihi bat jarri didate baina nik nire hitza esaten jarraitu dut beti. Nire idatziak ez dituzte publikatu, eta ez dituzte publikatuko. Nire maitalearekin larrua jotzea gustatzen zait. Bizitza hau, bizitzera etorri nintzen. Etxera itzuli nahi dut, baina ez daukat maleta eginda. Sinistu ez arren, Siva-Natarajari egingo diot otoi. Nik neroni ez bada, inork ez dit askatasuna kenduko.

      Tras decir estas extrañas palabras, Hank Klee fue ahorcado.

2004ko otsaila, Berria

Ez daukat ezer esateko

      Udaberriak beti aldaketak ekartzen dituela dirudi. Egindako bidearen autokritika eta gogoeta egiteko garaia da. Bakoitzak eta guztiok begiratzen gara ispiluaren aurrean. Atzera begiratzen dugu, aurrera eta erdira. Egun batzuk lehenago mila gauza esateko irrikatan nengoen, mila gauzari garrasi egiteko beharrarekin. Bizitzaren bizkortasun orokortuak urgentziarekin bizitzera eramaten ninduen. Eta orain, udaberriak lorea eskatzen du, eta lorea bilatu beharra dago. Irten edo ez irten. Bakoitzak bere totema aurkitu behar du, edo bere tristezia, edo bere maitasuna edo bere bizitza. Hemendik aurrera, inurriak bezala bi gauza landuko ditut: nire bizitza eta nire artea. Ez daukat dudarik, baina hala ere, kontraesanez josita nago. Ez daukat ezer esateko, baina bai egiteko. Lana egin beharra dago, Bizitzeko, eta landu beharra dago, Artea. Atzean, tartean edo aurrean. Behean, erdian edo goian. Espazioan eta denboran. Hausnarketa eta senaren laguntzaz ondoko printzipio hauek lantzen hasi naiz: arnasa (energia), adi, indar, jausi/jauzi eta oreka. Eta lan honek, barrura begiratzea exijitzen du. Ez ditut gauza asko argi, eta argi ez edukitzeak, bilatzen jarraitzeko beharra eta borondatea ematen dizkit. Eta... ez daukat ezer gehiago esateko.

2004ko apirila, Berria

Inurrien bidea

Erreboltaren ziaboga bukatzear zegoenean, berba hauek entzun nituen: “Agian ez duzu zuk mundua aldatuko, konforma zaitez, orduan, munduak zu ez aldatzearekin”. Harrezkero, mundua bera baino zabalagoa den esaldi honen zentzuak, nire eguneroko pentsamendua astintzen du.

      Mundua aldatu da, gu aldatu al gara? Gure memoria munduaren memoria al da? Gezur hutsez josita dagoen munduaren memoriaren menpe al gaude? Munduko teatroaren pertsonaiak bilakatu gara? Mundua aldatu bada, gu ere munduarekin aldatu gara? Zer aldatu dugu, bada? Zertan aldatu gara?

—Ixi!! Ez arrazoirik bilatu, eta segi inurrien bidea.

Eta inoiz iritsiko ez naizen lekura iristen banaiz? Ez ote du arrazoiak bere norabidea galdu? Arrazoiaren bitartez edonon edozein edozer justifika dezakegu? Arrazoirik gabe arrazoitu dezakegu mundua? Mundu honetako bizitza hau garratza dela diogu, eta denok dugu arrazoia. Arrazoiak mila daude. Eta ederra dela esateko, beste mila. Hasitako mila bizitzak mila heriotzatan aurkitzen dute bukaera. Eta bide bakarrean mila bide aurkitu ditut. Eta galduta nabil. Noraezean garrasika.

—Ixi!! Lo dagoena esnatuko duzu! Ez etzan, arren, eta segi inurrien bidea.

Hala ere, amari zerbait esan beharko diot. Eta aitari. Eta lagunei. Eta etsaiak? Guztiak agurtu beharko ditut. Eta, bakarrik egongo naiz bidean? Inurrien ilaran lagun eta etsai berriak aurkituko ditut. Edo ez dut inor aurkituko. Inurri izateari utzi eta ilara izango naiz. Ez ekintzaren protagonista, ekintza bera baizik. Leku guztietan edo inon ez naiz egongo. Baina egon egongo naiz inon. Labirinto zuzenean, okerrean, erdian.

—Ixi! Bazterrak ez nahastu! eta segi inurrien bidea.

Eta pentsamenduak egunerokotasuna astintzen jarraitzen du. Baita bizitzak berak ere. Zer esanik ez heriotzak. Kanpora edo barrura begiratu behar al dut? Ez dut gehiago inora inoiz ezer begiratuko. Zer? Ez ditudala nire begiak aurkitzen. Ezta nire maleta. Ezta nire itsasoa. Ezta nire lurra. Ezta zure begirada.

—Ixi!! Itsu bada ere, segi inurrien bidea.

Eta harrikoa egin gabe laga dudala esaten badizut? Eta bueltatzerakoan ez badut inor inoiz ezer aurkitzen? Eta... zertarako horrenbeste esfortzu? Eta galdera hauek guztiek hauek zerbaitetarako balio al dute? Hitzak baino, isiltasunak ez al du gehiago gure pentsamendua aldatzen? Eta ispilura begiratzean ez bagara ikusten? Hurbil ala urruti dago helmuga? Eta helmugarik ez badago? Zer? Nora? Ezertarako? Kakalarriaz nago.

—Ixi iiiiiiii! Ez izan beldurrik, eta segi inurrien bidea.

Eta inurriak bezala txiki sentitzen banaiz, zer? Eta zapaltzen banaute, zer? Eta nire arnasa, zer? Eta adi ez banago, zer? Eta jausten banaiz, zer? Eta indarrik ez badaukat, zer?

—Ixi! Sena sentitu, eta segi inurrien bidea.

Eta eutsi. Eta jolastu. Eta maitatu. Eta lotsatu. Eta edan. Eta borrokatu. Eta begiratu. Eta galdetu. Eta idatzi. Eta etorri. Edo joan zaitez, baina ez ezer idatzi inori galdezka begietara begiratu gabe, eta borrokatu eta edan inurrien bidea lotsatu gabe, bizitza maitatu arte. Eta norabidean jolastu eta eutsi zaren hori ez izatera iristeko. Munduak ez ezik, zuk aldatuko duzu zarena.

—Ixi! Arnasa hartu, eta segi inurrien bidea. Nik amarrena hartuko dut.

Eta seguru nago, egunen batean ziabogaren bukaeran aurkituko gara. Aldatuta, eta bide zabalago batean. Inurrien eta amarren mundu zabalean.

2004ko ekaina, Argia

Munduak biraka jarraitzen du

Munduak biraka jarraitzen du noria baten tankeran, eta ikuskizuna patetikoa bezain samina da. Denok bilatzen dugu parte hartzea, eta gehientsuenok eserleku bat okupatu beharra daukagu. Batzuetan eserleku hau inposatua da, besteetan guk geuk aukeratzen dugu, eta badira parte hartzeko aukerarik ere ez dutenak, edota noriaren goialdetik salto egiten dutenak hustasunaren amildegira.

      Espazio-denboran kokatzeak zailtasunak dakartza eta niri munduaren zirkunferentzia handiegia egiten zait. Zenbat gau, zenbat mozkor eta zenbat dialektika lagun eta etsaiekin mundua konpontzen! Injustizia dela, norberekeria, hipokrisia, beldurra, identitatea eta bitartean, munduak biraka jarraitzen du. Makina izugarri eta eder baten tankeran, biraka jarraitzen du. Eta guk, gure harrotasunean, arima erdi galduen garai honetan, fede eta balio gabeko garai honetan, makineria eder eta biribil hau deuseztatu nahian gabiltza. Nora ezean. Eta mundua gelditzea lortuko bagenu, zer? Garai bateko jainko eta heroiak hil genituen, jainkoa bera ere hil genuela oihukatu genuen adoretsu, eta orain, jainkorik gabe ere, biraka jarraitzen du munduak. Nora ezean?

      Munduak biraka jarraitzen du eta nik biraoka jarraitzen dut. Neronen aurka eta munduaren alde, edo neronen alde eta munduaren aurka. Kontraesanak esperantzak dira! Brechtek zioen bezala. Jainkorik gabeko zeruan eta norabiderik gabeko lurrean, gizarteak mila zatitan zatitua jarraitzen du eta arima zaurituetan esperantzarik gabeko mundua agertzen zait. Erresistentzia garaia da, munduak biraka jarrai dezan. Hala ere, ni hiltzen naizenean, seguru nago, munduak biraka jarraituko duela, eta agian, baita biraoka ere.

2004ko uztaila, Berria

Al-Jayal edo irudimena

Nire inguruan, maitasun haizeteak soilik.

ABU-NUWAS

Azken hilabeteotan gure mundu honetako zenbait bazterretan teatroa egiten eta ikertzen ibili ondoren, nire bizipenak zurekin partekatuko ditut. Ados?

      Auschwitz-eko errauts eta garrasiak oraindik Krakoviaraino iritsi arren, hor doa hala ere gure euroa eta gure Europa handikeria eta indarkeriaren bidean harro. Konplize dira ere —edota izakiaren historian izandakoak dira—, Kairoko piramide gezurtiak, Malabar Hill-eko putreen begiradak Mumbayn, Chicagoko edifizio erraldoiak, Mexiko Berriko kasino zelatariak. Zera dute amankomunean: Beldurraren, Boterearen eta Inperio izatearen nahia.

      Munduan zehar honelakoekin aurkitu naizenean ez naiz eroso sentitu. Nahiago izan dut bide xumeagoak aurkitu. Beste konplizitate batzuk partekatu.

      Chicagon bizi den H. Godinez antzerki zuzendari kubatarrak, aspaldi utzi zuen bere amona Kuban edo Euskal Herrian; Bilbok eta Chicagok F. Gheryren hilerri gris eta triste bi partekatzen dituzte, eta entzunda daukat, era txiki eta politago batean, pertsona batzuek maitasuna ere partekatu izan dutela; titere eta titiritero nomadak haurrekin batera borrokatzen dira sistemaren aurka; J. Potockiren eskuizkribua Kodumburaino iritsi omen zen, eta Heriotzaren Antzerkian gobernatzaile eta hiltzaile guztien kasuak artxibatu dituzte; F. Kafkaren azken hitzak hauek izan omen ziren: Madril Euskal Herria da. Horrezkero, perretxikoak desertuan bezala ateratzen dira patioetara zenbait faxista, ignorante eta hiru lau kardantxilo errugabe. Nik, nire maitalea bahitzeko aprobetxatu nuen gatazka prozesu hura. Orain, Kaf-i esker, nire ametsean dago ene maitalea; ontzi piratan, itsaso eta ibaiak zeharkatzeko aukera izan dugu. Ibaizabal. Nilo. Michigan lakua. Arabiako itsasoa. Eta oroitzen zara Kiwa, Rio Grande ibaiaren inguruan soka-tirara jolasten zenbiltzaten haurren barreekin? Zuniak. Apatxeak. Isletakoak. Navajoak. Ogia ematen ziguten baina hizkuntza ezkutatzen. Eta ez zekiten zu Kiwa zinela. Baina bazekiten ni ez nintzela Kimo, ni ez nintzela lehoia; eta ene amak bordatutako txapela oparitu genien; Mohamed Shinagüi musikariak ere, bere simsimeia nire lagunari oparitu dio, berak beste bat egingo duela esanez. Shukran! Alaia da bere irribarrea. Eta bertso bat oparitzen diot. Zortziko nagusian; barruko gauzak ez dira azaltzen, transmititu eta partekatu egiten dira; Yado hasta tado dristi, Yado dristi tado maná, Yado maná tado bhava, Yado bhava tado rhasa; eskua duzun lekuan han duzu begirada, begirada duzun lekuan han duzu sentimendua, sentimendua duzun lekuan han duzu emozioa, emozioa duzun lekuan han duzu adierazpena; Natyashastraren hitzak kantatzen dizkit Kalamandalam-eko Haridasan kathakali antzerki-dantzako guruak; itzalak uxatzen trebea da nire maisua; eta, gainera, eskuaraz bezala berdin-berdin, aitxa, ama, aitxitxe, amuma errepikatzen dio nire amari malayalam hizkuntzan; denbora asko pasatu dugu elkarrekin, eta lagun handiak izateaz aparte poliglotak ere bagara, berak euskal ingelesa daki eta nik ingeles indioa; Aryunaren tenplu txikiaren aurrean dagoen zuhaitzak ederki abesten du, eta gure herriak haritz zaharrari kantatzen dio. Ordu asko sartu nituen txikitan ezpata dantza, Xemeingo dantza, eta abarrak ikasten, baina hala ere maisuak, ez ninduen sekula biluztu, ez ukitu, ezta gerripeko soil batekin dantzan jarri, Indiako kalaripayattuan bezala. Patetikoa naizela eta patetikoak garela onartzea ez da erraza. Maskara gabe, biluzik ibiltzea bezala. Ez da erraza, ez. Ba ote dakigu zer den gurea, eta zer denona? Indian daude gure sustraiak, edota Afrikako Makarin, edo Zentronikon; Sustraia ezkutuan, barru-barruan gordeta daukagu, baina lorea erakutsi beharra dago. Adierazten dena lorea da. Beti, beti da lorea adierazi beharrekoa. Eta Beldurrek, Botereek, Errealitatearen Inperioek ez dituzte aintzakotzat hartzen eurenak ez diren lorategiak. Lorategi guztiak kontrolatu nahi dituzte. Eta nik ez ditut lorategi ezta lore berdinak inoiz eta inon ikusi nahi; eta Kairoko Al-Jayal al-Shaabi antzerki taldekoak triste daude ezin dutelako kalean antzerkirik egin. Debekatua omen dago, baina Hildakoen Hirian, hilobien isiltasunaren gainetik, Alaren omenez, estasiaren oihu hedonistak entzuten dira. Gure jota, solte eta irrintzien antzera, dantza erlijioso horiekin, edozein bazter profanatzeko gai sentitzen dira. Mozkorrak, eskuak, sexu usaina, gorputza, dantza, zorabiatu eta lurrera jausi arte. Hutsaren hutsune espiritualean jausi arte. Zulora. Cromlecharen espazio sakratura; Iblish da orain jainkoen Jaungoikoa. Krishna, Ala, Jesus, Iatiko... bere aingeruak bihurtu dira. Infernura kondenatuak. Akerra baino beltzago den mundu erreal honetan, gure hutsuneak betetzeko asmatu genituen jainkoak, goi eta beheko munduak, zeru ilun eta zeru argiak.

      Bidaiaren itzuleran, lagunen arnasak partekatu ondoren, gure mundu hau ere, ederra dela iruditzen zait.

      Eta etxean jada, periodikoa irakurtzeari ekin diot. Betiko orrialde kopuru berdinekin, betiko atal eta betiko notizia berdinekin, munduaren errealitateak patetikoa bezain latza jarraitzen du izaten. Eta ni ere sarean harrapatuta nago. Zu bezala. Guztiok bezala. Atera nahian; Memoria ahaztuta. Kontzientzia politikorik gabe. Pentsamendu kritikoa landu gabe. Ekintzak kondenatzen eta errudunak bilatzen. Existitzen ez dena eraikitzen. Iblish-en tropoen sarean harrapatuta gaude.

      Bizitzan, norberak norbere arnasa aurkitu, sentitu eta partekatu behar du, inongo muga, botere eta beldurrik gabe. Zure arnasan aurkituko duzu poesia.

2004ko urria, Argia

Hordago!

“Nola hasiko naiz artikulua idazten?” galdetu diot nire lagun minari. “Ba… Zoazte guztiok porkulo hartzera!”, erantzun dit erdi irribarretsu. “Ni ere banoa, noski!”, esan diot ene buruari.

      Gaua da. Orain dela ordu gutxi, Sagarroiko lagunekin Ezekiel obra estreinatu dut. Estreinaldiko nerbio eta adrenalinak hein batean pasatu dira, eta aspaldiko partez, asteburua luze dator eta Bilboko Atxurin zortzi artistak daukaten lokalean nago. Espazio bitxi honetan, bertako gela batean sartu, eta musean gabiltza. Zu eta ni, zerua eta infernuaren aurka.

Hordago handira: artea, politika eta ekonomia

Nire ondoan beti fin eta langile dabilen Antzerkiolako kideari, zera galdetu nion behin, “Zerk mugitzen gaitu? Ekonomiak, Lipus, ekonomiak!”, erantzun zidan. Beti bezala, klarua eta bortitza izan zen nire laguna. Bihotzeko taupadak ezintasunari josita gelditu zitzaizkidan. Eta ez nuke sentimentalismoan jausi nahi, baina egia da. Bihotzean, krak! Gezurra edo egia, beste erantzun batzuk aurkitzearen buruhaustea, tranpak, dudak, absurdo sentsazioa. Jokoan sartuta nago jada. Nahi eta nahi ez, jokoan sartu gaituzte. “Europeoak gara!”, eta karta handiak ez bazaizkizu iristen zer? Zer dela eta injustizia hau? Zergatik eta zertarako horrenbeste engainu? Handitasunean bizi behar ote dugu? Baina… erregeak ez dira existitzen. Alaskak, abesten du: “Zuk ez jaungoikoan sinistu, jaungoikoak berak ere ez baitu zugan sinisten”. Eta orduan, zer? Retegi pilotariari egindako elkarrizketa batean, zera irakurri nion: “Lehen pilota artea zen, gero kirola, eta orain negozioa bihurtu da”. Orduan… handira hordago! Txiki izateak ez ote gaitu bada handi egiten?

Hordago txikira:
artea, artismoa, artrosisa eta artletismoa

Maitasunez egiten den guztia da artea. Eta edonor izan ahal da artista. Maitasuna eta artea dira txikira aritzeko enbido ederrenak .

      Sortzaile edo poeta izatea zailagoa da. Prai-modernismoaren garaia iritsi da! Kale, taberna, eta abarretan sortzaile eta poeta moderno gehiegi ikusten ditut. Nik, neronek ere jantzi izan ditut marka hauek, eta batek daki, tranpa honetan gehiagotan ere eroriko naizen (ez nuke nahi!). Batez ere, etiketa hauen atzean ezereza ezkutatzen delako. Espektakulua, dirua, fama, glamurra, boterea eta batez ere faltsukeria dira artismoaren ezaugarri arriskutsuenak. Garena baino zerbait gehiago izatearen gabezia. Zaila da artismotik eskapatzea, espektakuluaren gizartean bizi gara eta, Guy Debord-ek esango lukeen bezala. Bide-bizitza integro bat eramatetik, desintegraziora eramaten gaituen -ismo madarikatua. Eta nik ere, zulo horretan erori naizela eta erortzen naizela onartzea baino ez daukat.

      Egia esanda, beti dago erortzearen arriskua. Gaixo sentitzea. Geldi dagoenak ez daki zer den hori, eta alde handia dago eskuak bustitzetik eskuak garbitzera, Herodesek bezala. Jokoa bukatzen denean, kartak erakutsi egin behar dira eta ez ezkutatu. Bizitzan aurpegia eman behar den moduan. Mugimendu ezak, ekintzarik gabe aritzeak, ezjakintasunera eraman ahal gaitu, bizitzan hilda egotearen arriskua du. Errealitatearen kontzientzia kritikorik ez edukitzeak, ez eraikitzeak, artrosia edukitzea bezala da. Norberak nahi duena izatetik, besteek agintzen dutena izatera alde ederra dago. Mesedez, arren, izan ahal zara bala bat, pilota bat, zuhaitzaren hostoa, edota amets bat, nahi duzuna izan ahal zara, bilatze kontu bat baino ez da. Indar honek bultzatzen baikaitu artrosiaren gaixotasuna alde batera utzi, eta desioz jositako bihotza eraikitzera, jositako hariak apurtzera. Desioaren potentziak ez du helburu konkreturik, helburua egiten eta sortzen dugun bidea bera da. Bizitzaren desioa bizitzearen baitan dago. Eta ez, bizitzaren transzendentzian. Bizitza, bizitza da, eta kitto! Bizitzaren zentzua praktikan aurkitzen da.

      Artletismoarekin berdina egiten digute. Hasiera eta helmuga bat dagoela sinetsarazi. Artletismoaren ezaugarri penagarrienak ez zizkidaten ikastolan erakutsi: izaera militarra, konpetentzia, eta irabazle/galtzaile kontzeptuak dira. Gizakiak ezarritako lege edo arau gordin eta krudelak izatetik, kirolaren edota artletismoaren mundua lege naturala bihurtu da.

      Badirudi modernitatearen ezaugarri nagusia, puntuak akumulatzea dela. Zure eta nire borrokak, inurrien bidea jarraitzen du. Maitasunak ez dauka preziorik, maitasuna ez da puntuatze kontua. Artez esango dizut, txikira hordago!

Hordago pareetara: artea eta bizitza

Sarritan bikotearen kontu hauek antzinako gauzak direla pentsatzen dut. Memorian gordetzen diren bikoteak. Adam & Eva, gizona & emakumea, Jesus & gurutzea, maitasuna & gorrotoa, Bonnie & Clide, Auschwitz & Bagdad, bakea & guda, Bilbo & Ibaizabal. Hauek dira gure memoriaren bikoteak. Eta gure pareak ordea, artea eta bizitza dira. Bosteko bi izango banitu bezala. Bikote xumea, sakratua, gure karten jokoan, ia ezertarako balio ez duen bikotea. Baina badakit, elkarrekin datozenean, hitz magikoak esateko indarra ematen digula, naiz eta bidearen erdian ito. Maitasunez… pareetara hordago!

Jokorik ez!

Jokora iritsi gara. Zerua eta infernua ixilik daude. Eta guk argi erantzuten diogu. Jolasa maite dugu, ez dago jokorik!

Hordago puntura

Partida bukatzear dago. Goiza iritsi da. Esandako guztia, hitz multzo baten konposaketa besterik ez da. Metafora bat. Puntuatzeko orduan, bihotzetik pentsamendura ateratzen diren hitzek soilik balio dute. Horiek dira benetakoak. Horregatik zu eta ni ez gara inoiz 31ra iritsiko. Ez daukagu horren beharrik!

Martxel Mariskalek Ezekielen horrela esaten du: “Zaldi basatia ez da hezi lehiaketetan irabazteko, lehiaketetan parte ez hartzea da garaipenik handiena”.

2005eko otsaila, Argia

Urrezko armiarma

Arteak sentimendu tragikoa sendatzen du, sendatzen saiatzen da, gizakia naturara itzularaziz honen gaineko aginte espiritual batekin, eta baita heriotzaren gainekoa ere. Artearen xedea da gizakiaren izaera ahula gizaki izaera aske eta naturala bilakatzea.

JORGE OTEIZA

Barkatuko didazue atrebentzia baina ni ez naiz idazlea. Nire ofizioa antzerkian dago eta hartatik bizi naiz. Gure herriak, hizkuntza, kultura zein pentsamendu aldetik, hutsune batzuk pairatzen ditu, eta horietako bat antzerkiarena da. Egungo egoera ikusita, —nahiz eta, esan bezala, nire ofizioa idaztearena ez izan—, ezinbestekoa iruditzen zait antzerkiaren irletatik gogoeta eta hausnarketarako bideak zabaltzea.

      2002. urtean, artearen sentsibilitate eta kontzientzia politiko berriak eraikitzeko asmoz, Drama Laborategia sortu genuen Bilbon. Bertan —metodologia hermeneutikoa eredu—, arte dramatikoen ikerketari ekin genion urtebetez. Egindako hainbat lanen artean, errituaren, kulturaren eta espektakuluaren berezitasun eta diferentziak aztertu genituen. Argi dago, arte dramatikoen esparruetan mugitzen garenok, espektakuluaren merkatuan harrapaturik gaudela. Nahi eta nahi ez, guztiok parte hartzen dugu sare honetan, ikusleak barne. Egia bezala har dezakegu orduan, bizitza antzerki handi bat dela, norbaitek esan zuen bezala. Eta komedianteak ez ezik, politikariak, kardenalak, kirolariak, kazetariak... guztiok osatzen dugula, egungo gizartean, espektakuluaren konpartsa. Tamalez! Boterearen aura horiek liluratzen gaituzte, tenteltzen gaituzte, eta ez gara konturatzen fartsa guztien ama hipokrisia dela, fundamentuz edota fundamenturik gabe sarri, esaten-ezartzen den gezurra.

      Sakratua zena, biluztua agertzen zaigu, komunitatean elkartu eta konpartitzen zena, orain modu indibidualean ematen da. Pertsonak Jainko bihurtu gara. Pentsamendu anitzen posibilitateak baztertuz, pertsonen erreminta ederrenak ezkutatuz, tabuak ezarriz, beldurra eraginez, sarean harrapaturik gaude. Oharkabean, noraezean, bide-sare bide-tranpan galdurik, inozenteen prozesioa osatuz. Eta sare honen guztiaren erdi-erdian, urrezko armiarmaren ikonoa: dirua. Telebista eta komunikabideen eraginez, espektakulua eguneroko kontua da. Ikuslegoa txorimalo bihurtzen da, konplize bai baina ez da inplikatzen. Eta distantziak, ahanzturara eramaten gaitu. Itsumandoka jolasten gara, errealitatearen imajinak distortsionatu eta fantasian murgilduz, idolo, ikono eta arketipo berrien bila. Egia bidean espiritualtasunik gabe, edota espiritualtasun indibidualetan. Nola liteke?

      Eta antzerkira joateko momentua iristen denean, gorputz biluziek ikaratu egiten gaituzte, pertsonaia grotesko eta patetikoak ez dira begi onez ikusten, ahotsaren ez ohiko erabilerak ezatseginak dira, ikuslegoari zuzen-zuzenean begiratzen zaionean lotsatu eta beldurtu egiten gara, entzun nahi ez ditugun istorioak kontatzen dizkigutenean marmarka ateratzen gara antzokitik. Baina bestalde, espektakulu “ponposo” bat plazaratzen denean, zutik eta grinatsu txalotzen dugu, artifiziozko suak bailiran. Baina zer da txalotzen dena? E. Ionescok esango lukeen bezala, jendeak ez du obra txalotzen, sarreran ordaindutako dirua txalotzen du. Txalotzerakoan gastatutako dirua justifikatzen da, gure kontzientzia etxera lasai joan dadin txalotzen dugu. Eta izan ere, espektakulua eta dirua beti elkarri eskua emanda dabiltza. Agian horregatik, antzerkira joatea eta zoologikora joateak gauza berdintsuak izatera irits daitezke.

      Eta panorama honen sareetan, zenbait antzerki talde arnasestuka dabil. Egora hauei aurre eginez, inkietute ezberdinekin, konpromiso eta printzipio sakonak landuz, militantziaz, ikerketa eta jolasa medio. Baina zein zaila bilakatzen den, sentitzen eta pentsatzen den bidea jorratzea, kolektibitate eta lantalde bat sortzea, sare berriak eraikitzea.

      Gaur, bizitzak itsutu gaituela eta antzokiak hutsik eta ilun daudela pentsatzen dut. Baina bueno, pentsamenduak baino ez dira. Barkatu atrebentzia baina... sarean harrapatuta, urrezko armiarmaren bufoiak bihurtu ote gara?

2005eko maiatza, Nabarra

Espazioak

Uda iristear dago, eta jendeak herrietako festa eta atsedenaldirako aukerak bilatzen ditu. Eguzkiaren intentsitateaz batzuetan eta euriaren epeltasunaz besteetan, gure gorputzek udaberriko loratzearen ondorio mefistofelikoak pairatzen dituzte. Herrietako antzoki gehienak, benetako kanposantu bihurtzen dira, eta antzerkia kalean da nagusi. Kale antzerkiak herri eta hirietako espazio ezberdinak erabiltzen ditu. Hitza ez ezik, musika, dantza eta beste ezaugarri asko erabiltzen dira kale antzerkian. Batzuetan obra estatikoak izaten dira, leku konkretu batean gertatzen direnak —normalean plaza batean—, baina sarritan obren dramaturgiek aktore eta ikusleen mugimendu bateratua erabiltzen dituzte. Uda izaten da kale antzerkia egiteko garairik egokiena.

      Beste antzerki talde batzuk, jaialdi eta antzerki ferietan ibiltzen dira han-hemenka. Herritik kanpo, beste leku batzuetan gure antzerkia erakusteko aukera paregabea ere izan daiteke. Baina normalean, kale antzerkiaren formatua ez bada, lana ez da ugaria izaten.

      Gure taldean, alternatiba bilatu genion egoera honi. Eta bi proiektutan murgiltzen gara urtero uda aldean. Ekainean, Ritos gure azken lur zatia, eta irailean Antzerkiola Imaginarioarekin Nazioarteko Topaketak deitzen duguna. Orain arte, gure lana, antzerki talde askori gertatzen zaien moduan, udazken eta neguan konkretatzen zen, aro onarekin publikoari ez zaio antzokietara sartzea gustatzen, normala denez.

      Ritos proiektuarekin 2003. urtean hasi ginen, eta jendea gure antzerkia ikustera hurbiltzeko helburuarekin jaio zen. Baina, ez bakarrik honetarako, baizik eta antzerki infraestrukturarik ez duten lekuetan eta espazio berrietara zabaltzeko asmoz. Antzerkia hilkutxetatik atera eta herri zein auzoetako jendearekin partekatzeko intentzioarekin eta horrela gure antzezlanen dekonstrukzioa eskaintzen dugu, gure antzerkia kultur eta giza errealitate ezberdinekin konpartituz. Gure gorputza, ideiak, pentsamendua, gure artea eskaintzen diogu herriari, eta herriak bere aberastasun kulturalak eskaintzen digu. Zaila da honelako proiektu bat bideratzea, batez ere egungo politika kulturalaren ezaugarrietatik kanpo baitago, eta ekintza hauek militantziaren eta konpromiso sozial bati atxikiak daude. Uda honetan, herri txikietan ibiliko gara Antzerkiolako kideak (Armintza, Ea, Elantxobe, Ubide, Otxandio...), gure ikerketak, gure adierazpideak eta gure teatroa eskaintzen. Ikuskizun handietatik kanpo, era xume eta eder baten.

      Elkartruke hauek gure herrian egin izan ditugu eta baita beste komunitate batzuetan ere. Gogoan ditut, iazko urtean Mexiko Berrian dauden erreserbetako indioekin, edota Kairoko Al-Jayal al-Shaabi antzerki taldearekin egindako elkartrukeak.

      Bestalde, uda garaia, aktore edota beste diziplina askoren formakuntza momentua ere izaten da. Gure bidean, transmisio, formakuntza eta ikerkuntzak, pisu handia daukate eta, iraila izaten da guretzat fetxa egokia horretara dedikatzeko. Aurten ere India, Italia, Estatu Batuetako maisuak izango ditugu Urduñan, beraien antzerki teknika eta adierazpideei buruz azterketa sakonak egiteko. Eta gure formakuntzari buruz ere ikuspuntu anitzak aurkitzeko.

      Hona hemen antzerkiarekin gozatu eta bide berrietan murgiltzeko bi aukera eder. Izan ere antzerkigintzaren esparrua zabala da, eta aktoreok badakigu espazioak mila posibilitate eskaintzen dizkigula, orain ikuslegoa aurkitu behar.

2005eko ekaina, Argia

Kult-ura

Zaila egiten zait antzerkiaren eta kulturaren alorrean ditudan kezka guztiak bat-batean paper gainean idaztea. Gai guztiek izan dezaketen kontraesan eta paradoxak formulatzea ez da lan erraza izaten, eta askotan izandako edota edukitako esperientzietara jotzen dut zerbait kontatu eta gogoetetan murgiltzeko. Zer da kultura? Pertsona bakoitzak gordetzen eta ateratzen duen lorea.

      30 lagun aritu gara hilabete eskas, Bizkaiko herri txikietan antzerkia egiten. Antzerkiolako komerianteroen karabana kamioi zahar batean abiatu da herriz herri, egunerokotasunaren sustraietan kolore ezberdinak ematen. Kultura ofiziala eta antzerkiaren lastozko azpiegiturak alde batera utzi eta ofizio ezberdinetako kideak elkartu gara berriro aurten, Ritos gure azken lur zatia proiektua bultzatzeko.

      Antzinako komedianteen espiritua bihotzean izaten dugu proiektu hau aurrera ateratzen dugun bakoitzean. Gaurkotasunari garrantzi handia emanez, halaber herriaren errealitate, euskararen eta tradizioaren eragina, ikerketa eta esperimentazioa, eta batez ere talde lana. Gizarte honetan horren preziatua den indibidualtasun ideia baztertu eta pertsona bakoitzak dituen inkietuteak taldean partekatzea. Antzerkiak komunitatearekin bat eta akontezimentu ideiarekin oso loturik egon beharko luke. Artifiziozko denbora-pasa hutsal bihurtzeko arriskuan dago bestela.

      Eta loreari ura bota behar zaio. Gure ekintzak, betiere haratago doaz. Bide berrien bila, errealitate anitzekin jolasean, denbora-pasa hutsetik beharrezko eta funtsezko bihurtzen diren ekintzetara. Gure kultur adierazpide guzti-guztiekin inplikatuz. Kulturaren ofizialtasunaz hitz egiteak ez baitigu aportazio berezirik eskaintzen. Kultura izakiaren azken adierazpidea eta oinarria baita. Adierazpide ezberdin horiek partekatzea da gizarte baten eraikuntza. Ezaugarri oso sinple zein konplexuak dituena eta memoriaren laguntzaz egunero aldatzen dena. Kultura, horregatik da sakratua akaso, inork ezin duelako eta inoiz ezin daitekeelako ukitu. Imajinarioan dagoen zirkunferentzia horren azken hutsunea da kultura, edota behin Fibonaccik aurkitutako espiral magikoan dabil kultura.

      Sarritan, guk, kulturaz hitz egiten dugunok, ez daukagu puta ideiarik zer den kultura. Camouflage ikaragarriak erabiltzen ditugu bera izendatzen. Handikeriatan ibiltzen gara eta artifizioarekin jolasten garen inurriak besterik ez gara. Zein ergelak garen batzuetan!

      Zeruertzaz haraindi begiratu beharra dago, nahiz eta inoiz iritsiko ez garen jakin. Duela gutxi, Armintzako portuan antzerkiarekin jolasten geundela, zera esan zigun arrantzale zahar batek: “Itsasoak ez dauka puntarik!”. Kulturarekin berdina gertatzen da. Zaila da kultura eskuartean harrapatzea edota kultur adierazpide ezberdinei izena jartzea. Kulturak ere, ez baitauka puntarik!

2005eko uztaila, Nabarra

Antzerkigintza eta hezkuntza

Orain dela gutxi, antzerki ofizioko zenbait mahai inguru batean geunden, antzerkiaren hezkuntzari buruz jarduten. Unibertsitate baten beharraz hain zuzen.

      Nik dakidanez, ofizio bat ez da espiritu santuaren graziaz ikasten. Gure herrian antzerkigintzak hezkuntzan ez dauka tokirik. Antzerkiaren mekanismoak ulertzeko hezkuntza bat beharrezkoa da. Antzerkigintzaren historia, estetika, dramagileak… eremu handia hartzen du. Normala orduan antzokiak hutsik egotea. Hezkuntzarik gabe ez dago gozamen artistikorik, ezta estetikorik ere, ez dago ez jakin-min ez jakin dohainik ere.

      Gogoratzen naiz, gaztetan antzerkia ikasi nahi eta ikastolan ikasle, guraso eta irakasleak elkartzen gintuzten unibertsitateko karrerei buruz hitz egiteko. Enpresa bat etortzen zen informazioa ematera. Enpresa horretako profesionalek informazio ugari zuten eskuartean. Etorkizun oparoa izango zuten lanbideei buruz hitz egiten ziguten: psikologia, zuzenbidea, medikuntza eta abar. Gaztetan ere buru gogorra nintzen eta nik antzerkia egin nahi nuen. Baina antzerkiarekiko ez zegoen ezelako informaziorik. Beno bai, periodiko orri baten fotokopia bat eman zidaten, eta kito. Uste dut, gaur egun, hamazortzi urteko gazte batentzat gauzak ez direla gehiegi aldatu.

      Hala ere, han joan nintzen ni, amaren marmarrak entzuten eta periodiko zati bat besapean. Horrezkero, ofizioa ikasi nuen eta oraindik ikasten nabil. Baina ikasitakoa abian jartzeko oztopoak baino ez ditut aurkitu. Telebistak ere ez dio asko lagundu gure ofizioari. Izan ere, edonork egin ahal du pertsonaia bat edozein espaziotan. Telebistan agertzen zaizkigun pertsonaia interpretatzeko modu horiek klixez beterik daude, eta aurpegi pixka bat jarrita nahikoa da, famaren kontua giza masaren arabera doa.

      Ostera, nik nahi nuena lortzeko, hau da, bufoi, komediante, aktore, zarapastrero, ergel, gezurti, ametsen lapur, ijito eta antzezle izateko, mila gauza gehiago ikasi eta egin behar izan ditut. Antzerki obra bat aurrera eramateko zenbat gauza behar diren lehenago jakingo banu! Eta sortze prozesua gau orduetan egiten den kontu bat bihurtu zait. Ez luke horrela izan behar baina hala da.

      Enpresa bat eraiki, talde bat sortu, aurre ekoizpena martxan jarri, zuzendaritza, musika, testua, jantziak, eszenografia, aktoreen lana, argiak, atrezzoa, aurrekontua, ekoizpena garatu, entseguen lokala alokatu, proiektua defendatu, dramaturgia ezberdin guztiak bideratu, komunikabideekin kontaktuan jarri, estreinaldia prestatu, elkarrizketak egin, web orria zaindu, taldearen gestioa ondo eraman, distribuzio lana bideratu, antzoki guztietako programatzaileekin hitz egin… azkenean, ohean sartu eta almohadari galdetuko diot. Bihar plater bero bat izango al dut?

      Utzidazue tropoekin jolasten: arrantzalea naiz, atun bila ateratzen naiz itsasora, baina itsasontzia behar dut, baita lantalde bat, ezin dut edozein garaitan atun bila irten, itsasontzia mantentzea gastu handia da eta petrolioa geroz eta garestiago dago, inoiz ez dakit zenbat atun hartuko dudan, bueltatzen naizenean saldu egin behar dut, horretarako beste enpresa bat sortzea beharrezkoa da, langile gehiago, produktua merkatuan sartu behar da, distribuzio egokia egin behar zaio produktuari, eta agian lan asko egin ondoren atun lataren bat salduko dut… azkenean, ohean sartu eta almohadari galdetuko diot. Eta itsas pirata egiten banaiz?

      Gaurko gizartean, ez luke horrela izan behar baina, kultura ere burtsaren merkatuan barrenetaraino sartua dago, eta nahiko debaluatua dagoela ikusten dut. Hamazortzi urte nituenetik gauzak ez dira asko aldatu. Bueno bai, pirata izateko ilusioa oraindik ez dut galdu.

      Behin, kargu publiko garrantzitsua betetzen zuen politikari batek zera esan zidan, “Nik, nik ez naz Olentzero”. Beste behin, eta inoiz baino serioago ari naiz, antzerki lan bati buruz galdezka nindoala, zera erantzun zidaten: “Teatroa! Teatroa! Zera! Nahikoa teatro dago nire etxean!”.

      Ondorioa: arrandegian arrain ona, freskoa eta kalitatezkoa oso apreziatua izaten da. Antzerkian kalitatea bilatzen dutenak (erosleak, programadoreak) gutxi dira.

      Teloia.

2005eko abendua, Argia

Laborategiak

Bai, badakit laborategi hitza, batzuentzat, arrotza dela. Zientziaren esparruan ulergarriagoa da laborategiaren zentzua, baina arteak ere badu ikerketaren beharra. Gizartea aldatzen doan heinean, arteak ere aldaketak jasaten ditu. XX. mende hasierako abangoardiek izan zuten behar hori. Betiko eredu hermetikoetatik aldenduz, zenbait talde eta artista sortze prozesu desberdinetan murgildu ziren. Talde eta pentsamendu kritikoak sortzen hasi ziren eta bizitzarekiko jarrera estetiko berriak agertzen.

      Arte dramatikoak ere aldaketa sakonak jasan izan ditu urteetan zehar. Teknologia berriek, espazioaren moldaketak, pentsamendu kritikoak, adierazpide askotarikoak… horrek guztiak aldaketak ekarri ditu, eta begirada berriak sortu dira arte dramatikoaren alorrean.

      Arte dramatikoan aktorearen figura agertzen zaigu beti, baina ez da hori, dramaren euskarri bakarra. Hitza, argia, erritmoa… arte esparru zabala da dramarena. Dramaren esanahia ekintzan kokatzen da eta dramaturgia ekintzak lotzen dituen haria izango litzateke. Dramaren espazioa gehienetan teatroa izaten da, baina gaur egun drama bat aurkezteko espazio anitz erabiltzen dira.

      Diziplina bakoitzak ezagutza sakon bat eskatzen du, eta ofizioa denborarekin ikasten da. Aktorearen ofizioan entrenamendua beharrezkoa da. Gorputzak dituen hainbat mekanismo martxan jartzen ditu, gorputzaren posibilitateak ugariak baitira. Arrazoia dela medio, edota lotsa, edota beste edozein gauzagatik, gure gorputzari, gure sentsibilitateari mugak jartzen dizkiogu. Muga horiek gainditu, beldurrak gainditu, eta beste dimentsio berri eta propio bat aurkitzea izaten da laborategien bidea. Gure jakintza aberastea, pertzepzioaren bideak zabaltzea. Esperimentazioa bidaiatzat jotzen da. Diziplina bakoitzak bere kodigoak ditu eta kodigo horietatik hainbat modelo edota estilo ateratzen dira. Laborategiaren beharra horretan datza, modelo propioen ikerketa eta aurkikuntzan. Ezin ahaztu, hala ere, laborategi prozesu batean tradizioak izan dezakeen garrantzia. Folklorea, egoera politikoa eta kolektibitatearen imajinarioak ere funtsezko erremintak dira lanak abiapuntu konkretuak izan ditzan. Unibertsaltasunetik konkretura abiatzea izan daiteke bidea. Ondoren, konkretua dena unibertsal bihurtzeko. Aktorearen ofizioan, printzipio oinarrizkoena energia da, arnasa.

      Laborategiko lana beti barrura begira dago, ez ikusleengan pentsatzen. Ikuskizuna eta esperimentazioa inoiz ez dira bat, laborategiko lana eta ikuskizunean aurkezten diren lanak ez dira inoiz berdinak izaten. Akaso, laborategi baten emaitza ikuskizuna izan daiteke, baina ez da beti horrela gertatzen.

      Izan ere, artearen emaitzak inoiz ez dira, eta ez dira izanen, materialak, espiritualtasunetik hurbilago dauden kontzeptu eta sentimenduak dira. Artea bizitzaren imajinario sinbolikoa baita. Arima eta gorputza inplikatuz, bizi irauteko erabil dezakegun jolasik ederrena.

2005eko urria, Nabarra

Antzerkia! Antzerkia… zertarako?

Txikitan nire ilusiorik handiena oholtza gainean antzerkia egitea zen. Ez nekien gauza askorik antzerkiari buruz, baina barrutik ateratzen zitzaidan zirrara ikaragarria zen. Bokazioa, ilusioa, magia, burugogorkeria… batek daki!

      Denbora joan ahala eta pixka bat koskortu nintzenean, barne sentimendu hura atera beharra neukan. Ez neukan inongo arrazoirik, ezta nire nahia defendatzeko inolako argudiorik. Are gehiago, ezin nuen hitzik aurkitu hura azaltzeko. Baina momentua iritsi zen eta:

      -Ama, aktore izan nahi dut.

      -Zeeeer?

Antzerkia egitearen ideia hori, egia esan, ez zegoen nire alde. Hau da, nire bihotza ezin nuen nire amarekin partekatu. Alde batetik, antzerkia egitea zen nire desioa, baina, bestalde, nire bihotza amarekin partekatu nahi nuen. Nire nahia zela erakutsi, gai nintzela azaldu eta nire ilusioa zela ulertarazteko antzerki obra bat egin nuen. Nire herriko lagun Aitor Zuberogoitiak idatzi zidan Absurdoari buruzko gogoetak bakarrizketa zuzendu eta interpretatu nuen. Estreinaldi egunean amari malko batzuk eta bihotza lapurtu nizkion.

      Argi zegoen nire nahia antzerkia egitea zela, baina hori ez zen nahikoa. Nahia gauza bat da, eta nahi den hori lortzea beste bat. Orduan, txikitako amets hura praktikan jartzeko hitz zehatza aurkitu nuen. Ofizioa. Aitarengana joan eta zera esan nion:

      — Aktore izanda, antzerkitik biziko naiz.

      — Zelaaaan?

Garai hartan, gogoratzen naiz Mikel Garmendia aktore ohiak erdi txantxa erdi serio esandakoak: “Aktore izan nahi duzula, ezta? Eta… jan, asko jaten al duzu?”. Aitak ere entzun zituen berba ironiko haiek eta bere ardura nabaria zen. Zaila egiten zitzaion aktorearen ofizioa ulertzea. Baina nik neureari eutsi nahi nion eta buru-belarri sartu nintzen antzerkiaren bideetan. Fede eta borondate faltarik ez nuen eta seriotasun osoz hartu nituen ofizioaren betebeharrak. Baina, nola konbentzitu aita?

      Egun euritsu horietako batean, opari batekin etorri zitzaidan aita. K. Stanislavskiren Un actor se prepara liburua eman zidan. Bizitza osoan gure aitak oparitu didan liburu bakarra izan zen hura. Nik ez nuen bera konbentzitu, berak ni bai, ordea.

      Sentimenduak gori-gorian nituen. Iritsi zen antzerkira dedikatzeko ordua jada. Zeruertzik gabeko bide luze bat neukan bihotzean. Maleta eginda neukan. Amona agurtzeko ordua iritsi zen. Bere gelara sartu eta ohean zegoen etzanda, triste-triste. Hurbildu, muxu bat eman eta zera esan nion:

      — Madrilera noa.

      — Zertarakoooo?

Nik banekien zertara, baina ezin izan nion inoiz azaldu.

      Hamabost urte pasatu dira jada, eta gure herrian gauzak ez dira asko aldatu. Are okerrago, batzuetan ilusioa galdu dudala sentitzen dut. Maleta zaharkituan ez dut ezer aurkitzen. Hutsunea. Kamusada. Izugarrizko tripako minak izaten ditut gaur egungo politika kulturalaren jarreraren aurrean, bihotzeko min handia daukat gizarte hermetiko, egoista, kapitalista, krudel honen aurrean. Ignorantziaren erreinuko politikook! Esan egidazue arren, inoiz galdetu al diozue zuen bihotzari zer, zelan eta zertarako existitzen den antzerkia?

      Gure amona aspaldi hil zen. Antzerkiak, ostera, bizirik dirau. Egunero-egunero antzerkiaren eremu poetikoa hiltzen duzuen garai modernoetako borrerook! Antzerkiak bizirik dirau, eta ez da, ez, zuen bihotzari esker. Zertarako behar ditu antzerkiak zuen bihotz ustelduak? E? Zertarako?

2005eko abendua, Nabarra

Bertsoartean irauten duen arnasa

Eta kanta ezazu esandako bertsoa,

kantua baita bertsoaren lurra.

HASSAN B. THABIT. Yahili bertsoa

Arkulariak (bertsolaria) eta arkulariaren xedeak (bertsoa) aurkako izateari uzten diotenean, errealitate bakar bihurtzen direnean —iturria, jatorria, etorria— bertsogintzaren artea sortzen da. Bertsolaria eta bertsoa bat eginda doazenean, gezi indartsu bezala sartzen da ikuslearen pentsamendu eta bihotzean. Une labur horretan, ikuslea ia arnasarik gabe gelditzen den istant horretan, uler eta senti daiteke bertsoartearen gozamen estetikoa.

Testuingurua. Esperientziatik abiatuz

Azken urteotan bertsogintzak egindako ibilbidearen ikusle eta parte-hartzaile izan naiz era apal batean. Bertsogintzak niretzat beti estatus sakratu bat izan du eta izango du. Gozamen estetikoa sortzen duen artea, gizarteak sakratu bihurtzen du. Bertsoaren artea sakratua da. Nahiz eta profanatua izan, bertsogintzak beti iraunen du. Euskal gizartean bertsolariaren figura ondo ikusita dago —ez horren ondo antzezlearena— eta bere lana leku askotara moldatzen da. Telebistarekin ere aurrerapausoa eman du.

      1980. urtean hasi nintzen bertsogintzaren alde teorikoa ezagutzen. Horretan izan nuen maisu Luis Baraiazarra. Garai hartan, Bilintxen Juana Bixenta Olabe bederatzi puntuko bertsoaren melodiak zirrara sortzen zidan gorputz osoan. Hura izan zen, bertso munduarekiko nire lehen kontaktua. Markinan, bazegoen abadeen txoko bat, eta bertan biltzen ziren astean behin bertsolariak. Ni ere, bertara joaten hasi nintzen. Buztarri, Altzalei eta Justo izan ziren nire lehenengo maisuak. Eta ondoren, Lauaxeta ikastolako Xabin apaiza eta Jon Lopategi. Garai bitxiak izan ziren haiek, ostiral gauero Eibarko bertsolariekin Trabakuako tabernan sutondoan igarotakoak, oholtza gaina Lazkao Txikirekin partekatu izana, herri-auzoetan Azpillaga eta Mugartegirekin gozatutakoak, Mañukorta eta Elexpururekin Amorotoko frontoian Lea-Artibaiko txapela jantzi bezain pronto oholtza guztia apurtu zenekoa, Kanpantxun igarotako gaubeilak, Bizkaiko bertsolari gazteen txapelketak… eta abar preziatu bat. Denborarekin afizioa neurri batean ofizioa bilakatu zen, eta gaur egun oholtza gainera igotzea da nire beharra, baina ez bertsolari, aktore bezala baizik.

Bertsolariaren mekanika eta poetika
arte damatikoaren ikuspuntutik

Zer da bada bertsolaria? Bertsoaren haria daroan herriko poeta, zigorkari, aktore, pentsalari, koblakaria… da bertsolaria.

Bertsolariaren eta antzerki aktorearen ezaugarririk berdintsuena zera da: ikuslearen aurrean duen komunikazio zuzena. Ezberdintasunik nabarmenena, ordea, inprobisazioan dago, bat-bateko jardunean, hain zuzen. Bertsolaria molde eta arau batzuen barruan mugitzen da, baina inprobisazioa da bere tresnarik ederrena. Antzezlea, ordea, molde itxiago eta hermetikoagoetan mugitzen da, badu inprobisaziorako margen txiki bat, baina aktorearen lanak errepikapenean du bere funtsa, eta pertsonaia dramatikoa antzeztu eta gorpuztea da azken adierazpena. Aktoreak ezagutzen du bere patua, bertsolariak ez, ordea. Aktore performatiboa bertsolariaren moldeetatik hurbilago egongo litzateke kasu honetan. Aktoreak, ikasitako testu bat erabiltzen duenez, bere ARNASA (energia) eta bere ekintza beste era batean erabiltzeko libertatea eta aukera dauzka (mugimenduan, keinuetan, hitzaren erabileran…). Bertsolariak ez, ordea. Bertsolariaren arnasa plano mentalean kokatzen da. Erabiltzen duen tresna ahotsa da eta bere ekintza-egintza hitza. Aktorea ez bezala, bertsolaria sortzailea ere bada, poeta.

      Arte bakoitzak bere arauak, bere paktuak ditu. Arau horiek aldez aurretik pentsatu eta adostutako mekanika batzuk dituzte. Bai artistak bai ikusleak arau kodetu horien barnean moldatzen eta jokatzen du. Bertso munduan, adibidez, edonork daki zer den poto egitea. Gaur egungo antzerkiarekin ez da berdin gertatzen —litekeena da maskarada edota pastoraletan gertatzea, baina ohiturak eta oro har antzerkiarekiko gozamen estetikoa desagertuz doaz—. Ohiturak ohitura direlako soilik mantentzeak fosilizazioa dakar, galtzea, heriotza alegia. Bilatzea/aurkitzea, ikerketa, aldaketa eta jolasak, ordea, ohiturak bizirik irautea dakar.

      Zer esanik ez dago bertsogintzaren mekanika ondo ezagutu behar duela bertsolariak. Mekanikaren barruan oinarrizko arauak bete behar dira jokoan sartzeko. Bertsolaritzaren arauen ezaugarriak: hizkera, neurria, errima, gaia. Mekanika hori dominatzeko, bertsolariak teknikaz baliatu behar du. Teknika, bertsolariaren erreminta, tresna da. Bertsolariak bertso eskolan edota bere kabuz egiten dituen ariketek teknika bat izaten dute, eta teknika hori beste hainbat esparrutara zabaldu daiteke. Kontzentrazioa, begirada, arnasketa, imajinazioa lantzea izan ahal dira ariketa batzuk. Visvanatha idazle hinduak, adibidez, honela esaten digu: “Antzerkian, imajinazioa erabiltzen ez dutenak egur zatiak, hormak edota harriak bezalakoak dira”. Bertsogintzan imajinazioa eta batez ere zorroztasuna asko eskertzen da. Bertso munduaren mekanika ezagutu eta ulertzen bada, bertsoa osatzeko taxuz erabili behar diren elementuak zeintzuk diren jakinda, prestakuntza egoki bat lortu eta lantzeko metodo eta estrategia estrukturatuak bila daitezke.

      Baina prestakuntza egokiak, mekanikaren ezagutzak edota teknika ondo erabiltzeak ez du deus balio poetikarik ez badago. Arimaren mundu sinboliko eta pertsonalean sartzen gara. Poetikaren sentsibilitatea hausnarketan, senean, inteligentzian… ezkutatzen da. Ikuslearen eta bertsolariaren mundu sinboliko/artistikoa hitza da. Hitzaren bitartez, joko linguistikoak erabiltzeaz gain, beste xede batzuk ere bila daitezke. Baina argi izanda betiere, mekanikarik gabe poetikak ez duela deus balio.

Bertsolariaren artea espazioan eta denboran.

Gorputza eta ahotsa elementu dramatiko gisa

Guztiok dakigu bertsoa eta kantua mundu zabaleko hainbat kulturaren arte eta parte direla. Herrialde guztietan oinarrizko printzipioak berdinak izanda ere, bideak zeharo ezberdinak izaten dira. Artearen eta bizitzaren labirintoan, gure herriak mendez mende bermatutako kultura audio-bokala izan da, eskuz esku ibili izan dugu gure eskueran, ahozko transmisioa erabiliz. Eta horrek berebiziko garrantzia izan du gure historian, baita bertsolaritzaren historian ere.

      Garai batean Kaosaren estetika. Ezetzaren estetika titulupean egindako gogoetak aprobetxatu nahi nituzke aktorearen eta bertsolariaren arteko analisi konparatibo bat egiteko. Eszenatokira igotzeak egoera estrakotidiano batean jartzen gaitu, ikusleak bertsolariari begirada zuzentzen dion unetik gorputza trantze antzeko batean jartzen da, jokoan sartzen da. Lanean hasi bezain pronto, aktoreak/bertsolariak hiru kontzientziarekin jokatzen du. Lehenengo kontzientzia, pertsona (organikoa), bigarrena, aktorea/bertsolaria (mekanikoa) eta hirugarrena, pertsonaia (imajinarioa). Oholtza gainean gaudenean gehien dominatu eta ia une oro erabili behar den kontzientzia bigarrena da, ofizioa. Bertsolariaren ofizioak, errimen ehizari, hitzen dantzari, neurriaren musikari, gaiaren pilotari, zentzuaren zantzu(hari), INDARREZ heldu behar dio. Burmuin eta gorputzean hiru kontzientziak era kaotiko eta kapritxosoan jolasten diren arren, bertsolariak OREKA bilatu behar du. Oreka hori aurkitzen denean, bertso edota saio biribila suertatu dela esan dezakegu.

      Artez moldatu eta jokatu behar du bertsolariak espazioan eta denboran. Espazioak batik bat berebiziko garrantzia du. Lekuak definitu egiten gaitu, kokatu egiten gaitu. Bertsolariak espazioarekin duen erlazioa ikuspuntu askotatik azter daiteke (ikuspuntu linguistikoa, soziologikoa, antropologikoa, fisiologikoa…), baina bertsoartearen poetikara iristeko, funtsezko bi egoeratatik pasatu behar du bertsolariak: lehenengoa, bertsolariak inguruarekin duen erlazioa, dagoen giroarekin (ikusleak, gai-jartzailea, taberna, frontoia, beste bertsolariak…); eta bigarrena, bertsolariaren gorputza espazioan (oholtza baten gainean, antzoki batean, taberna batean eserita, balkoi batean…). Bertsolariak lekua sentitu behar du, espazioa hartu, harrapatu. Bertsolariak bere gorputza tokian mantendu behar du, inguruan duena dominatu, ikuslearen aurrean duen erantzukizuna bere egin. Horrela izanda, gorputzaren jarrera, presentzia, era askotakoa izan daiteke, baina, batez ere, gorputzak lasai egon behar du, tentsiorik gabe. Hankek jausita egon behar dute, lurrari iltzatuak, lurrari itsatsiak, gorputzaren pisua hanketara bidali behar da. JAUZI egin. Bertsolariaren arnasa plano mentalean kokatzen dela esan dugu, baina horrek ez du esan nahi gorputza geldi dagoenik. Gorputza espazioan eta denboran erne dago, ADI. Barne dantza batek astintzen du bere arima, azkenik kantu bihurtuta ateratzen zaio ahotik hitza, azken adierazpena ahots, kantu eta hitzez esaten duena izanik, eta ikusleari hari eder hori iristen zaio. Horregatik esaten da bota bertsoa. Bestalde, oso itsusia da aktore bat testua botatzen ikustea. Aktoreak hitza jarrita dauka, bereak ez diren hitzak erabiltzen ditu, hitza eta ekintza etengabe errepikatu eta bizirik egotea da bere artea. Poetaren hitz kamuflatua organiko egitea, lehenengo aldiz esango balu bezala. Bertsolariarengan, ostera, hitza eta ekintza bat dira, ideien eta sentimenduen artifizioa sortzen duena. Hitzak kontzientzia imajinario bat sortzen du. Bertsolariak hitzean darama atrezzoa, eszenografia, jantziak, makillajea edo maskara. Bertsoen hitz kateatuek mundu imajinarioak irudikatzen dituzte, pentsamendua jorratuz, balizko tranpak sortuz. Espazio/denbora sinple eta konkretu batetik hasita beste abstrakzio batzuetara bidaiatzen du bai bertsolariak bai ikusleak. Bertsolaritzaren arteak bizitzaz haraindi eramaten gaitu batzuetan, eta nolabaiteko katarsi egoerak bizi izaten ditugu.

      Agerian dago bertsogintzak baduela izaera dramatiko bat, eta dramaren bi aurpegiak ezagunak dira erabat: komedia eta tragedia. Aukeratutako erritmo eta doinuak intentzioa ematen dio bertsoari. Erritmo arin eta biziek komediara hurbilduko gaituzte, eta erritmo geldo, sakon eta pausatuek tragediara ostera. Erritmoak markatzen du denbora. Bertsolariaren denboran, antzerkian bezala, premia bat dago. “Hemen eta orain” jardun, egin, esateko beharra. Premia hori jendearen begiradak markatzen du. Baina behin bertsoa hasita, premia bertsolariak markatu beharko luke. Premia ez da urduritasuna, presa, ezinegona. INDAR fisiko zein animiko bat ba. Hala izanda, bertsolariarentzat isiltasunak ez du etsai izan behar, isiluneak ere bere jolasa dakar, tentsio dramatiko bat eman ahal dio bertsoari. Bertsolariaren ahotsa bizi hats bilakatzen da, gorpuzdun musika. Bertsolariak ondo ahoskatu behar du, zezeldu gabe. Ahotsaren kolokazioa menperatzea ere garrantzitsua da, esaten den hitzarekin, intentzioarekin jolastea, batik bat. Bertsolariaren gestus-aren energia —tentsioa, gorputzarekiko oposizioa— aurpegian kokatzen da eta ateratzen zaizkion hitz multzoen ispilu begiak dira. Begietan azaltzen zaio egoera animikoa. Erabat konkretua da bertsolariaren begirada infinitua.

      Ezin ahaztu gai-jartzailearen irudia. Honek ere berebiziko garrantzia dauka. Funtsean bertsolariaren eta ikusleen arteko haria erraztu eta indartzen du, bertsolariaren ondoan egon arren, ikusleen konplizitate osoa dauka. Ez da bertsoarekin inplikatzen, bai, ordea, saioarekin. Antzerkian zuzendariak betetzen duen lanaren antzekoa da gai-jartzailearena. Saio bakoitzeko dramaturgiaren arduraduna da. Hala ere badira, X. Amuriza bezala, saio integralak egitea gustuko dutenak. Inongo gai-jartzaileren laguntza barik. Antzerkigintzan, Shakespeare edota Moliere aipatuko ditut. Nahiz eta berdina ez izan, horiek ere dramagile bezala dira ezagun, baina aktore eta zuzendari izandakoak ere badira.

Bertsolaritzaren bide berriak.

Ikerketa eta esperimentazioaren behar-bidea

Bertol Brechtek BECen izandakoa ikusi balu! Bertsogintza, fenomeno bezala, garai berrien antitesi bihurtu dela iruditzen zait. Pentsamendu sinbolikoan, hermeneutikoan eta ez hermetikoan murgil daiteke, etengabe hizkuntzarekin jolasean, kolektibo imajinarioa sortuz, koherentziaz eta autokritikaz, etika eta politika berriak uztartuz, kultura berreraikiz, gizarte indibidualistari so eginez talde eta kolektiboak sortuz, hezkuntzari berebiziko garrantzia emanez. Ikuskizunaren gizartean bizi garela dio Guy Debord-ek. Egia da, bai, gaurko teatroak ikuskizuna bilatzen du, denbora-pasa hutsala. Baina sumatzen dut bertsolaritzak baduela bestelako xarma. Errituala mantentzen du, herri kulturan barneratua dago eta batzuetan, ez beti, ikuskizun bilakatzen da.

      Bertsogintzak abangoardia guztiak ukitu eta apurtu ditu. Nire lagun Oteizak esango lukeen bezala: “Abangoardia prehistorian dago!”. Zenbat bertso saio dadaista, non arau guztiak apurtuak izan diren. Zenbat bertso saio kliniko, patafisiko, metafisiko, sasi saio, surrealista, onomatopeistiko eta minimalista suertatu dira bada. Eta zenbat bertso genero: bertso afariak, txapelketak, saio integralak, bertso-tramak… horrek guztiak laguntzen dio bertsolaritzari bizirik irauten.

      Garai berrien aurrean bertsogintzak pertzepzio berrien ikusle fina izan behar du. Memoriari eutsiz, loreak tradizioaren sustraietatik sortzen direla ahaztu gabe. Ikusleen aurrean ez dela esperimentatu behar, uste hori arrazoi-gabekeria bat dela jakinean. Adibidez, Afrikako umeei aldez aurretik probatu gabeko medizina bat ematea bidezkoa al da? Horregatik bada, esperimentazioak aldez aurretik egindako lana izan behar du, etxean, entseguetan, desorduko elkarrizketetan sortzen den lana. Hala ere, logikak baztertuz eta kontraesanak sortuz, bertsolaria beti daukagu es(-per)imentatzen, beti dago bidaiatzen, bai fisikoki bai mentalki. Bertsolaria batez ere, nomada da. Akaso, horregatik irauten du bertsolariaren arnasak. Hurrengo txapelketa nagusian ikusiko gara berriz, Bardeako desertuan, Santiago Bernabeun, Nilo ibai ertzean, Moskuko plaza gorrian, Washingtongo etxe zurian… niri bost axola non izango den. Han izango nauzue, bertsozaleak ere nomadak baikara, bertsolariekin batera arnasa hartuta, kantu eta bertso bila goazen nomadak.

2005eko abendua,

EUSKAL HERRIKO BERTSOZALE ELKARTEA, Bertsolari Txapelketa Nagusia

Saguzarrak lotan daude
eta… Inshallah

Gogoratzen naiz txikitan aitonaren ondoan jarri eta eguerdi zein gaueko partean Iran/Irak gerra amaiezin hura telebistan iragartzen zutenean. Zeinek esango zidan urte batzuk geroago Teherango Antzerki Jaialdi batean izango nintzela, Irango Gobernuak ekoitziriko The 24th Fadjr International Theater Festival-ean hain zuzen. Jon Gerediagak idatziriko Yuri Sam lanarekin, eta euskaraz!

      Irango lurra zapaldu eta gure antzerki taldeko neskek burua zapiarekin estali behar dute. Islamiar Errepublika duen gobernuaren aurrean, herritarren bizimoldeak erlijio islamiarrak markatzen ditu eta legea bortitza da erabat. Zapi madarikatuak! Guk Inshallah (Alak dioena) esango diogu geure buruari eta errespetatu beharko ditugu herritarren ohitura, lege, erlijio eta abar. Gure herrian ere horrelakoak izan ditugu, gaur egun euskal dantza tradizionalean emakumeak buruko zapiarekin dantzatzen dira. Bikoteko dantzetan ere, batzuetan elkarri eskua eman gabe zapi bat jartzen da tartean, sexu ezberdinen kontaktu fisikoari betoa jarriz. Horrela, gizartearen adierazpideak moztea lortzen dute. Boterea, herria menperatzeko, bidegabeko edozer gauza egiteko gai izan da betidanik. Madarikatuak!

      Persiar hizkuntza ezagutu ez eta itzultzaile bat izango dugu egonaldian. Said deitzen da. Gure antzerki lana aurrera eramateko prest gaude eta antzokira zuzentzen gara. Eszenografia ez da iritsi. Nerbioak. Itxoitea. Iragarritako lehen funtzioa ezin dugu egin. Eszenografia heldu bezain laster lanean jartzen gara, bigarren emanaldia egitera iristeko. Baina obra gizon batzuek ikusi behar dute lehenago. Obraren nondik norakoak azaltzen dizkiegu “gure erara”. Bi neskek, hasi baino lehen eta besoak ez ikusteko, jantzien mahukak josi egin behar izan dituzte. Sei edo zazpi gizon dira eta erne daude gure mugimendu, musika eta azalpenei. Badirudi gustukoa dutela. Baina, alde egin baino lehen, neska bien jantzien gainean beste jantzi bat jartzeko eskatzen digute. Eskaria onartu ondoren, prest gaude antzezlana egiteko. Hiru emanaldi burutu ditugu eta jendeak asko txalotu du obra. Seguru aski ikusleek ez dute gauza askorik ulertu, obraren hizkuntza, mugimenduak, mezua… baina hunkituta atera dira antzokitik. Teherango Arte Dramatiko Unibertsitatean antzezlana egitea eskatzen digute eta proposamena onartzen dugu. Telebistan jaialdiaren xehetasunak agertzen dira. Gure antzerki obraren imajina, iritzi eta elkarrizketei kantxa nahikoa eskaintzen diete. Unibertsitateko bi taldek gure entrenamendu eta lan egiteko erak ikasten dituzte.

      Sei egun pasatu dira jada eta egin beharrekoak bete ditugu. Etxera itzultzeko beste sei egun falta dira eta hiriko auto, bazar eta eraikin grisak ez zaizkit batere erakargarriak iruditzen. Kaleak Gobernuaren propagandaz josirik daude, islamiar xiiten ikonoak, imam eta iraultzaren heroien irudiak nonahi ikusten dira. Arte liburuetan emakume zein gizonen pintura eta eskultura biluziak tapatuta daude. Musika oso merke, baina gutxi. Bach-en San Mateoren pasioa CD pirata erosteko aukera izan dut. Baina ikaragarriena auto gidari mordo baten mugimendu eta klaxon zarata histrionikoa da. Ezin dut gehiago! Ez dago zerbait hartzeko ez tabernarik ez inolako leku aproposik eta banoa hotelera. Telebista piztu eta 1979ko erreboltaren propaganda, kanala aldatu eta Espainiako futbol ligako partidua. Off! Horrelako egoeretan denbora betikotu egiten da. Ohe ondoko mahaitxoan, Bilboko aireportuan Jonek oparitutako liburua daukat. Eskerrak! Rilkeren sonetoek salbatu naute. Orain Orfeok kaleko zaparrada guztiak musika bihurtuko ditu. Sukut! Ixo! Isiluneko musika eta marrubi usaina. Zergatik ez?

      Azken egunak zenbait herrialdetako antzerki lanak ikusten pasatuko ditut. Alemania, Frantzia eta Italiako lan batzuk ikusi ditut, baina ez zaizkit batere lan borobilak iruditu. Errusiar talde baten Txekhov bat ikusteko aukerak ihes egin dit. Irango antzerkiko aktoreen maila oso ona da eta gainera, persiar hizkuntzak badu musikaltasun berezi eta atsegin bat. Hala ere, jarrera artistikoa nahiko otzana iruditzen zait. Ez zaizkit oso lan pertsonalak iruditu, orokorrean lan mimetikoak iruditu zaizkit eta indarrik gabeak. Orokorrean joera naturalistak menperatzen du, eta hausnarketa estetikoaren falta sumatu dut. Ikusle burgesei zuzendutako lanak dira, ez dago benetako konpromisorik, ez da nehor bustitzen.

      Bizitza publikoa eta lagunarte eta etxekoen arteko bizitza oso ezberdinak direlakoan nago. Pena da sakonean bertako jendearen egunerokotasuna ezagutzeko aukera ez izana. Azkeneko egunean, zuzendari irandar batekin elkartzekoa naiz. Gau orduko zita da. Topaketa berezi batera gonbidatu nau. Ofizio lagun edota esperientzia berriren bat aurkitzeko asmoz, esandako ordu eta lekuan agertu naiz. Baina laguna ez da agertzen eta inork ez daki ezer. Bueltako bidea hartu beharko dut, berriro hotelera. Teherango karrika ilunetan isiltasuna aditzen dut. Orfeori esker, saguzarrak ere lotan daude.

      Euskal Herrian Yuri Samek oso antzezpen gutxi egin ditu. Bere garaian kritika onak eta Donostia saria jaso zituen, baina herriz herri ibiltzeko ez da nahikoa izan. Kalamitatea da baina, hurrengo emanaldia Miamin izango dugu. Chicago, Rosario, Mexiko Berria, Kairo… martxa honetan, benetako talde hegalari eta psikoponpoa bihurtuko garelakoan nago. Hainbat herrialde zeharkatu eta gero, nork bere herrian lan gehiago ez egitearen hutsunea nabaritzen dut. Atzerrian antzerkia egitea interesgarria, aberatsa eta ederra da. Gure herrietako antzokietan Yuri Sam aurkezteko aukerarik ez izatea, ostera, ez da batere pozgarria. Inshallah.

2006ko apirila, Nabarra

Aktore europar baten eskizofreniak

Ez, ez dut ez, pertsonaia dramatiko bat egiterakoan gerta daitekeen pertsonalitate aldaketaz hitz egingo, topikoegia da. Ofiziodun aktoreak erabat gainditua izan behar du fase hau. Pertsonaia baten azalean sartzeak ez du inolako patologia psikotikorik ekarri behar, eta hala denean, bizitza pertsonala eta bizitza dramatikoa nahasten direlako gertatzen da edota ofizioa ez delako ondo ulertua izan.

      Eskizofrenia hitza E. Bleuler-ek proposatu zuen 1908an, grekozko skizein: zatitu, arraildu, eta fren, adimen, izpiritu hitzekin osatuz. Hitzaren esan nahia aprobetxatuz, zera esan dezaket: antzerkiarekin daukadan erlazioa eskizofrenikoa dela. Mundu krudelaren anabasan galdu aurretik, antzerkiarekiko dudan sentimendu eskizofreniko hau kroniko bilakatu baino lehen, nire eldarnioak zurekin konpartituko ditut. Ziur nago askatzailea izango dela. Bai zuretzat, bai niretzat, bai gure antzerkiarentzat.

      Sarritan gertatu zait, lan-bidetik atera eta nire benetako ofizioa zein den ahaztea. Peter Brookek Espazio hutsa liburuan, azterketa interesgarria burutuz, lau antzerki mota planteatzen ditu. Brookek antzerki hilkorra, sakratua, zakarra eta berehalakoa bereizten ditu. Bere gogoetak abiapuntutzat hartuz, antzerkiaren ideia orokorra alde batera utzi eta aktore izatearen partikulartasunaz mintzatuko naiz. Aktore ofizioa zertan den edota zertan bilakatu den azaltzeko hona hemen diagnosia. Bost talde nagusitan bereiziko ditut: aktore modernoa, aktore protagonista, aktore postmodernoa, aktoreen aktorea eta aktore krudela.

      Lehenbizikoa eta gaur egungo aktore modeloa aktore modernoa da, gizarte eredua. Aktore modernoak zineman, telebistan eta publizitatean egiten du lan, ikus-entzunezkoen medioan hain zuzen. Bi aktore mota ezberdintzen ditut: aktore heroikoa eta aktore birtuala.

      Lanbidearen gailurrean eta posturik pribilegiatuena aktore heroikoak betetzen du. Zeru eta izarretatik oso hurbil dagoen aktore modeloa da. Zazpigarren artearekin jokatzeko gaitasuna dauka. Zine izarrak dira aktorearen Olinpoan aurkitzen direnak eta beraien dirdirak ikusmin berezia sortzen du. Telebistako aktoreek ere egunerokotasunaren eta oro har kulturan ospe handia daukate. Batzuek, publizitatearekin ere ausartzen dira, eta edozein produktuz hitz egin eta seduzitzeko kapazitatea daukate: bidaia paradisiakoak, CXPower mugikorren beherapenak, janari prefabrikatuak, hipoteka eta kreditu baxuak… kontzientzia ere zaku berdinean sartu eta denbora gutxian poltsikoa betetzeko aukera paregabea izaten du aktore heroikoak.

      Aktore birtualak ostera, telebistan lan egiten dutelako dira ezagun. Normalean ez dira aktore ofizioa ikasitakoak, denetarik dago: kazetari, filologo, aurpegi handi, xouman edota entxufatuek betetzen dute plantilla. Ipurdian hesola bat sartu dietela dirudi! Bere keinurik nabarmenena, ezpainetan agertzen da eta aurarik gabeko irribarrea lortzea da beraien meritua. Badira hala ere, pertsonalitateari eutsi eta lan serio eta onak egiten dituztenak. Lanbide honetarako benetan balio dutenak, alegia. Eskema jakin batzuekin jokatzen dute beti, eta inprobisazioa eta freskotasuna da beraien arma. Ondo aski dakite, espazio diegetikoaren barnean denbora eta audientziaren tenperatura urrea bezain preziatuak direla.

      “Play, play, play…”, bizitzaren joko miserablean sartu gara! Aktore protagonista, XXI. mendeko europar tragediaren idolo izatetik urrun dago, edo ez! Hala ere, dramaren funtsezko artista, bera da. Ikuskizunaren munduan dago bere tronua. Bi eratakoak antzeman daitezke: Aktore organikoa eta Itzaleko aktorea.

      Aktore organikoa herriak aukeratzen du “normalean”. Calderon de la Barcaren El gran teatro del mundo bezala, bizitza eszenatoki handi bat bailitzan funtzionatzen du aktore honen lanbideak. Su artifizialez inguraturiko Tobera Mustrarik esperpentikoena da. Paperean sartu eta benetan sinisteko gai diren aktore arketipoak dira. Sistema demokratikoa dute eredu. Txotxongiloak bailiran hitz egin eta mugitzen dira. Gezurra egia bihurtzen maisu, ohitura zuzenen adibide garbi eta klixez josiak dituzten jantzi grisekin osatzen dituzte beraien agerraldiak. Telebistan, komunikabideen aurrean, jaialdi jendetsuetan, sari banaketetan… maskaraturik agertzea oso gustuko dute. Kolore askotako taldea osatzen dute politikari, apezpiku, kultur teknikari, programatzaile, legegizon zein kirolari hauek.

      Bestalde, Itzaleko aktorea dago. Platon filosofoak interpretatu zituen lehen aldiz, leizeetako garaian sortutako aktore honen portaerak. Praga edota Txinako tradiziozko antzerkitik ateratakoak dirudite. Txotxongiloak, aktore organikoak, manipulatzeko ezinbestekoak dira. Japongo bunraku antzerkikoak bezala, txano beltza daramate. Hauek dira benetako hariak mugitzen dituztenak. Ikusezinak. Agente hauen eginkizuna, bizitzaren merkatua kontrolatu eta kultura debaluatzean datza.

      Hirugarren aktore mota, aparta eta groteskoa agertzen zaigu. Gaur egun, aktore postmodernoa deritzona, perretxikoak bezala zabaldu da europar lurralde osoan. Ofizio aipagarrienak, aktore pintxozalea, aktore anorexikoa, txakur-ametsen aktorea, aktore mundia, aktore terapeutikoa eta aktore engainatua dira.

      Aktore pintxozalea, casting batetik bestera ibiltzen dena. Publizitatea da bere diru iturri nagusia. Aktore hauek, curriculum oso luzeak izaten dituzte, gehienak Estatu Batuetan ikasitakoak izaten dira. Jan orduetan, menu osoa eskatu baino, nahiago dute pintxo gozo batzuk dastatu eta hilabeteko soldata egun bateko lanarekin asebete. Horrelakorik ez denean, zarzuela, opera eta ikuskizun komertzialetan figurante lanak hartzen dituzte.

      Bestalde, aktore anorexikoa dago. Ofizio honetan, fisikoak berebiziko garrantzia du. Egia esan, lanbide gogorra da eta arriskutsua ere bihurtu daiteke. Normalean modatik datorren jendea izaten da. Kontaktu on batzuen eraginez, interpretazioaren sua pizten zaio, eta zineman, telebistan zein antzerkian, bere ospe eta edertasuna medio, lan egiteko aukera izaten du.

      Txakur-ametsen aktorea ordea, fantasia hutsean murgiltzen den pertsona izango litzateke. Artista kimerikoa. Segundo batzuetako fama lortzeko bere arima edozergatik saltzeko gai dena. Txikitatik aktore izateko ilusioa izan duena, baina amets hori lortzeko pauso bat ere eman ez duena. Kolpezko indar magiko batek, bat-batean munduko aktorerik trebeena eta ezagunena bihurtuko duena. Eta hala ez denean, fans elkarte batean bukatzen du, edota prentsa arrosaren astekariak erosten.

      Mugarik gabeko aktorea edo aktore mundia, aktore mota hau sentimendu pseudo-hippie batek mugiarazten du. Aktiboki parte hartzen du gobernuz kanpoko erakunde ugaritan. Badu baita puntu teologiko bat, batzuetan Hirugarren Munduko herrietara joaten da bere bizi-poza azaltzera. Norbere herrian aurkitzea sailagoa bai da.

      Aktore terapeutikoa, berdin zaio Heiner Müller-en Hamletmaschine edota Carlos Arniches-en La señorita de Trevélez egitea. Lagun berriak aurkitu eta ondo pasatzea da kontua. Gorputz espresioa eta batez ere, desinhibizioa lantzea gustatzen zaio. Pentsatzea, ostera, ez horrenbeste. Ni nor ez naizen aurkitzea du helburu, eta ikastaroz ikastaro abiatzen da bere txandal berde pistatxoarekin.

      Aktore engainatua, postmodernitatearen ondoriorik latzenak pairatzen ditu aktore mota honek. Animatzaile sinpatikoa da. Bere laneko objektu konplizea sudur gorria izaten da. Urtean zehar lan bitxiak egiten ditu: neguan errege, udaberrian Jesukristo eta udan monitore. Familia burgesetako umeen jaunartze eta urtebetetzeetan ere parte hartzen du. Lan dinamikoa da erabat. Baina bere unerik magikoena, ezkongabeen agurretan kremazko pastel baten barrutik ateratzen denean izaten da. Ofizio honetan dabilenak, ez ditu hirietako antzoki ederrenak inoiz zapaldu. Bere burua engainatuz, aktore hoberena dela errepikatzen dio etengabe bere kontzientziari. Udazken garaian, itsulapikoa hustuari begira negar egiten du.

      Beste talde bat aktoreen aktoreek osatzen dute. Aktore izandakoak dira, ofizioa utzi eta antzerkigintzaren beste esparru batean aurkitzen dute lekua.

      Adibidez, patuak betirako antzerkiarekin lotu duen gorbatadun aktorea daukagu. Arropa, aseguru etxe edo arrain saltzaile bihurtu baino, nahiago du ondo ezagutu eta kontrolatzen duen medioan lan egin. Oholtza gainean lan egindakoa izan arren, kamerino, jantoki eta bulegoak bihurtzen dira bere lantoki. Ekoizpena eta banaketa dira bere ofizioaren jomugak. Programatzaileekin eta erakundeekin hitz egin eta konbentzitzea da bere eguneroko antzerkia.

      Egia esan, aktoreen aktore izatea istripu antzerako bat da. Antzerki aktorearen diru iturria eskasa izanik, ikastaroak edota eskolatan klaseak ematen bilatzen du aktore pedagogoak alternatiba. Arte dramatikoaren hezkuntzan, alor pedagogikoan hain zuzen, ofizioz aritzen direnak gutxi izaten dira. Normalagoa da, antzerki bolorik ez izan eta ikaskuntzara dedikatzea, sarritan ofizio hau frustrazioz egiten delarik.

      Azkenik, Antonin Artaud-en “Krudeltasunaren antzerkia” paradigmatzat hartuz, aktore krudela daukagu. Antzezpenaren artea da aktore honen ezaugarri nagusia. Zerutik baino, infernutik hurbilago daude aktore amateur, IMI aktore, 4x4 aktore eta aktore hutsak.

      Aktore amateurrak militantzian sinisten du, eta arte dramatikoak erakartzen du. Antzerkiaren etorkizuna positiboki sentitzen duen aktore mota bakarra da.

      imi aktoreak, aldiz, J. Grotowskik modelatutako aktore pobrean du bere oinarria. Baina bere entrenamendu fisiko eta bokalak, bere diziplina bortitzak eta espiritualtasun bideak, IMI edo oinarrizko errenta kobratzera derrigortzen du. Nahiz eta, utopia eta materiaren arteko oreka bilatzea kostatu.

      4x4 aktorea edo aktore todoterrenoa, urte berean sei obra ezberdinekin ibiltzen dena da. Aktoreak nolabait bizi ere bizi behar du, eta zaila da obra berarekin sasoi luze bat egitea. Horregatik, aktoreak hainbat obrarekin batera jokatzen aritzea baino beste erremediorik ez dauka.

      Guztietatik krudelena, aktore hutsa da. Aktore honek antzerkian egiten du lan. Eszenatokian denean, bere arima eta gorputza inoiz ez ditu saltzen, oparitu baizik. Krudeltasun eta edertasunaren artean bizi den benetako antzerki aktore bakarra hau da.

      Ai ene! Espiritua arraildu zait. Antzerkiaren merkatuan aktorean egoera itogarria da. Europar merkatuan, burtsak, interesen arabera jokatzen du aktorearekin. Eta merkatuak interesatzen zaionean inbertitzen du soilik. Panorama honen aurrean, ez zait interesatzen aktore izatea. Aktore izatea ez baita interes kontu bat, behar bat baizik. Erotua ote nago?

2006ko apirila, Argia

Armairua beteta

Ez telefonorik erabili

jendea ez dago inoiz erantzuteko prest

erabili poesia

JACK KEROUAC

Zuk deitu al didazu? Niri deika ibili al zara? Sakelakoa entzun dut, baina ezin erantzun. Bai… badakit ez dizudala erantzun… baina ez zen nahi ez nuelako, ezin nuelako baizik. Goizean klaseak ematen ari nintzen... eta eguerdian elkarrizketa bat nuen. A! Atzo! Ez! Entseatzen izango nintzen, edo eszenatokian, zein ordutan? Beno, ez dakit, sentitzen dut baina, ezin izan dut sakelakoa hartu, eta kito! Bai! Noski amatatuko dudala, autoa hartu behar dut, eta ez daukat inongo isun premiarik? Hala ere, deitu egidazu geroago. Edo ez, hobe bihar. Etzi edota etzidamu ezin izango naiz zurekin lotu. Beno, bestela, libre nagoenean deituko dizut nik.

      Txikitatik izan naiz ipurtarina, geldirik ezin egon eta hamaika enbajadatan sartuta egon naiz beti. Hala ere, azken hilabeteotan marka hautsi dudala uste dut. Hala tokatu da eta hala kontatzen dizut. Hamar antzezlanetan lanean aritzea ez baita broma! Baina, badakizu, antzerki aktoreok bizi beharra daukagu eta egungo kultur sare eta estrukturen barnean ia ezinezkoa da antzezlan bakar batean aritzea. Utopikoa, kimerikoa da.

      Etxeko armairuan hamaika pertsonaia ditut gordeta eta euren jantziek ez dute ezta hautsik hartzeko denborarik izaten. Ez da, ez, seinale txarra! Prest dira oholtza gainean azaltzeko. Beraien hitz, mugimendu, emozio eta keinuak ikusle askori aurkezteko. Bizitzako pasarte eta istorioak kontatzeko. 22 urte kartzelan daraman preso anarkista, Ignatius alkoholzale eta putazale amorratua, Juan Junda psikotiko depresiboa, Camaleon psikoanalista, Estepan Asekas DJ rasta, Andoni Egaña bertsolariaren anaia Euxebio Egaña, Yuri Sam xaman hegalari eta psikoponpoa, zeta-harrak salerosten dituen Herve Honcour frantziarra, Energeia-ri buruzko hitzaldia ematen duen fisikari katedraduna… horiek dira une hauetan antzezten ari naizen pertsonaiak. Ez dira gutxi, ez! Normala, bizitzarako denborarik ez izatea.

      Komediantearen maleta hartu eta herriz herri, publikorik izanez gero, edozein leku izan daiteke aproposa pertsonaiak antzezteko: teatroak, kutur etxeak, tabernak, kalea…

      Urte honetan, aspalditik desiratzen nituen lanak egiteko aukera izan dut. Antzerki amateurra bultzatzeko beharraz aspaldi ohartuta nengoen eta aurten Markinako herrian Abarka Antzerki Taldie sortu dugu, herri antzerkiak ere berebiziko garrantzia du kulturgintzan eta Hernaniko hainbat pertsona eta taldek parte hartzen duten Kastillako dorreak antzezlanean lan egitea aberatsa izan da erabat. Bestalde, antzerkia euskara hutsean ikertu eta adierazteko zabaldu dugun bide berriak nire behar pertsonalak erabat ase ditu. Aulestiko herrian ADEL (Artedrama Euskal Laborategia) sortzea magikoa izan da. Zer esanik ez, Andoni Egaña eta Paya anaiekin oholtza gainean Bertsotranpetan aritzea.

Bai, ama, bai, lagunak, ene maitia, bai, laster izango gara elkarrekin. Bitartean, badakizu! Eszenatokietan izango naiz, eta ez deitu. Erantzungo ez dizut eta. Hala ere, nahi duzunean etor zintezke teatrora. Ez nauzu ni ikusiko, maskaraturik dagoen pertsona bat ikusiko duzu. Baina, hala ere, zin dagit maskararen atzean dagoenak bihotza oparituko dizula.

2006ko ekaina, Nabarra

Manta gorrian,
Ilargi zuria eta dantza beltza

Eskerra delarik galtzen giren güti güzi hartan

Bizia da lokhartzen heriotzaren mantetan.

Zer deabrü behar badü hola jentetzeak arren koño!

Hau nahi hura ezin, hartaz ase henaz gose, seküla ez aski.

DOMINIKA REKALT. Oiherkoren trajeria

Aurtengo ekain eta uztailean manta gorri bat jarri omen dute zeruan. Ez dakit, heriotzaren manta edo bizitzaren izara den, baina beroaren ondorioz nire burmuineko hainbat neurona erabat kiskalita gelditu direla konfirma dezaket. Gorriak pasatu ditugu bero itogarri honekin, ezta?

      Metaforak ezin hautsi errealitatearen anfora. Pil-pilean dago mundua, eguzkia eta ilargia dira konplize, eta gori-gorian biraka dabil mundua: herrien arteko gatazkak, etorkinen arazoa, emakumeen borroka… begirada orokor bat emanda, panorama gorria bizi dugu une oro.

      Gure ingurumarian ordea —bero izan ala ez izan—, ehundaka gorputz eta arima gorriz janzten gara. Jai egunak, herriko festak! Udaberriko kukuaren soinuak esperantzaz hitz egin zigun, sanjuan gaueko su gorriaren gainetik saltoka utopiaz betetako irrintziak bota ditugu, jantzi zurien gainetik zapi gorria nabarmentzen da sanfermin eta beste hainbat festatan. Izar zuriak noria, tiobibo eta tiropitxoien bonbilla gorriekin nahasten dira, gauaren iluntasunean. Uholde arriskurik ez, baina ardo gorrizko erreka ikaragarriak sortu dira hainbat herritan, eta jendearen masail gorrituetan begietatik hasi eta ezpainetaraino iristen den irribarrea azaltzen da. Gure gorputz zuriak hondartzaren magalean gorritu dira. Maitasuna, ai ene! Beti prest norbait gorriarazteko. Eta semaforoa ere gorri dago STOP!

      Beharrezkoa da STOP! Bestela puntuak kendu, multa jarri eta oporraldiak STROPeatuko dizkigute. Eta urtean zehar gorriak pasatu ondoren, uda honetako manta gorrian etzan gara. Gau beltzaren zeru zein infernuan, etzan gaitezen bada. Urte osoko lan, izerdi eta nekeak, blai-blai eginda utzi ditu izara zuriak.

Ofizioz aktorea naiz, eta profesionala naizela uste dut, baina gainera, gustuko dudan eta ilusionatzen nauten proiektuetan egin nahi dut lan, eta honek, enpresa bat eraikitzea suposatzen du. Orduan, ez naiz aktorea, enpresaburu naiz, beno kooperatibista, eta bestalde, gizarte segurantzaren paperetan “administrari laguntzaile” naizela jartzen du. Berriz errepikatuko dut, aktorea naiz ofizioz eta afizioz, profesionala! Gure herriko kultur teknikari eta politikariak ez ote dira bada amateurrak izango?

      Hala ere azken bi hilabeteotan bihotzetik ateratzen zaigun antzerkia egiten ibili gara. Bizkaiko eta Gipuzkoako herrixketan, inolako abisurik gabe lehenago gertatzen zen bezala, Komeriantero Beltzen Karabana atera eta zenbait herri eta auzo teatroz jantzi dugu. Zuberoako mendi mitiko batean ere, hainbat herritar bildu dira pastoral beltzaren inguruan. Benetako proiektuek, bihotzetik ateratzen diren horiek, bakarrik militantziaz dira posible, eta nahiz eta guretzat beharrezkoak eta balio handikoak izan, ekonomikoki guztiz debaluatuak daude. Hala ere, jakin beharko genuke, herri baten bihotzak, herri baten taupadak, ez duela presiorik.

      Goizaldeetan, manta lurrean dago, kukua isildu da, kale kantoiek beiraren berde kolorea dute, eta gure prakak eta alkandorak ardo gorriaren eraginez beste tonalitate bat hartu dute. Orain, kukuak utzitako isiltasun beltzean, begirada eta sorbalda makurturik, geldo goaz beirazko kale berdeetan zehar, arrosa kolorez jantzita. Izan ere, istorio, maitasun, drama, samin guztiek… daukate kolore bat.

      Abuztuan sartzen gara eta nik, betiko galdera egingo diot ene buruari: merezi izan du horrenbeste esfortzu, horrenbeste sakrifizio, merezi al du antzerkian jarduteak? Era askotako maskarak jantzi ondoren, orain nirea ezin aurkitu. Hutsunea. Txikitan, beti uda heltzeko desiratzen nengoen. Baina behin iritsita, faltan botatzen nuen ikastola.

      Antzerki munduan gabiltzanok gorriak pasatzen ditugu bai, eta kexatu ere dezente kexatzen gara: “Hau nahi hura ezin, hartaz ase enaz gose, seküla ez aski” zioen Oiherkoren trajeriaren sortidak. Ahüzkingo mendian, ilargi zuriaren azpian pastoral beltzak.

      Ez naiz lokartuko bada heriotzaren mantetan eta gurea den lur beltzaran honetan dantzan jarraituko dut. Zaindu dezagun ondo arren, gurea dena eta gura duguna; gurea ez dena eta gura ez dugunaz bizitzea ez baita batere gatxa.

      Iritsiko da eguna non aingeru eta deabruen (t)artetik ihes egingo dudan, mantangorri bihurtuta; egun beltzen zauria zarratu eta gau zurien ametsetara zabaldu; lur beltza utzi, zeru gorria zeharkatu eta ilargi zurirantz hegaz. Teatroaren beharrizanik gabe, hegaz, mantangorri bihurtuta.

2006ko uztaila, Nabarra

Nekea

Badakit! Utopiaren ibaietan zehar gabiltzanontzat, nekea, ez da hitz polita. Baina, errealitateak utopiak baino gehiago agintzen du. Eta guztiok dakigu, osasuna erabat garrantzitsua dela edozein proiektu, ideia edota utopia aurrera eramateko. Ia hamar urte pasatu dira, Antzerkiola sortu genuenetik, Nahi eta nahi ez, krisialdiak beharrezkoak direla diote. Hori bai, gure politikariei ez diegu inoiz entzungo euskal antzerkia krisian dagoenik, bost axola politikariei euskal antzerkigintzaren alorrean ikerketak, sorkuntzak… duen eragina. Gaztetan Hertzainak taldearekin batera gogor eta ozen abesten nuen “Euskadin rock&rollak ez du inoiz, dirurik emanen”. Hitz berdinak erabili antzerkiarekin edo, petralagoa al da antzerkilarion egoera? Izan ere, euskal eskuindar pentsamoldeko gobernu honi ez zaio inoiz interesatu kultura, eta are gutxiago kulturgintzaren berrikuntza politiko, sozial zein estetikoak. Herri honek armagintzan zenbat diru mugitzen duen kontuak atera behar! Gaur egungo herri aberatsak horrela aberasten dira. Mesedez, ez hitz egin, espiritualtasunaz, zuen jaungoikoa aspaldi usteldu zen.

      Argi dago sorkuntza artistikoak administrazioarekin oztopoak baino ez dituela izaten. Eta, zentzu honetan, profesionaltasuna eskatzen digute, baina hauen funtzionalitatea erabat amateurra da. Izan ere, ez dute ofizioa batere ezagutzen, eta ofizioaren beharrak are gutxiago. Gainera, Euskal Herrian ere, Espainian erabiltzen dituzten modelo berdinak erabiltzen dituzte. Herritarren benetako demandak guztiz ondo aztertu eta kontuan hartu gabe.

      Estruktura hauetan ere hutsune asko ikusten dira. Adibidez, antzerki taldeok jaso dezakegun dirulaguntza jakina da ez dela sarritan nahikoa izaten. Izan ere, zertarako dirulaguntza jaso, gero ez badaukagu emanaldiak banatzeko aukerarik. Eta egia da, antzoki bakoitzak presupuesto batekin lan egiten du eta agian, presupuesto horietan bakarrik hilabetean ekoizpen bat edo bi ekartzeko aukera dauka. Azkenean sarea, arrazoi bat edota bestegatik konplikatu egiten da, eta norbere sortze lana ia ezerezean gelditzen da.

      Nik, eta Antzerkiolan sortu genuen enpresarekin utopia bat bilatzen nuen, eta ez da posible izan. Ez zerotik, baina berriro hasi behar dugu, eta nekagarria da. Nire ilusioa, oholtza gainean antzerkia egitea da, eta ez enpresa bat sortzea.

      Motibazioa galdu dut, ilusio barik nabil.

      Aldizkari honetan ere gustura ibili naiz nire gogoeta xumeak nolabait aportatu nahian. Baina, agur esateko ordua iritsi da. Argia-ri nire esker ona ematen bukatu nahi nuke, eta nola ez, zuri, irakurleari. Inoiz ez nuen imajinatuko, iritzi artikuluak idatziko nituenik. Baina antzerkiak eta euskarak merezi dute. Eskerrik asko guztiori, bihotzez. Antzerkian ikusiko gara. Nekeak erremedioa dauka eta.

2006ko urria, Argia

Artedrama garaikoak

Bakean bizi baino, hobe bakean hil

Teatrum mortis et gloriae!

X.- Belar zikina berriz heldu da beti pozoin guzien petik. Ez dakit norapait iganarazi gaituztenez baina oroitu behar lukete euskal kultura betidanik izan dela ttipien urgulua. Eta gu gabe ez dela menturarik.

(Aldamiotik deslotzen du poeta)

X.- Nik dut ogia axal gorria bai gasna gogorra eta ardo zuritik sotoko oporra.

P.- Sarasuak ziona, bertsolariak ez daki zer kantatuko duen baina badaki heterodoxiaren bidetik joanen dela zer nahi gisaz.

X.- Galtxet mutxikoak bota.

(Denak dantzan poeta ere bai)

ANTTON LUKU. Fauxto (Karrusa)

Badiote heriotzaren atarian bizitzako une guztiak ikusten dituzula arrapaladan. Hala mintzatu zen Zappatrusta. Larresoro. Areatza. Santurtzi. Azkoitia. Azpeitia. Eibar. Barakaldo. Orio. Zumaia. Donostia. Igeldo. Hona hemen nire urtea. Bi mila eta zortziehun une. Berriatua. Markina. Zarautz. Orereta. Mendabia. Gasteiz. Zestoa. Miarritze. Fauxtok arima deabruari saldu bazion, nik antzerkiari ematea erabaki nuen urte hasieran. Aulki hutsa. Ez dakit, ni ote naizen artikulu hau idazteko egokiena. Ez baititut, antzerki taldeen lanak ikusi. Xabi Erkizia, Porrotx. Oier Ituarte. Sabino Alkorta. Maite Agirre. Josu Martinez. Lagunen lanak ikusteko ere ez dut denborarik izan. Besarkadak aktore, komeriantero, dramagile, argi teknikari, programatzaile, kultur elkarte… guztiei. Gu ta gutarrak. Andoni Egaña. Xabi Paya. Fredi Paia. Unai Iturriaga. Igor Elortza. Jean-Christian Irigoien. Daniel Landart. Le Petit Teatre de Pain. Fusch anaiak. Gaitzerdi. Iñaki Ziarrusta. Jose Pablo Arriaga. Jorge Oteizaren omenez luntx eta pitokeria gehiegi egin dira. Ruper Ordorika. Garbi Losada. Haize Berri. Abadianoko Banarte antzerki taldea. Hiru Punttu. Antton Luku. Kitzikazank. Azkoitiko Matadeixe. Xabi Strubell. Asier Ituarte. Ibarretxe lehendakaria. Erregea eta bufoia. Iraultza isila. Asisko Urmeneta. Iñaki Salvador. Jon Maia. Mikelazulo. 11 telebista. ETB3. Euskadi Irratia. Amarauna. Arantza Kaltzada. BAD. Espe Lopez. Lanku. Ez da Dorian Gray ispiluaren aurrean dagoena. Ni naiz. Amarauna. Aizpea Goenaga. Naroa Alberbide. Irati Elorrieta. Lander Garro. Eider Rodriguez. Gonzalo eta Pette Etxebarria. Ainara Gurrutxaga. Urko Redondo. Maixan Merkapide. Jon Gerediaga. Mikel Martinez. Jean-Mixel Bedaxagar. Ttittika Rekalt. Zein ederra den antzerkia. Irla xumea. Maddi Oihenart. Joseba Sarrionandia. Piarres Larzabal. Kristiane Etxaluz. Xavier Mendiguren. Asier Hormaza. Ana Elordi. Isidoro Fernandez. Idazten den guztia ez da egia, irakurtzen den guztia ez da egia. Bertsotranpak. Nik, neronek, artikulu hau, urtea bukatu baino lehen idatzi dut. Beraz, nik idazten dudana ez da egia, irakurtzen ari zarena gezurra da. Looking for Mr. X. Izura. Elorrio. Azkaine. Amallo. Igorre. Durango. Erandio. Artedrama Euskal Laborategia eta Brainstorming topaketak. Antzerki politikoa beharrezkoa da. Atxiloketak. Euskal antzerkia krisian da. Ies! Ui kan! Txanobarragorro. Urtebete igaro da eta balantze eta gogoetarako parada. Putzuak lehortzen. Fernando Bernues. Mireia Gabilondo. Ines Mtnez de Iturrate. Idoia Zabaleta. Pako Revueltas. Joseba Usabiaga. Erik Probanza. Miren Gaztañaga. Harkaitz Martinez. Eñaut Larralde. Artebi. Algiz Arlauskaz. Carlos Gil. Agus Perez. Aulestiko Eskola. Markinako Abarka antzerki taldea. Gauza asko ikasi ditut baina idazten ahaztu egin zait. Martina. Euskaraz egin dut lan. Beharragaitik. Bilbao. Sara. Olazti. Lesaka. Ondarroa. Aulesti. Lartzabal. Anauze. Baigorri. Heleta. Berriz. Lasarte. Basauri. Balmaseda. Laudio. Donaxti. Hernani. Getxo. Muskiz. Ibañeta. Eta Erroma. Bide guztiek Erromara eramaten gaituzte. Eta hala da, Erroman bukatuko dut nire lan urtea. Eta, 2009an sartu aurretik, berriz itzuli eta nire ohiturari jarraituz itsasoa ikustera joango naiz. Ardoaz. Benitoren azken diskoko Partiada trixtea Ternuarat abestia entzun bitartean, urte berriari ekiteko indarra eta bizipozagatik galdetuko diot. Topa! Berakatz zopa! Bakean bizi baino hobe bakean hil. Teatrum Mortis et Gloriae!

2008ko abendua, Argia, urtekaria

Trabesa

BERRIAko Kultura saileko erredakziotik deitu didate. Animatuko zinateke iritzi artikuluak idaztera? Trabesa.

      Antton Lukuk Libertitzeaz liburu mamitsuaren pasarte batean zera esaten digu. “Stanislavskik mendeen juntan elaboratzen zuen konfliktoaren teoria ez dute ezagutzen”. Eliza jendeaz eta bi gerlen arteko antzerkiaz ari da. Eta jarraitzen du: “Konflikto famatu hori, euskaraz trabesa edo interesa, egiatasuna antzerkira ekartzeko ahala bilakatzen da praktikan eta pertsonaien arteko oreka batean oinarritzen da ondorioz antzerkia, pertsonaia guziak konfliktoaren eskuratzeko gudukatzen direlako beren armekin”. Konfliktoa.

      Konflikto hitza Madrilgo William Layton Laborategian entzun nuen lehen aldiz antzerki kontzeptu gisa. Duela ia hogeita bost urte. New Yorketik Mr. Layton maisuak ekarria eta harrezkero antzerkia egiteko baliatu izan dudana. Amerikarrek errusiarraren teoriak bereganatu eta birmoldatu zituzten. Eta azken hamarkadetan “metodoa” erabiltzen dugun aktoreon artean hitz klabea izan da. Konfliktorik ez badago, ez dago antzerkirik. Horrela irakatsi ziguten. Gatazka.

      Antzerkiola Imaginarioaren garaian ere, beti izan nuen konfliktoaren edota gatazkaren kontzeptua presente. Protagonista/antagonista dikotomian funtsezkoa zen gatazka, eta bakoitzak bere helburuak lortzeko borrokatu behar zuen. Horretarako hainbat mekanismo baliatuz: estrategiak, urgentzia, erlazio sozialak zein emozionalak, eta abar. Baina dramaturgia eraikitzeko modu estandarretatik ihesi nahian ez genituen pertsonaia edo talde batek beste pertsonaia edo talde baten kontrako gatazkak irudikatzen, ez. Gure dramaturgian, gure moldeetan, gure antzerkian, ordea, gatazka, beste era batera baliatzen genuen. Gatazka ez baitzen kokatzen kanpoan, ez zen bestea jomuga, baizik eta bakoitzak zeraman bere baitan, eta pertsonaiek barne konfliktoa bizi zuten. Ikuspuntu horretatik, antzerkiaren kontatzeko moduak beste taupada bat hartzen zuen, beste su bat. Barne gatazka.

      Garai hartan idatzi nituen nire lehen artikuluak. Ikerketari emana nintzen, eta ondo zetorkidan noizean behin nire gogoetak eta garaiko gatazkak plazaratzea. Burua ordenatzea nolabait. Eta sarritan kontra egitea. Kontrakultura, alternatibak bilatzea eta pentsamendu kritikoa eraikitzea nuen gogoko. Beldurrik ez zen nire baitan (zer pentsatuko dute, zer esango dute…), ezta konplexurik ere, ez. Esan behar nuena ahoan bilorik gabe esaten nuen. Gero, artikuluak idazteari ere utzi nion. Ezin iritsi. Nekea. Nire beharra beste ekintza mota batzuetan ikusten nuen gehiago. Konbentzituta nengoen gure lanbidean ekintzek hitzek baino garrantzi handiagoa dutela eta momentu berriari heldu nion. Iraultza isila. Eta euskal artedrama baten bilaketari ekin nion. Interesa.

      Orain, urteen poderioz eta ekinaren eginaz, kultur esparruan pertsonaia publiko bilakatu naiz. Edadean aurrera noa, eta ikuspuntuak ere lekuz aldatu zaizkit. Begirada zorrotzagoa da. Arduraren pisua handiagoa. Planteamendu batzuetan ere erradikalagoa naiz, hots, gauzak eta ekintzak egiteko orduan sustraietara jotzen dut. Horrela ez balitz neure burua tradituko nuke.

      Beste gauza asko, berriz, ez dira aldatu. Antzerkiaren bidea gatazkatsua da. Gure ofizioan beste lan batzuk egitearena gauzarik arruntena da. Bilerak, hitzaldiak, alor pedagogikoa (ikastaroak, formakuntza tailerrak…), denetarik egin behar izaten dugu aktoreok. Eta ezin kexatu, ofizioarekin zer ikusia duten lanak badira! Eginkizun horiei lan edo behar kolateralak deitzen diet. Edo akzidentalak. BERRIAko erredakziotik deitu didaten unean bezala. Eta barne gatazkak sortzen zaizkit. Artikuluak idatzi bai. Artikuluak idatzi ez. To be or not to be. Bat-batean letren intruso ere sentitzen naiz. Ba ote daukat fundamentuzko zerbait esateko? Baina ni ez naiz idazle. Nori interesatuko zaio idazten dudana? Nork irakurriko du? Denborarik izango al dut? Agertoki gainean egotea da beti ametsa. Ahalik eta sarrien. Ofizioa horretan datza. Ideia, pertsonaia, sentimendu, istorioen… transmisoreak gara. Agertoki gaineko dantzak ematen dio aktoreari bizipoza. Jokoan sentitzen du komedianteak benetako sua, kili-kilia, trabesa. Erregeak bai, baina bufoiak ez du sekula abdikatzen. Eta hala ere, antzeztokietatik kanpo iritzi artikuluak idatzi behar baditut, bada idatziko ditut. Plazerez. Ea ba artikuluek interesik pizten duten!

      Irakurle zaren horrek, espero dut nire ekarpena gustuko izatea. Antzerkiaz hitz egingo dut. Eta bizitzaz. Zer da antzerkia bizitza ez bada?

      Hau da nire trabesa. Nire trabes berria.

2014ko ekaina, Berria

Udako gauzak

Bluk, nire lagun-minak, fermuki esaten du: “Mundu hau zaborrontzi handi bat da”. Palestina, Ukraina, Siria, Irak… gugandik urruti, mina, haurren negarra, sarraskiak nonahi, gerra hotsak. Etorkinen arazoa larria da, eta heriotzaren aurrean momentuz itsasoa da erantzule bakarra. Afrikan pairatzen dituzten gosete eta gerrek ez, baina Ebola gaixotasunak ezinegona sortzen du Europan. Eta gure Euskadi jator, gozo eta puta honetan, Ziburuko ikastolak auzapez antieuskaldun baten itsuskeriak pairatzen ditu. Munilla gotzainaren sermoi malapartatuak entzun behar izan ditugu (barka nazala jainkoak!). Emakumeen kontrako indarkeriak zoritxarrez jarraitzen du, bai eta salaketek ere. Eta auto istripuz Alex Angulo aktore erandiotarra joan zaigu.

      Uztail bukaeran Eusko Jaurlaritzak antzerki konpainien dirulaguntza ebazpenak ezartzen ditu. Pastela txikia da, eta talde askok nahi diogu kosk egin. Miseria txiki edo handiago bat eraman. Kulturan ematen dena beti da gutxi, baina beti da ezer ez baino hobe! Merkatua eta konpetentziaren garaietan gaude! Ez da erraza! Batzuetan antzerkia egitea eta txorizoak egitea gauza bera deneko sentsazioa daukat. Ez dakit nongo txorizoa beste hango txorizoa baino hobea den. Antzerkiak beste funtzio batzuk ditu. Tripa asetzea eta espiritua asetzea ez da berdin. Baina tira! Ez dut gai honetan sakondu nahi. Dirulaguntzen trantzea pasatu ondoren hartu ditut oporrak, abuztuan. Uda garaian jendea ez dago gogoetarako prest, gai sakonak entzuteko gogoz; antzokiak ixten dira, eta kutxa beltza hutsik gelditzen da. Kale antzerkia eta jai giroko antzerki arina nagusitzen dira. Eta Xiberoan, pastorala. Nire antzerkiak ez du merkaturik garai honetan, ez dut maite udako giroa teatroa egiteko, eta, horregatik, gure antzerki-etxean oporrak hartzen ditugu.

      Saibi, Kalamua, Oiz, Santa Eufemia… Bizkaiko mendi ederretan ibili naiz, aspaldiko eta ez hain aspaldiko lagunekin egun-pasa politak egin ditut, Sarasuaren Hiztunpolisa-k putzu sakon, soziolinguistiko eta ilun batera eraman nau —are gehiago, nire etxe pareko patioko haurrek erdara barra-barra egiten jarraitzen dutela entzutean—, etxeko traste zaharrak ordenatu ditut, Edorta kapitainarekin Urdaibai zeharkatu dut, Euskal Herriko mugetatik at Castro Urdiales eta Eskiulako bestetan ere ibili naiz. Eta artikulu hau idazteko prokrastinatu dut.

      Nire oporrak ez dira oso teatreroak izan. Antzerkian gabiltzanok ere deskonektatzeko beharra izaten dugu: pixka bat oxigenatu, ideia berriak bilatu, ideia zaharrak zaborrontzira bota. Eta uda ez oso teatreroa izan arren, merezi izan duten bi antzerki ikusi ditut. Xiberoko Ozaze herrian, Dominika Rekalt Ttittikak idatzitako eta Hebentik-ek antolatutako Barbau Hamalau ikuskizuna. Eta Bilboko P6 Antzerki Laborategiak Jean Anouilh frantziarrak idatzitako eta Ramon Bareak zuzendutako Orquesta de señoritas. Ekialde mendebalde, iparralde hegoalde. Bi mundu! Bi merkatu. Bi plaza guztiz ezberdinak. Pabiloi 6 espazioak Bilbon interesa piztu du, eta antzerkia beste modu batera ere egin daitekeela erakutsi. Interesgarria da hainbat taldetako aktoreak elkarrekin lanean ikustea Barearen esanetara. Ederra da ikustea, halaber, xiberotarren proposamenean diziplina askotako eraikuntza dramaturgikoa: kantua, suak, espazio eszenikoa, musika, dantza… eta Ttittikaren joko molde txundigarria… eta azken finean, eskuara baizik etzakiten haien, “morts pour la patrie”.

      Ttittikak bere Twitter kontua ireki eta zera idatzi du: “Barbau Hamalau berriz eman nahi dugu, nork ikusi nahi luke eta non?”. Kandela! Agian, antzerki lanen hedapenerako beste modu bat izan daiteke, baina ez dut uste. Euskarazko antzerkiak sare bat izan dezan, lan handia dago egiteko. Bilbaotik Ozazera.

      Herri honetan bi hizkuntza dakigunok hizkuntza bakarra dakitenak baino tontoagoak omen gara. Hala entzun diot lagun bati uda honetan. Eta Bilbon baten batek galdetzen dit, ea ba, noiz egingo dudan erdaraz teatroa. Egingo dut berriz egunen batean, ez dakit, beharra sentitzen dudanean. Ez dut egiten erdararen kontra, euskararen alde baizik.

      Artikulu hau baliatu nahi nuke EHAZEk urriaren 18an Bilbon antolatuko duen Antzerkizale Egunerako gonbidapena egiteko. Eta bide batez, Barbau Hamalau Bilboko Pabiloi 6an egiteko aukera zabaltzeko. Nork daki egunen batean Gabriel Arestik bere Bilboko kaleak poeman amesten zuena egia bihurtuko den: “Gorbeiara joateko gutizia sortzen zait barrenean, bertan organizatzeko euskeraren salbazioa, baina hemen geratzen naiz, kale arte honetan, milagro baten zai, egunero bizarra kentzeari uzteko nahikoa kurajerik ez baitut”.

      Joseba Sarrionandiaren Idazlea zeu zara irakurtzen duzulako liburuan, Udako gauza       ipuina honela bukatzen da: “Hainbeste gauza egiteko aukera izan eta hain gutxi eginda amaitzen dira uda guztiak!”.

2014ko iraila, Berria

Senpere, Senpere

Txikitan Sanjuandeluzera joaten nintzen dentistarengana. Iparraldera joatea muga pasatzea zen. Lauburuek eta ikurrinek Euskal Herrian nintzela gogorarazten zidaten. Baina zein Euskal Herria?

      Txikitan, Bizkaiko Markina-Xemein herrian, Lea-Artibai eskualde euskaldunean, jaso nuen gure kultur adierazpide ezberdinen transmisioa. Zortziko, launako eta banako, ezpata dantza, Xemeingo dantza, zahagi dantza… guztiak ikasi nituen plazerez, Felipe Amutxastegi maisuak munduko dantza talderik onena izateko trebatzen gintuela. Jose Luis Agirre zenak ere txistua eta txirula jotzen irakatsi zidan umorez eta pazientziaz. Gau eskola zein aisialdi taldean hamaika euskal kanta ikasi eta kantatu nituen eta Marije Errastik ondo afinatzen irakatsi zidan. Zeramikan ere aritu nintzen Blanca Segurarekin eta Juan Ibarzabal Buztarri zenarekin kuadrilla polita osatu genuen bertsotan aritzeko. Gure kultura deitzen dugun honen pentsamendu eta iruditegi zabala Luis Baraiazarra Aitxeluis-ek transmititu zidan.

      Gogoko dut guru hitzaren esanahia. Gu hitzak iluntasuna esan nahi du eta ru uxatzen duena. Beraz, guru, iluntasuna uxatzen duena da. Artearen bidean argitasunera eramaten zaituen maisua. Hala definitzen du Eugenio Barba Odin Teatreteko zuzendari eta antzerki antropologian adituak.

      Ni ere, ibilia naiz Indiako kathakali edota koodiyattam antzerki-dantza tradizionalak aztertzen, edota Baliko dantza eta maskarak. Nik ere, izan ditut nire guruak. Eta kanpora irteterakoan ohartu naiz barruan daukagunaz, gure herriak dituen adierazpide kultural aberatsez. Beste kultura batzuekin alderatuta ez hobea ez okerragoa. Kodeak aldatzen dira baina ez printzipioak.

      Eta Iparraldean aurkitu ditut, galarrots, pastoral, maskarada, kabalkada, tobera eta libertimenduak. Iparraldean aurkitu ditut transmisio kanalak, meheak, herri guztietan bezala garai berrien ondorioz desagertuz doazenak, zentzua galtzen edota aldatzen doazen transmisio kateak. Iparraldean ezagutu dut Larzabalen Teatroa. Haize Berri eta Kitzikazak/n. EKE eta Landart. Hameka. Txomin Hegi eta Theatre des Chimeres. Tipul eta Putil. Hebentik. Ttittika, Bedaxagar eta Etxekopar. Barkoxeko etxebarriatarrak. Kristiane Etxaluz eta Amaren Alabak. Itxaro Borda eta Maddi Oihenart. Fuchs anaiak. Mattin Irigoien eta Antton Lukuren teatroa. Eta fluxu horietan parte hartzea pribilegioa da. Iparraldean antzerkiak duen dimentsioa ezagutzea, ezinbestekoa. Iparraldea ez delako bakarrik lauburu eta ikurrina.

      Urte osoa pasatu dut astean behin Senperera joaten. Amotze auzoan Andoni Iturriozek kudeatzen duen Larraldea baserriak ireki dizkio ateak euskal kulturari. Aktibitate handia dago bertan, erakusketa, kontzertu, antzerki errepika, bilera eta tailerrak aurkitzen ahal dira aste guztian. Hainbat elkartek dute bertan egoitza: Lapurdi 1609, Bertsularien Lagunak, Integrazio Batzordea, Euskal Herrian Euskaraz, Hatsa poesia, Kiribil Taldea eta Iduzkilore antzerki taldea.

      Azken horrek deliberatua zuen Telesforo Monzonen Hazparneko Anderea taularatzea, baina zuzendari faltan zeuden. Le Petit Theatre de Pain-eko Manex Fuchs aktore eta lagunak eskatu zidan taldea zuzentzeko. Nahiz eta hasiera baten Monzonen testuarekin nire zalantzak izan, baiezkoa eman nuen.

      Antzerki lan batek behar dituen epeak ikusita, estreinaldi lekua eta eguna finkatzeko, Senpereko auzapez eta kultur teknikariarekin hitz egitera joan ziren taldekoak. Eta sorpresa! Senperen ez zela emanen. Bazela beste talde profesional bat, eta ezin zela, eta gurea amateur zela eta euskaraz, eta bla, bla, bla… frantses erara, baselinarekin!

      Bluk, nire lagun-minak, zera esan dit: “Badirudi Herri Urrats eta Xilabarekin urteko euskal kupoa bete dutela!”. Nik lasaitzeko esan diot. Antton Lukuk bere Euskal kultura? liburuan esango lukeen bezala: “Apartheid gure alde itzuli behar dugu”. Omegara iritsi baino lehen —eta euskaldun guztiz kolonizatuak bilakatu baino lehen— Z armatu beharra dago.

      Hau ez da Martin Scorsese-ren New York, New York. Ez da hainbeste estimatu izan dudan Tadeusz Kantor poloniar zuzendariaren Wielopole, Wielopole. Idatzi gabeko obra da hau: Senpere, Senpere. Beharrezkoa zait gertatzen direnak kontatzea eta salatzea. Herri baten kulturari horrelako mespretxua egiteak erresistentzian eta lubakietatik tiraka ibiltzera behartzen gaitu. Datorren larunbatean, Uztaritzen emango dugu lehena, urriaren 25ean. Eta segidan Euskal Herriko beste hainbat herritan. Gure euskal teatroaren klasikoak berrasmatzeko intentzio eta kemenarekin. Tamalez, ez da Senperen emana izango.

      Txikitan, Markina-Xemeinen ez zegoen antzerki talderik. Egun, Abarka antzerki taldea sortzea eta egonkortzea lortu dugu.

      Eta Iparraldean, Iduzkilore taldean, Mizel Brust aktorea ezagutzeko aukera izan dut, baita bere garaian Xirristi Mirristin ibilitako Peio Berokhoirigoin Bixoko eta Pierre Larre Partza, Zpeiz Mukakiko Iban Ithurbide, Hiru Punttun aritutako Maialen Fauthoux edota txikitako, Sanjuandeluzeko, Kattin Mendiburu, dentistaren lankidea. Eta ederra da Euskal Herrian lan egiten duzula ohartzea. Etxean. Ai! Senpere, Senpere.

2014ko urria, Berria

Klara eta Kandido

Motorra! Koadroa! Ekin! Nerabezaroan munduko aktorerik onena izan nahi nuen, eta Oscar bat lortzea zen nire ametsa. Donostian Antzerti eskola zarratzen zuten. Madrilen ikasi, gero ingelesa ondo menperatzeko Londresera joan, Actors Studioan ikasketak jarraitu eta Hollywoodeko zine izar bilakatu nahi nuen. Ez nituen ez asmo txikiak! Izar bat izan nahi nuen.

      1956an estreinatu zen Hazparnen, Gure Sor Lekua, euskarazko lehen filma. EHUko Nor ikerketa taldeko Josu Martinezek aurkitu zuen pelikula, eta haren inguruko tesia bukatu berri du. Harrezkero, euskarazko zinemak bere lekua bilatzen jarraitu du. Urte honetan euskarazko zinemaren erakusleiho Donostiako Zinemaldian izan ditugun Loreak eta Lasa eta Zabala bezala.

      Nire ibilbide profesionalean hamar-hamabost film laburretan parte hartu izan dut. Besteak beste, Iñigo Muguruzak, Josu Martinezek, Txaber Larreategik, Eva Velezek, Iban Ayestak, Urtzi Perezek eta Zuriñe Sotok zuzendutakoetan. 2004. urtean atera zen kartelerara Bilboko Pedro Mari Santos zuzendariaren Agujeros en el cielo. Parte hartzen nuen nire lehen film luzean protagonista lan egin nuen, eta zineman lehen pausoak emateko aukera xume eta on bat izan zen.

      Bluk, nire lagun-minak, aktore bati egiten zaion betiko galdera egin dit: “Zer duzu nahiago: antzerkia, telebista edo zinema?”. Arras ezberdinak dira. Aktore bezala alde handia dago antzerkian lan egitea edota zineman. Ardura maila ezberdina da.

      Zineman esperientzia gutxiago dudanez, seguruago sentitzen naiz teatroan. Pelikula bakoitza mundu bat da (ekoizpena, estetika, gidoia…) baina antzerkiaz konparatuz, orokorrean lan egiteko dinamikak ere oso ezberdinak dira. Zineman, kamera aurrean antzezten duzu; teatroan, publikoaren aurrean. Zineman, gezur handiago baten aurrean jokatzen du aktoreak, ia dena da artifizio, dena artefaktu. Energia beste molde batean erabili behar da. Ahotsa erabiltzeko orduan, adibidez, proiekzio maila oso txikia da. Xuxurlatzen bezala hitz egiten da. Aski da ondo ahoskatzea. Eta antzerkian hori ez da posible. Gorputzarekin ere berdin gertatzen da. Begiradak du izugarrizko garrantzia. Minimoetan jokatzen duzu naturaltasunaren bilatze etengabean. Egitearen artea barik ez egitearen artea da niretzat zinema. Irudiak pisu handiagoa dauka, eta hitzak bigarren plano batean gelditzen dira. Euskal zineman, normalean, irudiak hitzak baino indar handiagoa duen susmoa daukat. Kasualitatea bada ere, Gure Sor Lekua filmaren audioa ez da aurkitua izan. Bila eta bila ibili ondoren, euskarazko lehen filmak ez du audiorik. Gure herriaren parabola?

      Hamar urte ondoren, berriro bueltatu naiz zinema egitera. Asier Altunaren pelikula berria egiten pasatu ditut azken sei asteak. Ezin aipatu gabe utzi ondoan izan duen Telmo Esnal zuzendari laguntzaile aparta. Bikote ederra egiten dute! Asier Bertsolari dokumentala egiten ezagutu nuen pertsonalki. Kixi-k (hurbilekoenek hala deitzen diote), pasioz eta alegrantziaz zuzentzen du. Gidoiari hamaika mila buelta ematen dizkion horietakoa da. Irudia ondo dominatzen du, eta argi dauka zer bilatzen duen. Irudi du sinbolikoki euskal imajinario bat eraman nahi duela zinemara.

      Txintxua Films ekoiztetxean, lantalde atsegina eta oso profesionala aurkitu dut. Bakoitza bere esparruan: dekorazioa, jantziak, kamera, argiekin ibiltzen diren elektrikariak (estikoak gora, estikoak behera), makinistak (bere travelling-ak eta guzti), makillajea, ile apainketa, skript-a eta ekoizpenean aritu izan direnak. Ia bere osotasunean talde euskalduna izateak ere motibatzen du. Sarritan, sortze prozesuetan erdara erabili ondoren eskaintzen baitira euskarazko produktuak. Erritmo bizia izaten du errodajeak, ekipo guztia arrapaladan ibiltzen da leku batetik bestera. Eta aktoreak, begira, egonean, zain. “Ekin!” entzun eta orduan hasten gara lanean. Iraia Elias, Manu Uranga, Amparo Badiola, Nagore Aranburu, Unax eta Aiora Zaldua. Fikziozko familia polita osatu dugu atzo bukatu berri dugun Altunaren filmean. Eta gure aita-amak zer esanik ez. Klara Badiola eta Kandido Uranga. Euskal zinemaren bi aurpegi ezagun. Klarak eta Kandidok badute eskarmentua. Klararekin lehen aldia da lan egiten dudala. Kandido, ostera, Alessandro Bariccok idatzi eta Agurtzane Intxaurragak zuzendutako Zeta lanean ezagutu nuen.

      Kandidok, grabatze prozesuko itxaronaldi luze horietako batean, esan zidan: “Ez, mesedez, ez ezazu nitaz idatzi, ni lurrari lotua nago, geroago eta lurragoa naiz. Eta ez dut izar izateko premiarik”. Hemen nire omenaldi txikia zuoi bioi, zuen ibilbideari, zuen lanari, eta bide batez, muxu handi bat, Klara eta Kandido. Lurrean gaude. Zerura begira, izarrei begira. Eta izar iheskorren bat ikusten dudanean, desio bat pentsatuko dut: euskarazko zinemak bere bidea izan dezan. Horrela, zorionez, aukera izango dugu pantaila handian bi izar txiki edota bi aktore handi berriz ere ikusteko. Klara eta Kandido.

2014ko azaroa, Berria

Egoitzak, egonaldiak eta bitartekotzak

Antzerkirik gabeko herria. Antzoki huts bat. Publikorik gabeko antzerkia. Sorkuntzarako espaziorik eza. Hauek izan dira sarritan nire obsesioak. Lanerako espazio bat izatea, gure antzerkia ikustera datorren publikoa izatea, kultur ereduak aztertu eta alternatibak bilatzea. Antzerkiaren esperientzia egia bilaka dadin, baliabideak lortu eta sortu behar dira eta horretarako hona hemen hiru zutabe, hiru adibide: egoitzak, egonaldiak eta bitartekotzak.

      Antzerkiak bere teilatua behar du, bere estalpea, bere babesa, bere aterpea. Zergatik ez baliatu herriko kultur eraikin eta antzokiak? Zertarako daude eginak bada eraikin horiek? Sarritan gertatzen da eraikinak egin eta gero proiektua, ideia, mamia falta. Edo dirurik ez dagoela. Kostatzen zait imajinatzea adibidez futbol zelai bat (Iparraldean errugbi) eta bertan futbolik ez egitea edo futbol talderik ez egotea. Eta gainera, horren ordez futbol zelaia kontzertuak, konferentziak, festak eta mitinak egiteko baliatzea. Imajinatzen duzu? Zein mundu aldrebesa. Erabiltzen ez den antzoki bat ikustea ez da gehien maite dudan sentsazioa. Normalena antzerki taldeek egoitza egonkorrak izatea izango litzateke, antzokiak teatroz eta bizitzaz betetzeko. Herri bakoitzean, talde, kolektibo edo norbanakoei eman behar zaie espazio horiek dinamizatzeko aukera. Antzoki batek hartu beharko luke gutxienez talde amateur bat (herrikoa) eta profesional bat, antzokiko teknikari, programatzaile edo talde eragilearekin partekatua.

      Antzerkiak bere zubiak behar ditu, bere izaera nomada behar du. Talde edo konpainien sorkuntza prozesuak ireki daitezke beste herri batzuetara eta esperientzia horiek beste batzuekin partekatu. Egonaldiak astebetekoak, bi astekoak edo hilabetekoak izan daitezke. Aldizkako erresidentziak edo egonaldiak eginez, antzokiko ekipamenduak baliatzen dira konpainiaren sorkuntza prozesuak gauzatzeko. Antzerkia ez baita soilik ikuskizun. Antzerkia egiteak beste dimentsio bat izan behar du. Eta sorkuntza prozesu horiek espazio eta herri ezberdinetan partekatzeak proiektua bera aberasten du.

      Antzerkiak ere bere sua behar du, bere berotasuna, bere sutondoa, bere uteroa. Eta horretarako bide bat mediazioak edo bitartekotzak izan daitezke. Bitartekotza hartu-eman gisa ulertzen da, publikoa arte eszenikoetan hezteaz gainera, sorkuntza prozesuan ekarpena egiten baitio sortzaileari berari ere. Hartzaile eta emaile, bi aldeak elikatzen dituen ekimena da bitartekotza. Teatroa egongo bada, teatroa den jolas horretan parte hartzeko prest dagoen publikoa existitzen delako da. Mediazioek publiko horren existentzia ahalbidetzen dute, antzerkigintzara gerturatzen dute pertsona, izan haur, nerabe, gazte nahiz helduak. Komunikazio bat sortzen da pertsona horiekin, jarduera normalizatzen da, eta ikusle rola jokatzeko interesa duen komunitate aktibo bat eraikitzen.

      Inazio Tolosak zuzentzen dituen Zumaiako nerabe antzerki taldeekin eta erretretan dauden Itzurungo Uhinak taldearekin, Leioako Andrak-eko Gu Gara antzerki taldearekin, Senpereko Arretxe Kolegioko gazteekin eta Aulestiko Urregarai Herri Eskolako haurrekin aritu naiz azken aste hauetan. Proiektu ezberdinak izan arren, guztiek dute bitartekotzaren eredua. Antzerkigintzaren esparruan murgiltzeko eta komunitate ezberdinak dinamizatzeko aukera ematen duena. Baita esperientziak trukatzea eta antzerkizaletasuna zabaltzea ere. Hau da, mugitzen naizen tokietan bertako herriko elkarte edo taldeekin harremanetan jartzea. Antzerkia ez dadin bihurtu ikuskizun huts, baizik eta kolektibo ezberdinen arteko harremana sustatzeko tresna.

      Goiko lerroetan idatzitako kontuak antzerki munduan ez dira berriak —ez ditut nik asmatu— eta zorionez Euskal Herrian zehar esperientzia bakan batzuk ematen dira. Hameka, Azala, Hazitegiak, Harrobia, Mugalariak eta Zubi bezalako proiektuak dira horien adibide. Eta herri batzuetako antzokiak: Durango, Zornotza, Leioa, Urnieta, Orereta, Luhuso, Zigoitia eta bertako talde egoiliarrak.

      Antzerkiak bere ura behar du. Antzerki kultura bat sortu, berrasmatu behar dugu. Gurea. Iparraldekoak eta hegoaldekoak errealitate ezberdinetan dantzatzen dugu, eta orokorrean euskal arte eszenikoen baliabide sarea serio eta ondo artikulatu gabea da. Legeek eta araudiek ez dute asko laguntzen, eta goitik ezarritako kultur politikek are gutxiago. Kultura ura bezalakoa baita, esku artetik ihes egiten du. Eta hala behar du izan, bizirik dagoenaren seinale. Bluk, nire lagun-minak, esaten duen bezala: “Ura guztiona da! Kultura ere bai! Busti gaitezen apur bat!”.

      Durangoko Azokan hormako pintada batek hala zioen: Sorkuntza da bide bakarra.

2014ko abendua, Berria

Habana

Hilabete baino gehiago pasatu da azken artikulua idatzi nuenetik. Baina hemen, nagoen tokian, denbora ez da gure denbora. Beste denbora bat da. Iraultzaren garaipenaren 56. urteurrenean gaude. Gertatzen ez diren gauzak gertatzen dira hemen.

      Barack Obamak bost heroiak askatu ditu eta hamasei urteren ondoren Kubara itzuli dira euren familia, lagunak, herria eta iraultza besarkatzera.

      Urtebetetze data oso gutxi gogoratzen ditut; hala ere ez dakit zergatik baina abuztuaren 13a Fidelen urtebetetze eguna dela inoiz ez zait ahazten. Batzuentzat onerako, beste batzuentzat txarrerako, historiara pasatuko den pertsonaia izango den Fidel Castro komandantea.

      Silvio Rodriguezek hiriko auzoetan ematen ditu kontzertuak herritarrentzat. Hirurogei kontzertu baino gehiago eman ditu jada. La era está pariendo un corazón eta Ojalá bezalako abestiak entzun eta, ai!, zelako oroitzapenak.

      Antzerki liburu interesgarriak aurkitzen dira liburu dendetan. Stanislavski, Dario Fo eta Eugenio Barbaren liburuak, esaterako. Azken horren idatzien laugarren atala atera berri dute eta peso bat kostatu zait moneta nazionalean, 5 zentimo eurotan. Gainera dendaria prest agertu da liburua dohainik ere emateko. Bertolt Brecht antzokira ere sarri joaten naiz. Baina kasu honetan, yuma izateagatik garestiago ordaindu behar izaten dut sarrera. Ya tu sabes, zuk badakizu!

      Palmas y cañas telebistako saioan guajiroek euren dezima inprobisatuak abesten dituzte. Vivir del cuento umorezko saioan, Panfilo eta Chequera pertsonaia irrigarriek kritika sozial zorrotza egiten dute euren istorioekin. Baina arrakastarik handiena telenobela brasildarrek dute. Hiria gelditu egiten da. Gizakia suaren inguruan elkartzetik telebistaren inguruan elkartzera pasatu zen garaian gaude. Eta badira astero “paketea” lortzen dutenak ere, CUC baten truk, Internetetik jaisten diren pelikula, bideo, musika eta denetariko informazioa jasotzen dutenak. Bota!

      Kale bazterrean oiloa etzanda dago, hilda. Sama moztu diote eta batek daki zein sorginkeria istorio egongo den hildako oilo gaixoaren atzean. Santeria kontuak! Yemaya, Obatala, Chango, Elegua eta Ochun. Gurean esaten den bezala: “Direnik ez da sinistu behar, ez direla ez da esan behar”.

      Kongria (arroza indaba beltzekin nahastuta), zerri okela eta juka jatea maite dut. Frutabonba, batata, guaiaba, kinbonbo eta malanga. Um! Eta gozozalea bazara, cangrejo deitzen diren opiltxoak, gailetak eta keikak. Ilara luze batean itxaroten egon ondoren, Coppelian ere izozkia har dezakezu. Eta zelan ez, osasunarendako, hau da, bizipozarendako: kafea, rona eta tabakoa. Ño!

      Runba, son, salsa, timba, danzon, conga eta habanerak. Denetariko musika generoak entzuten dira hemen eta kontzertu interesgarriak daude aste osoan. Adibidez, laster Euskal Herrian biran ibiliko den Ray Fernandezen Matarife eta Bucanero abestiak entzuteko eta dantzatzeko, ostegunetan Diablo Tuntun topera jartzen da. Uraaa!

      Poesiak ere badu bere tokia. Handia bere txikitasunean. Eliseo Diego, Nicolas Guillen, Fina Garcia Marruz, Nancy Morejon, Anton Arrufat, Dulce Maria Loynaz, Carilda Oliver eta Miguel Barnet, lehengo eta oraingo poeta nazionalak. Casa de la Poesiara joan naiz Cesar Lopez poetaren hitzak entzutera. D’Capricho ahizpek ere abestu dute. Horiek ere uda partean berriz Euskal Herrian izango ditugu, euren kanta ederrekin. Ze polita!

      Alain eta Dayan Agirre anaiak kantxan bizkorrak dira, Waltariren antzera harrika bezala jotzen diote palaz pilotari. Kandela! Azkarrak dira kubatarrak kirolean. Boxeoa, borroka librea, boleibola. Futbola gero eta gehiago ikusten bada ere, pilota (beisbola) da hemen errege, eta kapitaleko talde nagusia, Industriales. Baina, etxean, beti ekialdekoen alde daude. Gora Granma!

      Thaisak, 5 urteko neskatoak, bere aitaren laguntzarekin, circuloan (haur eskolan) irakatsi dioten Jose Martiren Los zapaticos de rosa poema buruz errezitatzen du. Eta nerabeek El Yonky-ren ile estiloa daramate, modan omen dago.

      Fumigatzera etorri dira etxera eta petrolio usaina gelditu da, Aedes egyptes moskitoaren kontrako prebentzio neurriak dira. Medikuarengana ere joan behar izan dut. Ez zen ezer larria, baina primeran kasu egin dit. Errezeta batzuk eman dizkit, baina farmaziara joan naizenean, botikak oraindik ez direla sartu esan didate. Blokeoaren ondorioak. Ez da erraza!

      Pozik dago Maider, kubatar batekin ezkonduta dagoen euskalduna, hilabete honetako libretan oilaskoaren ordez arraina eman diotelako. Eta Felicitak, Manzanillon Artearen Historian irakasle izandako 80 urteko emakumeak, diru sarrera gehiago izateko jabitak (plastikozko poltsak) saltzen ditu agro (merkatu) aurrean.

      Kandido eta bere lagunek, egunero-egunero, etxe aurrean, mahaia eta lau aulki jartzen dituzte eta bazkalostetik iluntzera arte jokatzen dute dominoan.

      Makina edo almendroia (taxi zerbitzua egiten duen 50eko hamarkadako auto zaharra) hartu Linean eta M-tik igo Rampara eta Rampatik O-ra, gero Infanta eta San Lazaro, eta Colonetik Pradora, eta handik oinez Habana Zaharrera. Edo bestela guagua har daiteke, autobusa, eta zorte pixka batekin, Bizkaibusa hartu eta Bilbon ager zintezke. Asere! Zortea baino zerbait gehiago behar da horretarako.

      Muerte en Murélaga idatzi zuen William A. Douglass antropologoa ere hemendik ibili da. Beste euskaldun asko bezala. Euskal Herria Mugaz Gaindi Nazioarteko XI. Topaketak antolatu dira Euskaldunak Kuban lelopean. Eta ni izenburuarekin identifikatua sentitu naiz.

      Bluk, nire lagun minak esaten duen bezala: “Bizitza oso kapritxosoa da!”. Hemen eta edonon. Zeinek esango zidan nire bizitza Kubara lotua egongo zela. Euskal Herritik kanpo, beste errealitate batzuk ezagutzea eta bizitzea tokatuko zitzaidala. Laster itzuliko naiz herrira. Bitartean, ederra da Malekoitik eguzkia sartzen ikustea. Ederra da Malekoitik ilargia irteten ikustea. Bere argi eta ilunekin, ederra da Habana.

2015eko urtarrila, Berria

Unibertsala

Otsaila da. Entsegu gelan sartu da Arantza, argien diseinua egiten ari den lankidea, eta zera esan dit: “Kanpoan bero egiten du eta barruan hotz. Zein mundu aldrebesa!”. “Agian planetaz aldatu beharko genuke”, erantzun diot nik. Kaskarotak. Maskaradak. Mozorro zuriak. Puska biltzea. Koko marruak eta koko dantzak.

      Zezeila da. Leioako Kultur Maratilan estreinatuko du Lauka Teatroak bere lehen lana. Duela hamar urte baino gehiago Xabier Mendigurenek idatzi zuen Amodioaren ziega antzerkia. Preso dagoen baten eta bere bikotearen arteko aurrez aurreko bisitan (vis a vis-ean) gertatzen den istorioa kontatzen da. Gai latza. Gai gordina. Zoritxarrez, oraindik, gure artean hurbil sentitzen den gaia da euskal gatazkarena. Eta gai hau teatroan gehiago tratatu ez izanak beti harritu izan nau. Interes falta, beldurra, edo tabua? Batek daki! Teatroak gizartearekiko duen hurbiltasunean edo urruntasunean pentsatzen dut. Intxixuak. Kaldereroak. Santibate. Toribio. Zanpantzar. Aldabikaren erreketa. Inude eta artzainak.

      Barantaila da. Le Petit Theatre de Pain, Dejabu Panpin Laborategia eta Artedramako kideak elkartzen gabiltza hurrengo lana zein izango den adosteko. Gaia bilatzen gabiltza. Errautsak obran, lagun baten hileta eguna abiapuntu hartuta, belaunaldi bateko kuadrillakoak zertan bilakatzen ziren kontatzen genuen. Hamleten ostera, greban zeuden langile batzuen muturreko egoera bat plazaratzen genuen, antzokia eta publikoa sinbolikoki bahituz. Batzuek espero zuten benetako Hamlet bat. Honekin euskal teatroa salbatuko balitz... Baina tira! Ez da gaia. Harira! Jarraitzen dugu gai bat xerkatzen, irudi bat, hitz bat, esaldi bat, zeinaren bitartez publikoari zerbait mugiaraziko diogun, zerbait kontatuko diogun, zerbait galdetuko diogun. Zerbait unibertsala? Atorrak. Elegante eguna. Mamuxarroak. Sorgin dantza. Marrauen sokadantza. Zarramuskeroak. Cascabobos eta Mascaritak.

      Laura Bohannanek 1966an idatzi zuen Shakespeare in the bush (Shakespeare oihanean) artikulua etorri zait gogora. Lehen aldiz irakurri nuenean deigarria egin zitzaidan. Afrikako Tiv tribuko zahar eta gazteei Hamleten istorioa kontatu eta azaltzeko izan zituen zailtasunez idazten du antropologoak. Tanpi! Zortzikoa. Urdelarderio eguna. Axeri dantza. Porreteroa eta Sorgina. Jardinzayen konpartsa. Ihauteak.

      Kataila da. Beste herrialde askotan bezala Euskal Herri osoan ere aratuste edo inauteriak ospatzen dira. Jendeak bestea izateko aukera probesten du. Maskarek, pinturek, mozorroek, pelukek, jantziek eta denetarikoek balio dute zerbaiten atzean ezkutatzeko. Beldurra eragiteko, kritika pizteko eta festa egiteko garaia da. Nire kasuan, urte osoa bestea izaten pasatzen dut eta bitxia izan arren, ez dira hauek gehien maite ditudan festak, ez. Gehiago gozatzen dut ikusle bezala eta maite ditut Nafarroa Behereko libertimenduak. Antzerki forma honek festa eta kritika giroan elkartzen ditu, plaza biribilduan, ikusle, dantzari, musikari, bertsolari eta zirtzilak (aktoreak). Duela urte batzuk geldotu bazen ere, Mattin Irigoienek Donapaleun eta Antton Lukuk Donibane Garazin lortu dute piztea eta arraberritzea. Udaberriaren miran, urtean zehar eskualdean gertatutako kontuak aipatzen dira era irrigarrian. Ez dakit gurea den (edo tziganoek ekarri zuten), baina gutaz ari dira. Unibertsoan gaude beraz, baina ez gara unibertsalak. Trapujaleen jaitsiera. Markitos. Talaik. Txantxoak. Txino dantza. Zakuzarrak. Zahagi dantza eta Hartza.

      Duela gutxi entzun diot euskal zinema zuzendari bati bere azken filmak gai unibertsalak ukitzen dituela. Adierazpen honek harritu nau. Nik ere garai batean askotan erabiltzen nuen esaldia, Antzerkiola Imaginarioa zuzentzen nuenean batik bat. Egia esan, oso errekurrentea da! Baina, zer ari gara esaten unibertsala dela esaten dugunean? Mundu guztiak ulertuko duela? Mundu guztiari iritsiko zaiola? Zer da mundu guztia? Zer da unibertsala? Shakespeare? Bach? Picasso? Telebista eta Interneteko irudi zaparradak? Lander Garroren Gerra txikia eleberria unibertsala al da? Eta Otamendiren Kapital publikoa? Ziortzako Mikel Lertxundiren eskulturak? Itziar Bastarrikaren argazkiak? Berri Txarraken azken diskoa? Kukumarro. Martingala. Estudiantina. Sagar dantza. Miel Otxin, Ziripot, Zaldiko, Txatxoak eta Ferratzaileak.

      Egiten dugun teatroak geografia bat irudikatzen du, hizkuntza bat, kultura bat, imajinario bat, politika bat, erresistentzia bat. Egun pentsatzen eta egiten dugun teatroa ez da unibertsala. Agian, beste planeta batekoa da, edo beste galaxia batekoa, edo zulo beltz batetik irteten diren istorioak kontatzen ditugu. Guretzat. Zuretzat. Izan ere, hitzek denborarekin zentzua galtzen dute. Eta batzuetan, hobe inoiz zentzurik izan ez balute. Zentzu unibertsala! Bluk nire lagun-minak esango lukeen bezala: “Hala bazan edo ez bazan, sar dadila kalabazan eta irten, unibertsoko plazan!”.

2015eko otsaila, Berria

Hamar urtez

Bai. Ez. Hori ez dut sartuko. Erritmoa falta zaio. Testua joaten zait. Espazio eszenikoa ez dago argi. Panpinaren estruktura ez da nahikoa, erori egiten da. Arropa horiek ez, beste hauek bai eta agian hobe zapiarekin. Oraindik errepikako argazkirik ezin dugu atera. Azkarra hitzak ez du esanahi berdina iparraldean edota hegoaldean. Argiaren bitartez irudikatuko dugu espazio aldaketa. Aktorearen dantza gehiago luzatu behar da. Musika horrek beste giro batera eramaten gaitu, eta zerbait lurtarragoa behar da. Hustuta nago.

      Sorkuntza batean murgilduta nagoenean nire inguruko dena ahaztu egiten dut. Egonaldi batean orduak eta orduak pasatzen dira, eta ia denbora existitzen ez den une horietan, bizitzaren eta artearen arteko dantzak bere bide ordenatu eta era berean, kaotikoa egiten du. Jerzy Grotowski antzerki zuzendari poloniarrak idatzi zuen bezala: “Bizimodu bakoitza bizitza ezagutzeko modu bat da”.

      Batzuk sorkuntzan buru-belarri egon garen bitartean, zenbait antzerki eta dantza taldek beraien lanak plazaratzeko aukera izan dute Donostian antolatzen den dFeria azokan. Programatzaile eta kultur eragileei zuzendutako azoka hau, beste herri batzuetako eta bertoko dantza eta antzerki taldeentzako erakusleiho paregabea bilakatzen da urtez urte. Bestalde, batzuetan antzerki munduak bizi dituen prekaritate eta penak alde batera utzita (ezkortasunak inori ez baitio onik egiten), Gijonen ospatu zen Feten jaialdian (Umeentzako Europako Arte Eszenikoen Jaialdia), sarituak izan ziren euskal artista eta taldeak zoriondu nahi nituzke. Epaimahaiak, Pinocchio, figlio di Geppetto piezagatik Jokin Oregiren zuzendari lana, eta Asier Sotak Borobil Teatroarekin Ali Baba eta 40 lapurrak antzezlanean egiten duen aktore lana saritu zituen. Markeliñe, Zirika Zirkus eta Teatro Paraiso taldeek ere jaso zuten sari bana. Biba zuek!

      Eguneroko ogia antzerkia dugunok eta, nola ez, antzerkizaleok, datorren ostiralean, martxoaren 27an, Nazioarteko Antzerki Eguna ospatuko dugu. Eta euskarazko teatroaren hitzorduetako bat Victoria Eugenian izango dugu. Bertan, arte eszenikoetako pertsonaia esanguratsu batek idatzitako antzerkiaren inguruko gogoeta edo gorazarrea irakurriko da. Aurten Krzysztof Warlikowski antzerki eta opera zuzendariak idatzi du testua. Ondoren, Donostia Antzerki Saria jaso duen Dejabu Panpin Laborategiak Arrastoak antzerki lan ederra eskainiko du.

      Udaberrian sartzearekin batera ere, Pazko astean, apirilaren 6tik 11ra, Lekeitio, Markina-Xemein eta Gernika artean dagoen Aulesti herriak antzerki topaketak hartuko ditu. Aulestiko Topaketek bi ezaugarri dituzte, bi zutabe nagusi. Alde batetik, kanpora begira, jaialdia. Herritarrei eskaintzen zaien sorkuntza ezberdinez gozatzeko parada. Eta bestetik, barrura begira, laborategia. Antzerki munduan gabiltzanon arteko topaketa eta euskarazko antzerki formakuntza, transmisio, esperimentazio eta ikerketa (g)unea.

      Artedrama Euskal Laborategia, hutsune bat betetzeko asmoarekin sortu genuen duela hamar urte. Bertaratu diren ikasle askok eskertu izan dute topaketa hauen izpiritua eta hainbat irakasle eta arte eszenikoetako profesional pasatu dira bertatik. Musikaren alorrean, Xabi Strubell, Aitor Agiriano, Xabi Erkizia; dantzaren alorrean, Natxo Montero, Idoia Zabaleta, Asier Zabaleta; eta antzerkiaren alorrean, Antton Luku, Manex Fuchs, Ximun Fuchs, Pierre Vissler, Pako Revueltas, Aritza Rodriguez, Miren Gaztañaga, Urko Redondo, Ainara Gurrutxaga, Maite Agirre, Igor de Cuadra, Iñaki Ziarrusta, Borja Ruiz, Miren Tirapu, Maria Urzelai, Iñake Irastorza, Matxalen de Pedro, Eneritz Artetxe, Leire Ucha, Julia Marin, Margarita Altolagirre, Maite Arrese, Belen Cruz, Iosu Florentino eta Miren Alcala. Eta falta direnak! Nork esan du antzerkia euskaraz ikasteko aukerarik ez dagoela?

      Duela 25 urte ez nuen horrelako aukerarik izan. Madrilgo Antzerki Eskolarako ikasi nuen lehen testua, Calderon de la Barcaren “Apurarrr cielos prrretendo, ya que me trrratáis asi…” izan zen. Orain gutxienez, Xabi Payak egindako itzulpenari esker (Bizitza amets), Segismundoren hitz horiek euskaraz interpretatu ahal dira. Neurri batean hori da Aulestiko laborategiak ahalbidetzen duena. Nik, bere garaian, izan ez nuena. Antzerkia euskaraz ikasteko aukera. Euskaraz mintzatzeko, aritzeko eta adierazteko aukera. Eta oraindik ere lan handia dago egiteko! Badirudi Eszenika, Arte Eszenikoen Goi Mailako Eskola, laster zabalduko dela. Ea euskarak hartzen duen tokia zein den. Eskolak ibilbide oparoa izan dezan espero dut. Hala ere, laborategien beharra ezinbestekoa dela sentitzen duen horietakoa naiz. Batek ez du bestea kentzen. Eta bai gehitzen.

      Teatroa bizitzeko modu asko dago. Teatroa biziaraztea ere denon esku dago. Aulestiko antzerki esperientziak badu izaera herrikoi bat interesgarria iruditzen zaidana. Badu zerbait benetakoa. Bat-batean, antzerkia ez da kontsumoaren edo merkatuaren menpeko ez dakit zer bilakatzen. Pazko asteko egun horiek zerbait gehiago dira. Antzerkia jazoera bilakatzen da, eta horrek ez dauka preziorik. Gauza txikien aldekoa ere banaiz, eta Aulestin, badakizu! Esaera zaharrak dioen bezala: herri txiki infernu handi. Beraz, segi dezagun suaren gainean dantzan. Mila esker Aulesti hamar urte hauengatik, eta etortzekoak diren topaketa guztiengatik, Topa!!

2015eko martxoa, Berria

Zer da antzerkia?

Aulestiko Urregarai eskolako haurrek egindako marrazkietako bat. ANDER LIPUS

Eduardo Galeanoren esaldi hau irakurri dut txio batean: “Gai izan behar dugu begiratzea merezi duten eta begiratzen ez diren gauzei so egiteko, beste mundu posible horretara eramango gaituzten gauza txiki horiez jabetzeko”.

      Hamar urte daramatzat Aulestiko Urregarai eskolan antzerki klaseak ematen. Ikasturteko hiruhileko bakoitzean, bi goiz hartzen ditut eskolan antzerkia irakasteko. Horretaz gain, behar badira gauza bereziak prestatzen ditut eta ekintza ezberdinetan parte hartzen dut: herriko eskultura batzuen inaugurazioan, bestelako ikasketen alorretan zerbait espezifikoagoa indartzen, eta abar. Ederra litzateke antzerkia eta dantza curriculumaren barruan egongo balira, eta antzerki irakasle kualifikatuek soldata duin bat izango balute. Ofizioko lagun asko ezagutzen ditut haurrei antzerkia irakasten dabiltzanak, eta askotan nahiko egoera prekarioan egiten dute lan. Ez dago inolako babesik eta ez dago hori kudeatzeko estruktura egonkor eta bateragarririk eraikia. Baina tira! Hori beste bataila bat da. Bat gehiago, baina ez edonolakoa! Kulturaren eta diziplina artistikoen lanketak eta ezagutzak on egiten baitio hezkuntzari eta, oro har, gizarteari. Nire kasuan, ordea, nahiz eta ordu curricularren barruan sartu, nire klaseak ez ditut alor pedagogikotik lantzen. Antzerkia transmisio bezala ulertzen dut, eta hala bizi dut. Ez naiz irakaslea sentitzen, aktorea baizik. Herriko komediantea.

      Udaletxeko ganbaran bada antzoki txiki bat eta bertan ematen dizkiet klaseak. Bost urtetik hasi eta hamabi urte bitartekoei. Umeek ez didate ez Ander eta ez Lipus deitzen, Anderlipus, betiere izena eta abizena ondo markatuz. Eta sarritan hiru aldiz errepikatuz: Ander Lipus, Ander Lipus, Ander Lipus. Pentsatzen dut bitxia egiten zaiela nire izen artistikoa.

      Talde bat datorrenean, jada kaletik entzuten da euren azantza, euren gogoa antzerkian aritzeko, euren poza. Hasteko, ikasle guztiei nola dauden galdetu, zertan ari naizen edota ari diren aipatu eta oholtza gainera igotzeko eskatzen diet. Gorputz beroketarekin hasten gara: masajea, luzaketak, erlaxazioa, arnasketa eta gorputzaren kontzientziazioa lantzen da. Gero, hainbat teknika erabiliz ahotsa lantzen dugu: ahoskatzea, proiekzioa, modulazioa, intonazioa, ahotsaren bidezko emozioen azaleratzea. Ondoren, talde dinamikarako ariketak: espazioa, memoria sentsoriala, arnasa, jauzia, indarra, jolasa, begirada, erritmoa, animalizazioa, oreka, koordinazioa, ahozkotasuna, maskara... Eta bukatzeko, antzerkiaren unea iristen da. Horrekin zoratzen dira! Inprobisatzearen bidez istorio bat kontatzea eskatzen diet. Taldeka jartzen ditut, eta, nik emandako gai eta jarraibideekin, beraiek sortu behar dituzte istorioak era librean. Adibidez, familia istorio bat. Edo animaliena. Edo bakardadeaz aritzen gara. Edo maitasunaz.

      Beste egun batzuetan antzerkiaren beste adar batzuei ematen diegu garrantzia. Adibidez, makillajeari. Edota jantziei. Eta paperezko jantziak egiten ditugu. Beste batzuetan, zapi batekin begiak estali eta herria beste era batean ezagutzeko aukera izaten dute haurrek. Eta nagusiagoak direnei, LH 5-6 taldekoei, antzerki teoria ere ematen diet. Shakespeare edota Brecht nortzuk ziren azaldu, edo ekialdeko antzerkiaren ezaugarriak, panpinen eta txotxongiloen mundua, eta gurean egiten den eta egin izan den antzerkia: libertimenduak, maskaradak eta pastoralak, Gabriel Aresti eta Piarres Larzabalen teatroa edota Joan Antonio Mogelen Peru Abarka.

      Egia bilatzen duen gezurrezko artefaktua da niretzat antzerkia. Gauza txiki on askotarako balio du antzerkiak, eta merezi du. Ezagutza zabaltzeko, imajinazioaz gozatzeko, erlazioak indartzeko, komunikazioa bizitzeko, adierazpena erakusteko, magiarekin aurkitzeko, konfiantza lantzeko, sormena gauzatzeko, pentsamendua eraikitzeko, jakin-mina bilatzeko eta beste mundu posible horretara eramango gaituzten gauza txiki horiez jabetzeko.

      Zuentzako, zer da antzerkia? Marrazki bat eta idazlan bat egiteko eskatu diet ikasleei. “Nire ustez, antzerkia ipuinetako pertsonaiak eta ipuina bera ere modu errealean kontatzea da, hau da, benetan gertatu balitz bezala. Antzerkietan ez da benetako autorik ez motorrik. Antzerkietan kartoi zati handiak erabiltzen dira margotuta. Etxea egin behar duzunean ez da egiazko etxea erabiltzen. Hori bai, eserlekuak behar dituzunean benetakoak erabiltzen dira”. Ez dakit nork idatzi didan hau, izena jartzea ahaztu zaio, baina uste dut Garazi izan dela. Oierrek ere argi azaldu digu berarentzat zer den antzerkia. “Antzerkia da pertsonak beste pertsonen barruan egotea, eta jendea ondo pasatzeko dago antzerkia. Antzerki batzuetan, jendeak ikasten du. Antzerki batzuetan, pertsonaiak mozorrotu egiten dira. Normalean, eszenatokian egiten dira antzerkiak, beste batzuetan ere kalean, eskolan…”. Banan-banan, eskolako artistek antzerkiaren inguruko gogoeta interesgarriak eta marrazki ederrak oparitu dizkidate. Zelako perlak!

      Durangoko plateruek, De la Fuente anaiek kantatu zituzten koplak gogoratu ditut: “Ez diamante ez perla ez urregorriric, alegrantzija baño ez dago oberic!”. Izan ere, “zer da antzerkia?” galdera pausatu diedanean, eskua altxatu eta zera erantzun dit Nilek, sei urteko neskatoak: “Danak ipintxi pozik”. Ba, hala bada, bejondeiola antzerkiari! Biba antzerkia!

2015eko apirila, Berria

Programa politikoa

Artikulu hau zirriborratzen hasi naizenean, Aitor Mazoren heriotzaren berri izan dut. Zeharo hunkituta gelditu naiz. Norbaitek idatzi zuen bezala: “Heriotza ez da gauza ederra, eta ez da sekula izango”. Nire doluminak bere lagun eta sendiarentzat. Bizitzak aurrera jarraitzen du, eta antzerkiak jakingo du bere bihotz zati bat txoko eder batean gordetzen. Teloia altxatzen da bere omenez.

      Aurreko hilabetean idatzitako artikuluan (Zer da antzerkia?) bazegoen bizipoz bat, jendeak eskertu didana. Sentsazioa daukat, eta behin baino gehiagotan gertatu zait, jendeak ondo pasatzeko eta gauza positiboak entzuteko beharra duela, dugula. Antzerkian barre egitea sanoa da, bai, baina inozokerietan erori gabe. Barre egitea oso gauza serioa da.

      Baditut aspaldian gai eta kontu serio batzuk bueltaka buruan, hemen eta orain plazaratu nahi nituzkeenak.

EHAZE

Euskal Herriko Antzerkizale Elkarteak, aurten ere, gonbit interesgarria egin zigun Koldo Mitxelenan VI. Esperientzixak antolatuz. Mari Karmen Gilek, Patri Urkizuk eta Ixabel Etxeberriak beraien esperientzixak kontatu zizkiguten, Jaime Valverde moderatzaile zutela. Euskal antzerkiaren memoria historikoa gaia abiapuntu hartuta, euskal antzerkiaren historia plazaratzeko eta gordetzeko beharraz aritu ziren gonbidatutako kideak. Euskal antzerkia indartzeko estruktura ahaltsu bat abiatzea ezinbestekoa da, baina horretarako jendea behar da. Eta gogoa. Beraz, antzerkia maite dutenentzat hor dago EHAZE.

Emakumea eta teatroa

Antzerkian emakumeak duen ahotsak eta presentziak zer pentsatua eman dit beti. Arren munduan hezitakoa naiz, eta feminismoan hasiberria. Beraz, esateko baino, ikasteko gehiago daukat. Feminismoa euskal antzerkigintzan jorratzea oso interesgarria eta beharrezkoa dela iruditzen zait. Shakespeareren Hamlet ez zen preseski emakumea. Badira obra gutxi batzuk protagonista emakumea dutenak (Ibsenen Gedda Gabler, Brechten Mutter Courage), baina normalean, emakumeen figura protagoniko askorik ez dago antzerkian. Gainera, antzerki istorioak ere gizonaren ikuspegitik kontatu izan dira gehienetan. Euskal antzerkian ere, emakumeak, edo Katalina Erauso bezalakoak dira (gizonezko jantzi behar izan zuen moja alfereza), edo bigarren mailakoak dira. Eta ez da kasualitatea! Kuriosoa da antzerki tailer gehienetan parte-hartzaile gehiago izaten direla neskak, baina gero, agertoki gainean, paperak jokatzen, ohikoagoa da mutilak ikustea. Eta zergatik? Generoaren gaian antzerkiak abangoardia izan beharko luke.

Aktoreak langabezian

Aktore batzuekin hitz egin, eta batzuetan egonezina sortzen zait. Latza da antzerki lan bat sortu eta antzerki lan hori emateko ia aukerarik ez izatea. Eta hori, zoritxarrez, sarritan gertatzen da. Goi mailako eskola ere sortuko da, baina zein izango da horko aktoreen etorkizuna, langabezia? Plangintza bat egin beharko da, ezta?

Amateur vs profesional

Lehena ez badago, hau da, antzerkiarekiko maitasuna, bigarrena ez da posible izango. Eta talde edota norbanako bakoitzak erabaki beza zer den, eta defenda dezala bururaino bere izaera amateurra edo profesionala. Azken hitza, hala ere, beti publikoak dauka.

Euskara Nafarroan

Denok dakigu Nafarroan euskararen egoera larria dela. Apirilaren 25ean, Kontseiluak Iruñeko Anaitasunara deitu zituen euskaltzaleak. Gogoratzen dut hilabete batzuk lehenago Kontseiluko kide Iñaki Lasarekin izandako elkarrizketa. Nafarroako egoeraz hitz egin genuen, normalizaziorako planteatzen diren lau zutabeez, eta euskarak iraun ahal izateko Nafarroak behar duen aldaketaz. Duela gutxi, Nafarroako antzerki eskolatik deitu naute. Uda bukaeran antzerki ikastaro trinko bat emateko eskatu didate, euskara hutsean. Berri pozgarria da. Badirudi gauzak aldatzen ari direla. Ea ba euskarak Nafarroan ere hartzen duen behar duen tornuia.

Borroka, erresistentzia eta antzerkia

Nafarroan ez ezik, argi dago antzerkia euskaraz egin nahi bada, antzerki hori egiteko alternatibak bilatu behar ditugula. Gureak. Espainiako eta Frantziako errealitateak ezberdinak dira. Nazio, herri, hiri edo tribu bezala; instituzio, elkarte edo sasi sareetatik, baina euskarazko antzerkia bultzatzeko neurriak hartu behar dira. Nahi eta nahi ez, neurri horiek, erabaki horiek, erabat politikoak dira. Euskarazko antzerkiak bere lekua izan behar du, Arriagan edo Baionako antzokian, eta Lapueblan edo Erratzun. Zergatik ez? Politika horiek guk eraiki behar ditugu. Eta apustu hau, lehenengo eta behin, norbanakoarena izan behar da. Euskal antzerkia ez dadin izan tximino gutxi batzuek egiten duten zerbait inozoa.

Ukitu ditudan gaiak ikusi orduko, programa politiko baten antza hartu diet. Soberan dakigu denok hauteskunde kanpainan politikariek zenbat teatro egiten duten. Hauteskunde kanpaina bete-betean gaude. Nik ez daukat programa politikorik. Antzerkiagatik borrokan jarraitzeko asmoa besterik ez.

2015eko maiatza, Berria

Etxekoak

Urtebete pasatu dut agertokietara igo gabe. Baina urtea ez da alferrik pasa. Hiru antzerki lan, hiru proiektu ezberdin zuzentzeko aukera izan dut. Iduzkilore antzerki taldearekin Hazparneko Anderea, Lauka Teatroarekin Amodioaren ziega eta Abarka antzerki taldearekin Abarka shortak. Egun teatroarekiko dudan ikuspuntuaren parametroetan sartzen dira hiru proiektuak. Eta niretzat badute zerbait berezia: euskara dute bihotz, antzerkia taupada.

      Aulestiko Artedrama Topaketen hamargarren urtea ere primeran joan zen. Bai laborategia eta baita jaialdia ere. Zahartzen ari gara, baina izpirituak berdin jarraitzen du. Antzerkia gertakari bilakatzen denean, ederra da herri txiki batean auto ilarak ikustea.

      Antzerki hezkuntzak eta transmisioak duen garrantziaz ohartuta, eta antzerkiaren ezagutza partekatu eta zabaltzeko asmoz, Aulestiko Urregarai Herri Eskolan, Kanboko Xalbador Ikastolan eta Senpereko Arretxe Kolegioan aritu naiz haur eta nerabeekin lanean. Bestalde, gure sorkuntzak eraiki ahala mediazioak gauzatzen joan gara: Leioan, Zumaian, Uztaritzen, Itsasun eta Luhuson.

      Gainera, kameraren aurrean lanean aritu naiz. Oso ezberdina da, beste mundu bat. Hala ere, esperientzia ederra izan zen Asier Altunaren Amama pelikulan aktore moduan lan egitea. Laster, Xabierren pertsonaia jokatzen ikusiko nauzue pantaila handian. Polita izan da, era berean, Bertol Arrietak idatzitako gidoian oinarrituta eta Juanfe Garcesen aginduetara egin genuen Literaturiarako Odolean daramagu bideo promozionala prestatzea. Zer esanik ez, Goserentzat Zoroetxeko harresia bideoklipa grabatzea. Proiektu ezberdinetan murgiltzen zarenean, argi geratzen da harro sentitzeko moduko lantalde trebe eta bikainak ditugula euskal sorkuntzan, esparru ezberdinetan. Kultur ametsak egia bihurtzeko, gizartea eta politikak behar dira aldatu.

      Orain, taula gainera berriz igotzeko momentua iritsi zait. Proiektu eta estetika pertsonalago batetik abiatu naiz, ia hogei pertsonak osatzen dugun lantaldean: Huts Teatroa. Hiru urteko sorkuntza prozesuaren ondoren dator lan berria, Artedrama Arte Eszenikoen Plataformaren magalean sortua. Jon Gerediagak idatzia. Kristiane Etxaluz, Maika Etxekopar, Javier Barandiaran eta laurok jokatua. Sorkuntza batek dakarren buruhauste, gaixotasun, poz, zirrara, beldur, kili-kili, akidura eta abarren zakua sama gainera botata, ohi dugun bezala azaroaren 1ean (nire urtebetetze egunean) estreinatuko dugu Etxekoak.

      Eta bitartean borrokan jarraituko dugu. Batzuetan arrakasta, besteetan arrastaka. Antzerkiak, eta, oro har, euskal kulturak, behar duen lekua aldarrikatzen eta gauzatzen. Bakoitzak bere lekua bilatzen. Edo imajinatzen.

      Bluk nire lagun minak esaten didan bezala: “Ekintza performatiboak egin behar dira. Terrorismo poetikoa, saltsa eta egur pixka bat ekarri gurera. Bilbon dagoen Puppy txakurra beltzez tindatu eta Gasteizko udaletxe atarian Marotorentzat utzi opari gisa, Donostia 2016ko kultur hiriari puzker kulinari galant bat bota, Baionako antzokia okupatu, Donibane Garazitik pasatzen den Santiago bidean barrikadak jarri, Mauleko karriketan Matalasen burua eskegita erakutsi eta Iruñeko txupinazoan ikurrin anarkista erraldoia zintzilikatu, Amaiurretik Lodosara iristen dena. Kandela!”. Eta nik “ezetz!” erantzuten diot Bluk nire lagun minari. Agian, Habanako haizearen eraginez bihotza xamurtu zaidalako-edo. Baina nahiago dut bidea beste era batean eraiki. Isilean. Albora eta zeharka begiratu baino, barrura eta aurrera begira. Pentsa! Sanjoanak ere gainean ditugu eta hobe da ariman gordetzen ditugun belar txarrak sutara botatzea. Belar txar gutxi batzuk hurrengo urterako lagaz, noski!

      Urtebete pasatu dut etxe honetan iritzi artikuluak idazten.

      Hamaika artikulu idatzi ditut, ez bat gehiago ez eta bat gutxiago, hamaika. Eta agur esateko garaia dela sentitzen dut. Gustura hartuko nuke beste norbaitek segida emango balio gogoetaren lauhazkari. Euskal antzerkiaren inguruan iritzi kritikoa piztu edota sortzea beharrezkoa baita. Nik hala sentitzen dut behintzat, eta horregatik hartu nuen horrelako eginkizun batean parte hartzeko konpromisoa eta trabesa. Eskerrik asko etxekoei eta etxeko sentiarazi nauzuen guztiei. Orain, urtebeteren ondoren, agertokietara igotzeko unea da. Antzokietan elkartuko gara etxekoak. Ondo-ondo izan!

2015eko ekaina, Berria

1971
Kalleokerrako mutila

Hain dira bitxiak bidearen meandroak! Hain dira bitxiak!

Jainko dislexiko batek egindakoak dirudite!

JON GEREDIAGA. Yuri Sam

Gregoriar egutegiaren araberako 1971. urtean etorri nintzen mundura. Azaroak 1, Domu Santu egunean. Hildakoen eguna, jai eguna, nire eguna.

      Lehen egunak nire amaren bularrean imajinatzen ditut. Aitak egindako sehaskan lo. Nire aitxitxaren itzulera Esperantzanetik. Amamaren kantu isilak ere imajinatzen ditut. Eta lehen hilabeteak Markina-Xemeingo Kalleokerran.

      Ez nintzen ez jaio Ministro izena duen kalean edo hitz larriz idatzitako, adibidez, Askatasuna kalean, ez eta izenik gabeko kale batean edota Maitasunaren kalean. Kalleokerran jaio nintzen eta bertan pasatu nuen nire bizitzako lehen urtea.

      Euskal dantzak, bertsolari edota akolitoa. Horiek izan ziren nire lehen urratsak euskal kulturaren atzaparretan, horiek nire lehen erritual eta performanceak mutiko denboran.

      Gaztetan, ez nintzen pilotari joan Dania edo Palm Beach Jai Alaira, ez ninduten Lezaman fitxatu, gero ekipo nagusira igotzeko. Ez nintzen eskola laboralean sartu ofizio “dexente” bat ikasteko. Ez nintzen Deustuko unibertsitatera joan eta ez nuen euskal filologia ikasi unibertsitate publikoan. Nik aktore izan nahi nuen. Nire herrian antzerkiaren arrastorik ez eta 90ean Madrilera joan nintzen ofizioa ikastera.

      Intuizioak, beharrak, gogoak edota ez dakit zerk bultzatuta, berriz itzuli nintzen jaioterrira. Ia hogeita bost urte daramatzat antzerkiaren munduan murgilduta. Zenbat proiektu, zenbat iraultza txiki, zenbat hanka-sartze, zenbat porrot, zenbat amets izan ditudan bidelagun. Jakinik, betiere, bide zuzenik ez dela existitzen. Naturalena, bide okerra dela. Ibaietako ura meandroetan zehar itsasora iristen den bezala.

      Eta behin itsasora iritsita, zirkulua zarratzen da. Bi daten arteko hutsunea da bizitza. Eta hutsune hori bete beharra dago. Isilik eta garrasika. Barrez eta negarrez. Beldurrez eta adorez. Gorrotoz eta batez ere, maitasunez.

      Gaur egun, pertsona baten (ezagun zein ezezagun) bizitzako meandroez jakin nahi badugu wikipediara edo sare sozialetara jo dezakegu. Biografia batean ikusiko dugun lehen gauza jaiotza data da. Eta batzuetan jarraian, heriotza data. Bi data hauek ez ditu norberak aukeratzen. Beste guztiak, ahal diren neurrian, bai.

      Horregatik bada, urte bat aukeratzekotan, nire jaiotza data aukeratuko nuke. 1971n etorri nintzen bizitzara. Eta zerbait ospatzeko badut, hori da, bizitzara etorri nintzen urtea. Horrela egiten dugu guztiok. Gure urtebetetze eguna ospatu. Nahiz eta askotan ahazten dugun bizitza bera ospakizun bat dela.

2014ko azaroa, Deia (Ortzadar)

Etxeko zapatiletan

Sorkuntza prozesu bakoitza desberdina da nigan, segun nondik begiratzen zaion, zein den ofizioa, aktore edo zuzendari, adibidez. Aktore lana fokalizatuagoa daukat, zuzentzen dudanean ordea... Zuzendari batek bere eremua gehiago zabaldu behar du. Oso desberdina ere bada nork bere sorkuntza propioak dituenean edo enkarguzkoak direnean. Martin Zalakain ez da nirea, nire egin dut, baina oso desberdina da. Harkaitz Canori ere berdina gertatuko zitzaion. Norberarekiko exijentzia maila desberdina da.

      Haur bat munduratzearekin konparatzen ditut istant horiek. Ez dut inoiz haurrik izan, eta ez dut uste edukiko dudanik, nire kondizio maskulinoagatik, baina imajinatzen dut bederatzi hilabeteko prozesu hori desberdina izango dela haur batetik bestera. Horrela sentitzen dut nik, erditze moduko bat bakoitzean. Batzuetan oso ondo joaten da, besteetan konplexua da, batzuk denboran luzeagoak dira, besteak laburragoak.

      Dakidana da egingarria izango den proiektu bat bururatzen zaidanean gorputz osoa pizten zaidala, behatz puntatik hasita buruko ile puntaraino. Lehenengo pultsuetan energia piloa etortzen zait. Eta konpartitzeko beharra izaten dut. Lehenengo intuizio bat dudanean konpartitzen baldin badut konprometitua sentitzen naiz, kontatu dudan horrek balioa daukalakoan, beraz, agertoki gainera eraman behar dudala.

      Baina sorkuntzak perspektiba desberdinetatik begiratu behar dira. Nolabaiteko gorakada izaten baduzu ere, garrantzitsua da hori guztia jaistea. Horretarako oso onak dira goizak. Oso goiz jaikitzea. Ezerk zentzurik ez daukanean idatzi duzuna berriro irakurtzea, eta ikustea baietz, heldulekurik baduela. Esango nuke sorkuntza prozesua errusiar mendi baten antzekoa dela. Batzuetan zaude zeruan eta beste batzuetan lur azpian. Beti esaten dut gure ofizioa batzuetan arrakastaz josita dagoela eta beste batzuetan arrastaka gabiltzala.

      Nolanahi, sorkuntza dena da. Ofizio guztietakoa. Hori ez badago uste dut bizitzeko ilusioa ere galdu egin daitekeela. Beti da bor-bor bat, nahiz leku desberdinetan lan egin, sorkuntza horrek ezinbestean egon behar du. Buruari bueltak ematen dizkiot, eta asko gainera. Eta denborarekin armak bilatu ditut. Paseatu egiten dut borborka dauden ideiak argitzeko. Eta kirola egiten dut, burua oxigenatzeko. Igeri egiten dut, eta igeri egiten dudanean hor egoten naiz, ez dakit igeri ondo egiten dudan, baina ideiak ordenatzen ditut.

      Irakurketa eta obserbazioa. Oso garrantzitsuak diren beste bi elementu. Oso liburu teknikoak irakurri izan ditut beti, baina aspaldian euskal idazle asko irakurtzen ditut, ea zer dioten, ea hortik ideiak harrapatu ahal ditudan. Beste gauza batzuk ikusten, elikatzen etengabe. Gure ofizioak naturarekin harreman handia du eta guk azkenean kopiatzen dugu bizitza nolabait esateko. Kopiatzen dugu forma desberdinetan: absurdotik, espresionismotik, errealismotik, naturalismotik... Baina ari gara gizakiaren eta naturaren arteko erlazio horretaz hitz egiten beti.

      Eta intuizioa. Senari kasu egin behar zaio sorkuntzan zaudenean. Ondo dago pentsatzea, baina intuizioari leku asko utzi behar zaio. Eta bide horretan oso garrantzitsua da taldekideen babesa. Aktorea bakarrik igotzen da oholtzara, baina atzean talde bat egon izan ohi da, denok ari gara barku berean lanean.

Ez naiz beldur, baina bertigoa dut

Normalean ez dut beldurrik sentitzen obra baten aurrean, hitz potoloegia da, baina bertigoa bai. Baita segurtasun eza, konfiantza falta ere. Horiek ere egoten dira sorkuntza prozesuetan, bestela errazegia litzateke. Zuk bisualitzatzen duzunetik obra egiten den arte epe batzuk daude, eta batzuetan ezin iritsi aritzen gara. Denborak asko markatzen du. Ez da gauza mekaniko bat. Ez dakizu nola funtzionatuko duen pentsatu duzun horrek. Baina hor dago, epea jarrita, publikoak erosi ditu sarrerak, eta dagoeneko iragarri duzu ez dakit zenbat eguneko bira... Horrek agian ematen dit beldurra. Bestela, sortze prozesuak ez du beldurrik ematen, kontrakoa esango nuke, hor bai segurtasun eremu batean zaudela.

      Ordu gehiegi lan egin ondoren, ordea, etor daitezke blokeoak. Gauza bati arrazoiaren bitartez buelta gehiegi ematen dizkiozunean. Tentsioak daude, eta tentsio horrek eraman zaitzake blokeora. Horregatik da hain inportantea aktorearen entrenamendua eta fisikoki eta espiritualki ondo prestatuta egotea. Balio handia ematen diot horri. Ariketak, beroketak... Blokeoak arrazoitik datoz, pentsamendutik, eta hori askatzeko inportantea da gorputza aktibatzea.

      Lana da gakoa. Beti. Inspirazioa niretzat ez da existitzen. Ez da etortzen. Inspirazioa lan eginez etortzen da. Zerbait idatzi behar baduzu ez duzu inoiz ezer idatziko ordenagailuaren aurrean jartzen ez bazara. Lapitz bat eta paper bat ez badituzu hartzen, eduki ditzakezu kristoren ideiak, baina lanean jarri behar da. Hor etortzen da inspirazioa, lanetik. Odolaren mintzoan Xalbadorrek idatzi zuen: “Gosta gabe, deusik ez”. Eta horretan bat nator berarekin.

      Inguru egoki bat izatea ere lagungarri da sorkuntzan. Niri bero egotea gustatzen zait. Gorroto dut hotza! Haserretu egiten nau. Gustatzen zait etxeko zapatilekin bezala egotea lanean. Eroso. Nire habia izatea. Eta antzokietan gauza bera. Nahi dudana egitea, nahi dudan ordura arte. Egia da denborarekin ere aldatu egin naizela. Lehen sorkuntzarako nahiago nituen arratsaldeak eta gauak. Oso berandu lotaratzen nintzen. Orain ezin dut. Testuak goizean goiz, 07:00etan, ikasten ditut, isiltasun osoa dagoenean.

      Baina batzuetan bada ihes egiteko beharra ere. Oso turista txarra naiz, ez dakit zer den oporretan egotea. Baina hori orain ikasi dut, denborarekin. Eta eskertzen dut. Nire emaztea kubatarra da eta urtero Gabon partean Habanan hiru aste pasatzen ditut. Ondo etortzen zait, denbora hartzen dudalako liburuak irakurtzeko eta deskonektatzeko. Nolanahi ere, zaila da guztiz deskonektatzea; gure burua beti alerta dago, gure ofizioak exijitzen digu obra bat egin ondoren, nahi baduzu honetatik jaten jarraitu, beste obra batean pentsatzera.

      Ofizio honen intentsitateak eragin fisikoak ere baditu. Denetarik izan dut. Urtikaria, aurpegian ateratzen zaizkizun hogei mila granoak... Oso-oso urduri egoten naiz sorkuntza prozesuan. Emanaldia daukagunean ere oso urduri egoten naiz, ezinbestean komunera joan behar izaten dut. Oso fisikoa da sortze unea. Eta behin estreinatuta ere, uste dut sortzen jarraitzen dugula. Ez da gauza hil bat, gauza organiko bat da, bizi bat da. Sormena beti dago hor barruan itsatsita. Barru-barruan, ametsetan eragina izateraino. Txikitatik sonanbuloa naiz. Gauarekin badut zerbait magikoa. Oso ondo egiten dut lo, baina sorkuntza prozesuetan hasten naiz obran pentsatzen eta obra egunez egiten badut, gauez ere jarraitzen dut. Segun eta ze indar duen obrak eramaten nau gauetan sekulako bidaiak izatera.

      Eta ametsetatik asko hartzen dut. Sorkuntza propio askotan ametsetan ikusi ditudan gauzak erabili izan ditut. Amamari buruz egin nuen obra batean hostoak erortzen ziren ohe gainera eta obran txertatu nuen. Hortik hasita, baita bestuarioa ere. Gauza kuriosoak ikusten ditut ametsetan. Bada zerbait subkontzientean niri balio didana. Eta kasu egiten diot.

Jarraitu edo ez jarraitu

Hogeita zazpi urte daramatzat antzerkiaren munduan. Ezjakintasunak, antzerkiarekiko interes faltak, politikariek... malaostia sortu izan didate. Nekea ere sentitu izan dut batzuetan ofizio honetan. Lehen aipatu dudan mendi errusiarra oso ohikoa da gure ofizioan, baina ohikoa da batez ere gauza bati lotuta dagoelako: prekaritateari. Prekaritate horretan nekea sartzen zait eta nekea eta gero, zorionez, malaostia datorkit eta aurrera egiten dut.

      Gure lana proiekzio kontu bat da. Hazten ari naiz oraindik aktore bezala eta konturatzen naiz oztopo asko ditugula, eta oso modu prekarioan lan egiten dugula. Antzerkian, eta bereziki euskarazko antzerkia sortzen duzunean, zailtasunak handiagoak dira, eta dituzun ametsak ikusten duzu ezinezkoak direla eta horrek frustrazioa sortu ahal dizu.

      Baina espazio eszenikoari zor diogu gure lanbidea. Sakratua den eremu bati. Eta sakralitate horrek ematen dio nik ematen diodan dimentsioa antzerkiari. Espazio hori sakratua denez, espazio horretan egiten dena sakratua da. Errespetua diot, kristorena. Batzuetan eroso sentitzen naiz, besteetan ez. Batzuetan ere kezka eragiten dit. Denetariko sentimenduak edukitzen ditut. Baina batez ere sakratua delako.

      Normalean emanaldi bat hasi baino lehenago egun osoan nahiko “zen” egoten naiz, zentratuta, energia nahiko baxuarekin, jakinda arratsalde horretan espazio sakratu horretan publikoari dena eman behar diodala. Transmititu behar diodala landu dugun hori guztia. Normalean lasai egoten naiz. Eta obra hasi aurretik beroketak-eta egin eta gero, ia logura sartzen zait. Oso fisikoa da. Gorputzak egiten du halako barrura sartze bat. Eta ja amaitzen denean... oso pozik egoten naiz, sekulako energiarekin... lokartzea ere kosta egiten zait.

      Nolanahi ere, jendaurrean egoteak ez nau izutzen, nahiz batzuetan exijentzia maila oso goian jartzen dudan eta iritsiko ez naizen beldur izaten naizen. Uste dut espazio sakratu hori eskaini didatela transmititzeko, zerbait erakusteko eta niretzat opari bat bezala da. Jende hori guztia niri edo gertatzen denari begira dago eta hori la ostia iruditzen zait! Horren kontrola edukitzea, hori dominatzea eta arnasaz eta energia batekin osatzea iruditzen zait izugarrizko oparia humanitateak deskubritu zuena orain dela ez dakit zenbat mila urte.

      Horra iristeak errespetu handia ematen dit eta planteatzen diot neure buruari ea gai izango naizen hori egiteko. Orduan sartzen zait urduritasuna, edo adibidez, kristoren logura. Bitxia da. Fisikoki egon behar zara gorputz guztiarekin, horrek eramaten zaitu horrela egotera. Eta bukatzen dudanean halako sentsazio eder bat izaten dut.

      Batzuetan izututa sentitzen naiz. Askotan pentsatzen dut, “zergatik dedikatzen naiz ni honetara?”. Batzuetan absurdoa ere iruditzen zait; “nola egingo dut nik orain hau dena?”. Eta gero, egin egiten duzu. Gure lana egitea da, ekintzak egitea. Azkenean sekulako plazera hartzen duzu eta egia da oso pozik bizi naizela aukeratu dudan ofizio honekin, nahiz batzuetan eduki sentsazio oso desberdinak. Nahi duzuna azkenean da publiko horri transmititzea, taldean erabakitako istorio hori. Eta publikoa ukitua ateratzea, “klak” bat eragitea.

2017ko abendua, Gara

Ez dut ulertzen!

Jakin aldizkaritik eskatutako artikulua. Ondoko bi galdera hauek planteatu zizkidaten: Ze ondorio eta zer garrantzi dute, zure ustez, euskara batuaren ekarpenek? Zer erronka ditu euskara batuak etorkizunari begira?

“Etxuat entenditzen! Ez diat entelegatzen! Ez det ulertzen! Ez dut aditzen! Ez diat konprenitzen!” Batzuetan halakoak entzun behar izan ditut antzerkian. Batzuetan euskalkia erabiltzeagatik eta beste batzuetan euskara batua erabiltzeagatik. Horrek esan nahi du euskaldunok konpondu beharreko arazo bat dugula. Eszenatokira igo aurretik sarritan aipatzen digu Ximun Fuchsek: “Ez ahaztu! Euskaldunantzat euskara hizkuntza arrotza da!” Eta nola konpondu arazoa? Bada, ikasteko eta elkar ulertzeko gogoa piztuz. Gure itxidura alde batera utzi eta irekidura, zabaltze eta bateratze bat bultzatuz.

      Antzerkiaz ari naiz. Nori zuzendua den. Ez da berdin herri mailan, eskualde mailan edota Euskal Herri osoan emateko sortua den. Eta hor dago giltza! Euskal Herriko plaza guztietara iritsi nahi bada euskara batua erabili behar da. Ikuspegi nazional batetik gure antzerkiak euskara batuan izan behar du. Salbuespenak daude, herri mailan sortzen den antzerkia, kasu. Markina-Xemeingo Abarka antzerki taldeak edo Lesakako Mairu Antzerki Tailerrak euskalkia baliatzen dute, Makeako libertimenduak eta Muskildiko maskaradak bezala. Tokian tokikoa. Bai, noski!

      Hizkuntza komunikazio tresna den heinean, zein esparrutan zer eta nola erabiltzen den kontziente izan behar gara. Antzerkian euskara batua entzuten ohitu behar gara, eta normalizatzen joan behar da euskara batuaren ahozko erabilera. Antzerkiko ahoskera, egunerokotasunean erabiltzen den ahoskeratik haratago doa forman. Euskalki ezberdinetatik datorkigun nahitaezko aniztasuna baliatu behar dugu, bakoitzak bere egiteko. Ez baita berdin, baxenabartar aktore baten ahoskera eta bizkaitar baten ahoskera. Doinuen dantza ezberdin horiek oso aberatsak dira. Beraz, euskara batuan ere doinu ezberdinak erabil ditzakegu. Bestalde, aktoreoi dagokigu dikzio on bat erabiltzea; ondo ahoskatzea eta ahalik eta ahoskerarik garbiena erabiltzea. Betiere pertsonaiaren tonuari lotua. Euskara batua ere organikoa da, baina organikoa izateko lanketa bat egin behar da.

      Erdara nonahi entzuten dugun gizarte honetan, indar berezia egin behar dugu euskaldunok. Batuaren aldeko eta batuaren kontrako kalapita guztien gainetik, lan ikaragarri ederra daukagu oraindik egiteko.

2018ko martxoa, Jakin