ANDER LIPUS

Antzerkiaren labirintoan I

Bitakora koadernoa

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Ander Lipus

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko azaroa

Edizio hau: 2023ko azaroa

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

Labealdi honetan aurkezten dugun Ander Lipusen Antzerkiaren labirintoan lan bakarra da bi liburukitan banatua, ibilbide oso baten testigantza ematen duen obra mamitsua. Bi liburuki horiek, halaber, hiru bloke handi barnebiltzen dituzte: memoriak, artikuluak eta teoria. Hiru hitzetan laburbildu daitekeena, ordea, askoz konplexuagoa da.

      Antzerkiaren labirintoan obraren lehen liburukian memoria ariketa pertsonala egin du egileak, ariketa kolektibo bilakatzeko gaitasuna ere baduena. Ander Lipusen oroitzapenetan barrena euskal antzerkigintzaren garai oso baten erretratua topatuko du irakurleak, izen eta erreferentzia ugariez josita. Antzerkiaren labirintoan bigarren liburukian, berriz, garai hura ezin hobeto osatzen duten dokumentuak topatuko ditugu, Ander Lipusek garai eta komunikabide ezberdinetan idatzitakoak, eta hamarkadak iraun duen bilaketa artistikoaren gakoak teoria moduan emanda, modu zatikatu, zehatz eta eraginkorrean.

      Esku artean duzun lehen liburu hau, irakurle, arestian esan bezala, memoria ariketa pertsonaletik haratago doa. Ander Lipus ez da izen hutsa euskal teatroaren historia garaikidean, ez da, izan, Iñigo Ibarrak egoera jakin bati aurre egiteko asmatutako pertsonaia erreal hutsa. Ander Lipus euskal teatroaren garai oso baten metafora da, euskal teatroaren parte handi batek azken ia hiru hamarkadetan izan duen bilakaeraren adierazle bikaina: euskal teatroa ez ezik, euskal kultura osoa undergroundean eztanda egiten zuen garai batean hasi zuen ibilbidea, Bilbon Guggenheim museoak inauguratu zuen —eta egundaino iraun duen “kultura industria da” leloaren hastapena— kultur politika administratibo berri baten itzalean sortu zuen FTI/Antzerkiola Imaginarioa. Taldeak aukera berriak zabaldu zituen teatroa egin nahi zuen belaunaldi oso baten koordenatuetan: erdaretan tripak astintzen zituen teatro mota, XX. mendeko abangoardia artistikoetatik performancera doana, euskaraz ere egin daitekeela erakutsi zuen, hasteko eta behin. Ez hori bakarrik, teatroa oholtzan gertatzen denaz aparte oholtzatik at talde bati gertatzen zaion bizipena ere badela utzi zuen agerian esperientzia hark, prozesua antolatzeko moduak eta jendarte bat kudeatzeko erak duten garrantzia. Nahiz eta porrota izan zen azkenik Antzerkiolan gailendu zen hitza, arrasto sakona utzi zuen, eta jende askorentzat posible berrien atea zabaldu. Hortik Artedrama plataformari lotutako etapa berri bat etorri zen, hau ere euskal teatroan gertatzen den joera baten isla eta akuilu: euskara hutsez lan egitea erabaki duten talde, konpainia eta kolektibo profesionalen hazkundea, azken hogei urteetan geldiezina izan dena, publikoa euskarazko antzerkira erakartzen ere lagundu duena.

      Ganbila bildumako edizio taldea osatzen dugunontzat eta, oro har, EHAZE elkartearentzat, luxua da liburu hauek aurkeztu ahal izatea. Ander Lipus sortuta, Iñigo Ibarrak lortu du errealitatean eragiten duen fikzio bat sortzea. Ander Lipusek bertan idatzi duen bezala, “Zeren eta ni bestea naiz. Eta bestea naizelako egiten dut teatroa”. Euskal teatroak behar ditu, oraindik ere, utopiak; fikzioa errealitatean txertatuz, orainaldi berriak sortzeko kapazak direnak.

Hitzaurrea

Erregea eta bufoia
eta deabrua eta jainkoa

JON GEREDIAGA

Bilbon, 2023an

Erregearen aurrean bufoiak baino ez ditu egia mingarrienak esango. Bufoiak baino ez dauzka horretarako ausardia eta trebezia eta baimena. Deabruak beldurrik ematen ez duenean, orduan bufoi bihurtzen da, eta oholtza gainetik publikoaren bihotza “ukitu eta hunkitzeko” betebehar “sakratua” izango du. Baina bufoiak txantxa eta amarruen bidez urratzen duen bihotza benetako publikoaren benetako bihotza da. Bihotz horretan bufoi burlatiak edo deabru onberak eragin ahal duen urratua ere benetan sakona izan daiteke. Eta deabru-bufoiaren bihotza ere benetakoa da. Eta handi-handia.

      Bai, bufoiak antzerkiaren joko sakratuaren artea, ofizioa, eta artifizioak ederki ezagutzen ditu, ondo ikasi ditu amarru eta abilezia guztiak. Ondo entrenatu ditu, serio egin du lan, maisua da bere ofizioan. Eta oso ondo daki bere ofizioa sakratua dela. Halaxe azaltzen digu Ander Lipusek: “Antzerkiak bere baitan beti izan behar du erritualaren parte, eta funtsezkoa izan behar du komunitatearen aurrean. Sakratua. Profanatua izateko eskubidearekin, noski!”. Sakratua den guztia tabuz babestuta dagoen arren, bufoiak debeku eta isilune horiek guztiak urratzeko ahalmena dauka. Alde batetik, ahalmen hau jaiotzatik jasotakoa da, berezko talentu bat da, kultura askotako xamanek txikitatik, bizipen, amets eta begitazio berezien bidez jaso ohi duten deia. Baina, bestalde, xamanak bere ofizioa menperatu nahi badu, luze trebatuko da errege, bufoi, deabru, jainko, izadi eta gizakien eskolan. Bidea luzea da, eta lan handia egin beharko du bere ofizioan maisu edo maistra izatera iristeko.

      Dudarik gabe, emankorra eta luze-luzea da Ander Lipusek ibili duen bidea: herri antzerkia, William Layton, maskaradak, Paca Ojea, kathakalia, Mas Soegeng eta Baliko antzerki maskara, antzerki antropologia, saxofoia, bertsolaritza, Arratiako dantzak, Tadeusz Kantor, Meyerhold, Odin Teatret, La Zaranda, Antton Luku, eta abar luze bat. Bai, asko eta asko dira xamanaren maisu eta maistrak, eta ikasle onak gizalegez aitortzen du haiekin guztiekin duen zorra. Eta, hala ere, ikasle onenek bezalaxe, bere bidea egiten du, berezia, bakana. Nire ustez, jendartean mugitzen denean ere, edo lagunartean, hirugarren begi bat adi mantentzeko ahalmena izan du beti Lipusek, maisu eta maistrak edonon eta une oro aurkitzeko dohaina. Bai, aktore on batek badaki edozeinen keinuetatik elikatzen, badaki edozeinen hitz egiteko edo mugitzeko manerak aztertzen, lagunen aldarteak irakurri eta mimetizatzeko ahalmena dauka. Are gehiago, esango nuke intuizioz edozeinen “esentzia bereganatzeko” gai dela, bizidunen forma gehienak hartzeko trebezia duela: xamanak bezalaxe.

      Baina argi gera dadila: bere ofizioaren aldeko engaiamendu erabateko honek ez du Iñigo Ibarra Lizundiaren begirada itsutu. Hango eta hemengo maisu eta maistra guztien gainetik, Iñigok oso ondo daki maistrarik handiena bizitza bera dela. Natura. Ama. “Bizitzaren labirintoan antzerkia bilakatu zen nire haria”. Bai, bizitzan ikasi du (non bestela) xamanak bere artearen azken amarrua. “Bizitza da handiena”.

      Eta esan beharra dago: aktore eta sortzaile honen hainbat emanalditan hunkitu izan diren bihotz horiek guztiak ondo egindako lan baten ondorioz hunkitu dira, ez kasualitatez. Dena ez da gezur, dena ez da amarru. Lana benetakoa da. Deabrua mozorroen jauna da, bai, sedukzioaren maisua, baina badaki tinko lan egiten ere, ume baten seriotasunez amets egiten, zintzo eta zuzen jokatzen. Seme ona eta seme gaiztoa, Atarrabi eta Mikelats, Fausto eta Mefistofeles, deabrua eta jainkoa gauza bera eta bakarra izan daitezkeela azaldu zidan Lipusek behin. Eta, besteak beste, bi indar kontrajarri horiek (leun eta gogor) orekatzeko beharraz ere hitz egiten digu orain liburu mamitsu honetan. Izan ere, bere ofizioaren hiztegi oso bat atontzeaz gain, askoren bizitzaren labirintoan itzulbidea ez galtzeko hari bat eskaini digu hemen.

      Eta bakoitzari berea: euskal antzerkiaren uztak eman duen maisu handi bat da Ander Lipus. Eta antzerkiaren ofizioan engaiatu nahi duenak, ezinbestekoa du zenbait maisu eta maistraren pausoak ezagutzea, tartean Lipusenak. Bakoitzak bere bidea aurkitzeko, ikasi beharko du probetxuzkoa zer den, eta zer baztertzekoa. Ikasle horientzat guztientzat, liburu hau irakurri ahal izatea zorte handia da. “Aktorearen bost zutabeak”, “aktorearen kontzientzia hirukoitza”, “aktorearen bi lurrak”… Aurretik esaten ez genituen gauzak identifikatu eta izendatzen dira bertan: Arnasa, Indar, Adi, Jausi/Jauzi, Oreka, Behaketa, Sena, Nia/Ni bestea/Bestea… Denboraren laguntzaz, aktore batzuentzat hitz hauek guztiak antzerkiaren bidean harri-pauso sendo bihurtuko direlakoan nago.

      Eta, hala ez balitz ere, inoiz erregearen tirania muturrera iristen bada eta bufoiari ere debekatzen baldin bazaio burla egitea, orduan, bufoiak ere jazarriak diren erreinu anker horretan, nire bihotza eta esker ona lagunaren aldekoak izango dira. Liburu honen egileak eman zidan hainbat urtez komedianteen karabanan bidaiatzeko aukera. Aktore hark poeta bat onartu zuen bere aldamenean, non eta poeta bat nekez onartzen den mundu eta garai batean. Unibertsitateko paraninfoan ukitu zidan bihotza lehenengoz, Un minuto bakarrizketarekin. Goiz hartan, 18 edo 19 urte eskasekin dagoeneko artista zela erabat argi zeukan aktore bat ezagutu nuen. Ni, aldiz, poeta-saguzar itsu bat nintzen oraindik, fakultateko horma ilunen kontra kolpeka. Gero, Mina Espazioko agertokia eskuz eraiki zuenean, argi ikusi genuen denok mutil hura artista izateko serio eta tinko lan egiteko prest zegoela.

      Antzerkia eman ahal izateko ezinbestekoak diren hiru elementuak, neurri handi batean, berak birsortu dituela iruditzen zait orain: espazio sakratu bat, agertoki bat (egurrezkoa, apala, haren eskuz egina); aktore puska bat, ondo entrenatua; eta publiko belaunaldi berri bat ere, Euskal Herriko antzoki gehienak betetzen dituena, “zapata pila” bat. Lipus ez da, noski, bizitzaren labirintoan bakarrik ibili, berak ondo daki. Antzerkiaren hariari segika, hainbat bidelagun, maisu eta maistren lezioak aitortzen ditu liburuan, gizalegez. Orain, gizalegezkoa izango litzateke hainbat antzerkizalek, aktorek, musikarik, teknikarik edo poetak Ander Lipusekin daukagun zorra aitortzea ere. Baina ez naiz orain hasiko besteen izenean hitz egiten.

      Nik behintzat arrapaladan irakurri dut zure orain arteko bizitza biltzen duen liburu hau, bihotza hunkituta oraingoan ere. “Zein eta nola izango ote da azken emanaldia? Zer axola du horrek, aurrera jarraituko du antzerkiak”, esan didazu belarrira. Hitz jakintsuak dira, Iñigo, eskuzabalak. Niri opari handia egin zenidan, egin didazu, eta oso eskertuta nago. Besarkada handi bat, bidelagun, eta mila esker eta bat gehiago.

ANTZERKIAREN LABIRINTOAN I

Bitakora koadernoa

Dana-ri

Markina-Xemein
(1971-1990)

Sinetsita gaude

ez dela egia izango

pentsatzen dugun ezer.

ANTONIO MACHADO

Lehenengo mapa

Bitakora koadernoa hemen hasten da. Txikitako eta nerabezaroko nire lehen oroitzapenak. Antzerkirako eman nituen lehen pausoak. Gure hizkuntza eta kulturarekiko atxikimendua eta maitasuna.

      Bizitzaren labirintoan antzerkia bilakatu zen nire haria.

Ama

Ama, Karmele Lizundia Etxaniz, Markina-Xemeingoa, kalekoa, Ines eta Eusebioren alaba, etxekoandrea eta brodatzailea.

      Aita, Luis Mari Ibarra Luzar, berriztarra, Ganeketxe baserrikoa, Venancia eta Pedroren semea, Durangoko paper fabrikan kontramaisua.

      Arreba, Irune Ibarra Lizundia, psikologoa, grafologoa eta unibertsitateko irakaslea.

      Ni, Iñigo Ibarra Lizundia, Karmele eta Luis Mariren semea, Markina-Xemeingoa, antzerkigilea eta antzezlea antzerkiaren labirintoan.

      Ama naturak ekarri ninduen mundu eder eta krudel honetara. Ama naturak eramango nau mundu krudel eta eder honetatik.

Jaio nintzen hiltzeko

aldi oro noa hiltzen

hildakoan erabat

hasiko naiz bizitzen.

NIKOLAS ORMAETXEA ORIXE

Memoriaren txokoan

Patri Urkizu idazle lezoarrak euskal antzerkiaren inguruan egindako lana eskertzekoa da. Izan ere, antzerkiaren bibliografiari dagokionez euskaldunok hutsune galanta dugu, eta zentzu horretan, bere ekarpena ezinbestekoa izan da. Urkizuri irakurri izan diot hirugarren gerra karlistaren ondoren, eta batez ere hogeita hamarreko hamarkadan, Manu Sotaren mezenasgoarekin eta Esteban Urkiaga Lauaxetaren laguntzarekin Bizkaia osoan kulturgintza eta antzerki giroa zabaldu zirela. Antzerkia propagandarako eta jendea abertzaletasunera erakartzeko tresna baliagarria bilakatu zen.

      Bigarren Errepublika garaian, Markina-Xemeinera ere heldu zen gar hori eta, Patxi Juaristik Markinako frontean liburuan jaso zuen bezala, Markinako Batzokian antzerkiaren inguruan dinamika garrantzitsua sortu zen. Elixabete Agina Ete ibiltzen zen zuzendari lanetan Natividad Zabalaren laguntzarekin, eta Jose Antonio Oar-Arteta eta Txomin Onaindia abadeek idazten eta moldatzen omen zituzten antzerkiok.

      Liburuko oin ohar batean topatu nuen antzerki talde horretan nire aitxitxe Eusebioren anaiak, Asentsio Lizundia Buztarrik, parte hartu zuela. Handik gutxira gerra hasi zen eta denbora luze batean ez zen antzerki gehiagorik egin Markina-Xemeinen.

      Etxean inoiz inork ez zidan ezer kontatu. Pairatu duenarentzat, gerra ahanztura da.

Bizi-bizika sukaldean

Bizi-bizika

Ezaguna da haurrek dendaketan, medikuketan, sukaldeketan, edo

gurasoketan jolasteko duten irrika. Murelagan bizi-bizika deitzen omen

diote jolas horri, eta ez da sekula izen egokiagorik asmatu

antzerkiaren funtsa definitzeko.

ANJEL LERTXUNDI, Letrak kale kantoitik

Igandetan, gurasoek etxeko sukaldeko zoruan egunkari paperak jartzen zizkidaten zikindu gabe lurrean lasai ibiltzeko. Nire lehen teatro bizipenak sukaldean irudikatzen ditut, paper pusken artean, beste mundu batzuk amesten, nire lehen antzerki piezak sortzen.

      Sarritan, auzokoarenera joaten nintzen jolastera. Bat-batean, egongelako sofa itsasontzi handi bilakatzen zen eta, ekaitza etortzen zenean, itsasora erortzeko arriskua izaten genuen. Ametsen naufragoak ginen, beste mundu bat sortzeko gai ziren piratak.

      Ikastolan ere, gerrara olgetan ibiltzen ginen. Hildakoak gutxi izaten ziren. Egia esan, hiltzearena ez zitzaigun asko gustatzen, denok jolasean jarraitu nahi baikenuen. Zaurituak aldiz, zenbatezinak ziren. Eskerrak medikuak bagenituen, eta azkenean gerran baino, ospitalean sendatzen denbora gehiago ematen genuen. Hain sentitzen nintzen babestua erizainen artean! Gainera, zorionez, ez dut gogoratzen gerrarik galdu edo irabazi izana. Behin txirrina jotzen zutenean, klasera bueltatzen ginen txintxo-txintxo, ezer gertatu ez balitz bezala. Han ez zen gerraren ezta zaurien arrastorik geratzen. Zein magikoak ziren momentu horiek! Pentsatzen dut guztiok gordetzen ditugula antzerako oroitzapenak.

      Haurtzarotik dugu bestea izatearen sen edo instintu hori. Baita fikzioaren behar hori ere. Errusiar sinbolismoari lotuta, Nikolai Evreinov zuzendari, dramagile eta antzerkigileak ekarpen interesgarriak egin zituen gai honen inguruan. Bere iritziz, teatralitatea edo antzerki-izaera berez, “pre-estetikoa” da. Izakiok antzerki-izaerarako berezko sen bat daukagula esaten zuen Evreinovek. Gure nia formatzen ari garen bitartean, ni horrek “trans-formatzeko” beharra ere badauka. Bestea izateko beharra. Eta hau, gainera, kultura guztietan gertatzen da. Zer da bada mozorrotzeko dugun ohitura hori? Belarritakoak, tatuajeak, jantziak, eskumuturrekoak, perla idunekoak zertarako, ez bada bestearekin identifikatzeko? Ohiko bizitzatik aldentzeko? Autotransfiguratzeko? Teatralitatearen uretan murgiltzeko?

      Txikitan, etxeko sukaldean, egunkari artean, formatzen eta “trans-formatzen” nintzen. Antzerkiaren lehen txinpartak ziren.

Erraldoi eta buruhandiak

Santu, patroi, amabirjina ospakizun eta festa guztiak gorroto ditudan arren, garai batean, txikia nintzela, urduri eta gogotsu egoten nintzen barrakak iritsi eta herriko festetan murgiltzeko. Herriko festa nagusiak, Karmenak, uztail erdi aldera izaten dira.

      Festen hasierarekin batera, lehen egunean, erraldoi eta buruhandien konpartsa ateratzen zen kalera. Buruhandiak eite ezberdinetakoak ziren: Popeye, azeria, pirata, amona… eta denetan bizkorrena eta beldurgarriena la negra deitzen genuena.

      Ikusi nahi eta ezinikusi horretan, erdiko kalean nengoela, urrutira agertu zen buruhandi bat. Han zetorren maskara handi hura, itxura izugarriarekin, jendearen atzetik korrika, eskutan zeraman puxikaz aurrean harrapatzen zuena jotzeko prest. Urduri jarri eta korrika batean atari batean sartu nintzen. Goiko pisuraino arnasestuka igo eta etxeko ate baten ondoan geratu nintzen geldi portaleko argia itzali zen arte.

      Ez dakit zenbat denbora egin nuen han, uzkurtuta eta negarrez. Auzokoaren atea ireki zen arte.

      — Ene! Karmelen semie! Ze eitxeozu zuk hemen!

Handik urte batzuetara, “nagusiagoa” egin nintzenean, niri tokatu zitzaidan buruhandia jartzea. Bere ahotik begiratu eta umeak beldurtzea. Korrika egin, mundu guztia uxatu eta puxikarekin dinbi-danba parean nuena astintzea.

      Aldea dago beldurra sentitzetik beldurra sentiaraztera.

Berakruz ikastolan

Berakruz ikastolan bazegoen areto txiki bat eta eszenatokiak bazuen tranpa edo zulo bat ikaragarri magikoa iruditzen zitzaidana. Zuloaren barruan jantzi zaharrak zeuden eta ezkutatzeko aukera. Leku aproposa zen, iluntasun hartan istorioak imajinatzeko. Horrela, bururatu zitzaidan eszenatoki eta areto hura baliatu ahalko nituela antzezlan bat egiteko.

      OHOko seigarren mailan nengoela, hamabi urterekin, idatzi, zuzendu eta jokatu nuen nire lehen antzezlana. Zerk bultzatu ninduen hori egitera? Arrazoiak mila izan daitezke. Barne gogo batek bultzatuta hasi nintzen antzerkia egiten. Behar batetik. Eta barne gogo horrek oraindik bizirik dirau.

Furgoneta I

Nire herrian inoiz ez da antzokirik egon, eta beti Jai Alai Unibertsitatearen frontoian, “Uni”an, egin izan dira emanaldiak.

      Herriz Herri programaren barruan, Geroa antzerki taldearen Grand Place izan zen ikusi nuen lehen antzezlana. 1987a zen. Txunditurik atera nintzen. Frontoian izan zen eta publikoak inguratzen zuen eszenatokia: han zegoen isiltasuna gogoratzen dut. Gorputz biluziez gogoratzen naiz. Bukatu zutenean dena nola biltzen zuten ikustea ere harrigarria iruditu zitzaidan. Nola dena furgonetara sartzen zuten. Aktore haiek frontoian utzitako energiak eta sortutako magiak harrapatu ninduten, eta are gehiago jarraian furgonetan eraikitako guztia sartzen ari zirela ikusteak. Ametsak, emozioak, ahotsak, argiak, izerdia… egindakoa desegiten.

      Antzerkia bidaia bat da. Eta bidaia hori normalean furgonetan egiten da.

Herri antzerkia: Etxebarriko Antzerki Taldea

Entzunda daukat Markina-Xemeinen, Franco hil ondorengo garaietan, etxe bateko ganbara batean egiten zirela antzezlanak, baina ni txikia nintzen eta ez nuen ezagutu. Niri antzerkia egiteko grina piztu zitzaidanean ez nekien nora jo. Ondoko herrian, Etxebarrin, bazegoen talde bat. Nire herrian ezin eta Etxebarrira joatea erabaki nuen. Yolanda Arrietak zuzentzen zuen garai hartan Etxebarriko Antzerki Taldea.

      Beraiekin lanean hasi aurretik, haien azken lana ikusia nuen. Hamalau heriotzena antzezlanak Etxebarrin bertan gertatutako hiltzaile baten istorioa kontatzen zuen. Mendaroko Jose Larrañagak Etxebarriko Altzibar baserriko senar-emazteak eta haien alaba akabatu zituen. Iñigo Larrinagak trebetasunez jokatzen zuen hiltzailearen papera, eta aktore-multzo polita zegoen taldean. [1] Obra arrakastatsua izan zen eta herriz herri ibili ziren harekin.

      Niri ere, antzerkia egiteko nuen barne gogoa asetzeko ordua iritsi zitzaidan. Etxebarriko taldean sartzea galdegin nuen eta segituan Yolanda Arrieta zuzendariaren esanetara jarri nintzen. Herriko udaletxean egiten genituen entseguak, eta estreinatu ere bertan egin genuen. Bigarren emanaldia, eta azkena, Mikel Deunaren festetan antzerkia egiteko dagoen ohiturari jarraituz, Markina-Xemeingo Arretxinaga auzoan egin genuen. Inprobisazioetatik abiatuta ondu genituen testuak eta aurreko antzerkiak baino dramaturgia konplexuagoa zuen obra berriari Yolanda Arrietak Zer da hau? titulua jarri zion. Ez zuen besteak bezalako arrakastarik izan. Obrak bazuen ukitu surrealista bat, seguruenik tituluaren esanahitik hurbilago zegoena. Uste dut publikoak ere, antzezlana ikusi ondoren, galdera horixe egiten ziola bere buruari: “Zer da hau?”, baina antzerkiaz gozatzeko eta esperientzia hura publikoarekin bizitzeko beste aukera berri bat izan nuen. Arrakasta izatea baino garrantzitsuagoa zen antzerkia egin eta talde baten arte eta parte izatea.

Egon Schiele edota Gustav Klimten estiloan

Txikitatik izan nuen margotzeko esku ona, eta herrian margo lehiaketa antolatu zutenean nire dohainak plazaratzeko une egokia zela otu zitzaidan. Aurretik ere lehiaketa batzuk irabaziak nituen. Izena eman eta eguna pasatu nuen margoa egiten. Bukatutzat jo nuenean, gustura sentitu nintzen egindakoarekin eta antolatzaile eta epaimahaiaren esku utzi nuen lana.

      Ez nuen ezer irabazi. Pena. Baina hala ere erakusketan jarri zuten nire margoa, besteenekin batera. Nire ama erakusketan nire koadroa ikusita asaldatu egin zen, eta errieta egin zidan. Ama sutan zegoen. Lotsagarria zela egin nuen margoa eta lehenbailehen erakusketa gelatik kentzeko esan zidan. Ni ez nengoen ados, baina hala egin behar izan nuen.

      Erakusketako margo guztiak Markina-Xemeingo paisaiak ziren, bazegoen bodegoiren bat ere, baina ia gehienak egunean margoturiko herriko leku ezberdinak ziren. Nirea pixka bat ezberdina zen. Egon Schiele edota Gustav Klimten estiloa jarraitzen zuen irudiak: emakume bat hankak zabal-zabalik, masturbatzen.

      Margoa erakusketatik kendu nuen eta etxeko apalean gorde. Ez nire amak ez epaimahaiak, ezta herritarrek ere, ez zuten ulertu agian margo haren atzean artista handi bat zegoela! Inork ez zuen nire lana ulertu! Ez konprenitua sentitu nintzen.

Rara avis

Ikasle nahiko txarra nintzen eta nota oso txarrak ateratzen nituen. Beti pentsatu izan dut eskolan, irakatsi baino gehiago, izorratu egin nindutela. Ez dut jaso nuen hezkuntza sistemari buruzko iritzia plazaratuko, ezta matoi batzuk niganako izan zuten portaera bortitza salatuko. Ez nuen burua ikasketetan, antzerkia egin nahi nuen, eta kito!

      Ez dakit zerk piztu ninduen, zergatik nuen antzerkia egiteko gogoa, baina hala sentitzen nuen. Etxean ez zuten begi onez ikusten nik antzerkia ikastearena, baina erakutsi behar nien hori zela egin nahi nuena. Hamazazpi urte nituen. Aitor Zuberogoitia nire herriko lagunarengana jo nuen. Absurdoari buruzko gogoetak bakarrizketa idatzi zidan, bai ondo idatzi ere! Antzerki testuak jorratzen zuen gaia garai hartan pil-pilean zegoen: soldaduska. Intsumisioaren alde borrokan ari ginen gazte asko, eta batzuk kartzela ere pairatu zuten.

      Aste kulturala antolatu nuen. Badakit harrezkero Lauaxeta ikastolan aste kultural hori egiten dela eta harrotasun puntu bat ere sentitzen dut horregatik. Aste kulturalaren barruan nire bakarrizketa eskainiko nuen. Eszenografiaren irudia eta afixa egiten Joseba Langara galdakoztar adiskideak lagundu zidan. Emanaldia izugarria izan zen, kristoren txalo zaparrada bildu nuen, eta bereziki, nire arrebaren malkoak gogoratzen ditut, emozioak jota. Antzerkia, eta aste kulturala oro har, arrakastatsuak izan ziren.

      Handik gutxira, Lauaxeta ikastolan batu gintuzten guraso eta ikasleak. Bertan ez dakit nongo planetatik etorritako adituek karrera berriei buruz hitz egin ziguten: ekonomia eta enpresa zientziak, zuzenbidea, psikologia… unibertsitatea eta lanpostuak aurkitzeko aukerak. Hitzaldia hasi eta berehala, adituak ikasle baten gogoez mintzatu ziren, antzerkia egin nahi zuela eta hitzaldiaren bukaeran elkartuko zirela harekin eta bere familiarekin hitz egiteko. Karrera hori egitea aukeratu izana berezia zitzaien eta ez omen zuten informaziorik. Nire ama, hori entzundakoan, marmarka hasi zen eta ukondoarekin kolpeak jotzen; “zu izan behar zinen” eta halakoak entzun behar izan nituen.

      Hitzaldia bukatu zenean, ikastolako areto nagusia hutsik geratu zen eta bertan bildu ginen beste planetako adituak, irakasle zenbait, gurasoak eta ni. Esan ziguten gaiari buruz ez zekitela askorik eta bi folio ziztrin pasatu zizkidaten informazio gisa. Irakasleek gurasoei esan zieten antzerkia egiteko dohainak banituela eta, agian bai, antzerkia ikastea izan zitekeela nire bidea.

      Erdi marmarka, gurasoek nire hautua onartu zuten, baina euren baldintza UBI aprobatzea eta selektibitatea ateratzea izan zen. Ikasturtea bukatu zenean, amari gainditutako notak erakutsi nizkion eta aitari futbol ligan eman zidaten jokalaririk onenaren kopa. Eskatutakoa beteta Madrilera joango nintzen antzerkia ikastera.

Arrautzen gorringoa

Absurdoari buruzko gogoetak bakarrizketa Eubako Lauaxeta ikastolan egiteaz aparte, Euskal Herriko hainbat txokotan eskaini nuen: Bilboko gaztetxean, Iruñean (UEUn), Lekeition, Elgetan, Ondarroan eta Galdakaon, besteak beste.

      Nire gurasoen gelako ispilu biribila, bost eta erdiko balinezko eskopeta, atrezzoa eta eszenografiaren tela beltza gordetzen zituen maleta hartuta, auto-stopean joaten nintzen emanaldiak egitera. Aste Santu bueltan, lagunek erabaki genuen Leitzarango autobiaren aurkako mugimenduarekin bat egin eta kanpaldira joatea. Antimilitaristak eta ekologistak ginen eta militantziak hala eskatzen zuen, nola ez ba!

      Kanpin-denda mendi tontorrean ipinita, batzuetan Leitzara jaisten ginen eta bestetan Irurtzunera. Biaizpetik pasatzen zen errepide zaharrean jartzen ginen protesta baketsuak egiten, trafikoa gelditu eta panfletoak banatzen. Guardia Zibilaren gomazko pilotek bakea zapuzten zuten arte.

      Leitzan geundela, gaztetxean aipatu nuen antzerki pieza bat nuela eta prest nengoela bertan eskaintzeko. Suziriak ere ez zituzten bota nire proposamenarekin, baina ondo iruditu zitzaien.

      Gazteak ginen eta festa maite genuen. Emanaldi eguna aurreko gauean izugarrizko parranda bota genuen. Goizean Leitzan bertan ginen, gaupasa eginda. Ni oraindik erdi mozkor nengoen, baina okerrena zena: ahotsa galdua nuen. Tabernan gosaldu genuen, eta entzuna nuenez gorringoa ona zela afoniarentzako, bi arrautza gosaldu nituen ahotsa itzuliko zitzaidan esperantzan.

      Ez zen hala izan. Burumakur joan behar izan nintzen kanpinera, emanaldia bertan behera utzita. Biharamunean, kaleko gure afixa baten gainean errotuladore lodiz idatzita, zera jartzen zuen: ¡Mentiroso!.

      Zorionez, inoiz ez naiz berriro ahotsik gabe gelditu. Eta halakorik gertatu zaidanean, ez dut gehiago antzezlanik bertan behera utzi behar izan.

Apuntadorerik ez!

Kontxu Odriozola azpeitiar aktorea txikitatik ezagutzen nuen. Gure aitak haren senarrarekin, Imanol Zinkunegirekin, egin zuen soldaduska Burgosen, eta inoiz Errezilgo baserrian egindako egunpasa politak oroitzen ditut. Kontxu izan zen William Layton antzerki laborategiari buruz hitz egin eta bertara ikastera joateko aholkua eman zidana.

      Nire gurasoek gonbidatuta, Kontxu eta Imanol Absurdoari buruzko gogoetak ikustera etorri ziren Elgetako emanaldira. Bakarrizketan beste bi lagun eramaten nituen nirekin eta, ezin bazuten, lekuan lekuko besteren batek laguntzen zidan. Batek argiak eta musika eramaten zituen, bigarrenak sarjentuaren ahotsa egiten zuen aretoaren albo batean ezkutaturik.

      Sarjentuaren ahotsaz gain, eszenatokiaren aldamenean zegoen laguna beste zerbaitetarako ere baliatzen nuen. Bakarrizketaren zati bat ahanzten zitzaidanean, disimulu handiz eta emozioz beteriko isiltasun sakonak antzeztuz, laguna zegoen izkinara gerturatzen nintzen eta lagunak emeki-emeki xuxurlatzen zidan ahaztutako testuaren zatia. Behin lehen esaldia harrapatuta jokoan jarraitzen nuen, dena emanda.

      Kontxu, antzerkia bukatzerakoan, bere izaera adoretsu eta alaiarekin nigana hurbildu zen eta laudorioak besterik ez zizkidan bota. Oso ondo ari nintzela eta lan ikaragarria egiten nuela. Baina memento batean, bazter batera eraman eta suabe-suabe, zera esan zidan:

      — Iñigo! Apuntadorerik ez da ja teatroan erabiltzen!

Harrezkero ez nuen apuntadorerik gehiago erabili.

¡Bastante teatro!

Garai hartan, Kontxu Odriozolak Elena Irureta, Jose Ramon Soroiz eta Mikel Garmendiarekin batera Ama begira zazu emanaldi arrakastatsua taularatu zuen, Eneko Olasagastiren zuzendaritzapean. Euskal Herriko antzoki, plaza eta frontoietan makina bat emanaldi eman zuten. Markina-Xemeinen ez ziren egonak, eta Kontxuk txosten bat pasatu zidan Kultura zinegotziari eman eta herrian eskaini ahal izateko.

      Kultura zinegotziaren erantzuna hitzez hitz:

      — ¡Teatro! ¡Bastante teatro tengo yo en casa!

Lehen antzerki liburua

Zein zaila eta etsigarria izan daitekeen zure ingurukoek, eta batez ere familiak, ez ulertzea, edo are okerrago, ez onartzea eta ez laguntzea egin nahi duzun hori gauzatzen. Nik zorte handia izan dut horretan. Nahiz eta hasieran etxekoek ez ulertu nire benetako bokazioa aktore izatea zela, aita eta ama beti izan ditut alde eta alboan. Horren adierazle izan zen aitak Madrilera joan aurretik oparitu zidan lehen liburua: Konstantin Stanislavskiren Un actor se prepara. Nork gomendatu zion? Non erosi zuen liburua? Inoiz ez diot galdetu, eta ez dut inoiz jakin. Berak ere ez daki Konstantin Stanislavskiren sisteman oinarritutako ikasketak egin nituela. Edo bai?

Antzerki ikastaroak UEUn

1990. urtea. Iruñean, Larraona kolegioan antolatzen zituen Udako Euskal Unibertsitateak bere ikastaroak uztail bukaeran. Nik urteak eman nituen bertara joaten, lehen bietan ikasle bezala eta bospaseietan antzerki irakasle bezala.

      Larraonako egonaldi haien oroitzapen ederra daukat. Euskal Herriko txoko ezberdinetako jendea ezagutzeko leku paregabea zen. Egunez jendeak burua astintzen zuen, eta gauez gorputza ere bai. Hango dantzek, festek, mundua aldatzeko gogoetek eta ekitaldi guztiek bazuten zerbait bizigarria, bazegoen udako ikastaro haietan zerbait ederra egiten zituena.

      Elgoibarko Taupada antzerki taldeko Edurne Lasa eta Jose Mari Larrañaga eta Debako Goaz antzerki taldeko Lukas Dorronsoro izan ziren nire lehen antzerki irakasleak. Hauek ere herri antzerkitik etorriak, eurek ireki zidaten teatroaren formakuntzaren mundurako atea.

      Lukasekin klaseak motelak ziren, zorroztasunez lantzen baitzituen antzerki testuen ahoskatzea eta dikzioa: testua ongi esatea, euskara garbian eta modu ulergarrian. Edurne eta Jose Marirekin aldiz, ariketa dinamikoagoak lantzen genituen eta gehiago izaten zen jolasetik. Beraien danbor magikoa oroitzen dut. Ekintza bat hasi aurretik kolpe bat edo bi jotzen zituela Edurnek, eta bukatzean berdin. Astean zehar landutako jolas eta inprobisazioetatik abiatuta azken egunean Larraonako beheko solairuan zegoen aretoan antzerki pieza bat emateko aukera izaten genuen.

      Oroitzapen politak ditut, bai, estimatzen ditudan hiru irakasleenak, eta baita UEUko topaketenak ere. Euskal Herritik etorritako jende ezberdina biltzen ginen Larraonan, eta Bizkaitik haratago begiratzen eta gure herriaren kontzientzia konprometituago bat hartzen lagundu zidaten udako ikastaro haiek.

Marxkarada

Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdian Karlos Panerak zuzentzen zuen Maskarada antzerki taldea ikusteko aukera izan nuen. Marx anaietatik abiatuta Marxkarada komediazko obra ematen zuten. Patxo Telleria, Mikel Martinez eta Inazio Tolosa Groucho, Chico eta Harporen azalean sartzen ziren hurrenez hurren, Marife Berrojalbiz oholtza kide zutelarik.

      Lekeitioko Isuntza hondartzaren goiko aldean eman zuten, Emperatriz Zita parkean, eta jende andana bildu zen. Ni lehen lerroan nengoen, adi-adi. Ikusten nuen bitartean kili-kiliak sentitzen nituen gorputz osoan. Nik jada nire burua han ikusten nuen, hau da, eszenatoki baten gainean, antzerkia egiten. Eurak bezala.

      1977. urtean sortutako Euskal Antzerki Taldeen Biltzarra (EATB), beren emanaldi guztiak soilik euskaraz eskaintzea erabaki zuten taldeek osatu zuten. Garai hartan euskara hutsean ari ziren antzerki taldeen ibilbideak gaur egun ere oihartzun egiten du. Batzuk aipatzearren: Kukubiltxo (Larrabetzu), Goaz (Deba), Taupada (Elgoibar), Intxixu (Oiartzun), Antxieta (Azpeitia), Hirurak bat (Lakarra, Gamarte eta Ainhize-Monjolose), Bordaxuri (Hazparne), Xirristi-Mirristi (Baiona). Eta Maskarada: euskarazko teatro profesionalaren aitzindariak. Talde hauei, eta aipatu ez ditudan beste herri antzerki eta talde askori, eskertu behar diegu euskarazko teatroa egiteko izan duten gogo eta kemena. Intxixu taldean ibilitako Xabier Leteren hitzak gogora ekarriz:

Gu sortu ginen enbor beretik sortuko dira besteak,

burruka hortan iraungo duten zuhaitz-ardaxka gazteak.

Eskolarik ez

1982. urtean, Eusko Jaurlaritzak Donostian ireki zuen Antzerti, Arte Dramatiko eskola. Liburuetan eta interneten arakatzen ibili ostean, esan dezaket eskolaren inguruan apenas dagoela dokumenturik, eta agerian geratzen dela zein gutxi dakigun eta idatzi den euskal antzerkiaren historiaz.

      Hutsune handi bat betetzeko ahaleginean, liburuak publikatuz, aipagarria da EHAZE (Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea) egiten ari den lana. [2] Mikel Martinez aktore bilbotarrak ere web orri bat dauka non euskarazko antzerki testuak aurki ditzakegun. Baina, hala ere, garai konkretu batzuen inguruan antzerkiari buruz dagoena hutsaren hurrengoa da. Eta, goian esan bezala, Antzertiri buruz dokumentazioa aurkitzea odisea bat da. Antzertik ateak noiz itxi zituen ez dago argi, baina suposatzen da 1989. urtean izango zela. Eta, nahiz eta bertan ibilitako jendearekin hitz egin, bakoitzak gauza ezberdinak esan izan dizkit. [3]

      Antzertik ez zuen bide oparorik izan, kritika eta ahots asko atera ziren eskolaren funtzionamenduaren kontra, adibidez Pedro Barea edota Mikel Antzaren garai hartako iritziak gordetzen dira. [4] Batez ere Eusko Jaurlaritzaren jarrerarekin kritiko. Ikasleak eurak ere protesta ugaritan ibili ziren.

      Baina, bestalde, gauza onak ere ekarri zituen eskolak. Lortu zuen antzerki jendea elkartzea, leku konkretu berean batzea: bertatik pasatutako hainbat aktorek bide oparoa egin dute bai euskal antzerkian, telebistan eta baita zineman ere. [5] Belaunaldi honek markatu zuen EAEko arte eszenikoen norabidea. Batzuoi tren horretara igotzea asko kostatu zaigu, beste batzuk jaitsi egin behar izan dira, eta badira beste asko oraindik ezin izan dutenak igo.

Belaunaldi berriei dagokienez, orain antzerkia ikasi nahi duen gazte batek eskola bat behintzat badauka. Ia hogeita hamar urte pasatu behar izan dira 2016an Dantzerti sortzeko. Euskadiko arte dramatiko eta dantza goi mailako eskola Bilbon dago, San Ignazio auzoan. Iruditzen zait ezinbestekoa zela gure herrian goi mailako antzerki eskola publiko bat egotea. Gure ofizioa duintzeko batik bat. Nahiz eta hor ere izan ziren kalapitak. Prozedurari dagokionez, lekuari dagokionez… baina zer litzateke gure herria elkarren arteko desadostasunik gabe!

      Nire kasuan, 1989/90 azken ikasturtea eman nuen Lauaxetan, eta buru-belarri sartu nahi nuen antzerkia ikastera. Horretarako eskola bat aukeratu behar nuen. Ez nintzen edozein eskolarekin konformatzen, eskola on bat nahi nuen, onena. Gure herrian ez zegoen non ikasi, eta are gutxiago euskaraz. Ez zegoen ez Antzerti ez Dantzerti. Bi aukera nituen, katalanez ikasi eta Bartzelonara joan edo bestela Madrilera. Kontxu Odriozolak esandakoari kasu egin eta Madril aukeratu nuen: William Layton Laborategian eman nuen izena.

Espainiara begira

Nire haurtzaroan bi kate zeuden telebistan, lehenengo katea eta UHF deitzen zitzaion bigarrena. Gero etorri zen Euskal Telebista, 1982ko abenduaren 31n emititu zuena lehenengoz. Pospoloak saltzen zituen neskatoa telesaila dut bereziki akorduan. Hala ere, gure erreferente nagusiak espainolak ziren, Iparraldekoen erreferenteak frantses kulturarenak ziren bezala. Gaur egun ere, zaila da kultura hegemonikoek duten ikusgarritasuna saihestea. Gaztelera ere ez nukeen ikasiko telebistagatik ez balitz! Kanpo estimulu asko gure imajinarioa bonbardatzen, onerako eta txarrerako.

      Estudio 1 deitzen zen saioan antzerkia ematen zuten telebistan. Hor izan nuen aukera Lina Morganen Vaya par de gemelas antzerki komedia ikusteko. Lina Morganen jokoak txunditzen ninduen, eta ikusleek botatzen zituzten barre-algarak ahaztu ezinezkoak dira. Bi ahizpa bikien rolak era bikainean jokatzen zituen Lina Morganek, eta gaitasun horrek, abilezia horrek, harrapatzen ninduen. Nik hori egin nahi nuen, jendea barrez leherrarazi.

      Madrilera joan aurretik ere, aitak Bilbora eraman ninduen Imanol Arias ikustera. Ordurako Espainian oso ezaguna zen, eta nik La muerte de Mikel filmagatik ezagutzen nuen. Bilbon, antzoki batean ez, erakustazoka edo horrelako espazio handi batean izan zen emanaldia. Jende pila bat zegoen antzezlana ikusten. Harrigarria zen, mila pertsonatik gora izango ziren. Albert Camusen Calígula zen obra, Jose Tamayok zuzendua. Obraren nondik norakoak ez ditut bereziki gogoratzen. Azken eszena bai. Izugarria. Ispilu handi bat zegoen agertokiaren atzealdean. Eszenaren bukaeran, ispiluan aurrez aurre jarri eta aulki bat botatzen zuen protagonistak ispiluaren kontra. Mila zatitan puskatzen zen.

      Bukaerako txalo zaparradak ditut akorduan. Halakorik, futbolean salbu inoiz ez nuen ikusi. Zoragarria iruditu zitzaidan, zirraragarria, komunitate bat horrela ¡Bravo! eta ¡Bravo! oihuka, txaloka eta zutik ikustea.

      Gure iruditegia, gure erreferenteak, Euskal Herrian bai, baina nahi eta nahi ez, Espainian zeuden. Handik iristen zitzaigun ia dena. Kultura espainiarraren zantzuek eta zentzuek gure iruditegia eraldatzen zuten. Eta, tamalez, gaur egun ere hala gertatzen da.

Txotxe kapitain pilotu

Jose Martin Urrutia Txotxe artista elgoibartarrak 2018ko otsailean utzi gintuen, baina egindako lan itzelaren arrastoak gelditzen zaizkigu. 1995. urtean sortutako Euskal Antzerki Talde Amateurren Elkarteko (EATAE) kide izan zen. Durangoko Kurutziaga ikastolan antzerkia irakatsi eta zabaltzeaz gain, San Agustin Kulturgunearen magalean Karrika antzerki taldea sortu zuen. Esan liteke horretan ere aitzindari izan zela, antzerki talde egoiliarra izaten. Bai eskolan eta bai Karrikan transmisio lan ikaragarria egin zuen eta hainbat aktore atera ziren berak ereindakotik. [6]

      Inauterietan, Markina-Xemeingo Eup! irratian genbiltzanok kontzertuak eta antzerki emanaldia antolatu genituen. Kontzertuak hiltegi zaharrean egin ziren eta antzerkia kalean. Bihotza taupaka jartzen zitzaidan horrelako gertaera bat herrian suertatzen zenean. Eta, oraingoan gainera, gu ginen antolatzaileak. Elgoibarko Ekekei antzerki taldearen Ni naiz kapitain pilotu izan zen ekarri genuen obra. Oker ez banabil, hura izan zen ikusi nuen lehen kale-antzerki ikuskizuna. Txotxek Kapitain Pilotu pertsonaia nagusia antzezten zuen.

      Nire etxeko gelan jarri nuen antzerkiko lehen kartela izan zen. Bat-batean, kartelari begiratu eta oihukatu nuen: Ze demontre! Orain ni naiz kapitain pilotu! Horrela, Madrilera joan nintzen nire ametsen txaluparekin, antzerkiaren itsasoan nabigatzera.

Madril
(1990-1996)

Bizimodu bakoitza bizitza ezagutzeko modu bat da.

JERZY GROTOWSKI

Bigarren mapa

Aktore ofizioa ikasi nahi dut. Antzerkiaren benetako bidaia hemen hasten da. William Layton antzerki laborategian ematen ditut nire lehen pausoak. Nire ametsa aktore izatea da.

Curriculuma

William Layton Laborategian sartzea ez zen erraza. Aurre-aukeraketa bat zegoen eta horretarako curriculuma eta argazkiak bidali behar ziren.

      Herriko argazkilariak egin zizkidan argazki batzuk aktore edo modelo bezala. Niretzat argazkiarena berria zen, baina are berriagoa zen curriculumarena. Ez nekien nondik jo eta Mariaje Lizarra, Lauaxeta ikastolan Literatura irakaslea zenari, eskatu nion laguntza. Eskutitza eskuz idatzi eta bidali egin nien. [7]

      Gauzak xalotasunez eta zintzotasunez kontatzeak batzuetan funtzionatzen du. Curriculumarekin behintzat funtzionatu zuen. Madrilen irailean frogak egiteko ikastarorako aukeratua izan nintzen.

Paca Ojearen aholkua

Madrildik, telefonoz deitu zuten etxera. Aitxitxek telefonoa hartu eta mandatua koaderno batean apuntatu zuen. Etxera heldu nintzenean, esan zidan Madrilgo eskolatik deitu zidatela, testu batzuk ikasiak eraman behar nituela eta koadernoan apuntatutakoa ondo begiratzeko.

      Egia esan, koadernoan aitxitxek gauza askorik ez zuen apuntatu. Hiru idazleren izenak ziren, eta hiru lan. Bat ez nuen ulertzen eta ez nekien gainera nor zen. Txeo edo halako zerbait jartzen zuen. Gero jakin izan nuen Txekhov zela, Anton Txekhov, errusiar idazle eta dramagilea. Bigarrena Txespi jartzen zuen. Hura Shakespeare izango zela asmatzea errazagoa egin zitzaidan, eta hirugarrena, Calderon de la Barcaren La vida es sueño, hau ondo ezagutzen nuen eskolatik. Beraz, ez nuen dudarik izan eta Segismundoren bakarrizketa ikasteari ekin nion.

      Behin testua ikasi nuenean, eta Madrilera joateko data hurbiltzen ari zelarik, “Xemein eskautak”eko lagunek despedida antolatu zidaten. Nik, erakusgarri moduan, prestatutako bakarrizketa egin nien. Nire erdal azentu petralarekin, erreak ondo markatuz, eta kristoren keinuak eta sentimendua jarriz, erdi oihuka, Segismundoren hitzak errepikatzen nituen:

Apurar, cielos, pretendo,

ya que me tratáis así

qué delito cometí

contra vosotros naciendo;

aunque si nací, ya entiendo

qué delito he cometido.

Bastante causa ha tenido

vuestra justicia y rigor;

pues el delito mayor

del hombre es haber nacido.

Txalo zaparrada baten ostean, lagunek galdetu zidaten ea nola nintzen hori dena buruz ikasteko gai. Hori gutxienekoa zela erantzun nien. Harrotasun puntu batekin, gustura sentitzen nintzen, hurbilago ikusten bainuen aspalditik nuen ametsa: aktore izatea.

      Agurtu nituen kuadrillako lagunak, “Xemein eskautak”ekoak, neska-laguna eta familia, eta Madrilera joan nintzen, momentuz, osabaren etxera, ez bainekien ikastaroko probak gainditu eta hautatua izango ote nintzen laborategiko hiru urteak egiteko.

      Puerta del Soletik oso hurbil, Carretas kaleko 14.ean zegoen laborategia. Lehen eguna Paca Ojearekin izan zen. Urte hartan alaba hil omen zitzaion eta kopetilun antzematen zitzaion. Izaera handiko emakumea, klasera betaurreko beltzekin etortzeko ohitura zuen. Paca Ojeak bai zineman eta bai antzerkian lan txukunak eginak zituen, tartean Pascual Duarte filma edo Jose Carlos Plaza eta Miguel Narrosen zuzendaritzapean egindako hainbat antzerki lan.

      Ikastaroan Espainiako bazter guztietatik etorritako hainbat ikasle bildu ginen: valentziarrak, andaluziarrak, madrildarrak, euskaldunak. Hiru astez elkarrekin partekatu genituen interpretazioko eta inprobisazio teknikako klaseak. Hogeita hamar horietatik gutxi batzuek bakarrik izango zuten Laborategian sartzeko aukera. Lehen egunean, Pacak galdetu zuenean ea norbait prest zegoen bere lana erakusteko, nik altxatu nuen eskua.

      Denen aurrean jartzeko eskatu zidan eta galdeketa sakona egiten hasi zen: zergatik aukeratu duzu testu hau? Zergatik idatzi zuen Calderon de la Barcak obra hau? Zergatik dago Segismundo preso? Zergatik, zergatik, zergatik...?

      Nik galdera uholde hori ez nuen ulertzen zertarako zen, eta ahal nuen bezala erantzuten nion: “Pues llamasteis porrr telefono a casa, y cogió mi abuelo, y como yo conosía la obrrra de La vida es sueño de la ikastola, pues…” eta horrela ia bi orduz. Galderak eta galderak. Eta bat-batean, nahikoa zela eta jesartzeko esan zidan. Orduan bai ez nuela deus ulertu. Prestatuak nituen Segismundoren arropak, praka motzak preso baten erara guraizeekin ongi moztuak, prestatuak nituen Segismundoren kateak ere, paperez egindako kate eta eskuburdinak... prestatuta nuen bakarrizketa ezerezean geratu zen, ezin izan bainion prestatutakoa erakutsi.

      Hurrengo egunetan beste lagunak euren eszenak erakusten hasi ziren. Bata bestearen ondotik, ia denek Anton Txekhoven Petición de mano egin zuten. Niri denek berdina egiten zutela iruditzen zitzaidan, eta batez ere aspergarria zela. Normala, naturala, ia bizitzarik gabea.

      Egun batez, Mamen, Madrilgoa bera, bakarrik zegoela eta, ea norbait berarekin lan egiteko prest egongo zen galdegin zuen Pacak. Duda izpirik gabe besoa altxatu nuen: “Nik!” oihu egin nuen berehala, nik egingo nuela berarekin lana.

      Guri ere Petición de mano egitea tokatu zitzaigun. Mameni esan nion, ikusitakoak ikusita, ez zuela merezi entsegurik egitea, testua ondo ikasteko eta pertsonaia ongi prestatzeko denen aurrean egin behar genuen paserako. Eta horrela egin genuen.

      Iritsi zen eguna, eta espazio eszenikoa (mahaia, aulkiak…) prestatu ondoren, Pacari eta lagunei eszena egiten hasi ginen. Mamenek Natalia Stepanovna pertsonaia jokatzen zuen eta nik Ivan Vasilievitx Lomovena.

NATALIA STEPANOVNA (entra): ¡Ah, es usted! Y papá me dice: ve, hay un comerciante que ha venido por mercancía. ¡Buenos días, Iván Vasílievich!

LOMOV: ¡Buenos días, mi muy respetable Natalia Stepánovna!

Trisomiko bat banintz bezala keinu esajeratuak eginez eta nabarmenkeriaz jokatzen hasi nintzen pertsonaia. Ikaskide guztiak aho zabalik zeuden eta, eszenak aurrera egin ahala, denak barrez lehertzen ari ziren. Ni, jendearen erreakzioa ikusita, are gehiago puzten nintzen nire interpretazioan. Makur-makur eginda, ahotsa munstro bat bezala jarriz, groteskoa zen nire pantomima.

      Eszena bukatu zenean, eta isiltasun luze baten ondoren, Paca bere aulkitik jaiki, Mamenengana hurbildu eta errieta egin zion, aurrean zuenarekin lan egiten ez jakitearren. Akzioak erreakzio bat behar zuela eta berak ez zuela jakin erreakzionatzen, ez zuela jakin aurrean zuen munstroarekin jokatzen.

— ¿Con quién estás trabajando? —esan zion—. ¡Es un monstruo! Estás trabajando con el mismísimo Mr. Hyde.

Ni erabat puztuta nengoen. Halakoak esaten nizkion nire buruari: “Neska honek ez daki ezer, gaixoa. Interpretazioaren munstro baten aurrean zer egingo du, ba! Ez dago nire parekorik! Denak barrez lehertzen utzi ditut. Hain aspergarriak ziren klase hauetan, behingoagatik jendeak disfrutatu du. Antzerkia konbokatu dut. Gainera, nor izango ote da Mr. Hyde? Seguru Hollywoodeko edo Estatu Batuetako aktore ospetsu bat dela”.

      Paca, Mamenekin bukatu zuenean, bere aulkira bueltatu zen, eseri eta betaurrekoak kendu zituen poliki-poliki. Niri begiratu eta zera esan zidan:

— Hay otras escuelas, de payasos, donde te podría ir mejor. Iñigo, creo que te has equivocado de escuela.

Bat-batean mundua erori zitzaidan gainera. Mundu guztia ni egiten ari nintzenari begira zegoen, barrez lehertzen, eta gaizki egin nuela esaten zidan!

      Egunak aurrera zihoazen eta nik ez nuen ezer ulertzen. Denak berdin jarraitzen zuen, eta ikasle guztiak Txekhoven eszena berdin-berdin egiten jarraitu zuten. Normal. Natural. Ezer pasatu ez balitz bezala. Aspergarri.

      Berriro Pacak deitu zidan.

— Iñigo. ¿Cómo llevas el monólogo de Segismundo? ¿Quieres que nos pongamos a trabajar en ello?!﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽zuen eta nik Ivan Vasiane  usted! Y papievich Lomovena.

Pacari eta lagunei egiten.

rik egitea. Egunean bertan aurkezt

Nik baietz, eta berriz ere denen aurrean nengoen Pacaren galderei erantzuten. Zenbat galdera! Benetan ere gogaikarria zen.

— ¿Has pensado en todo lo que hablamos el otro día? ¿Cómo es el comportamiento de Segismundo? ¿Qué relación tiene con su padre Basilio? ¿Por qué se siente así Segismundo?

Azkenean, bukatu ziren galderak eta eszena egiteko eskatu zidan Pacak. Orain bai! Jantzi nituen praka motz apurtuak, ezarri nituen paperezko eskuburdinak eta kateak eta ekin nion Segismundoren bakarrizketari. Oihuka eta jestu esajeratuekin, dena emanda.

      Bukatu nuenean, isiltasuna zen nagusi. Pacak, beste ikaskideak deitu zituen eta, beraiekin hitz egin ondoren, denak nire gainera bota ziren. Bakoitzak gorputz-adar batetik heltzen zidan eta nik ezin askatu. Denbora eman genuen horrela. Indar egiten nuen baina eurak gehiago ziren eta ezin.

Bat-batean oihuka hasi nintzen. “¡¡¡Basilioooo!!! Mándeme una chuleta!” Inprobisatzen hasi nintzen. Ezintasunetik. Jada gehiago ezin nuenean, isilik, geldi, pentsakor gelditu nintzen. Orduan Pacak esan zidan:

— Iñigo, empieza a decir el texto.

Eta eztiki, ia indarrik egin gabe eta begirada galdua banu bezala, deklamatzen hasi nintzen:

— Apurar, cielos, pretendo,

ya que me tratáis así…

Bukatu ziren William Layton Laborategian sartzeko probak eta ni hautatua izan nintzen. Hiru urte emango nituen bertan ikasten eta irakasle oso onak izan nituen. Paca Ojea bera tarteko.

      Handik urte batzuetara, eta nik nire bidea jorratu ondoren sortutako Antzerkiola Imaginarioa taldearen Yuri Sam lanarekin berriz bueltatu nintzen Madrilera, Escena Contemporánea zeritzon jaialdira. Yuri Sam nik zuzendutako lana zen, eta xaman baten rola ere jokatzen nuen, Miren Gaztañagak eta Veronica Fernandezek xamanaren laguntzailearenak egiten zituztela, Kurma eta Kumalen, ilargiaren eta eguzkiaren espirituak. Lan inpaktantea zen, pertsonaia ikaragarri ederra, publikoa aulkiari itsatsita uzten zuena zerion edertasunagatik eta krudeltasunagatik.

      Emanaldia bukatu zenean, sorpresa izan zen, Paca hurbildu zitzaidan kamerinora.

— Enhorabuena Iñigo —esan zidan—. Un trabajo magnífico. Qué voz, que interpretación, qué puesta en escena tan brillante. ¿Dónde has aprendido todo eso?

Eta nik zintzoki erantzun nion:

— Gracias, Paca… tú me enseñaste.

Hamlet, erdiarekin nahikoa

Madrilgo CDNra (Centro Dramatico Nacional) gonbidatu ninduten Jose Carlos Plazak zuzentzen zuen Hamlet ikuskizuna ikustera. Harrituta nengoen hango eszenografiaren erabilerarekin. Tramoiak gora, tramoiak behera, ura euria balitz bezala erortzen antzokian… pufa! Hura zen parafernalia! Su artifizialak! Bukatu zenean, antzokitik atera erdi liluraturik erdi mareatuta, eta ikaskideak agurtu nituen. Felixek, Basauriko lagunak, zera galdetu zidan.

— Nora zoaz?

— Ba etxera —erantzun nion nik.

— Baina nola joango zara etxera? Oraindik ez da bukatu eta!

Badirudi atsedenaldia zela. Zerak imajinatuko luke antzerkian atsedenaldiak ere badaudela. Burumakur eta pixka bat lotsatuta sartu nintzen falta zen partea ikustera. Hala ere, egun hartan, Hamlet erdia ikusita ere nahikoa nuen.

Erdararekin arazoak

Madrilen, batek baino gehiagok esaten zidan: “Tienes que aprender a hablar un poco mejor el castellano”, edo “Tienes que cuidar ese acento”.

      Egun batean, Begoña Valle, garai hartan William Layton Laborategiko zuzendari eta irakaslea zenak, kokoteraino baitzegoen nire kastellanoaz, behartu egin ninduen hiztegi bat eramatera, ulertzen ez nituen hitzak apuntatu eta hiztegian begiratzeko. Kontua zen teknika ariketen barruan esaten zizkidan hitz, esaldi edota esamolde batzuk ez nituela ulertzen, ez nituela harrapatzen: “Iñigo, no frivolices” edo “no te pongas trascendental” esaten zidaten. Lehen aldiz entzuten nituen berbak ziren. “Iñigo, tú tienes abuela, ¿verdad?”, eta nik baietz erantzun, harro gainera, “sí, dos. Una se llama Ines y la otra Venancia”. Egiatan ez nekien espainiar esamolde horrek zer esan nahi zuen.

      Erdara ulertu ia dena egiten nuen. Batzuetan euskaraz pentsatu eta itzulpena egiten nuen zuzenean, eta hor bai, hanka sartu edota motelago hitz egiten nuen, dena euskaratik erdarara itzultzearen joeragatik. Erraztasuna, jarioa falta zitzaidan. Kostatu zitzaidan artikulua ondo erabiltzen ikastea, “el sartén” edo “la papel” edo “lo muerto” esaten nuen. Pufa! A ze nolako buruhausteak hitzei generoa jartzen. Eta esaldi osatuak? Ez nuen ulertzen zergatik esan behar nuen “te voy a traer” edo “voy a traterte”, eta ez “te voy a traerte”, nik esango nukeen bezala. Edo “me voy a irme”, horrela esanda argi gelditzen baitzen joan egingo nintzela! “Me voy a ir” edo “voy a irme” esanda zerbait faltako balitz bezala sentitzen nuen, horrela inoiz ez nintzela inora joango.

      Arazo horietaz aparte, Madrilera eraman nuen hiztegi partikularra aipatu gabe ezin utzi, berezko uzta deituko diodana. Izan ere, Madrilgo lagunei horrela esaten nien: “Ese tiene una gilladera de la ostia!” edo “aquel otro es un gillau”. Eta inork ez zidan ulertzen. Egun batez, nire eskolakide eta pisukide zen Xegun Altolagirre Txetxu legazpiarrari galdetu nion ea “gilladerie” hitza ez zuenez ezagutzen edo erabiltzen, jendeak ez zidala ulertzen eta! Konbentzituta nengoela erdal hitza zela, baina agian euskaraz zela. Txetxuk ere, inoiz entzun gabeko hitza zela esan zidan. Kontxo! Handik denbora batera jabetu nintzen “gilladerie” eta “gillau” hitzak nire herrian erabiltzen direla, pilotarien artean batik bat. Izaera edo estilo markatu bati esaten zaio, harrotasun puntu batekin ibiltzen denari.

      Nire erdarazko lehen antzerkiko gidoian esandakoak ere ondo oroitzen ditut. Plaza Mayor-etik hurbil zegoen San Isidro Institutuan Thiasos talde amateurrarekin hasi nintzen antzerkia egiten. Rosa Garcia Rodero filologia greziarrean katedraduna eta greziar antzerki klasikoaren ikertzailea zen taldeko zuzendaria. Emanaldiengatik zertxobait sinbolikoa ordaintzen zigun eta, normalean, Cristina Rotaren eskolako ikasleekin aritzen zen. Hala ere, nik izena eman eta bertan ibili nintzen urtebetez. Aristofanesen Ornithes (Txoriak) muntatu genuen. Nik koruaren barruan putrearen pertsonaia jokatzen nuen. Memorian iltzatuta daukat botatzen nuen lehen esaldia:

BUITRE: Quién fuera el águila de altísimo vuelo

            para cernerse sobre las olas cerúleas del estéril mar!

Ez nekien, ezta ideiarik ere, zer esaten nuen, baina emozioa eta intentzioa ez zitzaidan falta. Handik gutxira, koruko putrea izatetik beste maila bat igo ninduen zuzendariak, eta parrizidaren pertsonaia jokatzen hasi nintzen. Cristina Rotako ikasleekin ez nuen feeling ona, eta beste pertsonaia maila gorago batera igo baino lehen, Rosak taldean jarraitzeko ekinari muzin eginez, utzi egin nuen Thiasos antzerki taldea.

      Erdaraz ondo egiten jakin ez eta, konplexu hori kentzeko edo, irakurtzeari eman nintzaion. Ajoblanco hilabetekaria irakurtzen nuen, eguneroko prentsa, eleberriak eta baita klasikoak ere. Akorduan dut Baltasar Gracianen El , gaztelania oso politean idatzita dagoen eleberri ederra. Jada ez nuen inor nitaz edo nire azentuaz trufatzerik nahi, eta adarretatik heldu nion gaztelar hizkuntzari. Aurrerago, inoiz bukatuko ez nituen Filosofia ikasketak egitera ere animatu nintzen UNEDen. Gaztelania jada ez zen niretzat gehiago arazo bat izango. Batzuetan pentsatzen dut beste batzuek alderantzizko bidea egitea ere eskertuko nukeela, batik bat Euskal Herrian bizi eta vasco sentitzen den jendearentzat euskara hizkuntza normalizatu bat izatea, eta ez arazo bat.

William Layton antzerki laborategia

“Layton Jauna”, hala esaten genion. Gizon zuhurra eta energiaz betea zen, eta bere gorreriak klaseak emateko modua ere berezi egiten zuen. Ariketa baten erdian sartzen zen, eta egundoko iskanbila sortzen zuen. Notak hartzeko blok bat eramaten zuen, zerbait galdetzen zigunean blokean idatziz erantzun behar genion. Eskuetatik heltzen zigun eta ariketetan gertatzen ari zenaren pertzepzioa gugandik pasatu ondoren berari iristen zitzaion, mediumak izango bagina bezala. Bere gortasunak beste gauza batzuk hautemateko eta ikusteko gaitasuna ematen zion.

      “Antenak! Antenak jarri behar dituzue”, esaten zigun. “Hemen eta orain!” egon behar ginen. “Zer egiten ari zara? Zergatik?”, berarekin lan egitea oso intentsua izaten zen. New Yorkeko American Theatre Wing eta American Laboratory Theatre-n ikasia, bere influentziarik nabarmenenak Richard Boleslavsky, Maria Uspenskaia, Lee Strasberg eta Konstantin Stanislavski maisuak izan ziren, baina batez ere Sanford Meisner.

      Laborategian, Laytonek eraikitako teknika eta interpretazioko klaseak beste irakasle batzuek ematen zituzten, eta berak zuzendaritzako klaseak gidatzen zituen. Horretarako aktoreekin egiten zuen lan. Hasierako bi urteetan entzule bezala joan nintzen, baina hirugarren urtean aktore bezala aritu nintzen, berak eta beste zuzendari batzuek zuzentzen ninduten bitartean. Orduak eta orduak pasatzen zituen eszena bat lantzen. Testua azken detaileraino analizatzen zuen. Urte bakoitzean obra bat aukeratzen zuen, Anton Txekhoven Hiru ahizpak edota Henrik Ibsen antzerkigile norvegiarraren Hedda Gabler izan ziren landutako antzerki obretariko bi. Anekdota gisa, batzuetan, klasearen erdian, gazte denborak oroituz, Marlon Brandorekin bizitako pasadizoak kontatzen zizkigun.

      Liburu bat ere utzi zigun: ¿Por qué? Trampolin del actor, bertan azaltzen dira bere lan egiteko metodoaren oinarriak, hizkera arruntean idatzita aktoreok teknika edo metodoa deitzen dugunaren azalpen teorikoak. Hiru urtez izan nuen bere metodo hori ikasteko aukera.

      Aktorearen entrenamendua hiru fasetan sailkatzen da. Lehenengoan aktoreek irudi konkretuak eraikitzen ikasten dute eta eszenan zer gertatzen den galdetzen. Horretarako norbere bizitzako bizipenetatik inprobisatzen da. Egoera imajinarioak sortzen dira, baina betiere norbere errealitatetik abiatuz: aktoreak bere burua antzezten du, beste aktorearekin duen harremana egiazkoa da, lekua ere benetakoa da (inprobisazioa gertatzen den lekuan bertan gertatzen da), eta nahiak zerikusia du aktorearen bizitzarekin. Bigarren fasean, aktoreak jada badakienean bere baliabide emozionalak erabiltzen, asmatutako datuak sartzen hasten da: egoera imajinarioa sortzen da erreala ez den beste leku bat erabiliz, aktoreek duten harreman errealetik harreman ezberdin bat eraikiz, eta abar. Hirugarren eta azken fasean, dena imajinarioa da eta aktoreek dena eraiki behar dute, behin betiko eszena bat izango den horretara hurbiltzen diren arte.

      Laborategian pasatutako hiru urteak emankorrak izan ziren. Ikasketetara emana nintzen. Normalean goizeko hamarretan hasten ziren klaseak eta hirurak edo laurak aldera bukatu. Sarritan laborategian bertan gelditzen nintzen beste lagun batekin eszenak prestatzen, edota egin behar genuen inprobisazioaren eskema adosten, baita Layton jaunaren zuzendaritza klaseak entzule bezala jarraitzen ere. [8]

      Oso gazte joan nintzen Madrilera, klasean ere gazteenetakoa nintzen. Espainiako hiriburuan bizitzearen esperientziak gauza berriak ikusi eta bizitzeko aukera eman zidan, kultura eta mundu berri bat ireki zitzaidan, baina hainbat zaplazteko ere hartu nituen. Inozentzia deitzen den hori ere han galdu nuen, eta laborategiko formakuntzarekin heldutasun zerbait ere hartu nuen. Teknika bat ikasteak aktore bezala ahalduntzera eraman ninduen. Gainera, diziplina eta emaitzetara iristeko lan handia egin behar dela ikasi nuen. Hala ere, gaztea nintzen oraindik, eta asko nuen ikusteko eta ikasteko.

Teknikaren hezurduraz

Inprobisazio saioak batzuetan gogorrak izaten ziren. Irakasleak xaxatu egiten gintuen eta gure barne emozioetan eta bizipenetan murgiltzea batzuetan gogorra zen. Klasetik kaka bat eginda ateratzea ohikoa zen, mukiz betetako zapi bat bezala. Maisuak ez ziren edozerekin konformatzen, exijentzia maila altua zen. Gogor egiten ziguten emaitza onak ateratzeko, gure jokoa eta interpretazioa hobetzeko. Inprobisazioak mekanismo oso konplexuak ziren, eta irakasle eta ikaskideen aurrean aurkeztu aurretik egunak pasatzen genituen horiek prestatzen. Baina nola laburbildu egiten genuena?

      Bi aktorek parte hartzen zuten beti, bat protagonista eta bestea antagonista. Bi aktoreen artean adostu behar zen zein zen protagonistaren nahia, zer nahi zuen, eta gatazka edo konfliktoa sortzeko antagonistak protagonistari ukatu edo ezeztatu egin behar zion nahi hori. Beraz, behin bien artean nahia adostuta, aktore bakoitzak etxean landu behar zuen inprobisazioaren eskema. Egunak ematen dira hori prestatzen, norbere bizipenetan sartzen eta esperientzia pertsonaletan arakatzen. Protagonistaren rola hartzen duenak eraiki beharreko hezurdura hau da: nahia, eskatzearen zergatia, lortzearen ondorioa, ez lortzearena, ekintza gertatzen den lekua, lekuak eragiten duena, beste aktorearekin duen erlazio emozionala, beste aktorearekin duen erlazio soziala (anaia, emaztea, nagusia, laguna…), ekintza gertatuko den lekura sartzeko arrazoia, sartzean daroan egoera animikoa.

      Aldi berean, antagonistak inprobisaziorako landu beharreko eskema ondoko hau da, kontuan izan behar da antagonista inprobisazioa gertatzen den lekuan dagoela eta protagonista dela leku edo espazio horretara sartzen dena: protagonistarekin adostutako nahia —ezeztatzeko arrazoia, lortzearen ondorioa, ez lortzearena—, lekua —lekuarekiko erlazioa—, erlazio emozionala, erlazio soziala, aktibitatea edo jarduera —jarduera hori ez egitearen ondorioa—, urgentzia —orain eta hemen egiteko beharra— eta egoera animikoa. [9]

      Inprobisazioarena pentsatzen dena baino eremu konplexuagoa da. Aurretik lan asko egin behar da inprobisazio bat egiteko. Inprobisazio horiek gure bizipenetatik abiatzen genituen beti eta gero pertsonaiaren egoerara egokitu. Horretarako, formula eta moldaketa deitzen diren mekanismoak baliatzen genituen. Baina, zer da formula? Zer moldaketa? Pertsonaia bizitzen ari den egoera norbere egoera baliokide batera, edo antzerako egoera batera, pasatzea. Horretarako, lehenago, eszenaren muina, esentzia, ulertu behar da. Eta horri formula deitzen zaio, eszena horren DNA identifikatzeari. Behin eszenaren formula osatzen denean, moldaketa egiten da.

      Pentsa beldurra antzeztu behar dugula. Hamlet antzezlanaren hasieran gaude eta guardia egiten ari den soldadu bat antzezten dugu. Bat-batean, hots batzuk entzuten ditu eta beldurra sentitzen du. Ni, ez naiz soldadua eta ez nago egoera horretan. Beraz, antzerako egoera bat irudikatzen dut. Azken finean, beldurra denok sentitu izan dugu, eta antzerako egoera bat bizi ahal izan dugu noizbait. Beraz, eszena horren antzerako egoera bat sortzen saiatzen naiz. Behin formula eta moldaketa paperean idazten direnean inprobisatzen hasten da eszena horren inguruan. Eszena hori sortzen, eraikitzen eta modu organiko batean bizitzen.

      Inprobisazioaren teknika eszena bat ulertu eta disekzionatzean datza. Gaiari ondo heldu eta eszenaren arkua ulertzea beharrezkoa da, ondoren bizipen pertsonaletatik eta esperientziatik ateratako egoerak berreraikitzeko. Eszena bat egia batetik egitea eta taula gainean bizirik egotea bilatzen da, organikoa izatea. Teknikak horretarako tresnak proposatzen ditu, eta behin inprobisazioak landuta errepikak datoz. Eszenak behin eta berriz errepikatzen dira, zuzendariak, kasu honetan irakasleak, ezarritako ereduei jarraituz, emaitzara iritsi arte. Hiru urteko bide eta ikasketa horietan hezurmamitu ginen laborategiko aktoreak.

Teknikaren arriskuez

Stanislavskiren sistema eta Ameriketako metodoa landu zutenek asko edan zuten Sigmund Freuden psikoanalisitik. Eta, nire uste apalean, hemen dago metodoari egin diezaiokedan kritikarik gogorrena: psikologian, ideietan eta batez ere arrazoinamenduan oinarritutako metodo bat da. Arrazoinamenduzko puzzle imajinaezinak sortzen dira aktorearen motorra pizteko, baina ez dut uste honek aktoreari asko laguntzen dionik eta, kontrara, aktorea blokeatu dezakeela uste dut. Egia da ordea, eta askotan aipatzen genuen gure artean, justifikaezina justifika dezakezula horrela, eta antzerkirako hori oso tresna indartsua dela.

      Gogoratzen dut hasieran, inprobisazio saioetan, laguna negarrez ikustea hunkigarria zela. Lagunen bizitza pertsonaleko pasarte ilun edo tristeak entzutea gogorra zen. Baina pentsa! Elkarrekin hiru urte pasatu ondoren lagunen kontakizunak, euren bizipenak, euren penak, ez zitzaizkigun axola jada. Azkenerako immunizatuak geunden. Pertsona bat lehen aldiz negarrez ikustea beti da zirraragarria, baina pertsona hori behin eta berriro negarrez ikusten duzunean, azkenerako aspertu egiten zara. Krudela da esatea, baina hala da.

      Edonola ere onartu behar dut inprobisazioak bortitzak izaten zirela. Batzuetan, ia-ia indarkeriara iritsi arte. Bitxia zen. Aktorea bere emozioen gailurrera iristen zenean, ia burua galtzeraino, orduan ondo zegoen inprobisazioa, eszena gelditzen zen eta irakasleak ontzat ematen zuen. Eta… ez dakit ba! Denak ez du balio. Eta dena ez da muturreraino eraman behar. Batez ere emozioen alorrean. Antzerkia jolasa ere badelako, hortik ingelesek antzerki lan bati deitzeko erabiltzen duten hitza, play.

      Metodoari egin diezaiokedan beste kritika bat hau da: bizitza pertsonalean eta pribatuan muturra gehiegi sartzea. Aktorearen lana alde psikologikoan kokatzea. Nahastu egiten da pribatua eta intimoa. Eta askotan aktoreak baliatu ditzakeen beste tresna batzuez ahanzten da. Adibidez imajinazioa, edo askoz garrantzitsuagoa dena, gorputza bera. Buruarekin gehiegi jokatzeak gorputza herdoiltzera eraman zaitzake, eta aktoreak gorputz osoarekin komunikatu behar du, ez buruarekin bakarrik. Gainera, emozioen munduan murgiltzeari oso arriskutsua deritzot.

      Bestalde, beti bi aktoreren arteko eszenak lantzen genituen. Horrek estruktura txikietan lan egitera eta ikertzera eramaten zaitu, baina batzuetan faltan botatzen duzu bestelako antzerki baten formakuntza. Koru antzerkia edota betiko dramaturgietatik ihes egiten duen antzerkia, adibidez. Zentzu horretan bazegoen gabezia bat. Batez ere obra klasikoak lantzen genituen, historian zehar adierazgarriak izan diren antzerki piezak. [10]

      Lan egiteko modu honek aktorearen tentsioak azaleratzera ere eraman ahal du. Lana emozioetan oinarritzen denez, sarritan aktorearengan tentsioak sortzen dira. Jokatzeko manera forzatua da, nahikeria. Eta klixeetan oinarritzen diren emozio faltsuekin egiten da lan. Nahiz eta, onartzen dudan, batzuetan klixeek funtzionatzen duten. Ez da gorputzetik lan egiten, ez da gorputzetik pasatzen, eta burutik lan egite horrek aktoreak lasai lan egiteko eta bere energiarekin eta arnasarekin lan egiteko bidea oztopa dezake. Beste batzuetan aktorea bere baitan, bere emozioan sartzen da, eta ahaztu egiten du emozionatu behar dena batez ere publikoa dela. Gauza guztietan bezala, oreka bat aurkitzea izango litzateke bidea.

      Teknikak bide bat erakusten du, baina sorkuntza prozesuetan murgildu eta emaitzetara iristeko beste bide batzuk ere badaudela ez da ahaztu behar. Laytonen teknikak aktore mota bat formatzen du, lan batzuetarako baliagarria dena eta aktorearen lanari baliabideak eskaintzen dizkiona. Gero aktore bakoitzak lanabes horiekin bere bidea egiten ikasi behar du. Pertsonala, intimoa eta koherentea.

Benetako eszena bat

Farrah Fawcettek eta James Russok jokatzen zuten Marjorie eta Joeren pertsonaiak Robert M. Young zuzendutako Extremities filmean. Interpretazioko klasean geunden, eta Sayo Almeida eta Xegun Altolagirre Txetxu ari ziren film horretako eszena batekin lanean.

      Joe pertsonaia maskulinoa bortxatzaile bat zen. Marjorieren etxera sartu eta hau Joeren intentzioez konturatzen zen. Tentsio handiko eszena hori sortu behar zuten bi aktoreek pertsonaien paperean sartuta. Behin eszenako eszenografia, atrezzoa eta jantziak prestatuta, Txetxu eta Sayo lanean hasi ziren.

      Inprobisazioaren hasiera lasaia zen, baina bat-batean Sayoren pertsonaia, Marjorie, zerbait arraroa susmatzen hasten zen Joeren portaeran. Ohartzen zenean Joek bortxatu egin nahi zuela, Marjoriek (Sayok) ihes egitea lortu zuen eta laborategian zegoen balkoira atera eta oihuka hasi zen, Jacinto Benavente plazan zegoen jendeari laguntza eske.

— ¡Socorro! ¡Socorro! ¡Ayuda, por favor!

Joek Marjorie kolpatu eta berriz indarrez gelara sartu zuen, plazan zegoen jendeari eskuarekin lasaitzeko keinuak eginez eta ezer gertatzen ez zela esanez. Berriro barruan, eszenarekin jarraitu zuten. Joeren jarrera larderiazkoak Marjorieren etsipenarekin kontrastatzen zuen, eta eszenak aurrera egin ahala sentitzen zen bukaera bortitza. Joe (Txetxu) oharkabetu egin zen eta Marjoriek (Sayok) berriz ihes egitea lortu zuen. Balkoira irteteko atea kristalezkoa zen eta Marjoriek guztiz irten aurretik Joek lortu zuen eskua atean jartzea ez ixteko, eta bien kontrako indarraren eraginez ateari kolpe siku bat eman zion, kristala mila puskatan hautsiz eta besoan izugarrizko ebakia eginez.

      Eszena gelditu eta denak Txetxuren eskua ikustera joan ginen. Ebaki nahiko sakona zeukan eta odoletan zegoen. Nahaspila horretan, itsumustuan Polizia azaldu zen. Oihuak entzun zituztela, norbaitek abisua pasatu ziela eta ea zer gertatzen zen galdezka. Txetxu odoletan zegoen. Eta gu poliziari lasai egoteko esaten. Ez zela ezer gertatzen. Antzerkia zela. “Antzerkia?”, esaten zuten poliziek. Eta Txetxu odoletan blai. Uniformedunak konbentzitzea ez zen batere erraza izan. Polizia baten eta asto baten burugogorkeria beti maila berdinean jarri izan ditut. Baina, azkenean, lortu genuen poliziak ere lasaitzea eta irri batekin agurtu genituen. Bitartean, Txetxu anbulatoriora eraman zuten. Benetakoa edo gezurrezkoa, La Lupek kantatuko lukeen bezala, “bizitza bera antzerki hutsa da”.

Footsbarn theatre

Deboth temploa kokatuta dagoen inguru hartan jarri zuten euren karpa Footsbarn Theatrekoek. William Shakespeareren A Midsummer Night’s Dream (Uda gau bateko ametsa) ematera zihoazen. Harritu ninduen lehenengo gauza: aktoreen seme-alabek kuxin bat eskaintzen zuten, diru gutxiren truk, erosoago egon nahi zuenak ipurdi azpian jar zezan. Diru hori euren eskola ordaintzeko erabiliko zutela jartzen zuen soinean zeramatzaten kartoizko karteltxoetan. Giroa beroa eta atsegina zen, etxean egongo banintz bezala sentitzen nintzen karparen barruan. Ez da gutxi!

      Emanaldia hasi zenean, nahiz eta hizkuntza ez ulertu, ekintzaren eta jokoaren bitartez txundituta begiratzen nuen guztia. Gainera dena oso hurbil gertatzen zen. Hurbiltasun horrek obraren barruan sartuta egotearen sentsazioa transmititzen zidan.

      Bukatu zenean, ardo batzuk eta pikatzeko zerbait jarri zuten atonduta zeukaten sarreran, eta bertan aktoreekin hitz egiteko aukera zegoen. Hori guztia ikusita, euren karabana edo kamioi batean sartu eta taldeko partaide bat gehiago izateko gogoa eman zidan. Eta hala oihukatzen nuen nire barrunbeetatik: “Eraman nazazue zuekin! Arren! Nik ere zuek bezala antzerkia egin eta mundu berri bat ezagutu nahi dut!”.

      Ikuskizunaren kartela erostea izan zen nire kontsolamendu bakarra. Deboth tenpluko inguru haietan agurtu eta utzi nituen karabanako komedianteak. Urteetan, nirekin eraman nuen Footsbarn Theatreren kartela, bizitako esperientzia hura akorduan izateko.

      Badira inoiz ahaztuko ez dituzun antzerki lanak, betsarean betiko itsatsita gelditzen diren obrak. Ez dira asko izaten, baina badira.

Hipnosi saioak El Retiron

Cipriano Lodosa, May Pascual, Goizalde Nuñez eta Sayo Almeidarekin batera boskote ezin hobea osatzen genuen. Lagun minak egin ginen laborategiko garaietan. Aktoreok sarritan edozein gauza asmatzen dugu bizirauteko. Lagunek, etxeko alokairua pagatzeko dirurik ez eta El Retirora antzezlan bat ematera joatea deliberatu zuten. Pieza txiki bat prestatua zuten horretarako.

      Ciprik pitonisarena egiten zuen eta Goizek bere laguntzailearena. Biak ijito itxurarekin, koreografiatuta zeukaten dantza erdi zingaro erdi asmatu barregarri bat egiten zuten. El Retiron paseatzen ari zen jendea kuriositatez gelditzen zen hauek ikustera, itzelezko parlamentuak botatzen zituen Cipri pitonisak, Goizen begirada inozo eta aurpegi barregarriaren aurrean. May publiko artean egoten zen. Bera zen amua. Ondoren etorriko zen sorpresaren ezinbesteko elementua. Inoiz Sayok eta biok ere egin genuen amuarena.

      Denbora luze batez publikoa erakarri ondoren, saio handiaren unea iristen zen. Pitonisak bere inguruan biribilean jarrita zegoen publikoko norbait hipnotizatuko zuela esaten zuen. Orduan, Pitonisak ea boluntariorik bazen galdetzen zuen. Normalean inor ez zegoen prest, eta norbait prest egonez gero bibrazio txarra ematen ziola esaten zion edo ez zela posible, ezin zela kontzentratu. May publikoan zegoen guztiari begira eta, halako batean, Pitonisak bera hipnotizatuko zuela esaten zion. Hasieran ezetz eta azkenean konbentzitzen zuen; dena zen teatroa!

      Goizek, Pitonisaren laguntzaileak, aulki baten jarrarazten zuen eta hor hasten zen hipnosi sesioa. Bat-batean, Pitonisak lortzen zuen May hipnotizatzea eta berak esaten zuena egitea. Bukaera zen ederrena. Aulkiaren gainean jartzen zuten, ahuntzarena egiten eta belarra jaten. May Pitonisaren aginduetara zegoen, Pitonisak hitz magikoak bota, kolpe bat eman eta May esnatzen zuen arte. Ahoan zituen belarrak supituan kendu eta, lotsaturik, jendeari begiratuz alde egiten zuen. Beste batzuetan jendearengana hurbildu eta jendeak galdetzen zion ea zer sentitu zuen, ea ez zen ezertaz oroitzen. Jende-multzoa batzen zen Mayren inguruan eta baita gure Pitonisa eta bere laguntzailearen inguruan. Batzuek hori ezinezkoa zela esaten zuten, dena gezurra zela, besteek ezetz, benetan gertatu zela eta Pitonisaren botere hipnotikoari buruzko laudoriozko hitzak esaten zituzten.

      Hori bai! Dirua lortzen ez ziren batere trebeak. Ahaztu egiten zitzaien dirua biltzea. Kalean dirua biltzeko malezia pixka bat ere behar da, eta nire lagunek dirua irabazteko baino teatroa egiteko gogo gehiago zuten. Diruak ez baitu espiritua betetzen!

Casting-ik ez

Ez naiz nire bizitza profesionalean casting asko egin duen horietakoa izan. Zenbat egin ditudan? Bospasei, ez askoz gehiago.

      Gogoratzen dut Picassori buruzko serie edo pelikula bat egin behar zutela eta hara joan nintzela Ciprirekin, castinga egitera. Betiko galdera inozoak egin ondoren, garaiera aldetik mutil txikiak bilatzen ari zirela esan ziguten. Orduan, aulkian geundela, Cipri eta biok gutxika-gutxika aulkian txikitzen hasi ginen, ia-ia urtu arte. Gero eta txikiagoak ginen. Gero esan ziguten Picassok begi handiak zituela, eta hori entzundakoan begiak zabal zabalik begiratu genion casting zuzendariari, “Ez zara konturatzen pare-parean duzula Picasso, motel!” esanez bezala.

      Eta ez, ez zen konturatu. Ez ziguten deitu, eta horretan geratu zen abentura.

      Hor erabaki nuen ez nintzela etxean geldituko inork deituko zain. Besterik ez bada, kalera aterako nintzen, baina dei baten esperoan egon ez. Ezta pentsatu ere!

Europako kultur hiriburua I

1992. urtean Madril Europako Kultur Hiriburu izendatu zuten. Uda hasiera hartan nire bizitzako lehen lan profesionalak egin nituen. Miguel Narrosek zuzendu zuen Fiesta barroca kalejira antzerako bat eta, ondoren, Plaza Mayorren ematen zen Pedro Calderon de la Barcaren El gran teatro del mundo.

      Beste lau aktorerekin batera, gure lana kalejiraren barruan egiten genuen, maskarada haren barruan deabru papera jokatuz. Arnold Taraborrellirekin landu genituen koreografiak. Palacio Realetik hasita Plaza Mayor-erako ibilbidean publikoarekin jolasten genuen, eta entseguetan gure artean adostutako ekintza batzuk egiten genituen. Lana bera ez zen zirraragarria, ez zen beste munduko gauza bat, baina hainbeste parafernalia artean gauza batek atentzioa eman zidan memento batean: nik irabazten nuena baino garestiagoa zela neraman jantzia. Garai hartako 500.000 pezeta (3.000 euro) balio zituen, eta honek ez zidan batere graziarik egin. Ikuskizun hartan bazegoen zerbait ez zitzaidana gustatzen, eta hori zen! Ikuskizunak suposatzen zuen diru zama, hango zarrastelkeria.

      Ongi etorri Europako Kultur Hiriburura!

London Calling

Madrilgo ikasketak bukatuta nire asmoa New Yorkera joatea zen. Hortaz, antzerki ikasketetan sakontzeko ingelesa ikasi behar nuen. Londresera joango nintzen 1992ko abuztuan eta irailean. The Clash, Sex Pistols eta “Thatcher andrea putakumea”ren behe-laino arteko London deika neukan.

      Madrilgo agentzia baten bitartez antolatu nuen bidaia. Asmoa honakoa zen: etxe bat jartzen zidaten eta konprometitzen ziren niretzako lanen bat aurkitzera. Londresera iritsi eta etxea jarri zidaten, baina lanik aurkitu ez. Etxearen lehenengo asteko alokairua ordaindu nien eta baita beste bi asteko fidantza. Londresen kudeaketa eramaten zuen enpresa Meeting point deitzen zen, italiarrak ziren, naziak; beren enpresaren logotipoak svastika bat zuen barruan erdi dismulaturik. Konturatzerako dirurik gabe nengoen, eta okerrago zena, lanik gabe. Londresen bizitzeko aukerak bazeuden, Income support zeritzona eta etxe alokatua ordaintzeko Housing Benefit dirulaguntza sozialekin, adibidez. Nik ez nituen ez bata ez bestea lortu. Ez dakit zertan nahasi nintzen baina dirurik gabe nengoen, eta nazi ustel batzuek jarritako etxe kutre batean bizi nintzen. Propaganda nazia zuten kartelez josiak zeuden horma guztiak eta garagardo lata hutsak pilatuta apaingarri bezala. Panorama kezkagarria zen.

      Eskularru zuri batzuk eta sudur gorri bat erosi nituen. Kalean jarri nintzen. Orduak pasatzen nituen geldirik, kalean egoten diren estatua bizidun horiek bezala, libra gutxi batzuen truk. Normalean subway-ean aritzen nintzen. Egun batean metro barrura jaistea erabaki nuen. Eskailera mekaniko baten azpian jarri nintzen, jendeak ikusten ninduen eta pound dezente bota zizkidan. Bat-batean, police batek sorbaldan jo eta beraiekin joateko esan zidan. Beren gelan atxiki ninduten, isuna jarri zidaten, irabazi nuen guztia kendu eta eurei bururatu zitzaienean aske utzi ninduten.

      Marble Arch, Kensington High Street, Hyde Park eta Covent Garden inguruetan ibili nintzen nire sudur gorriarekin. Oraindik ere artistak edota manteroak kale gorrian ikusten ditudanean euren bizitza aurrera ateratzeko ahaleginean, zerbait zirraragarria gertatzen da nire barnean, hotzikara zerbait. Zorionez ez nuen denbora asko kalean egin, azkenean lortu bainuen ostatu batean lan egitea. Tarte horretan, skinheadak etortzen ziren alokatuta nuen pisura. Euren tratua lotsagarria zen; hala ere, zortekoa izan nintzen eta nirekin nahiko tratu normala izan zuten, agian nik ere beraiek bezala ilea motz motza nuelako izango zen. Jende modu horrekin ezin jakin! Gogoratzen dut Alemaniatik etorri zen mutil batekin izan nuen elkarrizketa. Berak esaten zidan Alemaniatik alde egin zuela ikusten zuelako oraindik izugarrizko arrazakeria eta nazismo zantzuak zeudela bertan. Hurrengo egunean pisua utziko zuela eta, negarrez esaten zidan inoiz ez ahazteko berak kontatutakoa, ezta gau hartan izandako solasaldia: Europan nazismoa bueltan zela.

      Nazismoa ez dakit, baina nire azalean egiaztatu nuen zapaldua izan dena nola bilaka daitekeen zapaltzaile. Azkenean, esan bezala, lortu nuen jatetxe batean lana egitea. Irandarra zen jabea, eta tratua ez zen mundu honetakoa. Infernuan banengo bezala lan egin nuen. Goizeko zortzietan sartu eta gaueko ordu batak edo biak arte egiten nuen lan. Atsedenik gabe. Dirua behar nuen eta edozein astakeria pairatzeko prest nengoen. Errieta egiteko bere txokora eramaten ninduen. Behin jesarrita nengoela Coca-Cola bat ekartzeko esaten zidan, behin Coca-Cola ekarrita tabakoa ekartzeko eskatzen zidan, behin tabakoa ekarrita bere parean eseri eta orduan bere betiko lehen iraina botatzen zidan: “You are a fucking usher!”. Ezertarako ez nuela balio, ezdeusa nintzela, bere emazteak haurdun egonda ere lan egin zuela, nik ez nekiela zer zen sufritzea, eta beste milaka irain eta astakeria. Gauetan, hanketan nuen minagatik lorik ezin hartu eta orduan hasi nintzen bezeroek ahaztuta utzitako nire lehen zigarroak erretzen.

      Lorence eta Anne, lagun bretoiak, irandarraren tabernan ezagutu nituen eta harreman polita izan nuen eurekin, baina hauek ez zuten astebete ere iraun ostatuan lanean. Nik, ordea, dirua behar eta jarraitu egin nuen beste pixka batean. Irandarrari lana utziko nuela esan nionean mehatxu egin zidan, inguru hartatik ikusten baninduen eskopeta hartu eta tiroz hilko ninduela esanez. Erotuta zegoen! Irabazitako diruarekin Londresko azken egunak Lorence eta Annerekin pasatu nituen, bizikletaz hirian paseatzen, Big Ben inguruetan eta Tamesis ibaiaren ertzean kantatzen eta oihukatzen. Azken egunean etxean xanpainarekin ospatu genuen gure despedida, Mano Negraren Mala vida dantzatuz.

      Haizeak eramana filmean Scarlett O’Harak egin zuen bezala, nik ere promesa egin nuen Hyde Parken: Ez nintzen berriz lur haietara joango diruarekin eta duintasunarekin ez bazen.

      Londreseko egonaldi haren ondoren, New Yorkera antzerkia ikastera joateko gogoa kendu zitzaidan.

Pragako teatro beltza

Gauzak ezagutzeko bi modu daude, etxean gelditu eta irakurriz, pelikulak eta dokumentalak ikusiz… edo bidaiatuz.

      Irakurri nuen nonbait Pragako Teatro Beltzaren inguruan eta hori ezagutu nahi nuen. Igor Larrinaga Larri eta Joseba Agirre Morti nire Markina-Xemeingo lagunei esan nien ea animatzen ziren Pragara etortzen. Gogoratzen dut diru gutxi genuela, eta bakoitzak instrumentu bat eramatea pentsatu genuela, kalean sos batzuk ateratzeko. Batak gitarra, besteak txistua eta nik saxofoia. Pragaraino autoz joan ginen. Iritsi eta garagardo oso merkea zela ikusi genuenean, kalean jotzeko ideia baztertu genuen.

      Antzerkia ikustera joan nintzen egunean han utzi nituen lagunak, taberna zuloan. Egia esan, Teatro Beltza ikusita, argi geratu zitzaidan nik ez nuela hura egin nahi. Objektuak eta aktoreak hegaz, tramoia gora eta behera… ez zitzaidan batere interesatu. Ez zen nik egin nahi nuen antzerkia. Pixka bat etsita baina harro, zer ez nuen egin nahi jakitearen sentsazioarekin, Larri eta Morti utzi nituen taberna zulora bueltatu nintzen. Bat izkina batean zegoen, eta bestea beste puntan. Sekulako mozkorrarekin biak.

      Hori izan zen azkenean Pragako bidaia. Mozkorraldi luze bat. Etxe okupatuetan eta taberna alternatiboetan hainbat kontzertu ikusi eta gazte sentitu. Azkenean, Txekiako Cesky Krumlov herriko paraje galdu batean bukatu genuen, komuna hippy batean, ilargi betea ospatzen, bizitzari kantatzen, harriak berotu eta sauna naturalean sartuta, aintziran biluzik bainatu eta tripiak eta perretxiko haluzinogenoak jaten. Pragako bidaia, beltza ez ezik, kolore guztietakoa izan zen.

Antzerki klasikoan

Nire urtebetetze eguna zen. Hogeita bi urte betetzen nituen. Garai hartan, eta behin antzerki laborategiko ikasketak bukatuta, Miguel Narrosen zuzendaritzapean hasi nintzen lanean Madrilgo Teatro de la Comedian. Pierre de Marivaux-en La doble inconstancia ematen genuen. Aktore handiekin ari nintzen lanean: Antonio Valero, Ana Gracia, Carmen Elias, Gines Garcia Millan, Natalia Menendez… eta Helio Pedregal. Azken honek, ile-apaindegiko gelan ginela, zenbat urte betetzen nituen galdetu zidan. “Hogeita bi”, erantzun nion. Eta supituan esan zidan: “Ez dakizu zenbati gustatuko litzaiekeen zu orain zauden lekuan egotea”.

      Zer pentsatua eman zidan. Handik hilabete batzuetara bira eta lana utzi eta taberna batean hasi nintzen lanean. Teatro klasikoa ez zen nik egin nahi nuena.

Oscarrak

Alokairuak pagatuz auzoz auzo eta etxez etxe ibiltzera ohituta geunden garai hartan Tirso de Molina inguruan bizi nintzen, Meson de Paredes kalean, hain zuzen. Egun batez etxera etorri zen Eusebio Calonge, Sayo laborategiko nire lagun kanariarrarekin. Eusebiok, aurkeztu zenean, bera zapataria zela esan zidan, eta zapatari moduan ateratzen zuela bizimodua Indian. Bere ceceoarekin eta Daliren erako bibotearekin dena sinetsi nion. Handik gutxira jakingo nuen nor zen bibotedun zapatari hura.

      La Zaranda antzerki taldea ikustera joan nintzen Alfil Teatrora. Perdonen la tristeza obra ematen zuten. Bukatu zenean liluratuta nengoen obraren indar poetikoarekin eta aktoreen jokoarekin. Nortzuk ziren haiek? Eusebio, bibotedun zapataria, taldeko idazlea zen, eta Paco de la Zaranda (Francisco Sanchez), Gaspar Campuzano eta Enrique Bustosekin batera osatzen zuen La Zaranda. Teatro Inestable de Andalucia La Baja deitzen zioten antzerki taldea. Handik urte batzuetara, Andaluziako Gobernuaren sostengu faltagatik, Teatro inestable de ninguna parte deituko zena. Niretzat, Espainian izan den antzerki talderik errespetagarrienetakoa eta gogokoenetakoa.

      Antzerki klasikoa utzi nuenean Libertad 8 kafean hasi nintzen lanean. Jendez lepo jartzen zen taberna modan zeuden kantautoreak eta cuentacuentos jasanezinak ikusteko. Cuentacuentos jasanezinak diot, ipuinak kontatzeko erabiltzen zuten tonu infantil hori, publikoa tontoa balitz bezala tratatzen duen cuentacuentista hori, ez dudalako inoiz jasan. Bestalde, kantautore ezagunak edo handik denbora batera ezagun egingo zirenak pasatzen ziren Libertad 8ko eszenatokitik: Luis Pastor, Pedro Guerra, Rosana, Javier Alvarez eta estimatzen nuen Juan Antonio Canta. Azken honek, El Rap de los 40 limones abestiarekin arrakasta handia bildu eta handik gutxira bere buruaz beste egin zuen.

      La Zarandakoek ere bertara joateko ohitura zuten, baina ez kantautoreak ezta cuentacuentistak ikustera. Inongo jarduerarik ez zegoenean agertzen ziren eurak. Gogoratzen dut egun batez, Paco de la Zaranda tabernan jarri zela norbaiten zain. Lasai, tenple handiz garagardo batzuk hartzen zituen bitartean. Eta itxaroten. Itxaroten zegoela zioen. Inork ez zekien nori. Baina itxaroten. Egun hartan, aldamenean beste gizon bat zegoen, pixka bat mozkorturik, eta Pacorekin hitz egiten hasi zen. Pacok esaten zion itxaroten zegoela. Inork ez zekien nori baina itxaroten zegoela. Aldameneko laguna mozkortuta zegoen eta itzelezko galiziar azentuarekin lasai egoteko esaten zion, etorriko zela. Halako batean, Pacori galdetu zion ea nongoa zen. Eta Pacok erantzun zion galegoa zela. Orduan hasi zen bien arteko eztabaida sutsua. Pacok bere itzelezko andaluziar azentuarekin esaten zion bera ere galegoa zela. Ai ama! Pacok muturreraino eraman zuen eztabaida, bizitza bera teatroa da!

      Batzuetan trago batzuk hartzeko elkartzen ziren, eta han egoten ziren tertulian. Juan Diego aktorea ere sarritan batzen zen euren tertulietara. Halako egun batean gaua luzatu zen, eta nola! Berandu zen, eta niri zegokidan taberna zarratzea. Bezero guztiak joanak ziren eta Eusebio, Paco, Gaspar, Enrique eta Juan tertulian zeuden. Gutxika-gutxika boskotearen tonua igotzen hasi eta animatzen hasi ziren. Guztiak kantuan eta elkarri izugarrizko txaloaldiak egiten bukatu zuten. Hura zen hura saltsa! Euren artean Oscarrak banatzen ari ziren. “¡¡¡Premio al mejor actor secundario!!!” Eta iji eta aja! “¡¡¡Premio a los mejores efectos especiales!!!”. Barrez lehertzen ziren, nork baino nork sari potoloagoa jaso eta esker oneko hizketaldiak botatzen zituztenean. Ostatuko ahozapitako bat erabiltzen zuten garaikur bezala. Txantxa eta kritika, mahai gainean jarriak.

      Hain absurdo eta injustua den mundu honetan, antzerkian gabiltzanok gure ofizioan, batzuetan, konplizitateak bilatu, elkarri laztanak eman eta norbere buruari muxuak ematea beharrezkoa dugu. Dena ezin da kaka zaharra izan!

Furgoneta II

Erabakigarria izan zen antzerki klasikoa uztea. Erabaki horrek nolabait nire bidea markatu zuen. Bira utzi baino lehen, Andrea D’Oricco ekoizleak hurrengo proiektuan parte hartzeko gonbita luzatu zidan. Miguel Narrosek zuzenduko zuen Luigi Pirandelloren Sei personaggi in cerca d’autore (Sei pertsonaia autore baten bila) muntatu behar zuen eta nik parte hartzea nahiko lukeela esan zidan. Proposamena karamelu bat zen, baina hautua egina nuen jada.

Jan Potocki idazle poloniarraren Le Manuscrit trouvé a Saragosse (Zaragozan aurkitutako eskuizkribua) eleberrian oinarritutako antzerkiko egokitzapena egin zuen Francisco Nieva dramagileak eta Francisco Vidal arduratu zen gu zuzentzeaz. Nik, Don Alfonso de Worden y Gomelez protagonistaren papera jokatzen nuen, eta jokalarien zerrenda laborategian ibilitako aktoreok osatzen genuen. [11] Hasiera batean, irakurketa dramatizatu gisa aurkeztu genuen William Layton Laborategian, baina Francisco Vidalek Javier Garcimartin aktore eta ekoizlearekin elkartu eta taula gainera eramatea erabaki zuen. Antzerki klasikoa uzteko arrazoietako bat hau ere izan zen. Francisco Vidalek paper protagonista egiteko aukera eman zidan, baina antzerki klasikoan nuen lanarekin ez zenez bateragarria, bien artean aukeratu behar izan nuen. Antzerki klasikoan egiten nuen lanarekin konparatuz, erronka artistikoa erronka ekonomikoa baino interesgarriagoa iruditu zitzaidanez, Nievaren pertsonaia egitea erabaki nuen. Bidegurutze bat zen eta handik aurrera erabakiak hartzea gure ofizioaren parte garrantzitsua zela ikasi nuen. Bizitzan bezala.

      Gogoan dut estreinaldi eguna. Inoiz ahaztuko ez dudan egun horietako bat. Orduan, Alto del Arenal metroaren inguruan bizi nintzen, Vallecas herritik hurbil. Gogoratzen dut teatrorako bidea. Autoz nindoan, puztuta. Nire barnean kabitu ezinik. Kalean zihoan jendea begiratzen nuen. Haiek ez zekiten egun hartan nik estreinaldi handia izango nuenik. Munduaren zilborra nintzela sentitzen nuen. Beste ezerk ez zuen inporta. Humanoak eta humanitatea noraezean, eta ni autoan, burbuila baten barruan, antzokira bidean. Gainera, oso lo gutxi eginda nengoen, antzokiaren sarreran kartel gisa jartzeko marrazki handi bat egiteko eskatu baitzidan ekoizleak, eta gau osoa pasatu bainuen hura bukatzen. Ni, hainbat entsegu eta lan egin ondoren, estreinaldirako prest zegoen artista! Gu, ikustera etorriko zirenei dena emateko prest!

      Estreinaldiaren ondoren lehen emanaldiak atera ziren. Parlan zegoen eszenografia, Madril inguruko biltegi batean, eta bertara joan behar nintzen. Furgoneta nik eramango nuen, Ciprirekin txandakatuz. Nora eta… Alacantera! Hura zen gozamena. Errealizatuta sentitzen nintzen, betea. Furgoneta hartu eta han joan ginen, II Muestra de Teatro Español de Autores Contemporáneos jaialdira. Topaketetan omenaldia egiten zioten Francisco Nievari bere ibilbideagatik eta teatroa jendez gainezka zegoen. Txalo zaparrada ederra jaso genuen antzerkia bukatzean, eta emozio indartsu eta eder batek ase ninduen. Egia da, baita ere, borborka sentitzen den emozio honek nire ibilbide profesional guztian lagundu didala. Hor nonbait agertu zaidan indar berezi bat da, antzerkia egiten jarraitzeko ezinbestekoa dena. Sentimendu bat, barne sua.

      Baina sua batzuetan amatatzen da. Zaila da gar hori pizturik mantentzea. Orduan ere antzerki taldearen asmoak eta gogoak ederrak ziren, baina ez genuen emanaldi gehiago egin. Ostia itzela izan zen! Beste teatro mota bat egiteko apustua egin nuen baina ez zitzaidan ongi atera. Gauza bat da egiten duzun horrek merezi izatea eta beste bat egiten duzun horretatik bizi ahal izatea. Merkatuaren munduan sartzen zara eta ohartzen zara inork ez duela zure lana erosten. Eta ez zarela inor. Ez nuen horrekin kontatzen. Furgoneta geldirik dago. Kamusada.

Rave

Dantzatzea arimaren hizkuntza ezkutua da.

MARTHA GRAHAM

80ko hamarkadan Europako herrialde batzuetan —Ingalaterra eta Herbehereak batik bat— gaueko ikuskizunen ordutegi murrizketengatik jaialdi klandestinoak sortzen hasi ziren. Lehen rave jaialdiak izango ziren. Era sekretuan, hiriaren kanpoaldean kokatutako fabrika eta lokal abandonatuetan egiten zuten hitzordua, house edota tekno musika entzun eta dantzatzeko. Rave hitzak eldarniatu edo burua galdu esan nahi du ingelesez.

      Gure ofizioan ohikoa izaten da dena pikutara bidaltzeko gogoa izatea. Krisi garai bat pasatu ondoren antzerkia albo batera utzi nuen. Madril utzi eta San Lorenzo del Escorialera joan nintzen bizitzera. Urbanizazio batean lorezain bezala hasi nintzen lanean. Saxofoia jotzen ikasten jarraitu nuen. Filosofia ikasketak egiten ere hasia nintzen. Inoiz bukatu ez nituen arren, irakurzaletasuna areagotu eta pentsamendua astintzeko ondo etorri zitzaidan. Batez ere, pentsamendu kritikoa. Ez nekien zer egin nahi nuen baina behintzat egin nahi ez nuena argitzen ari zitzaidan.

      Natura eta filosofiaren nahasketarekin house eta tekno musika etorri zen. Asteburuetan hiriburura joaten nintzen, Midday, Goa, Ya’sta eta Soma bezalako modako klub eta diskoteka alternatiboetan ibiltzen nintzen, baina dantzarako gehien maite nuen lekua Flor Alta kaleko Bali Hai diskoteka zen. Goizeko seiak aldera itxi aurretik beti abesti berdina jartzen zuten, The Chemical Brothersen Leave Home. Beti izango ditut gogoan Bali Haiko dantzaldiak. Poza, sua eta izerdia.

      Arcadio de Castro Andrews biologoa eta Eric Lipus diseinatzaile grafikoa lagunak nituen orduan. Musikazaletasunak batzen gintuen. Eurekin batera proiekzio eta musika muntaketak egiten hasi nintzen. Nik saxofoia soinu mahaira entxufatu eta musika teknoaren erritmora jotzen nuen. Gorago aipatutako diskoteketan saio bereziak egiten genituen eta batzuetan rave inprobisatuetan bukatzen genuen. Azkenean gurea sortu genuen arte. Arcadiok Eleusis izena jarri zion asteburu batez Madril kanpoaldeko finka batean antolatu genuen jaialdiari. Nik antolakuntzan lagundu nien. Gogoratzen dut Oscar Muleroren —garai hartan puntako DJa zena— etxera bere bila joan nintzela. Hala ere, zorte txarra izan genuen. Justu asteburu hartan ekaitza eta euri zaparradak bota zituen eta ez zen ia jenderik etorri. Jarritako diru guztia galdu zuten Arcadiok eta taldea osatu zuten lagunek. Nik, dirurik ez nuenez, ez nuen ezer galdu. Hala ere, ekaitzari aurpegi ona eman eta, han bildu ginenok, kristoren festa egin genuen lur zabal hartan zegoen etxola barruan.

      Madrilgo nire azken garaian giro horietan murgiltzen nintzen. Teatro gutxi, astean zehar filosofia eta saxofoi ikasketak dezente eta asteburuetan dantza eta teknoa. Dance musika zen nire droga.

Azken duelua

Javier Garcimartinek ekoitzi eta zuzendu zuen Duelos. Francisco Pradak Fin de siglo konpainiarentzat espresuki idatzia. [12] Antzerki lana hiru zatitan banatzen zen. Lehena XVIII. mendean bi emazteren artean ezpataz egiten zen duelua zen, eta nik epailearen papera jokatzen nuen. Bigarrena, XIX. mendean aita eta semearen arteko pistolazko duelua zen, eta bertan gerratik gaixo eta zaurituta iristen zen semearena jokatzen nuen. Hirugarrena XX. mendean kokatutako istorioa zen, bonba bat atzerako kontaketa batean jarrita, lehertu baino lehen bi bizkartzainen arteko capoeira borroka batek osatzen zuen. Kasu honetan nik bizkartzainetako baten papera egiten nuen.

      Las Rozasen egin genituen entseguak eta estreinaldia. Gero Madrilgo Cuarta Pared salan egon ginen. Berriz hartu nion gustua antzezteari. Egia da lan nahiko biribila osatu genuela eta harro nengoela interpretazio mailarekin, bai nirearekin eta baita taldearenarekin ere. Baina emanaldiak ez ziren ateratzen. Ordainketak ere justu-justu egiten zizkiguten eta, uda iritsi zenean, Madrilgo etxe alokatua utzi, lagunak agurtu eta herrira bueltatzea deliberatu nuen, “¡Madrid se quema! ¡Se quema Madrid!”.

      Madrilgo etapa bukatua zen. Erre nuen erre beharrekoa eta bide berri bat irekitzeko unea iritsi zen. Baina, zer egin?

Bilbo
(1996-2005)

Norbaitek bakarrik amets egiten badu,

hori amets bat baino ez da.

Askok elkarrekin amets egiten dutenean,

errealitatea hasten da.

HUNDERTWASSER

Hirugarren mapa

      Utopia, Mina Espazio eta Antzerkiola Imaginarioaren garaia da. Ander Lipus ezizena asmatzen dut. Sorkuntza pil-pilean, bide berriak esploratzeko gogoa eta kemena dauzkat. Sorkuntza propioak egiten hasteko unea iritsi da.

Tropoak, tranpak eta heteronimoak

Berriatura iritsi baino lehen, Ondarroa eta Lekeitio arteko bidegurutzean dagoen Plazakola auzoan nire lagunek antolatu zuten festa batean erabili nuen lehen aldiz Ander Lipus izen artistikoa. Gau hartan hainbat ekitaldi ezberdin zeuden: Jose Pablo Arriaga eskultorearen gogoetak proiekzioen bidez, Ondarroako Txo kolektiboaren performancea, Anari eta Dut taldeak eta antzerkia. Sarah Saghik idatzitako Un minuto estreinatu behar nuen, eta publikoarentzat prestatutako eskuorrian, talde profesionalek egiten zuten bezala, fitxa artistiko eta tekniko bat osatu nahi nuen. Idazlea, argi zegoen: Sarah Saghi. Afixarentzako marrazkia Mireia Jovellar markina-xemeindarrak egin zidan. Beste guztia, nik. Beraz, izenak asmatu nituen. Zuzendaria Iñigo Ibarra zen, eta aktorea Ander Lipus.

      Fernando Pessoaren zale amorratua nintzen. Garai batean tentatua egon nintzen Joseba Sarrionandiak itzulia zuen Marinela testua taularatzeko. Pessoak liluratuta ninduen, eta are gehiago bere izenen jolasak: Alberto Caeiro, Alvaro de Campos, Bernardo Soares eta Ricardo Rei. Gugan dauden pertsona ezberdin eta kontraesanezko guztiak bizitza batean sartzearen ideia hori beti egin zait erakargarria.

      Iñigo Ibarrak ez zuen indar nahikorik sortuko zuen abentura berriari heltzeko, eta orduan asmatu nuen Ander Lipus izen artistikoa. Lipus nire Madrilgo Eric lagunaren abizena zen. Bestalde, andere hitza gustatzen zitzaidan. Ander izena jartzea erabaki nuen. Ander Lipus. Bazen Iñigo Ibarra baino zerbait hobea. Iñigoren konplexu, arrangura, amets, ego eta hego, guztiak segada batean saihestu nituen. Tranpa bat eraiki nuen. Tropo bat.

      Baina horrekin nahikoa ez eta Pessoa bezala heteronimoak erabiltzeari ekin nion. Ekintza Zuzena aldizkarian idazten hasi nintzen teatroaz eta Enrie Kagots ezizenaz sinatzen nuen, erakusketa eta instalazio batzuk egin nituen eta Augusto Cromlech sinatu nuen. Eta horrela beste hainbat: Irr Buru, Eneko Arbe, Hank Klee… Ez nintzen aspertzen eta nia astintzeko modu dibertigarri bat zen.

      Anonimatuak txunditzen ninduen. Eta Bilbok ere bai.

Utopia

Amaren aginduz, txikitan, Bizkaiko hiriburura beti igandeko jantziekin eta zapatekin joan behar izaten ginen, baina behin koskortu nintzenean zapatak alde batera utzi eta nire erara janzten hasi nintzen. Nahiz eta “nire erara” hori amaren gustukoa ez izan. Ni aldatu banintzen, zer esanik ez botxoa eta bere inguruak. Nire begietara Bilbo postindustrial hark bazuen bere xarma. Bizkaiko Labe Garaietako tximiniek ez zuten apenas kerik botatzen jada, eta zeru gorriak zeru grisari eman zion bide. Fabrika abandonatuak nonahi. Paisaia hark, hondamendiaren arkitektura hark, zirrara eragiten zidan. Arterako eszenografia paregabea. Ausiabartzaren poetika. Kartografia hura arakatzeari eta argazkiak ateratzeari eman nion denbora.

      Erakusleiho hori begi aurrean, buruan zebilzkidan ideia batzuk ordenatu eta manifestu bat idatzi nuen. [13] Bilbo edo inguruetako fabrika abandonatu batean berrogeita zortzi orduko arte jaialdi industrial bat egin nahi nuen. Manifestua eskuz esku eta ahoz aho lagunen lagunei bidali nien, hiriburuan artearen inguruan zerbait eraginkorra pizteko asmoz. Abangoardiako arte eta ekintzak sortu.

      Alde zaharreko Ronda kalean zegoen Likiniano liburu dendan jarri nuen hitzordua. Berrogeita hamar bat pertsona bildu ginen bertan. Denetariko iritziak plazaratu ziren eta dena ooooso asanblearioa izan zen, Madrilera joan nintzenetik, ahaztuak nituen gure herriko dinamikak. Lortu nuen talde bat engaiatzea eta Utopia kolektiboa martxan jarri genuen. [14] Taldekideen imajinazioari bide eman eta kolektiboaren izenari ñabardura bat ezarri genion. Handik aurrera U.T.O.P.I.A. deituko zen (Union Temporal o Permanente de Inquietas Almas).

      Lehen jaialdia Barrikan egin genuen, “txintxilandia”ko etxe okupatuan. Eta denetarik egon zen: Jose Pablo Arriaga eskultorearen hitzaldia, Gaitzerdiren performancea, rock taldeak, musika teknoa… eta horretarako espazio ezberdinak moldatu genituen. Jaialdi txikia izan bazen ere, mamian kolektiboak bilatzen zituen helburuak gauzatu ziren. Buruari eragin, gorputza dantzan jarri, arte diziplina anitzak ezagutarazi eta harremanak eta topagune alternatiboak eraiki. Ez zen gutxi!

      Bigarren jaialdia ostera, Portugaleteko gaztetxean egin genuen. Jaialdi honetan jende gehiago engaiatzea lortu genuen. Espazioa bera ere handiagoa izateak askotariko ekintzak gauzatzea ahalbidetu zigun. Komiki, fanzine eta artisautza postuak jarri ziren, rock taldeak, DJak, performanceak eta antzerkia. Denetarik egon zen Utopiaren bigarren jaialdian.

      Jaialdiez aparte bestelako jarduerak ere osatu genituen. Kalean ekintzak egitea Utopian zabaldutako beste fronte bat izan zen, kritika sozialerako eta buruak astintzeko balioko zuena. Komunikazioa Inkomunikazioa Bilboko Arenalean egin genuen ekintza izan zen. Komunikazioa versus inkomunikazioa gaitzat hartuz, hamar-hamabost bat pertsonak parte hartu genuen ekintzan. Buru koadratuak zituzten izaki inpertsonalak irudikatu genituen happening hartan, zentzugabeko koreografia eta ekintzak eraikiz.

      Utopia proiektua Mina Espaziok irentsi zuen. Proiektuak beste bide bat hartu zuen eta kolektibo, talde eta norbanako berriak hasi ziren irekiko genuen espazio berrira gerturatzen. Baina Utopia izan zen Bilbon eraiki genuen arte underground eta kontrakulturaren hazia.

Antikristoaren bila

Madriletik itzuli berri Markina-Xemeinen artista moduan askorik egiteko ez neukala sentitzen nuen, eta azkenean Bilbora joan nintzen. Beste zerbaitetan sartu nahi nuen muturra eta Ikuska eskolak eskaintzen zuen urte beteko Master de guión audiovisual ikastaroan izena ematea erabaki nuen. Joseba Macias izan zen ikastaroaren irakasle eta zuzendaria. Asko estimatzen nuen Macias. Beti mantendu genuen elkarren arteko harremana, eta Kuba izan zen bion loturetako bat.

      Ikuska eskolari dagokionez, hainbat zinemagile pasatu ziren masterretik, tartean, Daniel Kalparsoro eta Juanma Bajo Ulloa, eta bere determinazio eta jarreragatik gehien gustatu zitzaidana: Lolo Rico, Television Españolako Un globo, dos globos, tres globos saioko gidoilaria eta La cometa blanca eta La bola de cristal saioen sortzaile eta zuzendaria.

      Urte emankorra izan zen. Gidoigintzaren inguruan analisi zorrotzak egiten zituen Maciasek, film interesgarriak aukeratuz. Eskolaren planteamendu teorikoa eta praktikoa oso ondo bideratuta egon zen, eta ikasturte bukaeran aukera izan genuen talde lanean film labur bat egiteko.

Taldean ideia bat proposatu nuen eta aurrera atera zen. Poema deituko zen film laburra, eta gidoia jorratzen hasi ginen. Poeta bat paper zuriaren aurrean, poema sortu ezinean. Sorkuntzaz eta heriotzaz mintzo zen istorioa, eta protagonista Leopoldo Maria Panero izango zen. Ordurako Leopoldo Maria Paneroren poesia ezagutzen nuen eta Panero familiaren inguruko film dokumentalak ikusiak nituen: Jaime Chavarriren El desencanto eta Ricardo Francoren Después de tantos años. Biak, hunkigarri bezain krudelak.

      Leopoldo lehen aldiz ezagutu nuenean Gesalibarren zegoen. Santa Ageda ospitale psikiatrikotik irten eta Arrasatetik eman genuen buelta bat. Gogoratzen dut elkarrizketa bat grabatu niola. Film labur bat egiteko aukera luzatu nion, eta berak ere, bazuela gidoi bat idatzia esan eta hura egiteko proposatu zidan. La extraña historia del doctor Jekyll y Mr. Hyde istorioaren bertsio libre bat zen gidoia.

      Egun horretan pozik zegoen, eta Jose Alfredo Jimenez mexikarraren El hijo del pueblo mariatxia kantatu zidan behin eta berriro.

Es mi orgullo haber nacido en el barrio más humilde,

alejado del bullicio y de la falsa sociedad

yo no tengo la desgracia de no ser hijo del pueblo,

yo me cuento entre la gente que no tiene falsedad.

Iritsi zen film laburra grabatzeko eguna. Gesalibarrera bere bila joan eta Areetako etxe batera iritsi baino lehen bidean geldialdia egin genuen. Durangoko kaleetan barrena liburu baten bila zebilen, eta liburu dendetan sartuta ea El anticristo bazeukaten galdetzen zuen. Baina ez Friedrich Nietzscheren Antikristoa, beste autore batena baizik. Estankoan sei pakete tabako erosi genizkion eta dendan hogei Coca-Cola lata. Hori zen egunean zehar erretzen eta edaten zuena.

      Poema film laburrean Panerok berak, Loli Astorekak eta ume batek parte hartu zuten. Gogorra izan zen eguna. Goizeko jardunari nahiko ondo eutsi zion, eguerdian ostera, bazkaldu ondoren, ospitalekoek emandako medikazioa hartu behar izan zuen eta horrek bere izaera gaiztotu zuen. Ez zeukan berriro eszenak errepikatzeko gogorik eta azkenerako aspertua zen. Zinema egitea batzuetan astuna da, batez ere hainbeste itxaron eta hainbeste errepikatu behar denean. Leopoldok ez zuen nirekin ongi bukatu eta beste lagunek eraman behar izan zuten berriz Gesalibarrera. Kanpazarreko mendatea tartean, taldekideek kontatu zidaten bidean hiru aldiz botaka egin zuela eta autoa kristo bat eginda utzi zuela.

      Leopoldo Maria Panero poeta handia izan zen. Harrezkero ez dakit antikristoa aurkitu zuen, baina batzuetan pentsatu izan dut bere baitan egon zitekeela. Antikristoa edo Peter Pan.

Anderground trilogia

Rattle big black bones in the danger zone

There’s a rumblin’ groan down below

There’s a big dark town, it’s a place I’ve found

There’s a world going on underground

They’re alive, they’re awake

While the rest of the world is asleep

Below the mine shaft roads, it will all unfold

There’s a world going on underground

All the roots hang down, swing from town to town

They are marching around down under your boots

All the trucks unload beyond the gopher holes

There’s a world going on underground

TOM WAITS, Swordfishtrombones, “Underground”

Anderground trilogia gogoeta batetik jaio zen proiektua da: egiarik handienak undergroundean ezkutaturik daude. Obra hiru pertsonaiatan gorpuzten da: haurra, mozkorra eta eroa. Egia handi horien esatarietan, alegia.

      Anderground trilogia lau euskal idazle garaikideren testuetan oinarritutako hiru bakarrizketa dira: Sarah Saghiren Un minuto, aurrerago Aitor Zuberogoitiak euskarara itzuli zuena Minutu bakarra tituluarekin, haurraren pertsonaiarentzat; Josu Lartategiren Ardoaz, mozkorrarentzat; eta Mis rarezas dirías tú, Pedro Blanco eta Peru C. Sabanena, eroarentzat. Horrela sortu nuen nire lehen antzerki konpainia, “Ander Lipus Antzerkixe” deitu zena.

      Anton Txekhoven Tabakoak dakarren kalteaz bakarrizketa egiteko asmoarekin nenbilela Bestalde kolektiboko idazleak eta haien idatziak ezagutu nituen. Bertan, Sarah Saghik sinatzen zuen Un minuto idatzia zegoen. Irakurri eta, nahiz eta antzerki testu bat ez izan, autoreari proposatu nion antzerkira eramatea. Horrela sortu zen lehenengo partea, ezer ez zen aurrez pentsatua izan.

      Josu Lartategi UEUn ezagutu nuen. Berak Charles Bukowskiren poema antologia bat euskaratua zeukan eta galdegin nion ea niretzat bakarrizketa bat idatziko lukeen. Bukowski, Burroughs, Kerouac… literatura mota hori interesatzen zitzaidan. Ildo hori hartuta, handik gutxira trilogiaren bigarren partea izango zen Ardoaz lana idatzi zidan. Kostatu zitzaidan muntaketa osatzea. Testuaren aldetik istorioari zerbait falta zitzaion —trabesa, esango nuke— eta Bernard-Marie Koltesen La nuit juste avant les forêts irakurtzeko gomendioa egin nion Lartategiri. John Kennedy Toole idazle estatubatuarraren A confederacy of dunces (Ergelen batzarra) eleberriko Ignatius J. Reillyren pertsonaiatik edan nuen nire pertsonaia eraikitzeko orduan, baita Becketten teatrotik eta, nola ez, Leopoldo Maria Panero poetaren izaera pertsonal eta profesionaletik ere asko xurgatu nuen. Azkenean, Ignatius pertsonaia deprabatua gorpuztea lortu nuen eta Euskal Herriko hamaika plazatan emango nuen antzerkia.

      Hirugarren partea Bestalde kolektibokoak ziren Peru C. Saban eta Pedro Blancoren eskutik etorri zen. Elkarri eskutitzak bidaliz idatzi zuten testua. Erdia euskaraz, eta erdia gaztelaniaz. Mis rarezas dirías tú deitu zioten testuari eta pertsonaiaren eraikuntza zoragarrian murgildu nintzen. Beste bi aktore sartu nituen lanean, Victor Palacio eta Alex Gerediaga, hauek Famus eta Kronopius pertsonaiak antzezten zituzten. Zirkuko pertsonaiak bailiran, antzerkiaren aurkezpena egiten zuten eta emanaldian zehar Enriren laguntzaileak bilakatzen ziren. Enri pertsonaiak bere look eta jarrerarekin publikoa txundituta uzten zuen. Geldiezina zen haren imajinazioa, eta keinuaren eta posearen aldarrikapen etengabeak eromenaren mugetara eramaten zuen ikusleria. Iñigo Zabalaren eszenografiak ondo irudikatzen zuen Enriren mundu eroa, eta Aitor Agirianoren zuzeneko musikak giro zoragarriak sortzen zituen.

      Hiru bakarrizketak Tom Waitsen Swordfishtrombones diskoko Underground abestiarekin hasten ziren. Berrehundik gora emanaldi egin nituen Euskal Herriko hainbat taberna, elkarte, gaztetxe, kultur-etxe eta imajinaezinezko espazio undergroundetan. Ander Lipusen Anderground trilogiak bide bat irekitzen lagundu zidan antzerkigintzan. Jada ez zegoen atzera bueltarik! Undergroundean bazen ere, outsider baten moduan bazen ere, antzerkia nahi nuen ogibide. [15]

Mina Espazio [16]

Hasiera batean Jesus Pueyo, Leioako Lamiako auzokoa, eta biok hasi ginen espazio bat irekitzearen asmoarekin. Pueyo Utopiako lehen bilera baino pixka bat lehenago ezagutu nuen, eta elkarren arteko konplizitate handia lortu genuen. Berak, Mandragora Teatro zuzentzen zuen Lamiako elizaldeko antzoki zahartxo batean eta film labur interesgarriak eginak zituen. Egia esan, Pueyo ezagutzea aurkikuntza bat izan zen, berak ireki baitzizkidan ateak beste teatro baten egiteko formetara. Bere bidez ezagutu nituen Samuel Beckett, Tadeusz Kantor, Antonin Artaud, Jerzy Grotowski eta enparauak.

      Pueyok eta biok argi ikusten genuen gure ideiak, gure ametsak, gure esperimentazioak, gure sorkuntzak aurrera eramateko topagune bat behar genuela. Elkartzeko eta lanean jartzeko leku bat. Gero jendeari zabaldu genion ideia eta bideari ekin genion. Mandragora Teatro, Utopia eta Bestalde kolektiboa elkartu ginen Mina Espazio irekitzeko. Bestalde kolektibo literarioa Gontzal Dominguez Sarah Saghi, Pedro Blanco eta Peru C. Sabanek osatzen zuten idazle taldea zen. Kontrakultura lantzen zuten literatur sorkuntzatik. K.O. Akción pare bat zenbaki eta dozena bat zuzeneko emankizun eskaini zituzten, eta urtebetez Egin-eko Gaztegin gehigarrian Desinformación izeneko saila argitaratu zuten. Bertan esaldi hau erabiltzen zuten haien jarduna deskribatzeko: “Todo lo que es oscuro y se opone al extraordinario bienestar con que esta sociedad beneficia a aquellos que le otorgan su confianza”.

      Espazio underground bat aurkitu genuen Bilboko Labayru kaleko 17. zenbakian. Karraju luze-luze bat zeharkatu behar zen, arrapala bat jaitsi eta han zegoen espazioaren lehenengo gunea. Eta ondoan beste bi, azkenekoa handiena. Patio erraldoi batean, eraikinen artean zegoen fabrika abandonatu bat zen, bunker bat ematen zuen. Gizon zahar diruzale bati alokatu genion eta hor hasi zen sorkuntzaren abentura.

      Jende ugari zebilen gure artean. Beti bezala, batzuk beste batzuk baino gehiago engaiatzen ziren. [17] Arte esparru ezberdinetako jendea ginen, idazleak, musikariak, performerrak, bideo-egileak, argazkilariak, artista plastikoak… helburu bakar batekin: sentitzen genuena esan, sentitzen genuena egin. Artearen eskutik beti.

      Peru C. Sabanek, bere osabak, gure aitak eta laurok eraiki genuen egurrezko agertokia. Agertoki bat norberak eraikitzearen harrotasunaz aparte, egun guztia pasatzen genuen bertan. Batzuetan taldetxoa biltzen ginen, beste batzuetan bakarrik egotea ere tokatu zitzaidan. Beno, bakarrik ez! Gogoratzen dut atseden une batean, ogitarteko bat jaten jesarrita nengoela, nola ia parez pare arratoi puska bat lasai-lasai bere espedizio partikularra egiten ikustea tokatu zitzaidala. Horiek ere gure artean bizi dira! Bai, noski! Batzuengandik beste batzuengandik baino hurbilago, eta horrek ere zer pentsatua eman zidan! Espazio guztiak garbitu, adreiluzko hormak eraiki, lurra zementu industrialez jarri, tabernako barra egin, paretak margotu… espazioa txukun-txukun jarri genuen arte inoiz egin gabeko gauzak egin behar izan genituen uda hartan. Joseba Langara galdakoztarraren erakusketa batekin ireki genuen udazkenean Mina Espazio.

      1997ko urriaren 3a zen. Guggenheim museoa inauguratu zuten egun berean zabaldu genituen Mina Espazioko ateak. Langararen esposizioaz aparte, DJak, kontzertuak eta performance bat antolatu genituen. Performancearen bukaeran pikotx batekin telebista bat hausten nuen. Krak! Subertsiboak ginen, eta gauza askoren kontra geunden. Artearen negozioak jarraitzen dituen bideetan sartzerik ez duten arte lanen harrobia izateko sortu zen espazioa. Politika kulturalen kontra, batez ere! Garai bertsuan Errekalde auzoan okupatu zuten Kukutza gaztetxea ere, handik urte batzuetara Bilboko alkate izan zen Azkunak itxiko zuena.

      Mina Espaziok ez zuen ia inoiz dirulaguntzarik izan, eta instituzioek ez zuten guganako inolako interesik adierazi. Ez Bilboko Udaletik, ezta Bizkaiko Aldunditik ere. Eusko Jaurlaritzatik dirulaguntza txiki bat eman ziguten azken urtean. Tabernan ateratzen genuen diruarekin sostengatzen zen hilero ordaindu behar genuen alokairua. Nola ez ginen ba malaostian biziko!!!

      Garai haietan lanbide arteko gutxieneko soldatarekin bizi ginen asko. Egiten genuenak ez zigun ematen bizitzeko. Ekonomia batek egonkortasuna ekartzen du. Ostera, gu garai hartan oso ezegonkorrak, aldakorrak ginen, oso delikatua zen gure egoera. Baina, hala ere, argi geneukan gure eginahal guztiak artera bideratu nahi genituela, gure salbazioa arte ekintza zela.

      Ateak ireki eta urtebetera Pueyok beka bat lortu zuen eta Londresera joan zen Philippe Gaulier-en eskolan ikastera. Ni pixka bat umezurtz geratu nintzen bere joanerarekin. Urtebete baino gehiago egingo zuen kanpoan eta bakoitzak bere bideari heldu genion.

      Mina Espazioko giroa non-stop bat zen, etengabeko jardunean ari ginen. Alde batetik, hilero osatzen genuen programazio egonkor bat: antzerkia, erakusketak, instalazioak, performanceak, bertsolariak, dantza, kontzertuak, ipuin kontalariak, irakurketa dramatizatuak, poesia errezitalak… denetarik zegoen espazio libre hartan. Takillan ateratzen zen diru guztia artistarentzako izaten zen eta guk tabernako irabaziekin egiten genion aurre alokairuari. Bestalde, barrura begira ikastaroak, laborategiak eta sorkuntzak egiten genituen. Barne antolaketa asanbladen bitartez eramaten zuen talde eragileak, lan esparru ezberdinen ardurak hartuz: programazioa, ikastaroak, taberna, teknika, garbiketa, komunikazioa, administrazioa, beste espazioekin harremanak… bertako kultur jarduera itzela zen. Publiko aldetik ere gorantz zihoan, Bilbon ezaguna egiten hasi zen Labayru kaleko espazio alternatibo hura eta ahoz aho zabaltzen zihoan hango esperientzien oihartzuna.

      Mineral. Crítica y utopías aldizkaria ere atera genuen. Hiruhilabetekariak paperean islatzen zuen Mina Espaziok betetzen zuen lekua, hau da, hausnarketaren eta estetikaren gozamenari uko egiten ez genion lagunen akuilua eta elkargunea zen.

      Eta, bat-batean, Bilboko Udaletik etxera iritsi zitzaidan eskutitza. Gure aktibitatea ilegala zela eta espazioa zigilatu egingo zutela. Fabrika inguratzen zuen etxebizitzetako auzoko batzuen kexak eta denuntziak genituen. Berrogeita zortzi ordu ematen zizkiguten lekua husteko. Inongo babesik gabe, gure indarrak urrituak zeuden ordurako, ezin izan genion aurre egin, eta berriz ere sentimendu madarikatu hura gailendu zen gure arimetan. Nirean bai, behintzat. Eta galderak. Gu beste maila bateko herritarrak ote gara? Zer suposatzen du artista izateak gure herrian? Nork erabakitzen du egin nahi dudana? Zeintzuk dira administrazioaren kultur ereduak? Zergatik tratatzen gaituzte horrela? Erantzunik ez. Amorrua. Nekea. Ezereza. Hutsa.

Mundua aldatu

Milan Kundera idazle txekiarrak Život je jinde (Bizitza beste nonbaitago) eleberrian hala dio protagonistaz irmoki: “Eta, beste behin, Jaromilek zin egiten du bera beti izango dela mundu hau errotik aldatzeko asmoa dutenetakoa”.

      Nik, aldiz, antzerkiko esku orrietan esaldi irmo hau erabiltzen nuen:

“Antzerkia, mundua aldatzeko egiten dut. Eta zortea badaukat, jan ahal izateko.”

      Gero esaldia aldatu nuen:

“Antzerkia, jan ahal izateko egiten dut. Eta zortea badaukat, mundua aldatzeko”.

Izan ere, antzerkitik bizi ahal izatea baino mundua aldatzea errazagoa ez ote den pentsatzen dut sarritan.

Performanceak

Mina Espazioren garaian egin nituen performance eta ekintza esperimental gehienak. Hasieran Jesus Pueyok zuzentzen zituen —Stock de muerte izan zen esanguratsuena— baina laster edozein aitzakia zen ona performance bat proposatu eta egiteko. Espazio bat genuen, librea. Eta gauza asko esateko.

      Gu “oso garaikideak” ginen. Postmodernismoa aspaldi bidalia genuen pikutara. Alternatiboak, outsiderrak ginen. Espainiako kolektibo eta elkarte garaikideekin harremanak genituen. Bartzelonan egiten ziren diziplina askotariko topaketetan parte hartzen genuen. Espazio bezala, alternatiba bezala, Espainiako beste artista eta proiektu askorekin konplizitatea lortu genuen. Tartean, Valentziako Ulises Pistolo Eliza izeneko artistarekin eta berak eta bere kideek kudeatzen zuten Purgatori aretoarekin, edo Santiago de Compostelako Nasa aretoarekin. Hala ere, esan behar dut ni nahiko kritikoa nintzela jarrera artistiko batzuekin. Eta horretan, Minako kideei argi adierazten nien nire pentsamoldea: dena da posible, baina “dena” hori ezin da edozer gauza izan.

      Gogoratzen dut Bartzelonako topaketa batzuetan performer katalan baten ekintza. Performerrak publikoari adierazi zion zein ordu zen eta zein lekutan zegoen. Utzi zuen erlojua zoruan. Gero gutxika-gutxika biluztu egin zen, bere arropa guztiak utzi zituen eta korrika hasi zen. Eraikinaren patioari buelta bat eman eta bukatutzat eman zuen performancea. Publikoak txalo egin zuen. Utikan!

      Arte proposamen batzuk, hain txarrak izanda, ahazten ere zailak dira. Hala ere zerbait eragin dute nigan. Egia da. Bestela ez nuke liburu honetan hortaz idatziko. Rodrigo Garciaren Accidens. Matar para comer performancea datorkit gogora. Aktoreak abakandoa zatitu, parrilan kozinatu eta jan egiten zuen. Dena erritualitate baten barruan, abakandoaren inguruan jarritako mikrofonoek bere agonia anplifikatzen zutela. Ikuspuntu animalistatik basakeria bat, baina egunerokoan izakiok basakeria horiek egiten ditugu. Rodrigok ikuskizun honekin egiten zuen gauza bakarra zera zen: gure gizartean normalizatua dagoen ekintza bat agerian jarri. Abakandoa plantxan. Denak balio du?

      Bestalde, Bilbon bazegoen talde bat Espacio Abisal inguruan mugitzen zena. Espazio horretako artistek oso ekintza esanguratsuak egin zituzten. Bakoitzak bere jakin-min eta kezkak plazaratzen zituen, bere erara. Nortasun handiko artistak ziren: Fausto Grossi, Ana Davila, Alberto Lomas… Eta, norbait bereziki aipatzearren, Beatriz Silvaren performanceak aipatuko nituzke. Feminismoaren sustraietatik abiatuta emakume gorputzaren objektualizazioari kritika zorrotzak egiten zizkion modu oso berezian: batez ere, bere gorputza erabiliz. Eta, beste norabide batean, ezin Ramon Txurrukaren performance probokatzaileak aipatu gabe utzi. Bere gorputzaren suntsipenetik hasita gure gizarte idiota honen kontrako garrasi mingarria irudikatzen zuten bere ekintzek. Pentsamendua eta kritika, performance mugimendu interesgarria zegoen botxoan.

      Guk ere, Mina Espazion, lokaleko gastuei aurre egiteko talde libre bat sortu genuen. Lokal alternatiboetan eta diskoteketan ibiltzen ginen performanceak egiten. Asier Etxeandia bilbotarrak eta biok egiten genuen horietako bat. Elkar besarkatu, modu lizunean musukatu, azenarioak karraskatu eta elkarri tu egin, pistolak eskuan hartu, kateaturik agertu, gas maskarak jantzita… erotuta geunden! Jendea dantzan aritzen zen drogez lepo, eta gu pista erdian muturreko ekintzak egiten. Anabasa horren guztiaren erdian, jaurtigairik gabeko pistolekin elkarri tiroak ematen hasten ginen. Tekno jaialdi batean geundela, disc-jockey ezagun batek esan zuen ero horiek gelditzen ez baziren —gutaz ari zen— pintxatzeari utziko ziola. Antolatzaileak gugana etorri ziren, gure ekintzak bertan behera uzteko esanez. Eta guk, ezetz. Gure lana egiten ari ginela. Gurea artea zela. Eta ezin genuela gure sorkuntzaren parte bat moztu. Hori zentsura zela.

      Egia esan, onartu beharra daukat han zegoen jendea DJa ikustera joan zela eta ez gu, baina tira! guk ere bagenuen gure urguilua. Artistak ginen, eta ez edonolakoak! Gure koherentzia artistikoa muturreraino eramaten genuen.

Antzerkiola Imaginarioa

Mina Espazio garaian sortu genuen Antzerkiola Imaginarioa, 1998an. [18] Tailerrak planteatzen hasi nintzen, eta esperimentazio bide berriak zabaltzen. Ordura arte nire antzerkiaren ikuspuntua erreferentzietan hertsiagoa zen, eta bidaia berri bati ekin nahi nion. Planteatu nituen monografikoetan jorratzen nituen gaiak mota ezberdinetakoak ziren: inprobisazioa, irakurketa dramatizatua… Bakarrizketaren mundua ikertzeko ere beste ikastaro bat antolatu nuen; tailer honekin salto bat eman eta bukaeran erakustaldi bat egin genuen Mina Espazioko gela handian, publikoari eskainia: Palabras en soledad izango zen laborategiko ikasleekin muntatu nuen lehen lan hura. Koruan sortutako bakarrizketa laburrak ziren, espazio berean leku ezberdinetan kokatzen ziren aktoreak eta banan-banan bakoitzak bere bakarrizketak jokatzen zituen. Nire lehen saiakuntzak ziren, ohiko naturalismotik aldenduz beste forma batzuk bilatzen nituen. Egiteko, kontatzeko beste manera batzuk. Aktoreen gorputzek, hitzek, soinuek, arnasek… beste lurralde batera eramaten gintuzten. Agian, amesten hasia nintzen beste teatro batera.

8 Olivetti poetiko [19]

Nire sorkuntza borborka zegoen. Beste laborategi bat prestatu nuen Mina Espazion, Aitor Agiriano Torori proposatu nion monografikoa elkarrekin egitea. Berak musikaren eta soinuaren alorra jorratuko zuen. Mandragora antzerki taldearekin egiten zuen lana ezagututa, aktorearen lanketa pertsonal zein kolektiboan ezinbestekoa iruditu zitzaidan berak egiten zuen lanaren ekarpena. Zerbait indartsua sortu zen ikastaroan parte hartu zuen jendearekin. Bakarrik lanean ibiltzeaz gogaituta, talde bat elkartu eta antzezlan bat muntatzeko unea zela ikusi zuen. Antzerkia kolektiboa da. Laborategian parte hartu zutenei deitu eta obra bat egiteko proposamena luzatu nien. Antzerki konpainia bat izatearen ametsa hurbilago zegoen.

      Obra eraikitzen hasi ahala, laborategiaren formulak zentzu gero eta indartsuagoa hartzen zuen. Ordura arte Laytonen ikasitakoak sutara bota nituen, eta forma eta modu berriak bilatzen hasi nintzen. Cristina Samaniego ezagutu eta bera gonbidatu nuen bilatzen ari nintzenari hitzak jartzera, laborategiko aktoreak trebatzeko eta tresna berriez hornitzeko. Cristina aktore, pedagogoa eta antzerki zuzendaria da, egun Santanderren du egoitza eta Espacio Espiral deritzon lekua zuzendu eta kudeatzen du. Atalaya konpainian ibilitakoa da, eta Sevillako TNT Nazioarteko Antzerki Laborategiko kofundatzailea ere bada. Bere entrenamenduek eta teknika irakaspenek haize berri bat ekarri zuten taldera, batez ere aktorearen lan egiteko moduan. Gorputzetik egin nahi nuen lan. Pertsonaia esperpentikoak sortu, espresionismotik hurbilago zeudenak, dena handi eta intentsu. Oihuka ari ziren pertsonaiak ziren: Giacometti, Bacon, Munch…

      8 Olivetti poetiko muntatzeko orduan deskubritu berriak nituen maisuen ideiak oholtzara eraman nahi nituen: Kantor, Meyerhold, Barba, Artaud, Grotowski… eta estetika eta antzerki horren guztiaren entsalada bat egiten bukatu nuen. Antzerkia antzerkiaren barruan. Leherketa bat bezala izan zen niretzat. Baina zein zen gaia? Zer bilatzen nuen? Bizitza/heriotza, unea/eternitatea, egia/gezurra.

      Julian Rios idazle galiziarraren Poundemonium liburua erori zen nire eskuetan. Ez dakit nola. Ez dakit zuzen zer zuen eleberri hark, kaosa, askatasuna, baina irakurtzerakoan irudi bat piztu zitzaidan, gogo bat, emozio indartsu bat. Puzzlea osatzeko orduan beste bi libururen eragina izan nuen: Luigi Pirandelloren Sei personaggi in cerca d’autore (Sei pertsonaia egile baten bila) eta Miguel Unamunoren Niebla (Laino), non protagonistek autoreari aurre egiten dieten. Rafael Sanchez Ferlosioren Vendrán más años malos y nos harán más ciegos entseguak ere eragin handia izan zuen.

      Itxitako egunkari zaharkitu batean kokatu nuen basa ekintza. Olivetti zahar batzuk bilatu nituen, mahaiak eta aulkiak, eta gutxika-gutxika erredakzio hartan gertatzen zena forma hartuz joan zen. Gidoia idazteko ere idazle ekipo bat bildu nuen, eta dramaturgia argitu ahala inprobisazioak egiten genituen.

      Egunkari abandonatuan bizi diren mamuak esnatzen dira, publikoa eurak ikustera etorri direla ohartzen direnean. Obrako pertsonaiek martxan jartzen dute euren joko bihurria, errealitatearen kritika zorrotza eginez. Euren jolasak ez du mugarik. Ikuslearen pertsonaia egiten zuenak antzerkia bukatu dela esan eta hauek errebelatu egiten dira. Ez dute hil nahi eta barrikada bat osatzen dute heriotzaren kontra. Azkenean, teloia jaisten denean, eskultura bat gelditzen da. Bizi izandakoaren arrastoa. Antzerkia bukatu da.

      Eta nola lortu genuen hainbeste jende elkartzea? Eta nola bideratu zen ekoizpenaren alorra? Ze dirurekin muntatu zen? Garai hartako 1.000.000 pezeta jarri nituen nire poltsikotik. Edo, hobeto esanda, jendeak bere poltsikotik jarrita utzi zidan dirua jarri nuen. Uste dut garai hartan Bilbo Zahar erdiari dirua zor niola. Batari 1.000 pezeta, besteari 5.000... baina lortu nuen. Gurasoek eta lagunek lagundu zidaten, eta horrela lortu nuen dirua biltzea. Nik orduan laguntza soziala kobratzen nuen, eta diruz oso justu ibiltzen nintzen hilabetea pasatzeko.

      Antzerkiolako beste partaideei dagokionez, argien diseinuez arduratu zen Oier Ituarteren konplizitatea ere erabakigarria izango zen handik aurrera berarekin lana egiteko. Ana Davilaren eszenografia ere esanguratsua izan zen eta, nola ez, Aitor Agirianoren musika, bere lanak emango zion eszenatokian gertatzen zenari arima. Eromen, atrebentzia eta sen hartatik guztitik sortu zen Fabrica de Teatro Imaginario/Antzerkiola Imaginarioa antzerki taldea.

Kaosaren estetika.
Ezetzaren estetika

Sorkuntza kaosa da. Ez dago sorkuntzarik kaosik gabe. Eta anabasaren inguruan eraikitzen da dena. Denak balio du. Baina dena ez da edozer gauza. Ezetzaren printzipioak garamatza aurkitu nahi dugun leku horretara. Argi dagoenean zer ez duzun egin nahi, egin nahi duzun horren bila hasten zara. Emaitzak ez du axola. Bideak du dena egiten. Bidean egiten duzu dena. Erabakiak hartzen dituzu. Beharrezkoa da erabakiak hartzea. Bidearen xerka zabiltza. Ez da ezer ikusten eta argia da bilatzen duzuna. Zarata dago eta isiltasuna da bilatzen duzuna. Edo kontrakoa. Argitik ilunera. Isiltasunetik zaratara. Zer da bilatzen duzuna? Eta dena dira galderak. Erantzunik ez duzu. Eta bat-batean, erantzunak aurkitzen dituzu. Galdera berriak pausatzeko. Eta esentziara zoaz. Mamira. Intimoa den hori bestearekin partekatzera. Zeren eta ni bestea naiz. Eta bestea naizelako egiten dut teatroa.

Drogak eta sorkuntza

Asteburua zetorren eta festa egiteko asmoa neukan. Pitxua (anfetamina) lortu nahi nuen eta, aspaldian gameluekin harremanik ez nuenez, Antzerkiolako lagun bati deitu nion kontakturen bat pasatzeko. Lagun hau gaupasaz zegoen eta elkarrizketa absurdoa izan genuen telefonoz, ez nion askorik ulertzen. Ez ulertze horretan bi gauza aipatu zizkidan, alde batetik lan kontuak, programatzaile batek deitu ziola eta gurekin harremanetan jartzeko gogoz zegoela eta, bestetik, gamelu berriaren telefonoa mezuz bidaliko zidala, neska bat zela, gure lagun baten lehengusina. Itzelezko azalpenak eman zizkidan lehengusina gora eta lehengusina behera, baina nik ez nion kasu askorik egin. Azkenean, iritsi zitzaidan mezua eta lehengusinaren, hots, gameluaren izena eta telefonoa: Emmanuelle. Izen arraroa iruditu zitzaidan, baina tira! Pentsatu nuen estalki gisa erabiliko zuela. Segituan deitu nion eta hondartzan zegoela esan zidan. Azentu arraroa atzeman nion neskari, baina badakizu! gameluei ez zaie telefonoz asuntuari buruz hitz egitea gustatzen eta, gainera, sarritan, esaten dena intentzio bikoitzarekin esaten da. Nik esan nion ezin nuela hurrengo egunera arte pasatzen utzi eta, ezinbestean, itxarongo niola. Lasai etortzeko.

Berandu, baina azkenean hitzartutako tabernara iritsi zen. Bi musu eman zizkidan eta nirekin jesarri zen. Ño! Zein gamelu jatorra. Normalean gameluekin harremanak nahiko hotzak izaten dira. Merkantzia hartu eta kanpora! Ba ez, Emmanuelle hau oso jatorra zen eta, gainera, sentsiblea, nire antzerkiaren inguruan gauza asko zekizkiena. Gure lagunak lehengusinari gutaz asko hitz egin ziola pentsatu nuen, eta estimatua zela gurekiko zuen adeitasuna. Gainera, gameluaren frantses azentuak glamour pixka bat ematen zion egoerari. Hala ere, denbora aurrera zihoan eta Emmanuellek ez zidan ezer esaten, ezta pasatzen ere. Bla, bla, bla, eta antzerkiaz galdetzen zidan. Ni, jada jonki bat bezala, urduritzen hasi nintzen eta tupustean bota nion:

— Eta… gramoa?

Bat batean, isiltasuna. Emmanuelleren harridura. Eta ondoren, bere erantzuna:

— Gjamoa? Ze gjamo!

Orduan mundua erori zitzaidan gainera. Emmanuelle Grenobleko antzerki jaialdiko programatzailea zen eta, nonbait, euren jaialdira joateko gure lanarekin interesatuta zegoen. Nik ez nekien non sartu eta barkamenak eskatu nizkion. Hori bai! Nire laguna, akabatu nahi izan nuen. Egun horretan ez nuen ez gramorik ez eta Grenoblen antzerkia egiteko aukerarik lortu. Eta abisua! Lana eta drogak ez dira nahasi behar!

Ergatiboa administrazioan

Administrazioarekin harremana normalean hotza izaten da. Eta teknikoa. Hau da, eurekin ezin zara diskurtso artistikoetan ezta pentsaera filosofikoetan zangotrabatu. Merkatu baten barruan, industria baten barruan, ekonomia baten barruan, beti izan dut sentsazioa gure herrian gauzak hobeto egin daitezkeela, kultur politikek hartu dituzten bideek erdi baztertuta eduki gaituztela beti. Gero, egia esan, kultura inoiz ez da euskal gizartearen erdigunean egon. Kirola (futbola, batez ere) eta hain modan jarri den gastronomia izan dira euskal kulturaren banderak, edo turismora bideratutako edozein “kultur” adierazpen.

      Lehen urteak administrazioarekin gogorrak izan ziren. Ez nintzen ezaguna, Antzerkiola ere ez zen ezaguna eta gure lanak hutsaren hurrengoa ziren. Gure esperientzia faltak ere ez zigun laguntzen. Antzerkia egin nahi genuen, baina inork ez zigun esan antzerkia egitea hain konplikatua zenik.

      Ez dut oroitzen zein zen tipoa edo, agian, ez dut oroitu nahi, baina kargu altu bat zuen administrazioan. Ni antzerki proiektu batekin joan nintzen dirulaguntza bat eskatzera. Bere erantzuna argia eta garbia izan zen:

— Nik ez naiz Olentzero!

Olentzerorenak min eman zidan, baina ergatiboa gaizki erabiltzen zuela ikusteak, are gehiago.

Jurgirekin solasean

Quousque tandem...! euskal arimaren interpretazio estetikoa liburuak txundituta utzi ninduen. Joseba Zulaika antropologoaren bidez Jorge Oteiza ezagutzeko aukera izan nuen.

      Zulaika Bilbon zebilen liburu baterako lanean. Bere landa lana egiteko nirekin jarri zen harremanetan. Orduak eman genituen bizitzaz eta arteaz hitz egiten eta, batez ere, Bilboko bizitza kulturalaz. Handik urte batzuetara argitaratu zuen Vieja luna de Bilbao liburua. Lehenago ere izen berbera zuen dokumentala egin zuen eta Ardoaz obrako irudiak erabili zituen. Josebak 100.000 mila pezeta eman zizkidan 8 Olivetti poetiko obrarako behar nituen ekoizpen gastuetarako eta bera izan zen nire ibilbide artistikoan izan dudan lehen mezenasa, eta azkena.

      Harreman ona genuen Zulaikak eta biok, eta esan nion Jorge Oteiza ezagutzeko gogoa nuela. Nire bakarrizketa bat bere etxean egitea posible zela bururatu zitzaidan. Aitor Agiriano musikaria eta Jesus Pueyo kamerariarekin joan ginen Zarauzko bere etxera. Goiko pisuan bizi zen Begoña Eguren auzokideak zaintzen zuen Jorge. Etxean bertan jantzi, makillatu eta etxeko egongelan egin genion ikuskizuna. Sarah Saghiren Un minuto bakarrizketa.

      Atentzio handiz jarraitu zuen obraren haria eta bukaeran txalotu eta besarkatu egin ginen. Ez dakit obrako hitzengatik edo zergatik izan zen, baina Itziarrera gonbidatu gintuen denok bazkaltzera. Itziarko jatetxe hartan transmititu zizkigun bizipoza eta jakinduria ikaragarriak izan ziren. Federiko Krutwigekin izan zuen harremana kontatu zigun, Eduardo Txillida ere etengabe aipatzen zuen, mitoen inguruan bere aititak transmititutakoa aipatu zigun, arte modernoaz, abangoardiaz eta historiaurreaz jardun zuen, artearen eta sorkuntza ororen hasieraz (“Abangoardia historiaurrean dago!”, esaten zuen), ezjakintasunaz edo gehiegi jakiteaz… bere zorion betea sentitzen genuen. Hutsaz hitz egiten zigun, hustasunera salto egiteaz. Egun hori ahaztezina izan zen.

      Egun hartan gertaturiko guztia Jesus Pueyok grabatu zuen bere bideokamerarekin. Handik denbora batera, material horrekin audio lan interesgarri bat sortu genuen Antzerkiola Imaginarioan genbiltzan Aitor Agiriano, Jon Gerediaga, Miren Gaztañaga eta laurok, Jorge Oteizaren testuekin eta ahotsarekin. Hutsaren hotsa deitu genion pieza bokal polifonikoari, hiru ahotsetan emana (Mari, Atarrabi, Mikelats). Enkarguzko lan bat izan zen, baina azkenean ez zen publikatua izan.

      Jorgeri beste hiruzpalau aldiz egin nion bisita. Batzuetan bakarrik joan nintzen, beste behin Olatz Abrisketa antropologoarekin. Azken bisitan nekatuago, tristeago nabaritzen zitzaion. Deitoratzen zen, umetan ez zuelako denbora gehiago pasatu bere amona euskaldunarekin. Nirekin hitz egiten zuen bitartean, Begoñari euskaraz hitz batzuk xuxurlatzen zizkion.

      1958. urtean egindako Variante ovoide de la desocupación de la esfera eskultura Bilbon jartzeko proiektuaren irudia inprimatuta zeukan egongelan. Hura zer zen galdetu nion, eta bai, Bilboko udaletxearen aurrean eskultura jartzeko proiektua zela esan zidan. Orain Bilboko udaletxe aurrean dagoen eskultura ikusten dudan bakoitzean, berarekin akordatzen naiz. Orioko Jurgirekin izandako solasaldiez.

Kathakali

Mumbaira iritsi eta lehen kolpea bortitza izan zen. Aireportutik erdi aldeko hotelera iritsi bitarteko ibilbidea, beste mundu batean egotea bezalakoa izan zen. Auto rickshawak nonahi, bozina hotsak, bele beltzak, hezetasun itogarria, usain biziak, kaosa eta miseria. Miseria handia. 1999ko abendua zen.

      Mumbaitik ziztu bizian atera nintzen Goa aldera, lasaitasun pixka baten bila, baina hura ere ez zen nire gustukoa izan. Turismora egokitutako jatetxeak eta dendak, giriak, hondartza luzeak, ez zen hori nik bilatzen nuena eta hegoalderako bidea segitu nuen. Karnataka probintziako Hampi herri magikoan eta Mysore-n, intsentsuen herrian, geldialdiak eginda, azkenean iritsi nintzen Keralara. Ernakulam ondoan dagoen Fort Kotxira, hain zuzen.

      Kathakali Kerala Center deitzen zen espaziora joan nintzen. Arabiako itsasoari begira, jatetxe baten ondoan, arrantzatzeko erabiltzen dituzten sare txinatar ezagunez inguraturik, argi zegoen hura turistei bideratutako lekua zela. Berdin zitzaidan. Nik, hasiera batean, ikusi eta sentitu nahi nuen ea zer esaten zidan kathakaliak. Kartel handi batek iragartzen zuen arratsaldero kathakali saioak zeudela. Antzokira sartu nintzenean aktoreak makillatzen ari ziren. Bi beren kabuz, eta beste bat etzanda, Kalamandalam Nixon makillatzaile maisuaren laguntzaz hain karakteristikoa den chutti-a jartzen ari zirela. Intsentsuak eta musika lasai batek girotzen zuten lekua. Ondoren, Ranjini Sucheendran musikari eta abeslaria azalpenak ematen hasi zen. Musikaren laguntzaz beti, aktore batek han bilduta geunden turista guztioi azaltzen zizkigun begiekin egiten zituen mugimenduak, aurpegiarekin adierazten zituen egoera animiko ezberdinak eta eskuen keinuen bitartez sortzen zuen lengoaia berezia. Arreta handia jartzen nion guztiari. Behin azalpenak bukatuta, ordubeteko pieza labur bat eskaini ziguten aktore-dantzariek.

      Pragarako bidaian ez bezala, hemen bai aurkitu nuen zerbait hunkitzen ninduena. Aktore-dantzari haien atzean bazegoen lan ikaragarri bat deskubritu nahi nuena. Eugenio Barba, Antonin Artaud edota Peter Brookek beraien liburuetan esaten zutena in situ ikusi nahi nuen. Beraz, ikuskizuna bukatu zenean eurengana gerturatu eta kathakalia ikasi nahi nuela esan nien. “Ondo!”, esan zidaten, ez hain modu argian. Izan ere, indiarrek, guk ez bezala, burua esker eskuin mugituz, baietz esaten baitute. “Etorri bi egun barru goizeko lau eta erdietan hona”, esan zidan bertako Vijayan nagusiak. Broma zela pentsatu nuen, edo nire ingeles kaxkarrarekin gaizki ulertu nuela, baina badaezpada bi egunen buruan han nintzen, goizeko lau eta erdietan, tinko!

      Haridasan Kalamandalam gurua aurkeztu zidaten. Hosto batean bildutako murudhan-a murtxikatzen zuen bitartean, espazioaren prestaketak egin zituen. Nilavilakku deitzen zaion Keralako lanpara tradizionalean su txikia piztu, intsentsua jarri eta otoitz batzuk egin zituen. Behin hori eginda nirekin lanean hasi zen. Lehen egunean denbora dezente eman nuen agurra edo Törudu Kunbedal ikasten. Ikaragarria iruditu zitzaidan energiaren erabilera, eta zer nolako kontrola behar zen. Berak egiten zituen mugimenduak eta nik kopiatu egiten nizkion. Sarritan atzean jartzen zen eta atzetik zuzentzen zizkidan posizioak. Gorputzeko atal guztiek bere lekuan egon behar zuten, eta mugimenduak oso zehatzak ziren.

      Gorputzarekin ariketak, energiaren kontrola eta zalutasuna lortzeko tsuripu deritzon ariketak erakutsi zizkidan. Haietan, kathakaliko aktoreak hartzen dituen gorputz formak argi irudikatzen dira. Kathakali aktorearen etxea da: hankak zabal-zabalik, belaunak tolestuta, oinen kanpo aldearekin lurra ukituz, ipurdia kanporantz ateraz, eta atzeko aldean, bizkarrezurraren hasieran, kokzixean eta sakroan energia guztia jarriz, eskuak zabal zabalik, lurrarekiko paraleloan, modu horizontalean, kokotsa atzera eramanda eta irribarre bat ezpainetan, bekainak gora eta behera etengabean. Behin etxea eraikita, yoga antzeko posizio eta mugimenduak erakutsi zizkidan. Betiere bere begiradapean. Arnasak ondo jalgi behar zuen, sortzen zen energia hura arina izan behar zen.

      Tsuripuak egin ondoren urratsak erakutsi zizkidan, kalusadhakam. Oinaren kanpoaldearekin kolpekatzen da lurra. Beste batzuetan, oina zabal-zabal lurraren kontra jo eta gero kolpe sikua orpoarekin. Urrats guztiak ahots altuan esaten dira eta beti erritmoa markatuz, vaitari deitzen zaio horri. Dhi-Ta-Ta-Taa edo Tei-Hita-Ti-Ti / Tei-Hita-Ta-Ta. Erritmoa azkartzen doan heinean, lurrari kolpeak ere azkartzen doaz, baina huts egin gabe. Gorputzaren enborra geldi eta zuzen mantentzen den bitartean, oinek jarraitzen dute, eta guruak makila batekin egurrezko aulki edo mahaitxo bat kolpekatzean thalam edo erritmoa sortzen du. Bitartean, norberak, nahiz eta guruak erritmoa azkartu, ahotsarekin denbora berdina markatu behar du. Izerdi patsetan bukatzen du batek eta ez dago ura edateko ez betarik ez baimenik. Entrenamenduak aurrera jarraitzen du.

      Aurpegiarekin eta gorputzaren beste parte batzuekin egin beharreko ariketak, hango bangasahadhakam ariketak, ikasten dira: bekainak, begi azpiko masailalbo-hezur eta ezpainak gora eta behera eta sorbaldak atzera eta aurrera mugitzen, burua eta samaren arteko oposizioa lantzen, eskumuturretan eta atzamarretan abilezia hartzen.

      Esanguratsuak dira baita ere begiekin egiten diren ariketak, kannusadhakam. [20] Behin begien ariketak bukatuta, eskuekin hogeita lau mudra-k edo keinuak ikasten dira. Hogeita lau mudra horien arteko konbinazio eta mugimendu ezberdinek [21], hizkuntza propio bat sortzen dute. Eskuekin sortzen den keinu-hizkuntza aberatsa. Aurpegiko keinuekin egiten den lanarekin emozio eta adierazpen ezberdinak azaleratzen dira, eta eskuekin esan nahi dena adierazten da.

      Aipatutako entrenamendu hauen guztien muinean antzerki antropologiako printzipio bat aurki dezakegu. Segmentazio edo fragmentazio lana. Hau da, gorputzeko atal ezberdinekin lan egiten da. Batzuetan oinak dira, beste batzuetan eskuak, besteetan aurpegia. Behin bananduta eta mugimendu guztien mekanika ongi ikasi ondoren, guztia batzen joaten da aktorea. Honek bere adierazpena aberasten du.

      Arte sorkuntza konplexua da kathakalia. Goizean, hamarrak aldera, Haridasanekin klasea bukatu ondoren, antzoki ondoan, kalean zegoen postutxoan tea hartzen nuen. Baita jateko zerbait ere. Botatako izerdiak atzean utzi eta indarrak hartzeko une gozoa izaten zen.

      Arratsaldeetan ere eurekin ematen nituen orduak. Emanaldi aurretik prestaketak egiten laguntzen nien. Noizbait teloia eustera ere atera izan nintzen. Taldean bat gehiago nintzen. Erositako liburuak irakurtzen nituen, kathakaliaren labirintoan gauza berriak deskubritu eta ulertzeko asmoz.

      Behin mamia ulertu nuenean, teknika hura praktikan nola jartzen zen ikasi nahi nuen. Entrenamendu hura nola baliatzen zuten jakin nahi nuen. Ordura arte ikasitakoa nola aplikatzen zen. Halako batean, Haridasan antzerki pieza batekin etorri zitzaidan. Kalyana Sougandhikam (Sougandhikam lore ederrak) Mahabharatako istorio bat da eta Kottayath Thanpuramek idatzi zuen. Nik Bhimaren pertsonaia jokatuko nuen, Pandava anaien artean indartsuena. Panchali (edo Draupadi) bere emazteak, lore izugarri ederra aurkitu ostean, bere senar Bhimari halakorik aurki dezakeen eskatzen dio. Bhimak, bere emazte Panchaliren nahia bete asmoz, mendi puntan edota Jainkoen bizilekuan, horrelako loreak aurkitu eta ekarriko dizkiola promes egiten dio. Eta basoan murgiltzen da Sougandhikam lore eder horien bila.

      Padam edota istorio bakoitzak ondoko estruktura dauka: sloka, pallavi, anupallavi eta charanam. Istorio edo padam artean poemak edo sahitiam delakoak ere badaude. Eta, tartean, attam bat ere egon daiteke, nolabaiteko dantza inprobisatua da, non aktore bakoitzak bere abileziak jartzen dituen eszena gainean, keinu eta guzti. Inongo narratzailerik gabe, aktoreak berak bere keinu eta dantzarekin nahi duena kontatzen du, betiere istorioaren esanahiari lotuta. Nik antzezten nuena padam baten lehen charanam zatia zen, istorio dialogatua. Kalasham batekin bukatzen zena.

      Iritsi zen egun handia. Bhima pertsonaia egingo nuen, bere jantzi, makillaje eta guzti. Prestaketa izugarrizko zeremonia da, eta bertaratu ziren lagunak ni baino urduriago zeuden. Dena ondo irtetea nahi zuten. Gutxienez lau ordu behar dira jantziak eta makillajea behar bezala jartzeko. Ohikoa zen bezala, Kalamandalam Nixon chuttia arduratu zen ni makillatzeaz. Pertsonaia mota bakoitzak bere makillaje berezia dauka. Ez da berdin pertsonaia heroiko bat makillatzea, edo jainko bat, edo izaki primitibo bat edo emakumezko bat. Ezaugarri bereziak dituzte eta orokorrean bost karakterizazio mota daude: pacha, kathi, tadi, kari eta minukku. Nire kasuan, Bhima egiten nuenez, pacha bezala makillatu ninduten, aurpegia berde kolorez margotuz. Aurpegiaren behealdean bi aldeetan kokatuta dagoen eta kokotsa estaltzen duen chuttia, arroz itsatsiz eta limoi-zukuz egina. Gaur egun paperarekin egiten dute gainerako luzapena.

      Makillajea burutu ondoren, aktoreak aurretiaz prestatuta duen chunda hazia beheko betazalen barruan jartzen du, begiak gorri kolorekoak bihurtzeko. Chundapoo deitzen zaion lore txiki moreari petaloak kentzen zaizkio, eta gelditzen den hazia esku-azpian igurzten da hamabost-hogei minutuz, beltz bihurtzen den arte. Ghee gurinean jarrita kontserbatzen da eta urtebete manten daiteke. Ez du begietan narritadurarik eragiten eta bere helburua bikoitza da: makillajeak daukan berotze joeratik begiak babestea, eta makillaje koloretsuaren atzean begiak txatxar edo hutsal ikusi ez daitezkeela ziurtatzea. Azken finean, irudikatzen diren pertsonaiak mundu errealetik haratago daude, eta giza itxuratik zenbat eta aldenduago egon, egunerokotasunetik transzenditzeko aukera handiagoa ematen du.

      Jantziak ikusgarriak dira, gutxika-gutxika jartzen dizkizute guztiak. Hirurogeita hamar lotura inguru dituzu gorputzean zehar, hogei eta berrogei kilo artean pisatzera iristen da soinean daramazun guztia. Kireedam buruko koroak, eta belarri ondoan jartzen dizkizuten apaingarriak, ezer ez entzutera eramaten zaitu. Entzumena ia galtzeak orekaren zentzua ere galtzera eraman ahal zaitu, baina horretarako daude urteetako prestakuntzak, jantzien pisu guztia jasan eta horrelako arazoak saihesteko. Aktoreak lantzen duen antzerki antropologiako beste printzipio bat da orekaren kontrola. Ornamentu horietaz aparte, dantzari guztiek daramatzate euren orkatiletan kaskabiloak. Kaskabiloek ateratzen duten soinuarekin erritmoa markatzen dute.

      Behin guztia prest zegoela eta denei —euren erara— nire esker ona adierazi ondoren, gela batean utzi ninduten, bakarrik. Aurrez aurre nuen Krishna, eta ez zitzaidan ezer berezirik esatea otu. Bueno bai, bizitzen eta sentitzen ari nintzena sekulakoa zela esan nion Krishnari, eta eurak egiten zuten moduan burua makurtu eta esku biak elkarturik eskerrak eman nizkion euskaraz.

      Taula gainean musikari eta abeslari denak zeuden prest. Musikariak ezker partean kokatzen dira beti: chenda, larruz egindako adabaki bikoitzeko danborra, eta madhalam, bi aurpegi dituen eta alde bietatik eskuekin jotzen den perkusio-instrumentua. Emakume protagonista bat agertzen denean edakka jotzen dute, beste instrumentuekiko soinua bereiziz. Abeslariak eskuinalde atzeko partean egoten dira: chengila (gonga), elattalam (zinbala) eta istorio baten hasiera eta bukaera emateko erabiltzen den shankar edo itsas kurkuilua erabiltzen dituzte erritmoa markatu eta musika egiteko. Urruneko soinu bat balitz bezala, eta tonu berberean buklean, aerofono baten soinua entzuten da, sruti-a. Armonioaren antzeko sonoritatea duen haizezko instrumentu hau pedal nota iraunarazteko erabiltzen da. Hauspo batekin funtzionatzen duen egurrezko kutxa bat da. Bukatzeko, nola ez, kantarien ahotsak daude. Abeslariak dira, euren kantuen bitartez, istorioa kontatzeaz arduratzen direnak.

      Behin oholtza gainera igota, teloi funtzioa egiten duen kolore biziko gortina errektangular bat edo tiraseela eusten dute bi lagunen artean, eta hasiera batean ez dugu ikusten pertsonaia. Normalean izugarrizko liturgia dago hasieran. Nik ikasitako agurra egin nuen agertokia partekatzen nuen musikari eta abeslariekin. Eserita nengoen koloreetako teloia edo tiraseela kendu zutenean. Musika eta perkusioak lagundurik, abeslariak kantuan hasi ziren.

      Manchel miziyale ninnal (maitea, gustatzen zaizkit zure begiak)

      Vanchitangal ayidunna (desiratzen ditut)

      Anchita sougandhikangal (Sougandhikam lore ederrak)

      Anchate kondanniduvan (atzerapenik gabe nik ekarriko dizkizut)

Bhimaren pertsonaia jokatzen nuen bitartean, ikasitako keinuak eta dantzak ahal bezala gauzatzen nituen. Aurrez aurre neukan Haridasan eta berak markatzen zizkidan mugimendu guztiak badaezpada. Behin egin eta bukatu nuenean, berriro eskatu nien ea posible zen errepikatzea. Hobeto egin nahi nuen. Baina bigarrenerako nekatuta nengoen, kontzentrazioa ere jada pixka bat galdua nuen —dena zen hain berria!— eta, ondorioz, pauso eta keinu batzuekin nahasi nintzen. Zenbat ordu, egun eta aste beharko nituzke kathakaliko aktore izateko? Edonola ere, inoiz ez zen hori nire asmoa izan. Egindakoarekin pozik gelditu nintzen eta bizitako esperientzia zoragarria izan zen.

      Agurtzeko eguna iritsi zenean emozioak pil-pilean zeuden. Fort Kotxiko irlatxoa utzi eta trena hartuko nuen Mumbaira. Betiko geratuko ziren nire bihotzean Soochindran, Faizal, Reghu, Haridas Hari, Rajeshbabu, Sunil, Nixon, Vijayan, Haridasan, Valsala… Eurak, eta antzerkia jainkotiarra baino gizatiarragoa izatearen ikasketa.

Kunchukuttyamma

Mende aldaketak Indian harrapatu ninduen.

      Bizpahiru urte lehenago Leonardo DiCaprio eta Kate Winslet aktoreek antzezten zuten Titanic filma oso ezaguna egin zen, eta indiar komunitatean, batez ere gazteengan, eragina antzematen zen. Bollywood alde batetik eta globalizazioa bestetik, herritarren nahiak eta bizimoldeak aldatzen ari zirela bistakoa zen.

      Wadakancherytik oso hurbil bizi zen Haridasan, Thrissur distrituan, Kodumbu herritxoan. Paraje izugarri lasai eta ederrean, mota guztietako landare eta zuhaitz artean, arroz landa eremu txiki bat inguruan zuela. Ni, bertan, nobedadea nintzen, eta auzoko etxe batetik beste auzoko batera eramaten ninduten. Euren artean malaialama hitz egiten zuten, Keralako hizkuntza. Chai edatera gonbidatzen ninduten eta nire ingeles indianoan ahal nuen moduan eurekin komunikatzen nintzen. Ama eta emazte gazteek harrotasunez erakusten zizkidaten euren ezkontzako argazkiak. Egun batez, Haridasanen emazte Valsalaren gurasoak bisitatzera joan ginen. Valsalaren neba haren etxetik hurbil bizi zen, apenas hirurehun metrora, denak auzune berean. Iluntze aldera eguzkiak jada ez zuen hain gogor jotzen eta Kunchukutyamma, Valsalaren ama, aulki batean eseri, liburu bat hartu, eta poemak errezitatzen hasi zen. Mahabharataren historia ari zen ia buruz errezitatzen. Irudi ikaragarri ederra zen. Beste garai batekoa, beste mende batekoa.

      Amak esaten dit jada inork ez dituela bere brodatuak aintzat hartzen. Jada ez duela enkargurik, ezta lanik ere. Ez painelurik, ez izararik, ezer ez. “Jendeak ez daki apreziatzen gure lana”, esaten dit.

      Gurean gertatu den bezala, galduko zen bizimodu baten agurra izan zen hura.

Eyou

Indian nengoela jaso nuen berria. Eyou gure lagunak, Mina Espaziotik irten eta Kafe Antzokira bidean, motoz istripua izan zuen. Motoarekin irrist egin eta zerbitzutik kanpo zegoen anbulantzia baten kontra hartu zuen buruan kolpea. Kolpearen ondorioz hil zen, lekuan bertan.

      Eyou berezia zen. Bere benetako izena Adonis Iglesias Pimentel zen. Gurasoak Indiatik bueltatu nintzenean ezagutu nituen. Sarritan pentsatzen dut etxekoek inoiz ez zutela bere izaera onartu, eta batez ere bere aitak erru handiarekin bizi izan zuela bere heriotza. Inoiz maite zaitut aurpegira esan izan ez balio bezala, larritasunez bizi izan zuen semearen heriotza goiztiarra.

      Esan bezala, Eyou berezia zen. Batzuetan Ericco Monroe ere sinatzen zuen. Performerra, musikaria, dantzaria, poeta, artista eta sortzailea. Zaila zen berarekin lan egitea, nortasun handia zuen eta gogor eusten zien bere ikuspuntu artistikoei. Ind Kabouters musika proiektuan buru-belarri zebilen eta butoh dantza praktikatzen ari zen. Bestalde, Respiraré encantada tu flor marchita titulupean, performance ikaragarri ederra egiten zuen Veronica Fernandez aktorearekin.

      Indiara joan aurreko egunean gogoratzen dut nola alde zaharreko Somera kalean nuen etxera etorri zen agurtzera. Nork pentsatuko zuen hura izango zela ikusiko nuen azken aldia. Batzuetan pentsatu izan dut berak bazekiela. [22] Eyou, ez adiorik!

Basauriko antzerki eskola

2000. urtean gaude. Indiatik bueltatu eta Basauriko Antzerki Eskolan lanean hasi nintzen, irakasle gisa. Hogeita hiru urtez egon zen irekita Basauriko Antzerki Eskola. Sozial Antzokiaren aterpean zegoen antzerki eskolak gutxienez mila eta hirurehun artista formatu zituen. [23] Markeliñe, Kukubiltxo, Txamuskina edo Txusma Teatro antzerki taldeak ere atera ziren bertatik. Eskola batek formakuntza soil bat baino haratago doan funtzioa betetzen baitu, harremanak eraiki eta taldeak osatzeko aukera.

      Iñaki Martinezek eta Paco Hernandok Teatro Tarima sortu zuten 1978an eta horrekin batera Basauriko Antzerki Eskola. Paco Hernando izan zen eskolako zuzendaria. Antzerki mundura emana, oso ondo gidatzen zuen antzerki eskola. Niretzat, lehen aldia zen eskola batean irakasle nenbilela, eta ikasturterako programa pedagogiko bat osatu behar izan nuen. Juan Carrascoso andaluziarra ordezkatzera sartu nintzen. Gorputz adierazpena zen nire ikasgaiaren ardatza, eta antzerki fisikora bideratuta zeuden klaseak.

      Talde interesgarriak izan nituen eta aktoreen maila altua zen. Eskolak baliabide onak zituen eta funtzionatzeko era zorrotza eta emankorra zen. Giro polita zegoen ikasle eta irakasleen artean, bat-batean dena zapuztu zen arte. Beti bezala.

      Udalak bota egin gintuen. Hippy edo ero batzuk bagina bezala tratatu gintuzten. Udalean zeuden oposizioko taldeek ere ez zuten oztoporik jarri: ez zuten oposiziorik egin. Komunikabideek oso paper tristea jokatu zuten. Orduan hasi nintzen sumatzen kultura kudeatzen zuten politikariek zuten kultura falta. Orokorrean kulturak gizartean zuen eragin eskasaz ere ohartu nintzen. Pena handiz bizitu nuen Basauriko Antzerki Eskolaren itxiera. Azkenean, irakaskuntzaren bitartez soldata finko bat jasotzen nuen, eta ekonomia egonkor bat izatea ondo zetorkidan nire beste lanei aurre egiteko. Baina ez, gu ez ginen langileak, gu hippyak eta drogazaleak ginen politikarien begietan. Eta herritarrei sinetsarazi zieten zirtzilkeria besterik ez ginela. Amorrurako jada ez neukan lekurik.

Eugenio Barba, antzerki antropologia

Gure antzerkiaren asmoa ez da ez entretenitzea ez tesi bat defenditzea.

Galderak baino ez ditu egiten, zeinendako gutako bakoitzak
bilatu behar dituen erantzunak.

Arte konprometitua ez da erantzun zuzenak ematea,
galdera egokiak egitea baizik.

EUGENIO BARBA

2000. urteko udan Bizkaiko Aldundiaren beka bat lortu eta Eugenio Barbaren lana hurbiletik ezagutzeko aukera izan nuen. Bere liburu guztiak irakurrita nituen eta irrikan nengoen Barbaren lan metodologia bizitzeko, bere antzerki lanak ikusi eta taldearen ekarpena hurbiletik jarraitzeko. Aspaldiko amets bat betetzen zen.

Bilbotik Hannoverrera hegazkinez, bertan gaua pasatu eta hurrengo egunean Bielefelderako trena hartu nuen. Han nengoen bat-batean, hiri ezezagun batean, ISTAko topaketak (International School of Theatre Antropology) hasteko oraindik astebete falta zela. Hain gogotsu nengoen Eugenio Barba eta Odin Teatret ezagutzeko erokeria hori egin nuela, astebete lehenago joan, alegia. Beraz, Bielefelden nengoen, eta topaketak antolatzen zituen bertako hiriko Theaterlabor antzokiaren ondoan zegoen pentsio bat hartu nuen. Ez nekien zer egin eta bat-batean antzokira gerturatzea bururatu zitzaidan.

Odin Teatreteko administrazioan lan egiten zuen Rina Skeel argentinarra hurbildu zitzaidan, eta harrezkero dena primeran joan zen. Aste bikaina pasatu nuen. Goizean jaiki eta Michel Grunert Theaterlaborreko aktore eta antolatzailearekin muntaketa lanetan laguntzea eskaini zidaten. Esperientzia ederra izan zen. Odinen Mythos eta Teatro Mundi Ensemble ikuskizunetako espazioak muntatzen lagundu nien, baita ISTA antolatzen zen eraikinean gauzak prestatzen ere.

Sari moduan, Rinak aterpetxeko biko gela berezi bat jarri zidan Japoniako noh teatroko zuzendari batekin. Topaketak hasteko eguna iritsi zen eta ni hunkituta nengoen! Egitarauko lehen jarduera La hora del silencio deitzen zen, gazteleraz. Goizeko seietan zen hitzordua, eraikinaren kanpoaldean, baso baten hasieran. Hainbestetarainokoa zen nire ikasteko afana jada bost eta erdietarako handik nenbilela. Bat-batean, Baliko aktore bat ikusi nuen euren antzerki maskarako pertsonaiaren bat egiten eta nire buruari esan nion: “Honek itxura ona dauka”. Seiak iritsi ziren eta denak bildu ginen, Eugenio Barba, Odin Teatretekoak eta ikasle guztiak. Ordubete isilik egon behar zen... Nik hartu nuen zaputza, sutan nengoen! Espero nuen gorputz ariketa kañeroak egitea Grotowskiren estiloan, eta bat-batean ordubete geldi eta isilik geratu behar nintzen. Meditatzen edo horrelako zerbait. Eta bukaeran kantuan hasten ziren. Horretarako hobe ohean lo gelditu izan banintz! Amorratuta nengoen. Ez zen nik espero nuena.

Topaketek iraun zuten bitartean, mementoko berotasun eta egoskorkeriagatik, uko egin nion goizeko zeremonia hartara joateari. Egunak lan intentsitate handikoak ziren, baina hala ere topaketetan zehar egiteko manera batzuekin pixka bat muturtuta egon nintzen. Odinekoek euren lanen demostrazioak egiteko ohitura daukate, eta niri batzuetan aspergarriak iruditzen zitzaizkidan. Nik nire gorputzetik, nire azaletik, nire esperientziatik pasatu nahi nuen, ez eurek egiten zutenari begira egon. Maila intelektual batetik, alegia. Bestalde, ekialdeko tradizioko maisuen teknikak erakusten oso denbora gutxi pasatzen zuten, azaletik ari ginela iruditzen zitzaidan. Hala ere, gauza asko ikasi nituela onartu behar dut, eta Eugenio Barba entzutea betiere plazer handia zela. Nahiz eta egiten zituzten gauza batzuekin ados ez egon, oso interesgarriak ziren haien gogoetak eta gutxika-gutxika nire mundua, nire imajinarioa, nik antzerkia ikusteko izango nuen modura eramaten ninduen hango lanketak. Alta, bertan igarotako egunek nire ibilbidea markatu zuela esan dezaket.

Theatrum Mundi Ensemblek Barbaren zuzendaritzapean egindako The Legend of Doctor Faustus antzezlanak edo Odin Teatreten Mythos eta Ode to Progress obrak ikusteak, astindu bezalako bat eman zidan. Bestalde, beste herrialde eta tradizioetako antzerkiek, Brasilgo Augusto Omoluren Orô de Otelo, Japoniako The Snow that Never Melts, eta Baliko Rangda and Barong lanek, sarritan Barbari berari irakurritako teoria eta gogoetak aurrez aurre ikustera eta ulertzera eraman ninduten.

Odin Teatreten obrak ikusteak inspiratu egin ninduen. Beraien lan egiteko maneran bazegoen zerbait erakartzen ninduena, oso indartsua iruditzen zitzaidana. Aktorearen aurre-adierazpen lana bistakoa zen, eta Roberta Carreri, Torgeir Wethal, Tage Larsen, Iben Nagel Rasmussen eta Julia Varley Odineko taldekideak oholtza gainean ikustea plazera zen. Hortaz aparte, Odinen lana bat zetorren bilatzen ari nintzen estetikarekin, antzerkiarekiko nuen ikuspuntuarekin. Trukearen lanketa, aktorearen diziplina eta entrenamendua, antzerkiaren zentzu sakratua, oraindik nire teatroa egiteko maneran irmoki mantentzen eta defendatzen ditudan ideiak dira.

Drama laborategia [24]

Mina Espazio itxi ziguten. Antzerkiolak bere lanak aurrera ateratzeko espazioa behar zuen eta Kheako kideek Errekalde auzoan zeukaten lokalera mugitu ginen. Tarte horretan, Mina Espazioko Gontzal Dominguez Sara Saghik Urazurrutia kaleko BilbaoArten lanerako espazio diafano eta eder bat lortu zuen beka baten ondorioz. Aurkeztutako proiektua Drama Laborategia deituko zen. 2001eko urte osorako beka eta bertako espazioa ikerketarako erabiltzeko aukera. Egun osoa pasatzen genuen bertan. Nahiz eta Antzerkiolak bere espazioa izan, BilbaoArtekoa erosoagoa zen eta urtebetez bertan egin genuen lanik handiena. [25]

      Nire aldetik, ikerketa lan asko aurreratuak nituen, itzulpengintzan ere neure kabuz trebatua nintzen, hainbat lan euskarara ekartzen ibilia, batez ere Vsevolod Meyerholden antzerki teoriak, eta Fushikaden, Japoniako noh teatroari buruzko Zeamiren gogoetak. Portzierto! Inoiz ezin izan ditut lan haiek guztiz bukatu. Ederra izango zen antzerki maisu handi horien pentsamolde eta teoriak euskaraz irakurri ahal izatea.

      Hilabetean zehar ikastaro ezberdinak antolatzen genituen: argiztapena, organologia, kathakalia eta Odin Teatreten teoriak, dantza eta inprobisazioa, XX. mendeko abangoardien berrikuspenak, gogoeta filosofikoak eta estetikoak, makillaje tailerrak… denetarik proposatzen eta egiten genuen, beharraren arabera. Ikerketa prozesu horren guztiaren barruan Euskal Antzerki Antropologiaren eremu eta bideak jorratzen hasi nintzen, eta Antzerkiola Imaginarioarekin egingo genuen Ritos. Gure azken lur zatia proiektuaren oinarri teorikoak ezarri nituen.

      Beste laborategietako bat musikarena izan zen. Aitor Agiriano Tororen zuzendaritzapean Peace monkeys & su puta madre cabaret musikari eta aktore taldea osatu genuen. Hamabost musikari inguru eta beste hamar bat aktore ginen oholtza gainean, eta izugarrizko kontzertuak antolatu genituen. Gasteizko Hell Doradokoak eta Bilboko Kafe Antzokikoak ditut akorduan. Sexua, drogak eta rock’n’rolla.

      Drama Laborategiko lantaldeari zegokionez, eztabaida sutsuak izaten genituen. Lan kolektiboak garrantzi handia zuen baina batzuetan zaila zen proiektuak ongi bideratzea, batzuen eta besteen engaiamendua ezberdina zelako. Guztiak ginen Mina Espazion ibiliak, baina bakoitzaren gogo eta bideak definitzen hasiak ziren eta ez genuen elkar topatzen. Dramaren inguruan lan egiteko kemena eta pasioa izugarria zen, baina ez geunden denok puntu berean.

      Mundua jango genuela sinetsi genuen. Azkenean, munduak jan gintuen gu. Jan ez, irentsi.

Eva Forest eta Alfonso Sastre

Alfonso Sastre Kultur Elkarteak (ASKE) antolatzen zituen TopASKEtak. 2000. urteko udazkeneko jardunaldietan parte hartu nuen hitzaldi bat emanez. Topaketetan parte hartzeko gonbidapena luzatu zidatenean, urduri jarri nintzen. Alfonso Sastre izen handiko idazlea zen, eta nik topaketa haietan hitzaldi bat eman behar izateak harridura eragin zidan, ez bainengoen horrelako gauzak egitera ohitua. Ni aktorea nintzen, zuzendaria istripuz eta inolaz ere ez hizlaria, baina egindako bideak, hartutako hautuek, planteatutako proposamenek, tarteka beste lurralde batzuk esploratzera eraman izan naute.

      Hiru argitaletxeak lan ikaragarria egin du antzerki testu, saiakera eta gogoetarako liburu bikainak plazaratuz. Guk ere zortea izan genuen eta argitaletxearekin plazaratu ahal izan genuen gure lehen obra handiaren gidoia: 8 Olivettis poéticos antzerki lanaren edizioan Eva Forestekin lan egin nuen buruz buru. Hondarribiko beraien etxera egin nituen ostera batzuk liburuaren nondik norakoak biribiltzen joateko. Eva Forest eta Alfonso Sastrerekin gure lana partekatzen egotea gauza handia zen niretzat. Miresten nuen bikotea, antzerkiari egindako etengabeko ekarpenagatik eta izan zuten konpromiso sozial eta politikoagatik.

      Behinola, Bilboko Drama Laborategira gonbidatu genuen Alfonso. Teoria del poema y poética del drama titulupean hitzaldia eman zigun eta eztabaida sakonak izan genituen berarekin. Holderlin aipatuz hasi zuen hitzaldia: “El lenguaje es el más peligroso de los bienes”. Dramaren eta poesiaren nozioaz hitz egin zigun. Antzerkiaz, dramaz, dramaturgiaz, antzerkiaren idazkeraz, parlaturaz.

      Aristotelesen Poetika oinarri hartuta dramaren estruktura osatzen duten sei elementuez hitz egin zigun: gertaera edo istorioa, pertsonaiak edo karaktereak, pentsamendua edo ideia, hitza edo lexisa, irudia edo opsisa, eta musika. Berak drama teatroaren probintzia txiki bat bezala ikusten zuen. Eta poesiari dagokionez, arte guztia poesia zela esaten zuen, termino partikularretan begiratuz gero, poesia artearen lengoaiari dagokiola, eta lengoaia hori bertsoan edo prosan emana izan daitekeela. Poesia, beste diskurtso filosofikoekin zein zientifikoekin alderatuz, errepresentazio sentsibleen diskurtso bat da, imajinarioa dena. Eta poesia lirikoa, poesia dramatikoa eta poesia epikoaren formez ere hitz egin zigun, azkenean poesia imajinazioaren literatura gisa definituz.

      Alfonsok dramaturgoaren lanbidea definitzeko “parlatura” neologismoa asmatu zuen. Patxo Telleriari irakurri izan diot parlaturaren definizioa, teatroan literaturatik aldentzen gaituena azpimarratzeko. Teatroa ez da literatura, parlatura baizik. Gainera, idatzitakoa beti da zirriborro bat: testuak ez du errebalida gainditzen harik eta aktorearen ahotan moduz ahoskatzen den arte.

      Gurekin BilbaoArten pasatutako uneez aparte, Alfonsoren teoria liburuetan gogoeta interesgarriak aurkitu izan ditut, baita bere antzerki testuetan ere.

      Urte batzuk geroago, 2011ko martxoan, bere etxean egon nintzen azkeneko aldiz, Kubako antzerki kritikari eta teorialari den Omar Valiñorekin batera. Valiñok eta biok ISTAn ezagutu genuen elkar, eta berak eskatuta joan ginen Hondarribira. Alfonsori merezimenduzko ibilbideagatik Kubako UNEACeko Raquel Revuelta nazioarteko saria eman zioten, eta sari hura pertsonalki eman ahal izan zion Omar Valiñok. Alfonso eskertua egon zen kubatar herriarekin.

      Alfonsok eta Evak aitortza handiagoa mereziko lukete, baina intelektual inkonformistak eta erradikalak ez dira gizarte “zuzen eta demokratiko” honetan begi onez ikusiak.

Mas Soegeng, Baliko antzerki maskara

Pont-l`Eveque Frantziako udalerrian, Normandia Beherea eskualdean, Theatre Organic-eko Sophie Gazel eta Pablo Contestabilek antzerki ikastaroak antolatu zituzten. 2002ko abuztuan Europako bazter guztietatik etorritako hamabost bat ikasle batu ginen bi astez topeng dantzak ikasteko. Topeng hitzak indonesiar hizkuntzan maskara esan nahi du. Maisua Mas Soegeng zen, bere ibilbidean Peter Brookekin aritutakoa eta Baliko antzerki maskaretan aditua.

      Nik aurretik, eta bertatik bertara ISTAko topaketetan zertxobait landu banuen ere, pixka bat gehiago sakondu nahi nuen hain erakargarri egiten zitzaidan maskara antzerki hartan. Antonin Artaudek ere askotan aipatzen du bere idatzietan Baliko antzerkia. Deabrua gorputzean sartu izan balitz bezala jokatzen du aktoreak. Jokoaren maila oso bizia izateaz aparte, inprobisaziorako dohainak lantzeko oso teknika interesgarria da. Gorputza tentsio interesgarri batean kokatzen duelako. [26]

      Kathakaliarekin bezala, nire asmoa ez zen Baliko maskaren aktore edo maisu bihurtzea; nik haien jokatzeko eraren esentzia hartu nahi nuen, DNA nolabait esateko. Oteizak behin esan zidan bezala, “me interesa el origen”.

      Mas Soegeng-ekin ikasitakoak Yuri Sam lanerako baliatu nituen batez ere. Oposizioan dauden bi indarrak menderatzen ikastea, manis eta keraz, Odinekoek animus eta anima deitzen diotena eta gurean leun eta gogor izango litzatekeena; gorputzaren segmentazioa; begiradaren lana; gorputz barnean deabrua izango banu bezala dantzatzea. Honek guztiak balio izan zidan nire aurre-adierazpena lantzeko, eta eszenan nire jokoa aberatsagoa izateko. Baita beste lan batzuetarako ere. Adibidez, urte batzuk geroago, 2009an, Hernaniko Txanobarragorro herri antzerkian jokatzen nituen hiru juje maskaratuak antzezteko. Topengak badu zerbait ganberroa, jostalaria, alaia, freskoa, bufoiaren izaerari hurbiltzen dena, oso erakargarria dena antzerkirako: “Txak! Txak! Txak Txak Txak!!!”.

Yuri Sam. Otoitza [27]

Jon Gerediagari formatu txikiko zerbait idazteko proposatu nion. Tabernetan eta espazio askotarikoetan egiteko bakarrizketa bat, nire aurreko trilogiaren antzera. Jon unibertsitateko doktorego tesia egiten zegoen eta Txilera joan zen, maputxeen gizartea aztertzera. Beraien errituak, hizkuntza, sinboloak eta maputxeen xamanak diren matxien mundua ikertzera joan zen. Horren emaitza Drama y símbolo en la espiritualidad mapuche titulupean idatziko zuen unibertsitateko doktorego tesia izan zen.

      Egun batez, testu bat igorri zidan posta arruntez Txiletik etxera. Irakurri nuenean oso indartsua iruditu zitzaidan, baina ez taberna batean egiteko modukoa. Testuak eta istorioak zuten indar poetikoaz ohartuta, beste zerbait egin behar nuela iruditu zitzaidan. Buruari bueltaka hasi nintzen, zer egin nezakeen hain testu ederrarekin? Erritual bat egitea bururatu zitzaidan. Hitz horiek xaman batek esaten bazituen, espazioa, mugimendua… lana oro har sakratu bihurtu behar nuen. Eta aktorearen jokoa, berriz, dantza.

      Gutxika-gutxika Jonekin testua lantzen hasi nintzen, eta bakarrizketa bat izatetik beste bi pertsonaia gehitzera pasatu ginen, Kurma eta Kumalen deituko zirenak. Ilargia eta eguzkiaren izpirituak, xamanaren delfinak, laguntzaileak, Veronica Fernandezek eta Miren Gaztañagak jokatuak.

      Aktore bezala gauza batzuk saiatu, esperimentatu, probatu nahi nituen. Indian ikasitako kathakalia, Baliko maskarak eta mugimendua, Japongo noh antzerkia. Ordura arte ikasitakoarekin jolastu nahi nuen, bide berriak jorratu eta aztertu. Mugimenduen partitura bat eraiki, dena kodifikatua eta nire imajinariora ekarria. Baina, nola egokitu neurera? Juan Antonio Urbeltzengana jo nuen. Berarekin luze hitz egin ondoren, Arratiako jota eta Baztango mutil dantzak ikasteko esan zidan. Elgoibarko Haritz Euskal Dantzari Taldeak duen lokalera joaten hasi nintzen. Lurdes Odriozola eta Jon Lizarralderen konplizitatearekin, Oier Araolaza eta Mikel Legorburu izan nituen irakasle. Beste dantza batzuk ere sartu nituen ikuskizunean, betiere nire erara moldatuak eta estilizatuak. Adibidez, Yuri Samen bazen borrokako pasarte bat, eta Xemeingo dantzan ezpata txikiekin egiten dituzten mugimenduak baliatu nituen. Dena izan zen bilaketa. Ekialdeko tradizioetan oinarritutako mugimendu eta lanketa energetikoez aparte, gure herriko dantza eta bestelako mugimenduak landu nituen, esku pilotariaren gorputz dantza, esate baterako. Aitor Agirianorekin batera koadro energetiko batzuk ere sortu genituen, dramaturgiaren pultsuari zegozkionak. Goi, erdi eta beheko plano energetikoetatik zeharkatzen zuen ekintzak, eta horrek berebiziko indarra ematen zion antzezlanari. Dramaturgia guztiek horretara begira lan egiten zuten: Oier Ituarteren argi lurtar eta aldi berean zerutiarrak, Miren Lore Garmendiak eta Azegiñe Urigoitiak diseinatutako jantziak, Jose Pablo Arriagaren eszenografia eta makilen joko espaziala eta formala. Dena erritualari, otoitzari begira.

      Yuri Sam antzezlanak V. Donostia Antzerki Saria irabazi zuen eta nazioarteko hainbat jaialditan egon zen: Chicago, Miami, Mexiko Berria, Rosario, Teheran eta Kairon, besteak beste. Gure herrian ez genuen hainbestetan eman, baina ikusi zutenek lan haren indarra, nortasuna eta poetika goraipatu izan dituzte beti. Evohe!

Saguzarrak lotan daude

Jon Gerediagaren Yuri Sam. Otoitza antzezlana poema honekin hasten zen:

Ixo!, Ixo! saguzarrak lotan daude

amets erotikoak franko dituzte saguzarrek eta

ixo! arren, lotan daudela.

Zeintzuk dira haien begiak,

begi xume itsuak badituzte,

begiak.

Zein da haien norabidea

noraeza ez bada,

noraeza.

Zein da haien iparra

hegoak ez badira,

hegoak.

Zein da haien metafisika,

metafisikarik badute,

ez badute.

Ixo! Saguzarrak lotan daude.

Poema horren off-eko ahotsa pertsona berezi batek egitea nahi nuen, eta aukeratu nuen pertsona berezi hori Mikel Laboa izan zen.

      Donostiako Costa Vasca hotelean finkatu genuen hitzordua. Bazirudien konspiratzen ari ginela, izan ere, hallean ordu berean ezker abertzaleko mahai nazional guztia agertu baitzen. Ai ama! Baina ez zen hitzordu bera!

      Mikel agertu eta denbora luzea eman genuen hizketan. Ez dakit zergatik, baina Lekeitio aipatzen zidan etengabe. Gerra garaiko Lekeitio. Nola ikusi zituen gerra hegazkinak Gernikara bidean. Izua. Eta gero testuari begiratzen zion eta bista maputxeen idatzietara joaten zitzaion.

— Zer da hau? —galdetzen zidan.

— Mapudungun da —erantzuten nion nik— maputxeen hizkuntza.

— Eta zer dira?

— Ba, hango matxiek (xamanek) egiten dituzten otoitzak.

— O! —harriduraz begiratzen zuen testua eta ahots altuan irakurtzen hasten zen— Chachai chau ngenechen, Theffa thamí kethran… —Lekeitioak bezalako beste pieza bat egiteko bidea aurkitu izan balu bezala.

Poemaren grabaketa egin zuen eta, gainera, sehaska-kanta bat balitz bezalako abesti bat osatu zuen. Izugarri ederra. Opari bat egin zidan, egin zigun. Eta betiko eskertua egongo natzaio.

Antzerki unibertsitarioa

Karlos Panerak zuzentzen zituen Leioan EHUko antzerki tailerrak. Urtero, taldea osatzeko, casting bat egitea proposatzen zuen. 2002ko hondarretan, castinga pasatu eta, aukeraketa egin ondoren, taldea osatu eta astero unibertsitatera joaten hasi nintzen. Areto nagusian egiten genituen entseguak. Talde hartan zegoen Irantzu Azpeitia, egun Artedramako lankidea dena.

      Beste herrialde eta garai batzuetan gertatu bezala, antzerki unibertsitario indartsu eta eraginkorra egitea amesten hasi nintzen. Arte Ederretako jendearekin elkartu eta eszenografiak eraiki, material grafikoak egin, dramaturgia berriak sortzeko idazleak aurkitu… baina dena oso sakabanatua ikusten nuen, antzerkirako gogo gutxi eta zuzendaritzaren partetik interes falta handia. Bada, immobilismo horrek zerbait xumeagoa egitera eraman ninduen.

      Antzerkiolako kideei laguntza eskatu nien eta horrela ¡Hoy celebramos! deitu zen antzezlana egin genuen. Unai Garatek eta Jon Gerediagak idatzi zuten, Oier Ituarteren argiak, Aritz Merinoren eszenografiak eta Azegiñe Urigoitiaren jantziek osatu zuten talde artistikoa.

      Egindakoaz pozik gelditu nintzen; arrakasta lortu genuen publikoaren aldetik eta aktoreen joko maila ona izan zen. Hala ere, unibertsitateko dinamikak ez ninduen asebete eta ez nion etorkizun argirik ikusi. Ez behintzat nik amesten nuen etorkizunik. Panerak hurrengo urtean ez ninduen berriro deitu. Hainbat hobe!

Ritos, gure azken lur zatia

Antzerkiola Imaginarioko proiektu honek aparteko kapitulua merezi du. Antzerkiolaren ibilbide osoan antzokiko lanekin batera gauzatu genuen, eta konpainian arrasto sakona utzi zuen. Ez da Antzerkiolaren proiekturik entzutetsuena, baina agian niretzat bada kuttunena. Izan ere, hau izan zen niretzat beranduago Artedrama abiatuko zuen hazia eta zutabeetako bat: herria eta antzerkia.

      Proiektuaren muina Eugenio Barba eta Odin Teatretek egindako esperientzietatik hartu nuen. Beraien bideoak aztertu nituen, eta eurekin Bielefelden egon nintzen garaian bertako herrikoekin egindako trukea ikusteko aukera ere izan nuen.

      Horrela ba, Antzerkiola Imaginarioa, herri-antzerkian eta antzerki antropologiaren bidean sakontzeko asmoz, Ritos izeneko ekintzan murgildu zen. Urte bakoitzean aukeratutako herri edo auzoan sartu eta bertako egunerokotasunean antzerkiaren beharra eta balioa biziarazten zituen. Horretarako, herri bakoitzeko ondasun kultural eta artistikoak behatu eta jaso ondoren, eta betiere bertako agente kulturalekin elkartrukea sorraraziz, ondoko ekintzak burutzen genituen: antzerki tailer irekiak, erakusketak, kalejirak eta antzerki ekintzak, besteak beste. Azken egunean herritarrekin sortutako harremanek, elkartrukeak eta formazioak emandako fruituak aintzat hartuta emanaldi bat sortzen zen herriko espazio publiko batean, erritual kolektiboa: Ritos, gure azken lur zatia. [28]

      Proiektuak bost urte iraun zuen eta, funtsean helburuak mantendu baziren ere, urte bakoitzak bere ezaugarriak izan zituen. Hona hemen urtez urte bizitako esperientziaren pasarteak eta teatroz bete genituen herrien izenak:

1) Lehen urtea, 2002. Deba, Zumaia, Urduña, Zalla eta Ondarroa.

Goian aipatutako herrietan egin genituen lehen sarraldiak. Bakoitzean kalejira moduko ekintzak egiten genituen. Inolako aurkezpen edo iragarpenik gabeko ekintzak ziren. Haien helburu nagusia herri bakoitzeko egunerokotasuna aldatzea zen. Ekintza hauen bidez, herri baten egunerokotasuna astintzen genuen antzerki gertaeraren bitartez, beste helburu batzuk lortzeko asmoarekin: besteak beste, antzerki egitatearen beharra aurkitu eta ezagutzea, herrien antzerkiarekiko interesa eta grina bultzatzea, publikoaren portaera ezberdinak aztertzea, antzerki ibiltariaren beharra ezartzea edota antzerki gertakariaren alternatiba estetiko eta dramatikoak bilatzea. Teorian bai, baina praktikan?

      Ekintza hauen bereizgarria oso sinplea zen. Gu beltzez jantzita, Zuberoako maskaradetako kauteren antzera, leku batetik bestera korrika hasten ginen, eta atzetik herriko ume guztiak jarraitzen ziguten. Ekintza honek herrian egundoko astrapalada sorrarazten zuen. Denek galdetzen zuten: “Zer da ba? Zer gertatzen da? Zer dela eta? Zer ospatzen dugu?”. Galdera guztien gainetik gure erantzuna: “Antzerkia etorri da herrira!”.

2) Bigarren urtea, 2003: Livorno (Italia), Urduña, San Frantzisko (Bilbo) eta Ondarroa.

Urtarrila zen. Ixiar Rozas eta Dario Malventik antolatzen zuten Memorie Periferiche jardunaldietan egon ginen Antzerkiolako kideak. Memorie Periferiche kultura esperimentua izan zen. “Autore periferikoen” lanak erakutsi ahal izan ziren, eta guk Bernardo Atxaga eta Iban del Campokin batera euskal diaspora ordezkatzen genuen. Gutaz aparte, besteak beste, John Berger, Antonio Tabucchi, Gianni Celati, Joaquim Jorda, Pappi Corsicato eta Jose Luis Guerin egileek ere parte hartu zuten.

      Esperimentu honen laborategia itsaso ondoan dagoen Italiako Livorno hiria izan zen. Musika, mugimendua, irudiak, hitza... izango ziren protagonista herri ezberdinen kulturak bat egiteko, itsasoa bizibide zutenak, hain zuzen ere: Livorno, Bilbao, Lisboa, Bartzelona eta Napoli. Autoreak, portuak eta periferiak, denak batean. Kultura bilgunea da, beraz, Memorie Periferiche entzumenarekin begiradak dituen mugak hautsiko zituen gunea bilakatu zen.

Guk, gure partetik, bi antzezlan eraman genituen: Mundopolski: erreboltaren ziaboga eta Ardoaz. Hortaz aparte, gure beltzen troparekin sarraldi bat egin genuen Livornoko merkatu zaharrean. Livorno ez da ez metropoli ez ziutate bat, periferian dagoen txoko bat da eta bertan aritu ginen bazterrak inarrosten bufoi periferikoak.

      Livornoko esperientziaz aparte, eta Ritos proiektuaren sakontze prozesuan, zerbait landuagoa eraiki genuen udarari begira. Urduña, Ondarroa eta San Frantzisko (Bilbao) izan ziren hiri, herri eta auzo hautatuak. Bakoitzak bere idiosinkrasia dauka eta bigarren esperientzia honetan argi geratu zen.

      Lehen jomuga Urduñako hiria izan zen. Bizkaiko enklabea, Nerbioi ibaiaren lehenengo espektadorea, Arabako eta Burgosko lurrez inguratua. Ez zen bereziki hiri euskalduna eta joan ginenean kultur elkarteak kexu ziren udalaren kudeaketarekin. Ia lokalik gabe, kulturarekiko interes falta handia sumatzen zen udalaren partetik.

      Guk gure programa bete eta herrira hainbat jarduera eraman genituen: beltzen karabana herrian aurkeztu, haurrekin eskolan antzerkia egin, ikastaroak antolatu, gure formatu txikiko emanaldiak eman (Ardoaz, La niña que sueña lunas…), eta horrela aritu ginen herria antzerkiz blaitzen.

      Ritos esperientzietako azkenengo emanaldian artista gonbidatuak izaten genituen eta Urduñan Mikel Urdangarinek parte hartu zuen. Emanaldia zezen plazan egitea zen asmoa, baina euria egin zuenez frontoian eman genuen, herriko hainbat taldek parte hartu zutela. Haietako batekin gertatutakoa aipatuko dut. Gabriel Maria de Ybarra de La Muera zentroan arazoak zeuden arabiar migrante gazteekin. Herritarrak ere kexu ziren, arazoak besterik ez zituztelako ekartzen. Gu beraiengana joan eta azken eguneko emanaldian gurekin parte hartzeko eskatu genien. Ederra izan zen, gazte arabiarrak euren egoeraren berri, euren minak eta saminak rapeatzen zituzten bitartean herritarrak txalotzen ikustea. Antzerkia politikoa da.

      Ondarroa. Ekialderantz Bizkaiko azkeneko herria itsasaldean. Nortasun eta herri ekimenetan lehenetarikoa. Oso herri aktiboa eta oso politikoa, edo politizatua esango nuke nik. Lanean hasterakoan horrek atentzioa deitu zidan, herriko taldeak “ideologikoki” oso markatuak zeudelako. Koruarekin hitz egin nahi nuen eta hiru topatu nituen, EAJkoa, EAkoa eta HBkoa. Eta horrela gertatu zitzaigun beste elkarte eta kolektibo batzuekin. Eskolek ere, normala denez, bazituzten errealitate ezberdinak eta ezin genuen guztietara joan. Tamalez, horietako bat bakarra aukeratu behar izan genuen. Herriak bazuen berezko aktibitate sozial eta kultural izugarria, beti zegoen zerbait. Guk horren parte izan nahi genuen, nahiz eta hasiera baten batzuek parakaidistak bezalakoak ginela esan ziguten.

      Azkenean herriak oso ondo erantzun zuen eta ekitaldi biribila atera zen. Azken egunean Oreka TX eta Jon Maia bertsolaria ere etorri ziren. Alamedatik hurbil, Calatrava zubiaren ondoan dagoen zabaldegian, honela kantatu zuen Jonek azken bertsoa: “Mundua okerra da / plaza borobila”. Politika antzerkia da.

      San Frantzisko Bizkaiko auzorik multikulturalena da. Hogeita hamar herri-elkarte inguruk bermatzen dute kultura eta azpi-kultura ezberdinen bizirautea eta euren arteko elkartrukea. Senegaldarrak, berbereak, ijitoak, emakumeen elkarteak, dantza taldeak… guztiek parte hartu zuten azken emanaldian. Doctor Deseoko Francis Diez eta Marta Ortiz bertsolaria ere gonbidatu genituen gure erritura. Mariaren Bihotza plaza aniztasunez eta kolorez bete zen azken egunean. Agora eta biribila. Polisa eta erritua. Antzerkia eta politika.

      Hala ere, Antzerkiola Imaginarioaren eginkizuna ez zen azken eguneko emanaldia ahalbidetzera mugatu. Beste hainbat ekintza burutu genituen lau eguneko sarraldi horietan, bai Urduñan, bai Ondarroan eta baita San Frantziskon ere. Antzerkiola Imaginarioak hainbat ekitaldi antolatu zituen lau eguneko egonaldi bakoitzean [29]. Ekitaldi hauek guztiak plazaratzeko informazio gune bat atondu genuen herri edo auzo bakoitzean, eta baita doako aldizkari bat ere.

      Azken xehetasun bat. Juan Antonio Urbeltzen lanak irakurri nituenean, bere folklorearen ezagutzak eta teorizatutako mundu sinbolikoak txundituta utzi ninduen. Juananen ikerketei keinu bat egin asmoz, Antzerkiolan buru handi bat egin genuen. Euli bat zen, herriz herri gurekin eramaten genuena. Euli hori zen kaosaren, zorigaitzaren, izurriaren irudi sinbolikoa. Behin antzerkia bukatuta, “komerianteroek” espazioa utzi eta bere egunerokotasunera itzultzen ziren herritarrak. Jada ez zegoen eulirik. Mamutxa, intsektua, zomorroa, mamarroa, mozorroa, marmaloa, kokoa joana zen. Eta hala bazan edo ez bazan, sar dadila kalabazan eta irten hurrengo herriko plazan.

3) Hirugarren urtea, 2004: San Frantzisko (Bilbao).

Hirugarren urtean proiektuari beste izaera bat eman genion. Hiru hilabetez ibili ginen lanean, Bilboko San Frantzisko auzoan. Auzo elkartearekin bilerak egin genituen, eta bertako talde eta kolektiboekin harreman estuak sortu genituen. Antzerkiolako kide bakoitza talde batekin edo birekin harremantzen zen eta trukaketa lanak egiten genituen.

      Adibidez, San Frantziskoko haur-eskolan egin zen lana ikaragarri ederra izan zen. Txotxongilo tailerra eraman zuen La Ressistans kolektiboko Iker Garciak eskolara. Haurrek eurak egindako panpinekin, istorio bat idatzi eta kontatu zuten. Emanaldi eguna izugarri polita izan zen. Eskolako irakasleak harrituta zeuden ikasleengan izan zuen eraginagatik. Hasi eta buka jarraitu zuten prozesua Ikerrekin, eta hori ez zen ohikoa, normalean ordu kurrikularreko programa asko erdibidean abandonatuta uzten zituztelako.

      Hiru hilabetez, eta esperientzia eta eskarmentu dezente hartuta, azken emanaldiko eguna iritsi zen. Bi egun lehenago auzoan arazoak egon ziren. Labana batekin norbait akabatu zuten, edo larriki zauritu, ez dut ongi gogoratzen. Kalea, auzoa, mugitua zegoen. Giroa ez zegoen ospakizunetarako. Hala ere, guk aurrera jarraitzea erabaki genuen. Ijitoen patriarka egun horietan kanpoan zegoen, eta ezin zen berarengana joan ordena pixka bat eskatzeko. Ijitoak euren kabuz ari ziren eta ia-ia dena zapuztu ziguten. Emanaldian zehar, senegaldarrak kantuan ari ziren bitartean, ijitoek eurek kantatu nahi zuten. Eskaleta bat zegoen egina eta ez zuten errespetatu nahi. Taldeko bat nigana gerturatu eta ez bagenien soinu ekipoa uzten sama moztuko zidala mehatxu egin zidan. Lekua okupatu, mikrofonoak hartu eta euren egoskorkerian kantuan hasi ziren. Gainera zirkulua itxi zuten. Ez zuten publikoarekin partekatzen. Eurek bukatutzat eman zutenean, gure eskaletarekin jarraitu genuen, ahal bezala. Zerbait ongi planifikatua izatetik kaos bat izatera iritsi zen, baina kaosaren barruan gauza ederrak atera ziren. La Ressistansekoek senegaldarrekin egindako ekintza erabat katartikoa iruditu zitzaidan. Senegaldarrek nola bizi zuten ekintza hura. Egurrez eta gomazko gurpilez egindako baltsa bat zeramaten, eta ur baldeak elkarri botaz ari ziren, itotzera joango balira bezala, Mediterraneo itsasoan hildakoak gogoraraziz. Emanaldia bukatzear zegoela, eta kaos hartan ez atzera ez aurrera genbiltzala, momentu batean mikrofonoa hartu behar izan nuen, guztia gelditu eta jendeari ekitaldia errespetatzeko eskatzeko. Bat-batean isiltasuna iritsi zen. Hiru hilabete horietan FTIko Larraskituko laborategian landutako lana eskaini genien San Frantziskoko auzotarrei. Aitor Agirianok sortutako musika batetik abiatuta, off ahotsez lagundurik, dantzatik hurbilago zegoen ekintza poetikoa egin zuten Arrate Etxeberria, Amaia Pascual, Getari Etxegarai, Ainhoa Jauregi eta Miren Gaztañagak. Arnasa deitu genion ekintzarekin bukatu genuen ekitaldia.

4) Laugarren urtea, 2005: Armintza, Ea, Elantxobe, Ubide, Dima eta Otxandio.[30]

“Itsasoak ez dauka puntarik!”, hala esan zion Armintzako arrantzale batek Maria Urzelai taldeko kideari. Armintzako portuan geunden eta espazio bat eraiki genuen gure ikerketa eta jokoak egiteko. Maria inprobisazio bat egiten ari zen eta handik zebilen erretretadun arrantzaleak entzun zion itsasoaren beldur zela. Mariarengana hurbildu eta marinelak serio demonio zera esan zion: “Itsasoak ez dauka puntarik!”.

      Lehenengo Gorlizen hartu genuen kanpamentua, eta handik Armintza izan zen gure beltzek, gure kauterek, okupatu zuten lehen herria. Ondoren Elantxobeko aterpetxera joan ginen. Elantxobe herriaren goialdean, autobusari plataforma birakari baten bitartez buelta ematen zaion plazatxotik porturaino egin genuen gure kalejira esperpentikoa, herritarren harridurarako! Elantxobe ondoren Ea herrian ere izan ginen. Gero kosta utzi eta barnealdera joan ginen, Gorbeia mendiaren magalean dagoen Ubide udalerrian kokatuz. Dima eta Otxandio izango ziren beltzek konkistatuko zituzten azken herriak. Sarraldi hauek egiteko, Kike Tormenta Madrilgo musikariak zeukan kamioi zahar bat erabili genuen, eta bera ere gurekin etorri zen.

      Urte hau barne gogoetarako eta taldeko prozesuetan murgiltzeko baliatu genuen. Ikuskizunaren ideia alde batera utzi eta ez genuen herriko elkarteekin azken ekintza bat prestatu. Gure sorkuntza prozesuak, gure ikerketak, gure entrenamenduak eta performanceak egingo genituen herriak eskaintzen zizkigun espazio naturaletan. Espazioarekin jolastuko genuen. Alde batetik, entrenamenduetan sakontzea zen ideia, espazio ezberdinak baliatzen genituen ariketa fisiko ezberdinak egiteko. Hala nola portuan, elizpeko portikoetan, arroketan itsasoari begira… Aktoreek proposamenak ekartzen zituzten eta programa ezberdinak osatzen genituen, dantzaren, musikaren, eta aktorearen gorputzean oinarrituak gehienbat. Bestetik, ni orduan Antzerkiolarako Faustoren bertsio bat egiteko ideiarekin nenbilen eta sorkuntza prozesuaren barruan bozeto batzuk eraiki genituen. Fausto/Mefistofeles edo, gurean, Atarrabi/Mikelats deitu niona. Eszena proposamenak ziren, inprobisazioan eraikiak, aktorearen tresna diren gorputza eta ahotsa oinarri hartuta.

      Barne bidaia honetan herrietan gauez eta naturarekin bat erritual ezberdinak egin genituen, maskara, dantza, kantua eta kandela zein suaren konplizitateaz. Betiere antzerkiaren jolasaren barruan, aratusteetako pertsonaiak bailiran. Mozorroak, xomorroak, mamuak eta mamutxak!

5) Bosgarren urtea, 2006: Zerain, Segura, Ordizia Gipuzkoan, eta Aulesti, Etxebarria, Bolibar Bizkaian.

Gipuzkoa aldera joan ginen lehenengo. Zeraingo aterpetxean kokatu ginen eta handik bideratu genituen ekintza guztiak. Bi sarraldi nagusi egin genituen Ordizian eta Seguran. Ordizian merkatu eguna aprobetxatuz ibili ziren gure beltzak inguruak antzerkiz bustitzen eta Seguran, herri txikiagoa izanik, inpaktua handiagoa izan zen. Antzerki ikastaro inprobisatu batzuk antolatu genituen bertako umeekin, eta gure entrenamendu batzuk ere bertara eraman genituen.

      Zerainen berriz, Gaitzerdiren emanaldia ikusteko aukera izan genuen. Borja Ruiz eta Juana Lor gonbidatu genituen gure esperientzia ezagutzera eta beraiek euren antzerki lana eskaini ziguten. Arnasa deitzen zen antzezlana, eta beirazko kutxa batean sartuta dauden bi pertsonaiaren istorioa kontatzen zuen. Zeraingo plazatxoan egin zuten, eliza ondoan. Gure taldeko partaideez aparte herriko hamar bat pertsona egongo ziren lana ikusten. Luxu bat.

      Zeraingo aterpetxean, herrian bertan, eliza eta etxe baten inguruan hainbat gurdi zeuden sakabanatuak. Niri gurdia, elementu moduan, beti oso teatrala iruditu zait, “komerianteroen” karabana bezala. Badu nomadatik zerbait, gure ofizioak bezala: etxetik kanpo ibiltzea, aktorearen etxea teatroa baita. Halako batean gizon bat ikusi nuen, gurdi horietako bat mugitzen. Berarengana hurbildu eta bereak zirela esan zidan, bere astoekin batera hainbat kontutarako baliatzen zituela gurdiak: azokak, Gabonetako Olentzero… Parez pare nuen gizona Bartolo deitzen zen, Bartolo Zubeldia baliarraindarra. Handik aurrera karabanako komediante bat gehiago izango zen.

      Aulestin, Urregarai zelaian dagoen Atxagarai aterpetxean hartu genuen aterpe. Bertatik egin genituen sarraldiak Aulesti, Bolibar eta Etxebarria herrietara, oraingoan Bartolok Zeraindik atoian ekarritako gurdi eta guzti. Gure sarraldiak jada landuagoak zeuden, eta umorezko esketxez betetzen genituen ekintzak. Jendearen harridurarako une xelebreak bizitzen genituen.

      Bestelako ekintzak ere gauzatu genituen, Arrate Etxebarriak San Frantzisko auzoko trans eta prostitutekin landutako pieza txiki bat eskaini zigun Urregaraiko zelaian inprobisatutako eszenatokian. Etxebarrin gaztetxoei antzerki tailerra eman genien eta zuzeneko musikaz dantza ikuskizun bat eskaini genuen herriko plazan. Aulestin aurrerago emango nituen pausoen landa-lana egiten jarraitu nuen. [31]

      Ritos proiektu ederra izan zen. [32] Uste dut edozein aktorek amestuko lukeela horrelako proiektu baten parte izatea. Librea, intentsua. Hori bai, txanponaren ifrentzua, inoiz ez genuela dirurik irabazi. Eusko Jaurlaritzaren eta Bizkaiko Foru Aldundiaren dirulaguntza txiki batekin egiten genion aurre proiektuari. Minimoak betetzen genituen, jana eta loa. Beste lan guztia musu-truk egin genuen.

      Bost urte iraun zuen Ritos, gure azken lur zatia proiektuak. Irakurri duzuna nik bizitakoa eta akorduan dudana da. Nire erara kontatu dut. Seguru nago Antzerkiolako kide bakoitzak bere istorioa izango duela memorian eta bihotzean gordea, baina taldean bizi izan genuena ederra izan zen. Nik zati txiki bat besterik ez dizuet kontatu. Antzerkiola Imaginarioa taldearen istorio zati bat. Bihotz bat.

Errituala, kultura eta ikuskizuna

Azken nozio honek —drama— esanahi bikoitza hartzen du jatorrizko grekeratik: aktuatzearena, eta mugimenduan dagoena errepresentatzearena, giza afera orotan dautzan egia ezkutuak agerrarazteko xedeaz.

GEORGES BALANDIER, El poder en escenas

Ritos bezalako proiektu bat egiteak antzerkia ikusteko moldea aldatu zidan. Egindako bideari zentzu bat aurkitzea eta ikuspuntu kritikoa jorratzea ezinbestekoa bilakatu da niretzat. Antzerkia, gure gizartean, sistema eta eredu batzuen barruan eraikita dago, eta beti galdetu izan diot nire buruari molde horien barruan zein den nire jarrera, nire egitekoa non kokatzen den. Antzerkian zer egin nahi dudan, antzerkia zelan egin nahi dudan eta antzerkia zertarako egin nahi dudan. Horregatik iruditzen zait ezinbestekoa egin dudan guztia zalantzan jartzea. Ongi ulertzea barne bulkada nondik datorren, eta nora iritsi nahi dudan.

      Ekintzak, eta antzerkiak bere osotasunean, bere baitan beti izan behar da erritualaren parte. Beharrezkoa eta funtsezkoa izatea komunitatearen aurrean. Sakratua. Profanatua izateko eskubidearekin, noski!

      Kulturari dagokionez, gure herriaren kultur dinamikak ezberdinak dira. Espainiar eta frantses kultura hegemonikoekin alderatuz batik bat. Gure herrian bertan ere Nafarroako edo Zuberoako edo Arabako kultur dinamikak eta errealitateak oso ezberdinak dira. Zer dute amankomunean? Zerk batzen gaitu? Gure kasuan, hizkuntzak. Nik, artista bezala, beharrezkoa dut nire herria ezagutzea. Herritarren dinamikak, kexak, oihuak, irriak, zalantzak, pasioak, ametsak… entzutea eta bizitzea.

      Zentzu honetan Antton Luku aditzea beti da plazera: “Idazle bezala baldintzatzen nauena, ene sentsibilitatea pizten duena, libertitzea da. Enetzat, konparazione, libertimenduan goizetan, musikariak jiten direlarik, gure arteko solasak eta adiskidantza, plazer hori ere da Libertimendua. Esplikatzen ez diren une horiek parte handia dute gure kulturarekiko maitasunean. Kultura eta euskara memento horretan bizi dira”. Eta hemen bat nator Anttonekin. Hori da kultura, bizirik dagoena. Oteizak esango lukeen bezala: “Partekatzen duguna gara. Beste guztia anekdotak dira”.

      Ikuskizunaren gizartean bizi gara, eta arrakasta zenbakietan eta gauza materialetan ematen da. Kontuan izan gabe hori hori guztia sarritan hutsa dela. Adi egon behar da, ikuskizunaren atzapar lodietan ez erortzeko. Apaindura, artifizioa, entretenimendua, faltsua dena detektatzen jakin behar da. Eta erabaki. Zertan ari naiz? Zer egiten dut? Nori zuzentzen natzaio? Zein leku dauka nire teatroak komunitatean? Zein da komunitatea? Zelakoa da? Nortzuk osatzen dugu? Zer nahi dut egin? Zelan? Eta zertarako?

Ardoaz blai

Fumo mucho. Demasiado.

Fumo para frotar el tiempo y a veces oigo la radio.

Y oigo pasar la vida como quien pone la radio.

Fumo mucho. En el cenicero hay

ideas y poemas y voces

de amigos que no tengo. Y tengo

la boca llena de sangre,

y sangre que sale da las grietas de mi cráneo

y toda mi alma sabe a sangre,

sangre fresca no sé si de cerdo o de hombre que soy,

en toda mi alma acuchillada por mujeres y niños

que se mueven ingenuos, torpes, en

esta vida que ya sé.

Me palpo el pecho de pronto, nervioso,

y no siento un corazón. No hay,

no existe en nadie esa cosa que llaman corazón

sino quizá en el alcohol, en esa

sangre que yo bebo y que es la sangre de Cristo,

la única sangre en este mundo que no existe

que es, como el mal programado, o

como fábrica de vida o un sastre

que ha olvidado quién es y sigue viviendo, o

quizá el reloj y las horas pasan.

Me palpo, nervioso, los ojos y los pies y el dedo gordo

de la mano lo meto en el ojo, y estoy sucio.

Y mi vida oliendo.

Me digo que estar borracho es no estarlo

toda la vida, es

estar borracho de vida y no de muerte,

es una sangre distinta de esta otra

espesa que se cuela por los tejados y por las paredes

y los agujeros de la vida.

Y es que no hay otra comunión

ni otro espasmo que éste del vino

y ningún otro sexo ni mujer

que el vaso de alcohol besándome los labios

que este vaso de alcohol que llevo en el

cerebro, en los pies, en la sangre.

Que este vaso de vino oscuro o blanco,

de ginebra o de ron o lo que sea

que es como la infancia, y no es

huida, ni evasión, ni sueño

sino la única vida real

y agarro de nuevo la copa como el cuello de la vida y cuento

a algún ser una HISTORIA DE AMOR.

Es tan bella la ruina, tan profunda

sé todos sus colores y es

como una sinfonía la música del acabamiento.

LEPOLDO MARIA PANERO, La canción del croupier del Mississipi

Poema eder eta gordin honekin hasten zen Ardoaz bakarrizketa. Jatorrizko poema luzeagoa da, baina aldaketa txiki batzuk egin nizkion idazlearen baimenarekin. Gainera, poema errezitatu ondoren, Leopoldo poeta handiaren izena eta izana goraipatzen nituen: “Poldo, Poldo, Poldo, Le-o-poldo!” oihukatuz eta publikoa konplize eginez.

      Mina Espazion estreinatu genuen eta Antzerkiola garaian herriz herri, hainbat urtez, ehundik gora emanaldi eman genituen. Normalean Alex Gerediaga Kabul eta biok joaten ginen. Kabulek teknikarekin laguntzen zidan: musikarekin, argiarekin eta proiekzioekin. Sonia Aoujil argazkilariaren irudiak proiektatzen genituen obran zehar. Zenbat pasadizo eta kontu bizi izan genituen Ignatius eskale “zin-patikoarekin”. Gogoratzen dut Kanboko Gazte Topagunean, Haikaren sorrerako aurkezpen ekitaldian, ia mila gazteren aurrean, kafe karpa zeritzon espazio handi batean, kristoren eszenatoki puskan, egunez, han zegoen iskanbilarekin jaurtigairik gabeko pistolarekin tiroa eman eta gazte guztiak isildu eta txaloka hasi zirenekoa. Edo Eskuernagan Ardoaz ematera joan eta upeltegi batean bukatu genuenekoa Arabako Errioxako ardo ederra edanez. Edo Gasteizko festetan, kalean jende artean hasten zenez ikuskizuna, eszenatokira igo baino lehen, jo egin nahi nindutenekoa. Beno! Hori askotan gertatzen zitzaidan, jendeari tragoak lapurtzen bainizkion. Harrigarria zen baita ere zakurrek nola zaunka egiten zidaten “Non dago poesia?” edo “Zoazte guztiok akerraren ipurdia miazkatzera!” oihukatzen nuenean. Hain zen erreala pertsonaia, hain benetakoa!

      Hala ere, ondorengo hiru herrietan bizitako esperientzia markatuta geratu zitzaidan: Adunakoa, Irisarrikoa eta Aulestikoa.

      Herri euskalduna da Aduna, eta han dago aspalditik Asvinenea. Egun hartan esan zidaten udalak ez ziela kasu askorik egiten. Herrian zeuden enpresek aberastasuna ekartzen ziotela herriari, baina proiektu honek, omen, ez askorik. Nola eta noiz ostia ulertuko dute gure herritarrek —ezkertiarrek zein eskuindarrek— kulturak duen balio immateriala!

      Herrira iritsi ginen eta ez zen mugimendu askorik sumatzen. Tabernan guraso gutxi batzuk berriketan eta askoz gehiagorik ez. Guk ere kafea hartu eta kultur etxean muntatu genuen gure ohiko eszenografia. Mahai bat, aulki bat eta ardo botila. Atzeko aldean proiekzioetarako oihal zuri bat. Ignatius pertsonaiak bere poltsan zeraman atrezzoa: hamar bat banana, emanaldian zehar jaten nituenak, tabako pakete bat eta pistola bat.

      Iritsi zen emanaldi ordua eta nahiko jende bildu zen antzerkia ikustera. Publiko artean azaldu zen Ignatius, jendea zirikatuz eta bere “delirium tremensak” eragiten zizkion keinuak eginez eta esaldiak oihukatuz. “Non dago poesia?” eta “Zin-patikaaaa!” Normalean ikusleek irri egiten zuten baina Adunan jendea oso serio zegoen. Sumatzen hasia nintzen antzezlana ez zela herritarren gustukoa izango. Emanaldia aurrera joan ahala, gurasoek haurrak gelatik atera zituzten. Inoiz ez dut horrelakorik egiten, baina Ignatiusen oihu eta irainak normalean baino suabeago bota nituen. Autozentsuratu ere egin nintzen, eta testuko esaldi batzuk inprobisatu eta beste batzuk kendu egin nituen. Jendearen begiradak inoiz baino kezkatuago antzeztera eraman ninduen. Gelan tentsioa sumatzen zen.

      Bukatu zenean zinegotziarekin hitz egin nuen. Saminduta zegoen. “Hau ez da kultura!”, esan zidan. Eta nik erantzun, “Zer ekarri duzue bada? Zuek deitu zenidaten etortzeko. Zer pentsatzen zenuten ikusiko zenutela bada?”. Orduan jakin nuen alboko herriko norbaitek esan omen ziela emanaldia ondo zegoela, baina eurek ez zutela ikusitakoa espero. Aurreko astean Pello Zabala egon zen eguraldiari buruz hitz egiten, eta pentsatzen omen zuten Ardoaz ardoaren inguruko hitzaldi bat izango zela. Azkenean ez haiek eta ez gu ez ginen gustura geratu eta Adunako esperientzia ahaztuko ez dudan horietako bat izango da. Ez naiz inoiz gehiago Adunara bueltatu, baina zeinek daki! Espero dut egunen batean deituko gaituztela berriz, gure antzezlan bat ikusi eta gustuko izan dutelako deituko gaituztela. Bitartean beste herri eta plaza batzuetara joango naiz. Beti ezin da mundu guztiaren gustukoa egin.

      Eta herriak aipatzen hasita, Iparraldea nuen oraino ukitu gabeko geografia, ukitu gabeko plaza. Zaila zen bertako antzerki sare edota elkarteekin harremanetan jartzea. Oker ez banabil, Antton Lukuren bitartez eta Haize Berrik antolatuta joan nintzen lehen aldiz Iparraldera antzeztera. Irisarrin izan zen, herriko areto batean. Maixan Merkapide izuratarra izan zen Iparraldearekin harremana izatera bultzatu eta lagundu zidana. Asko zor diot berari.

      Emanaldi hartaz zer esan… Sentitu nuen han zegoen publikoak antzerkia ulertzen zuela. Ikusteko manera ezberdina zen. Sumatzen zen ikusleak bazuela jakitate bat, antzerkia ezagutzen zuela eta aktorearen jokoa errespetatzen. Gerora konturatu nintzen bertan zeuden ikusle horiek nortzuk ziren: Daniel Landart, Fuchs anaiak, Antton Luku, Mattin Irigoien, Eñaut Larralde, Arño Uhart Xuburu, Nora Arbelbide…

      Esperientzia ederra izan zen eta hortik aurrera hasi nintzen beste Iparralde bat ezagutzen. Ez lauburuz ez piper gorriz ez ikurrinez jositako Iparraldea, nire munduarekin harreman zuzena zuena baizik. Maskarada, pastoral, libertimendu, tobera eta herri antzerkiaren Iparraldea. Baita antzerki eta dantza talde profesionalena ere: Théâtre des Chimères, Le Petit Théâtre de Pain edota Elirale dantza konpainiena. Beste leiho bat ireki zuen Iparralde horrek nire bidean.

      Aulesti niretzat betidanik izan da herri berezia. Gaztetatik Santa Eufemira joatea maite nuen eta herriarekin beti izan dut lotura polit bat. Trolebu elkarteak antolatu zuen emanaldia eta Iluntzar taberna gainezka jarri zen. Pribilegiozko gertaera bailitzan, han elkartu ziren herriko aguazila, alkatea, zinegotziak, gazte eta zaharrak, gizon eta emakumeak… kristoren giroa sumatzen zen. Publikoa dena emanda zegoen, eta Ignatius ere... berdin! Txistu eta txalo zaparradarekin bukatu zen antzezlana. Aulestin zerbait berezia sumatu nuen: antzerkizaletasuna eta herritarren izaera aktibo eta parte-hartzailea. Ni orduan, Bilbotik desterratuta, beste herri-etxe-leku baten bila nenbilen. Juan Mari Onaindia Ibekats eta Eli Azpiazurekin hitz egin nuen. Ondoren, Jon Bollar alkatearekin eta udaleko zinegotzi guztiekin. Handik urte gutxira Aulestin sortuko genuen ADEL, Artedrama Euskal Laborategia.

      Ignatiusen hastapenen bidaiarekin bukatzeko, gogoratu nahi dut Kultur Errota zeritzon proiektuari esker, eta Euskal Herriko hainbat euskara elkarteren bitartez, emanaldiak egiteko izan nuen aukera. Emanaldia Paneroren erdarazko poemarekin hasten nuenean bati baino gehiagori ia bihotzekoak ematen zion! Baina tira, ez naiz orain euskara puruaren diskurtsoetan sartuko.

      Sarritan, emanaldi bat baino gehiago programatzen zen eta batean baino gehiagotan egokitu zitzaidan Caroline Phillips eta Mixel Ducaurekin plaza partekatzea. Zigarro pila bat erre, zortzi-hamar banana jan eta ardo botila osoa edan ondoren, Ignatiusek emanaldi guztietan goitika egiten zuen, egia da pixka bat higuingarria ere bazela. Bukatzerakoan taula gainean utzitako lorrina garbitu beharra zegoen, ondoren Carolineri eta Mixeli lekua utzi eta euren kantu goxoak entzun ahal izateko.

…Eiheralarre

ez zaitut ahantziko

Haur denborako Eiheralarre

maite zaitut betiko…

…Eiheralarreko bazterrak

mendi-zelai zinez ederrak

jende zintzoak, herritarrak

maite nituen hango haurrak…

Bakoitzak bereari heltzen dio, bereari kantatzen dio. Niri, ordea, bestelako paisaia tokatzen zitzaidan bizitzea. Gogoratzen dut, gau batez emanaldi ostean, Bilbora itzuli eta San Frantzisko auzoan —bertan bizi nintzen— auto aurrera jonki bat eta puta bat agertu eta erdi oihu erdi kexaka hasi zitzaizkidala. Caroline Phillips eta Mixel Ducau imajinatu nituen emanaldia bukatuta euren etxera bueltatzen. Han ez zen jonkirik, ez putarik, ez eskalerik izango. Errepide txiki bat mendi artean, isiltasuna nagusi, agian haizea entzungo zen, edo mozoloen eta bestelako gautxorien oihartzuna.

      Artista bakoitza bizi duen errealitatetik mintzatu behar da. Ezagutu behar dugu, begiratu behar dugu eta hausnartu behar dugu gure inguruan dagoenaz. Gure komunitatean daukagunaz jabetu behar gara eta hortik hasi antzerkia egiten. Horrek aberastuko du gure errealitatea. Artea egiteko bizitzatik edan behar da. Eta busti, adibidez; ardoaz blai.

Tadeusz Kantor, heriotzaren antzerkia

Aktorea

gizakiaren argazki biluzia,

iristen zaizkion guztiari ikusgai,

silueta elastikoa.

Aktorea ferietan,

exhibizionista lotsagabea,

itxurazko negar eta barreak erakusten duena,

organo guztien funtzionamendua,

pentsamenduaren, bihotzaren eta pasioen gailurrak,

sabelarenak, zakilarenak,

bizigarri guztiei gorputza agerian jarriz,

arrisku guztiei, ezusteko guztiei;

ilusioa,

bere anatomia eta burmuinaren modelo artifiziala,

duintasunari eta ospeari uko egiten diona,

mespretxu eta burla erakartzen duena,

zaborretik zein eternitatetik horren hurbil,

gizartean normala eta normatiboa den gauzetatik arbuiatua.

Aktorea

imajinarioan bakarrik bizi dena,

atsekabe egoera kroniko batera eraman

eta gauza guztien artean kontentagaitza dena,

fikziozko unibertsotik kanpo benetan existitzen dena,

betiereko nostalgia batera eramanen diona,

bizitza nomada batera behartua.

Feriako aktorea,

munduan lekurik ez duen alderrai eternala,

portu bat alferrik bilatzen

bere ondasun guztiak ekipaian dituela:

bere esperantzak, bere ilusio galduak,

bere aberastasunak dira horiek,

eta bere karga,

bukaera arte jeloskor defendatzen duen fikzioa

axolagabeko mundu honen intolerantziaren kontra.

TADEUSZ KANTOR, Heriotzaren antzerkia.

2004an Varsoviatik trena hartu eta Polonia hegoaldean dagoen Krakovia hirira joan nintzen helburu konkretu batekin, Cricoteka ezagutzea. Cricot 2 izan zen Tadeusz Kantor eszena zuzendari, margolari eta eszenografo poloniarraren antzerki taldea eta Cricotekan eraiki zuen bere antzerki lan guztia. Hiriko zentral elektriko zahar bat zen, metal herdoilduzko eta beira beltzezko kanpoaldearekin, hiriaren eta Vistula ibaiaren ikuspegi bikainak zituena.

      Heriotzaren antzerkia liburua irakurtzeak zirrara handia eragin zidan. Hura izan zen bere antzerkiaren jarraitzaile sutsu bilakatzeko estakurua. Nahiz eta, gutxigatik baina, ezin izan nuen bere obrarik zuzenean ikusi. Gaur nire urtebetetzea da, 1991n bera hil ondoren estreinatua, Zaragozan ematen zuten eta azkenean ezin izan nintzen joan. Damu naiz. Bere antzerki lana ikusi zutenek haren edertasuna aipatu izan didate beti, beste munduko zerbait ikusi izanaren sentsazioa. Sakratua eta ederra.

      Pastoraletan errejenta bere banderarekin dagoen antzera, Kantor maisua eszenatokian egoten zen bere aktoreak zuzentzen. Aktoreen jokoari begira egoten zen adi-adi, beste batzuetan eseri eta beha geratzen zen, eta sarritan musika sartzeko edota hasteko keinuak egiten zituen. Berak maneiatzen zuen guztia. Antzezteko orduan sarritan aktoreek Kantorren keinuei men eginez jokatzen zuten eta, esaten dutenez, gai zen ikuskizunaren erdian ekintza bat geratu eta berriz ere errepikarazteko. Bere antzerkia bizirik zegoen. Zuzendariak heriotzaren gaia etengabe aipatzen bazuen ere, bizi-bizirik zegoen eszenan gertatzen zen guztia.

      Bere teatroaren beste ezaugarri bat objektuen eta manikien erabilera zen. Manikiak aktore errealak bailiran erabiltzen zituen. Batzuetan aktorearen eta manikiaren artean diferentziarik ez zegoen ia. Zergatik du hilotz batek horrenbesteko indarra? Bere energia ezak, arnasa ezak, zirrara bat sorrarazten du biziongan. Goitik beherako zirrara. Hildako batek sorrarazten duen zirraraz mintzatzen zen. Eta egia da. Energia ezak sortzen duen indarraz hitz egiten zuen.

      Bere memoria eta bere haurtzaroko bizipenak ekartzen zituen oholtza gainera. Hilda zegoen hura, ahanzturan zegoena, jada ezertarako balio ez zuena berpizten zuen antzerkian. Heriotzatik itzultzen zen ikusleari bizitza bat eskaintzera.

      Kantorrek eragin handia izan zuen nire lanean eta Antzerkiolako lanetan. Krakoviarako bidaia berarekin eta bere lanarekin topo egiteko modu bat izan zen. Bere lana hurbilagotik ezagutzeko era bat. Bere herria, bere espazioa, bere lan tresnak eta egin zituen antzerki lanak berrikusteko aukera izan nuen.

Urteak pasatuko ziren berriz ere Poloniako teatroarekin aurrez aurre egon arte. Edurne Azkarate, Oiongo aktore eta lagunarekin, 2019. urtean itzuliko nintzen Varsoviara. Edurnek bertako TR Warsawan teatroan egin zuen lan, eta erreportorioan zegoen Grzegorz Jarzynan G.E.N obra birjartzen zutenez, berarekin joatea profitatu nuen. Poloniarren antzerkiarekin berriz ere topo egin nahi nuen, zertan ziren, zer egiten ari ziren kuxkuxeatu. Poloniar antzerkiak beti erakarri izan nau, herritarrek antzerkiari dioten errespetuagatik, gizartean txertatuta dagoen modua eta aktoreen formakuntza maila oso eredugarria dela iruditzen zaidalako. STUDIO teatrgalerian, Stanisław I. Witkiewicz-en Metafizyka dwugłowego cielecia; Teatr Powszechnyn, Stanisława Wyspianskiego dramaturgoaren Klatwa, Oliver Frljicek zuzendua (Joan Paulo II.a aita santuaren figura eta elizaren kritika latza egiteagatik oso polemikoa izan zen obra) eta Nowy Teatr-en Kabaret Warsawski izan ziren ikusitako obra batzuk. Penaz, Krystian Luparen ezer ezin izan nuen ikusi. Kantorren munduak ez bezala, oraingo antzezlanek ez ninduten ase, baina beti ateratzen duzu zerbait horrelako esperientzietatik. Egin nahi ez duzun horren argitasuna bada ere!

Hil ezazu aita

Erreferentziak erreferentzia, nire aurretik bidea egin dutenei errespetua zor diet, eurak izan dira azken batean nire irakasleak. Baina horrek ez du esan nahi bide hori bera jarraitu behar denik. Bakoitzak bere bidea egin behar du, eta aurretik egindako bidea zapuzteko nahia edo bide horrekin desadostasunak izatea ere normala da. Garaiak ere aldatzen dira, eta artistak bizi duen memento historikoari ere erreparatu behar dio. Egindakoak kontuan hartuz, baina egiteke daudenak bistaratuz.

      Laytonen bidea aspaldi utzi nuen bazter batera. Ez dut bertan ikasitako teknikarik ia inoiz erabili. Ez nire lanetan, eta are gutxiago alor pedagogikoan. Baina egia da, baita ere, teknika hori zurekin daramazula, beti gelditzen dela arrasto bat. Eugenio Barba eta Odin Teatreten lana ezagutu ondoren, oso jarrera kritikoa hartu nuen hauekin ere. Iruditzen zitzaidan beraien ikastaroetara joaten ziren askok (ISTA, Odin Week…) eurek egiten zutena errepikatzen zutela. Odincitos deitzen nien nik. Nire kasuan, haiekin Alemanian egon eta Bilbora iritsi nintzenean taldeko lagunei esan nien gehiago ez genuela antzerki antropologiarik landuko, handik aurrera antzerkia metodo hermeneutikoa jarraituz egingo genuela: zer egiten dugu, zelan egiten dugu eta zertarako egiten dugu. Bide propioa jarraitu, eta kanpoko tradizioak aztertu bai baina agian garaia zela gure kulturak eta herriak eskaintzen zuena ikusi eta aztertzeko. Gure tradizioaz eta herriaz galderak egiten hasteko. Zergatik jarri arreta urruneko kultura eta herrietan egiten zenari eta gurea ahaztu, menpekoak bagina bezala, txikiagoak eta ezgauzak?

      Horregatik bada, ondo dago maisuak edo miresten ditugun sortzaileak izatea, baina itsutu gabe. Norberak norbere pultsuari, bihotzari, inteligentziari eta bizi den une eta lekuari egin behar dio kasu. Eta bidea egin. Konfiantzaz.

      Hertzainak taldeak kantatzen zuen bezala:

…hil ezazu aita,

ez baduzu hiltzen, hila zaude,

ez baduzu hiltzen, hilko zaitu berak!

Folklorizazioa

Folklorearen eraginak ere pisu bat izan du nire ibilbidean. Folklore hitzak, berez, herri jakintza esan nahi du. Zer egiten den jakintza horrekin da zalantzan jartzen dudana. Jakintza hori batere muinik gabe erakusleiho moduan erabiltzen denean, azalekoa denean. Errespetua diot folkloreari, baina batzuetan folkloreari egiten zaion erabilerarekin zalantzak sortzen zaizkit. Herri eta jakintza hitzak uztartzen ez direnean. Eta, batez ere, gauzak ohiturak hala dioelako egiten direnean. Hor jakintzaren ordez beste zerbait nagusitzen da, kirtenkeria, alegia.

      Akorduan daukat nola Londres eta Brightonera joan nintzen Haridasanek, nire guruak, bertan ematen zituen kathakali ikuskizunak ikustera. Sentsazioa nuen zoologikoko animaliak bezala tratatuak zirela. Ez zeukaten askatasunik. Ez zioten nirekin buelta bat ematera ateratzen uzten. Indiako kathakalia Europan esportatzen ibiltzea zen, sakratua den hori negozio bilakatzea. Batez ere europarren negozioen mesede. Eurek, aktoreek, ez daukate ahalbiderik horrelako bira bat muntatzeko. Beti izango da kanpoko ekoizle bat, sos batzuen truk, indiar aktoreak kontratatuko dituena, eta horrekin negozioa egin.

      Globalizazioaren izenean eraman ditzagun pastoralak Pariserat, Maskaradak New Yorkera, joaldunak Berlinera, eta libertimenduak Honolulura. Gure kultura ikusgarria izateko eta bizirik mantentzeko merkatuan egon behar gara. Eta guztia culinary pack batean sartzen badugu, artea sartu ere bere osotasunean, askoz hobe!

      Frantsesak espainolak baino abilagoak izan dira. Gâteau basque, Ezpeletako piperra eta ardi gasna erabiltzen duten moduan, lauburuek, txapelek eta ikurrintxoek betetzen dituzte iparraldeko karrikak, normalizazio/folklorizazio ordenatu eta baketsu baten estanpa irudikatzen duena. iparraldeko kosta partean batez ere horretatik asko eman da. Turismoa erakarri asmoz marka bat asmatu, “Gu hau gara!” esaten duena. “Hemen zaude!” esaten duena, baina gehienetan hutsala dena. Pobrea, hobeto esanda.

      Badirudi, Hegoaldean ere, berdin jokatu nahi dela eta batzuk tematuta daudela kanpora begira, turismoaren izenean basque marka saltzeko. Nik horri folklorizazioa deitzen diot. Dirua egiteko makineria hutsala besterik ez. Atzean ez dago ezer.

      Folklorea maite dut, baina folklorea folklorizazioan erortzen denean errespeturik gabe lekuz kanpo dagoen zerbait eraikitzen da eta, halakoetan, herriaren alde ez eta herriak galtzen du. Arinkeriaren izenean merkatuaren balorean balorerik gabeko hutsaltasun bat bilakatzen da.

Denak ala inor ez

Besteen historia zeure historia bihurtzen bada,

mundua ulertzen hasi zara.

ENRICO MALATESTA

Ez dut bizitza hau imajinatzen borrokarik gabe. Borrokatzeko mila esparru daude eta etxean geldirik egotea, alegia, bizitza nola pasatzen den ikusten egotea nardagarria iruditzen zait. Gizarte masa pasiboak sutan jarri izan nau beti. Eta gizarte masa pasibo horren parte ez izatea jada nahiko borroka izan da nire bizitza pertsonalean eta profesionalean.

      Gaztetatik, herriko betiko “txikitako kuadrilla” izatetik “kuadrilla politikoa” izatera pasatu nintzen. Kuadrilla politikoan militantzia eta elkarte ezberdinetan parte hartzea deliberatu genuen. Talde ekologista eta talde antimilitaristan militatzeaz aparte, gure ekintza propioak bideratu genituen. Horietako bat Aitor Zuberogoitiak eta biok egin genuen Egonezina fanzinearekin. Eup! irrati librean ere irratsaio bereziak lantzen genituen. Alta, herriko hamaika saltsa-maltsatan parte hartzen genuen, Hau dena aldatu nahi nuke Hertzainak taldearen bigarren diskoaren tituluari men eginez.

      Madrilen ere kolektibo anarkista batean laguntzen nuen. Madrildik ordubetera zegoen herri txiki batera joaten nintzen bertako liburutegiko astekariak, propaganda kartelak eta liburuak antolatzera. Proudhon, Cappelletti eta Kropotkinen irakurketak egiteaz aparte, Agustin Garcia Calvo eta Isabel Escuderoren jarraitzaile sutsua egin nintzen. Bereziki gogoratzen dut Isabel Escuderoren Coser y cantar liburuxka eta Agustin Garcia Calvoren Contra la pareja edo Heraklito eta Shakespeareren Sonetoak modu bikainean itzuliak. Guztiak bikotearen Lucina argitaletxean plazaratuak.

      Madrilen, euskalduna izanda, kontrainformazioa beharrezkoa zen, bertako pentsaerak nolabait ere norbere ikuspuntua moldekatzen ahal zuelako. Korrontearen kontra egiten duzu igerika. Kontrakultura batean lerratzea beharrezkoa da erresistentziarako. Iturri ofizialek bultzatzen zuten informazio espainolistari tentuz begiratu behar zitzaion. Gogoan ditut Minuesa etxe okupatuan Reincidentesen kontzertua eta Canciller aretoan Negu Gorriaken kontzertuan faxistekin izandako istiluak.

      Sare eta espazio anarkista eta libertarioak gogoko nituen. Alternatibo kutsua zeukan guztiak tiratzen ninduen. Bilbora iritsi nintzenean ere Eliseo Reclus elkarte libertarioan eman nituen nire lehen antzerki tailerrak. Utopia proiektuaren aurkezpena ere Likinianoko Topagune libertarioan egin nuen, Ekintza Zuzena aldizkarian idatzi nituen nire lehen antzerki artikuluak.

      Pentsamendu kritikoa ezinbestekoa da bizi dugun mundu honetan eta irakurketa anitzek leiho berriak ireki zizkidaten. Filosofia eta estetikaren inguruan, artearen inguruan. Epikuro, Heraklito, Spinoza, Nietzsche eta, zelan ez! situazionistak. Greil Marcusen Rastros de carmín: una historia secreta del siglo XX, Guy Deborden La sociedad del espectáculo eta Hakim Beyren Zona Temporalmente Autónoma liburuetan terrorismo poetikoaz eta inmediatismoaz irakurtzean imajinazioa lehertzen zitzaidan. Bilbo sutan jartzeko gogoa pizten zitzaidan!

      Ezin aipatu gabe utzi gure kulturaren oinarrian gaztetxeek eta kultur elkarte zein kolektibo ezberdinek sortzen duten bizitza. Sasi sare horiek gabe nire oinarria eta ofizioa ez lirateke ezer izango. Horiek ematen dute, inongo burokrazia beharrik gabe, daukazun hori, zaren hori, inongo mugarik gabe adierazteko aukera, modu benetan librean. Administrazioak kudeatzen dituen espazioak ez bezala, espazio autonomoak espazio libreak dira. Horregatik, bada, ezinbestean itzuli behar da oinarrizko kultur sasi sare horietara. Sarri sortzen den hurbiltasunagatik, benetakotasunagatik eta egiteko moduan dagoen maitasunagatik. Postureoan erori gabe, noski!, espazio eta leku batzuetan, horizontaltasunaren, asanblearismoaren eta erresistentziaren izenean gauzak oker egiten direla iruditzen baitzait. Denok guaiak gara eta artistak musu-truk egin dezala bere lana. Artistaren lana ikusten dugun bitartean garagardo batzuk edango ditugu. Garagardoak ordainduko ditugu, hori bai!, ikuskizuna hobeto sartzeko...

      Kontzientzia kritikoa landuz gero borrokarako eremu asko aurkitzen ahal dituzu. Denborarekin, militantzia horren parte sentitu dut Markina-Xemeingo Abarka antzerki taldearekin edota Aulestiko Urregarai eskolako haurrei antzerkia transmitituz egiten dudan lana. Antzerkiaren funtzio soziala ezin dugu ahaztu, hori da oinarria, funtsa. Eta baita gizakiarena ere, greziar filosofoak esango lukeen moduan, animalia politikoak baikara.

Stage nazioartekoa

Antzerkiola garaian formakuntzari, ikerketari eta esperimentazioari garrantzi handia ematen nion. Aktore talde multzo handia osatzen genuen eta elkar elikatzea interesgarria zela iruditzen zitzaidan. Baita kanpotik maisuak ekarri eta euren diziplina eta metodoak ikasteko espazio eta topaleku bat sortzea. 2004an ekin genion lehenengoaren antolakuntzari. Denbora eman genuen, batez ere Xabino Alkortak eta biok, Euskal Herri osoan xede horrekin leku bat bilatzen, eta azkenean Urduñan aurkitu genuen. Bizkaiko Aldundiarena zen aterpetxe eder bat zegoen instalazio ezin hobeekin, guk egin nahi genuena gauzatzeko aproposa.

      Horrela abiatu ginen formakuntzari, ikerketari eta esperimentazioari irekitako bidean. Bi urtez jarraian egin genituen topaketak. Hor ere, izorratu gintuzten arte. Hitza jan! Hitza pitz! Bizkaiko Foru Aldundiak Urduñako aterpetxea beste ekintza batzuetara bideratzea erabaki zuen eta azken mementoan, guk Hirugarren Nazioarteko Topaketa antolatzeko dena prest genuela, kale gorrian utzi gintuen.

Korrika eta presaka beste leku baten bila hasi eta Berrizen egitea proposatu nion bertako Seve Alava programatzaileari. Udaletxean mugitu beharreko hariak mugitu zituen Sevek eta denbora errekorrean lortu genuen espazio eta baldintza minimoak izatea. Antzerkiola Imaginarioaren Nazioarteko Hirugarren Topaketak Berrizen antolatu ahal izan genituen. Emankorra izan bazen ere, hura izan zen Antzerkiola Imaginarioa moduan antolatu genuen azken Stage Nazioartekoa. 2006. urtean izan zen.

Patetikoa

2004. urteko udan gaude. Nire Indiarako bigarren bidaian, kathakaliaz aparte kalarippayattu arte martzialak aztertu nahi izan nituen. Forma eta mugimendu haien guztien atzean zegoena ikertu nahi nuen. Izan ere, kathakalia asko oinarritzen da kalarippayattuaren esentzian eta forman. Borroka-arteak dantzaren oinarrietako bat dira.

      Keralako Guruvayur hiri ederretik oso hurbil, Chavakkad herrian, vallabhatha kalari estiloa lantzen zuen familia saga batengana joan nintzen. Haridasanen laguna zen Krishnadas eta bere anaiak izan nituen guru eta irakasle. Euren etxebizitzaren ondoan zuten tenplua, euren arbasoen argazkiak ikus zitezkeen. Tenpluaren barruan egiten genituen entrenamenduak. Katcha deritzon gerripeko soil bat jantzita, eta gorputz osoa olioztatuta, “Valatu nere” oihukatuz eskuin hanka gora, “Edathu nere” oihukatuz ezker hanka gora, borrokarako posizioak, pausoak eta jarrerak ikasten genituen. Harrigarria da nola urteetan zehar animaliak behatu ondoren euren gorpuzkera eta mugimenduak jaso eta antzeratzen dituzten, adibidez: elefantearen indarra, zaldiaren bulta edota kobraren herresta ezkutua.

      Anekdotikoa bada ere, atentzioa eman zidan tenpluko bi paretetan zulo batzuk zeudela jakiteak, behatxulo funtzioa betetzen zutenak. Gurua tenplutik ateratzen bazen ikasleek lanean eta ikasten jarrai zezaten, ikasleek ez baitzekiten gurua behatxulotik begira izango zuten edo ez.

      India sorpresaz beteriko lurralde bat da. Hango jendeak, hango kulturak, aho zabalik uzten ahal zaitu edozein mementotan. Kalarippayattuarekin ere berdina gertatu zitzaidan. Harrigarria zen goizean goiz umeak borrokan ikustea. Haien saltoak, mugimenduak eta zalutasuna izugarri ederrak ziren. Besteak begiratzea ederra bazen ere, nik nire aldetik ez nuen kathakaliarekin sentitu nuen gauza bera sentitu. Ez nuen arte borroka horren beharrik eta ez nintzen eroso sentitzen. Fisikoki nik ere nire mugak ditut, eta bihurkortasuna ez da inoiz nire dohaina izan.

      Beroa, izerdia, euliak gorputz olioztatuan ziztatzen, gerripeko ziztrin batekin jantzita... ispilura begiratu eta azal zuri tripontzi bat ikusi nuen aurrez aurre, eta “zer egiten duk hik hemen?” galdetu nion ispiluaren beste aldean zegoenari. Patetiko xamarra zarela ohartzea ere batzuetan ez dago gaizki.

Inor ez da profeta bere herrian

Bilboko azken etapan galdera berriak sortzen hasi zitzaizkidan. “Ze arraio egiten dut nik Sao Paulon hitzaldi bat eta antzerki tailerra ematen?”. Brasilera joan nintzen 2005ean, eta esan nion nire buruari horrelako bidaia luze bat egingo nuen azken aldia izango zela. Agian berriz piztuko zait bidaiatzeko har hori eta gure teatroa beste herrialdeetara eramateko irrika, baina memento hartan argi neukan: zer galdu nuen nik Sao Paulon?

      Egia da bakoitzak gauzak ikusteko eta bizitzeko modu ezberdinak dituela. Ni aspertu egin nintzen bidaiatzeaz. Espainian barna, Egipto, Iran, Estatu Batuak, Argentina. Atzerrian begi onez ikusten zuten egiten genuen antzerkia, batez ere Yuri Sam obra izan zen nazioartean arrakasta bildu zuena. Euskal Herrian, ostera, Donostia Saria jaso bazuen ere, emanaldi kopurua oso apala izan zen. Hots, nik antzeztu egin nahi nuen; sariak eta aintzatespenak ondo daude, baina ez dute ezertarako balio lanik ez baduzu, zure herrian antzerkirik ez baduzu egiten.

      Gutxika-gutxika beste antzerki mota bat egin behar nuela pentsatzen hasi nintzen. Komunitate bati zuzendu behar nintzaion. Ez nituen obra unibertsalak (maiuskulaz) egin nahi. Hautua erradikalizatzen zihoan. Hau da, sustraietatik heltzen nien nire gogo eta asmoei. Bestalde, euskaraz bakarrik nahi nuen sortu. Euskaratik nahi nuen mundura zabaldu. Zentzu honetan, Antton Lukuren eragina erabatekoa izan zen niretzat.

      Ez da gurea profeten herria, ez da ez gurea heroien herria, ezta bufoien herria ere. Horregatik ba, eta nire ofizioari men eginez, herriko bufoi izateko hautua hartzear nengoen. Bide izkinan dagoen ezgauza, periferikoa. Arrakasta jasotzen zuen aktorea baino arrastaka zebilena. Herriko profeta baino, herriko kroketa. Baina amarenak bezain onak badira, gaitz erdi! Biba bufoiak!

Au revoir, triunfadoreak! [33]

2005an bertan, Eugene Ionescoren Rhinoceros (Errinozeroa) ideia moduan hartuta, Jon Gerediaga eta Na Gomesek testu berri bat proposatu zuten. Antzerkiolako Gabriel Ocinak zuzenduko zuela adostu genuen. Au revoir, triunfadoreak! deituko zen. Baina testuak bazuen zerbait ez zuena funtzionatzen. Testu asko zuen eta estatikoa zen, ez zuen ekintzarik. Berriz planteatu behar izan genuen lantaldea eta nik heldu nion zuzendaritzari.

      Garai berrietako komedia triste hartan murgiltzeko iturri ezberdinetatik edan nuen: Groucho Marx, Bob Wilson, Soren Kierkegaard, Jean-Paul Sartre, Arthur Schopenhauer, Henri Bergson, Elias Canetti, Jean Baudrillard, teatro Dada eta surrealista, epikureismoa, Eugene Ionesco, Samuel Beckett eta Alfred Jarry, besteak beste. Absurdoa, existentzialismoa, irrazionalismoa, nihilismoa bezalako gaiak ukitzen genituen. Garai modernoen aurrean, hipopotamizatuta bukatu baino lehen bere buruaz beste egitea zen hiru protagonistek hartzen zuten hautu tragikoa. Eta han zegoen zain, Bluesborough Southampton Mc intyre Madison Bridge zubian, Melville kapitaina. Karonteren metafora baliatuz, bere paperezko ontzian hiru antiheroiekin ibaia zeharkatzeko prest.

      Au revoir, triunfadoreak! lanaren sorkuntza prozesua gogorra izan zen. Azken hilabeteko entseguez aparte astebeteko laborategiak egin genituen. Gidoilariei aurretik idatzitako testu guztia zaborretara botatzeko eskatu nien, eta berriz heldu genion dramaturgiari. Pertsonaiak bikoiztu egin nituen, bi kontzientzia balituzte bezala. Madame Faneca eta Ensegida, Bala-gizona eta Bala-neska, Nihilista I eta Nihilista II. Ordura arteko Antzerkiolako pertsonaiek beti bizi zuten barne gatazka bat. Au revoir, triunfadoreak!en gatazka hori agerian jartzeko pertsonaiak bikoiztu nituen. Zubira joan nahi zuena eta ez zuena joan nahi. Hitza eta isiltasuna. Beldurra eta adorea. Bizitza eta heriotza.

Pertsonaien bikoiztasunaz aparte, off ahotsekin ere kontzientziaren mundu bat eraikitzen genuen. Kapitainaren hitzetatik hasita hiru pertsonaien ahotsetara. Ikuskizunari distantzia bat ematen laguntzen zion horrek, eta obraren pentsamenduan murgiltzen laguntzen zuen.

      Au revoir, triunfadoreak! garai berrietako komedia triste hark, azken finean, gutaz hitz egiten zuen. Gure ametsez, gure bizipenez eta gure naufragioez. Hondamendia etortzear zegoen.

Antton Luku, bortutik datorren ura

Au revoir, triunfadoreak! lanerako deitu nuen Antton Luku, Madame Faneca pertsonaiari off-eko ahotsa jartzeko. Arratsalde batez, Bilbora etorri zen eta estudioan grabaketa egin zuen. Horrela, lan eginez, ezagutu genuen elkar.

      Gero Euskal Herriko 6. Foro Sozialaren karietara gonbidatu gintuzten biok hitzaldi bat ematera. Laborantza Ganbarak Ainhize-Monjolosen zuen eraikinean izan zen hitzordua. Horrela zioen gaiak: “Euskal kultura: alter kultura?”. Nik, nire partetik, sekulakoak botatzen nituen, guztien kontra nintzen baina ematen zuen nire diskurtsoa beste esfera batean zegoela, beste lurralde batekoa zela. Aktorearen prekaritateari buruz eta kulturaren prekaritateari buruz hitz egiten nuen, orokorrean. Betiere nire errealitatetik. Jendeak adi eta errespetuz entzuten zuen esaten nuena, baina besterik gabe.

      Antton hitz egiten hasi zenean, ordea, inor ez zuen axolagabe utzi. Denen aurrean egia potoloak botatzearren, batzuk barre algaraka eta beste batzuk kexu, protestan hasi ziren. Esaten zuena ez ote zen gehiegizkoa? Nik ez nuen dena harrapatzen, edo hobeto esanda, ez nuen ia ezer harrapatzen. Ez nuen hango errealitatea ezagutzen eta zaila zitzaidan Anttonek esandakoak osotasun batetik ulertzea. Antton herriaz ari zen, gure herriaz, euskal kulturaz. Baina zer nekien nik ba euren errealitateaz? Zer dakigu “Iparraldeko” errealitateaz? Egia esan, ezer gutxi. Eta zein da bada gure euskal kulturarekiko iritzia? Gure kritika? Gure jarrera? Eta horregatik egiten zitzaidan interesgarria hori guztia. Gure herriaren parte bat galdu banu bezala sentitzen nintzen, eta errealitate hura ezagutu nahi nuen. Zertarako kanpora joan etxean duzuna ezagutzen ez baduzu? Zertarako ihes egin? Zer bilatzen dugu kanpoan? Gurea dena maitatu edo gorrotatu, aberastu edo pobretu dezakegu, eta hori gure esku dago.

      Pixka bat gehiago ezagutu ahala ohartu nintzen nor zen Luku. Antzerki eta dantzarako duen pasioa eta ezagutza izugarria da, eta euskal kulturari egin dion ekarpena laudagarria. Donibane Garazin Nafarroa lizeoan irakasle izateaz aparte, erabat antzerkira emana zen eta hiru fronte zituen irekiak: lizeoko ikasleekin antzezlanak, libertimenduak eta Hiru Punttu antzerki taldeko obrak idatzi eta zuzentzen zituen.

      Iparraldean gainbeheran zeuden antzerki taldeak. Euskaraz aritzeko talde profesionalik ez eta amateurrak ere gutxi. Horren faltan, Anttonek beti jomuga argi zeukan, bere buruari galdetzen zion kultur helburuak non diren. Lanaren bidez euskarak zituen hutsuneak bete. Urtero lizeoko ikasleekin idatzi eta sortzen zuen obra berri bat. “Antzerki popularra” baino haratago joan nahi zuen. Antzerki lanek ardatz bat, mami bat izan behar zuten, eta horrela antzezlanak muntatzeari ekin zion. Askotariko antzerki formak uztartu zituen: maskara antzerkia, obra historikoak, Larzabalen teatroa, eleberri baten egokitzea (Jasone Osororen Korapiloak eta Tentazioak liburuetatik antzezlan bat egin zuen, Xabier Montoiaren Gasteizko hondartzak liburutik beste bat)… Lan izugarria egin zuen lizeoko ikasleekin. Ez zuen ohiko antzerki popularrean erori nahi, antzerkiaren diasporako arka ireki nahi zuen, ikuspuntua zabaldu. Argi zeukan baita ere formakuntza espazio bat zela. Gorputzari libertatea ematen zitzaion antzerkiaren bidez, eta formakuntza horren ondoren eskarmentua hartzen zuten ikasleek libertimendua egitera pasatzen ziren, euren zirtzilkeriekin plaza betetzera. Euren gaztetasunetik, komunitatean, rol bat betetzera. Batzuk erosoago sentituko dira dantza eginez, beste batzuk aktore, musiko edo bertsolari. Plazan denentzako lekua dago.

      Libertimenduak, otsail aldera, Santibate ostean elurteak pasatuta udaberriari ongi etorria emateko egiten dira. Emanaldiak bi zati izaten ditu: puska biltzea edo asalduak, herriko hainbat elkarte edo etxeei bisita eginez eta, ondoren, ekitaldi nagusia edo mustra. Dantzari, jokalari, musikari eta bertsolariek plazaren biribilean urteko “balantzea” egingo dute. Bolantek definitzen dute espazioa, zirtzilek mihiak zorroztu eta gorputzak modu ahaikatzailean erabiliz herrian pasatutako berri, pasadizo eta kontuen inguruan egingo dituzte ekintzak, burla eta trufa. Arraileria. Ondoren, bi bertsolariek bat-batekotasunetik gertatutakoari abileziazko erantzunak emango dizkiote, entzuleriaren gozamenerako. Arrazoia medio, bertsolarien arteko kontrobertsiak giroa gehiago berotu dezake. Eta kaos perfektuan, dantzek eta musikek beteko dute zirkulua, ikuslearen arima hanpatuz. Antzerki oso honek bildutako herritarrak hunkituko ditu, eta bukaeran denek, ikusle zein parte-hartzaile, harrespila zabalduz, azken jauziak dantzatuko dituzte.

      Lukuri zor diogu libertimenduen loratzea. Donibane Garazin ikusi izan ditut. Amikuztarrak ere maisuki aritu izan dira Mattin Irigoienen gidaritzapean, Donapaleuko plaza dantzari, musikari, bertsolari eta zirtzilez bustiz. Ondotik ere, urtez urte eman izan dira beste zenbait, nik horietako batzuk ikusi edo jarraitu izan ditut: Makean, Baionan, Irisarrin, Baigorrin eta Iruñean batik bat.

      Eta Lukuren azken frontera iristen gara: Hiru Punttu antzerki taldea. Pena dut, Tu quoque fili!, Hotel du Fronton eta Lurra bezalako lanak galdu izana. Aipatutako hauetan Fuchs anaiak eta beste lagun batzuk ere aritu ziren. Anttonek harrobi izugarria egin zuen, antzerki zaletasuna eta euskal kulturarekiko atxikimendua piztuz. Nik taldearen azken lanak baino ez nituen ikusi, tetralogiaren azken biak: Baionan Bizi eta Fauxto. Karrusa.

      Baionan Bizi izan zen ikusi nuen lehena. Aulestiko topaketetara gonbidatu genituen. Modu klasikoago batean egina, bazegoen zerbait lehengo teatro kostunbrista oroitarazten zidana. Etxebarriko Antzerki Taldeko giroa oroitarazten zidana. Garai batera transportatuko banindu bezala baina gaurkotasun-gaiak ukitzen zituena. Zerbait etxekoa ikusten nengoen, jokoa, forma, gidoia, dena iruditzen zitzaidan oso hurbilekoa. Barne kili-kili bat sorrarazi zidan lan hark.

      Ikusi nuen bigarrena, Hiru Puntturentzat azken lana izango zena, Fauxto. Karrusa izan zen. Sortze prozesuan errepika batzuk ikusteko eta, tailer bat emanez, eurekin lan egiteko aukera ere izan nuen. Dejabuko Urkok eta Ainarak ere berdin egingo zuten. Karrusa, Garaziko euskalkian, tobera da, antzerki satiriko mota bat. [34]

      Ia bi orduko emankizuna, zutik ikusi nuen eta aho zabalik. Formari dagokionez, batez ere mugimendua da oroitzen dudana. Pertsonaien hitz jarioak geziak bailiran iltzatzen ziren publikoaren kontzientzian eta bihotzetan. Mugimendua eta erritmo bizia. Indar zentrifugo batek biziarazten zuen guztia. Harrituta nengoen, eta gorputz osoan zirrara batek zerbait berezia eragin zuen nigan. Teatroa.

      Aitortu behar dut Antton Luku mugarri bat izan dela nire ibilbide profesionalean. Jakitate eta sentsibilitate handiko pertsona, begirada oso kritikoa eta aberatsa izan duena. Gauzak haratago ikusten duen pertsona bat dela iruditzen zait, bisionario bat. Fauxto ondoren, tamalez, teatroa alde batera utzi zuen. Bere idatziak geldituko zaizkigu. Botoiletan ipuin liburu ederra, eta Euskal kultura? eta Libertitzeaz saiakerak. Eta, nola ez, urteetan idatzitako hamaika antzerki lan. Batzuk berarentzat gordeak, beste batzuk argitaratuak eta beste asko sutara botatakoak, erreak. Antzerkia sua da eta bizi-bizirik dago.

      Lukuk planteatzen dituen ideiak oso zentzuzkoak iruditu zaizkit beti, esaten duenarekiko oso koherentea da. Beretik hitz egiten digu antzerkiak gizartean duen funtzioaz. Ez du ezer berririk asmatzen, baina gauzak esatera ausartzen da, eta hori gure herriaren eta gure kulturaren osasunarentzat positiboa da. Fundamentuz kritikak egiten direnean herria aberasten da. Pertsonak ere aberasten gara. Batzuk, eta ez gutxik, kontra egin izan diote. Eta orduan, arrazoi guztiz, berak ere kontra egin du. Ikasi behar dugu kritika jasotzen, baita ere. Eta eztabaida sustatzen. Kasu, Euskal kultura?ren alde onak eta txarrak begiratzen, ahalak eta gabeziak. Sarri gertatzen da, herri edo komunitate baten zauriak ukitzen direnean, berdin du zein aldekoa den, min egiten duela. Eta mina inork ez du maite, baina horrekin ere jakin behar da bizitzen.

      Horrelakoa da Antton, bortutik datorren ura bezalakoa. Batzuetan azkar, besteetan mantso, baina beti bizi.

Zauriak

Argiaren oroimenaz biziraungo dugu infernuaren zulo hezeetan.

JON GEREDIAGA

Peru C. Saban lagunak kontatzen zidan, txikitan, bere gurasoei ondoko galdera hau pausatzen ziela: “Aita! Ama! Mina, desagertzen denean, nora joaten da?”.

      Denborak sendatzen omen du dena.

      Gazteak ginen eta dena zen utopia. Gazteak ginen eta dena zen altxor, dena zen mina, atsekabea eta samintasuna benetan gailendu ziren arte. Gazteak ginen eta ez ginen tailer txiki batekin konformatzen, horregatik eraiki genuen Fabrika. Gazteak ginen eta jolasteko, ikertzeko eta esperimentatzeko laborategiak ireki genituen. Gazteak ginen eta herriarekin batera gure azken lur zatian dantzatu ginen. Gazteak ginen eta gazte bezala tratatu gintuzten. Antzerkiolaren bukaera iristear zegoen.

      John Berger idazlea Livornon (Italian) pertsonalki ezagutzeko aukera izan nuen. Hitzaldi batean botatakoak ez ditut erraz ahaztuko. Lagun bat goizero kopetarekin hormaren kontra kolpeak jotzen ikusi omen zuen. Ahari-topeka, baina hormaren kontra. Pixka bat aztoratuta, lagunarengana hurbildu eta galdera egin zion, “Zertan ari zara?”. Lagunak, aurpegia odolez betea zuela, zera erantzun zion, “Errealitatearen murruak hausten!”.

      Hormak eraiki zizkiguten. Hormak eraiki genituen. Eta horma horiek pitzatu behar ziren, arrakalez josi. Ez zen inoren kontra, munduaren kontra baizik. Amets egin genuen, baina errealitatea krudelagoa izan zen.

      Zeren eta nork ez ditu bada laztanak, ferekak, musuak, mimoak, hitz gozoak maite? Bilbon ez nituen aurkitzen. Bilbok itotzen ninduen. Bilbotik ihesi joan nintzen. Hil, berriz jaiotzeko.

Berriz
(2005-2020)

Antzerkia da herri bat eraikitzeko tresnarik adierazgarri eta erabilgarrienetarikoa,

eta baita herriaren handitasuna edo beherakada markatzen duen barometroa ere.

Antzerki sentikor eta bere adar guztietan ondo zuzenduak, tragediatik vaudevilleraino, herri baten sentsibilitatea alda dezake urte gutxian.

Antzerki hondatuak, non apatxek hegoak ordezkatzen dituzten,

herri oso bat arlotetu eta logaletu dezake.

Antzerkia negar eta barre eskola bat da,

eta tribuna aske bat non pertsonek agerian utz ditzakeen moral zahar edo okerrak

eta adibide biziekin azaldu bihotzaren eta pertsonen sentimenduen betiereko arauak.

FEDERICO GARCIA LORCA

Laugarren mapa

Antzerkiola Imaginarioaren bidea bukatzen doa. Artedrama sortzen dugu. Euskal Herrian lan egitea da helburua, euskaraz.

Batu

Bilboko giroak ito egiten ninduen. Etxea ere ezin nuen ordaindu. Itomena. Antzerkia egiten ordu asko sartu bai baina diru gutxi lortu genuen. Hiriarekin egiten ari zirenak ere ostia txarrean jartzen ninduen. Postaleko Bilbao bat eraiki nahi zela iruditzen zitzaidan. Hiriaren memoria eta herri langile baten aztarnak ezabatu.

      Zorionez, aitak bazuen etxe bat Berrizen eta bertara joatea erabaki nuen. Herritik eta gurasoengandik hurbilago egon nahi nuen.

      Aginaga auzoan, Bizkaia eta Gipuzkoaren mugan dagoen baserrian, gure aitak bere baratzetik hurbil eta basoa garbi edukitzeko Txikita astoa hartu zuen. Nik, Batu deituko nuen Gorbeiako euskal artzain txakurra. Hamaika urtez, Batu izan zen nire konplizea, bizitzaren eta antzerkiaren labirintoan.

ADEL — Artedrama Euskal Laborategia

Pertsona edo herri bati bere hizkuntza mozten diotenean,

emozioen jokamoldeko zerbaitez gabetzen diote,

hizketaren eta kantuaren ekintzen bitartez adierazten dena.

EUGENIO BARBA

Artedrama Euskal Laborategia behar batetik sortu zen. Euskarazko antzerkigintzak formakuntzarako, eztabaidarako, elkartrukerako, ikerketarako… espazio bat edota topagune bat sortzeko beharretik.

      Urduñako Nazioarteko Stagean, atseden tarte batean, Iñigo Aranbarri azkoitiarrarekin ping-pongean jokatzen ari nintzela gogoratzen dut. Biok ari ginen euskaraz, bera bere Azkoitiko hitanoan, ni nire Markina-Xemeingo hizkera zarratuan. Iñigori beste ikasleekin erdaraz entzuten nion bakoitzean azentu nabarmena antzematen zitzaion, ordea. Nire Madrilgo garaia oroitarazten zidan. Orduan nire buruari galdetu nion: guk, euskaldunok, noiz edukiko dugu aukera gure hizkuntzan soilik aritzeko? Zergatik Stage honetan euskarak hain leku txikia hartzen du? Gainera asko euskaldunak izanda! Bostetik bik euskara ez badakite, zergatik egin behar dugu denek erdaraz? Betiko galderak! Erantzuna dutenak! Bada, euskara hutsean antolatuko dugu beste topaketa bat. Eta horrela hasi ginen herri eta leku berri baten bila. Aulesti herriarekin topo egin nuen arte.

      Baina zergatik Aulesti? Antzerkia bizitzeko, sentitzeko, ikusteko modu berezia daukatelako bertako herritarrek, eta batez ere kultur adierazpenei dioten begiruneagatik. Herri parte-hartzailea da eta badago nolabaiteko gizarte kohesio bat. Euskalduna da, herri txikia eta azpiegitura minimoak dituena. Eta, gainera, udaletxean proiektua aurkeztu genuenean alkateak eman zigun erantzunagatik: “Kaleko espaloiak bi metrokoak izan ordez, metro batekoak izango dira, eta kulturan jarriko dugu dirua”. Ño! Inoiz alkate batek ez zidan horrelako erantzunik eman. Jon Bollar Tapete zen bera.

      2006. urtean izan zen lehen topaketa. Hamalau ikaslek eman zuten izena. Antzerki formakuntza eskaintzeaz aparte, gauetan ekitaldiak prestatu genituen ikasle eta herritarrentzat. [35]

      Bigarren urtean ez genuen tailerrik eman eta benetako gogoeta prozesu bat ireki genuen. Topaketa haien helburuak, besteak beste, honakoak izan ziren: euskal dramaren ikerketa, euskal terminologia dramatikoaren garapena, aktoreen euskarazko sormen prozesuen gauzatzea, antzerkiaren alorrean euskal sortzaileen arteko kontaktuak, elkartrukeak eta ikerketa bateratuak bultzatzea. Horretarako, Euskal Herriko antzerkigintzaren barruan aspaldi lanean dabiltzan ikerlari eta sortzaileak izango ziren gurekin. [36]

      Une hartan ni pixka bat gogaituta nengoen “laborategi” hitza erabiltzeaz. Ez bakarrik hitz hori, baita “alternatibo”, “ikerketa”, “abangoardia”, hitz horiez guztiz nazkatuta nengoen. Momentu batean hutsalak iruditu zitzaizkidan. Euskal antzerkigintzan zeuden hutsuneez mintzatu nintzen bertara etorritakoekin, eta beste modu batean eraikitzen hasteko ordua zela aipatu nien. Liburuak argitaratzen hasi behar genuela, antzerkia egiten, plazaratzen, sasi sareak sortzen eta guretik egiten.

      Oihartzunik izan zuen ez dakit, baina behintzat han bildu ginenok, orduz geroztik, lana egin dugu eta ereindako hazietatik lore batzuk ere atera dira. Egin da zerbait! Lortu dugu zerbait!

      Topaketari dagokionez, urtez urte, finkatuz joan da, eta antzerkia euskaraz egiten ari garenon topaleku eta hitzordu ezinbestekoa bilakatu da. Publikoak ere gora egin du eta, horrela, teatroaren jazoera ospatzen da urtero Pazko astean Aulestin. [37]

Urregarai Herri Eskolan

Urte asko daramatzat Aulestiko eskolan antzerkia transmititzen. Oraindik ere hiruhileko bakoitzean bi aldiz joaten naiz Aulestiko Urregarai Herri Eskolara antzerkia irakastera. Udaletxeko goiko ganbaran dago aretoa eta bertan ematen dizkiet klaseak. Goizeko bederatzietan hasi eta eguerdira arte, txandaka etortzen zaizkit haurrak. Hiru talde izaten dira, sei urtetik hamabi urtera bitartekoak.

      Nire herrian zesta puntako Jai-Alai unibertsitatea zegoen, eta bertan gazte asko prestatzen ziren gero Ameriketara joateko. Esaera zaharrak dioen bezala, “zer ikusi hura ikasi”. Daukaguna ikasten dugu, edo irakasten digutena. Txikitan belakiak bezala dena xurgatzeko prest gaude. Horrela, Aulestin ere umeak eta gazteak antzerkiz busti dira eta harreman horrek beste zerbait ekarri du. Izan nituen hiru ikaslek antzerkiaren bidea jarraitu nahi izan dute. Pentsa! Aulesti bezalako herri txiki baten zer nolako batezbestekoa den. Baina ezagutzak hori dakar, ezagutzen ez denaz ezin da gauza askorik egin. Transmisioaren funtzioa hori da.

      Nire egitekoez aparte, batzuetan beste artista batzuk ere gonbidatu izan ditut eskolara. Hala nola, Alex Tello eta Jose Mari Agirretxe Porrotx, Ruper Ordorika, Kubako Duo Karma eta D’Capricho musikariak eta Dejabu Panpin Laborategiko aktoreak. Eskola garaian beste artista batzuekin harremana izatea oso garrantzitsua da. Sortzaileekin lanketa bat egitea, galderak pausatzea eta haiei entzutea beste ikasketa bat da. Haurrek duten entretenimendu gaindosiari aurre egiteko modu on bat. Kultura hegemonikoen aurrean artistak hezur-haragizkoak garela ohartarazi, eta beste komunikazio bide bat zabaldu. Hurbilagokoa.

      Haur izan ziren haiek jada nerabezarotik ere pasatu dira, eta denborak bere funtzioa betetzen jarraitzen du. Tik-tak. Tik-tak. Garaiak ere aldatu dira eta azken urteetan beste herrialde batzuetatik etorritakoen seme-alabek aniztasuna ekarri dute herrira. Euskara da entzuten den hizkuntza baina, adibidez, Doha eta Mozard anai-arrebek euren artean arabiarrez ere hitz egiten dute. Eskola, hezkuntza bera esango nuke, oso garrantzitsua da. Bertan ikasten dira eta ikusten dira integrazioaren arazoak, konfiantza, generoaren inguruan landu beharreko gaiak, eta antzerkiak hori guztia baretzen edota sendatzen laguntzen du.

      Haurrekin aritzerakoan herrian antzerkiak beste dimentsio bat hartzen du. Gainera, herria txikia izanik, denak gara ezagun. Gurasoek ondo asko dakite zein egunetan joan den Ander Lipus eskolara eta zer egin duten. Horretaz aparte, pazko asteko ADELen bitartez, antzerkiaz gozatzeko parada izaten dute eta horrela antzerkia euren bizitzan modu naturalean txertatzen da. Batzuek gogokoago izango dute beste batzuek paso egingo dute, baina behintzat, antzerkia sentitzeko eta bizitzeko aukera emango zaie. Haurtzaroan eta nerabezaroan nik izan ez nuen aukera.

Artedrama

Itxi begiak eta galdetu zure barruari. Zer egin nahi duzu?

      Antzerkiola Imaginarioa eta Artedrama elkarrekin bizi izan ziren hasieran. Antzerkiolako aktoreen artean bide ezberdinak esploratzeko gogoa sumatzen zen, baina barku berean egoteak ez zuen esan nahi denok norabide berean arraun egiten genuenik. Itsasontzia urperatzen hasia zen, zenbaki gorrietan geunden eta enpresak gero eta galera handiagoak zituen. Estruktura berri bat eraikitzeko ordua iritsi zen.

      Bide artistikoaren atzean ekoizpenaren proiekzioak indarra hartu zuen nire kontzientziaren baitan. Zertarako behar hainbeste aktore, gero egiten genuenak irteerarik ez bazuen? Nahi eta nahi ez errealitateak ametsa irensten zuen; nola eutsi, beraz, erronkari? Antzerki talde baten administrazioaren aldeari zegokion garrantziaz ohartzen hasia nintzen jada. Beraz, Xabino eta biok egin genion aurre proiektu berriari. Jendeak artistaren ibilbidea ikusten du, baina atzean egiten den lana ez da izaten hain esker onekoa. Artedrama ez litzateke ezer Xabino Alkorta ondoan izan ez banu.

      Antzerkiola kooperatiba ixteko eta kontuak onbideratzeko urtebete eman genuen. Babiloniako loreak proiektua aurreratua zegoenez, Antzerkiolako talde berbera mantentzea deliberatu genuen, baina ekoizpena Artedramaren kargu geratuko zen.

      Ia ezerezetik hasi ginen Xabino eta biok. Berriz ere dena zegoen egiteko, dena asmatzeko, eta poliki-poliki ekin genion bideari. Bide hura nolakoa izan zitekeen irudikatzen genuen. Euskarazko sorkuntzak egin, euskal antzerkiarentzako proiektuak eraiki, eta plataforma bat baliatu nahi genuen euskarazko antzerkiak oinarri bat, sostengu bat izan zezan. Ez zen ohiko antzerki talde edo konpainia bat izango. Hortik plataformaren ideia edo metafora. Gure lanari balore bat eman eta balore hori herriaren eta erakunde ezberdinen aurrean paratu nahi genuen. [38]

*

Artedrama, Arte Eszenikoen Plataforma, eraikitzen joan da eta egiten genuenarekiko konfiantza hartzen joan ginen. Proiektu ezberdinak sostengatu ditu plataformak, esanguratsuenak hauek: Huts Teatroaren ekoizpenak, Le Petit Théâtre de Pain (geroago Axut! gisa parte hartuko zuten fuchstarrek) eta Dejabu taldeekin koprodukzioak, antzerki eta dantza talde amateurrekin elkarlanak, Aulestiko topaketak eta Zubi deialdia.

      Koprodukzioei dagokienez, talde bakoitzaren indarguneak proiektu bateratu baten alde jarri genituen. Hiru taldeak elkarrekin egoteak ezaugarri batzuk betetzen zituen: euskara hutsean egiten da, euskal komunitateari mintzatzen gatzaizkio eta gure herriari dagozkien gaiak jorratzen ditugu. Lau obra taularatu ditugu elkarrekin eta orain arteko lan guztiak Ximun Fuchsek zuzendu ditu. [39]

      2011ko azaroan Iasone Parada oreretarra eta 2012ko urtarrilean Irantzu Azpeitia bilbotarra Artedramaren parte izatera pasatuko ziren. Leioan kokatu genuen gure lehen egoitza eta bide berri bati ekingo genion. Itsasontziko eskifaiaren parte garrantzitsu bilakatu ziren Iasone eta Irantzu. Etaparik berrienean, Xabino Alkortak taldea utzi eta bere hutsunea bete asmoz, Mikel Unamunzaga markina-xemeindarra 2019ko azaroan batuko zen taldera.

      Bidea egiten jarraitzen dugu. Dabilen harriari goroldiorik ez.

Elkarrekin bidea

Antiguotarra berez, Xabino Alkorta Leioara joan zen Kazetaritza ikasketak egitera, eta bertan geratu zen. Nik Mina Espazion nengoela ezagutu nuen. Bera unibertsitatean zebilen ikasle, eta ni 8 Olivetti poetikoren muntaketa lanetan nenbilen. Idazleak, gidoilariak behar nituen eta bera han zegoen, nire asmoak zeintzuk ziren entzuteko prest. Azkenean ez zuen proiektuan parte hartu, baina elkar ezagutzeko aukera izan genuen.

      Handik urte gutxira, Antzerkiola Imaginarioak hartu zuen oihartzunarekin pertsona baten premian ginen. Norbaitek FTIko administrazioa eraman behar zuen, eta orduan jo genuen Xabinorengana. Bere lanbideak ez zuen zerikusirik antzerkiarekin, orduan EITBrentzako ari zen lanean, Baleuko enpresan. Baina hala ere, hura utzi eta gurekin etorri zen lanera. Ausarta izan zen.

      Antzerkiolan aktore asko ginen, iritzi asko, eta ez zitzaion erreza egin artista saldo hura gobernatzea. Gure egiteko manera kaotiko eta libreak sarritan talka egiten zuen ekoizpenaren mundu laukidun eta hertsiarekin. Denborarekin ikasi dut ez dela horrela! Mateo Feijoo garai hartan, 2004. urtean izango zen, Madrilgo Escena Contemporaneako zuzendaria zenak, administrazio on baten garrantziaz hitz egin zidan, eta Xabino bezalako figura baten pisuaz. Berez, oholtza gainean gabiltzanoi kosta egiten zaigu paper artean aritzea, gestioan eta kudeaketan, nahiz eta askotan hori ere tokatzen zaigun. Ordea, denborarekin ikusten duzu garrantzitsua dela ekoizpenaren alorra indartzea. Elkarlanean gauzatu behar dira proiektuak, artistak ideia asko izan ahal ditu, baina ideia horiek burutzeko eta saltzeko beste norbaiten laguntza behar du. Bi hots izan behar dira, bihotzaren taupaden uzkurtze eta zabaltze mugimendua bezala.

      Antzerkiolatik Artedramara pasatzeko trantsizio garaian, gogoratzen dut esaten zidanean eskuekin lan egin nahi zuela, maite zuela eskuekin lan egitea, eta horretarako ofizio bat ikastea erabaki zuen. Elektrikari ofizioa ikasten jarri zen Erandioko eskolan. Ondo etorri zitzaigun Artedramarako. Harrezkero emanaldietara ere etorriko zen nirekin, teknika guztiaz arduratuz.

      Begia izan zuen Iparraldeko (eta Frantziako) teatroaren eredu batzuk hartu eta gurera moldatzen. Egiteko era bat eraiki genuen, eta hori guztia berari esker izan zen. Zorrotza zen bere lanean. Ardura asko zituen.

      Antzerki talde eta ekoiztetxe ahaltsuak daude Euskal Herrian, eta lekua egitea oso zaila izan da gure antzerki sisteman. Iritsi ginenerako jada dena eraikia zegoen, itxia, hertsia, lorrezina. Sarritan pentsatu dut, tapoi bat bezala dela. Zer eta nola egin dezakete talde gazteek? Ba al dago bide egokirik sortzaile berrientzat? Gure kasuan temati jarri ginen gure helburuetan eta lortu genuen bidea egitea eta leku bat hartzea. Pastela banatzerakoan zati puska bat hartzea, modu gordinean hitz eginda. Jakinda, betiere, pastela ez dela gozo eta eder, baizik eta gure engaiamendu publikoa eta soziala asetzeko jaki ezinbestekoa.

      2001eko abuztuan sartu zen Antzerkiola Imaginarioan eta 2018ko abenduan utzi zuen Artedrama. Hamazazpi urtez egin genuen lan elkarrekin. Erraz esaten da. Momentu gogorrak pasatu genituen. Momentu onak ere bai! Bera izan zen nire itzala, edo hobeto esanda, itzalean lan egin zuena. Badakizue! Funtzioa bukatzen denean txaloak aktoreok jasotzen ditugu, baina atzean egiten den lanagatik ez balitz txalo horiek ez lirateke existituko. Jaso ditudan txalo asko berari esker izan dira, eta horrek ez du preziorik, ezta ekoizpeneko excel taula batean ere. Milesker, kamarada!

Lehen eguneko ilusioarekin lanean

Agurtzane Intxaurragak Miren Gojenola eta Mikel Laskurainekin batera Hika antzerki taldea osatzen zuen. Mirenek eta Mikelek utzi zutenean, Agurtzanek berak bakarrik enpresarekin aurrera egitea erabaki zuen. Hautu ausarta! Bere desioak, bere ametsak, bere ilusioak aurrera atera nahian antzerki lanak ekoizten eta muntatzen jarraitu zuen. Alessandro Baricco idazlearen Zeta eleberria antzeztokietara ateratzea otu zitzaion. Aurre egin zion proiektuari eta bat-batean, biraren erdian aktore protagonistak kale egin zion.

      Orduan niri deitu zidan, ea ordezkapen bat egin ahal nion eta baiezkoa eman nion, 2006. urtea zen. Garai hartan zuzendari emakumeekin egin nahi nuen lan, urte batzuk beranduago Maite Agirrerekin eta Garbi Losadarekin egingo nuen bezala. Lan egiteko beste modu bat probatu nahi nuen, emakumeek zuzendua. Gainera, beste aktore batzuekin eszenatokia partekatzeko aukera ere bazen, tartean Itziar Ituño, Lierni Fresnedo, Patxi Gonzalez edota Kandido Uranga.

      Agurtzanerekin feeling ona izan nuen. Bere antzerkiarekiko jaidura eta aurrera egiteko kemena eredugarriak iruditu zitzaizkidan. Goizero joaten nintzen Donostiara berarekin entseatzera. Agurtzane haurdun zegoen, eta jada tripa nahiko handitua zuen, zazpi hilabeteko edo egongo zen. Ba pentsa!! Ni zuzentzeaz aparte, Zetan agertzen ziren pertsonaia guztiak egiten zizkidan. Atzera eta aurrera, geldiezina zen. Notak handik eta hemendik, lehen eguneko ilusio berarekin egiten zuen lan, eta hori ahaztezina bezain eskertzekoa da.

Zappatrusta

Bufoia, ezdeusa. Antzerkiola Imaginariotik Artedramarako trantsizioa ez zen erraza izan. Bilbon aktoreekin partekatzen nituen bilerak, entrenamenduak eta eztabaidak bat batean desagertu ziren, bakarrik nengoen. Inolaz ere ez zen zerotik hastea, baina bidea aldapan gora jarri zitzaidan. Ez nintzen ondo sentitzen. Zer egin? Zaila zen berriro bideari heltzea. Bide bazterrean botatako pertsona alproja eta potrozorri bat bezala sentitzen nintzen eta, batez ere, nire ofizioa hala zela sentitzen nuen. Ez zuela ezertarako balio. Berriz ere outsider. Beste antzerki talde batzuetatik deitzen zidaten eta nik ezetz, nireari heldu nahi niola. Artedrama. Estruktura berria sostengatzeko lan ezberdin asko egin behar nituen, eta dirulaguntzak ez ziren iristen. Artistikoki zerbait asmatu behar nuen, aktore baten lana oholtza gainean dago, diru iturria emanaldiak dira. Bertso-tranpak, bertsolariekin egindako ikuskizunak, pista batzuk eman zizkidan. Zergatik ez antzezlan inprobisatu bat egin? Esaten da Italiako Commedia dell’Arteko aktoreak inprobisazioaren maisuak zirela. Bada… maisutasun horren teknika deskubritu eta, nire ofizioaren beste adar bat ikertzeko asmoz, lanean jarri nintzen. Aulestiko Udalarekin adostutako hitzarmen bati esker lokal txiki bat eman zidaten. Dena zen prekario, baina espazioak behar nuen bakardade eta gogoeta lekua eskaintzen zidan. Pertsonaiak kodifikatu nituen, inprobisazio saioak egiten nituen lokalean. Pertsonaia bakoitzak gorputz energia bat zuen, arnasa pertsonaiaren arabera leku ezberdinetan kokatzen ikasi nuen, begiradaren norabideak ere ezberdinak ziren, oinak lurrean edukitzeko manera ere, ahotsa zer esanik ez... Pertsonaia bakoitzaren ahotsaren kolokazioa, bibrazioa, bolumena, tonua eta azentua kodifikatu egin nituen. Gai bat jarri eta gaiaren bueltan inprobisatzen nuen, pertsonaia bakoitzaren erantzun ezberdinak bilatuz. Ikuskizuna muntatzeko ea dirurik bagenuen galdetu nion Xabinori. Bere erantzuna: “Zero!”. Etxeko arropa zaharrak hartu, Jose Pablo Arriagari eszenografia sinple bat egiteko eskatu eta Asier Ituarte konbentzitu nuen nirekin emanaldietara musikari gisa etortzeko. Horrela sortu genuen Hala mintzatu zen Zappatrusta ikuskizun inprobisatua, 2007. urtean. [40]

      Herriz herri ibili ginen umorea eta kritika garratza landuz. Ordubetez aritzen nintzen gutxi gorabehera, herriaren arabera, lekuaren arabera, antolatzaileen arabera, aipatutako pertsonaiekin etengabeko berbaldi jarioan. Geratu gabe. Non stop! Aurrean nituen ikusleei adarra joz eta nire izate patetikoa eta bufoneskoa plazaratuz.

      Karabanako pertsonaiek lana aurkitu zuten eta Euskadi Irratiko Amarauna saioan ere urtebetez egon ziren euren hizketaldi umoretsuak airean jartzen. Arantxa Kalzadak gidatzen zuen irratsaioan hamabost minutu inguruko saioak egiten nituen, gai jakin bat hartu eta nire pertsonaia guztiekin hitz egiten zuen esatariak. Betiere umoretik. Irratia beti gustatu izan zaidan formatu bat da.

Babiloniako loreak [41]

Hamazortzi urterekin Madrilera joan nintzenean, nire amona Ines Etxaniz zenak inoiz ulertuko ez nuen erabaki bat hartu zuen: bere gelan sartu zen eta itxialdian bost urte pasatu zituen, hil zen arte. Tristeziaz.

      Zerk eraman zuen horretara?

      Gerra garaia nola bizituko zuen? Inoiz aipatzen zituen gerra garaiko ezbeharrak. Badakit bost ahizpa eta anaia bat zituela. Ezkondu aurretik Gasteizen, Ondarroan eta Markina-Xemeingo Hotel Vegan aritu zela kamarera. Baina ezer gutxi nekien bere bizitzaz. Bere emozioez. Bere irriaz. Fededuna eta elizkoia. Abertzale sutsua, denborarekin jakin nuen herrian “margaritei”, emakume faxistei, harrika egiten ziela. Nork eta nire amamak.

      Nolakoa zen nire amama?

      Akorduan nuen nire amamaren gela, eta bertako naftalina usaina. Hil zenean ez zuen ia ezer utzi. Ohea, horman zintzilik gurutzea, eta albo batean arropaz beteriko armairua. Bere galerak asko markatu ninduen eta bere bizitzako azken egunak teatrora eramatea deliberatu nuen. Jose Pablo Arriagaren eszenografiak eta Oier Ituarteren argiek eszenaratze hermetiko hari izugarrizko edertasuna eta indarra eman zioten.

— Ai! Ni hiltzen naizenean! —esaten zidan amamak.

Barne bidaia bat izan zen. Nik antzezten nuen bere pertsonaia. Bere barrunbeetan sartu nintzen. Ile guztiak depilatu nituen, eskuko azazkalak luze utzi eta esmaltea jarri nuen. Ahotsaren lanketan murgildu nintzen, apala eta agudoa. Berak zituen mugimendu eta keinuetara eraman nuen gorpuzkera. Berak sentitu zuen bizi-larritasuna publikoari helarazi nahi nion. Bestalde, nire nerabezaroko Markina-Xemein irudikatu nahi nuen. Modu esperpentikoan. Istorioari poetika pertsonal bat eman nahi nion, amamaren bueltan zeuden pertsonaiak esajeratuz. Nikosia auzokidearen laguntza ezinbestekoaz aparte, gela hartara medikua, politikoa eta apaiza sartzen ziren bisitan, bakoitzak bere interesak bilatuz. Eta horren guztiaren inguruan bueltaka, Bo enterradore ahomotela, gurutzez betetako kanposantu bat zeramala berarekin, bera zen Ines ez hiltzeko erregu egiten zuen bakarra, hilerriko zuloan sartuko ez zelakoan, hil berri zen herriko aguazila lodiegia zelako.

      Zirrara sorrarazi ninduen beste irudi bat nire beste amona Venantziarena izan zen. Berak, alzheimerrak jota, burua galdu zuen. Batzuetan, bere maleta egin eta gelan egoten zen zain, bera jaio zen baserrira itzultzeko prest. Bere haurtzarora. Antzerkiak bizitzatik edaten du, baina ez da bizitza. Irudi hau ere lanean sartu nuen.

      Ikuskizuna ez zen askotan eman. Nori inporta dio atso zahar baten istorioak? Antiheroi baten istorioak? Ez gaude prest edo ez daukagu gogorik horrelakorik ez ikusi ez eta entzuteko ere. Hobe beste zerbaitetan entretenitu.

      Niretzat, ordea, amamari opari bat egitea bezala izan zen. Nire arima sendatzeko eta berea libre uzteko. Obraren bukaeran, amamak azken arnasa hartu ondoren, Zamaltzain beltzarekin joaten zen dantzan. Ondoren Hegoak, antzezlanean zehar narratzaile papera jokatzen zuen bere biloba kantariak, abesti bat eskaintzen zion Babilonia madarikatuan. Arteak hori dauka, bizitzaren minak eta zauriak sendatzen lagundu dezakeela.

      Amama… poesiak salbatuko gaitu!

      Artedramak ekoitzi zuen eta Antzerkiola Imaginarioaren azken lana izan zen, 2009. urtean. Azken arnasa.

Legaleon-T eta L’Alakran

Espe Lopez Legaleon Teatroko iruindar aktorearekin Babiloniako loreak obran lan egiteko aukera izan nuen. Aurretik, Espek Antzerkiolaren azkeneko Stage Nazioartekoan irakasle gisa jardun zuen. Nahiz eta ordura arte aktore lanean bestelako moldeetan aritu izan, oso ondo jokatu zuen Nikosiaren papera. Legaleoneko aktoreek beti jokatu izan dute pertsonaia eta pertsonaren artean dagoen hari finarekin. Ez dute pertsonaiaren beharrik, soberan dago, eurak aktoreak/pertsonak dira oholtza gainean daudenak, euren amorru, hauskortasun, maitasun eta gauzaez guztiarekin.

      Legaleon-T antzerki konpainia 1986an sortu zuten Irunen Ana Perez, Oscar Gomez, Antton Anduaga, Edurne Rodriguez eta Espe Lopezek. Taldeak antzerki lan esanguratsuak egin zituen eta gure herriko paisaia teatralean antzerki alternatiboaren bidea ireki zutela esan daiteke. El silencio de las Xygulas, Mujeres al rojo vivo edo Ubú izan ziren euren lan batzuk. Rakel Marin Ezpeleta aktore gasteiztarrak idatzi zuen Antzerkiola Imaginarioa eta Legaleon-T taldeei buruzko unibertsitate lana. 2020an argitaratu zen Genealogía, procesos y consecuencias en el teatro experimental del cambio de milenio. Euskadi como espejo titulupean.

      Espe eta Oscar sarritan etorri izan dira gure lanak ikustera, nik ere euren lanak ikusi izan ditudan bezala. Beti izan dugu elkarrekiko konplizitate, miresmen eta errespetu hori. Anarekin baita ere. Urte batzuk geroago, Hendaiara etorri ziren Zazpi senideko antzerkia ikustera, adibidez, eta emanaldiaren ondoren Esperekin hitz egiten Oscarri sari potolo bat eman ziotela komentatu zidan. Oscar Gomez Irungo L’Alakran taldeko zuzendariari Suitzako Kultura Ministerioak Antzerki Sari Nazionala eman zion bere ibilbideagatik.

      Hauek ere ez dira inoiz beren herrian profeta izan. Agian, pailazoak eta bufoiak bai!

Martina

Aurrera egiteko lan berriak hartu behar nituen. Bizi ahal izateko denari bai esaten nion. Telebistako Martina saioa horietako bat izan zen.

      Cafe Nervionen jarri genuen hitzordua, Bilbon. Bertara gerturatu ziren Xabier Aurrekoetxea zuzendaria eta Orio ekoiztetxeko Unai Ibarbia.

      Gazteei zuzendutako telebista saio berri bat egiteko asmoa zuten EITBk irekiko zuen kate berrirako, eta saio horretako protagonistetako bat ni izatea nahi zuten. Gidoiaren atal bat pasatu zidaten eta nik egitea nahi zuten pertsonaia nire izenarekin jarria zegoen.

— Eta hau? —galdetu nien.

— Beno! Hori zure pertsonaia da. Oraindik ez diogu izenik jarri. Momentuz Ander deitzen da —erantzun zidan Xabierrek.

Argi zegoen nirekin lan egitea nahi zutela. Nire lana ezagutzen zuten eta horrek niretzat balio handia zuen. Gainera, espainiar katean garai batean Lolo Ricoren zuzendaritzapean ematen zuten La bola de cristal programa jarri zidaten adibide gisa. Ez zen hasiera txarra, “¡Viva el mal! ¡Viva el capital!”.

      Programarako neska bat ere behar zuten eta ezagutzen ez nituen aktore batzuen izenak aipatu zizkidaten. Nik orduan esan nien Miren Gaztañagak egin behar zuela paper hori, primerako aktorea zela eta nik ez nuela edozein aktorerekin lan egin nahi. Bai Xabierrek bai Unaik onartu egin zuten, castinga egin zioten Mireni eta berarekin lan egitea deliberatu zuten. Miren izango zen Martina.

      Martinak, Isaak mozoloak eta nik, Rokek, hirukote xelebrea osatzen genuen platoan. Platoaren atzean ere talde profesional polita osatu genuen. Gidoilari lanetan Jon Maia bertsolaria aritu zen. EITBko Bilboko egoitza berrian atondu zuten espazio bat guretzat eta urtebetez hogeita bat kapitulu grabatu genituen. Normalean Donostiako egoitzan egin izan dira horrelako grabaketak, beraz, Bilboko egoitza berrian nobedadea ginen. Informatiboetako aurkezleen aurpegi “serioen” aldean haize freskoa ekarri genuen eraikinera. Makillaje gelatik platora arteko bidean, karrajuetan barna, han ibiltzen ginen gure mozorro eta itxura imajinaezinekin.

      Aktore baten lana telebistan antzerkiarekin alderatuta oso ezberdina da. Lan erritmoak ere oso ezberdinak dira. Telebistan zirt edo zarteko aktorea izan behar zara. Antzerkian ez bezala, okertzen bazara moztu eta berriz errepikatzen duzu. Martina saioa egiten eroso sentitu nintzen, baina ez da telebista gustukoen dudan medioa.

      Bazen Martina saioan atal bat “Rokeren elkarrizketak” deitzen zena. Rokek pertsonaia ezberdinei egiten zizkien elkarrizketak, baina pertsonaia horiek ere Roke ziren, hau da, nik antzezten nituen biak, elkarrizketatzailea eta elkarrizketatua. Denetariko pertsonaiak egin nituen: lehendakari beltza, Teo, barraskilo bat, Martina bera, Anbotoko Mari, tximino bat… Behin aztiarena egitea tokatu zitzaidan. David Bowieren itxurako makillaje batekin nire interpretazioan izugarrizko indarra eta esfortzua jarri nuen. Grabaketa ikusi nuenean konturatu nintzen alferrikakoa izan zela egindako lana. Ez zuela ezer berezirik ekartzen, eta helarazi nahi nuen emozio hura ez nuela helaraztea lortzen. Amorratuta nengoen. Pantailatik ezin zen energia transmititu. Nola? Buruari bueltaka hasi nintzen eta bat-batean Rokeren elkarrizketarako beste pertsonaia bat egitea proposatu zidaten: txerriarena egin behar nuen. Fardel bat jarri eta, ia biluzik, gorputz osoa olioztatu zidaten. Txerriaren muturra irudikatzen zuen plastikozko sudurra ere jarri zidaten eta txerriaren inguru-minguruan sagarrak. Hasi zen grabaketa, eta sagarrak jaten nituen bitartean, botaka hasi nintzen. Izugarrizko bordela eta txerrikeria. Kamerari guztiak aho zabalik zeuden. Nola? Ez zela nire energia iristen pantailaren bestaldera? Lankideek inpaktatuta bukatu zuten. Emititu zuten txerriaren elkarrizketa, baina ez txerrikeria guztiak. Energia atzematen zen, hala ere. Burugogorra izateaz aparte, txerri bat nintzen.

      Burp! saioarekin batera ETB3rako espresuki ekoitzi ziren lehen saioak izan ziren haiek, gazte jendeari zuzenduta. Urtebete iraun zuen eta azkenean parrillatik kendu zuten. Niretzat nahikoa zen. Telebistak asko erretzen du, irudi aldetik etengabe ateratzen ibiltzeak. Nire pertsona jendearen aurrean etengabe azaltzen egotea ez zait gustatzen, eta telebistak horretatik asko dauka. Beraz, dosia jada betea nuen. Antzerkiarekin jarraitzen nuen, eta “ea ba noiz ikusten zaitugun telebistan!” jendearen betiko komentario inozoari irribarre batekin erantzun.

Puck

Miren Gaztañaga irundarrak eta biok hamahiru urtez elkarrekin lan egin genuen. UEUn ematen nuen antzerki ikastaroan eman zuen izena, 1996ko udan, eta bertan elkar ezagutu genuen. Gero, Bilbon kointziditu genuen eta Mina Espazion antolatzen genuen tailerretara etorri zen. Oso gazte hasi zen gurekin, Bilbon Arte Ederrak ikasten zegoela, oraindik bere bide profesionala zein izango zen argi ez zekiela.

      8 Olivetti poetiko antzezlanean Puck pertsonaia gorpuztu zuen modu oso ederrean, bere panpina apurtuekin jolasten zuen haur diabolikoa. Eta horrela ekin genion bideari. Antzerkiola itsasontziko eskifaian pertsona garrantzitsua izan zen, aktore lan bikainak egin zituen eta berarekin lan egitea asko maite nuen. Denborarekin, bera ere Antzerkiolako kooperatibako kideetako bat izan zen. [42]

      Antzerkiolako garaian Stereo ikuskizuna sortu zuen. Proposamen pertsonala eta indartsua. Horrela aurkeztuko zuen Mirenek ikuskizuna: “Norberaren mugak hausnartu eta haratago joateko beharretik sortua. Publikoa eta pribatuaren arteko joan etorria. Erakutsi eta ezkutatzen denaren artekoa. Maskulinitatea eta feminitatearen arteko dantza”. Mirenen jokoa eta eszenaratzea izugarri ederra izan zen.

      Antzerkiolako garaia bukatzear zegoen eta proiektu berrietarako berarekin jarraitu nahi nuen lanean. Tartean Errautsak proiektuan parte hartu zuen. Artedraman bide berriari heldu genionean, ideiak, proiektuak eta ametsak bagenituen baina, Antzerkiola bukatuta, urte gogorrak ziren haiek. Nondik hasi. Zer egin. Zelan. Norekin. Gainera, ordura arte genituen ideietako batzuek porrot egin zuten. Tartean Gose musika taldearekin eta hainbat idazlerekin batera zerbait egiteko abiatu genuen proiektua. Ez genuen argirik aurkitzen. Azkenean, bakoitzak bere bideari ekin zion.

      Mirenek eta biok urteetan partekatu genituen hainbat proiektu eta hainbat amets. Ahaztezinak dira eraiki zituen pertsonaiak: Pucken bihurrikeriak, Mikaren barreborrokak, Kurmaren otoitzak, Ezekielen argitasuna, Martinaren ametsak, Hegoaren kantak, Eiderren orgasmoak… Ahaztezina baita ere elkarrekin egindako bidea. Lagun eta artista eder baten oroitzapen polit bat gordeko dut beti.

Arrafortuniako dama

      Antzerkiola guztiz desegin eta gero, bide berri bat bilatzen ari nintzen horretan, hainbat jenderekin proiektu eta modu berriak amesten hasi nintzen. Krisi osterako erabakigarriak izango ziren enkontruen artean dago urte batzuk lehenago, 2002an, emandako hau.

      Donostiako poltsiko antzerki jaialdian egin nuen Ardoaz bakarrizketa, taberna batean. Obra bukatzean emakume bat hurbildu zitzaidan. Azentuagatik antzematen zitzaion iparraldekoa zela eta bere ahots limurtzailearekin zera bota zidan: “Zuk hipejealismoa egiten düzü”. Normalean ez gaude ohituak halakoak entzutera. Ohikoagoa izaten da iritzi sinple edo xumeagoak jasotzea. Eta hor, bere hitzek harrapatu ninduten. Hitz egiten jarraitu genuen eta esan zidan bera ez zela Euskal Herrian bizi, hilabeteak kanpoan egiten zituela. Harremanetan jarraitzeko helbideak pasatu genizkion elkarri. Emakume hura Kristiane Etxaluz deitzen zen.

Urte gutxira deituko zidan emakume ile urdinak proiektu batez mintzatzeko. Orduan jakingo nuen nor zen bera, eta zergatik ez zen Euskal Herrian bizi urte osoz. Kristiane bere garaian ETA erakundean aritua zen, preso egona, Enbata taldearen sortzaileetako bat, Iparraldeko ezker abertzaleko mugimenduan parte aktiboa izan zuena eta Piarres Larzabal, Telesforo Monzon, Daniel Landart eta enparauekin antzerkian aritua.

Bestalde, Euskal Herrian egon eta ez egon intermitentzia hori ere laster jakingo nuen zergatik zen. Kanpoan egiten zuen denboraldia bere senar Alfonso Etxegarai Sao Tome Afrikako uhartean deportatua zegoelako. Plentziarrak hogeita hamalau urte eman zituen han, agiririk eta izaera juridikorik gabe, Espainiako Gobernuak 1986an Atlantikoko irla urrun hartara eraman zuenez geroztik. Alfonsok bi liburu ditu, Regresar a Sara eta La guerra del 58, non bere bizipenak eta iritziak plazaratzen dituen. Bikote honen inguruan badaude Josu Martinez eta Txaber Larreategiren bi dokumental hunkigarri: bata Sagarren denbora deitzen dena eta, bestea, bere itzulera kontatzen duen Caminho longe. Alfonso 2019ko irailean bueltatu zen Domintxainera, eta ordutik Arrafortunian bizi da Kristianerekin batera.

Baina itzul gaitezen enkontru hartara. Bi antzerki proiektuk batuko gintuzten. Alde batetik, maila amateurrean, Piarres Larzabalen Ibañeta (2008) eta, bestetik, maila profesionalean, Jon Gerediagaren Etxekoak (2015).

      Antzerkizale amorratua, hogeita bi urte zituen Pixkor artzain txakurraren jabea, bere anaia Dabelen —hala deitzen diot nik— konplize estua, Xiberuako sukaldaritza esperimentalena egiten duen sukaldari ausarta, euskal politika, gizarte eta kulturako azken berriei beti so dagoen pertsona geldiezina… Etxaluz anderea. Domintxaineko Arrafortunia baserrian, supazterrean zenbat zigarreta pipatuko genituen, zenbat mundu zapuztu eta zenbat mundu berreraiki. Ai!

      De Lancrek ezagutu izan balu sorginkeriagatik sutara botako luke Arrafortuniako dama. Baina oraindik bizi-bizi dabil, hodei guztien azpitik eta sasi guztien gainetik.

Dejabu Panpin Laborategia

Ainara Gurrutxaga kazetari ezagutu nuen urte batzuk lehenago. Antzerkiolakook Bilboko Errekalde auzoko Larraskitu kalean genuen lokalean egin genuen hitzordua. Ainarak garai hartan Argia astekarian idazten zuen eta gure taldeari buruzko erreportaje bat egin nahi zuen. Egia esateko, ohikoak ez ziren galderak pausatu zizkidan. Ongi dokumentatua zetorren, eta gure lanarekiko interesa nabari zitzaion.

      Oreretan bada elkarte bat Mikelazulo deitzen dena. Ez dut ondo gogoratzen zein bakarrizketarekin joan nintzen. Gogoratzen dudana eman ziguten tratua da eta, nola ez, eman ziguten afaria. Horren guztiaren bultzatzaile eta erruduna Txokolo zen, Ainararen aita. Euskal Herria txikia da eta elkarri pista jarraitu genion. Bilboko San Francisco auzoan Ritos ematen genuela eta Ainara etorri zen egiten genuena ikustera. Berarekin Urko Redondo zegoen.

      Ainarak Kazetaritza eta Urkok Pedagogia ikasi zuten. Londresen eman zituzten urte batzuk antzerkia ikasten. Ainarak, London International School of Performing Arts eskolan ikasi zuen eta Urkok London Puppet Schoolen. Aulestiko bigarren urteko topaketetara gonbidatu genituen biak. Gogoetarako eta elkartrukerako baliatu genuen urte hura.

      Euren lehen lana ikusi nuenean antzerkia egiteko izugarrizko dohainak, sentsibilitatea eta mimoa zutela iruditu zitzaidan. Aulestira Gizona ez da txoria obrarekin etorri ziren, eta bikoteak, Ander Fernandezen musikarekin batera, lan ederra eskaini zion Aulestiko publikoari. Erabat harrapatu ninduten eta eurekin lan egiteko gogoa piztu zitzaidan. Elkarrekin egin genuen lehen lana Piarres Larzabalen Ibañeta antzezlana izan zen. Sorkuntza prozesua Kristiane Etxaluzen etxean pasatu genuen, eta errepikak Izuran egiten genituen. Urko eta Ainararen lana izugarria izan zen taldearekin, eta hor ohartu nintzen elkarrekin lan egiteko aukera zegoela. Antzerkiola Imaginarioarekin sortutako Babiloniako loreak obran ere laguntzea eskatu nien, eta zuzendari laguntzaile aritu ziren.

      Egiteko modu batzuetan adostasunak genituen, eta elkarrekin lan egitea posible zela ikusita Fuchs anaiekin planifikatzen hasiak ginen proiektu berri batean Oreretako Dejabukoak taldean sartzea proposatu nuen. Hirukoak indar bat emango zion taldeari: Artedrama Bizkaian kokatua, Fuchs anaiak Nafarroa Beherean eta Dejabukoak Gipuzkoan.

      Horrela etorri zen lehen koprodukzioa, Errautsak deitu geniona. Hiru taldeen arteko alkimiak ondo funtzionatu zuen eta bigarren bat egiteko aukera ikusi genuen, Hamlet. Are gehiago, hiru urtean behin elkartuko ginen hiru taldeak elkarrekin sorkuntzak plazaratzeko. Euskal Herri osoan aritu ginen, eta hurrengo lanak ere etorri ziren: Francoren bilobari gutuna eta Zaldi urdina. Aktore berriak hartzen genituen aldiro lanerako, baina muina berdina zen.

      Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako Joseba Sarrionandiaren ipuin laburretan oinarrituko bi pieza sortu genituen baita ere, adin ezberdinetako umeentzako prestatutako bi emanaldi ezberdin. [43] Hik Hasikoak argitaratu zuten liburua eta elkarlanean aritu ginen haurrentzako ikuskizun berezi hau prestatzen. Txosten pedagogiko bat ere bazegoen, eta haurrak gurekin batera pentsatzera gonbidatzen genituen. Horregatik, emankizuna berezia zen. Hogeita hamar-berrogei umek parte har zezaketen ikuskizunean eta egunean hiru emanaldi egiten genituen. Ideia ona zen eta, bere neurrian, funtzionatu zuen. Berez, normalena, ikuskizun batean ahalik eta ume gehien sartzea izaten da, baina guk ez genuen horrelakorik nahi. Ikuskizunaren mundua ez zen gure mundua. [44]

      Dejabukoek euren antzerkia, euren marka dute. Antzerkia modu berezian bizi dute, eta hori egunerokotasunetik eta betiko moldeetatik ihes egiteko beharrezkoa da. Haize pixka bat gure herriko antzerkiarentzat.

Fuchs anaiak

UEUn ezagutu nuen baionar matematikari Iban Harluxetek behin eta berriz errepikatzen zidan Fuchs anaiak ezagutu behar nituela. Ibanen egoskorkeria azkenean errealitate bihurtu zen; ezagutu ez ezik elkarrekin bide oparoak zeharkatzea tokatu zaigu ordutik.

      1994. urtean sortu zen Le Petit Théâtre de Pain antzerki konpainian Fuchs anaiak izan ziren eragile nagusiak. [45] Petit-ekoak, euren kamioiekin Frantzian zehar bira oso potoloak egiten zituzten, kilometroak eta kilometroak… Nik esaten nien ez nuela halakorik nahi, etxean egin nahi nuela lan, etxekoentzat eta etxetik hurbil. Antzerkiolaren garaian guk ere Espainiako zein nazioarteko merkatuak genituen jomugan. Nik jada euskaraz sortzeko apustua egina nuen. Bi anaiek ere bazerabilten buruan euskaraz antzerkia egiteko gogoa, eta azkenean nahi horrek elkartu gintuen. Le Petit Théâtre de Painekoek euskaraz hiru bakarrizketa kaleratu zituzten: Fafiole Palassiok Michel Azamaren Tartean, Ximun Fuchsek Dario Foren Juglarea, puta eta eroa (IX. Donostia Antzerki Saria), eta Manex Fuchsek Joseba Sarrionandiaren testuetan oinarritutako Aulki hutsa antzezlana, azken hau nik zuzendua.

      Bakarrizketak 2008ko urte hasieran eman ziren eta, urte berean, Le Petit Théâtre de Painekoak Iparraldeko Dantzarien Biltzarra eta Kilikolo Zirko taldeekin batera izan ziren Kanbo, Zuraide, Ezpeleta, Itsasu eta Luhusoko herri elkargoak abiatutako Harri Xuri kultur proiektuaren kudeatzaileak. Petit-ekoek Luhuso herrian talde egoiliar izateko hitzarmena lortu zuten eta herri horretan dagoen Harri Xuri espazioan kokatu ziren, bertan kultur azpiegitura berri bat sortuz, Hameka izenekoa. Fabrique des arts de la rue et du théâtre en euskara, karrikako arteen fabrika eta euskarazko antzerkia sustatzea zen bere helburua. Antzerkiolakook Babiloniako loreak sorkuntzarako baliatu genuen estreinakoz espazioa egonaldi bat egiteko.

      Gutxika-gutxika, elkarlana areagotzen joan zen eta Huts Teatroarekin egindako bi lanetan, Publikoari gorroto eta Hozkailua, Manex Fuchs jartzen da zuzendari lanetan, eta Mariya Aneva bulgariarra Etxekoak antzezlanean sartzen da zuzendari laguntzaile. Ordea, taldeen arteko benetako elkarlana Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain eta Dejabu Panpin Laborategia koprodukzioak egiteko batzen garenean hasiko da.

      2018an frantses teatroa alde batera utzi eta estruktura berria sortu zuten bi anaiek, Axut! kolektiboa deitzen dena. Iparraldean euskarazko antzerkia egin eta eragiteko. [46]

      Zazpi senideko izango zen Axut!-en lehen lana. [47] Zazpi istorio, zazpi testigantza, anaitasunaren inguruan. Bi anaiek argi zeukaten zer eta nola kontatu, eta proiektuan zuzendari lanetan aritzeko eskatu zidaten. Plazera izan zen biak zuzentzea, eta plazera izan zen baita ere hamar urte ondoren Lartzabalen azken errepikak eta estreinaldia egitea. Hamar urte diot, Lartzabalen bertan estreinatu baikenuen Ibañeta antzezlana. Beraz, paraje haietan aspaldiko eta ez hain aspaldiko lagunekin aurkitzea ederra izan zen, ingurumariko laborariak tartean. [48]

      2021ean bigarren antzezlana ondu dute: Amua. Taula gainean bi anaiak eta Maite Larburu musikari hernaniarra aritu ziren. [49]

      Ofizioa intentsitate handiarekin bizi dute. Zorte handia izan da Fuchs anaiak bidean aurkitzea, eurekin asko ikasi dut. Indarrak batu ditugu eta ekoizpen handiagoak egiteko aukera izan dugu. Aktorearen jokoa egiteko moduetan asko sakondu dugu. Euskal komunitateari zuzendutako antzerkia egiten saiatu gara. Euren egiteko manera batzuk ezberdinak dira eta, normala denez, batzuetan desadostasunak ere izan ditugu, baina badaude amankomunean ditugun beste gauza asko ere. Funtsean, bidean euskal teatroak batu gaitu eta, oraindik ere, elkarrekin bidea egiteko eta elkar laguntzeko gogoak pizturik dirau. Konpromisoak ere!

      Ximun Fuchs euskal irratientzako kultur kronikak egiten ibili zen hiru urtez, Zimino baten burutazioak deitu zion ekimenari. Hona hemen berari entzundako iritzi bat: “Nork kontatuko du gure istorioa? Ez badu antzerkiak, literaturak, bertsolaritzak edo zinemak egiten! Hizkuntza bat pentsaera eta emozioen antolaketa eredu bat da. Eta horrek gaitu herri bezala definitzen. Gure lurralde bakarra gure hizkuntza da”.

      Moroak gara behelaino artean eta, hargatik, euskarazko teatroak leku duin bat izan dezan borrokan dihardugu. Orduan… Axut!

Iraultza isila

Bada jende bat zalaparta maite duena. Su artifizialak maite dituena. Irabazi egin nahi duena. Ez dakit zer, baina irabazi. Bada jende bat handia izan nahi duena, unibertsala, kolosala, galaktikoa. Bada jende bat izarren dirdira bilatzen duena, dirdira horrek une labur bat besterik irauten ez duela jakin gabe. Bizitzako beste istant guztietan amatatuta biziko balira bezala. Eta nik ez dut dir-dir egiten duen izarra izan nahi. Ez dut handia izan nahi. Ez dut hain modan dauden balore horietatik ezer nahi. Lehiakortasuna, arrakasta, famatua izatea, diru gosea, arriskutsuak iruditzen zaizkit. Gizartean eragin bat, zartako bat, bizi bat sortu nahi dut. Nire herrian, nire lurrean marka bat, arrasto bat utzi. Esker ona baino gehiago begirunea da jendearengandik espero dudana. Gure ofizioarekiko errespetua. Besterik ez.

      Gure bidea malkartsua da, gogorra eta ederra aldi berean. Gure bidea taldean oinarritzen da. Gure bidea inurrien bidea bezalakoa da. Poliki-poliki aurrera doana, baina beti modu isilean, modu diskretuan.

      Teloia jaitsi eta jende guztia antzokitik ateratzen denean, kamerinoko isiltasunean ispilura begira jartzen zara aurrez aurre. Erantzunik gabeko galderak. Laneko eskularruak jantzi eta desmuntatze-lana hasten da, furgoneta zain daukazu beste herri batera joateko. Beste arrasto bat uzteko.

Abarka antzerki taldea

Markina-Xemeinen Juan Jose Txurruka, Tere Bringas, Jose Pablo Arriaga eta Aintzane Gandiagak kultur talde eragile bat sortu zuten, herrian kultur esparrua sustatzeko intentzioarekin. Uhagon kultur guneko bultzatzaile nagusiak eurak izan ziren, eta Aintzanek eta Terek hartu zuten bertako ekintzak programatzeko ardura. Uhagonen sorrera hartan Juan Jose Txurruka, gero alkate izango zena, etorri zitzaidan ea herrian antzerkia suspertzeko zerbait egin ahalko nuen galdezka. Herriarentzat antzerki tailer bat osatzea zen helburua.

      Antzerkiola Imaginarioko Miren Gaztañaga eta Aitor Agirianorekin batera asteburu osoko tailer bat antolatu genuen. Talde polita bildu zen ikastaroan eta hor sortu zen lehen inarra.

      Pindar hori aprobetxatuz, biltzen hasi ginen eta taldearen aurkezpenerako parodia bat sortu genuen, Sudur gorrien matxinada deitu geniona. Markina-Xemeingo antzerki talde bat izanda, Juan Antonio Mogelen Peru Abarka obrari men eginez, Abarka antzerki taldea sortu genuen.

      Jon Gerediagak idatzitako Topa berakatz sopa, Joseba Sarrionandiaren Idazlea zeu zara irakurtzen duzulako ipuinetan oinarritutako Biba zorrien izurritea, Gotzon Barandiaranen Besaulkiak eta Uelkom Amerikanuek kale-antzerki ibiltaria izan ziren zuzendu nituen antzerki lanak.

      Gotaine-Irabarnen Abotia elkarteak antolatzen duen Xiru jaialdira gonbidatu ninduten. Mixel Etxekoparrek Maskar ikusgarrian parte hartzeko proposamena luzatu zidan. Hasiera batean Titika Rekalt eta biok egitekoak ginen, baina honek atzera egin zuen eta, orduan, Abarkakoekin zerbait egitea otu zitzaidan. Ondoren, truke moduan, Markina-Xemeingo Arretxinaga auzoan egin genuen, San Migel jaien programaren barruan. Xiberuatik etorri zen tropa guztia, eta kalerik kale fanfarreak herritarrak girotu ondoren, zirtzilez, dantzariz eta kantariz bete genuen Arretxinagako plaza. Xirun parte hartu zuten artistez gain, Joanes Etxebarria eta Fredi Paia aritu ziren bertsotan.

      Beste bi lan nagusi ere egin zituzten Abarkako kideek. 11 barri eta Abarka xortak. Lehenengoan ez nuen nik parte hartu eta euren kabuz bideratu zituzten gidoia eta zuzendaritza. Bigarrenean, Abarka xortak deitu zioten lau pieza laburretan, prozesuaren azken hilabetean sartu nintzen laguntzera. Antzezlan hauek ere eskualdean zehar eta Euskal Herriko hainbat txokotan eman zituzten.

      Egin genuen azken lana 2019an izan zen. Taldea ezegonkortzen hasia zen, baina hala ere lortu genuen bost aktorerekin Uhagon kultur etxean formatu txikiko pieza bat egitea. Joseba Sarrionandiaren Bizitzea ez al da oso arriskutsua liburuko testu batzuk baliatu genituen, inprobisazioetatik ere atera ziren testu batzuk, eta Oier Guillanek ere idatzi zigun zerbait. Azken honek lagundu zigun kanpo begiradarekin antzezlana atontzen. Hortentsia izan nahi dut titulua jarri genion antzezlanari.

      Herriaren dinamikan beste sorkuntza batzuetan ere parte hartzen dute Abarkakoek, herriko eragileekin elkarlanean. Horrela, herrian antzerkiak leku bat hartzen du, antzerkia herritarren egunerokotasunaren erdigunean jartzen da, ez da zerbait periferikoa bilakatzen. [50] Bestalde, antzerki ikastaroak ere antolatzen dituzte eta hainbat irakasleren tailerrak jaso dituzte. [51]

      Nire garaian antzerkiak herrian ez zeukan leku hori. Hutsala zen. Izan ez duzun hori besteek izatea lortzea gauza ederra da. Hargatik beti harro sentitu naiz Abarka antzerki taldeko parte izateaz. Nire jaioterrian antzerkiak leku bat izateaz.

Arozena eta Landart

Zer egiten zuten oiartzuar batek eta donoztiritar batek Markina-Xemeinen? Aspaldi Bizkaia aldean ibili ez zirelako aitzakian, bisita egin zidaten Eugenio Arozenak eta Daniel Landartek. Sorpresa izan zen, bat-bateko deia, nonbait Lekeition zeudela eta ea Markina-Xemeinen elkartuko ginen. Eta horrela egin genuen: taberna batean elkartu, zerbait hartu eta gurasoen etxera gonbidatu nituen. Gure etxetik, gonbidatua dena gosez behintzat ez da inoiz aterako. Atuna, zainzuriak, perretxikoak, tomatea, okela, arraina eta, etxeko berezitasuna, kroketak. Postrerako arroz esnea eta pastak. Kafea eta etxeko patxarana. Eta eskerrak ez zutela abisatu! Landart loriaturik zegoen nire amaren ateraldiekin eta jaten emateko setarekin, eta Arozena berriz gure aitarekin berriketan, futbolaz edo Iurretako paper-fabrikaz, auskalo! Otordua egin ondoren Arretxinaga auzora joan ginen, garai hartan bertan baikenuen Abarka antzerki taldearen lokala. Arozenak eta Landartek Abarka antzerki taldearen errepika zati bat ikusi eta oso eskertuak alde egin zuten Markina-Xemeindik. Han joan ziren gure bi protagonistak, Ander Lipusi bisita egin ondoren, bakoitza bere herrira.

      Landart EKEko (Euskal Kultur Erakundea) lehendakari zela ezagutu nuen, eta bere obra ere irakurri dut. Arozena, berriz, EHAZEtik antolatutako ekitaldi batean ezagutu nuen. Handik aurrera bere beste pasioetako baten berri izan nuen: antzerki emanaldiak bideoz grabatzea, nonbait euskal antzerkiaren artxibo dokumentatu bat izateko asmoz. Daniel Uztaritzetik Baionaraino doan Errobi ibaiaren saihetseko bidexkan paseatzen imajinatzen dut orain. Eugenio, Hego Amerikako herrixka batean, ohi duen moduan. Biak ala biak euskal antzerkigintzaren historiaren arte eta parte.

Hautuak

Gure ofizioan, etengabe ari gara erabakiak hartzen. Lan bat aukeratzeko orduan, lan bat egiteko orduan. Beti egon behar adi, sarritan erabakitako horrek ez gaituelako asetzen. Txikitan nituen asmoek ez dute zer ikusirik nire oraingo asmoekin. Beti eraldatzen doa. Bizitzak ataka estuetan jartzen zaitu eta horri aurre egin behar zaio. Zer egin nahi dut, zelan, zertarako, norekin… egunero galdera berriak, egoera berriak agertzen dira, eta bidean aurrera egin nahi baduzu ezinbestekoa da hautuak egitea.

Garaizarkoa

Hautuez norbaitek zerbait baldin badaki, hori Habanako Martin Mendez da. Gazte zelarik bere bizitza zeharo aldatuko zuten hautu batzuk egin zituen. Berak ere heteronimoak erabiltzen zituen, baina ez Pessoak edo nik bezala, nahi zuelako; Martin Mendez behartua zegoen bere nia ezkutatzera, klandestinitatean bizitzera.

      2009ko urte bukaeran gaude. Baionan Jose Mari Agirretxe Porrotxekin eta Manex Fuchsekin manifa batean topo egin eta nire opor beharrez hitz egiten hasi nintzen. Lan erritmo gogorrean ari nintzen lanean eta egun batzuk hartu behar nituen. Indiara joateko asmoa neukan, eta eurak esan zidaten Habanara joateko, uzteko alde batera Indiako kontuak eta Karibera animatu ninduten. “A gozal!” Horrela Martin ezagutzeko aukera ere izango nuen.

      Ni ez naiz inoiz turista ona izan. Herrialde batera joan naizenean normalean beti zerbait egitera izan da. Asko kostatzen zait ezer egin gabe egotea, eta ia gehienetan antzerkiaren aitzakia bilatu izan dut bidaiatzeko. Zerbait egitera joan. Baina, oraingoan, Manexek eta Porrotxek konbentzitu egin ninduten. Habanara joango nintzen, haize eta emozio berrien bila 2010eko urte hasieran.

      Habanara iritsi eta Maigred Bouricau musikariaren etxean gelditu nintzen. Yanaysa Prietorekin batera osatzen du Duo Jade taldea. Gau hartan bertan azaldu zen Martin etxean. Lagunek eta senideek emandako hainbat gauza nituen berarentzat: liburuak, CDak, eskutitzak, jakiak, arropa, pendriveak… herritik kanpo bizi denarentzat herrimina asetze aldera lagun eta hurbilekoek bidalitako detaile txikiak.

      Hurrengo egunean berriz etorri zen etxera Martin, eta bere tico zaharrean Habanan zehar ibili ginen elkarri kontuak esaten. Martinek Habanako errepideko zulo guztiak harrapatzeko apeta kontrolaezina zeukan. Bere Iddorretako euskaran lasai hitz egiten zidan bere bizitzaz, berak bizitakoaz: gazte denborako Durangoz; Pott bandaz; jasandako torturez, gorputzean hainbat urte ondoren oraindik fisikoki azaleratzen diren minez; kartzelaldiko oroitzapen ilunez; bafletik irten eta Donostiako polizia-etxearen parean ezkutatuta egon zen pisuaz; Aljeria, Praga, Brno eta Kanadan eskala eginda Habanara iritsi zenekoaz; Win Nordbroek herbeheretarra izan zenekoaz eta bere lehengusu Eric-ekin Holguinen pasatutako bi urteez; bere aita Miguel eta ama Natalia ikusteko zuen gogoaz; politikaz orokorrean, euskal gaiez zehazki; eta, batez ere, literaturaz. Garai hartan jendeak hamaika artikulu eskatzen zizkion; abesti eta poemez aparte, Moroak gara behelaino artean? eta Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako liburuak idazten ari zen.

      Hilabetea elkarrekin eman genuen eta, bera ezagutzeaz aparte, beste pertsona berezi bat ere ezagutuko nuen. Vedadoko Linea kalean, Mella antzokitik oso hurbil, bi ahizpa aurkeztu behar zizkidala eta, han joan ginen biok. Etxe dotore asko zatitu eta kuarteria bilakatu dira Habanan. Horietako bat zen hau. Karraju luze baten bukaerara iritsi, atea jo, ireki eta sukalde-egongelara sartu ginen. Han zeuden bi ahizpak, Daniellis eta Danieuris, eta beraien ama, Clara Luz. Hitz egiten hasi eta hamaika kontu eta berriketa ibili genituen ahoan. Ikusten zen Martin ondo ezagutzen zutela, nahiz eta benetako Martin hartaz ez zekiten gauza askorik: asturiarra zela eta, ondorioz, bisitan etorritako asturiar asko ezagutzen zituztela. [52]

      Martinek ohitura zeukan jendea bi ahizpen etxera gonbidatzeko eta haiek, jostailuzko teklatu bat kolpekatu bitartean (ez zeukaten ezer hobeagorik), kantuan hasten ziren. Etxe hartan sorginkeria batek harrapatu ninduen, bi ahizpetatik batekin amorostu bainintzen, Daniellis Moyarekin. Harrezkero Habanara urtero bidaiatu dut eta Kuba nire bigarren herria izatera heldu da. Bertan, familia eta lagunak bisitatzen ditut urtero. Martinekin ere, nola ez, harremana izaten jarraitu dut, Mikel eta Ainhoa bere seme-alabak hazten ikusi ditut eta berak, Martinek, ozeanoaren bestaldetik galderak luzatu dizkigu urteetan: bizitzea ez al da oso arriskutsua?

      Nire ibilbidean, bai bera ezagutu aurretik bai bera ezagutu ondoren, beti presente izan dudan idazle bat izan da. Askotan jo izan dut bere testuetara, ekitaldi publiko batzuetan bere poemaren bat ere irakurri izan dut, eta bere liburuetan oinarritutako hainbat ikuskizun sortu ditut. [53]

      Bafle batean sartuta ihes egin zuen poeta baino askoz gehiago da bera. Bai idazle moduan bai —are gehiago— pertsona moduan ere. Hogeita hamasei urteko erbestealdiaren ostean, Joseba 2021eko apirilean itzuli zen Euskal Herrira.

      Celicia Arrozarena, Win Nordbroek, Amalia Zulueta, Luna Ichaso, Martin Mendez, Joseba Sarrionandia… zein ote zen Garaizarkoa?

Exilio é se esconder num armário com medo de que alguém

o abra e com medo de que nenhum o abra.

Huts Teatroa

Bidelagunak bidelagun, hautuak hautu, nire bidea argitzen ari zen. Artedramaren magalean sortu nuen 2012an Huts Teatroa, proiektu pertsonalak bideratzeko asmoarekin. Antzerkiola Imaginarioaren garaian estetika baten bilatzea garrantzitsua bazen, Huts Teatroarekin beste bide bat zabaldu zen niretzat. Proiektuaren ezaugarrietako bat euskal idazle eta dramagile garaikideen obrak taularatzea izan da. Bertan jada ez dago aktore talde egonkor bat, eta proiektuaren arabera aktore ezberdinekin partekatu izan dut proiektua.

      Huts Teatroak euskara hutsean sortzen ditu bere sorkuntza guztiak eta ez du erdarazko bertsiorik egiten. Apustua irmoa da. Antzerkia bi hizkuntzatan egiteko joerarekin bukatu eta antzerkia elebakarra izatearen hautua argia da. Horrek ere esan nahi du hitzari garrantzia handiagoa ematen zaiola.

      Nahiz eta zuzendaritza artistikoa eraman, lan bakoitzean taula zuzendaritza beste batek eraman izan du. Zuzendari eta aktore lanak biak batera egitea gehiegizkoa da, eta kanpo begirada bat behar duzu. Horretaz aparte, beste profesional batzuen begirada eta gogoetak partekatzea ere ederra da.

      Huts Teatroa gogoeta prozesu etengabe batean murgilduta dago. Alde batetik, herriari zer eskaini nahi zaion eta, bestetik, barnera begira hutsunearen zuloan amesten jarraitzen dugu, gure sorkuntzarekin herritarrei hutsik ez egiteko asmoarekin. Hutsak bete gaitzala. Hutsa funts. [54]

Egoitzak

Artedrama plataformaren proiektua egonkortu ahala, talde egoiliar izatea borroka bat bilakatu zen. Gure herrian kultura zerbait periferikoa izateaz nazkatuta, antzerkigintzari zentralitate bat eman behar geniola argi ikusi genuen Xabino Alkortak eta biok. Antzerkia ez da zerbait isolatua, publikoa da, herriari emana da, eta bere izaera soziala aldarrikatzen hasi ginen. Herri baten egunerokotasunean antzerkiak eta, oro har, arte eszenikoek duten garrantziaz jabetu behar ziren politikariak, kultur teknikariak eta, azken finean, herritarrak.

Eredua gure herrian bertan genuen. Luhuson kokaturik zegoen eraikin puska bat, antzoki puska bat, herriaren erdian geldirik zegoena, eta Fuchs anaiek jakin zuten kultur proiektu bat diseinatuz eta sustatuz espazio hura ahalbidetzen. Sarritan gertatu izan dira horrelakoak! Zementuzko eraikinak egin baina gero bere atzean dagoen proiektua hutsaren hurrengoa izatea. Hala ere, esan bezala, Le Petit Théâtre de Painekoek lortu zuten Harri Xuri deituko zioten eraikin hari bizitza ematea, mamuz beteta zegoen eraikin huts hura ametsez eta ekintzaz betetzea.

      Espazioa emanaldiak egiteko ez ezik sorkuntzarako ere baliatu zitekeen. Gure antzerkigintzan dagoen gabezia handienetako bat hori da, sortzeko espaziorik ez dugula, eta sortze prozesuetan ez dela nahikoa babesten artistaren lana.

      Egia da estatu estruktura ezberdinetan mugitzen garela. Frantses estatuan eta Espainiar estatuan kultur ekintzak ez dira berdin ikusiak, baloratuak, pentsatuak, eraikiak. Kultur modeloak eta kultur politika oso ezberdinak dira eta, espainiar eta frantziar modeloetatik aparte, euskaldunok gure egiteko manerak ere baditugu, baina bi estruktura hegemonikoen aurrean sarritan ikusezin bilakatzen dira.

      Leioa izan zen Artedrama talde egoiliar izateko aurkitu genuen lehen egoitza. Bost urte eman genituen bertan eta Artedramarentzat urte oparoak izan ziren. Egonkortasun bat bermatu ahal izan genuen eta udalarekin zein herriko elkarte batzuekin lankidetza eta proiektu interesgarriak bideratzea lortu genuen. Horietako bi proiektu aipatzearren: batetik, Kultur Maratila jaialdiaren antolakuntza eta bestetik, herriko Andrak (Leioako Andreen Elkarte Soziokulturala) elkartean erretretan zeuden emakumeen antzerki taldean landutako tailerrak eta jarraipen artistikoa.

      Gauzak trakestu ziren arte! Leioa utzi eta etxe berri baten bila hasi ginen orduan. Nomadak. Behin Leioatik kanpo eta etxe gabe, Getxo, Sopela eta Larrabetzu herrietan jo genituen ateak. Bilera batzuk egin genituen kultur teknikari zein arduradun politikoekin eta herri bakoitzeko baliabideak, jardun soziokulturala eta arte eszenikoen inguruko interesa aztertu genituen. Baina bitartean, gure taldeko Irantzu Azpeitia Gernikan bizi zenez, behin-behinekoa izan behar zen gela bat utzi zigun Ricardo Abaunzak, garai hartan Gernika-Lumoko kultur teknikaria zenak. Bat-batean dena bela bete haize! Gernika Garretan deitzen zen herriko elkarteko kide ziren Camino Sanz eta Doro Zobaran etorri ziren niregana, Gernikako bonbardaketaren inguruan herri antzerki bat zuzentzeko prest egongo ote nintzen galdezka. Argi ikusi nuen Gernika izango zela gure etxe berria, bertan jarriko genuela gure egoitza. Udalarekin hitz egiteko unea zen.

      Udalaren baimenak eta onespena jaso ondoren, 2018az geroztik Gernikan hasi ginen Artedramaren zimendu berriak eraikitzen. Egoitza finko bat izatetik aparte, badaude egoitza artistikoak eskaintzen dituzten espazioak: Azala, Garaion Sorgingunea, Dinamoa, Sarobe, Harrobia, Azkuna Zentroa, Muxikeberri… Espazio hauek, egonaldi artistikoak egiteko baliatzen dira. Taldeek euren sorkuntzak gauzatzeko. Zorionez, dinamika hauek areagotzen hasi dira azken urteetan gure herrian.

Kultur Maratila

Kultur Leioan geundelarik, bertako programatzailea zen Ana Lopezek gure beharrak irakurtzen jakin izan zuen, eta horri esker elkarrekin egin genuen bidea.

      Kultur Leioak instalazio egokiak zituen gure eginbeharretarako, materialak eta furgonetak uzteko almazen bat eta gure ekoizpen etxea egoitza iraunkor bezala mantentzeko ofizina bat. Programazio egonkor eta interesgarri batek osatzen zuen herriko kultur eskaintza eta maiatz bukaeran egiten zen Umore Azokak —kale antzerki feriak— erreferentzialtasun bat ematen zion herriari antzerki munduan. Hainbat bilera burutu eta luze hitz egin ondoren, Xabino bultzatzaile nagusi zela, hitzarmen bat adostu genuen Leioako Udalarekin, eta lanean hasi ginen.

      Leioan, programazioari zegokionez, euskararen presentzia oso txikia zen. Gure indarrak horretan jartzea erabaki genuen. Estrategia bat bilatu genuen: jaialdi bat antolatzea pentsatu genuen, komunikazio aldetik indar berezi bat eman eta jendea animatu euskarazko sorkuntzak ikustera. Kultur Maratila deitu genion.

      2012an abiatu zen zikloa, bere baitan hainbat adierazpide hartuta: antzerkia, dantza, bertsoa, musika, performancea… Kultur Maratilak horiek denak uztartzea eta plazaratzea zuen helburu. Bost urte iraun zuen jaialdiak, eta denborarekin sona hartzen joan zen. Denborarekin, zeren eta lehen edizioa gogorra izan baitzen. Zenbakiak penagarriak ziren. Maialen Lujanbio eta Xabi Erkiziak zuten Ornitorrinkus saiora (Judith Montero saxofonista ez zegoen emanaldi hartan) hiru pertsona etorri ziren. Etsituak geunden, baina malaostiatik ateratzen den gar horri heldu eta, urtez urte, lortu genuen publiko bat gureganatzea. Azken edizioan ia ekitaldi guztietan antzokia betetzea lortu genuen. Ezina ekinaren ekinez egina.

      Andrak elkarteko emakumeekin egindako elkarlana polita izan zen. Geli Baranda zuzendariarekin jarri gintuzten harremanetan eta tailer batzuk eman nizkien. Euren antzerki piezen entseguak ere ikusi nituen. Trukean eurak ere gure antzezlanak ikustera etorri ziren. Gehienek euskararik ez zekiten. Oroitzen dut emakume baten erantzuna, gure antzezlan bat ikusi ondoren: “No me imaginaba que en euskera se pudieran transmitir tantos sentimientos”. Ez zuen fede txarrez esaten, ikusitakoarekin liluraturik baizik. Azkenean, beste lorpen bat euskarazko antzerkia ikusten bukatu zutela izan zen. Gehitu egin behar dugu, ez kendu, eta are gutxiago ikusezin bilakatu.

      Leioan egoteak Artedramari on egin zion. Egonkortasun bat eman zigun. Erraztasunak ere bagenituen, eta egonkortasun hura bermatu asmoz haratago joan nahi izan genuen eta egitasmo bat aurkeztu genion udalari. GABIZ deituko zen. Antzerkian GABIZ. Zirkuan GABIZ. Leioa bezalako herri batean, eta gainera Umore Azoka kale antzerki jaialdi bat izanik, nola bertako herritarrek ez zeukaten antzerkian formatzeko, jostatzeko, aritzeko aukerarik? Haur, nerabe eta nagusientzako antzerki eta zirku tailerrak emateko proiektu bat aurkeztu genuen. Erantzuna izan zen ekonomikoki ezin zituztela diru kopuru horrekin gure “zerbitzuak” ordaindu, eta komeni zela deialdi publiko bat egitea. Lizitaziorako gu aurkeztu ginen, baina udaletik ez genuen erantzunik jaso. Egindako lan guztia pikutara! Ez atzera ez aurrera.

      Jon Lazkano Kultura zinegotzia ere inplikatu zen proiektuan. Gugan sinistu zuen eta harreman ona izan genuen berarekin. Baina bere legegintzaldia bukatu zenean kargua utzi eta Estibaliz Bilbao zinegotzi berriarekin dena gaiztotu zen. Honek ez zuen ikusten gure eginbeharra Leioan beharrezkoa zenik. Arazoak pilatzen hasi ziren, legalki ez baita posible (ezinezko ere ez, baina...) enpresa pribatu batek enpresa publiko baten barnean egoitza izatea. Berez Espainiako legediak gu enpresa izatera behartzen gaitu —dirulaguntzen eta merkatuaren barruan jokatu nahi baduzu, noski—, eta honek guztiak ez zuen errazten afera. Gainera, udal teknikariek, kontu hartzaileek, gure jarduna ez zuten legalki ontzat ematen. Honek, adibidez, gure helbide fiskala Kultur Leioatik atera eta nire etxean jarri behar izatera derrigortu gintuen. Administrazioaren eta legearen aurrean antzerkia egitea torlojuak edo odolosteak egitea bezala da. Bakoitzak egin dezala bere etxean. ¡Artistas y toreros!

      Legeak aldatzeko borondate politikoa behar da. Batzuetan kultur politikak hutsaren hurrengoak izaten dira eta gauzak aldatzeko ez da gogo eta indar berezirik jartzen. [55]

ZUbi

Borondate faltari formula berriak proposatuz egin nahi izan diogu aurre. Ximun Fuchs eta Xabino Alkorta hasi ziren ZUbi egitasmoaren hezurdura planifikatzen. Denborarekin herri eta antzoki batzuk batuko ziren proiektura eta, Artedramako Iasone Paradak kudeatu zuen egitasmoa 2021. urtera arte.

      ZUbi proiektua euskarazko antzerkia saretu, indartu eta ikusgarri egiteko asmoz sortu genuen [56]. Antzerkia egonkortzeko eredu ezberdin asko egon daitezke, eta hau beste bat gehiago izan zen. Antzerki taldeak elkarren artean lehiatzen gara sarritan eta horrek badu zerbait gazi-gozotik. Zentzu honetan, Artedrama plataformak beste talde batzuekin elkar elikatu eta elkar laguntzeko apustua hartu zuen ZUbi bezalako proiektu bat sortuz. Antzerkian hasten diren talde berriek oztopo asko izaten dituzte eta, proiektu artistikoak argiak izan daitezkeen arren, proiektu horien estruktura mantentzen eta kudeatzen irakastea ere ezinbestekoa da. Eta, nola ez, sortutako lana antzokietan emateko aukera izatea. Hori zen, bere xumean, ZUbik ahalbidetzen zuena.

      Dxusturi, Lauka, Beheko Larraine, Benetan Be, Rubik eta Formol laborategia antzerki taldeak izan ziren ZUbi proiektuaren onuradunak, eta euren proiektuarekin egindako biraz aparte beste hainbat emanaldi lortu zituzten Euskal Herrian barna. Batzuetan bultzada txikiak baino ez dira behar talde eta proiektu batzuen ikusgarritasuna bermatzeko. Horretarako, formula berriak sortu eta estruktura ezberdinen artean adostasunak aurkitu behar dira. Eta zubiak eraiki.

Sasi sareak

Behar batetik sortu zen ADEL (Artedrama Euskal Laborategia). Behar batetik sortu zen ZUbi. Behar batetik sortzen dira beste proiektu asko ere. Atzean dagoena kolektibo bat izan daiteke, elkarte bat edo norbanakoa, baina gehienetan behar batetik sortzen direla argi dago. Herria kulturalki aktibatzeko, antzerki zaletasuna bultzatzeko, gabezia bat betetzeko… arrazoiak asko izan daitezke, eta era berean oso sinpleak; artearen bitartez harremanak, elkartrukea, komunikazioa, sentimenduak, emozioak, bizitza partekatzea.

      Sare ofizialetatik kanpo, nahiz eta batzuetan udaletatik eta administraziotik diru pixka bat lortu, normalean hutsaren hurrengoa izaten dena, hainbat herritan osatu izan dira proiektu interesgarriak, Euskal Herrian sasi sare bat sorraraziz. Horietako batzuk desagertu dira, edota denbora gutxi iraun zuten, baina beste batzuek heldu izan diote, hain ezegonkorra den gure ogibide honetan.

      Bi milagarren urteko lehen bi hamarkadetan ezagutu eta hurbiletik jarraitu izan ditudan topaketa eta eraikitako dinamika batzuk aipatuko ditut jarraian. Gehienak euskara hutsean, baina badira erdaraz sortuak izanda ere, euskarari leku bat eman diotenak. Guztiak dira niretzat bereziak. Sare bat osatzen dute, beste sare bat. Sasiz betetako bidexkan, bihotzetik saretzen dena herrirantz. [57]

Bilboko Pabiloi 6

Irene Bau eta Ramon Barea izan ziren ideologo eta bultzatzaile nagusiak, 2011. urtearen bueltan. Itziar Lazkano eta Felipe Loza ere, beti ondoan, proiektua bultzatzen egon dira.

      Ramon Barea Emaztea kapelarekin nahastu zuen gizona lanean ezagutu nuen. Paco Sagarzazu, Itziar Lazkano, Jone Irazabal, Inazio Tolosa eta neuk osatzen genuen aktore taldea. Oliver Sacks neurologoaren idatzietan oinarritutako lana ondu zuen Bareak eta Txalo konpainiak ekoitzi zuen. Lehenagotik Peter Brook antzerkigile britainiarrak eraman zuen taula gainera, baina Bareak bere bertsioa egin zuen. Esperientzia ederra izan zen, antzezle-zerrenda indartsu batek lan oso biribil, sakon eta indartsua betetzera eraman gintuen.

      Harrezkero Ramonekin beti izan nuen harremana, elkarri pista jarraitzen genion. Berriz deitu zidan arte. Oraingoan, Irene Baurekin batera egin genuen hitzordua eta proiektu berri bat zeukatela kontatu zidaten. Bilboko Zorrotzaurre auzoan, Deustuko Erribera kalean, pabiloi bat zegoela eta hura alokatzeko aukera zegoela. Asmoa antzerkia sustatzeko leku bat irekitzea zen. Pabiloi 6 deituko zen, Anton Txekhoven izen bereko narrazio baten izenburuari keinu eginez. Pabiloi horretan antzerki tailerrak, topaketak, hitzaldiak eta antzerki emanaldiak eskaintzeko espazio bat eraikiko zen, eta aurrera begira garrantzi handia ematen zioten ekoizpen propioak egiteari ere. Baina, batez ere, denboraldiak egitearena ikusten zuten argi. Hau da, ez bakarrik emanaldi bat eman, baizik eta asteburu osoa edota denboraldi bat egin antzerki obra batzuekin. Eta hau berria zen, eta interesgarria, Bilbo bezalako hiri batek horrelakoak ere behar zituela uste baikenuen. Urteekin Artedraman Donostiako Egia auzoko Gazteszena salarekin lortu dugu hori, bost egun egoten baikara bertan. Ahoz ahokoak ere funtzionatzen du, eta jendea joaten da.

      Mina Espazioko esperientziatik nentorren ni eta, guri behintzat, erakundeek ez ziguten kasurik egin. Inoiz ez ziguten galdetu zeintzuk ziren gure beharrak. Eta egun batetik bestera espazioa itxi ziguten. Ramoni eta Ireneri argi esan nien instituzioen konplizitaterik eduki ezean ez zutela ezer lortuko. Bilboko Udalak eta Eusko Jaurlaritzak begi onez ikusten bazuten aurrera egin ahalko zutela, bestela ez. Ni laguntzeko prest agertu nintzen, baina orduan nire burua ekintzaile gisa beste gauza batzuetan zegoen jada: alde batetik Kultur Leioan eta herritarrekin talde egoiliar izateko borrokan eta, bestalde, EHAZEren proiektuan, euskarazko antzerkigintzaren ikusgarritasuna eta beste hainbat proiektu aurrera ateratzeko asmoz. [58]

      Hastapenetako bileretan parte hartu banuen ere, ez nintzen guztietara iristen. Pabiloi 6n erabakiak hartu behar ziren eta nik ezin nuen kargu egin. Ez nuen indarrik beste proiektu batean segitzeko. Azkenean, proiektua alde batera utzi eta nireari heldu nion.

      Urte batzuk pasatu dira Pabiloi 6 ireki zenetik eta Ramonen eta Ireneren ametsak betetzen joan dira. Jendeak ere erantzun izan du, horrekin ez nuen dudarik, Bilbon berez badagoelako publiko potentzial bat. Espazioari izaera bat eman diote, egiteko modu bat, gure kultura eta herria aberasten duena. Pena bakarra niretzat, euskarak —eta euskal kulturaren ikuspegiak— ez duela leku askorik izan.

EHAZE

Nork ez du Ez Dok Amairu gogoratzen? Euskaldunon artean elkartzeko eta Euskal Herri osoari begira antzerkia eraiki eta saretzeko gogoa beti egon da. Honen adierazgarri, EHAZE sortu aurreko esperientziak aipatzea ezinbestekoa iruditzen zait.

      Iparraldean, 1966an, antzerkilari amateur gogotsu batzuek gogoeta egun bat antolatu zuten Heletan. Hogeita hamar bat pertsonak parte hartu omen zuten, horien artean Piarres Larzabal eta Telesforo Monzon. Hortik abiatu zen euskal antzerkiaren federazio bat sortzeko ideia, Antzerkilarien Biltzarra. Xedeetako batzuk ondoko hauek ziren: antzerki sorkuntza bat aurkeztea urtero; euskal antzerki bizia koordinatzea; harremanak sortzea Hego Euskal Herriko antzerki taldeekin; artxiboen osatzea. [59]

      Antzerkilarien Biltzarraren xede nagusia —hots, sorkuntza laguntzea— bete zen, baina taldeen arteko koordinazioa ez omen zen hain ongi ibili. Hego Euskal Herriko taldeekiko harremanei dagokienez, federazio bat sortu zen 1977ko maiatzaren 29an Urnietan, mugaz bi aldeetako berrehun bat antzerkilari bilduz. Ondotik, batasunaren izenean, Antzerkilarien Biltzarra Euskal Antzerki Taldeen Biltzarra (EATB) bilakatu zen. Zein garai interesgarriak, eta zein gutxi dakigun garai horretaz. Gure historia da, eta zirrara sartzen zait garai horietaz zerbait ikusi edota irakurtzen dudanean.

      Antzerki taldeen artean esperientziak trukatu eta elkarlanean aritzeko ahaleginak beti eman dira. Euskara hutsez aritzen ziren taldeek Euskal Antzerki Talde Amateurren Elkartea (EATAE) sortu zuten 1995ean. Mutrikuko Goizeko Izarra, Elgoibarko Ekekei, Azpeitiko Antxieta, Etxeberriko antzerki taldea, Debako Goaz, Lekuineko Bordaxuri eta Xirrixti-Mirrixti izan ziren elkarteko lehen partaideak. Beranduago sartuko ziren Gilkitxaro, Mairu edo Lakrikun taldeak. Lehenengo topaketak Saran izan ziren. Ondoren, Deban, Elgoibar, Mutriku, Bermeo eta azkenak Ataunen. 2004. urtea zen. Atauneko topaketen ostean urte pare bat jarraitu zuten martxan, baina itzaltzen joan zen.

      Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea (EHAZE) Hik Hasi topaketen barruan hasi zen forma hartzen. Joxe Mari Auzmendiren eskuzabaltasunak erraztu zuen guztia, eta lehen bilera nagusia Donostiako EHUko Pedagogia fakultatean egin genuen. Euskarazko antzerkigintzak ahuldade asko zituen, eta gogoetatzeko eta zerbait egiteko unea zela pentsatzen hasiak ginen batzuk. Antolatu zen lehen deialdi orokorrean jende ugari bildu zen. Euskal antzerkigintzaren inguruan hitzetatik ekintzetara pasatzeko unea zela deliberatu genuen. [60]

      EHAZEk hainbat proiektutan parte hartu zuen. “Antzerkizale eguna” bost urtez antolatu zen Euskal Herriko zenbait herritan: Amasa-Villabona, Mungia, Azpeitia, Berriozar eta Bilboko Pabiloi 6n; gogoetarako espazioak sortu ziren Esperientzixak ekimenaren barruan; argitalpenak egin zituen; Durangoko Azokan Szenatokia deritzon espazio berria ireki zen, eta beste hainbat ekimen burutu ziren antzerkizaleen ilusio eta gogotik. [61]

      Hasiera baten, Amasa-Villabonako Mintzola etxean egiten genituen bilerak. Gero, Azpeitiko Udalak bulego bat jarri zigun eta Enparan dorretxean izan zuen egoitza. Bi zuzendaritza izan zituen elkarteak, hastapenetan Josu Kamara bilbotarra izan zen lehendakaria eta, ondoren, Eneritz Artetxe gernikarra. Gero, zuzendaritza batzorde bat eratu zen.

EHAZE ez zen eraginkorra izan. Asmo onak eta handiak genituen, baina bazkideen parte hartzea txikituz joan zen. Tartean gauzak egiteko manera eta ikuspuntu ezberdinak zeuden, eta horrek desadostasunak ekarri zituen. 2017an elkarteak hondoa jo zuen. Larrialdi talde bat eratu eta inflexio puntu bat egon zen. “Zertarako behar dugu EHAZE?” galderari erantzunez elkarteak egin zezakeen ekarpenez gogoetatu eta bide orri berri bat eraiki zen. Oier Guillan setati jarri eta bere bulkadari esker elkarteak norabide bat hartu zuen. Oier Guillanek berak, Eneritz Artetxek, Maider Galarzak, Josu Zubiak eta Arantzazu Fernandezek osatu zuten zuzendaritza berria. Ondorioz, elkarteak pauso eta funtzio berri batzuk eman ditu azken urteetan. [62]

      Gauza asko dago egiteke, baina euskarazko teatroak itsasargi bat edukitzeak, bere asmatze eta akats guztiekin, on egiten dio gure ofizioari. Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea antzerkigintzaren erreferentzia bat izan beharko litzateke. “Itsasoan urak handi dire”, baina zeruertza ikusten da oraindik.

Agus eta Lali

Bilboko Mina Espazion ematen nuen Mis rarezas dirías tú eta bertara gerturatu zen EMK-ko txino baten edo LKIko trosko baten itxura zuen gizon hura. Bere ile zuri, belarritako eta koletatxoarekin. Badirudi antzezlana asko gustatu zitzaiola, Euskaldunon Egunkarian aparteko kritika egin baitzidan:

“Aurreko eguneko afari batean hain zuzen ere azaldu zigun lagun batek gero eta gehiago aspertzen zela antzerkian, eta ni une hartan zer esan jakin gabe geratu nintzen. Hurrengo batean, ostera, badakit zer gomendatuko diodan: Ander Lipus Antzerkixe ikustea eta neuronak goitik beheraino astintzea”.

Kritika hau sinatu zuenak, Agus Perez du izena.

      1991ko azaroaren 10ean egin zuen bere lehen kritika Euskaldunon Egunkarian. Dirudienez, Egunkariatik norbaiten bila ari omen ziren eta Mikel Martinez aktore bilbotarrari deitu zioten. Honek ez zuen bere burua horretan ikusten eta Agus Perezen izena eman zuen. Horrela hasi zen Agus, eta harrezkero bi mila kritikatik gora egin ditu. Haien parte bat eta bidean egin dituen gogoetak, Aititaren betaurrekoak izeneko liburuan bildu zituen Agusek. Izan ere, kritiken bitartez garai oso baten kronika idazten joan da, eta berak eta Lalik egindako artxibo lan itzelari esker “ganbila.eus” bezalako proiektuak martxan jarri ahal izan dira.

      Ezagunak dira beste kritikari batzuk: Carlos Gilek erdaraz idazten zuen, euskaraz Jaime Valverdek, horretan denbora gutxiago egin zuen arren, eta berriki Arantzazu Fernandez eta Maddi Goikoetxea.

      Agus eta bere lagun bereizezin Eulalia Marimon Lali haien smart txikian elkarrekin joaten dira herrietara. A8a ez dute ordaintzen, beraz errepide normaletik abiatzen dira Euskal Herriko antzoki edo plazetara. Ezagutzen ditugu bikote ospetsuak: Simone de Beauvoir eta Jean-Paul Sartre, Frida Kahlo eta Diego Rivera, John Lennon eta Yoko Ono, Bonnie Parker eta Clyde Barrow, Gertrude Stein eta Alice B. Toklas... Bada, euskal antzerkian baditugu Agus eta Lali.

Iparraldean

Lagunak izatearen abantaila. Pantxika Halsouet Urruñan, Maixan Merkapide Izuran, Fuchs anaiak eta beren gurasoak Lartzabalen, Azkainen eta Lohizunen, Joanes Etxebarria Maulen, Kristiane Etxaluz Domintxainen, Iban Ithurbide Saran. Euren etxeetako ateak beti zabaldu izan dizkidate. Nik zorte hori izan dut, eta “iparralde” deitzen dugun mugaz bestaldeko toki eder hori eta bertako jendeak modu sakonagoan ezagutzeko aukera eman dit.

Lapurdi

Théâtre des Chimères Jean Marie Broucaretek sortu zuen 1979an Baionan. Ondoren erroak Miarritzen eman zituen, Les Decouvertes deitzen den espazioan. Han dute beraien egoitza eta nik bertan taldea ezagutzeko aukera izan nuen. Broucaretek gonbidatuta, ikastaro bat antolatu genuen hiru irakasleren artean: Espainiatik Begoña Baena, Frantziatik Jean Marie bera eta ni Euskal Herritik. Hiru hizkuntzatan aritu ginen lanean, espainola, frantsesa eta euskara. [63]

      Bi urtean behin antolatzen zuten Les Traslatines jaialdian Babiloniako loreak antzezlanarekin egoteko aukera ere izan genuen. Emanaldia antzerki taldeak Miarritzen duen egoitzan eman genuen, Les Decouvertes aretoan.

      Euskaraz ere egin zuten antzerkia. Pok eta Chimeres antzerki taldeen artean koprodukzio lanak egin zituzten. Entzutetsuena, Broucareten zuzendaritzapean eta Itxaro Bordaren itzulpenarekin eman zuten Bertolt Brechten Kaukasiar kreazko borobila (VI. Donostiako Antzerki Saria) izan zen. Arrakasta bildu bazuten ere, Hegoaldean ez zen askorik emana izan. Taldeak une gorabeheratsuak bizi izan zituen, eta Jean Marie sarri azaltzen zen kexu Frantziako Gobernuaren laguntza eskasiagatik.

      Chimeres taldean harremanik zuzenena Txomin Hegirekin izan nuen. Bera euskalduna izanik, euskarazko sorkuntzak ere prestatu zituen taldearekin. Erretretan sartu aurretik, bere azkenetako lana Bilboko Loraldia jaialdiak proposatutako Anton Abadiaren pertsonaia egitea izan zen. Orain, Hendaiatik, Ondarraitz hondartzaren ondoan dagoen gaztelutik begiratzen du zertan den gaur egungo antzerkia. Edo ez! Pertsonaia guztien arropak bildu, armairuan sartu eta seguruenik Hazparnen egongo da, berak antzerkiari eta antzerkiak berari emandakoaz gogoetatzen, Bordaxuri antzerki taldeko kide izatetik Chimeres taldeko kide izateraino egin zuen ibilbideaz. Beti antzerkiaren altzoan.

*

Senperen Andoni Iturriozek zaharberritutako Larraldea etxean egiten genituen errepikak. Astean behin, autoa hartu eta Berriztik Senperera joaten nintzen. Errepika egin eta mahaiaren bueltan kontu kontari egoten ginen, berriz autoa hartu eta etxerako buelta egin arte. Hasieran Mizel Brust ere etortzen zen errepiketara. Eskola zaharreko aktorea izanik, bera nola mintzatzen zen eta hitz eta esaldi guztiak nola ahoskatzen zituen entzutea plazera zen. Gainera, nire harridurarako, errepiken hastapenetan testua goitik behera zekien bakarra izaten zen. Eritasun batek kanpoan utzi behar izan zuen, eta Pierre Larre sartu zen bere ordez. Taldean aspaldiko ezagun nuen Kattin Mendiburu ere bazegoen. Garai batean Hegoaldetik Donibane Lohizunera dentistarenera joateko ohitura zegoen. Askok egiten genuen bidaia hura, dirudienez merkeagoak eta hobeagoak ziren. Ba Kattin ordutik ezagutzen nuen, kontsultan egiten baitzuen lan. Eta orain biok elkarrekin ari ginen antzerkia egiten.

      Iparraldean hobeak ez dakit, baina antzerkirako trebezia, eta jakintza gehiago dutela argi dago. Herri antzerkian transmisio bat egon da eta sarritan amateurrek ematen duten maila profesionalen adinakoa izan daiteke. Batzuek badute sen bat, zerbait berezkoa, jokoan ongi asko moldatzeko gai egiten dituena. Taula gainean Peio Berhokoirigoin Bixoko bezalako aktore bat ikustea ederra da, edota Maialen Foutox, Maider Beheran eta Xalbat Dagerrezar esaterako. Antzerkia eta plazera eskua emanda doazenean sentipen horrek ez du preziorik!

      Iparraldean herrigintzatik zetorren antzerkizaletasun handiarekin egin nuen topo. Iduzkilore taldeko Iban Ithurbide lagunaren gurasoak, Xan Leon eta Maite Berrogain, oso antzerkizaleak dira. Lehen aldiz, emanaldi baten ondoren, niregana hurbildu zirenean, esan zidaten: “Goresmenak, Lipus”. Bueno! Bueno! Bueno! Halakorik inoiz entzun gabe!!! Pozez zoratzen atera nintzen antzokitik eta autoa hartu nuen etxera bidean, Iparraldean antzerki gehiago egin nahi nuela nire buruari esaten.

      Iduzkilore antzerki taldearen lehen lana Manex Fuchsek zuzendu zuen. Joseba Aurkenerena eta Peio Chipiren testuetan oinarrituta, moldaketa bat egin zuten Mixel Jorajuria eta Manexek berak. Iduzkilore 1609an Lapurdin iragan gertakizun lazgarrien oroimenez idatzitako antzezlana izan zen. Gero nirekin egin zuten lan, Hazparneko Anderea obran. [64] Ondoren etorri ziren Xabier Mendigurenen Telesforo ez da Bogart, Inazio Tolosak zuzendua; eta Piarres Larzabalen Herriko bozak, Maika Etxekoparrek zuzendua. Herri antzerkia bizirik mantentzeko ahalegin polita egin dute Iduzkiloreko partaideek. Ehun urtez!

      Senperen bertan Arretxea kolegioan egon nintzen urtebetez, bertako ikasleekin antzerkia egiten. Ez da erraza erdararako joera (batzuetan frantsesa, besteetan espainola) duten ikasleekin euskaraz aritzea. Baina tira! Norbaiti irekiko nizkion euskararen eta antzerkiaren ateak.

Nafarroa Beherea

Nire lehen egonaldi luzea Ibañeta muntatu genuelarik izan zen. Amikuze eta Oztibarre eskualdetako jendearekin batik bat. Uda partean izan zen eta nire oporraldia horretarako baliatu nuen. Hiru hilabetez, uztaila, abuztua eta iraila. Izurako herriko etxean egiten genituen errepikak. Laborariak batzuetan berandu iristen ziren, eguzkiaren azken izpiak aprobetxatuz, belarretan ari baitziren.

      Ibañeta sorkuntza prozesuaren oso oroitzapen ederrak gordetzen ditut, talde ederra lortu genuen biltzea. Larzabalen teatroan hitzak zuen garrantzia azpimarratu nahian, aktoreak espazio huts batean jarri nituen jokoan. Inongo artifiziorik gabe eta euren gorputzak keinu bakar batera mugatzen nituen esku artifizial batzuk erabiliz. Aktoreen eskuen moldeak egin genituen, pertsonaia karakterizatzen zuen keinua landu ondoren aktore bakoitzak landutako adierazpen horrekin jokatzen zuen. Honekin jokatzeko molde naturalistatik ihes egin eta aktorearen organikotasuna bilatzen nuen. Barne dantza. Eta horrela, hitzari zegokion garrantzia ematen genion. Bukaeran esku horiek guztiak lurrean lurperatuak geratzen ziren, zerura begira, garrasika baleude bezala. Gerraren ondorioz hildako guztien omenez. Heriotza ez baita ederra, eta ez baita sekula izango. [65]

*

Ibarlako Jean-Marie Irigoienek eta Lekorneko Beñat Bidegainek Tipul & Putil bikotea osatzen zuten. Beraien deskribapen zintzoa aurkitu nuen eskuorri batean: “Bi irri eginarazteko. Kauteren izpirituarekin, aktualitatea jorratzen dute eta gure itzal ttipiak argitan emaiten dituzte”. Eta hala zen. Beraien agerraldiek jende guztia irriz jartzen zuten. Biak laborariak eta jokalari apartak, Ibañeta ikuskizunean parte hartu zuten aktore lanean. Bikain jokatzen zuten euren rola, Jean-Mariek Urkorena eta Beñatek Gotonena. Hiru Punttun ere arituak ziren. Nik Antton Lukuren Fauxto karrusan ikusi nituen, eta Larresoron antolatzen diren antzerki jardunaldietan ere oholtza partekatu genuen aldi batez. Beti lanean, oporrak gutxi eta tarte libre horietan antzerkia maitatuz, antzerkia ikusiz eta antzerkian ariz bizi ohi direnak. Bi lagun on, ondo asko dakitenak dena ez dela gasna eta xingar!!

*

Aljeriako gerrara joateko erreklutatuta, entrenamenduak eta prestaketa lanak egitea tokatu zitzaion. Altura handi batetik salto egin eta, etsaien sabotaia baten ondorioz, paraxuta ez omen zitzaion zabaldu. Elbarriturik geratu zen. Harrezkero eta bizitza osorako ibiltzeko katxaba baten beharra izango zuen. Entzuna daukat jendarmeek gelditzen zutelarik eta gerrako beterano zela ikusten zutelarik, ohore guztiekin agurtzen zutela, “Eskuara baizik etzakiten haiek, morts pour la patrie”. Asko estimatzen nuen Izurako Eñaut Larralde.

      Eñaut Etxamendirekin batera herriz herri ibili zen kantari Etxamendi eta Larralde bikotea osatuz. Gogoangarriak dira beraien abestiak eta gure herriaren maitatzeko sortutako kantuak. Nork ez du oroitzen, Carrero Blancoren heriotzaz egindako “Yup La La!” abestia?

      Euskal kantuzaleen elkarteko sustatzaile eta Haize Berri elkarteko lehendakaria ere izan zen Eñaut. Oztibarreko antzerki taldean eta Bordaxuri taldeetan partaide izan zen. Biziki maite zuen antzerkia, eta modu oso aktiboan esku hartzen zuen inguruetako kultur ekitaldi ezberdinetan. Azken urteetan inguruko herrietako taldeetan aritzen zen antzerki zuzendari gisa. Piarres Larzabalen obra zuen gogoko eta haren antzerkiaren jakitun zen. Bere hitz egiteko manera eztia eta bere begirada bizia gogoratuko ditut beti.

*

Mattin Irigoien ainhizearrak Kitzikazan/k taldea eramaten zuen. Donapaleu eta inguruak batzen dituen Amikuze eskualdeko gazteek osatzen zuten antzerki taldea. Taldearen bigarren lana, Loreak mendian, ondarkinak lurpean, bideak gainean Domintxainen ikusteko aukera izan nuen. Kitzikazan/keko aktoreez gain, Uxue Alberdi eta Andoni Egaña ere aritu ziren bertsotan. Formula gustatu zitzaidan. Antzezlan honetan ingurumenari buruzko gogoeta egiten zen zortzi esketxez osatutako lanean. Ekologiaren, ingurumenaren eta planetaren orekaren zangoz goratzea zituen gai nagusi eta pertsonaia eta egoera irringarriak antzezten zituzten jokalariek hasiera-hasieratik osatutako zirkuluaren erdian.

      Nire aldetik, Aulesti herrian antzerki talde bat eratzeko intentzioz nenbilen, eta pentsatu nuen agian Mattinen testu hura baliatu ahal nuela aulestiarrei proposatzeko. Mattinen etxera joan eta bizpahiru egun eman genuen testua goitik behera errepasatzen. Moldaketa egin behar zen. Adibidez, aipatzen ziren politikariak nik ez nituen ezagutzen, hots, bertako errealitate politikoa, frantsesa barne, ez nuen ezagutzen. Beraz gauza horiek kontrastatu behar genituen. Gogoratzen dut “Bidusa ibaia” ere aipatzen zela testuan. Guk Lea ibaia jarriko genuen? Baina kutsadura maila ez zen berdina. Beraz adaptazio bat egiteko Mattinekin partekatu nituen horrelako kontuak. Mattin gehiago ezagutzeko balio izan zidan, baina azkenean Aulestin obra egiteko bulkada ez zen aurrera atera, baina ez testua arazoa zelako, Jabier Aranguena Artakok modu oso naturalean aulestiarrera ekarri baitzuen, Aulestiko aktoreekin errepika egunak aurkitzea, hots, taldea osatzea, ezinezkoa izan zelako baizik.

      Kitzikazan/k antzerki taldearen esperientziatik aparte, Mattinek beste hainbat antzerki lan ere idatziak ditu, baita bere anaia Gillaume Irigoienek ere. Urteetan Iparraldeko orena euskal telebistako aurpegi ezaguna izan zenak esku ona omen dauka nik zoritxarrez ikusi izan ez dudan antzerkia idazteko. Badirudi familiatik badutela berezko bizitzaren ikuspegi ironiko eta irringarri bat, antzerkian baliatzen dutena. Ezin aipatu gabe utzi libertimenduetarako idatzitako testuak, benetan ederrak dira Mattinen erranak, Donapaleuko libertimenduetan zirtzilen ahoetatik ateratzen diren hitz purrustak. Antzerkia zerbait izatekotan, kitzikagarria izan behar da!

Zuberoa

Hamazazpi mila biztanle dituen probintzia honetan gauzak derrigorrez beste ikuspuntu batetik begiratu behar dira. Batzuetan sentsazioa izan dut hauek direla azken euskaldunak, azken indigenak, baina ez ditut hitzak aurkitzen sentsazio horiek baino haratago joateko, Xiberuak transmititzen didana azaltzeko. Xiberuara sartzean beti behelaino batek harrapatzen nau, eta mendi haien magalean txorien kantuak entzuten ditut. Txorienak edo…

      Maskaradak eta pastoralak dira Euskal Herriko probintzia honetako ezaugarri. Gure Euskal Telebista maitean uda partean hutsaren peskizan emititzen dituzten pastoral famatuak. Inori inoiz ez zaio okurritu esatari bat jartzea, pilota partidak edo futbol partidak emititzen diren moduan, pastoral horien esanahiak eta kodigoak azaltzeko. Ohiturak ohitura direlako, eta mingarria ez den artean, euskal kultura salbatua baita!!! Vive la Xiberua!

*

Oiartzunen bizi den Altzabeheitiko Dominika Rekalt Ttittika, Xiberoko Botza irratiko kazetari eta esatari izateaz gain, aktore eta idazle ere bada. Ez dut ongi oroitzen pertsonalki noiz ezagutu genuen elkar, baina gogoan dut bere lanetako bat ikusi nuen lehen aldia. 2006ko uztailean zen, Berriztik autoa hartu eta Ahüzkinera joan nintzen. Kostatu zitzaidan lekua aurkitzea, autoa Hegiloreko bortüan utzi eta oinez luze mendian gora egin ondoren aurkitu nuen Lurdako ziloa. Paraje idiliko hartan, ilargipean, aurkeztu zuten Oiherkoren trajeria “pastoral beltza”, hala definitu zuten behintzat!.

      Harrezkero elkarri pista jarraitu diogu eta elkarrekin ere gauzak egitea amestu, baina oraindik ez da gure arteko elkarlana gauzatu. 2009an gustura ikusi nuen Aloze-Ziboze-Onizegaineko landetan eman zuten Belagileen trajeria pastorala, Ttittikak idatzitzakoa. Zinema munduan ere, Peio Cachenautek zuzendutako Xora filmean parte hartu zuen.

      Hebentik kolektiboak antolatuta, eta Ttittikaren gidoiarekin ere, dantza, kanta eta antzerkia oinarri zituen Barbau Hamalau ikuskizuna estreinatu zuten Ozazen, 2014an. Pastoral eta maskaradetako adierazpen moldeak zerabiltzan ikuskizunak, baina modu askean. 1914ko gerla oinarri hartuta, gaur egungo gizartearen kritika egiten zuten hainbat arte espresio uztartuz. Ttittikak jokatzen zuen pertsonaia nagusiari, bere itxuragatik eta antzezteko moduagatik Kazuho Ono butoh dantzariaren itxura hartzen nion. Ttittika aktore baino performerra dela iruditu zait beti.

      Saltsa-maltsa askotan ibiltzen den horietakoa da Ttittika, arte diziplina ezberdinekin ausartzen dena. Dantzari trebea, idazlea, irrati esatari aparta, noizbait ere entzun izan diot erakusketa bat egin nahian ari zela. Beti inkiet. Inoiz kaiolaturik egon ez den txori buztangorria.

*

Gonzalo Etxeberriak eta Miriam Martinezek Barkoxen eraiki zuten beraien habia. Bertan sortu ziren bi semeak, Joanes eta Pette. Bizitzan hartutako hautu politiko baten ondorioz, berak eta bere emazteak Xiberuan hartu zuten aterpea. Artista margolari honek, Gonzalo Etxeberriak, adierazten duen apaltasunetik barne mundu ikaragarri ederra du.

      Mendikotan sortu zuen Uztaro taldea eta bertan egiten du lan arte atelierrean. Bere koadroez aparte hainbat logotipo, disko azal eta afixa diseinatu ditu, baita antzerki eszenografiak burutu ere. Ezagutu nuenean Ibañeta sorkuntzan parte hartzera gonbidatu nuen, Pette semearekin batera.

      Iheslari politikoa izanik, bilbotar zuberotartuak hogeita hamahiru urte pasatu zituen muga zeharkatu gabe. Hegoaldera itzuli zen lehen aldia dut akorduan. Markina-Xemein ondoko herria den Etxebarrian elkartu ginen, bere senide batzuek daramaten Antsotegi hotel-jatetxean. Handi-handiak eta argiz beteak zituen begi-niniak. Ikusitakoaz harri eta zur, nola dena aldatuta zegoen txundituta. Emozio ikaragarri batek betetzen zuen.

      Debako arte eskolan ikasi zuen Gonzalok. Jorge Oteizak sortua, nahiz eta ordurako taldea utzia zuen. Agian hargatik antolatutako zuten Santa Maria Elizako klaustroan erakusketa, Deban egoteak bazeukalako esanahi sinboliko bat. Bertara gerturatu nintzen bere margolanen indar magiko hartaz gozatzera. Oso pertsonala da egiten duena eta kolore nahasketa interesgarriak lortzen ditu. Argiz betetako mundu ilunak dira bere koadroak niretzat. Bere apaltasunean zein handia den Gonzalo.

      Izuran nintzelarik, Haize Berri elkarteak erakusketa iraunkor bat ezarria zuen kultur gelan, Pette Etxebarriak sortua. Bilbon Arte Ederrak ikasi eta Xiberuara bueltan zen. Bere herri inguruetan mugimendua sortu asmoz instalazio bat egina zuen. Garaikidea zen, baina tradizio punttu handia zuen. Umorea ere ez zitzaion falta adierazten zuenari. Pettek aitaren bidea hartu zuen ofizioari dagokionez, baina bere estetika eta bidea bilatuz.

      Joanes Etxebarria kazetaria, argazkilaria eta bertsolaria da. 2010eko Xilaba Bertsulari Xapelketan parte hartu zuen, laugarren geratu zen Amets Arzallus, Odei Barroso eta Sustrai Colinaren atzetik. Bertso mundua alde batera utzi eta urte sabatikoa hartu zuen. Horrela ezagutu genuen elkar Habanan. Harrezkero gure laguntasuna mantendu dugu, eta Maulera joaten naizen bakoitzean elkar ikusten dugu.

      Zuberoan ohikoa denez, biek izan zuten harremana maskaradekin, eta biak pasatu ziren iniziazio erritutik. Herri eta urte ezberdinetan antolaturik, Pettek Pitxurena egiten eta Joanesek Kabanarena; primeran jokatu zituzten euren paperak. Bueno, ni Pette ikustera joan nintzen egunean, harrapatu zuen mozkorrarekin ezin izan zuen saioa bukatu Pitxuk. Beste kauterek egin zituzten ahaleginak, uraska batera bota zuten ea ernatzen zen, baina ezin! Azkenean neska batek ordezkatu zuen. Hau pitxu hau!!

*

      Jean Mixel Bedaxagar lehen aldiz Izuran entzun nuen, 2008an. Hitzaldi bat ematen ari zen lehengo kanta zaharrez. Bera lehen aldiz entzutea zirraragarria izan zen. Ze ahots zen hura! Nondik zetorren? Zelako tinbrea! Zelako agudoak! Ze fina! Eta berak kantagintza nola bizi zuen entzutea, nola oroitzen zituen hitz guztiak, doinu guztiak.. Kanta batetik bestera salto egiten zuen azalpenak emanez, herri kantak ziren guztiak. Iluntze pasa ederra izan zen hura! Topa!

*

      Donaixtin antolatu zen gaualdi batean ezagutu nuen Maddi Oihenart kantari barkoxtarra. Ruper Ordorikarekin batera abesti batzuk kantatu zituen. Boz ikaragarri hark txundituta utzi ninduen. Dolu dut inoiz ezin izan dudala bera bakarrik zuzenean entzun. Kontsolamendu gisa, bere diskoak entzuten ditut.

Mixel eta Maika Etxekopar, Xiberuatik bi xori

Mauletik Atharratze bidean Gotaine-Irabarne herrixkan bizi dira Mixel Etxekopar eta Nicole Lougarot senar-emazteak. Beti ireki zizkidaten etxeko ateak eta garai batean hainbat proiektu eta ekintza gauzatu genituen elkarrekin.

      Mauleko Matalas karrikan, lehengo tren geltoki zaharrean dute egoitza Hebentik elkartekoek. Elkarteak kudeatzen ditu Xiberuan gertatzen diren hainbat kultur ekitaldi. Hastapenetan, Abotia, Tokia antzerki taldeak, La Marmite à Musique, Süak, Uztaro arte tailerrak eta Bil Xokoa taldeen artean hartu zuten espazioa. Ondoren beste talde eta norbanako gehiago sartuko ziren. Ordutik, Mixel eta Nicole elkarteko partaide dira.

      Mixel geldirik egoten ez dakien horietakoa da. Beti hamaika saltsatan sartuta, Hamelingo txirulariaren antzera, Xiberuako arratoiak ez baina txori guztiak bere atzetik dabiltzala ematen du sarri. Aste Santu bueltan Abotia elkarteak antolatzen duen Xiru festibalak musika, antzerki, film, eskultura, performance eta dantza ikusteko aukera ematen du Gotaine-Irabarne eta inguruetako herrietan. Hiruzpalau egunez, asteburuz, kultur ekitaldi zabal bat eskaintzen da jaialdi gisara. Xiru jaialdiko zeremonia-maisu lanak egin ohi ditu Mixelek. Sarritan festibalerako propio sortutako ekitaldiez aparte, hainbat kultur adierazpidek tradizioa eta garaikidetasuna uztartuz haize berri bat ekartzen dute Xiberuako inguruetara.

Nik neronek bertan parte hartzeko aukera izan dut hainbat ikusgarrirekin: Abarka antzerki taldearekin batera, Pariseko Par-Allèles hip-hop taldea, herriko dantzariak, Maskar fanfarrea eta Amaren Alabak taldea bildu ginen Maskar ikuskizuna egiteko; Mixel Etxekopar eta Jean-Christian Irigoien Galtxetabururekin Joseba Sarrionandiaren testuetatik abiaturik Xiru-Sarri ikuskizuna prestatu genuen, Gonzalo Etxebarria eta Uztaro elkartearen oholtzako instalazio eta bideo proiekzioez lagundurik; Miren Gaztañaga eta Xabi Strubellekin Eta nik ere sagar bat daramat nire baitan performancea aurkeztu genuen; nire Zappatrustako pertsonaiekin Ütürzabala Irabarneko arte ibilbidean umorezko inprobisaketak egin nituen.

      Amaren alabak taldeko partaide zelarik ezagutu nuen Maika Etxekopar. [66] Kantua dute musika-tresna bakar eta zuberotar tradizioko kantu moldea eta eragin modernoak nahasten dituzte. Maika, kantari izateaz aparte, antzerki munduan ere murgildu zen, eta lehen lan profesionalak Le Petitt Teatre de Painekin egin zituen. Gero, Hamlet egitera sartu zen gurekin. Antzerkirako grina zuela ikusirik, bere joko molde bereziak eta kantatzeko zuen ahotsa baliatuz Etxekoak antzezlanerako deitu nuen, Maddiren pertsonaia nagusia antzezteko. Garai hartan Atharratzen bizi zen, eta bira egiteko hala moduz moldatzen zen bere hamaika mila poltsa gainean zeramatzala. Harrezkero bidea egiten segitzen du, bai musika bai antzerki alorrean: alde batetik, Bonbon Beltz antzerki konpainiarekin zahar etxeen eta zahartzearen gaia jorratzen duen lana sortu zuen eta, bestetik, Iduzkilore taldekoekin Piarres Larzabalen Herriko bozak antzezlanean zuzendari lanak egin ditu.

      Mixel eta Maika, aita-alabak, biak ala biak bizitza sorkuntzari emanak. Xiberuatik bi xori.

Publikoa

Garai batean obsesio bilakatu zen eta Augusto Cromlech izenarekin Mina Espazion erakusketa bat egin nuen: Publiko zirriborroak. Antzerkiko publikoa marraztu nuen. Marrazki guztietan ikuslea bakarrik agertzen zen: ikusle aspertua, ikusle metafisikoa, haurdun zegoen ikuslea… guztiek zeukaten rol bat, nire kezkak, nire galderak planteatu asmoz. Zelakoa da antzerkiko ikuslea? Zer espero du? Zertarako doa antzerkira? Zer bilatzen du antzerkian?

      Ideia Peter Handke idazle austriarraren Publikumsbeschipfung (Publikoari irainka) lanetik hartu zuela ematen du, baina Xabier Mendigurenek Publikoari gorroto idatzi zuenean Handkeren obraren titulua besterik ez omen zuen ezagutzen. Mendigurenen testu hark harrapatu ninduen eta muntatzea erabaki nuen. Gainera, hain kitzikagarria iruditzen zitzaidan Antonin Artauden mundutik bazuen zerbait bakarrizketa hark. Manex Fuchsen zuzendaritzapean, krudeltasunaren antzerkia gure erara moldatu genuen, 2012an. Antzokira bi ikusle baino joaten ez zaizkion aktorearen mamu, gogoeta, garraxi, amorru eta maitasun istorioa zen Publikoari gorroto.

      Publiko oso ezberdina izaten da herri bakoitzean. Niri pertsonalki nafarrak gustatzen zaizkit. Entregatuak dira, beroak. Nahiz eta ez den berdin Lesakan edo Iruñean edo Iruritan egin. Iparraldean oso ezberdina Baigorri, Maule, Lartzabal, Larresoro, Bidart… antzematen dira ñabardurak. Guk adibidez, Donostian, urteen poderioz, lortu dugu publiko bat oso fidela. Herri txikietan ere emanaldi politak ateratzen zaizkigu sarritan, bertako jendeak akontezimendu bezala bizi duelako. Horrelakoetan antzerkiak beste dimentsio bat hartzen du. Ez da haur antzerkirik, ez da jubilatuen antzerkirik, ez da ezkongaiendako antzerkirik, herri antzerkia baizik. Denentzat. Denontzat.

      Publikoa ere ezberdina da antolatzaileen arabera, lekuaren arabera. Horretan euskaldunok tribu bezala funtzionatzen dugu. Euskarazko teatroak bere lurraldeak ditu, eta oraindik lan asko egin beharra dago lurralde berriak konkistatzeko. Leku batzuetan desertua izan daiteke, beste leku batzuetan lur oso emankorra. Adibidez, Bilboko Pabiloi 6n edo Portugaleteko Serantes antzokian euskarazko antzerkia egin edota Zumaian edo Aulestin egitearen arteko aldea ikaragarria da.

      Ikusle kopuruari dagokionez, 200-300 pertsonako ikusleria da gehien gustatzen zaidana. Kopuruak handitzen direnean, adibidez, mila pertsonaren aurrean egiten duzunean, zerbait dago galtzen dena. Intimoa den hori gehiago zabaldu behar da, ez baita berdin ematen, ez baita berdin iristen.

      Batzuetan gure herrian ikusten dut publiko konprometitua hizkuntzarekin, baina ez konprometituta teatroarekin. Teatroarekiko ardura eta jakintza eskasa dago, interesik eta transmisiorik egon ez delako batik bat.

      Antzerki emanaldia bukatu eta jendea txaloka hasten da. Tira, ez beti. Oñatiarrak, adibidez, emanaldia bukatuta ez dira sekulan segituan txaloka hasiko. Antzezlana asimilatzeko edo, beraien denbora behar dute. Herri batzuetan hotzagoak izaten dira txaloak, beste herri edo plaza batzuetan ostera oso beroak, adibidez Aulestin. Eta gero etorriko dira kritikak. Lagunen eta bekaiztien iritziak. Hala ere, nik beti izango dut salbatuko nauen kontsolamendua, nire amak beti defendatuko duelako egiten dudana. Emanaldiaren bukaeran nire ama beti zutitzen da. Seguruenik, besaulkitik altxatuko den bakarra bera izango da, bere semeak egindakoaz harro. Eta asko emozionatzen bada irrintzi bat ere botako dit, aitak besotik tiraka jartzeko esaten dion bitartean. Publiko mota asko dago. Ama, bat eta bakarra.

Europako kultur hiriburua II

Ustez publikoa gogoan sortzen diren ekitaldi guztiek ez didate, ordea, zirrara bera sortzen. Kultur hiriburuekin eta horrelako proiektuetan xahutzen den diru zamarekin kritiko azaldu izan naiz.

      Kulturak orokorrean diru injekzioak behar ditu. Ados. Kulturak ere ekonomia bat mugitzen du eta ez nago horren kontra. Nola egongo naiz bada horren kontra? Kontua da ekonomia hori zein asmorekin mugitzen den, eta hor agian ideologikoki ez nator bat kultur politika batzuekin.

      2016. urtean Donostia izan zen Europako Kultur Hiriburua. Ni proiektuarekiko oso kritikoa nintzen, baina egia da inoiz ez nuela proiektuaren kontrako iritzirik eman, ezta ahotsik altxatu ere. Gauza gehiegiren kontra nago eta argi daukat horretan ez dudala nire indarra xahutuko. Hobe da sorkuntzarako utzi indar horiek, eta sorkuntzaren bitartez kontzientziak ireki eta iritziak plazaratu. Hala ere, seguru nago gauza ederrak ere egin izan direla. Hori ez dut ukatuko. Are gehiago, esango nuke pozten naizela.

      Hiriburutzaren barruan Hazitegiak deituriko proiektuan jaso genuen dirulaguntza txiki bat, Zumaian eta Azpeitian egonaldiak egiteko. Bertako elkarte batzuekin mediazioak egin genituen. Ni ez nintzen dirulaguntza haietara aurkeztearen aldekoa, baina egia da ekoizpenerako behar dituzun diru iturri guztiak baliatu behar direla. Taldean, batez ere ekoizpenean ari zirenek, aukera bat bezala ikusi zuten hiriburutzari dirulaguntza eskatzeko bideak jorratzea. Eta azkenean, horretara jo genuen.

      “Bizikidetzarako (elkarbizitzarako) kultura” proiektuaren barruan lau arlo nagusi sortu zituzten jarduera eta programak gauzatzeko: Bakearen itsasargia: gatazkak, bizikidetza, biolentzia eza, giza eskubideak, enpatia, desberdintasuna; Bizitzako itsasargia: bizitza osasungarria eta solidarioa, adiskidetzea, etika feminista, gastronomia, inklusioa / bazterketa, herritarren jabekuntza…; Ahotsen itsasargia: hizkuntzak, hizkuntza artistikoak, transmedia, aniztasuna, euskara, itzulpengintza; Itsasargia eta lurra: lurraldea, paisaia, hiria eta natura, mugikortasun iraunkorra, mugak, gobernantza… Europan bizikidetza eraldatu eta hobetzeko interes soziala zeukaten lau eremu ziren hauek, lau itsasargi. Hara! Zenbat argi! Zenbat gauza on!

      Programa kulturalaren zuzendaria Xabier Paya zen. Bera izan zen urte horietan Europako Kultur Hiriburuko aurpegia, beraz, berarengana jo genuen. Proposamena oso zehatza zen. Lehenengo, proiektu artistikoa azaldu genion, ondoren proposamen ekonomikoa eta elkarlana. Francoren bilobari gutuna zen aurkeztu genion proiektua. Gure herrian Francoren diktadurak eragindako zauriez eta minez hitz egingo zuen lanak. Ez ote zuen bada proiektuak ongi enkajatzen? Gure herriaz mintzatuko ginen, gure hizkuntzaz, gure memoriaz, gutaz. Ximun Fuchsek horretarako hamalau aktore eta musikari bat beharko lituzke oholtza gainean. Jende gazteari lana eman eta obra indartsu bat plazaratzea zen asmoa Euskal Herriko plaza guztietan. Jakinda herri batzuetan hainbeste aktoreren katxeta ordaintzeko gaitasunik (dirurik) ez zela egongo, Donostia 2016ri eskatzen genion parte baten kargu hartzea. Gainera guk, dirua jartzen bazuten, mediazio lan ikaragarria egingo genukeen obraren inguruan. Gure herrian gertatutakoaz hitz egin eskola, elkarte eta hainbat agenterekin. Beraz, guk gure aldetik ekoitziko genuen antzerki lana eta katxetaren erdia Donostia 2016k jarriko zuen.

      Bilera egunean argi esan zigun Xabik guk aurkezten genuen proiektuak ez zuela ibilbiderik izango, baina hala ere bidaltzeko berari azaldutakoa. Erdi bidean ere ez zen geratu proiektua. Kasurik ez! Itsasotik itsasargi asko ikusten genituen baina inork ez gintuen portura sartzera gonbidatu! Piratei gertatzen zaien bezala, porturik gabe, itsasoan nabigatzen jarraitu behar izan genuen, enbata guztiei aurre eginez. Kontraesanak kontraesan, Francoren bilobari gutuna obrak XVII. Donostia Antzerki Saria jaso zuen.

      Batzuek 2016. urtea euren bizitzako urtetzat oroituko dute, beste batzuek instituzioetatik etxera edo patrikara diru dezente sartu zuten urtea; beste askorentzat urte normal bat. Niretzat, ordea, urte tristea izan zen, ez hiriburutzaren kontuagatik, ez, urte hartan hil zelako nire Gorbeiako artzain txakur fidel eta maitagarria, Batu. Bizitza da handiena.

Maiatzak 4

2018ko maiatzaren 4an Genevako Henri Dunant zentroan eman zion ETAk bere ibilbideari amaiera. Horrela, nazioarteko hainbat eragilerekin batera, Arnagako adierazpenarekin bukatutzat eman zen ETAren ia 60 urteko jarduera armatua. Nik 46 urte nituela.

      Aulki hutsa, Ibañeta, Errautsak, Amodioaren ziega, Francoren bilobari gutuna, Zazpi senideko. Batzuetan zeharka, besteetan zuzenago, obra hauetan erakunde armatuaren zipriztinak agertzen dira.

      Kristiane Etxaluzek Piarres Larzabalen Ibañeta zuzentzeko eskatu zidanean, Kristianek borroka armatua alde batera utzi behar zela helarazi nahi zion herriari, eta batez ere Ezker Abertzaleari. Gainera Larzabali zor zion, obra 1968an Baionako Escene Nationalen eman zutenean Larzabal ez omen zelako gustura geratu. Kristiane Paristik etorri berria zen eta hiriburuko bizitza kulturalaren eragina agerikoa zen. Karlomagnoren tropek, jantzietan, C handi bat zeramaten. Orduan, Carrefour kate handia iparraldean sartzear zen eta Kristiane eta enparauek etsaiak bailiran irudikatu zituzten, kutsu moderno eta abangoardista bat emanez antzerki-lanari. Eta dena zen horrela! Dena moderno! Dena Parisko haize freskoarekin! Eta, bide batez, garaiko aldarrikapen argi batekin.

      Urteak joan ziren eta denborarekin Kristiane ohartu zen egin zuten hura ez zela Larzabalek kontatu nahi zuena. Ez zela etsaiaren kontra joatea, baizik eta gure herriaren historiari begiratu eta gogoeta bat egitea. Garai hartan Kristianek ez zuen ulertu Larzabalek adierazi nahi izan zuena. Eta orain, bere ustez, hori bukaerako Pizkor pertsonaiaren heriotzarekin irudikatzen zen argi eta garbi. Pizkorren heriotza, metafora bat zen, gerrak ez dakarrela ezer onik esateko. Pertsonaiaren izena ere ez zen nolanahikoa. Pizkor, bera da argia, bera da bizia. Pizkorrek ematen du bizia bere herriagatik? Zein da ordaina? Merezi du horrenbeste odol isurtzea? Beraz, Kristianek Larzabalekiko zor bat sentitzen zuen, eta berrogei urte ondoren niri eskatu zidan Ibañeta muntatzea. Larzabalek kontatu nahiko lukeen bezala.

      Garai batean, antzerkiak gauzak aldatzeko zuen indarraz hitz egiten genuen. Nik, Kristianeri esaten nion hori mito bat baino ez zela, antzerkiak ez zeukala horrenbeste eragin gizartean. Baina Kristiane temati zegoen. Obrak eraginkorra izan behar zuen. Publikoarengan gauzak aldatzeko efektua lortu behar genuen. Orduan nik obraren bukaeran txerri bat hiltzea proposatu nion. Hori baino eranginkorragorik! Txerriaren txilioak, eta gainera, eszenografiak odolarentzako kanalak izango zituen, nire herriko alde zaharreko Okerra kalean zegoen hiltegian egoten ziren bezala. Publikoak ez zuen inoiz ahaztuko performance hura, txarriboda eta guzti! Baina, azkenean, zerbait apalagoa egitea deliberatu genuen.

      Gonzalo Etxebarriak eta bere seme Pette Etxebarria barkoxtarrek publikoaren sarreran instalazio bat egin zuten. Bi kutxa garden eta handi, eta horietako bat urez betea. Obran zehar, transfusio bat balitz bezala, beste kutxa handira pasatzen zihoan eta gorri kolorekoa jartzen zen, odola simulatuz. Bi kutxen parean, eta jendeak sarreran ondo ikusteko, pantaila handi bat, Pettek bideoz grabatutako landa eremu lasaiak azaltzen ziren, zerua eta lurra, natura bere ederrenean.

      Publikoa bi aldetara esertzen zen, eta Arño Xibururen egurrezko eszenatoki erraldoi bat erdian soiltasun handiz gertatzen ziren ekintza guztiak. Larzabalen testuak, bere hitzek, argi eta garbi azaltzen zuten pertsonaia haien tragedia. Ez zen gehiagorik behar. Aktoreek espazioaren biluztasunean ez zeukaten deus. Hitza bakarrik. Hitza zen ekintza. Aktoreek ordezko esku batzuk zeramatzaten, bakoitzari zegokion pertsonaia hobekiago markatzeko. Bukaeran, esku haiek guztiak lurpean gelditzen ziren, zeruari begira, otoi edo garrasi egingo balute bezala. Eta esku haien guztien artean, Pizkorren hilotza.

      Ibañeta egin baino apur bat lehenago, Javier Zubimendi Goiz Eguzki abesbatzako zuzendariak proposatu zidan antzerki lan batean parte hartzea. Hernaniko Kantuz abesbatzak antolaturik (Zubimendi Kantuzeko zuzendaria ere izan zen), Kastillako dorreak Iñigo Aranbarri aktorearekin batera. Tartean Txaro Unzilla dantzaria, Ainhoa Pineda antzerki zuzendaria eta Ainara Ortega kantaria ere bazeuden. Kartzela zen gaia. Biteri Kultur Etxean egin genituen estreinaldia eta funtzioak. Handik bi urtera, eta herrian izandako arrakastaz jabetuta, egitura berri bat sortu zuten, Azeri taldearen eskutik, eta obra berri bat taularatzea adostu genuen. 18/98 epaiketa eta tortura eta bortxaketagatik salaketa jarri zuen emakume baten testigantza hartzen zuen oinarri Txanobarragorro deitu zen antzezlanak. Epaiketa eta makroprozesuetan oinarritutako satira bat zen, “terrorismoa” kontzeptuaren abusuaren kritika egiten zuen. Javier Zubimendik idatzi zuen antzezlana, eta berrogeita hamar lagunen artean landu genuen, tartean Bea Larrañaga aktore tolosarra. Hernaniko herrian izugarrizko arrakasta bildu genuen eta beste zenbait herritan ere eman genuen.

      Herritik ateratako proiektuak izan ziren horiek. Herritarren gogoak eta beharrak asetzeko asmoz parte hartu nuen proiektu hauetan. Borroka leku askotatik egin daitekeela pentsatu izan dut beti. Antton Lukuk Garazin Antzerki bildumako bere liburuan Ngugi wa Thiong’o idazle kenyarra eta haren Gogoa deskolonizatu liburua aipatzen ditu, niri ere esanguratsua iruditu zaidan gogoeta honekin: antzerkiaren betebeharra gizakia bere idurikoekin edo ingurugiroarekin duen konfliktoez arduratzea da.

Malabarak

Hain dago desprestigiatuta kultur jarduna,

non ogibide denetan ere sortzailea
baita kultur sisteman katebegirik ahulena.

OIER GUILLAN, Zauri Bolodia

2018ko udan, Gure zirkua ikusteko aukera izan nuen. Proiektuaren bultzatzailea da Iker Galartza. Lagun (ezagun) batzuk ari ziren bertan lanean, Koldo Arakistain, Iraitz Lizarraga, Joseba Usabiaga, Ekain Ibarguren… Zumaiara joan ginen ikustera. Kasualitatea edo ez, sorgailua hondatu egin zen eta zirkua argindarrik gabe geratu zen. Ez musikarik, ez fokurik, ilunean eta isilunean geratu zen dena. Niretzat hura izan zen ederrena. Haurrak eta gurasoak pistara begira zeuden, aho zabalik. Gure zirkuko artistek erakutsi zuten balentria, gogoa eta kemena ikuskizunarekin aurrera egiteko ikaragarri ederra izan zen. Bihotzak agintzen duenean, beste guztiak berdin dio.

      Berdin dio? Gure ofizioan gehienetan bihotzetik egiten dira gauzak. Pailazoak gara, bai. Bufoiak. Komedianteak. Sokaren gainean gabiltzan ekilibristak. Tentuz, astiro-astiro. Ostia noiz hartuko. Gizartean ez omen gara hain beharrezkoak. Erraz ematen digute bizkarra. Hortaz, antzerkilariok, eta orokorrean arte munduan gabiltzanok, malabarak egin behar izaten ditugu hilero soldata duin bat ateratzeko.

Sagarrarena I

…sagarren herrialde bat da, emaztekiek sagarrak baino ez dituzte jaten, sagarren ura baizik ez edaten, eta horrek aukera ematen die atseginez egiteko kosk fruitu debekatu honi, zeinak gure lehen aita Jainkoaren mandatuak urratu eta neurriz gain ibiltzera bultzatu baitzuen.

PIERRE LANCRE

Adamen lehen emaztea bera bakarrik deserritu zen paradisutik

 baina bigarrenak gizateria osoa eraman zuen atzerabueltarik gabeko kanporatzera. Sugeari kasu egin eta fruitu debekatuari kosk egin behar zenion!

ITZIAR ZIGA

Zergatik egoten da beti antzerki ikastaroetan neska gehiago mutilak baino? Zergatik dira antzokietako garbitzaileak emakumeak? Zergatik dira paper protagonista gehienak gizonezkoenak? Zergatik da ikusleen gehiengoa emakumea? Antzerki taldeetako administrazio postuetan ez ote dira gehiago emakumeak? Nork idatzi ditu gure antzerkiak? Eta zuzendu?

      Mari-Luisa Erdozio Etxeberri Donibane Lohizuneko bertsolariaren inguruan honako esaldi hau irakurri nuen Naiz-en: “Azkainen Ipar Euskal Herrian ezagutzen den lehen emazte bertsularia aurkitu dute”. Aurkitu dute? Aurkikuntza!! Historiaurreko elementu enigmatiko eta exotiko bat bezala ematen da berria. Iraia Elias eta Amancay Gaztañagaren Matriuska antzezlana etorri zait gogora. Historiaren parte diren aurreko emakume guztien gorputzak, izenak eta izanak berreskuratzeko beharraz ziharduen lanak. Emakumearen presentzia historian ezerezaren pare azaltzen da, eta horren kritika egiten zuten umoretik, ironiaz.

      Antzerki munduan emakumearen presentzia are makurragoa da. Jakina da, nahiz eta artxibo zaharretan emakume aktoreak argazkietan agertu, euren izenak ere ez zirela aipatzen. Zer egin dugu bada gaizki? Dena, esango nuke.

      Antzerkiaren inguruan gutxi idatzi bada, zer esanik ez emakumeen jardueraz antzerkian. Hala ere, bada zerbait eta eskertzekoa da. La mujer en las artes escénicas en Euskadi. Siglo XX. Teatro liburua da aipagarriena. Utopian, Getxon dagoen arte eszenikoko zentroan irakasle aritzen den Arantxa Iurre aktore eta zuzendari bilbotarrak idatzia. Emakumea bistaratzen lagundu du. Liburuarekin, luzaroan “ezkutaturik” egon diren antzerki-munduko emakumeei hitza eman nahi izan die.

      Euskaraz ere gutxi dago idatzia. Eneritz Artetxe gernikarrak Karanbola hirukoitza liburuan euskal emakume antzerki sortzaileen egoeraren gaineko ikerketa bat egin zuen. Harkaitz Canoren Emakumea euskal antzerkian eta Amaia Alvarezen Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan izeneko tesia ere aipatuko nituzke.

      XX. mende hasierara arte emakumearen presentzia antzerkian hutsaren hurrengoa izan zen. Emakumeak ezin zuen espazio publikoa okupatu. XX. mende hasieran, eta Espainiako gerra zibila hasi aurretik, Katalina Eleizegi donostiarra eta Robustiana Mujika Tene debar dramagileak aipatu beharko genituzke. Eleizegiren kasuan Garbiñe antzezlanak arrakasta izugarria bildu zuen.

Gerraostean, mende erdi aldera lehen aldiz emakume bat antzerkia zuzentzen hasten da, Maria Dolores Agirre errezildarra. Beste hiru ere nabarmendu beharko genituzke: Miren Arizmendi urnietarra, Janamari Malharin donapaleutarra eta Miren Nekane Arrizabalaga ondarroarra.

      Franco ostean zuzendari belaunaldi berri bat etorri zen: Maite Agirre, Mireia Gabilondo, Garbi Losada, Agurtzane Intxaurraga, Teresa Calo, Olatz Beobide, Aizpea Goenaga, Eguzki Zubia, Itziar Lazkano, Begoña Bilbao, Edurne Lasa, Enkarni Genua, Virginia Imaz, Yolanda Arrieta. Zorionez, ia guztiekin lan egiteko aukera aparta izan dut.

      Belaunaldi gazteago batek euskal antzerkiari haize berriak ekarri dizkio: Marga Altolagirre, Ainara Gurrutxaga, Eneritz Artetxe, Marise Urruti, Miren Tirapu, Edurne Azkarate, Erika Olaizola, Amancay Gaztañaga, Getari Etxegarai, Maika Etxekopar, Idoia Gereñu, Marina Suarez eta Maria Goirizelaia dira, beste askoren artean, pertsonalki ezagutu eta beraien lanak ikusteko eta modu ezberdinetan partekatzeko aukera izan dudana. Artista hauen ekarpena ezinbestekoa izan da, antzerkigintzaren estetikak, gaiak eta bideak zabaltzeko.

      1990ean, Euskal Iztundearen 75. urteurrenean omendu zutenean, hitz hauek esan zituen Maria Dolores Agirrek: “Lan handia egindako jende asko dago”. Asko eta asko itzalean geratu dira eta denon lana da argitara ematea. Eta argi hori izan dezaten lekua uztea. Fokuek ez baitakite deus generoez.

Sagarrarena II

Zer behar da, zehatz-mehatz, gizon bat, gizon egiazko bat izateko?

VIRGINIE DESPENTES

Gizon baten moduan portatu behar zara. Txikitatik hori da buruan sartzen dizutena. Eta buruari galderak egiten dizkiozu. Zer da gizon portatzea? Zergatik ezin ditut gauzak beste era batera sentitu? Beste era batera bizi? Beste era batera adierazi? Zergatik ezin dut nire sentimenduez lagunekin hitz egin? Zergatik ezin dut negarrik egin? Zergatik da dena itxura? Zergatik altxatu behar dut beti kokotsa eta burua? Ohartzen al naiz gizon izateagatik ditudan pribilegioez?

Kerala Kalamandalam

Ba ei da betiereko arbola bat sustraiak zeruan dituena

eta adarrak lurrerantz hazten zaizkiona  —esan zuen Krisnak.

Bhagavad-Gita

Hamalau urteren ondoren, 2018ko udan, berriz bueltatu nintzen Keralara. Kunchukuttyamma ni iritsi baino bi hilabete lehenago zendu zen, laurogeita hamazazpi urte zituela. Bere errautsak tradizio hinduistari jarraituz ibaian bota zituzten, eta beste gutxi batzuk vara edo platano baten azpian jarri, etxe ondoan.

      Denbora bat ia lanik gabe egon ondoren, Kalamandalam instituzioan hasi zen klaseak ematen Haridasan, Cheruthuruthy herrian. Bertara joan nintzen, eskolatik hurbil zegoen aterpetxe batean hartu nuen gela bat, eta hilabetea eman nuen, kathakalia ikasten eta aztertzen.

      Kerala osoan eskola ezberdinak daude, batzuk publikoak eta beste batzuk pribatuak: Kottakkal, Kalanilayam, RLV, Margi, Sadanam eta, garrantzitsuenetakoa, Kalamandalam. Sarrerako kartel handiak hala zioen: “Kerala Kalamandalam. Deemed University for Art and Culture”. 1930. urtean sortua, Vallathol Narayana Menon eta Manakkulam Mukunda Raja izan ziren fundatzaileak. Thrissur distrituko Cheruthuruthy herrixkan eraiki zuten eskola. Old Kalamandalam (Nila campus), Nila ibaiaren ondoan dago, Soranur-erako bidean, eta herriaren beste puntan dago gaur egun eraikin berria, beharrezko dituen kalari, lo egiteko leku, ostatu, antzoki eta instalazio guztiekin.

      Eskolan arte diziplina hauek erakusten dituzte: kathakali, kudiyattam, mohiniyattam, bharathanatyam, kuchupudi, ottan thullal eta nangiar koothu. Chenda, maddalam eta mizhavu instrumentuak ere bai. Ikasle bakoitzak bere espezialitatea hartzen du. Batzuk makillatzaile izaten ikasten dute, beste batzuk kantari egiten dira, aktore-dantzari, eta beste batzuk perkusio-jole. Kathakaliari dagokionez, eskolan, bi estilo nagusiak erakusten dituzte: thekkan edo hegoaldekoa eta vaddakan edo iparraldekoa deitzen direnak. Normalean gurua izaten da ikasleari zein estilo komeni zaion erabakitzen duena.

      Ni egon nintzen urtean bostehun eta seiehun ikasle artean zeuden. Mutil zein neska. Zortzi edo bederatzi urterekin hasten dira ikasten. Ekainean hasten dituzte eskolak eta martxoan bukatu. Klaseak goizeko lau eta erdietan hasten dira, eta eguerdiko ordu bata arte izaten dira. Batzuetan arratsaldea ere probesten dute guruarekin argitu beharreko zalantzak hobetzeko. [67]

      Ariketa eta entrenamendu guztiak beti guruaren begiradapean egiten dira. Natyasastra deitzen den liburuki bat dago, Bharata Munik idatzia, non aktore-dantzariaren teknikaz hitz egiten den. Aktorearen tekniken inguruan munduan ezagutzen den libururik zaharrenetakoa da hau.

      Ikasleak behin guztia ikasita, kathakalia egiteko ordua iristen zaie. katha hitzak istorio nahi du esan eta kali-k jokoa. Jokatzen den istorioa da kathakalia. Kathakaliko istorioak hinduismoaren hiru epopeia nagusitan daude oinarrituta: Mahabharata, Ramayana eta Bhagavata Purana.

      Kathakali emankizuna normalean tenpluetan edo bere inguruetan izaten da. Ilunabarrarekin, arratsaldeko seiak aldera hasten dira tenplutik kanpo kelikottu deritzon atariko batekin. Ondoren, maddalam keli perkusio kolpeak entzuten dira eta, bederatziak baino lehen, todayam egiten dute. Ondoren, eta istorioen antzezpenarekin hasi baino lehen, vandanasloka, purapaddu [68] eta melappadam deitzen diren dantza eta musikak egiten dituzte elkarrekin. Istorioak iraun bitartean publikoak lasai-lasai jarraitzen du emanaldia, eta noizean behin altxatu eta beste zerbait egitera joan daiteke. Emanaldiak gau osoa irauten du eta egunak egon daitezke bata bestearen ondotik antzezlanak egiten. Bukatzeko, eta jaungoikoei esker ona adierazteko, egunsentiarekin Dhanasi deitzen den azken dantza errituala egiten da.

      Kathakali istorioek, kutsu erlijiosoa izan arren, eta euren jaungoiko eta heroien mundua irudikatu arren, garai berrietara ere moldatzen jakin izan dute eta beste klasiko unibertsal batzuen moldaketak ere egin izan dituzte. Adibidez, Shakespeareren Otelo, Julio Zesar, Antonio eta Cleopatra, Lear Errege eta Hamlet taularatuak izan dira. Iliada, Edurnezuri, Fausto doktorea eta Kixotearen egokitzapenak ere egin dituzte. Keralan elkarbizitzen diren hiru erlijio nagusiak kontuan hartuta (hinduista, musulmana eta kristaua), bestelako istorioak ere jorratu dituzte: Jesukristo eta Maria Magdalena esaterako. Eta Keralako istorio garaikideago bat, Manavavijayam deitzen dena.

      Nire egonaldian, iluntzean, arratsaldeko seiak aldera, sarritan programak eskaintzen ziren, eta horiek ikusteko aukera izaten nuen. Eskolan bertan antzezlanak eta kontzertuak egiteko natyagrham edo antzoki eder bat zegoen. Bi ikuskizun zeuden, batetik oholtza gainean gertatzen zena, eta bestetik, publikoan gazteek eskaintzen zutena: neskak eta mutilak bananduta ezartzen ziren, ezkerreko partean neskak eta eskuinean mutilak, eta ikuskizunak iraun bitartean polita zen ikustea euren arteko begiradak, keinu konplizeak, hitz xuxurlatuak…

      Egun batean istorio berri bat ikusteko aukera izan nuen, Janardanan Pottik idatzitako Vaideahi Charitam. Lagun egin nuen Mukundam maisua ere istorio berri bat prestatzen ari zen, laster aurkeztuko zutena: Karna Nidhanam deituko zela esan zidan. Udako egonaldi hartan, monzoi garaia izateaz gain, Ramayanaren hilabetea ere bazen. Azken egunean, Ramayanaren bi istorio ikusgarri eskaini zituzten: Seeta Swayam Varam eta Sree Rama Pattabhisheakam. Ohiko solemnitatetik haratago, oihuek eta otoitzek, suek eta petardoek, beilegi koloreko petaloek jantzi zuten eszenatokia eta antzoki osoa.

      Ezin da ukatu kathakalia arte ederra dela. Baina, zergatik joan nintzen Indiara? Zergatik kathakalia? Zertarako kathakalia? Indiako bidaiak beti izan ziren barne bidaiak, eta azken bidaia nire galderei erantzuna bilatzeko egin nuen.

      Azken egunak Fort Kotxin pasatu nituen, Kathakali Kerala Centerko lagunekin. Etxera bueltatzekoa nintzenean iritsi zen ezbeharra. Faizal, Irlandako emakume batek irekitako hotel eder batean erkide izateaz gain, arduraduna ere bazen. Azken gaua bertan pasatzera gonbidatu ninduen. Faizal nire lehen bidaiatik ezagutzen nuen. Orduan rickshaw gidaria zen. Indian normalean taxiaren bidaiaren diru kopurua beti negoziatzen ibili behar izateak gogaitzen ninduen eta horregatik Faizal hartu nuen horretarako lagun. Negoziatzen ez ibiltzeko. Berarekin egiten nuen guztia. Hamalau urteren ondoren berdin-berdin jarraitzen zuen, baina bere bizitza oparoagoa izatea lortu zuen. Pozten ninduen horrek. Beraz, Faizalen eskuzabaltasuna profitatuz, hotelean instalatu eta turista dirudun bat bezala pasatu nuen azken eguna. Piszinan bainua hartu, interneta erabili, zuku eta freskagarriak edan… erosotasun guztiak nituen. Goiza iritsi zenean, gosari betea hartu eta motxila prest nuenean, Faizal agertu zen berri txarrak zituela esanez. Uholdeek izugarrizko triskantza egin zutela herrian eta aireportua itxita zegoela. Faizalek gau baterako utzi zidan hoteleko gela eta ezin nintzen gehiago han gelditu. Beste hotel kaskarrago batera aldatu behar izan nuen. Astebete pasatu nuen Fort Kotxin harrapatuta. Ez atzera ez aurrera. Azkenean, Trivandrumen irteteko hegaldia lortu nuen, eta handik Mumbaira iristea lortu nuen, eta Mumbaitik etxera, ia hiru eguneko bidaian. Nik zortea izan nuen eta kontatzeko aukera ere, beste batzuek ez zuten zorte berdina izan. Laurehunetik gora hildako eragin zituzten uholdeek. Azken mendean Keralan gertatutako hondamendirik handiena izan zen. Indian heriotzak beste dimentsio bat hartzen du. Baita bizitzak ere. Zer esanik ez antzerkiak.

Zapata pila!

Aktoreon artean, ohikoa da emanaldia baino lehen elkarri “kaka pila!” opa izatea. Dirudienez, lehengo jauntxoak antzerkira zaldiz joaten ziren, eta antzerki eraikinaren inguruan zaldien kakak zenbat eta gehiago izan, hobe! Antzerkira publiko asko gerturatu izanaren seinale baitzen.

      Indian nengoela, arratsaldetan, sarritan ikusten nituen Kalamandalam eskolako antzokian (natyagrham) ematen zituzten orotariko ikuskizunak: kathakali, kudiyatam, ottan thullal. Indian, leku sakratuetan eta etxe barruan ere, oinutsik ibiltzeko ohitura dago eta jendeak atarian uzten ditu zapatak. Egun batez, kanpo aldera atera nintzen, eta ohartu nintzen zapata ilara luzea zegoela. Antzokia jendez gainezka zegoen.

      Pentsatzen dut askoz eleganteagoa dela aktore bati zapata pila desiratzea, kaka pila baino. Gainera, bigarren hori pixka bat burgesa ere bada. Eta antzerkiak herriarekin egon behar du. Kaka pila esatean helburua baldin bada aktoreari publiko nahikoa gerturatuko zaiola desiratzea, nik bederen, nahiago nuke, “zapata pila!” desiratzea.

Irakasleak, maisuak, maistrak eta guruak

gu silabak, itzala (iluntasuna) esan nahi du

ru silabak, barreiatzen duena

itzalak barreiatzeko duen indarragatik

deitzen zaio guru

Advayataraka Upanishad, v. 5

Oreka TXko Harkaitz Martinez de San Vicenterekin geldituta nengoen bazkaltzeko. Aspaldiko lagunak gara Harkaitz eta biok. Iruñeko UEUko topaketetan ezagutu genuen elkar, eta ordutik elkarrenganako laguntasuna mantendu dugu. Elkarrekin proiektu bat egiteko ere lanean hasi ginen Mikel Ugarte, Harkaitz eta hirurok, ni abeslari gisa, baina azkenean ez zen gauzatu. Ez nuen nire burua horretan ikusten. Egun hartan, elkarrekin bazkaltzen ari ginela, gure proiektu eta bizitzako kontuez hitz egiten, mutil bat hurbildu zitzaidan. Eta erdaraz esan zidan: “Usted es Ander Lipus”. Baietz nik. “Pues usted, hace veintitres años, me dió un curso en el ateneo libertario Eliseo Reclus, y desde entonces me dedico al teatro. Usted fue quien me metió el gusanillo del teatro y le estoy muy agradecido”. Justu arratsaldean emanaldia zeukaten Berrizko kultur etxean, eta munduan zehar antzerkia egiten ibiltzen zirela esan zidan. Iker Perez deitzen zen mutila, Arena en los Bolsillos Granadako antzerki konpainiako sortzaileetako bat zen bera. Handik egun batzuetara, hau idatzi zidan nire Facebookeko orrira: “Yo recuerdo en mi adolescencia, ya sabes que en esa edad somos muy influenciables y todo eso, mucho antes de lo del taller en el Ateneo libertario de Iturribide, haber ido a ver a la Fábrica de Teatro Imaginario en Rekalde creo que era... Y de marcarme mucho ese tipo de teatro y pensar: Jo, como mola esto... A mí me gustaría mucho hacer este estilo de cosas. Cuando luego años más tarde coincidimos en el Ateneo fue un puntazo”.

      Lagun batzuek beti gogoratzen didate antzerkia “nire erruz” egiten hasi zirela. Nik eurek barnean zuten harra piztu nien, besterik ez, baina ederra da horren parte edota horren “errudun” zarela jakitea. Badira gauza okerragoak! Josune Velez de Mendizabal aktore gasteiztarrak hau idatzi zigun Artedramara: “2016an izan nintzen lehenengoz Artedramak antolatutako ADEL topaketetan. Teatroarekiko pizten ari zitzaidan zaletasunaz gero eta sakonago maiteminduta, eta Itziar Rekaldek aholkatuta, Aulestin agertu nintzen. Urduri eta berandu sartu nintzen gainera, lehendabiziko saiora. Aurkezpen errondan ari ziren, denak borobilean eserita, “egun on! barkatu” esan nuen, ikusezinarena egin nahian baina edukazio onari helduz. Ander Lipusek zerbait galdetu zidan orduan eta nik “Josune” erantzun nion. Gelan barre algarak eztanda egin zuen, “Zer moduz galdetu dizut”, argitu zidan irribarrez Lipusek. “A! Ondo, ondo”, erantzun nion. Zorionez, lotsaren adierazpenen artean masailak konplize ditut, ez ziren gorritu, bihotza bizkortu bai ordea. Azkar batean eseri nintzen borobilean eta hor hasi zen abentura eder hau. Gaur arte eta zuei esker hein handi-handi batean. Aupa zuek!”.

      Nik ere irakasle asko izan ditut, denetarikoak tokatu zaizkit. Onak, txarrak, erdipurdikoak. Bidea erakusten dizuten maisuak eta maistrak gutxiago, eta holakoekin topo egiten duzunean, aprobetxatu egin behar da. Eta guruak? Horiek bakan batzuk dira, edo ez! Indiakoez aparte agian nik pentsatu baino gehiago izan ditut: Luis Baraiazarra, Mariaje Izarra, Paca Ojea… Bidea argitu didaten pertsonak dira. Bizitzak aurrean jartzen dizkizu, beste batzuetan bilatu egin behar dituzu. Askotan aurrean dituzu eta ez zara ohartzen, eta argi izpi hori galtzen duzu. Beharrezkoak dira, norbere hazkunde pertsonalerako.

      Gure ofizioari dagokionez birziklatzea ere beharrezkoa da, eta noizean behin ikastaroren bat hartzea. Beti ari gara ikasten ofizio honetan. Arriskutsua da “nik nahikoa badakit” edota “ez dut behar” bezalako diskurtsoetan erortzea. Beti ikasten da zerbait, eta gure publikoari zein antzerkiari zor diogu jarrera hori..

      Oteizari bisita egin nion batean nire asmoez hitz egin nion. Alde batetik, ni orduan Kursaalerako Caja XXI Kutxa makro-instalazioa prestatzen ari nintzen. Berak esan zidan hobe zela txikitik lan egin, ez zuela merezi gauza handiak egitea. Txikitasunean esperimentatu behar zela. Aipatu nion, baita ere, Indiara joateko asmoa nuela, eta berak esan zidan ez zuela merezi. Nork eta berak? Atzerriko hainbat kultura eta gizarte aztertu zuenak? Aipatzen zidan, “tenemos que ser cerradura”. Denborarekin ulertu nituen bi ikasgaiak. Behin egin eta gero, noski. Ni nire esperientziatik pasatu nintzen, eta denborarekin ulertu izan dut Oteizak esan nahi zidana. Txikitik lan egin eta guretik lan egin. Kutsakorra izan daitezke kanpotik datozen gauza asko, inbasiboa balitz bezala. Gurea babestu behar dugu. Gurea zaindu.

      Bizitza bera ere ikasgai handia da. Bizitza da eskolarik ederrena, eta zerbait ikasi badut nire kultura maitatzen izan da. Nire herria, nire espiritualtasuna, nire artea, nire parterik intimoena ulertu eta onartzen hasten naizenean bestea ere ulertzen hasten naiz. Beste pertsonak, beste kulturak, beste herriak, beste munduak ere ulertzen ditut. Besteak egiten nau naizen hori.

      D’Capricho taldeko Dana eta Dani Moya ahizpek son erara Joseba Sarrionandiaren hitz hauek kantatzen dituzte modu ezin ederragoan:

Bakoitzak askatasun bat dugu,

bakoitzaren askatasuna,

baina askatasun horretan besteen askatasunak,

kabitzen badira askozaz hobe!

Bakoitzak arrazoi bat dugu,

bakoitzaren arrazoia,

baina arrazoi horretan besteen arrazoiak,

kabitzen badira askozaz hobe!

Bakoitzak kultura bat dugu,

bakoitzaren kultura,

baina kultura horretan besteen kulturak,

kabitzen badira askozaz hobe!

Bakoitzak mundu bat dugu,

bakoitzaren mundua,

baina gure munduan beste mundu guztiak,

kabitzen badira askozaz hobe!

Denon mundua, Joseba Sarrionandia

Bakoitzak bere bidea egin behar du. Baina horretarako asko ikasi behar da. Ofizio hau esker onekoa da batzuetan, baina beste batzuetan esker txarrekoa. Esker txarrekoa denean jakin behar da ofizio hau maitatzen.

      Okinak ogia egiten duenean ez dizkiogu txaloak jotzen. Ona badago hurrengo egunean ere berarengana bueltatzen gara eta listo! Hori da, aktore batek edo antzerki talde batek izan dezakeen saririk ederrena. Publikoa antzokira berriz ere zure lana ikustera etortzea.

Markina-Xemein
(2020-2021)

Bosgarren mapa

Gogoeta unea da. Pausa. Barrura begiratzeko momentua. Azken urteetan egindako lanaz hausnartzeko unea. Liburu hau idazteko garaia.

Itzulera

Itzulera: atera zen edo lehenago zegoen tokira edo tokirantz berriro joateko ekintza.

      Hogeita hamar urteren ondoren berriz itzuli nintzen Markina-Xemeinera bizitzera. Patua, bizitzaren zikloak, itzulera… Ander Lipus Iñigo Ibarrarekin aurkitzen da. Barnera bidaia. Ilunak eta argiak. Bizitza.

Amancay, bihotza sendatzen duen lorea

Uxue Alberdiren Euli-giro ipuin liburua izan zen Miren Gaztañaga, Erika Olaizola eta Amancay Gaztañaga elkartzeko aitzakia. Ibilbide desberdinetatik zetozen hiru aktore ziren, baina antzerkiaren zein generoaren hausnarketaren inguruan partekatzen zituzten hainbat ikuspegigatik batu ziren. Uxue Alberdi, Sylvia Plath, Mari Luz Esteban, Danele Sarriugarte eta beraien testuetan oinarritutako Euli-giro ikuskizuna izan zen euren lehen proiektua, eta horrela sortu zuten 2014. urtean Kamikaz kolektiboa. [68]

      Amancay prentsaren bidez jarraitzen nuen. Pertsonalki, Azpeitiko Soreasu antzokian ezagutu genuen elkar antzezlan baten ondoren. Hortik aurrera, bere lana hurbilagotik jarraitzen hasi nintzen. [69] Elkarri pista jarraitzen genion eta, memento batean, zerbait egin ahal genuela ikusi genuen. Bi urteko lan prozesua eraman genuen eskuz esku eta, azkenean, Artedramaren ekoizpenarekin Atzerrian lurra garratz zuzendu zuen, Huts Teatroaren laugarren antzerki lana izango zena. Ikasketa bat izan zen denontzat. Laura Penagos aktore kolonbiarraren bizipenak eta intuizioak taula gainera eraman genituen. Pandemia garaian mila zailtasun eta eragozpen izan bagenituen ere, lortu genuen lan eder bat burutzea eta plazaratzea. Amancayren begiradak eta ekarpenak ikuskizuna borobildu zuen.

      Ekuadorren, kitxua hizkuntzan bada amodio istorio bat lore baten inguruan. Lore horren izena Amancay da. Bihotza sendatzen duen lorea omen da.

Izua eta izurritea

Artea berez da mundu deshumanizatu baten aurkako errebolta.

EUSEBIO CALONGE

Dena gelditu da. Dena da izu. Dena heriotza. Izadiak hartu du behin lapurtu genion tokia. Txoriak kantuan entzuten dira. Etxean isiltasuna da nagusi, baina nire barnean bada ezinegon bat, zarata bat.

      2020ko martxoaren 14an etxean sartzeko agindua eman ziguten. COVID-19 edo koronabirusaren ondorioz ospitaleak kolapsatu ziren. Alarma egoera ezarri zuten eta konfinamendua etorri zen. Mundu mailako pandemia. Apokalipsia zirudien. Bertan behera utzi behar izan genituen Zaldi urdinaren emanaldiak, ADEL Aulestiko topaketak, Martin Zalakain emankizuna eta Gernikaken estreinaldia. Azken hau ez zen inoiz estreinatuko. Nahiz eta obra oso aurreratuta egon —hilabete bat falta zen estreinaldirako— pandemia luzatu egin zen, intzidentzia tasak gehitu, olatu bat bestearen ostean, eta azkenean proiektua bertan behera utzi behar izan genuen. Gero antzokian musukoa erabiltzearena etorri zen, ikusle edukiera mugatuak, salbokonduktoak, txertoak, osasun pasaportea, arauak, negazionistak, telelana, PCR frogak, positiboak eta negatiboak, LABI batzordea… dena zen kaosa, dena unadura, dena zalantza, dena ziurgabetasuna. Eta bakoitzak bere egia zuen, eta ez zegoen egia bakar bat. Usteak eta uste ustelak baino ez. Izua eta...

Jan Matejko margolari poloniarraren Stańczyk bufoiaren koadroa etorri zitzaidan gogora. Bufoia etsita ikusten da. Bada, hala sentitu nintzen ni. Ez genuen ezertarako balio. Etxean sartu eta geldi egon. Zaila izan zen niretzat. Ez ziren garai onak izan. Ilunak. Tristeak. Batzuetan, ez dakit non, baina bonba bat jartzeko gogoa sartzen zitzaidan. Mundua zartatu, edo… antzerkia egiten jarraitu? Kontatzen ditugun istorioekin herriak negar eta barre egiten jarrai zezan. Antzerkia baita bufoiaren armarik preziatuena. Gure bonba. Nahiz eta gaur egungo gizartean, zarata askorik ez egin. Eta, gainera, ez neukan zarata egiteko indarrik.

Furgoneta III

Bidaia bukatzear dago. Berrogeita hamar urteko esperientziaren kontakizuna hemen nahasten da orainarekin. Euskal Herrian biran jarraitzen dugu. Plazaz plaza. Begi harrituekin begiratzen nien umetan/gaztetan Markina-Xemeinera etorri ziren komediante haiei. Bere furgonetan nola sartzen zituzten atrezzo, eszenografia, soinu ekipo eta jantziei. Euren izerdi eta euren ametsei begira. Orain, nire izerdi eta ametsei begira nago.

      Aulestiko topaketetan emanaldiak hasi baino ordubete lehenago, atean zain egoten da bederatzi urteko mutikoa. Oier deitzen da. Gurasoek egindako ogitartekoari aluminio-papera kendu eta poliki-poliki jaten du. Ilusioz betea, emanaldia ikusteko zain. Behin barrura sartuta, Oierrek egiten ditu emanaldi aurreko aurkezpenak. Ikusleei ongi etorria egin, mugikorrak itzaltzeko esan eta ikusiko dutenaren berri emanez. Etxera itzultzen naizenean Oierrengan pentsatzen dut: egiten dudanarekiko ilusio eta poz berdina nahiko nuke mantendu hurrengo urteetan.

Ama

Aitak gauza asko irakatsi dizkit, beti izan dut lagun gauza guztietan. Athletic zale amorratua, herrian futbol taldeetako entrenatzaile izan zen, oso pertsona aktiboa oro har kirola zabaltzen. Lan handia egin zuen batez ere herri kirolak sustatzen eta nesken kirola bultzatzen. Iurretako paper-fabrikako hamaika kontu kontatzen zizkidan. Abadiñoko Mendiola auzoko baratzeko lanak egin, basoak garbi mantendu, astoak, oiloak eta ardiak zaindu... perretxikoak biltzen number one. Hasieran bere semearen ofizioaz dudak bazituen ere, eta nik asmatutako ezizenarekin konforme egon ez arren, orain harro galdetzen dio edonori, edonon eta edozein mementoan, nik ostrukak bezala burua makurtu bitartean: “Zuk badakizu nor den Ander Lipus?”. Normalean ezezkoa botatzen diote, baina berdin dio. Berak nitaz hitz egingo die, nire antzerki lanez, bera nire aita dela azpimarratuz. Eskerrik asko, aitxe!

      Juan Antonio Urbeltzek kontatu zidan behin —nahiz eta Juananek inoiz ez dituen gauzak behin bakarrik kontatzen, zirimola handietan sartzen da eta behin eta berriro kontatu ahal dizkizu gauza berdinak pasio berdinarekin— zinta dantzaren metafora. Dantzariak zinta-makilara —bizitzaren arbolara— zilbor-hestetik lotuta omen daude. Bizitza arbolaren inguruan egiten ditugun jira-birak dira eta haren inguruan gabiltzala gure senide, lagun eta ezagunekin elkar gurutzatzen goaz. Batzuekin ezkerretik, besteekin eskumatik, gure zintak elkarrekin lotuz, korapilatuz, enborrean ehuntzen doa bizitza. Halako batean geratu egin gara. Arbolan josten joan garena ageri da, hor dago gure bizitza ehunduta, elkarren arteko harremanak oihal bihurtuta. Bira erdi eman eta atzeraka hasten gara, egindako bidea desegiten, txirikordatu ditugun harremanak askatzen. Halako batean bukaerara iristen gara. Zintak, bizitzaren arbolara lotzen gaituzten sokak, askatu egiten dira eta enborrera lotuta bakarrik geratzen dira. Une horretan eskutik askatzen dugu zinta —halaxe gertatzen da zinta dantza askotan, behin soltatu ondoren zintak ere askatzen direla—. Bukaera da. Bizitzaren arbolatik askatu gara. Heriotza da. Garai batean zinta-makilaren muturrean uso bat izaten zen kutxa txiki batean eta une horretan sokatxo bati tira egin eta usoa aireratzen zen, gaur egun Antzuolan oraindik halaxe egiten dute. “Badoa arima hegan”, dio Urbeltzek.

      Nire zalantza eta kontraesan guztiekin, ez dakit heldutasun puntu batera iritsi naizen, baina orain gutxika-gutxika desegiten joango naiz. Oraindik gerra emateko gogoa, hanka sartzeko eskubidea eta negar eta barre egiteko denbora geratzen zaizkit, ama naturak hala nahi baldin badu behintzat.

Azken hitzak, Amari. Jon Gerediaga poetak INBENTARIO I poeman esan zuen bezala:

a b d k f m s x tx tz ts lehenbiziko hitza ama arbelean idatzia

ez da posible ama hiru letra besterik ez izatea

hamaika mereziko lituzke.

Bera da nire inspirazio iturria, bizitzaren eta antzerkiaren labirintoan. Eskerrik asko, ama!

Eranskina

Amarauna:
bideak eta bidaideak

Dantza eta antzerkia kulturaren oinarria ere dira.

ANTTON LUKU

Seigarren mapa

Labirintoak eranskin hau behar zuen. Bestela herren geratuko zen nire bitakora koadernoa. Poesian, literaturan, bertsogintzan, eskulturan, pinturan, musikan… ari diren lagun askorekin lan egiteko aukera izan dut. Denengandik jaso eta ikasi dut zerbait, eta nire bidea aberasteko iturri agorrezin izan dira beti. Jakin-minak beste diziplina batzuetan aritzera eta harremantzera eraman nau. Artista bat pertsonalki ezagutzen duzunean bere lanaz gozatzeko parada bikoitza da. Sarritan egin duen lan hortaz hitz egin duzulako eta bere barne mundua ezagutzen duzulako.

      Hona, beraz, beste mundu batzuk ikuskatzeko eta ezagutzeko izan dudan bizipenen kontakizuna.

Bertsolaritzaren amaraunean

Lehen urratsak

Berakruz ikastolan, OHOko 3. mailan nenbilenean, bederatzi urte izango nituen, Luis Baraiazarra meñakarra izan zen euskal kulturaren kontzientzia piztu zidana. Berarekin ezagutu nuen gure herriaren historia, geografia, artea, eta berari esker deskubritu nuen bertsogintza.

      Aurkikuntza ederra izan zen Joanito Dorronsororen Bertsotan (1789-1936) liburu lila eta mardul hura. Liluratu ninduten bertan gordetzen ziren bertsoak. Batez ere, Indalezio Bizkarrondo Bilintxen Juana Bixenta Olabe bertsoak. Eta liluratu ninduten, baita ere, bertsoen doinuak, batez ere bederatzi puntuko “Betroiarena” doinua. Leiho bat ireki zen nire baitan eta bertsotan aritzeko gogoa piztu zitzaidan.

      Karmengo elizari atxikitako eraikinean zegoen Zerutxu ikastola, eta bertan hasi ginen elkartzen Juanjo Elordi, Aitor Elexpuru eta hirurok. Hasiera baten Patxi Juaristi ere ibili zen. Juan Ibarzabal Buztarri, Justo Zabala eta Jose Luis Basterretxea Altzalei izan ziren gure maisuak. Erratz bat jartzen genuen mikrofono moduan, eta han aritzen ginen deman, jolasean, inprobisatzen, kantuan. Beste batzuetan kasete zaharretan entzundako doinuak errepasatzen genituen. Errimen lista eder bat ere egina genuen, eta horiekin dantzatzen genuen.

      Lehen bertso saioetan bertsoak buruz ikasiak eramaten genituen. Aulestin botatako bertsoak oraindik paper zahartxo baten gorderik ditut, Justo Zabalaren letraz idatziak. Saio hura Aitor Elexpuru, Ibon Ibarzabal —etxebarritarra bera— eta hirurok egin genuen. Hona hemen saio hartako lehen eta azken agurra.

Lehen agurra

Gaur hemen kanta behar gendula

jakinda gengozan aurrez,

nola Aulestin jaiak ospatzen

dituzten gaurko egunez,

lehendabiziko mezakin hasi

Aita San Juanen omenez,

hor ikusten da argi oraindik

gogor zaudetela fedez.

Azken agurra

Egun bat pasatzeko

genduan ustia,

hargatik eman degu

daukagun guztia,

pentsatu degu lanak

bukatzen hastia

zuek nahi dezuen arte

agur Aillustia

Orduko gaiak ere ez ziren edonolakoak. Fedea, gizontasuna, baserri giroa… beste garai batekoak dira. Gauza batzuk aldatu dira, beste batzuk oraindik aldatzeke daude. Hona hemen egun hartan erabilitako gaien bi adibide:

      Lehena; ikastolarakoan laranjak harrapatu eta gorde egin ditu Iñigok; eta bitartean, Ibonek hartu eta jan egin ditu.

      Eta bigarrena; Aitor, esne saltzaile baserritarra. Ibon, esne analizatzailea.

      Saio guztietan elkarrekin ibiltzen ginen, batez ere Aitor, Juanjo eta hirurok. Puntuetan hasi behar ginenean bertso berdinarekin hasten ginen. Horrek, nolabaiteko segurtasuna ematen zigun. Ni nintzen gazteena eta txikiena.

Iñigo:    Puntuetan banaka

            behar dugu hasi,

Aitor:    hortarako behar da

            lehenago ikasi

Juanjo:  ezin duzu Iñigo

            bazterrak nahasi

Iñigo:    txikiena daukagu

            denetan nagusi

Laugarren bertsolari bat ere gurekin etortzen hasi zen: Aritz Lopategi, Jon Lopategiren semea. Auzoko eta ondoko herrietan ibiltzen ginen hasiera batean: San Jazinto auzoan, Erdotzan, Amaion… Gero ondoko herriak etorriko ziren eta azkenean Bizkaian zehar ibiliko ginen. Batzuetan bertsolari nagusiagoekin ere gustura aritzen ginen, orduan inguruetan ezaguna zen Errigoitiko Xabier Arriaga Txiplasekin, adibidez. Azpillaga eta Mugartegik ere bikote sendoa osatzen zuten eta euren “telonero” moduan ere ibilitakoak gara, Xabier Amuriza eta Jon Lopategirekin bezala. Markina-Xemeinen Konstituzio egunean frontoian beti egin izan da bertso jaialdi erraldoia. Ahaztezina urte batean hainbeste estimatzen nuen bertsolari Joxe Migel Iztueta Lazkao Txikirekin oholtza partekatu nuen eguna. Ze ohorea nirea!

      Justo Zabala, gure maisuak, Markina-Xemein utzi eta emaztearekin Azpeitira joan zen bizitzera. Ezkontza San Ignazio basilikan egin zuten eta zeremonian kantatzeko bertso ikasiak eraman genituen, zainduak eta ondo pentsatuak, inprobisazioari tarterik utzi gabe. Mezan, abadeak egoki ikusi zuen mementoan deitu gintuen lau bertsolariak. Juanjok, Aitorrek eta hirurok abestu ondoren azken bertsoa botatzea Iboni tokatu zitzaion. Urduri zegoen baina patxadaz hasi zen. Ibonek ahots ederra zeukan eta tenplez kantatzen zuen. Bat-batean bertsoaren hirugarren puntuan, ez atzera ez aurrera geratu zen. Mutu. Meza batean inoiz ez dut halako isiltasunik sentitu. Ibonek ez zekien zer egin, ez zen bertsoari heltzeko gai sentitzen. Zuri gelditu zen. Guk, xuxurlatuz esan genion uzteko eta azkenean hala egin zuen. Abadeak, han bildutako eliztarrei bertso bat osatzeko zailtasunaz hitz egin zien, inprobisazioaren balioaz eta halakoak ere gertatzen direla esanez bukatu zuen sermoi inprobisatua.

      Ekinaren ekinez gure bertsokera hobetuz joan zen. Barikuetan Trabakuako Goiko tabernan elkartzen hasi ginen. Markina-xemeindarrak alde batetik, eta Mallabiko Elgetzu anaiak eta Eibarko bertsolari gazteak bestetik. Beheko suaren arrimuan, txorizo frijitua, urdaiazpikoa eta gazta jartzen ziguten; Kas laranja bat hartu eta bertsotan jarduten genuen, dinbi-danba. Ordu txikitan bukatzen genuen, goizeko hirurak ere jotzen zuten etxera iritsi orduko. Eta amaren ardura. Eta amaren bronka. Baina… baina… orain arte bertsotan! Eta hurrengo goizean nire amonaren isiltasuna eta begirada sakona, ez baitzitzaion bertsolarien mundu hori asko gustatzen. Etxean bertsolariek ez zeukaten fama onik, baina nik gustuko nuen eta bariku haiek sakratuak ziren niretzat.

      Sasoian nintzen, eta bertsoarekin asko disfrutatzen hasia nintzen. Eskualde mailan bertso giroa pil-pilean zegoela ohartuta, Lea-Artibai eskualdeko bertso txapelketa antolatu zen. Bertso-Liga ere deitu zitzaion. Txapelketako lema: “Eutsiko ahal diogu karga astunari”. [70] Barikuero, hamar ekitaldi edo jaialdi egin ondoren, bertso ligaren txapelketa finala Mendexan jokatu zen. Guk, Markina-Xemeingo hirukoteak, irabazi eta jantzi genuen txapela. Parte-hartzaile guztiak igo ziren frontoian jarrita zegoen eta altuera dezente zuen oholtza gainera. Loreak, garaikurrak, muxuak… Jose Maria Lejardi Gabixola gai-jartzailearen hitzak entzun eta azken agurra botatzea tokatu zitzaidan. Pozik, gustura baina xume bota nuen zortziko txikian. Azken puntura iritsi eta, “gogor eutsi diogu, karga astunari”, azken bertsoa bota eta bat-batean, oholtza behera etorri zen. Denok hankaz gora, bi metroko altueratik erori ginen, kristoren sustoa eta ostia polit bat hartuz. Gure memorian geratu zen Lea-Artibaiko bertsolari txapelketako Mendexako gau hura. Guk eutsi genion karga astunari, baina oholtzak ez!

*

Bizkaiko bertsogintzari izugarrizko bultzada eman ziona Jon Lopategi Baltza muxikarra izan zen. Bere Saba furgoneta laranjan hasi zen herriz herri bertsolaritza sustatzen eta gazteei irakasten. Bidean lan asko eginez, Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketak antolatu ziren. 1984. urtean izan zen lehena, eta Getxon elkartu ginen Ibilaldiaren barruan antolatutako ekitaldian. Txapelduna Aritz Lopategi izan zen. Han aritu ginenon bertsoak Bizkaiko loreak liburuxkan daude jasota.

      Lauaxeta ikastolan (Euban), REMeko lehenengo ikasturtean ari nintzela, klaseak bukatu eta, autobusek euren etxeetarako bidea hartu bitartean, astean behin Sabin Barruetabeña abade pasiotarrarekin geratzen nintzen bertsotan. Berak ongi pasatzen zuen, irri egiten zuen nirekin, eta niri entrenamendu bezala ongi zetorkidan baita ere. Gaia eman eta bertsoak botatzen nizkion, edo berak lehen puntua eman eta nik erantzun. Sabin nire Euskara irakaslea zen eta, klasean traketsa banintzen ere, bertsotan fin egiten nuen berarekin.

      Durangoko bertsolariekin harreman estua nuen, baina ni ez nintzen ez eurekin ezta Lopategirekin entrenatzera joaten. Gustura nenbilen Sabinekin. Noizbait joan izan nintzen Durangora, baina gutxitan. [71] Durangaldean ematen genuen saioetan gai-jartzaile lanetan Anton Mari Aldekoa-Otalora ibiltzen zen. Bere izaera alai eta kementsuarekin, Kristina Mardaras iurretarra fin aritzen zen orduan. Gainera, Kristinak guztioi ematen zizkigun animoak eta giro ezin hobea jartzen zuen bazter guztietan.

      Lopategi, bestalde, bertso barnetegiak antolatzen hasi zen. Bizkaian bertsotan genbiltzan gazte mordoxka Kanpantxun (Ajangiz) biltzen hasi ginen. Ni behin bakarrik joan nintzen Kanpantxura, baina esperientzia ederra izan zen. [72] Bertsotan saiatzeaz aparte, musean jokatzen ere ikasi nuen Kanpantxuko egonaldian.

      Bilboko auzo bateko herriko taberna baten inaugurazioan egin nuen nire azken saioa. Saio ederra egin nuen, gustura aritu nintzen, baina erabaki nuen hura izango zela azkena. Bertso munduak badauka beste ezaugarri bat, eta da alde soziala. Niri batzuetan horrek gainezka egiten zidan. Adibidez, leku baten lasai egon eta jendeak bertsoa botatzeko eskatzen zizunean. Hori ez nuen batere ongi eramaten. Oso astuna egiten zitzaidan. Gainera, Berrizko baserrian elkartzen ginenean, bazkalostean beti eskatzen zidaten bertsoren bat botatzeko, baina zorionez Iratxe Ibarra lehengusinak hartu zuen lekukoa. Jada bazegoen gure familian segida bermatua! Ni Madrilera joango nintzen, eta bertsotan aritzeari utziko nion.

Urratsekin jolasean

Bilboko Mina Espazion euskaldunon artean euskara erabiltzen bagenuen ere, gaztelaniaz hitz egiten zen gehien bat. Erdal giroa zen nagusi eta euskarak bere lekua izatea zaila bazen ere, euskarazko jarduerak egitea ezinbestekotzat jotzen genuen. Orduan bertsogintza goraldian zegoen, eta bertsolari batzuk bide berriak jorratzen hasiak ziren. Adibidez, bogan zeunden Bertsotramak. Josu Goikoetxea gernikarra ibiltzen zen gai-jartzaile lanetan. Jon Maia, Igor Elortza eta Unai Iturriaga gonbidatu genituen. Maialen Lujanbiok ere garai hartan Bilbon Arte Ederrak ikasten zituen eta noizbait deitu genuen. Bertsolariak bide berriak urratzen ari zirela ikusi nuenean, oso interesgarria iruditu zitzaidan bide esperimental horietan murgiltzea. Gainera, bertso saioekin lortzen genuen giro euskaldun bat eta publiko euskaldun bat hurbiltzea Mina Espaziora. Eta, horrela, berriz hasi nintzen bertso munduarekin harremantzen.

Bertsogintzan muturra sartu nuen, baina ez bertsolari gisa. Bertso saio berezi bat egiteko lehen amua Abante Kulturguneak eta Bilboko Mintza Taldeko antolatzaileek bota zidaten. Abante! irudimenaren merkatua tituluarekin, Bilboko Erriberako merkatuan ekitaldi polita antolatu genuen. Igor Elortza eta Andoni Egaña bertsolari moduan, Zea Mayseko Aiora Renteria eta Iñaki Imaz musikaz girotuz eta ni aktore, gai-jartzaile lanetan. Saio hartan txikitan kasete batean grabatuta neukan Imanol Urbietaren Bakarrik eta libre abestia jarri nion gai bezala Andoniri, eta nire sorpresarako, bertan jakin nuen abesti hori Urbietak Andoni Egañari berari egin ziola.

      2005ean enkarguzko lan bat egitea proposatu zidaten Getxoko Euskal Kulturaren Umore Jardunaldien barruan. Hasieran nire asmoa Egaña eta Algortako bertsolariekin zerbait egitea zen, gero paiatarrak agertu ziren eta orduan desafio moduko bat asmatu nuen: paiatarrak egañatarren aurka. Alde batetik Fredi eta Xabi anaiak eta bestetik Andoni eta biok. Behin estreinatuta, eta izandako arrakasta ikusita, saio gehiago egitea deliberatu genuen. Lankurekin harremanetan jarri eta hainbat plaza egin genituen Bertsotranpak deitu genion saio esperimental harekin.

      Xabi Paya Elorrion entzun nuen lehenengoz, Bizkaiko Bertsolari Txapelketan. Egia esan, asko emozionatu nintzen. Xabiren bertsokera hark, bere ahotsak, liluratuta utzi ninduen. Fredi anaia ez nuen ezagutzen. Euren ama, Mari Carmen Ruiz, William Laytonen ikasitakoa zen, ni bezala, eta Bilboko Akelarre antzerki konpainiako kide izan zen. Beraz, amagandik zerbait bazuten bi semeek, eta baita Itsaso alabak ere.

      Gogoratzen dut Bertsotranpaken Lazkaoko saioa, Egañak berrogeita hamar urte betetzen zituela, eta erdi serio erdi irribarretsu nola esan zidan: “Bizitzaren erdia egin dut!”. Egañak erritmo bizia eraman du eta urtean zehar saio asko egiten ditu. Saioetan ibiltzearen lana ez zen bukatzen saioarekin. Saioaren aurretik eta, batez ere, saioaren ondoren, jendearekin egotea ere beste lan bat da. Baina, batez ere, saioaren errepaso mental bat egiteko ohituraz hitz egin genuen sarri. Egindako akatsak, nola hobetu… hori baita norbere ofizioan gainditzeko bidea, eta egunez egun, plazaz plaza, entzuleari saio bikainak eskaintzeko egin beharreko lana.

      Bertso munduan murgilduta nengoela, Bertsozale Elkartetik deitu zidaten 2007an “Aho Zabalik” izenburupean egin zen Bertso Eguneko ekitaldi nagusia zuzentzeko. [73] Bertsoa, musika eta magia, berariaz eraiki nuen zeremonia-maisu antzeko pertsonaia baten gidaritzapean.

      Eta, azkenik, Erregea eta Bufoia saio esperimentala etorriko zen. Eraikita nituen pertsonaiek (Juan Junda, Kamaleon, Manex Domintxine, Euxebio Egaña, Estepan Asekas, Jerry Always…) bertsolariarekin inprobisatzen zuten. Bertsolariek betiko eran bertsoz eta nire pertsonaiek hitzez —eta batzuetan ekintzez— inprobisatzen zuten. Andoni Egañarekin eta Sustrai Colinarekin egin nuen saio gehien. [74] Gai-jartzaile lanetan Unai Elizasu aritzen zen, zaldunaren paperean. Batzuetan Josu Goikoetxeak ere parte hartu zuen. Ohiko formatutik haratago ere joan ginen, eta bertso afari bezala ere aurkeztu genuen hainbat tokitan; Banketea deitu genion. Bertso afarietan sortzen zen giroa ikusgarria zen. Dena hurbilago, dena informalago, dena algara eta giroa bero-bero. Ze ondo pasatzen genuen!

Igor Elortza eta Unai Iturriaga

Lauaxetan ikasten nuen garaian ezagutu nituen Unai eta Igor. Nik hamasei bat urte izango nituen, eta eurak gazteagoak. Jon Lopategi Durangoko Kurutziaga ikastolara joaten zen bertsotan irakastera eta horrela ezagutu nituen. Gero jada hainbat saio eta eskolarteko txapelketetan elkartuko ginen.

      Madrilera joaterakoan bertso mundua alde batera utzi banuen ere, beraien lana gertutik jarraitu nuen. Josu Zabalarekin batera, Zazpi Eskale taldea sortu zutenean adibidez. Bertsogintza ohiko arauetatik atera eta beste leku batean jarri zuten, bertsogintzarekiko gogoeta suspertuz.

      Gu ta gutarrak proiektuarekin une gogoangarriak bizi izan nituen. Unai Iturriaga eta Igor Elortzaz aparte, Josu Zabala, Jose Manuel Sampedro Xanpe eta Aitor Rubiok parte hartzen zuten egitasmoan. Herriz herri, dinamika polita lortu zuten. Izan ere, herri bakoitzeko artista, kolektibo edota elkarteekin partekatzen zuten euren saioa. Ideia bikaina zen. Markina-Xemeingo Uhagon kultur etxean parte hartu nuen eta baita euren despedidan ere. Durangoko Plateruenan izan zen, eta hainbat artista igo ginen egun hartan oholtza gainera.

      Herriz herri zeramaten kutxa misteriotsu bat aitzakia, Kargak & Deskargak ikuskizun ibiltaria izan zen Josu Zabala eta Rafa Ruedarekin batera egin zuten azken saio esperimentala. Nik Lizarran ikusteko aukera izan nuen, eta gozatu ederra hartu nuen. Musika eta bertsoz beteriko kaxak ekarri eta eroatearen aitzakiaz, herritarren pozak, kezkak, erruak, nahiak, ezinak, grinak... han eta hemen kargatu eta deskargatu, hiri bateko eragileek bestekoei bidalitakoak banatu eta hiru orduko saioaz gozatzeko aukera paregabea izan nuen, izan genuen.

      Estimuan izan ditut beti bi durangarrak. Antzerki mundura ere hurbildu ziren eta elkarlanean Errautsak, Francoren bilobari gutuna eta Zaldi urdina antzezlanak idatzi zituzten. Euren ekarpena ezinbestekoa izan zen. Patricia Urrutiak eta biok jokatzen genuen Hozkailua antzezlana ere idatzi zigun Iturriagak.

      Gora gu ta gutarrak!

Maialen Lujanbio

Sarritan deitu didate bertsolariek, euren bestelako formatuak eta saio esperimentalak egiten ari zirela, antzerkiaren ikuspuntutik laguntzeko. Hala izan zen, adibidez, Oihane Perea, Iratxe Ibarra eta Onintza Enbeitak ondu zuten Emetik Bertso Kabareta ikuskizunean.

      Bertsolarien munduan kuxkuxean, beste batean, Maialen Lujanbiok deitu zidan laguntza eske. Judith Montero musikariarekin eta Xabier Erkizia soinu artistarekin, Ornitorrinkus proiektua sortzen ari zen. Hernanira joan eta bere asmoak kontatu zizkidan. Espazioaz, gorputzaz, estetikaz aritu ginen solasean. Juan Gorritik egindako aulki xelebre bat zeukan espazioko objektu bezala. Ni aulkiarekin jolasten hasi nintzen, aulkiak eman zezakeen aukerak probatzen, eta bat-batean, braust! Juan Gorritiren aulkia (pieza eskultorikoa!) apurtu nuen. Ze lotsa!!! Maialeni barkamena mila aldiz eskatu nion, eta berak transmititzen duen patxadatik, lasai egoteko errepikatzen zidan beste mila aldiz. Maialenek gehiago ez zidan inoiz deitu aholku eske. Normala!

      Bilboko garaietatik ezagutzen nuen Lujanbio. Berak Leioan ikasi zuen, Arte Ederrak, eta zeharka bazen ere, noizean behin egiten genuen topo Bilboko saltsa-maltsan. Aurrerago oholtza gaina ere partekatuko genuen, Bertso Egunean edota Erregina eta Bufoia ikuskizunean esaterako.

      Maialenek bere bertsokerarekin, bere hitz jolasekin, bere argudio mamitsuekin, mapa berri bat oparitu digu. Aberatsa, pertsonala eta ederra. Besteak beste, horregatik miresten dut hainbeste.

Xabier Amuriza eta Miren Amuriza

Txikitatik ezagutzen dut Xabier Amuriza. Bertsotan hasi ginenean sarritan kantatzen zuen Jon Lopategirekin. Tarteka tokatzen zitzaigun euren saioa baino lehen guk kantatzea. Euren “teloneroak” izaten ginen. Auzoetako festetan edo herri txikietan izaten ziren horrelakoak.

      UEUn ere kointziditu genuen, Iruñean, eta antzerkiaren inguruko nire kezkak kontatzen nizkion. Egun batez, gogoan daukat, Larraonako tabernan berarekin luze hitz egin izana. Antzerkiaz eta euskal kulturaz jardun genuen oro har, euskaratik sortzen zenaz.

      Miren Durangaldeko Ibaizabal ikastolan Bizkaiko Ikastolen Elkarteak eta Bertsozale Elkarteak antolatutako bertso ikastaro batean ezagutu nuen. Bertsolari Gazteen XV. BBK Sariketan parte hartuko zuten gazteei zuzenduta zegoen ekimena. Presentzia eszenikoa eta agertokiko egoerak lantzeko ikastaroa ematen nuen. Miren gazte haien artean zegoen, eta harrituta utzi ninduen bere bertsokerak. Baina ez bertsokerak bakarrik, baita bere iniziatibak eta jarrerak ere.

      Harrezkero, bertsogintzaz gain bere beste lanbide batzuetan ere jarraitu izan diot. Berrian egunero idazten zituen iritzi artikuluak; Mozambikerako bidaiako esperientziatik ateratako Kapulana bat zintzilik lana, Eider Eibarren ilustrazioekin batera bertsoz eta ipuinez ondutako ikuskizuna; Askoa Etxebarrieta La Pulga flamenko dantzariarekin batera sortutako Gorria emanaldia; Altzerreka baserriko Sabina Gojenola pertsonaia nagusiaren kontakizun paregabea utzi zigun, baita ere, Basa eleberrian.

Miren Atzerrian lurra garratz proiektuaren parte izan zen. Antzezlanean testuaren idazkeran eta mamian sakontzen lagundu zigun. Bere begirada eta ezagutza partekatzeko aukera zoragarria izan genuen.

      Xabier Amurizari plazako ibilera utzi zuen egunean despedida bezalako bat egin zitzaion eta egun hartako oroitzapen oso polita daukat. Gogoangarriak dira egun batzuk lehenago Mirenek Plateruenan aitari botatako bertsoak. 2016ko ekainaren 19an Etxanotik Berrizera “Amurizaren bideak eta aireak” erromesaldi artistikoa egin zen eta ondoren herri bazkaria. Egun zoragarria izan zen. [75]

Urratsen arrastoa

Jon Maiaren Berriak jaio ginen liburua irakurri nuenean oso identifikatuta sentitu nintzen kontatzen duenarekin. Ia kinta berekoak izanda, liburuan aipatzen dituen kontu eta pasadizo asko ezagunak egiten zitzaizkidan.

      Bertsogintzak baditu bere artxiboak, bere euskarriak. Bertsolaritzaren ondarea bildu, antolatu eta gizarteratuz, maila guztietako ikerkuntza bultzatzeko helburua duen Xenpelar dokumentazio zentroa, adibidez. Nerabezaroan Lea-Artibaiko bertso ligako finalean botatako bertsoak, kasu, bertan aurki daitezke. Izugarrizko lana egin da zentzu horretan.

      Antzerki alorrean gabezia hori agerikoa da, zoritxarrez. 1993. urtean sortutako Euskal Antzoki SAREA erakundeak antzezlanak grabatzen ditu, eta azken urteetan egin diren antzerkien katalogo bat badago. Eugenio Arozenak ere bere kabuz bideoz grabatutako hainbat emanaldi ditu gordeak. Hala ere, EHAZEri esker, hori guztia poliki-poliki bideratzen ari da, baina antzerkian dokumentu horien ikusgaitasuna leku fisiko batean egotea faltan botatzen da.

      Bizitza zikloak dira. 2017ko udazkenetik aurrera Artedramak Gernikan dauka egoitza. Gernika garretan elkarteak Gernikako bonbardaketaren inguruan herri antzerki bat zuzentzeko proposamena egin zidan. Gernikak deituko zen lan berria eta herriko zenbait elkarte inplikatu ziren sorkuntza prozesuan. Bonbardaketaren inguruan dokumentuak, liburuak, bideoak… begiratzen nengoela, hamasei urterekin, 1987an idatzitako bertsoak aurkitu nituen. [76]

      Bertsolaritzak asko eman dit eta nire ofizioan eta bizitzan bidaide ezinbestekoa izan da. Nire imajinarioa, hizkuntza, bizitza eta pentsamendua elikatu du etengabe.

Dantzaren amaraunean

Zerutxu dantza taldea

Dantzarekin harremana txikitatik daukat. Euskal dantzak ikasi nituen Zerutxu dantza taldean, Felipe Amutxastegi maisuarekin. Berak sinesten zuen munduko dantza talderik onena izan behar ginela. Eta hor aritzen ginen, ezkerreko hanka gora, eskuineko hanka gora, munduko talderik onena izatearekin amesten.

      Zortzikoa, launakoa eta banakoa; sokadantza; Arretxinagako Mikel Deunaren egunean dantzatzen den Xemeingo ezpata dantza eta mahai gainekoa; aratuste garaian hartzaren inguruan dantzatzen genuen zahagi dantza… dantzaren munduak nire gorputzean eta imajinarioan inpaktu emozional handia eragin zidan. Nahiz eta dantza horiek zertarako eta zergatik ziren ez ulertu, bazegoen betiere barne bizipoz bat, erabat harrapatuta uzten ninduena.

      Entseguak, haien aurreko jolasak, lagun arteko konplizitateak… denak zeukan zentzua. Eta onena herriz herri ibiltzea tokatzen zenean izaten zen! Batean Ondarroan, bestean Algortan... Herritik irten eta beste mundu bat irekitzen zitzaidan. Tokatzen zen herrian goizean dantzatu eta gero bikoteka jartzen ginen, eta herrietako familiek hartzen gintuzten. Eurekin bazkaldu, eurak ezagutu eta jolasean ibili. Berriro bueltatu eta autobus betean etxera etortzen ginen arte. Herritik kanpo dantza egitea gauza ederra zen, abentura polita.

      Dantza nik beti horrela bizi izan dut, abentura bat bezala. Eta abentura ulertzeko bi modu daude: abentura bizitzea edo abenturaren ikusle bilakatzea. Horregatik, agian, beti egin zait zaila dantza ikustea, eta aukeran nahiago dut egitea. Abenturaren parte izatea. Eta zergatik ez, kolektibo baten parte sentitzea.

Arnold Taraborrelli

“Aktore bat mugitzen denean, espazioa apurtzen du eta bibrazioak sortzen ditu, itsasoa zeharkatzen duen eta olatuak sortzen dituen itsasontzi batek bezala”. Madrilera joan nintzenean antzerki ikasketak egitera, William Layton Laborategian hiru urtez izan nuen irakasle Arnold Taraborrelli dantzari, koreografo eta dantza maisu estatubatuarraren hitzak dira.

      “One, two, three, four! Plie and demi plie… ¡vamos!! ¡estamos!! ¡dos palmas!!” Zapitxoa saman, panderoa eskutik helduta erritmoa markatuz eta bere azentu amerikanoarekin gogor egiten zigun Arnoldek. Gorputzaren kontzientzia, espazioaren erabilera, mugimendua, aktorearen kokagunea landuz eta izerdia botaz, ziztu bizian pasatzen zen bere ordubeteko klasea. Onartu beharra daukat hasieran beti kostatzen zitzaidala, baina klase osteko liberazio sentipenak ez zeukan preziorik. Ederrak ziren Arnolden klaseak!

      Madrilgo Salamanca auzoan, General Oráa kalean zeukan estudioa. Sarreran, mahaitxoa eta aurreko horman, Johan Cruyff futbolariaren argazkia. Salto bat eginez gol bat ospatzen zegoen. Bere jestuak dena adierazten zuela zioen.

      Norbait baldin bada artea eta bizipoza ongi uztartzen dakiena, hori Arnold Taraborrelli maisua da. Gogoan dut, behin klasea bukatuta, sarritan esaten zigula: “Nire klasera ez etortzeko aitzakia bakarra, larrua jotzen egon zarela izan dadila”. Oh my God!

Muelle 3

Muelle 3 espazioaren memoria gomutatzeko Olatz de Andres, Igor de Quadra eta Matxalen de Pedrok gidatuta hainbat artistak idatzi zuten Muelle 30 urte liburua; izan ere, espazio horretan dantza, prestakuntza, ikerketa eta arte eszenikoen sorkuntza landu ziren hogeita hamabi urtez. 1984 eta 2018 urteen artean, Muelle 3 aldatuz eta eraldatuz joan zen.

      Bilbon lanean ari ginen sortzaileak espazio hura baliatu izan genuen. Ramon Bareak zuzendutako Emaztea kapelarekin nahastu zuen gizona obraren errepikak, adibidez, bertan egin genituen. Baina batez ere, Cristina Quijera dantzari, koreografo eta irakaslearekin hartutako dantza garaikideko klaseak gogoratzen ditut. Garai batean, bera izan zen espazioaren bultzatzaile. Artearekiko eta dantzarekiko sentsibilitate handiko pertsona izateaz gain, bilatze etengabean dabilen pertsona izan da beti.

Berrizen fandango

Pena izan nuen txikitan soltean dantzatzen gutxi irakatsi zigutela, eta Berrizera bizitzera joan nintzenean bertako Iremiñe dantza taldean eman nuen izena. Aspaldiko arantza kendu nahi nuen. Arin-arina eta fandangoa dantzatzen ikasi eta sakontzeko garaia zen eta Jose Alberto Narbaiza izan nuen irakasle. Urtebetez aritu nintzen ikasten. Baina praktikan jartzearena ez dut sarritan egin. Jada ez naiz ez diskoteketara ez herriko plazara dantzara ateratzen.

Butoh

Ekialdeko antzerki-dantza tradizioekin beti izan dut harremana. Baliko maskara eta topeng dantza eta Indiako kathakalian sartu nuen muturra batez ere. Garai batean butoh dantzak ere asko erakarri ninduen.

      Bilbon nengoela, urte batean, Madrilera joaten hasi nintzen Wendell Wells estatubatuar dantzari eta koreografoaren butoh klaseak hartzera. Urduñan antolatzen genuen Nazioarteko Stagera ere gonbidatu genuen.

      Butoh dantza XX. mende erdialdean Kazuo Ono eta Tatsumi Hijikatak sortutako dantza teknika bat da. 1950. urtean Japoniako gerraondo garaian sortutako adierazpen artistiko honek desastre nuklearraren ondoren izakiak pairatuko duen min eta ezinegon existentzialei erreparatzen dio. Dantza honen mugimendu alderrai eta groteskoek atentzioa eman zidaten. Kabuki eta noh antzerki tradizionaletik edaten du, baita buyo dantzatik ere. Abangoardiako elementuak baliatuz, Alemaniako espresionismoa nahasiz, batez ere Mary Wigmanen dantzatik ere asko edan zuten. Heriotzaren dantza makabro honek liluratuta utzi ninduen, hargatik joan nintzen teknika honen DNA ikertzera. Nire gorputzean barneratzera. Butoh-aren hazia ulertu nuenean… sustraietara jo nuen, eta nire baitan dantza ulertzeko bide berri bat loratu zen.

Asier Zabaleta

Asier Zabaleta eta biok dantzan ezagutu genuen elkar, Donostiako antro batean. Dantzatoki bat bazegoen, baina egia esan hizketan eman genuen denbora gehiago. Mundua konpontzen duzun hizketaldi horietako bat izan zen, ordu txikitan, gaztetasuna eta maitasuna borborka genuen istant eternal horietako egunsenti batean. Ordutik elkarri pista jarraitu genion, eta egun batez bere konpainiarekin lan egiteko eskatu zidan.

      Ertza 2004. urtean sortu zuen Asier Zabaleta ezkiotar dantzari eta koreografoak, artearen diziplina anitzak dantza garaikidearekin nahasiz, sorkuntza ezberdinak sustatzeko helburuarekin.

      Act of God lanean, berarekin lan egiteko deitu zidan. Jose Saramagoren Cain entsegua oinarri hartuta sinesmenari, erlijioari eta kontraesanei buruzko obra bat zen. Obran zehar galdera esentzialak egiten ziren, eta erantzuna dantzatutako ulua bilakatzen zen. [77]

      Harrezkero, laguntasuna mantendu dugu: Pello Artolarekin eta Asierrekin Habanan une goxoak pasatu genituen, Aulestiko topaketetan eta Kultur Maratilan parte hartu zuen, oso gustuko ditudan bere lanak jarraitu ditut gozatzen… eta oraindik ere, mundua konpontzen jarraitzen dugu, batzuetan hitzekin eta beste batzuetan gorputzarekin.

Marian Arregi eta Juan Antonio Urbeltz

Marian Arregik 2018ko neguan utzi gintuen. Besteak beste, dantzarako musika egiten zuen. Musika ederra. Martin Zalakainen entseguetan makal ikusten zitzaion. Hala ere, indarrak hartzen zituen noizean behin keinu bat egiteko edota, egun batean, akordeoia soinean xuxurlatu zidan bezala, “jotzeak piztu egiten nau” esateko.

      Bere liburu batzuk irakurriak nituen, bere dantza ikuskizun batzuk ikusiak. Juan Antonio Urbeltz ezagutu nuenean Marianekin partekatzen zuen Donostiako Alde Zaharreko etxera joan nintzen. Harrituta utzi ninduen bere hitz jarioak, folklorearen inguruko bere jakituriak. Herri batetik bestera, tradizio batetik bestera, dantza oinarritzat hartuz eta kultura ezberdinak uztartuz, historian zehar bidaiatzeko zuen jakitatea izugarria zen. Europan zehar egindako bidaiez hitz egiten zidan youtubeko bideoak erakusten zizkidan bitartean.

      Berarengana jo nuen Yuri Sam ikuskizunerako dantza batzuk jorratu nahi nituelako eta gure dantzarik “primitiboena”, oinarrizkoena, minimalena, zein izan zitekeen gomendioa eskatu nahi niolako. Juananekin hitz egin ondoren, astean behin Elgoibarren Haritz dantzari taldeak daukan lokalera joaten hasi nintzen. Oier Araolaza, Jon Lizarralde Indio eta Mikel Legorburu izan nituen irakasle, eta Juananen gomendioei kasu eginez Arratiako jota eta ari-arina eta mutil dantzaren pausoak irakatsi zizkidaten. Ikasitako dantza horien pausoak estilizatu, eta ikuskizuneko memento zehatz batzuetan sartu nituen. Beste tradizio batzuetako pausoak, jarrerak eta formak nahasiz, Indiako kathakalia edo Baliko dantzak batez ere.

      Handik urte batzuetara, eta nire harridurarako, Juan Antonio proposamen batekin etorri zitzaidan. Euskal Herriko literaturako klasiko handienetako batean oinarritu zen Argiaren ikuskizun berria, Pio Barojaren Zalacaín el aventurero lanean hain zuzen. Dantzaren eta antzerkiaren uztarria izango zen literatura, eta Juananek ni antzerkiaren parteaz arduratzea nahi zuen. Bere aurreko sorkuntzetan egindako moduan, dantzaren esparruan mugarri berriak ezartzeko helburua eta anbizioa zituen sormen-lanak. Batetik, zenbait euskal dantzaren eremuan sorkuntzarako bidean egindako ikerketaren emaitza artistikoa taularatu nahi zituen, koreografia berritzaileekin eta iradokitzaileekin. Bestetik, dantzaren eta dantzarien alor dramatikoan barneratu, euskal dantza dramatiko garaikidea sortzeko helburuarekin.

      Urbeltzek jada argi zeukan zein dantza eta koreografia sartuko zituen. Ikuskizunaren dramaturgia ere idatzia zeukan. Nire eginbeharra antzerkiaren eta istorioaren narratiba eraikitzea izan zen. Pio Barojaren istorio literarioa antzerkira ekartzeko Harkaitz Canori luzatu genion proposamena. On Pioren hitzak berak idatziko zituen. Behin istorioa argi zegoela ikusita, dantza guztiak harilkatzea eta Urbeltzen sinbolika guztia taularatze dramatiko batera eramatea izan zen nire lana. Dantzariek rol ezberdinak jokatzen zituzten —Martin Zalakain, Tellagorri, Karlos Ohando, Kattalin, Santakruz apaiza…— eta batzuetan dantza egiteaz gain eszena txikiak jokatzea tokatu zitzaien. Sorkuntza prozesua ikaragarri ederra izan zen, eta hainbat dantzarirekin oholtza gainean lan egitea pribilegio hutsa, nik jokatzen bainuen On Pioren rola, eta istorioaren kontakizunaz arduratzen bainintzen.

      Argia (Donostia), Kezka (Eibar), Haritz (Elgoibar), Duguna (Iruñea), Maritzuli (Miarritze), Elai Alai (Portugalete), Arkaitz (Añorga), Astigar (Astigarraga) eta Gure Kai (Deba) izan ziren parte hartu zuten dantza taldeak. [78] Kontuan izanda amateurgintzatik ari zirela, ikaragarria zen euren antolaketa eta lan egiteko modua.

      Dantzaren munduan jantziek ere berebiziko garrantzia dute, eta Amaia Bueno izan zen haien arduraduna. Oihalek, txapelek, burukoek, brodatuek, koloreek, tonuek… denek zuten berebiziko garrantzia, eta Juananek guztia gainbegiratzen zuen. Bere etxeko ordenagailuan eta apunteetan gordetzen zituen oihalen ezaugarriak. Dena zegoen oso ondo aztertua eta landua.

      Marian Arregiren eta Mikel Urbeltzen zuzeneko musika izaten zuten beti entseguetan. Dantzariek euren erritmora dantzatzen zuten. Melodiek, tradiziotik berreskuratuak eta moldatuak, giro oso bereziak sortzen zituzten.

      Martin Zalakain 2017ko azaroaren 11n estreinatu zen Bilboko Arriaga antzokian, eta Euskal Herriko hainbat plazatan emana izan zen. Urbeltzen begirada zorrotza zen eta emanaldiz emanaldi bere moldaketa txikiak egiten joan zen. Perfekzioa harrapatu nahian! Ikuskizuna beti zegoen bizirik, eta dantzari jartzen zion pasioa eta maitasuna ikasketa bat izan zen niretzat.

      Euskaldunok asko zor diegu Juan Antonio Urbeltz eta Marian Arregiri. Euskal dantzari eskaini zioten bizitza, eta euren bizitza arte bilakatu zen. Nire errespetu eta miresmen osoa eurentzat.

Musikaren amaraunean

Markina-Xemeinen solfeo

Txikitan, Markina-Xemeinen ikastolako orduak bukatu eta beti nuen zerbait egiteko. Zeramika, futbola, esku pilota, dantza, ingeleseko partikularra… eta solfeoa. Marije Errasti zen irakaslea eta han ibiltzen ginen kontserbatorioko azterketa gainditzeko ikasten. Ulertzen ez nuen jarduera bazen ere —teoria guztia gaztelaniaz zen— ez nuen hain gaizki pasatzen, clave de sol, clave de fa, clave de do pentagrametan idatziriko partiturak irakurtzen eta kantatzen konpasaren erritmora.

      Aurrerago, Jose Luis Agirrerekin Euskal Herriko musika tresna tradizional bat ikastera sartu nintzen, txistua. Markina-Xemeingo Etxano ostatuaren lehenengo pisuan zituen bere lokalak eta haur eta nerabe dezente biltzen ginen bertan. Behin abestien partiturak ikasita, doinuz alaitzen genituen herriko kaleak.

Taupada

Madrilgo Rastron erosi nituen bozgorailu Fender mitikoa eta mikroa. Nire herriko kolegekin Arretxinagako lokalean entseguak egiten hasiak ginen jada, eta nahiz eta ni Madrilen egon, ez nuen lotura galdu nahi eurekin. Gure rock punk bandari Zarataz apurtu deitzea proposatu nuen, baina ez zuen oihartzunik izan nire proposamenak. Azkenean, Taupada deitu zen taldea. Mikel Txurruka (gitarra eta ahotsa), Juanjo Elordi (bateria), Asier Elexpuru (gitarra) eta Iker Etxebarria (baxua eta ahotsa) izan ziren bandako kideak.

      Ni, ostera, Markina-Xemeinera gutxitan itzultzen nintzen, eta denborarekin gero eta gutxiago. Nire bide berria Madrilen eraikitzen hasia nintzen eta, kantari sena bilatzen orduak ematen banituen ere, ez dakit egiazki horretarako balio ote nuen. Dena ezin da. Eta, horrela, ahots komeriantero bat galdu zuten Taupadakoek, eta oraindik mimoz gordetzen duten bozgorailu Fenderra irabazi. Batzuek musika utzi bazuten ere, beste batzuek Aterkings taldea egingo zuten aurrerago, baina taldeko inor ez zen musikatik biziko, “Euskadin rock-and-rollak ez du inoiz dirurik emanen, inon baino alaiagoa izanen da”.

Concha Doñaque

      Antzerkian, aktorearen tresnarik garrantzitsuenetarikoa ahotsa da. William Layton antzerki laborategian Concha Doñaque izan nuen hiru urtez antzerkiko ahots irakasle. Oso eskertua nago bere irakaspenei. Ez nuen klase bat bera ere galdu. Asko gustatzen zitzaidan, eta gustatzen zait, ahots ariketak egitea. Teknika zein ariketa baliotsuak irakatsi zizkidan Concha Doñaquek. Arnasa hartu eta irri bat bota.

Saxofoia Madrilen

Gurasoak espainiarrak baina bera Habanan jaioa, Valentin Alvarez Madrilera etorria zen bizitzera. Ketama flamenko-fusio musika taldearekin zebilen garai hartan. Berak eman zizkidan lehen saxofoi klaseak. Lehen notak, lehen pausoak, traketsak ziren eta ongi gogoratzen ditut auzokoen kexak: “¡Vete a tocar al Retiro!” oihukatzen zidaten. Saxofoiari soinua apaltzeko arropa eta trapuak sartzen nizkion eta armairu barrura begira jotzen nuen. Baina hala ere alferrik zen, “¡Vete a tocar al Retiro!”. Azkenenean, auzokoen kexekin gogaituta, El Retirora joaten hasi nintzen saxoa jotzera. Horrela, lasai praktikatzeaz gain, sos batzuk ateratzeko ere baliatu nuen.

       Valentinek agenda oso betea zuen, eta nik klase gehiago hartu nahi nituenez beste irakasle bat bilatu nuen. Coruñako Chefa Alonso konpositore, saxofonista eta perkusionista izango zen hurrengo nire irakaslea. Berarekin gehiago sakontzeko aukera izan nuen, batez ere free jazz munduan eta musika esperimentalean, beste musikari batzuekin ikastaro trinkoak eginez.

      Ajoblanco aldizkarian irakurri nuen poesia eta musika uztartu nahi zuen pertsona baten iragarkia. Pertsona hori Tesa Duncan zen. Bost musikariren artean osatu genuen taldea. La Mode taldean aritutako Fernando Marquez El Zurdo ere etortzen zen hasierako entseguetara. Alquimia poesia liburua argitaratu berri zuen Tesak, eta bere poemak zein berak maite zituen beste poeta batzuenak —San Juan de la Cruz, Charles Baudelaire…— baliatuko genituen musikarekin atmosfera ezberdinak sortzeko. Amanita Muskaria izena jarri genion taldeari eta Cafe Libertaden eman genuen lehen kontzertua. Oraindik gordeta daukat Rapsodia en blues tituluarekin El País egunkarian atera zuten kritika: oholtza gainera Jim Morrison, Lou Reed eta Patti Smithen mamuak ekarri genituela esanez, oso kritika ona egiten ziguten gau hartan emandako kontzertuaz.

      Madrilgo gauak eta teknoa. Madril inguruetako raveak. Maite nituen garai hartan. Saxoarekin ikasitakoak aprobetxatuz diskoteketan jotzen hasi nintzen. Eric Lipus eta Arcadio Andrews lagunek proiektore eta erretroproiektoreen bidez irudiak botatzen zituzten bitartean, eta pintxatzen zuten house musikaren gainetik, nik saxoa jotzen nuen.

      Euskal Herrira bueltatu nintzenean, saiatu egin nintzen saxoarekin. Berrizko rock talde batekin entsegu batzuk egin nituen, adibidez, baina gutxika-gutxika praktikatzeari utzi nion, eta antzerki lanen batean erabiltzeaz aparte, harrezkero ez dut askorik jo izan. Nire selmer kuttuna bere kutxan gordeta dago, egunen baten putz egin eta teklak mugiarazteko zain. Tirota-tero-tan-tero-tin-taaaa!

Doctor Deseo

Gazteak ginelarik Markina-Xemeingo festetarako kontzertu alternatiboa antolatu genuen. Taldea Bilbotik zetorren, Joseba Agirre Morti lagunak ezagutzen zituen aspalditik. Guk ere jada buruz ikasiak genituen beraien abestiak. La chica del batzoki edo Corazón de tango grabatutako zintetan entzunak genituen eta gure eguneroko errepertorioan zeuden. Taldeko abeslariak, liga gorria izterrean, fular gorria saman eta kapela beltza buruan, mugimendu lizunak egiten zituen oholtza gainean. Oholtzatik irten eta zuhaitz batera igotzen zen edota publiko artean mugitzen zen desparpajo handiz. Eta abestien artean, nola ez, bere zentzuzko gogoeta filosofikokallejeroak. Nahiz eta gaztelaniaz kantatu, letra probokatzaile haiekin identifikatuak sentitzen ginen. Bazegoen bere letretan mundu berri bat, irekia, konprometitua eta konplexurik gabea. Eta mundu hori esploratzea gustuko genuen. Doctor Deseo zen taldea.

      Bilbora bizitzera joan nintzenean, Bilboko gaua ezagutu nuen. Eta, harekin batera, Francis Diez Doctor Deseoko abeslaria. Mina Espazioko garaian harreman polita eraiki genuen eta elkarrekin zerbait egitea bururatu zitzaion. 2004ko urte bukaeran taldearekin bat egin eta bira bat burutu genuen. [79] Ni aktore lanetan, zeremonia-maisu gisara. Kontzertuan zehar hainbat ekintza gauzatzen nituen ikuskizunerako propio sortuak. Euskal Herriko antzoki nagusietan egon ginen, eta guztiak publikoz gainezka bete ziren dantza, kantu eta sexu gosez. Leloak dioen bezala: “Morirse en Bilbao, no hay nada mejor, quemar la vida, para volver a nacer de nuevo en tus brazos...”.

Aitor Agiriano Toro

Jesus Pueyoren bitartez ezagutu nuen Aitor Agiriano Toro. Lamiakoko antzoki zaharrean ematen zituen tailerrak, eta behin Mandragora taldearekin egiten zuen lana ikusteko aukera izan nuen. Oso interesgarria iruditu zitzaidan. Tailer batzuk egitea proposatu nion, horrela batu zen bera Antzerkiolaren sorreran. Aitorren tailerrak dinamikoak ziren eta aktore baten lana aberasteko ariketa ezberdinak lantzen zituen: erritmoa, afinazioa, pultsua, doinua, intentsitatea, jolasa, ahotsa, entzumena, zentro tonala, disonantzia, erretardoa, kadentzia, kontrapuntua, horizontaltasuna, bertikaltasuna, harmonikoak, tentsioa, erlaxazioa… oso ziren interesgarriak bere laborategiak.

      Bilboko garaian hezur eta mami izan ginen. Bere musikarekin Antzerkiolako lanei arima berezia ematea lortzen zuen. Ez zen giroa soilik, bere musika emozionalki ere oso potentea zen.

      Gure lanaren exijentzia maila ere bizia zen, gure zorroztasunean ez ginen edozerekin konformatzen. Gogor egiten genuen lan, ordu txikietan, isiltasunak hiria besarkatzen zuenean, orduak ematen genituen ordenagailuaren aurrean. Berarekin ikasi nuen guztia ederra izan zen, berarekin partekatu nuen guztia baita ere.

      Gaur egun bere proiektuekin jarraitzen du, hainbat musika taldetan joz eta, batez ere, ezaguna da urteetan Doctor Deseo taldearen gitarra-jolea izan delako. Bera da niretzat munduko gitarra jole eta musikorik ia hoberena, hoberena ez bada!

Keu Agirretxea

Keu Agirretxea ondarroarrak, Fjodr eta Etsaiak taldeetan ibili ondoren, UEK taldea sortu zuen, Mikel Arakistain eta Jon Gurrutxagarekin batera. Izen bera jarri zion lehen diskoari. Antzerkiola Imaginarioko aktore batzuk parte hartu genuen zuzeneko kontzertuetan. Diskoko bi abestietako koreografiak landu genituen eta pertsonaia absurdoez jantzi genuen eszenatokia. Burututako ekintzak mundu surrealista bat irudikatzen zuten. Antzerkiolako poetikan musikak zeukan garrantzia agerian geratu zen horrelako elkarlanak egiterakoan.

      Handik urte batzuetara, Keuk, Hozkailua lanean ere parte hartuko zuen. Gitarra sartu zuen oso modu elegantean. Gitarraren punteoek soinu bandari ezaugarri berezia ematen zioten, eta zuzendariak lortu nahi zuen road movie giroa oso ondo iradokitzen zuen. Pertsona moduan duen sentsibilitateaz aparte, bere gitarra jotzeko maila eta finezia azpimarratuko nituzke.

Xabi Erkizia

Xabier Erkizia musikari, soinu artista, ekoizle eta kazetari lesakarra Portugaleteko Utopia bigarren jaialdian ezagutu nuen, Gutariko bat taldearekin eman zuten kontzertuan. Elkar ezagutu genuenetik noizbehinka elkarrekin lan egin dugu eta beti ondo ulertu dugu elkar lanerako.

      Beran antolatzen zen ERTZ jaialdira gonbidatu gintuen Antzerkiola Imaginariokoak, 2001. urtean. Orduan Eugenio Barbaren antzerki antropologiako printzipio batzuk praktikan jarri nahi nituen, eta Nekropolis pieza esperimentala osatu genuen. Berako jaialdian ez zen aurkeztu genuen gauza bakarra izan. Handik urte batzuetara, 2009an, Xabi Strubell, Miren Gaztañaga eta hirurok Eta nik ere sagar bat daramat nire baitan performancea egin genuen, espresuki ERTZ jaialdirako egindako pieza esperimentala. Babiloniako loreak eta Amodioaren Ziega obretan ere bereak izan ziren musika eta soinua. Asier Zabaletaren Act of God ikuskizuneko soinu diseinuan ere esku hartu zuen. Edo belarria esan beharko nuke? Kontrabandisten lurretan ezin Erkizia bezalako soinu ehiztari aproposagorik aurkitu.

Xabi Strubell

Berriatura iritsi baino lehen, Markina-Xemeingo Plazakola auzoan, 1996ko abendu bukaeran festa jaialdi bat antolatu zuten lagunek. Hainbat ekitaldi antolatu ziren arratsalde gau hartarako: Jose Pablo Arriaga eskultorearen hitzaldia, Ondarroako Txo! Kolektiboaren ekintza, Taupada, Anari eta Duten kontzertua eta Sarah Saghiren Un minuto bakarrizketaren estreinaldia. Ander Lipus izen artistikoa estreinakoz bertan erabili nuen.

      Dut taldeak kontzertu itzela eman zuen Plazakola jauregiko korta hartan. Ni baino gazteagoak ziren, eta euren izaera itxia gogoratzen dut. Eta jarrera! Hondarribiko estralurtar haiek hardcore eta hip-hop soinuez busti zuten Plazakolako isiltasuna. Hitz gutxi elkartrukatu bagenituen ere, gau hartan ezagutu nuen Xabi Strubell. Oroimenean iltzatua geratu zait gau magiko hura.

      Bide berriak jorratzeko gogoak eraman gintuen bizpahiru urtez elkarrekin lan egitera. Hondarribiko bere etxean sorkuntzaren paduretan murgiltzen ginen, Karmele Pastor, Mentxu, bere amaren konplizitatearekin. Goizeko ordu txikiak arte hitzak, soinuak, musikak harrapatzen eta askatzen ibiltzen ginen. Gure ikerketek eta esperimentuek bide asko hartu bazituzten ere, Miren Gaztañagarekin batera egin genuen aipatutako Eta nik ere sagar bat daramat nire baitan performancea izan zen ikusgarri bezala gauzatu genuen proiekturik zehatzena eta hunkigarriena.

      Xabiren ondoan egin nuen lan esperimentala atsegina eta askea izan zen. Bizitzaren gurpilean, beti erraldoien kontra dabilen Onddarbiko kixotea.

Sabina Leone

Diskoari play ematen nionean halako bizipoz eta indar berezi bat sorrarazten zidan beraiek entzutea. Euren fan bilakatu nintzen eta pista jarraitzen hasi nintzen. Dut taldearekin batera Euskal Herritik bira bat egingo zutela-eta Bilboko Kafe Antzokira eurak entzutera joatea lortu nuen. Suitzatik zetorren emakumez osatutako banda indartsu hura Wemean deitzen zen. [80]

      Handik urte batzuetara, Xabi Strubellen bidez, Sabina ezagutzeko aukera izan nuen. Sabina Leonerekin ahots ikastaro interesgarria egin genuen Babiloniako loreak obraren sortze prozesuan. Ikasketa handia izan zen. Pertsona moduan izugarri ederra izateaz aparte, ahotsa lantzeko teknika berriak eta oso interesgarriak landu zituen gurekin. Sabinarekin lan egin genuen garai hartan, Mancare deitu zion diskoa atera zuen bakarlari bezala, eta Zura taldearekin batera bira txiki bat eskaini zuen Euskal Herrian.

      Bere ahots sakon eta zirraragarria, begiak itxi eta Orfeoren lira entzutea bezalakoa da.

Muguruza anaiak

1988ko urriaren 1ean Iruñeko Anaitasuna kiroldegian eman zuen Kortatu taldeak bere azken kontzertua: Azken guda dantza. Nik hamazazpi urte bete behar nituen. Gogoratzen dut egun hartan futbol partida nuela. Ezin joan, ezin etxean esan Iruñera nindoala. Norekin? Nola? Zertara?

      Kortatu desegin eta gero Negu Gorriak etorriko zen. Erritmo berriak, bestelako musika estilo bat, garaiko aldarrikapen oihuak. Bereziki bi kontzertu gogoratzen ditut. Herrera de la Manchako presondegiaren aurrean eman zutena, eta Madrilgo Revolver aretoan emandakoa. Bietan tentsioa nabaria zen, baina batez ere Madrilen. Faxistak sarrerako atetik metro batzuetara zain genituen egurra emateko prest. Istiluak egon baziren ere, nik neuk kontzertua bukatu eta alde egin nuen, hango amorrua eta biolentzia saihestu asmoz.

      Handik urte batzuetara, nork esango zidan Fermin, Javier eta Iñigo Muguruza anaiak ezagutuko nituela, eta eurekin lan egitera ere iritsiko nintzela.

      Hiru anaietatik lehena ezagutzen Javier izan zen. Kultur Errota programaren barruan noizbehinka elkarrekin jarri gintuzten. Oreretako De Cyne Reyna tabernan nik Ardoaz ematen nuen, eta berak kontzertua. Ez zen giro. Batzuetan jendeak musikari bat taberna batean entzun eta builaka segitzen du. Artista baten lana gutxietsi eta errespetu falta nabarmena dagoela ikusi dut sarritan zoritxarrez. Javierrek tinko eutsi izan dio bere estiloari. Gau hartan, modu oso dotorean hitz egin zion builaka ari zen jendeari, bere estiloan, lasai eta ahoan bilorik gabe.

      Harremanik estuena Iñigorekin izan nuen. Bere jakin-minak beste arte diziplina batzuetan muturra sartzera eraman zuen, eta hasiera batean zinemarekin tematu zen batez ere. Berak zuzendu zuen Nahia (2001) film laburrean parte hartu nuen aktore bezala Leire Ucharekin batera. Bilboko Somera kalean alokairuan nuen etxean grabatu genuen. Beste batzuen artean, Esti Abelleira bere lagunarekin batera eraman zuten proiektua aurrera.

      Martxel Mariskal hondarribiarraren Me llamo Ezequiel y así será siempre eleberrian oinarritutako antzezlan musikatua egin genuen Sagarroi musika taldeak eta Antzerkiola Imaginarioa antzerki taldeak elkarlanean. Ezekiel tituluarekin estreinatu genuen Leioan, Korrika Kulturalaren programazioaren barruan. Iñigo bera, Carlos Zubikoa, Gorka Baskaran eta Asier Ituarte taldeko musikariez gain, Miren Gaztañaga eta biok aritu ginen oholtza gainean, Osses eta Ezekiel bi anaien istorioa gorpuzten. Elkarlan hartatik gauza polit bat sortu zen, handik aurrera Miren Gaztañaga izango baitzen Sagarroi taldeko abeslari berria.

      Iñigori, nire tokaioari, esklerosi anizkoitza diagnostikatu zioten, eta 2019 abenduan utzi gintuen, 54 urte zituela. Heriotzaren urteurrenean, Fermin anaiak Bizitza zein laburra den abestia egin zion. Kafe Antzokian elkartu ginen Iñigoren lagunak eta bizitza ospatu genuen.

      Ferminen lana gertutik jarraitzen banuen ere, berarekin lan egitearena beranduago iritsi zen. Black is Beltza eta Black is Beltza II Ainhoa animazio filmetan ahotsak jarri nituen. Beti harritu nau bere lan egiteko kemenak eta indarrak. Ekoizpenetan jartzen duen ahalegina, eta proiektu berriak ateratzeko duen begia. Jone Unanua, Ferminen laguna —garai batean Hika Antzerki taldean lan egin zuelako eta elkarrekin proiekturen bat edo beste egin genuelako ezagutu nuen— beti hor egon da, ezkutuan, izugarrizko konplizitatea eta lana eginez.

      Muguruza anaiak. Iltzatuak geratu dira nire memorian beraien abestiak, beraien letrak: “Como ves mi guitarra no dispara / pero sé donde apunto / aunque no veas la bala. Pero no importa, aunque me digas, que estoy metido en una causa perdida”.

Gose

Alex Mendizabal donostiarrak gonbidatu gintuen Erromara Ardoaz bakarrizketa ematera. Xabino Alkorta eta biok joan ginen. Erromako euskal etxeak —Associazione Culturale Euskara elkarteak— antolatzen zuen Settimana Basca edo Euskal Astearen edizioa zen. Erroman bertan ezagutu genituen Maixa Lizarribar eta Maite Loidi, beraiek ere beren artea erakutsi asmoz, trikiti eta panderoarekin Erromako bazterrak girotzera joan baitziren.

      Bizitzaren “ver venir” horretan, harreman polita egin genuen Maixa eta Maiterekin. Aulestiko ADEL topaketetara gonbidatu genituen kontzertu bat ematera. Gaztetxean izan zen, eta eurekin batera Ines Osinaga ere etorri zen. Horrela ezagutu nuen Ines, trikitiarekin jo eta su, kantuz eta izerdiz blai, gau ahaztezin hartan.

      Gose taldea Ines Osinaga, Ion Zubiaga Osoron eta Iñaki Bengoa hirukoteak osatzen zuen. Elkarrekin zerbait egin behar genuela otu zitzaien eta lanean hasi ginen Miren Gaztañaga eta biok eurekin. Musika, antzerkia eta literatura uztartuko zituen ikuskizun bat egitea zen asmoa. Horretarako, idazle batzuei eskatu genizkien testuak. [81] Pieza labur batzuk idatzi zizkiguten,baina proiektuari ez genion loturarik aurkitzen. Ez genuen jakin osotasun bat sortzen. Agian, memento hartan, gure egoera animikoa ez zen egokiena eta azkenean proiektua bertan behera utzi behar izan genuen.

      Hala ere, elkarrekin kolaboratzen jarraitu genuen. Mirenek eta biok Gose IIIII deitu zioten diskorako Bondage abestia grabatu genuen. Horretaz gain, Gosariak diskorako Zoroetxeko harresia bideoklipa grabatu nuen aktore lanean.

      Gosariak diskoaren ondoren, taldea desegin egin zen eta bakoitzak bere bidea hartu zuen. Ines, Iñaki eta Osoron antzerki gosez geratu ziren agian. Azkenean ez genuen oholtza gaina partekatu, baina argi dugu elkarrekin gosaltzeko, bazkaltzeko zein afaltzeko edozein egun izan daitekeela aproposa.

Angelique Fullin

Arrafortunian, Kristiane Etxaluzen etxean, biltzen nintzen Angelique Fullin anderearekin. Batzuetan Miren Gaztañaga ere etortzen zen. Ahotsa eta kantua landu nahi nituen eta berarekin saio batzuk egin nituen horretan sakontzeko. Iparraldeko artista asko pasatu ziren bere eskolatik. Terenta taldekoak, Elodie Baffalio, Ttittika Rekalt, Maddi Oihenart eta Amaren alabak, besteak beste.

      Asmo handiak zituen gurekin. Miren eta biok Kanadara kantatzera eraman nahi gintuen. Bere pasioa eta indarra ditut gogoan. Gero jakin nuen zahar-etxe batean zegoela, alzheimer gaitzak jota, baina seguru nago ahotsak eta kantuak bere memoriaren melodian entzuten jarraituko zuela.

Asier Ituarte

Peace Monceys y su puta madre cabaret kontzertuan ezagutu nuen Asier Ituarte tronbonista eta konpositorea. Hell Doradon izan zen, Gasteizen. Ondarroarra izanda, azkar egin ginen lagun.

      Getxoko Andres Isasi musika eskolako irakaslea izateaz aparte, proiektu askotan parte hartu du. Joxe Ripiau eta Sagarroi musika taldeetako kide izan zen, beste batzuen artean.

      Aitor Agirianok konposatutako partituren gainean Au revoir, triunfadoreak! soinu bandan parte hartu zuen berak zuzentzen zuen haizezko instrumentuez osatutako Ondarroako Metal Taldearekin.

      Handik aurrera harremana estutu zen. Asier Ituarte eta biok Hala mintzatu zen Zappatrusta bira elkarrekin egin genuen. Bera musika zuzenean eginez, eta nik nire inprobisazioak karabanako pertsonaiekin. Gero etorriko ziren sorkuntza potoloagoak, hainbat antzerki lanen soinu banda sortuz: Hamlet, Publikoari gorroto, Francoren bilobari gutuna, Etxekoak, Hozkailua eta Zaldi urdina, besteak beste.

      Bizitzan ere bi artista izan ditu ondoan, bere ama Amaia Aulestia kantaria eta bere laguna Ana Elordi aktorea, ni bezala William Layton Laborategian ikasia.

      Ahal bada, beti abantin!!!

Ibon RG

TON WAITS. Azkoitiko MATADEIXEN.
2008 uztailak 12. 20:00.
Patata ta ketxupa. Garia ta Maria.
Sagardoa ta txalaparta. Sarrera 1’08 euro.
Bukatu artean prezio herrikoiak.
Egitaraua Tonen gogoen arabera abiatuko da.
Berandu etor zaitezke. Azkenak, eman SU.

Horrela iragarri zen Ton Waitsen kontzertua Azkoitiko Matadeixen.

      Donostiako Kursaalera etorri zen kontzertua ematera Tom Waits. Sarrerek 100 eta 125 euroko prezioa zuten. Batzuoi eskandalu bat iruditu zitzaigun! Gauzak horrela, eta Kursaalera joateko asmorik gabe, Matadeixetik deitu zidaten ea nik emango nuen, Tom izango banintz bezala, kontzertu alternatibo bat. Sarrera euro bat eta zortzi zentimoko diru-kopuru txikian jarri genuen. Kontzertura bertaratu zirenen artean, Ibon Rodriguez —Ibon RG— sestaoarra zegoen, horrela izan nuen bera pertsonalki ezagutzeko aukera. Gainera, teknikari moduan jarri zen eta nik aurretik grabatutako backgroundak disparatzen lagundu zidan. Tom Waitsen paperean sartuta background horien gainetik abestu nuen, saxoa eta pianoa hala moduz joaz eta nahiko teatro eginez. Belada goxo bat pasatu genuen patata eta ketxup artean.

      Ibon, beste gauza askoren artean, Kafea eta galletak egitasmoaren bultzatzaile izan zen Leire Lopez irakasle eta editore gernikarrarekin batera. Haren emaitza izan zen Kafe aleak liburuaren edizioa. Bertan dago Tom Waitsen inguruan idatzi nuena.

      Ibonen mundua ezagutu nuenean, eta Hil zara diskoa atera berritan, argi ikusi nuen berari eskatuko niola Atzerrian lurra garratz antzezlanerako soinu banda. Eta hala izan zen! Amancay Gaztañagaren zuzendaritzapean, Ibonek ekarpen interesgarria egin zion gure lanari. Soinu espazio hunkigarria eraiki zuen obrarako, soinu eta musika ederrez indartu eta aberastu zuen antzezlana. Esperimentazioa aitzakia, musika beti jolastzat hartzen duen maisua.

Audience

Audience Gernikako musika taldea aspalditik ezagutzen nuen. Bere diskoak entzunak nituen eta Amerikanuak eta Jai Alai Blues dokumentaletan sortutako soinu bandagatik ere ezagun nituen.

      Kalaportu: Joseba Sarrionandiaren lurralde poetikoa kantuz Euskal Herriko hiriburuetan eskaini zen, Korrika Kulturalaren egitarauaren baitan, Loraldia Festibalarekin elkarlanean. Produkzio honetan Mireia Gabilondok egin zuen zuzendaritza artistikoa, eta Fernando Bernuesek asmatu zuen eszenografia. Oholtza gainean musikariak, idazleak eta aktoreak bildu ziren Sarrionandiaren poesia kantu bihurtzeko. Audience taldeak egin zituen abestien moldaketak eta hainbat musikarik parte hartu zuten, bakoitzak bere alea jarriz. [82] Audience taldearen lana txukuna bezain ederra izan zen.

Artedramaren egoitza Gernikan genuela eta, eurak ere gernikarrak izanda, elkarrekin proiektu handiago batean murgiltzea proposatu nien. Horrela, Gernikak proiektuaren ekimenean parte hartu zuten, obrari soinu banda jarriz. Pandemiak estreinaldi data zapuztu bazuen ere, elkarrekin bide polita eta goxoa burutu genuen. [83]

      Ingelesez kantatzeko joera bazuten ere, 2021ean Tolesdurak diskoa atera zuten, abesti gehienak euskaraz eginda.

Arte bisualen eta plastikoen amaraunean

Arte ederretan

Aurreko kapituluetan kontatu dut nola txikitatik margotzeko zaletasuna nuen. Berez nahiko ipurtarina izanda, margotzeak lasaitzen ninduen eta orduak pasatzen nituen folio baten aurrean. Gero lienzoak egitera pasatu nintzen. Markina-Xemeinen Blanca Gomez de Segurarekin ibili nintzen zeramika lantzen, buztinezko artisautza egiten, batez ere. Durangora ere joaten nintzen Fernando de Vicentek zeukan estudioan pinturako klaseak hartzera.

      Egia esateko, nire asmoa Arte Ederrak ikastea zen. Baina nahasia nenbilen. Nik pentsatzen nuen, Fame telesailean bezala, arte ederretan diziplina guztiak sartzen zirela: pintura, eskultura, dantza eta antzerkia. Oker nenbilen. Hala ere, nahiz eta nire bide profesionala aktore izatera bideratu, beti izan dut artista plastiko eta artista bisualenganako miresmena. Izan ere, espazioaren inguruan sortzen eta egiten den esperimentu oro oso erakargarria iruditu zait beti. Gorputzak espazioarekin duen harremana eta aukerak lantzea oso garrantzitsua izan da nire ibilbidean.

Augusto Cromlech

Madrilgo garaian, sasoi batean lientzoak eraiki eta hainbat koadro egin nituen. Batez ere olioz egiten nituen margoak. Lasaitzen ninduen eta barrura begiratzen laguntzen zidan.

      Bilboko garaian, Mina Espazion erakusketa bat egin nuen. Publiko zirriborroak titulua jarri nion lanari. Heteronimoen jolasarekin jarraituz, Augusto Cromlech sinatu nuen.

      Gero, Margarita philosophica instalazioa sortu nuen. Mis rarezas dirías tú ikuskizunaren aurretik publikoak instalazioa ikusteko beta izaten zuen. Eromenaren inguruko gogoeta artistiko bat plazaratzen nuen bertan. Gregor Reisch monje eta humanista alemaniarraren entziklopediaren izenburua hartu nuen erakusketaren oinarri, eta buruaren eta garunaren inguruan XVI. mende hasieran egin zituen ilustrazioak baliatu nituen instalazioan. Reischen irudiak paretetan jarriak, eta espazioaren erdian garun zuri handi bat eta sabaitik zintzilik eta garuna ia-ia ukitzen pertxa bat, “¡Estoy colgado!”.

Mina Espazio, dena esperimentu

Mina Espazio garaian hilero artista baten erakusketa edo instalazio bat jartzen genuen. Artista plastikoekin harremana estua zen eta eurengana jotzen genuen sarri; kartelak, esku programak, argazkiak, jantziak, espazio eszeniko eta eszenografiak egiteko. Sarritan eztabaida sutsuetan sartzen ginen. Teatroaren eta performancearen ezberdintasunen inguruko eztabaidak, adibidez. Performancearen aldekoek, antzerkia zaharkituta zegoela eta beste bide berri batzuk jorratu beharko genituzkeela esaten ziguten. Nahiz eta erabateko prekaritatean egon pasioz bizi genuen ofizioa, eta hori gure eztabaidetan argi ikusten zen.

      Norman McLaren kanadar zinemagileak 16 milimetrotan egindako film esperimentalen kopia batzuk zituen Jesus Pueyok. Bilboko Arenalean Espazio Mina deitu genion performance erraldoian baliatu genuen zeluloiderako prestatuta zegoen animazioko McLarenen lan hura. Ikus-entzunezkorako zuen kuriositateak horrelako harribitxiak edukitzera eraman zuen, eta gogoangarriak dira Mandragora taldearekin egiten zituen antzerki eta performanceak zein film laburrak (Playa, Sol negro). Diziplina anitzeko artista, 1990eko hamarkadaren hasieratik ari da bere lana garatzen, proposamenak formatu desberdinetan gauzatuz: bideo-sorkuntza, zinema, antzerki-ikuskizunak eta multimedia, performancea, instalazioa... Ibilbide ezberdinak hartu bagenituen ere, beti begiratu izan dut bere lana miresmenez.

      1998an sortutako Espacio Abisal diziplina anitzeko kultur elkarteak Bilboko leku ezberdinetan izan zuen egoitza (Mazarredo Zumarkalean, Bilbo Zaharreko Urazurrutia kalean eta San Franciscoko Hernani kalean). [84] Elkarlanean hainbat ekintza egin genituen: performanceak, erakusketak, instalazioak… Bilboko sorkuntzari aire berria emanez. Ohiko sorkuntzetatik haratago joaten ginen eta zirkuitu komertzialetan apenas lekurik zeukaten proiektuak gauzatzen genituen. Gorputza, irudia, objektua, audioa, bideoa, errealitatea/irrealitatea, egia/gezurra… dena ertzeko begirada batetik.

      Mina Espazion gure sorkuntza eta adierazteko beharra borborrean zegoen. Edozein aitzakia zen ona zerbait berria aurkezteko publikoari. Sarah Saghik idatzitako bi testu eder plazaratu genituen: Angel gulag eta Parada 33. Azken hau zinema estatiko bezala aurkeztu genuen. Aitor Agirianok zuzeneko musika jotzen zuen bitartean, nik, publikoaren ondoan eserita, Sarah Saghiren testu dramatikoa irakurtzen nuen mikrofonoa lagun. Eszenatokian, pantaila erraldoi batean, Sonia Aoujilen argazkiak proiektatzen genituen eta publikoak istorioaren ibilbidea argazkien bitartez jarraitzen zuen. Ahotsa, musika eta irudia. Dena zen esperimentazio, dena zen jolas.

Caja XXI Kutxa

Donostiako Jazzle musika eskolako Sorkunde Idigoras eta Alberto Lizarralde proposamen batekin etorri ziren nigana. Donostiako Kursaalean, sorkuntza munduan zebiltzan konbentzionalismoetatik at, Plaza 99 deituko zioten arte diziplina orori irekitako eremu bat sortzea: ezohiko ikuskizunak ikusteko aukera. Jazzleko kideek zenbait artistari proposatu zieten egitasmoa eta fokua puntu amankomun batean jarri zuten. Gai nagusia Basoa izango zen. Niri bakarrizketa bat egitea proposatu zidaten, baina nik, bakarrizketa bat egin ordez, Mina Espazioren inguruan genbiltzan talde ezberdinekin zerbait handia egingo genuela esan nien. Horrela sortu zen Caja XXI Kutxa ikuskizuna: antzerki instalazio erraldoia.

      Peru C. Saban eta Jon Gerediaga izan ziren testuaren egileak eta ni zuzendaritzaz arduratu nintzen. Ehun pertsonatik gora biltzen zituen muntaketak. [85] Igande batez egin zen Kursaal azpian dagoen gune batean, eta hiru emanaldi eman genituen.

      Bidaia iniziatikoa zen, hogeita bat kutxa-egoera zituen baso batean zehar. Basoa hiri bat zen, hiri moderno bat. Gizakia (publikoa) hiri hartan hogeita bat kutxatako ibilbidean zehar noraezean ibiliko zen, egoera eta ekintza ezberdinak aurkituz. Bi metroko kutxak ziren, eta kutxa bakoitzak istorio bat kontatzen zuen. Kutxen barruan batzuetan aktore bat zegoen, beste batzuetan artista plastiko baten proposamena, beste kutxa bitan bi musikarik zeharkako flauta jotzen zuten, eta koruarekin komunikatzen ziren. Kutxen inguruan eta baso-hiriko kaleetan zehar pertsonaia ezberdinak jokatzen zituzten aktoreak zebiltzan, hiritarrekin nahasian. Hiriaren atzealdean, aldamio handi batzuetan eta ziklorama batek estaltzen zuela, korua zegoen. Hildakoen korua. Khaibit, itzalen korua. Euren itzalak ikusten eta kantuak entzuten ziren XXI. mendeko hiri hartatik. Koruak herriari kantatzen zion bere tragedia. Izkina batean ez-lekua deitu genion espazio huts eta zabal bat zegoen, eta zabortegia. Antzerkia, musika, dantza, arte plastikoak... adierazpen guztiak bat eginik. Artea, bizitzaren handitasunaren eta edertasunaren aurrean.

      Obra bukatuta kritika gogorrak izan genituen. Ez zegoela eskubiderik horrelako gauzak eskaintzeko. Probokazio bat zela. Lotsagarria zela horrelako lanak diruz laguntzea. Esan behar dut oso-oso diru gutxirekin egin genuela proiektua eta inork ez zuela bere lanagatik kobratu. Ni Caja XXI Kutxa (edo tragediaren berpizkundea) sorkuntza bukatu eta Indiara joan nintzen kathakalia ikastera, beraz, jende puritanoaren kritika askorik ez zitzaidan iritsi. Eta ez nindoan ihesean, ez! Ikasten jarraitzeko gogoz, besterik ez. Antzerkian gehiago sakondu eta aberasteko asmoz.

      Caja XXI Kutxa emanaldi egunean, ondo gogoratzen dudana, zera da: amak gonbidatuta, nire herriko abadea infernu hartatik atera nahian, larrialdietako irteera bilatzen. Amen!

Infernuratu, hirian sartu

Infernuratu, hirian galdu

Infernuratu, garretan sartu

Ziutateratu, deriban galdu,

Dantzatu katabuten ondoan!

Basoan sartu, deriban galdu,

oparitu akerraren odola!

Oier Ituarte

Bizitzi, marabilli re! esaten omen zion Aitzol lagunak. Nerabezaroan Ibon Egiguren, Kirmen Uribe eta Aitzol Aramaio ziren bere kolegak. Mina Espazioko festa gau baten ezagutu genuen elkar Oier Ituartek eta biok. Bilbon ondarroar batekin topo egitea eta berarekin euskaraz aritzea beti zen pozgarria eta pizgarria. Gainera, gau hartan, seguruenik mundua ere konponduko genuen, ez dakit!

      Gazte joan zen Bilbora argazkigintza ikastera eta harrezkero bertan geratu eta egin du bizitza. Elkar ezagutu eta gutxira PCes de colores enpresa sortu zuen, Andoni Garaizar eta David Rodriguezekin batera. Aurrerago Javi Andraka ere parte izango zen. Eurekin egingo genituen Antzerkiola Imaginarioaren lan guztiak.

      Antzerkiola Imaginarioko garaian beti ondoan izan nuen, eta antzezlan guztien argi diseinuak berak egin zituen. Argiaz aparte, bere ekarpen kritikoa eta sortzailea ezinbestekoa izan zen prozesu artistiko guztietan. Koloreen bitartez eta argi ilunen bitartez sortzen zituen munduak ederrak ziren. Espazioan edertasun bat sortzen zen. Giroa, tenperatura, koloreak, tonuak, intentsitateak… dena zegoen ondo neurtua, denak zuen zentzu bat, ikuskizunaren espiritua argiarekin harrapatu nahian.

      Guggenheim museoan erakusketen argien arduraduna izateaz gain, argi diseinatzaile bikaina da Oier, gustu handikoa eta perfekzionista. Beste hainbat antzerki talderen obren diseinuak egin izan ditu, hala nola: Traspasos, Khea Ziater… Zenbait argazki erakusketa ere egin ditu, ambrotypes teknika erabiliz egindako argazkiak eta esperimentuak dira aipagarrienak. Argiaren eta argazkigintzaren munduan pauso bat haratago joan da beti. Bere begirada, bere lana, bere ekarpena, bere argiak… marabilli ri!

Ixone Sadaba eta Azegiñe Urigoitia

Madrilgo terraza batean geunden. Bat-batean, tabernako jabea xanpain botila bat eskuan bertan ginen guztiok topa egin eta edatera gonbidatu gintuen. Zer zen bada ospatzen genuena? 2001eko irailaren 11 zen. New Yorkeko World Trade Centerko dorre bikiak sutan zeuden.

      Terrazan nirekin jarrita zegoen laguna Ixone Sadaba bilbotarra zen. Xanpaina edan genuen gure begi harrituekin, munduaren geopolitika eta ikuskera aldatuko zuen gertaera haren aurrean mutu.

      Ixone Sadaba Bilboko Mina Espazion ezagutu nuen. EHUn Arte Ederrak ikasten zebilen eta lehen pintura erakusketa Minan egin zuen, ¡000002 murciélagos! titulupean. Handik aurrera Labayru kalera etortzen hasi eta proposamen artistiko berriak eskaini zituen. Azegiñe Urigoitiarekin batera Unitate bikoitza (Doble unidad) deitu zioten performancea egin zuen, adibidez. Musika elektroniko gogor eta errepikakor batek sonatzen zuen bitartean, Ixone eta Azegiñe, beste bi kideren laguntzaz, suturako hariekin elkar josi ziren. Baten azaletik bestearen azalera hainbat harirekin lotuak zeuden. Bukaeran, harizko panpinak bailiran, gorputz-azalak tiraka hasi eta gutxika-gutxika askatu ziren. Bazterrak urratu zituen performance hark, ez zuen inor epel utzi.

      Ixonek, beste lan batzuetan ere parte hartu zuen gurekin. Yuri Sam antzezlanaren kartela egin zigun, Caja XXI Kutxa instalazioko kutxetako batean lan artistiko bat egin zuen. Gurekin ibiltzen zen, hainbat ekintza eta solasaldietan parte hartuz. Gaur egun, bere adierazpide nagusia argazkia da, performance eta instalazio artistikoekin batera, eta museo eta galeria askotan erakusketak izan ditu.

      Azegiñe Urigoitiarekin ere lan asko partekatu genituen. Antzerkiola Imaginarioan jantzien diseinu gehienak berak egin zizkigun. Jantzi diseinatzailea, argazkilaria eta arte zuzendari egiten du lan. Arrakasta handiko ekoizpenetan parte hartu izan du, bai teatroan, bai zineman eta baita publizitatean ere.

Mikel Lertxundi

Aulestira hurbiltzearekin batera, Lea-Artibai eskualdeko errealitate artistikoarekin harremantzen hastea ere normala izan zen niretzat. Horrela ezagutu nuen Mikel Lertxundi eskultore berriatuarra.

      Maribel Aiertza idazlearekin duen etxera gonbidatu ninduen bere obra ezagutzera. Bere asmoak, bere estetika, bere gogoeten inguruan luze hitz egin genuen. Bere eskulturen inguruan antzerki edo performance zerbait egiteko ideiarekin zebilen. Bere ibilbidea, estetika, politika, bere etika eta mundua begiratzeko sena oso interesgarriak iruditu zitzaizkidan. Pertsona moduan eskuzabala, handik aurrera gure laguntasunak bidea egingo zuen.

      Lea ibilbidearen baitan, Land-Art erako arte interbentzioa egin zuen Mikelek. Bere obran murgiltzeko aukera bat izan zen hura. Horrela, Aulestiko Urregarai eskolako umeekin Aisureta deitu zion espazio eskultorikoaren inaugurazioan parte hartu genuen antzerkitxo bat eginez.

Bizitza biribila da, okertzen ez den bitartean. Eta biribila den heinean, zikloak zabaltzen eta zarratzen doaz. Nire nerabezaroan Ziortza-Bolibarren antolatzen zen III. Simon Bolibar margo lehiaketan lehen saria eraman nuen. 1990ean izan zen hori. Etxean daukat gordeta eskultura trofeo hori. Eta hara! Beranduago konturatu nintzen Mikel Lertxundik egindakoa zela. Bere eskultura ia guztietan bezala, hiru elementuak biltzen ditu: harria, burdina eta zura. Ura, airea eta sua, naturaren hiru elementu horiekin jolasten du eta interpretatzen du bizitza Mikelek.

      Lekeitiorako bidean, Oleta auzoan, bazen ostatu bat eta igandero bertara joan eta prentsa irakurtzen zuen bitartean, kafea hartu eta zigarro bat erretzen zuen. Astean erretzen zuen bakarra hori omen zen. Beti imajinatu izan dut ostatu hartan bere zigarroa erretzen. Ostatua itxi egin zuten, baina aurkituko zuen beste leku eta uneren bat erritualari eusteko. Berak esango lukeen moduan: “Gure bizitza balantza bat da, oreka beharrekoa”.

Jose Pablo Arriaga

Markina-Xemeingo txikitako oroitzapenetan Jose Pablo Arriaga laguna dago. Berak nire arreba Irunerekin ikasi zuen Berakruz ikastolan. Bere artearekiko sentsibilitateak elkartu gintuen. Behin Juanjo Elordi, Jose Pablo eta hirurok pailazo kuadrilla bat osatu genuen eta Karmengo jaietan atera ginen pieza txiki batekin. Hiru kanpin denda muntatu genituen herriko “prauan” eta handik sortu genuen hiru pailazoen istorioa. Txalo, Pintxalo eta Pun pailazoak. Nerabezaroan jada imajinazioa eta gauzak egiteko gogoa ez zitzaigun falta!

      Hirurok jardun dugu arte munduan. Juanjo Elordi Somuga ekoizpen etxeko zuzendaria izan zen eta zinema munduan da ezaguna, batez ere zuzendu dituen animazio filmengatik: Gartxot (Asisko Urmenetarekin batera), edo Olentzero, gabonetako ipuina filmak, besteak beste. Juanjorekin hainbat talde eta ekintzetan parte hartu genuen nerabezaroan eta Taupada taldeko bateria-jolea ere izan zen. Txikitan bere aita Jose Mari Elordi Elorrixarekin igo genituen mendi asko, erritmo bizian, arnasari ia ezin helduz, berak “Potentzia Euskadi!” oihukatuz animatzen gintuen bitartean.

      Jose Pablorekin ostera, urteetan zehar, harreman artistiko handia eta emankorra izan dut. Bere lana nahiko gertutik jarraitu izan dut, eta gure lanen eszenografiak berak sortu ditu: Yuri Sam, Babiloniako loreak, Errautsak, Etxekoak, Bertsotranpak, Erregea eta Bufoia, Hala mintzatu zen Zappatrusta.

      Markina-Xemeingo bere tailerrean proiektu pertsonalak bideratu ditu gure herrira eta mundu osora. Euskal kutxa tradizionalak egiten zituen artisau familia batetik dator Jose Pablo. Aitona Markina-Xemeingo tailerrean hasi zen tradiziozko tailak eta Euskal Herriko altzariak egiten. Aitonaren eta aitaren tradizioa bildu eta altzarigintza, eskultura, instalazioen bitartez nortasun propioa duten arte lanak gauzatu ditu. Tradiziotik abangoardiara. Sentsibilitate handiko pertsona izanda, bere irudimena goraipatuko nuke. Bizitzako zauri eta ezinegonei artearen bitartez galderak planteatzeko eta erantzunak bilatzeko duen kapazitatea da Jose Pablok duen gauzarik ederrenetakoa. Laguna, eta artista itzela. Herritik mundura zabaltzen beti, eta mundutik herrira.

Zinema: Altuna, Esnal eta Almandoz

Nire harremana zinema munduarekin eskasa izan da. Zineman lan egiteko ez dut aukera askorik izan, eta ezta bilatu ere. Antzerkian beti sentitu izan naiz erosoago.

      Agujeros en el cielo 2004. urtean Pedro Mari Santos bilbotarrak zuzendutako filma izan zen. Zuzendariaren opera prima hau lau astetan grabatu genuen; Bilbo, Plentzia, Gorliz, Mundaka, Getxo eta Sopela artean. Pelikulako pertsonaia nagusia jokatzen nuen. [86] Zineman ez nintzen batere iaioa, nire lehen aldia zen eta gainera paper protagonista bat jokatzen nuen. Zinemaren mekanika hurbilagotik ulertzeko ikasketa handia izan zen niretzako.

      Bertsolari dokumentalean parte hartzeko gonbita luzatu zidan Asier Altuna bergararrak, horrela ezagutu genuen elkar. Errekalde auzoan Antzerkiola Imaginarioak zeukan lokalean egin genuen grabaketa, eta hainbat kontu gurutzatu genituen. Bertsogintzaren adarrak, plazak eta espazioak, artea, ikusleak, euskara, hitza, jolasa eta jokoa… gogoetatzeko abagune atsegina izan zen. Handik urte batzuetara Amama pelikula etorriko zen. [87] Talde osoak lan bikaina egin zuen, ederra izan zen euskal zinemaren giroan murgiltzea eta bertatik ikastea.

      Gerora, Asier Altunak eta Telmo Esnalek Aupa Etxebesteren bigarren partea egiteko proposatu zidaten. Agur Etxebeste filmak ez zuen Aupa Etxebeste-k adinako arrakasta izan. Nik paper txiki bat jokatu nuen bertan. Ez nuen oso gustuko, baina Telmo eta Kixiri ezin ezetz esan. Euren lan egiteko modua eta euren arteko konplizitatea hain zen polita, proiektuan parte hartzeari baiezkoa eman niola. [88]

      Nire zinemarekiko bide xumearekin bukatzeko, ezin aipatu gabe utzi Koldo Almandoz donostiar zinemagilea. Bere pentsaera eta mundu estetikoa interesgarria iruditu zait beti. Oreina filmak liluratu ninduen, eta are interesgarriagoa egin zitzaidan filmari buruz idatzi zuen bitakora koadernoa: “Gurea baino ederragoa da Urdaibaiko lokalizazioa (...) Baina ez dut filmatu nahi. Edertasunaren lilurak ezin du hasiera-hasieratik guda hau irabazi”. Ederra iruditu zitzaidan sorkuntza prozesuari buruz idatzi zuena.

      Hondar ahoak telesailean parte hartzeko deitu zidanean ez nuen duda egin. Baiezko biribila eman nion. Ondarroan lokalizatuko zen gidoia irakurri ahala ohartu nintzen ederra izango zela bere proposamena. Estetika landu bat, irudien poetika handiz kontatua. Txintxua Films ekoiztetxeak ETBrentzat sortutako thriller telesaila. Nagore Aranburu eta Eneko Sagardoy izan ziren aktore nagusiak, itsasontzi bateko patroiaren desagerpena ikertzen duten polizien paperean.

      Euskal zinemak, euskal antzerkiak bezala, bere bidea egin behar du. Guk ez baditugu gure istorioak euskaraz eta euskaratik kontatzen, nork kontatuko ditu ba?

Josu Martinez

Deitu zidanean eta hitz egiten hasi zenean, bere tonua eta hitz-jarioa entzunda argi ikusi nuen proposatzen zidan proiektuari baiezkoa emango niola. GALek bahitutako Segundo Mareyren istoriotik abiatuta fikziozko film labur bat egitea zen bere asmoa. Beste ikaskide batzuekin batera unibertsitateko karrerarako lan bezala aurkeztu behar zuen, eta gidoia berea eta Txaber Larreategirena zen. Josu Martinez bilbotarra zen telefonoaren bestaldean nuena, eta Looking for mister X film laburra egitea proposatu zidan. Nirekin batera, Asier Hormaza, Joxe Mari Agirretxe Porrotx eta Isidoro Fernandez izan ziren, besteak beste, aktoreak.

Handik aurrera gure harremana estutu zen eta bere proiektuak hurbiletik jarraitu nituen. [89] 2010eko udan, adibidez, Habanan kointziditu genuen, eta berak aurkeztu zidan bere lagun Iasone Parada, garai hartan San Antonio de los Baños Nazioarteko Zinema Eskolan ikasketak egiten zegoela.

      Dokumentalgile bezala lan ugari egin baditu ere, Bizkarsoro fikziozko herrian kokatu zituen istorioak ere aipatu nahi ditut: bost film laburrekin Bizkarsoro film luzea sortu berri du, eta haietako batean, Subandila-n (2020), parte hartu ahal izan nuen. Eñaut Castagnet, Katti Pochelu eta Fuchs anaiekin batera, Gastibeltza Filmak taldeko partaide da. Hudaltzainak taldean ere parte hartu zuen, musika eta bertso saio “ganberroak” eta gogoangarriak eginez.

      Bilbo hiriaren grisa eta zarata utzi eta Baigorrin hartu zuen aterpe. Bertan bizi da, bizitzak beste denbora bat hartzen duen lekuan.

Ainhoa Resano

Itziar Ziga idazlearekin batera ezagutu nuen Ainhoa Resano iruindarra, Bilboko Alde Zaharrean, parranda egun batez. Gero Somerako etxera bizitzera joan nintzenean, auzokideak izatea tokatu zitzaigun. Hor hasi zen gure laguntasun eta konplizitatea. Gaueko ordu txikiak arte egoten ginen mundua konpontzen. Bere begi handiekin begiratzen zidan, eta nik itsaso koloreko arrain begiak zituela ihardesten nion. Begi haiek jarraitu dute nire ibilbide artistikoa. Klik!

      Egin ditudan antzezlan guztien jarraipena egin du argazkien bidez, bai Antzerkiolako garaian, baita Artedramakoan ere. Egun, pertsonaien arimak ehizatuz, aktore bizitza erretratatuz eta gure bihotzei ukenduak emanez, nire lagun eta bidaide izaten jarraitzen du.

Poesiaren amaraunean

Poiesis

Poesia da arte guztien esentzia, gauza guztien esentzia. Poesiarik gabe ez dago ezer. Sorkuntza prozesu oro poesia da, edo hala beharko luke behintzat. Platonek, Oturuntza solasaldian, poiesiz hitza honela definitzen du: “Ez izatea izate bihurtzen duen kausa” (la causa que convierte cualquier cosa que consideremos de no-ser a ser). Poema hitzak egitea, fabrikatzea, sortzea, erditzea, lortzea, ekoiztea nahi du esan; zer da bada artean gabiltzanok egiten duguna? Demiurgoari heldu eta ekin.

Gabriel Zelaia

Mina Espazion artista ugari biltzen zen eta beti aurkitzen genuen aitzakia bat ekitaldi berri bat sortzeko. Horrela, Arantza Ugarte bilbotar lagunarekin eta Javier Landeras paisajistarekin Gabriel Zelaia poetaren errezitala ondu genuen. Ikasketa polita izan zen, irudiak proiektatuaz, poesiari ahotsa jartzea.

Ruper eta Sarri

Joseba Sarrionandiaren omenez Bilboko Kalderapekon ekitaldi bat egitera gonbidatu gintuzten: “Joseba Sarrionandia izeneko El Dorado-ren atzetik dabilen espedizioaren diarioa. Sarrionandia indioak ezkututik jaurtitzen zituen gugana zetozen geziak; poemak, narrazioak eta kantak, alegia”. Horrela aurkeztu genuen 2002. urteko abenduaren 19an, Bilboko Kalderapekon egin genuen ekitaldia.

      Jon Gerediagak eta Peru C. Sabanek osatu zuten gidoia, eta Ruper Ordorikak, Asier Ituartek eta hirurok parte hartu genuen ekitaldi xume eta eder hartan.

Gabriel Aresti

Bilboko Udaleko Kultura eta Hezkuntza Sailak antolatutako Bilbao Poesia literatur jaialdiaren barruan Animaliak Gabriel Arestiren poesian ekitaldia egin genuen Bidebarrietako Liburutegian.

      Hain poetikoa ez zen espazio hartan, Xabi Strubellen gitarraren laguntzaz, Arestiren zenbait poemari ahotsa jarri genion Miren Gaztañagak eta biok. Animaliez hitz egin genuen, baina hara ez zen animaliarik gerturatu.

Jon Gerediaga

Jon Gerediaga bilbotarra Mina Espazion ezagutu nuen. Berak txalaparta jotzen zuen eta bere lehengusu Alex Gerediagarekin batera Khea taldeko partaidea zen: Ke amigos somos zen taldearen izen xelebrea.

      Jon Gerediaga laguna. Jon Gerediaga poeta.

      2004. urtean argitaratu zuen bere lehendabiziko poema liburua, Fitola balba, karpuki tui. Bere poemak baliatuz irakurketa dramatiko bat osatu genuen, Miren Gaztañaga, Alex Gerediaga eta hirurok. Musika Aitor Agirianok egin zuen. Antzerkiola Imaginarioko errepertorioaren parte izan zen ikuskizuna. Jonen hitzez gain, Ainhoa Resanoren argazkiak, Aritz Merinoren irudiak, musikantak eta aktoreen ekintzak baliabide poetikoak bihurtzen zituen lana izan zen. Hemen poema liburu hartan dedikatu zidan olerkia:

ZURE BEGIEN GONBIDAPENA

Ander Lipusi

Esaiozu gabon ilargiari

bihar ez bada etzi agurtuko duzu berriz,

gorde ezazu hozkailuan

maitaleari eman beharreko hurrengo muxua,

utzi telebista

isiltasunaren paradisuaren partaide izaten,

ez esan gero

gaurkoa sekulako partidua denik

ez daukagu errietan hasteko gogorik,

utz ezazu periodikoa aurkitu duzun lekuan

elur-malutak bezain iraunkorrak dira bere egiak,

liburua?

Liburuak joandako gurdi beteen lorratzak dira

baina ez dira gurdiak,

eskegi telefonoa

kobrea ez da malko eta muxu hezeen eroalea,

laga lagunak gerorako

goazen lekura ez duzu lagunen faltarik sumatuko,

laga etsaiak

edozein lekutan aurki dezakezu etsai berriren bat,

ahaztu zure amets guztiak

paperezko haize-orratzak dira gaur

zure amets zaharrak,

ekar itzazu zure amesgaiztoak

beharbada ez dute bueltako bidea aurkituko,

irten tabernatik

ardoak ez zaitu behar beste zorabiatuko,

atera ohetik, amatatu argiak

eta utzi zabalik zure palazioko ateak

ipurtargien laguntzaz aurkituko dugu gonbidatuen gela,

zabaldu bihotz-begiak eta hartu labirintora doan bidea

ez dago galbiderik, labirintoan noraeza dugu norabide

eta noraezean doa komedianteen karabana.

Eskerrak

Eskerrik asko bihotzez Iasone Parada eta Dorleta Kortazar zuen laguntza eta

konplizitateagatik.

Mila esker baita ere Aintzane Irazusta, Oier Araolaza, Igor Elortza, Borja Ruiz eta Ester Blanco.

Oharrak

[1]

Iñaki Urdanpilleta, Marieli Arrieta, Asun Arrieta, Rosa Etxabe eta Enrike Alberdi ziren taldeko partaideak, guztiak etxebarritarrak.

[2]

Patri Urkizu, Mari Jose Olaziregi, Mari Karmen Gil Fombellida, Idoia Gereñu, Amaia Alvarez-Uria, Ixabel Etxeberria, Karlos del Olmo, Arantzazu Fernandez, Jaime Valverde, Agus Perez… izan dira azken urteotan euskal teatroaren historia plazaratzeko ahaleginean ibili diren batzuk.

[3]

(Euskal Antzerti eta zinea, Patri Urkizu, Juan Aguirre Sorondo, Ostoa argitaletxea, 2008):

Antzerkia irakaskuntza arautu gisa eskaintzeko gai goriari dagokionez, erantzukizuna batak besteari egotzi eta ezer gutxi egin ohi da. Bata eta bestea, hurrenez hurren, Eusko Jaurlaritzaren Kultura eta Hezkuntza Sailak dira. Lehenengoak pilota bigarrenari botatzen dio, eta honek ezikusiarena egiten du. Emaitzetan, ez dago arte eszenikoen lizentziarik, ez Euskal Autonomia Erkidegoan, ezta Nafarroan ere. Lizentziari gehien hurbildu zitzaion esperientzia izan zen Antzerti izeneko Eusko Jaurlaritzaren Antzerki Zerbitzua; 1982an jarri zen martxan, lau urteko ikasketa-plan batekin. Hasierako bi urteetan ikastaroak Bilbo eta Gasteizen eman ziren, hango tailerrak profitatuz, eta hurrengo bietan, berriz, Donostiako egoitza nagusian.

      Titulua eskuratzeko, ikasleek beharrezkoa zuten euskararen eta euskal kulturaren ezagutza erakustea, eta, horren ondorioz, ustezko ikasle asko geratu zen bestela ere antzerkigileengandik kritika ugari jaso zuen eskolatik kanpo.

      Tailerrak desagertu egin ziren 1985ean, eta dena zentralizatu zen Donostian; 1989an ikastaroak ostera hainbat lekuetara sakabanatuko ziren, eta horrek finean Antzerti Hezkuntza desagerrarazi zuen.

      Getxo, Basauri, Gasteiz eta Errenterian antzerki-taldeek eta udalek zuzendutako eskolak sortu ziren. Alabaina, eskola horiek finantzatzeko modua Administrazioaren eta profesionalen arteko gatazka-iturri etengabea izan zen.

      Nafarroako Antzerki Eskolarena kasu berezia da, seguruenik irakaskuntza-zentro ofizial bati gehien hurbiltzen zaiona. Profesionalen eta Nafarroako Gobernuko Kultura Zuzendaritzaren ekimenez sortu zen, 1985-86 ikasturtean.

[4]

Mikel Antza: Profesionalismoa eta amateurismoa edota «Antzerti»k sortu nahi duen nahaspila. Jakin, 37. zenbakia, 1985.

[5]

Batzuk aipatzearren: Elena Irureta, Olatz Beobide, Aizpea Goenaga, Isidoro Fernandez, Kontxu Odriozola, Mikel Garmendia, Eneko Olasagasti, Ramon Agirre, Klara Badiola, Kandido Uranga, Amaia Lasa, Inazio Tolosa, Ane Gabarain, Agustin Arrazola, Mireia Gabilondo, Tessa Andonegi, Mikel Laskurain, Miren Gojenola, Ainhoa Aierbe, Belen Cruz… eta abar.

[6]

Nazaret Froufe, Joana Ocaña, Eneko Sagardoy, Maite Lopez, Irati Iturrate… eta abar.

[7]

[8]

Hiru urte haietan hauek izan ziren izan nituen ikasgaiak eta irakasleak: teknikan Begoña Valle, Antonia Garcia eta Francisco Vidal; interpretazioan; Mar Diez, Jose Pedro Carrion eta Paca Ojea; gorputz adierazpenean Arnold Taraborrelli; ahotsean Concha Doñaque; testuan Maria Ruiz.

      Bestalde, klaseko kide hauek izan nituen: May Pascual, Francisco Ureña, Cipriano Lodosa, Xegun Altolagirre, Sonsoles Lopez Aranguren, Javier Arnas, Silvia Espigado, Sayo Almeida, Esperanza Guallart, Pablo Martin, Monica Baron Holczer, Goizalde Nuñez, Frances Cerrato, Elena Salgado, Pepa del Pozo, Blanca Portillo, Paula Mikulan, eta Jose Maria Ureta. Gaur egun horietako batzuek antzerkia egiten jarraitzen dute, beste askok utzi dute. Gure ofizioa ez baita ehun metroko lasterketa; iraupen-lasterketa da, luzea eta malkartsua.

[9]

Hona hemen azaldutakoa, oinarrizko eskema batean; aktore bakoitzak landu beharrekoa inprobisazioa hasi baino lehen:

Nahia

Ezin da txikikeria bat izan. Gauza oso garrantzitsua eta mementoan oso beharrezkoa izan behar da. Protagonista eta antagonistaren artean adostua.

Protagonista

Nahia eskatzeko protagonistaren arrazoiak. Zer eskatzen du, zergatik eskatzen du, lortzen badu gertatu dakiokeen hoberena, lortzen ez badu gertatu dakiokeen txarrena.

Antagonista

Nahia ukatzeko antagonistaren arrazoiak. Zer ukatzen du, zergatik ukatzen du, ukapena lortzen badu gerta dakiokeen hoberena, eta ukapena lortzen ez badu gertatu dakiokeen txarrena.

Eskatzeko eta ukatzeko arrazoiak izan daitezke: irekiak edo sekretuak.

Arrazoi motak izan daitezke: egoistak, altruistak, printzipiozkoak, justuak, injustuak; bigarren baten onerako, bion onerako, denen onerako; praktikoak edo emozionalak.

Egoera animikoa

      Nola dago pertsonaia bakoitza animikoki eta zergatik?

Erlazio soziala

Zein harreman sozial daukate? Lehengusuak dira, anai-arrebak, lagunak? Harreman honen jokaera nolakoa da?

Erlazio emozionala

Nolakoa da beste pertsonaia eta zergatik? Zer da besteaz gehien gustatzen zaiona? Eta gutxien? Zergatik?

Ekintza edota inprobisazioa gertatzen den lekua

      Zein leku da? Erreala da? Imajinarioa? Zergatik dago leku horretan?

Erlazio emozionala lekuarekiko

Norena da lekua? Pertsonaia bakoitzaren ikuspuntua lekuarekiko. Nola kokatzen da emozionalki bakoitza? Zer gustatzen zaio? Zer ez zaio gustatzen eta zergatik?

Gatazka martxan

Hitz egin dute lehenago gaiaren inguruan? Zenbat aldiz? Nola? Noiz? Zer gertatu zen?

Esentzialak

      Zerk egiten du eszena hau gertatzea eta ez beste bat?

Protagonistaren sartzeko arrazoia

      Zertara dator? Zertara sartzen da espaziora eta zergatik?

Antagonistaren jarduna

Zer ari da egiten orain eta hemen (eszenaren unean) eta zergatik?

[10]

Antzezten genituen autoreak hauek izaten ziren: William Shakespeare, Anton Txekhov, Eugene O’Neill, Tennessee Williams, August Strindberg, Henrik Ibsen, Dario Fo, Federico Garcia Lorca, esanguratsuenak aipatzearren.

[11]

Cipriano Lodosa, Charo Gabella, May Pascual, Monica Baron, Arsenio Luna, Emilio de Cos, Luisma Gallego, Daniel Ouro, Sayo Almeida, Pepa del Pozo eta Esperanza Guallart-ek.

[12]

Cesar Sanchez, Rafael Campos, Patricia Santos, Jacobo Dicenta, Monica Bardem eta Lorena Piornorekin osatzen nuen aktore taldea.

[13]

[14]

Amaia Alvarez-Uria, Patrizia Muñoz, Asier Etxeandia, Ander Sanchez Anandalan, Joseba Langara, Francisco Javier Torres Birdy, Veronica Fernandez, Peru C. Saban, Gorka Ganso, Jesus Pueyo, Victor Palacio, Garikoitz Leitza eta abar izan ziren talde eragileko partaide batzuk.

[15]

Un minuto / Minutu bakarra (1997)

Idazlea: Sarah Saghi.

Euskaratua: Aitor Zuberogoitia.

Aktorea: Ander Lipus.

Musikaria: Aitor Agiriano.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Sinopsia:

Hemen natorkizue bada... triste demonio, gu guztiok zer garen ulukatzera. Gu guztiok zer garen eta zer batzen gaituen ulukatzera, bai... Goibel etorri naiz,bai, zuei minutu bat baino ez garela adieraztera; horixe baino ez garela, minutu bateko existentzia, ez dagoela besterik. Minutu patetiko eta madarikatu bat.

*

Ardoaz (1998)

Idazlea: Josu Lartategi.

Aktorea: Ander Lipus.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Argazkia: Sonia Aoujil.

Teknika: Alex Gerediaga.

Sinopsia:

Emagaldu batekin maitemintzen den deprabatu baten istorio krudela. Neska-ren hiltzeak pertsonaiaren tragedia bere gorenera eramango du, amets alkoholikoetan murgildurik. Ardoaren apologia egitera dator Ignatius, baina sentimenduak arrapaladan etorriko zaizkio behin eta berriro.

*

Mis rarezas dirías tú (1998)

Idazleak: Peru C. Saban & Pedro Blanco.

Aktoreak: Ander Lipus, Alex Gerediaga, Victor Palacio.

Musika jatorrizkoa: Aitor Agiriano.

Soinu teknikaria: Ana Davila.

Argiztapen teknikaria: Peru Calabaza.

Argiztapen diseinua: John Luhman.

Argazkigintza: Ixone Sadaba eta Arkaitz Lasa.

Dekoratuen eraikuntza: Jose Luis Iñarri.

Jantziak: Azegiñe Urigoitia.

Joskintza: Karmele Lizundia.

Ileapaindegia: Logan.

Diseinu grafikoa: More 2.

Kartelaren diseinu artistikoa: Iñaki Eskala.

Zuzendaritza artistikoa: Iñigo Zabalza.

Ekoizpen laguntzailea: Alicia Duran.

Ekoizpena: Absurduaren Sindikatua.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Sinopsia:

Enri ez al duzu oraindik ezagutzen? bai, motel, buruhiltzailearen erretratua, fogeoko bala, Felliniren Amarcordeko estankoan bizitzen dena, eroa, gizateria osoarentzako arriskua, 2001. urteko xoumana, XXI. mendeko Kixotea.

—Ez bazatoz hila zara.

[16]

Hau da Mina Espazio aurkezteko erabiltzen genuen testua:

MINA (gaztelaniaz):

(1) Unidad de peso, y moneda teórica antigua, equivalente a 100 dracmas

(2) criadero de minerales de útil explotación

(3) excavación que se hace para extraer un mineral

(4) paso subterráneo, abierto artificialmente, para alumbrar o conducir aguas, o establecer otra comunicación

(5) nacimiento u origen de las fuentes

(6) barrita de grafito que va en el interior del lápiz

(7) oficio, empleo o negocio del que con poco trabajo se obtiene mucho interés y ganancia

(8) en Argentina: nombre que se daba a los yerbales que crecían en la selva misionera

(9) en Argentina: mujer

(10) novia de Drácula en la novela de Bram Stoker

(11) espacio artístico multidisciplinar y guay situado en el número 17 de la calle Labayru en Bilbao

(12) “encontrar uno una mina”: hallar medios de vivir o de enriquecerse con poco trabajo

MINA (euskaraz):

(1) Atsekabe handia, samintasun sentimendua (min duzu halakorik entzuteaz)

(2) Maite den zerbaitekiko, hartatik urrun egotean, eragiten duen goibeltasunezko egoera (herri mina)

(3) Nahi bizia (zu bazkide egiteko minez nago)

(4) Janariez eta edariez mintzatuz, mihian edo ahoan halako erredura edo

berotasun sentsazioa sortzen duena (piper minak)

(5) Adiskideez eta abarrez mintzatuz, lotura estukoa, barru-barrukoa (lagun mina)

(6) Mingaina, mihia, aho barruko muskulua

[17]

Engaiatuak egon zirenen artean Jesus Pueyo, Alicia Duran, Gontzal Dominguez, Sonia Aoujil, Nerea Castro, Peru C. Saban, Alex Gerediaga, Adonis Iglesias Eyou, Victor Palacio eta Aitor Agiriano izan ziren.

[18]

Antzerkiola Imaginarioa 1998an sortu zen Bilboko Mina Espazion antzerki ikerketarako laborategi bezala. Adierazpen askatasuna emango digun antzerki lengoaia propio baten bila gabiltza geroztik, formula dramatiko jakinen ezarpenari uko eginez. Gure lengoaian parte hartzen duten elementu guztiek Antzerkiolaren imajinario kolektiboan dute jatorria. Antzerkiolak aldibereko lan prozesu batean gauzatzen ditu bere proposamen eszenikoak, lantaldean gauzatuz dramatika eszeniko ezberdinak, hala nola, musika, espazioa, argiztapena, testua, objektuak eta aktore-dantzarien lanak.

      Lengoaia dramatiko propioaren sortzeak antzerki adierazpenerako baliagarriak diren erreminta guztien ikaspenera bultzatzen gaitu. Gure ikerketa lanak ezin ditu ahantzi antzerki artean maisu izan diren zenbaitzuk ezta munduko beste parte batzuetako antzerki-dantza tradizioak ere. Antzerkiaren labirinto horretan aurkitzen ditugun erremintak interpretatu eta gureganatu ostean, haiekin eraikitzen dugu betidanik imajinatu dugun antzerkia.

[19]

8 Olivetti poetiko (1999)

Idazleak: Peru C. Saban, Carmelo Fernandez Gañan, Mari Luz Benitez, Jon Gerediaga, Enrie Kagots, Pedro Blanco, Iñigo Saez eta Beatriz Olabarrieta. Gazteleraz egin zen lehen bertsioa, eta gero euskarara moldatu zuten Peru C. Sabanek eta Jon Gerediagak.

Aktoreak: Leire Ucha, Miriam K. Martxante, Oihane Enbeita (aurrerago taldea utzi eta Veronica Fernandezek hartuko zuen bere lekua), Ainhoa Jauregi, Miren Gaztañaga, Na Gomes, Alex Gerediaga, Itziar Izarra, Ernesto Calleja (taldea utzi zuen eta nik egin nuen bere pertsonaia), Gabriel Ocina eta Eyou (gerora bere ordez Terri Florido sartu zen).

Zuzendaria: Ander Lipus.

Musika orijinala eta zuzendaritza musikala: Aitor Agiriano.

Eszenografia: Ana Davila.

Jantziak: Azegiñe Urigoitia / Aida Ulibarri.

Kartela: Joseba Langara.

Argazkia: Marta Iraurgi / Ainhoa Resano.

Argiak: PCes de colores.

Ekoizpen exekutiboa: Alicia Duran.

Ekoizpena: Antzerkiola Imaginarioa.

Sinopsia:

Basa komedia 0 ekintzatan.

Bilbao, 1999. Egunkari ahantzi baten erredakzioa: zortzi izpiritu harpa-jole jolas eta isekara emanak cyber punk kuttun baten eta bere xomorro kontzientziaren eskutik. Antzerkiaren eromena berpiztu eta euren purutasunaren mende hiltzen dira. Ikuslearen begirada eternalaren menpe, errealitate dramatikoaren iragankortasunari buruzko abisua.

[20]

Hauek dira aktoreak praktikan jarri behar dituen mugimenduak: 1) Krishna mani edo begi-globoak biribilean, zirkulu bat eginez mugitzen dira. Erlojuaren orratzen norabidean eta kontrakoan. Hamar aldiz geldi, mantso. Eta berrogei aldiz azkar. 2) Begi-globoak ezker eta eskuin. Hasieran mantso eta gero alde batetik bestera erritmoa bizkortzen, erdiko puntutik pasatu gabe. 3) Gora eta behera. 4) Diagonalak. Ezker goitik diagonala eskuin behera. Eskuin goitik diagonala ezker behera. 5) Zortzia horizontalean, hau da, zortzi bat irudikatuz, ezkerretik eskuinera eta alderantziz. 6) Arkua. Ezker eskuin behetik. Ezker eskuin goitik. 7) Ezker puntan gora eta behera. Eskuin puntan gora eta behera. 8) Urruti (pixka bat gora) eta hurbil (pixka bat behera).

[21]

24 mudrak: Pathaaka, Mudraakhyam, Katakam, Mushti, Kartharee Mukham, Sukathundam, Kapidhakam, HamsaPaksham, Sikharam, Hamsaasyam, Anjaly, Ardhachandram, Mukuram, Bhramaram, Soochimukham, Pallavam, Thripathaaka, Mrigaseersham, Sarpasirassu, Vardhamanakam, Araalam, Oornanabham, Mukulam eta Katakaamukham.

[22]

Eyouk utzitako La ventana inhóspita poemarioko poema bat.

Fragmento

Ya bastaron las realidades conocidas.

Ya bastó el estudio del cielo con una mirada de piedra.

Ya bastaron los golpes fugaces del cuerpo

adecuándose el nombre de recuerdo.

Ya bastó decidir que el aprender no acaba.

Suficientes fueron las cosas comprendidas.

Insuficiente la inercia que empujaba.

Suficientes las letras quemadas.

Insuficiente la sangre vertida.

Suficientes las satisfacciones ficticias

y las preguntas impuestas a un papel.

Porque el cansancio está presente en mis pensamientos.

Porque las dudas no hacen más que reclamar suicidio.

Y todo es fácil menos actuar.

Porque el adelante será ahora una historia completa,

una nueva rebelión para mis miembros.

Y no habrá agujero por profundo que corra

que no reviente con la miel de mis desgracias.

Y si la nostalgia o la tristeza

vuelven firmes con disfraces de momentos

ellas serán mis banderas para crear el esfuerzo.

Seré nadie donde la verdad es el esbozo de una mueca.

Y perseguiré el amor

en lo recóndito del corazón más muerto.

He esperado demasiado rebotando entre mis muros,

hurgando con los dedos en las grietas

y saboreando la lágrima compasiva

que ahora me huele a sudor.

Me caí y anduve gritando de rodillas.

Me aplasté y arrastrado daré caramelos

a la ley más cruda.

Deshecho mis sentidos y mis pasos.

Ahora sólo alimentaré mi ego con la cura de vuestras heridas.

Ahora, moriré con el silencio

para ensordecerme de vosotros.

Ahora dejaré de creerme para poder respirar...

Seré como lluvia inexacta

pero con sonrisa de sueño realizado.

Nadie contemplará más intentos de resbaladizas caricias.

Soy nuevo,

y si aún no lo soy,

estad seguros de que haré lo que sea para deshacerme.

Y como una pequeña semilla de kiwi

en un inmenso e infinito invernadero,

llenaré de eternas frutas las vueltas de nuestras manos,

para que al repartirlas sólo haya primavera en los sedientos labios.

Y no temáis, que mi pecho

podrá abarcar la cruz más grande,

y podrá resguarecerse en el abrazo más diminuto.

Por favor...

inspirad... Dejadme expirar con vosotros

el último de mis deseos

y la primera de mis certezas.

[23]

Alex Angulo, Unax Ugalde, Adolfo Fernandez, Maria Ibarretxe, Pako Revueltas, Ruth Guimera, Eneritz Artetxe, Edurne Azuara, Maria Urcelay, Nuria M. Crespo, Susana Soleto, Gabriel Ocina, Miren Tirapu eta Itziar Ituño izan ziren handik pasatu ziren aktoreetako batzuk.

[24]

Drama mugimendua da. Teatroa drama errepresentatzeko artea da: simulazio horretarako beharrezko pieza askotarikoak konbinatzeko espazioa eta denbora: errituaren mekanika organiko bat, funtzio bakoitzean sortzen, bizi eta hiltzen dena. Transformazioaz ari gara. “Pathos” poetikoa baino ez da gai ekintza krudel horri zentzua emateko. Premiazkoa da konbinazio hau lokalizatzea: teatroaren arte ugarien konbinazioan mekanismo poetikoen limurtzea proposatuko duen mekanika dramatikoa. Teatro alkimia bat. Diziplinarteko mugimendu bat, teatroaren asperdura bihur dadin sukar dramatiko. Sentsualitateaz ari gara. Zer bilatzen dugu teatroan? galderari, beste bat gehitu beharko litzaioke: zer bilatzen du teatroak gugan? Eta erantzuna bera da: misterioaren eroale izango diren organismoak. Limurtze tramankuluak. Pultsua duten fikzioak. Tenperatura. Tentsioa. Bizi-konstanteak dituzten fikzioak. Biziaz ari gara. Urgentziaz. Drama berri baterako. Arte berri baterako. Makina dramatiko egonkor bat eraikitzeko, oraindik hil ez den horren zentzua efikaziaz garbitu eta bistaratzeko. Bilboz ari gara.

Drama Laborategia (Bilbo, 2001)

[25]

Arte dramatikoentzako ikerketa proiektua zen. Zortzi lagunen zuzendaritza osatu genuen: Ander Lipus (antzezleen dramatikak); Aitor Agiriano (soinu eta musikaren dramatikak); Nerea Castro eta Jesus Pueyo (ikus-entzunezkoen dramatikak); Arkaitz Lasa (espazioaren dramatikak); Aritz Merino (eszenografiaren dramatikak); Oier Ituarte (argien dramatikak); Sonia Aoujil (konposizioaren dramatikak).

[26]

Baliko antzerkian murgilduta nengoela, antzerki tradizio honen tekniken inguruan hainbat testu itzuli nituen euskarara. Hona hemen hona ekartzeko interesgarriak iruditu zitzaizkidan pasarte batzuk.

            Mugimenduak: kera eta mani; Energia: chikara, taksu eta bayu.

Baliko antzerki-dantzaren teknikak lau ezaugarri funtsezko ditu: lehenengoari agem deitzen zaio, oinarrizko posizioa da, dantzariaren jarrera. Bigarrena, tandang da, ibiltzeko erak hartzen duen formari deitzen zaio, espazioan egiten diren lekualdaketak. Jarraian tangkis-a dago, nibel batetik bestera pasatzeko ematen den iragate, postura edota norabide aldaketari deitzen zaio horrela. Literalki “egiteko era”, “ihes egin” edo “saihestu” ere esan nahi du. Eta azkenik tangkep-a edo aktorearen adierazpena.

Bestalde, aktorearen presentzia definitzeko hiru berba daude: chikara, taksu eta bayu. chikara hitza indarraren erabilerari dagokio, ariketa bereziak egin eta ahalegina jarriz lor dezake aktore batek indarra eszenan. Bada beste hitz bat erabiltzen dutena indarraren erabilera egokia lortzeko, tahan deitzen diote erresistentziaren gaitasunari. Dantzariak jasotzen duen inspirazio edo goiargiari taksu deitzen zaio, eta hemen borondateak ez dauka inongo zerikusirik. Hala izanda, dantzari batek esan dezake “gaur gauean egon da edota ez da egon taksu”, baina inoiz ezingo du esan chikara falta zaiola; eta azkenik, bay, (“haize, arnasa”, energia), aktorearen presentzia definitzeko erabiltzen den hitza da. Pengunda bayu esamoldea erabiltzen da aktorearen energia ondo banatuta eta kokatuta dagoenean. Espirituaren kontsonantzia sakona aktoreak lortzen duenean, hori da bayu, gorputzaren “arnasa”. Baliko bayu-ak handitu eta txikitzen dagoen indar batek gorputz guztia jasotzen du, eta osagarritasun honek bizitza sortzen du.

Energiaren erabilera bideratzeko, bayu-a norabideratzeko, beharrezkoa da lehenago aipatutako tangkis-a, trantsizio hau, erritmotik ihes egiteko eta mugimenduz aldatzeko erabiltzen da tangiks, eta bi eratakoa izan daiteke: batzuetan angsel, esentzia indartsua duena, eta besteetan seleyong, mugimendua leuna denean. Honela dio I Made Bandem aktoreak: “Tangkis-ak puntuazio-zeinuak bezala dira. Puntuazio-zeinuen funtzioa esaldi bat bestetik banantzea da, hitz multzoen esanahia galdu ez dadin erabiltzen dira puntuak. Berdin gertatzen da gure dantzetan, tangkis gabe ez dago bayu-rik (haizea, energia), hau da, ez dago dantzarik. Baina tangkis-arekin bakarrik egiten den dantza, bayu erotua da.

Ikus daitekeen bezala, bi estilo nagusi ezberdintzen dira: keras (fina, leuna) eta manis (indartsua, kementsua). Bi estilo hauek elementu dramatiko ezberdinetan antzematen dira (mugimenduan, erritmoan, jantzietan, musikan).

Eskuak; begiak eta aurpegia

Hindu kulturakoa izan arren, Baliko dantzak ez du mudren lengoaiarik erabiltzen. Ez dio ohiturari eutsi. Eskuen mugimenduak dantzan oinarritzen dira gehiago. Baina hala ere, eskuen erabilera hori oso aberatsa da, nolabaiteko sinfonia bat osatzen dutela dirudi. Bi indarren arteko jolasean ikus daiteke argi. Batzuetan eskuetan energia indar leuna erabiliz eta besteetan gogorragoa. Mugimendu asko batzuetan eta besteetan mugimendurik eza. Artifiziala izan daitekeena, guztiz koherente eta bizia izatea lortzen dute.

Gainera, eskuetako tentsioen eraginez besoen posizioak ere etengabeko aldaketak izaten dituzte. Eta honek, aldi berean bizkarrezurrean eta buruan izaten du eragin zuzena.

Begiradari dagokionez, kathakalian mudra ezberdinen konposizioa egiten denean begiek eskuen mugimendua jarraitzen dute. Baina Baliko dantzetan ez da horrela gertatzen. Eskuek ez baitaukate funtzio berbera. Aktore-dantzarien ohiko lerroa baino gorago jartzen dute begirada, normal jarri beharrean tentsio puntu bat jasaten dute begiek. Begiak eta begirada zuzentzeko modu hau, hegoaldeko aktoreen ezaugarri bat dela esan daiteke. Beraien begirada jarraituz gero, puntu konkretu batera begira daudela antzematen da, puntu hori ezerezean dago kokatua. Eta honek ez du konkretua ez denik esan nahi, baizik eta alderantziz, begiradaren erabilera honek ikusleriari laguntzen dio. Oso zehaztua dagoen berezitasun honek, agertokian fisikoki existitzen ez diren pertsonaia eta animalien mundu imajinarioa eraikitzen laguntzen dio.

Begiradaren zehaztasunari tentsio dialektiko batek laguntzen dio. Tentsio hau batzuetan leuna, manis, izaten da eta besteetan fuertea, keras. Egoera honek ikusleriak aktorearen adierazpena bai kanpotik zein barrutik ikusteko aukera ematen dio. Efektu hau erabiltzeko ezaugarria interesgarria da. Ekialdeko aktoreek barneko sentimenduak erakusteko ohitura oso hedatua dago, alderantziz Asiako herrialde askotan sentimendu propio horiek ezkutatzen dizkio solaskideari.

“Topeng-a”

Topeng ikuskizun dramatiko maskaratua da. Musika, dantza, mimika eta kantua erabiltzen dira antzezpenean, erlijio, historia zein gaurko gaien kontakizunak nahasten direlarik. Era komikoan azaltzen dira eta forman badute mendebaldeko Commedia dell’Arteren antza. Baliko herri guztietako tenpluen ospakizunetan egiten dira normalean. Hiru egunetik hamaika egun bitartean irauten duten ospakizun hauen hasieran egiten da. Topeng-a hasi aurretik eskaintza bat egiten diete arbasoei. Dantzariek, euren maskararen aurrean jarrita, ur perfumatuarekin zipriztintzen dute maskara. Erritual honetan, maskara erabiltzeko baimena eskatzen diete jainkoei; hau da, pertsonaien arima maileguz hartzen dute.

Gero, aktore-dantzari bakoitza, maskara jantzita jada, bere ahots eta keinuekin baliatzen da tramaren haria jarraitzeko. Pixkanaka, atze-oihaletik pertsonaia berriak ateratzen hasten dira. Pertsonaia bakoitzak bere mugimendu eta ezaugarri konkretuak ditu, aurretik ondo kodifikatuak izan direnak. Errege eta jainkoen pertsonaiak maskara handiak eramaten dituzte, eta clown estiloko erdi maskarak daramatzate. Antzezpenak irauten duen bitartean aktore bakoitzak hainbat pertsonaia egin ditzake, eta beti dira ekintza inprobisatuak. Musika da, erritmoaz arduratzen dena, eta interpretazioaren zentzua aldatzen duena. Sarritan, ikusleriaren umorearen arabera gertatzen dira aldaketa hauek. Elezaharrak eta erlijioa bufoikeria eta maitasun istorioekin nahasten dira. Topeng-ak funtzio sozial garrantzitsua betetzen du herritarren artean.

Topeng-eko maskarek daukaten indar magikoarekin, ikuskizunak sendatze erritualak bezalakoak bihurtzen dira. Izan ere, topeng-eko ikuskizun batzuk, herriko gaixotasunen bat desagerrarazteko edota lurra ongarritzeko egiten dira. Ikuskizun hauetan jainkoak izan ahal dira ikusle bakarrak. Beste topeng batzuek esanahi xume eta ludikoagoa daukate, eta ospakizunak aprobetxatuz tenplutik kanpo ere egiten dira. Pertsonaia komikoak izaera espiritualaren eta publikoaren zubi izaten dira gehienetan.

Topeng-eko aktore gehienak ez dira profesionalak, hala ere, belaunalditik belaunaldira generoaren jakintzak transmititzen joaten dira. Beteranoenek dizipulu bat aukeratzen dute aprendiz, batzuetan sei urteko ume koxkorrak ere bai. Ahotsaren erabilera, dantza, jolasa, kantua, mimika eta gamelan orkestrako instrumentuak jotzen ikasteaz gain, testu sakratu eta historikoak ere ikasten dituzte. Lontars deitzen diren palmera orrietan idatzitako eskuizkribuak hain zuzen. Jakintza hauekin guztiekin topeng-a interpretatzen dutenek herriarendako ulergarri eta interesgarriak diren egoera dramatikoak inprobisatzen dituzte.

Azkenik, ekialdeko beste antzerki-dantzekin gertatzen den bezala, mendebaldeko ideien eragina dela medio, Baliko jokalari askok diru gehiago lortzeko turistendako egiten dituzte emanaldiak. Hala ere, badirudi esperientzia berri hau ez dela horren txarra izan. Drama eta pertsonaien ezaugarri garrantzizkoenak ondo mantentzen dituzte. Orijinaltasuna galdu gabe ideia eta pertsonaia berriak azaltzen dira emanaldietan. Denborak aldatzen doaz, eta adibidez oso herrikoia bihurtu da topeng-eko pertsonaia berri bat. Baliko historiaren parte diren errege eta gerlarien maskarak, beste lagun berezi bat aurkitu dute. Era xelebrean margoturik dagoen azal zuriko gizona da maskara berri hau. Balikoek jada ondo ezagutzen duten pertsonaiaren karakterizazioa turistarena da. Gaur egun, sarri asko topeng ikuskizunetan sartzen dute turistaren pertsonaia, izugarrizko efektu komikoa lortuz ikusleengan. Hizkuntza ulertezin bat hitz egiten omen du, galdera leloak egiten ditu eta ikusten duen guztiari argazkiak ateratzen dizkio.

Ikusten den moduan, oso teknika zaindua daukate Baliko aktore-dantzariek. Urteen poderioz eta transmisio kate eredugarri batekin, Baliko herritarrek euren kultur adierazpen eder hau mantentzen eta eraberritzen jakin izan dute.

[27]

Yuri Sam. Otoitza (2003)

Idazlea: Jon Gerediaga.

Aktoreak: Miren Gaztañaga, Veronica Fernandez, Ander Lipus.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Off ahotsa: Mikel Laboa.

Musika: Aitor Agiriano.

Argiak: Oier Ituarte.

Jantzien diseinua eta errealizazioa (Yuri Sam): Miren Lore Garmendia.

Jantzien diseinua eta errealizazioa (Izpirituak): Azegiñe Urigoitia.

Argazkiak: Ainhoa Resano.

Diseinu grafikoa: Ixone Sadaba.

Bordatuak: Karmele Lizundia.

Eszenografia: Jose Pablo Arriaga.

Makillaia: Beatriz Lopez.

Argiztapena eta soinua: PCes de colores.

Zuzendari laguntzailea: Alex Gerediaga.

Kudeaketa eta banaketa: Xabino Alkorta.

Ekoizpena: Antzerkiola Imaginarioa.

Sinopsia:

Errealitatearen zirrikituetatik Yuri Sam agertzen da, izpiritu bidaiari eta psikoponpoa. Mugaz bestaldeko bere hegaldi xamanikoak, bi izpiritu dantzarien laguntzaz sorturikoak, bizidunei esaten die hildakoek ezin esan dezaketena.

Yuri Sam 2000. urteko neguan hil zen. Diagnosia: bihotz haustura eta zorotasuna.

[28]

RITOS, honela aurkezten genuen:

Victor Turner antropologoak errituala dramatizazio prozesu bezala aztertzeko bidea zabaldu zuen. James L. Peacock bezalako beste antropologo batzuek ostera, alderantzizko ikuspegia ere erabili dute, hots, antzerkia edo drama erritual moduan aztertu dute. Edozein kasutan ere, argia da erritualaren eta antzerkigintzaren arteko harremana. Errituala bezalaxe, antzerkigintzak ere baditu, alde errepresentatibo edo performatiboaz aparte, alde formalak, erregelatuak, tradizionalak, sinbolikoak eta, zergatik ez, baita sakratuak ere. Zilegi da beraz, antzerkigintza erritual moduan ulertzea, imajina eta kontzeptu tradizionalak berrinterpretatzeko bide eraginkorrak diren errepresentazio moduan, herri baten eduki kulturalaren adierazpide moduan.

      Kultura subkultura anitzek osatzen dute. Kulturak egiten du herria herri. Antzerkia edo errituala herrien berezko ondasuna da. Herri guztiek badituzte berezko hainbat ezaugarri, tradizionalak eta gaur egungoak, antzerkiarekin edo erritualarekin loturaren bat eduki dezaketenak: bertso eskolak, rock taldeak, dantza taldeak, antzerki talde amateurrak, aldizkariak, legendak eta kondairak, esaerak, abesbatza, kirol elkarteak, txistu bandak, prozesioak, erraldoiak eta buruhandiak, idazleak, jubilatuen elkarteak, gaztetxeak eta abar.

      Guztien artean herri baten nortasuna eraikitzen dute. Guztien artean izaera berezi bat adierazten dute. Guztien artean kultura pizten dute. Guztien artean herri-antzerkia ere piztu dezakete.

RITOS ekintzak herriak piztu nahi ditu.

RITOS ekintzak kultura piztu nahi du.

...eta, batez ere...

RITOS ekintzak HERRI-ANTZERKIA piztu nahi du.

[29]

Herri bakoitzean egin genituen jarduerak:

Antzerki Tailerrak: Antzerkiola Imaginarioak antzerkiari buruz dauzkan ezagutzak eta ikuspegiak plazaratu ditu TAILER IREKI hauetan. Herri edo auzo bakoitzeko haur, gazte, heldu zein agureek hartu dute parte, eta bertan landutako teknikak eta errekurtsoak azken eguneko ekitaldian ere erabili izan dira eta baita lau egunetan zehar aurkeztutako zenbait kalejiretan.

Bideo emanaldiak: Antzerkiola Imaginarioak antzerkiaren eta antzerki antropologiaren inguruan duen bideotekatik ateratako materiala plazaratu du bideo EMANALDI IREKI hauetan.

Kalejirak: Herri eta auzo bakoitzean Antzerkiola Imaginarioak kalejira zabalak egin ditu kaleetan barrena. Horretarako propio prestatutako pertsonaia, jantzi eta espektakulua aurkeztu du Antzerkiola Imaginarioak. Gainera kalejira batzuetan herriak berak parte hartzeko aukera izan du.

Antzerkia eskolan: Antzerkiola Imaginarioak auzoko edo herriko ikastoletan eta bertako ikasleekin sortu eta garatu ditu antzerkiarekin harremana duten hainbat aktibitate. Gero, kontaktu hauetatik ikasitakoak eta jasotakoak aprobetxatu dira RITOS proiektu kulturalaren hurrengo urratsetan. Adibidez, umeen irudiak azken eguneko emanaldiko eszenografian egon dira ikusgai, eta ume batzuek emanaldi horretan parte hartu dute.

Ikerketa lana: Antzerkiola Imaginarioak herri eta auzo bakoitzak dauzkan material etnografiko eta artistiko-kulturalak bildu, ikertu eta interpretatu ditu. Horretarako hainbat elkarrizketa egin dira herri bakoitzeko agente kulturalekin. Herri edo auzo bakoitzean egindakoa jasotzeko, kameralari bat eraman dugu eta baita argazkilari bat. Orain arte jasotako materialarekin dokumental bat egin dugu.

Elkartrukea: Aktibitate hauek guztiak auzoaren edo herriaren inplikazioa bilatzen dute, eta hauen ondasun kultural eta folklorikoen eta Antzerkiola Imaginarioaren ezagutzen arteko elkartrukea sorrarazten da.

Azken emanaldia herriarekin: Aurrean azaldu dugun bezala, egonaldi bakoitzaren azkenengo egunean, herri edo auzo bakoitzean aurkitutako materialarekin antzerki emanaldi bat sortzen da herriko espazio publiko batean (frontoia, plaza). Bertan parte hartu dute herri bakoitzean aurkitutako agente kulturalek eta baita Antzerkiola Imaginarioko kideek ere. Azken emanaldi honetan herria edo auzoa bera izan da protagonista eta herri edo auzoaren erritual kolektibo baten moduan plazaratu da.

[30]

Hauek ziren kalejiran gindoazela kantatzen genituen bertsoak:

Beltzen koplak

Akerbeltz mutilzaharrak

ez du moztuko bizarra

Bo piko pala, Bo piko pala

enterradore zantarra

Asuna sendabelarra

alkateak harro galparra

dantza dantza zuribeltzen martxa

ezetz amatau sugarra

Itsas argiaren garra

Gaztabolaren paparra

noraeza dugu norabide

ez dugu galduko iparra

Mendebaldean okerrak

Iparraldean ankerrak

Ekialdean aurreko biak

Hegoaldean komeriak

[31]

Pregoia testu honekin egin ohi genuen:

Herria! Herria! Herria! Gora Herria! (*)

Heldu da herrira Mamu eta Komerianteroen karabana,

titiriteroen zirkua,

Zorabioaren Konboia.

Herrira ekarri ditugu tigreak eta lehoiak, bala-gizonak, fakirrak eta dragoiak. Gurekin dira: Eskoziako munstroa, Antartidako foka bizardunak, Eskandinabiako druida izoztuak,

Ekuadorreko marra, platanoak eta sagarrak, Santa Eufemiko zaldi eta mamuen bizarrak.

Aurrera barreak eta akabo negarrak.

Artzak, otsoak, oiloak, oilarrak, satorrak, ostrukak, lekak, baratxuriak eta urazak.

Komerianteroon karabanak mundua zeharkatu du herrira iristeko:

eraman genituen Indiara atabalak eta konkistatu genuen Taj Mahala,

Australiara joan ginen eta mundu guztia saltoka ipini genuen,

heldu ginen Afrikara eta uholdea probokatu genuen Saharan,

gero orienteko errege magoengana korrika, haiek bahitu eta gora errepublika!,

Ipar-Amerikara hurbildu eta yankee zantarrak kikildu,

zeharkatu dugu Europa eta jateko bakarrik berakatz-zopa,

eta azkenik heldu gara herrira, galipota larruan, eta berriz sartu dugu bizi-poza barruan!

Kantua eta festa, herri honentzako fereka!

Herria da gaur, MASKARADA BELTZAREN Meka!

Bihotz sendo eta oneko herritarrak! Hemen gaude BELTZAK!

Dzanga Antzerkira herriko mamu eta damiselak.

Hemen gaude herriko plazan!

Zazpi teta pitxaurre zapla! Pazpireta ratsis panza! Pantxazpi saltxitxas zaplata!

Gora herri antzerkia!

Teatrum Mortis et Gloriae!

Gora bihotzak!

(*) Herria jartzen duen tokian, herriaren izena esaten genuen.

[32]

Beltzen karabanan parte hartu zuten aktoreak ondoko hauek izan ziren: Arrate Etxeberria, Veronica Fernandez, Terri Florido,
 Miren Gaztañaga, Alex Gerediaga, Na Gomes,
Itziar Izarra
, Ainhoa Jauregi, Ander Lipus,
Miriam K. Martxante, Gabriel Ocina, Victor Palacio, Leire Ucha
, Maria Urcelay, Amaia Pascual, Iker Garcia, Getari Etxebarria, Garikoitz Leitza, Nia Akosta.

      Bestelako lanetan parte hartu zuten kideak hauek izan ziren: Arkaitz Lasa, Aritz Merino, Peru C. Saban, Aitor Agiriano, Azegiñe Urigoitia, Oier Ituarte, Ainhoa Resano, Jon Gerediaga, Unai Garate, Xabino Alkorta, Jonan Katalano, Xabier Garai, Sonia Aoujil, Idoia Garai, Gustavo Gorosito, Vicky Mujica, Kike Garcia Tormenta.

[33]

Au revoir, triunfadoreak! (2005)

Idazleak: Jon Gerediaga, Na Gomes.

Aktoreak: Gabriel Ocina, Ainhoa Jauregi, Na Gomes, Terri Florido (Maria Urzelai, euskarazko bertsioan), Iker Garcia, Alex Gerediaga eta Veronica Fernandez.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Off ahotsak: Iñaki Garitaonaindia “Gari”, Ruper Ordorika, Ramon Agirre, Antton Luku.

Zuzendaritza musikala: Aitor Agiriano.

Soinu-espazioa & zuzeneko soinua: Ibon Agirre.

Argiztapen diseinua: Oier Ituarte.

Eszenografia & atrezzoa: Aritz Merino.

Jantziak: Azegiñe Urigoitia.

Makillajea eta ordezkoak: Cynthua Ioli.

Argazkiak eta diseinu grafikoa: Ainhoa Resano.

Kartela: Arkaitz Lasa (Zulet).

Ekoizpen exekutiboa: Xabi Garai.

Ekoizpen laguntzailea: Miren Gaztañaga.

Zuzendaritza laguntzailea: Miriam K. Martxante.

Laguntzaile bereziak: PCes de colores, Laressistens, Ondarruko Metal Taldea.

Kudeaketa eta banaketa: Xabino Alkorta.

Sinopsia:

Garai berrietako komedia tristea.

Mago handi batek esaten du, garai berri hauetako arriskurik handiena hipopotamo bihurtzea dela, animalia geldoa, pisutsua eta patxadazalea. Komedia triste honen hiru triunfadoreak benetako poetak dira, asmo eta gogo berdintsuak dauzkaten poetak: euren buruaz beste egin nahi dute metamorfosi beldurgarria jasan baino lehen. Euren patuak azkenengo zubia izan behar du nahita nahiez, suizidiorako amildegi perfektua: Bluesborough Southampton Mc Intyre Madison Bridge-a. Kapitainaren etxea. Hildakoen Zubia.

*

Antzerkiola Imaginarioak, bere ibilbidean, bestelako proiektu batzuk ere gauzatu zituen. Ikerketa lanak, formakuntzak, koprodukzioak. Beste antzezlan batzuk ere egin zituen. Batzuk esperimentalagoak, eta beste batzuk taldeko beste kide batzuen zuzendaritzapean. Hona hemen zerrenda:

Caja XXI Kutxa (1999).

Antzerki makro-instalazioa. Donostia, Kursaal. PLAZA’99.

Idazleak: Peru C. Saban eta Jon Gerediaga. Zuzendaria: Ander Lipus.

Nekropolis (2001)

Antzerki antropologiaren ikerketa bat. ERTZ jaialdia (Bera).

Zuzendaria: Ander Lipus.

La niña que sueña lunas también se mea en la cama (2001).

Idazleak: Peru C. Saban & Jon Gerediaga. Zuzendaria: Peru C. Saban.

Mundopolski: erreboltaren ziaboga (2002).

Idazleak: Jon Gerediaga eta Unai Garate. Zuzendaria: Alex Gerediaga.

Fitola balba karpuki tui (2004).

Poemak: Jon Gerediaga. Zuzendaria: Alex Gerediaga.

Kaputen kanta (2004).

Idazleak: Jon Gerediaga eta Na Gomes. Zuzendaria: Veronica Fernandez.

[34]

Fauxto Anauzen ikusi nuen, estreinaldi egunean. Elixabete Garmendiak Argia astekarian egun hartako kronika idatzi zuen (Argia, 2165. alea) Karrusaren bueltan tituluarekin.

[35]

ADELen sorreran idatzitako testua:

Arte dramatikoak aldaketa sakonak jasan izan ditu urteetan zehar. Teknologia berriek, espazioaren moldaketak, pentsamendu kritikoak, adierazpide anitzak… honek guztiak aldaketak ekarri ditu, eta begirada berriak sortu dira arte dramatikoaren alorrean. Arte dramatikoan aktorearen figura agertzen zaigu beti, baina ez da hau, dramaren euskarri bakarra. Hitza, argia, erritmoa… arte esparru zabala da dramarena. Dramaren esanahia ekintzan kokatzen da eta dramaturgia, ekintzak lotzen dituen aria izango litzateke. Dramaren espazioa gehienetan teatroa izaten da, baina gaur egun, drama bat aurkezteko espazio anitz erabiltzen dira.

      Gure jakintza aberastu, pertzepzioaren bideak zabaldu. Esperimentazioa bidaia bat bezala ulertzen da. Diziplina bakoitzak bere kodigoak ditu, eta kodigo horietatik modelo edota estilo ezberdinak ateratzen dira. Laborategi baten beharra horretan datza, modelo propioen ikerketa eta aurkikuntzan. Unibertsaltasunetik konkretura abiatzea izan daiteke bidea. Ondoren, konkretua dena unibertsal bihurtzeko.

      Euskal dramari, eta hain zuzen euskal antzerkigintzari dagokionez, ikerketaren alorrean hutsune handia dagoelakoan antolatu dugu topaketa hau. Egungo euskal dramaren egoerari buruzko gogoeta artistiko eta zientifiko bat egitea beharrezkoa dela uste dugu, eta euskal antzerkigintzari buruzko eztabaida bultzatzea da topaketaren helburu nagusia. Aktore, zuzendari, antzerkigile eta antzerkizaleei zuzenduta dago deia.

      Drama laborategia Aulesti herrian kokatzea da gure asmoa. Euskal dramaren ikerketa du helburu nagusia. Drama ekintzan eta mugimenduan oinarritzen badugu, artearen esparru askotara zabaldu daiteke ikerketa. Dramaren mekanika (zer) eta dramaren poetika (zelan) gaur egungo ikuspuntutik aztertzea litzateke abiapuntua. Gure kulturaren ardatz bat izanda, dramaren ezagutza aberasteko asmoarekin jaio da ARTEDRAMA EUSKAL LABORATEGIA.

[36]

Gonbidatuen artean, Manex Fuchs, Antton Luku, Iñaki Etxeleku, Iñaki Ziarrusta, Urki Muguruza, Ainara Gurrutxaga, Urko Redondo, Oier Guillan, Gaizka Sarasola, Iraia Elias, Eñaut Gantxegi, Ainhoa Alberdi, Iñigo Aranbarri, Galder Perez eta Ane Zabala egon ziren.

[37]

Hona hemen 2006tik 2021era ADELen parte hartu duten irakasleen zerrenda: musikaren alorrean, Xabi Strubell, Aitor Agiriano, Xabi Erkizia, Ander Fernandez; dantzaren alorrean, Natxo Montero, Idoia Zabaleta, Asier Zabaleta, Idurre Azkue, Mizel Theret, Laida Azkona; eta antzerkiaren alorrean, Antton Luku, Manex Fuchs, Ximun Fuchs, Pierre Vissler, Pako Revueltas, Aritza Rodriguez, Miren Gaztañaga, Urko Redondo, Ainara Gurrutxaga, Maite Agirre, Igor de Cuadra, Iñaki Ziarrusta, Borja Ruiz, Miren Tirapu, Maria Urzelai, Iñake Irastorza, Matxalen de Pedro, Eneritz Artetxe, Leire Ucha, Julia Marin, Margarita Altolagirre, Maite Arrese, Belen Cruz, Iosu Florentino, Miren Alcala, Eñaut Gantxegi, Asier Sota, Ana Elordi, Patricia Urrutia, Aitor Fernandino, Unai Lopez de Armentia, Garazi Lopez de Armentia, Amancay Gaztañaga, Pablo Ibarluzea, Iraitz Lizarraga, Oier Guillan, Javier Barandiaran, Aiora Sedano, Esti Zaldua, Getari Etxegarai, Iraia Elias, Maika Etxekopar, Marina Suarez, Olatz Gorrotxategi, Ruth Guimera, Jon Ander Urresti, Ainhoa Artetxe, Edurne Azkarate, Eneko Gil eta Laura Penagos.

[38]

Jon Gerediagak idatzitako testu hau baliatzen dugu Artedrama definitzeko:

Artedrama Arte Eszenikoen Plataforma, ekintza, drama, antzerkia eta artearen lengoaiak ikertu eta sortzeko bokazioarekin jaio zen 2007an Ander Lipusen gidaritzapean.

      Artedrama Plataformaren oinarri eta labore-lurra, antzerkia eta artea esateko eta izanarazteko gure herri honek dituen hitzak eta ekintzak dira.

      Labore-lur horretan finkaturik, zutabe ezberdinek eusten diote Artedrama Plataformaren sabaiari:

— Ikerketa: badena bilatzeko.

— Sorkuntza: ez dena imajinatzeko, imajina bihurtzeko.

— Ekintza: imajinatutakoa egiteko.

— Drama: egindakoak hegaz egiteko.

— Antzerkia: hegoa ogibide izateko.

— Artea: ogibidea egibide izateko.

[39]

Errautsak (2010)

Idazleak: Unai Iturriaga, Igor Elortza.

Aktoreak: Ander Lipus, Manex Fuchs, Ximun Fuchs, Miren Gaztañaga, Ainara Gurrutxaga, Urko Redondo.

Zuzendaria: Ximun Fuchs.

Eszenografia: Jose Pablo Arriaga.

Argiztapen diseinua: Josep Duhau.

Argazkiak: Ainhoa Resano.

Kartela: Lontxo Iriarte.

Administrazioa: Xabino Alkorta, Vincenç Claverie, Elorri Etxeberri, Aurelie Lambert.

Teknika: Xabino Alkorta.

Ekoizpena: Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain, Dejabu Panpin Laborategia.

Sinopsia:

Hodei hil da. Gaztaroko lagunak, urteetan elkarren berririk izan gabe egon ondotik, Hodeiren hiletarako bilduko dira. Saminak eta berriz elkartzearen emozioak eraginda, Hodeiren azken agurra garai bateko festa basati bihurtuko da. Iraganeko eta oraineko egiak, gezurrak eta kontraesanak azaleratuko dituen gau eroa.

Noizbait izatea amestu eta sekula izan ez zirenaren errautsak baino ez dira geratzen, ordea.

*

Hamlet (2013)

Autorea: William Shakespeare.

Adaptazioa: Xabier Mendiguren Elizegi.

Aktoreak: Ander Lipus, Ainara Gurrutxaga, Manex Fuchs, Maika Etxekopar, Iñaki Ziarrusta, Miren Tirapu, Urko Redondo.

Zuzendaria: Ximun Fuchs.

Argiztapen diseinua: Josep Duhau.

Koreografia: Philippe Ducou.

Musika: Asier Ituarte.

Jantziak: Marodi Sorkuntzak.

Argazkiak: Amaia Jorajuria & Guillaume Meziat.

Kartela: Lontxo Iriarte.

Web arduraduna: Zuriñe Soto.

Administrazioa: Elorri Etxeberri, Iasone Parada, Xabino Alkorta, Kattalin Ezcurra, Irantzu Azpeitia.

Ekoizpena: Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain, Dejabu Panpin Laborategia.

Sinopsia:

      Hamlet XXI. mendean eta Euskal Herrian.

Hamlet, gaur eta hemen.

Hamlet antzerkien antzerkia da. Garai bakoitzak bere irakurketa behartzen du. Argiki eta arintasunez, Shakespearek munduaren eromena marrazten du. Obraren ekintza politikan oinarritzen da : gezurra, jukutria, kalkulua, konplota, diru gosea, hitza hitz ala hitza jan. Baina erabakia ez da ekintza, eta aizu dena ez da justizia noski... hor da auzia.

“Errautsak” ikuskizunaren ondoren, Artedrama, Dejabu eta Le Petit Théâtre de Pain taldeek Shakespeareren obra gureganatzen dugu, egungo gizartearen kezka, arazo eta ezaugarriekin. Xabier Mendigurenek adaptazioa izenpetzen du.

Hamlet, gurea...

*

Francoren bilobari gutuna (2016)

Idazleak: lantaldea, Unai Iturriaga eta Igor Elortzarekin batera.

Aktoreak: Ander Lipus, Patricia Urrutia, Manex Fuchs, Zoila Berastegi, Urko R. Pescador, Erika Olaizola, Pako Revueltas.

Zuzendaria: Ximun Fuchs.

Argiztapena: Josep Duhau.

Koreografia: Philipe Ducou.

Musika: Asier Ituarte.

Teknika: Gotzon Hegoas.

Argazkiak: Guillaume Meziat.

Bideoa: Eñaut Castagnet.

Jantziak: Marodi Sorkuntzak.

Irudia: Hiru Damatxo.

Media: Roberto Quintana.

Administrazioa: Iasone Parada, Elorri Etxeberri, Xabino Alkorta, Kattalin Ezkurra, Irantzu Azpeitia, Elise Robert Laudette.

Ekoizpena: Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain, Dejabu Panpin Laborategia.

Sinopsia:

Iñakik hamar urte eta leuzemia ditu. Joxanek berrogeita sei urte eta gerra zibileko obus baten txatala buruan. Etorkizun bideragarririk ez duen ospitalean iragana eta oraina kateatzen dira Migel eta Kristina medikuen ametsetan. Itxarongeletan sekula agertzen ez diren pazienteen izen zerrendak entzuten dira ordena alfabetikoan eta Carmen Martinez-Bordiuk betetzen du bihotzeko aldizkari maiztuaren azala.

Iraun beharraren gaitzak jotako komunitate baten hezurren eta gezurren erradiografia traumatologikoa da Francoren bilobari gutuna.

*

Zaldi urdina (2019)

Unai Iturriaga eta Igor Elortzarekin idatzia.

Aktoreak: Ander Lipus, Manex Fuchs, Urko Redondo, Miren Alkala, (Iraitz Lizarraga), Oier Zuñiga, Edurne Azkarate, Olatz Beobide.

Zuzendaria: Ximun Fuchs eta Ainara Gurrutxaga.

Argiztapena: Josep Duhau.

Koreografia: Philippe Ducou.

Musika: Asier Ituarte.

Jantziak: Marodi Sorkuntzak

Teknika: Aitz Amilibia.

Irudia: Oier Zuñiga.

Media: Roberto Quintana.

Bitartekaritza, hezkuntza artistikoa eta kulturala: Arantxa Hirigoien.

Ekoizpen arduraduna: Iasone Parada.

Banaketa: Irantzu Azpeitia.

Ekoizpena: Artedrama, Le Petit Théâtre de Pain, Dejabu Panpin Laborategia.

Sinopsia:

Aingeru, 17 urteko mutil gaztea, desagertu egin da tekno jaialdi batean gazte bat bihotzekoak jota hil ondoren. Zaldi urdina deitzen den droga berri batek eragin dio heriotza gazteari. Polizia Aingeruren bila dabil, trapitxeroa bera delakoan.

Amets, Aingeruren 22 urteko arreba errebeldea da, gaztetxe eta bizimodu osasuntsu zalea. Ikerketa bat hasiko du, Karmen amona eta Simon udaltzain ohi traketsarekin batera. Aingeru poliziek baino lehenago aurkitu behar dute, eta abokatu on batekin joan epaitegira. Astebeteren barruan, 18 urte bete baino lehen. Atzera kontaketa bat da.

Ikerketa amateurraren bidean gurutzatuko dituzte gazteriaren ondoezak eta ametsak, trafikanteen eta interes ekonomikoen boterea, indar polizialen konplizitatea eta politika baten aztarna.

[40]

Juan Junda (sasi-bertsolari potosikotikodepresiboa), Estepan Asekas (Lekeitioko DJ eta scratxerra), Jerry Always (Belfasteko xoumana), Kamaleon (lekuan lekuko izena aldatzen zuen katedratiko hermeneutiko sasi-intelektuala), Euxebio (ehiztari anarkista), Manex Domintxine (euskara hitza ahoskatzearekin bakarrik, orgasmoak zituen iparraldeko kantaria) eta Ignatius (sasi-poeta eta mozkorra) pertsonaiek osatzen zuten komedianteen karabana.

[41]

Babiloniako loreak (2009)

Idazlea: Jon Gerediaga.

Aktoreak: Miren Gaztañaga, Espe Lopez, Alex Gerediaga, Miriam K. Martxante, Ander Lipus.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Argiztapena: Oier Ituarte.

Jantziak: Miren Lore Garmendia.

Eszenografia: Jose Pablo Arriaga.

Soinu-espazioa eta musika: Xabi Erkizia.

Makillajea eta pelukeria: Cynthia Ioli.

Teknikariak: PCes de colores.

Argazkiak & diseinu grafikoa: Ainhoa Resano.

Kartela: Arkaitz Lasa (Zulet).

Lankidetza berezia: Sabina Leone.

Makineria: Andoni Garaizar Txori.

Zuzendari laguntzaileak: Ainara Gurrutxaga eta Urko Redondo.

Ekoizpen arduraduna: Xabino Alkorta.

Ekoizpena: Artedrama.

Banaketa: Larrua (Pio Ortiz de Pinedo).

Sinopsia:

Hegoak gogora ekartzen ditu bere amuma Inesen azken egunak, kantu bat altxatuz Babilonia madarikatuan.

[42]

Alex Gerediaga, Jon Gerediaga, Veronica Fernandez, Xabino Alkorta, Miren Gaztañaga eta seiok osatu genuen lantaldeko muin nagusia. Aurrerago Miriam K. Martxante batuko zen.

[43]

Txikiagoentzako (6 urtetik 8 bitartekoei) Urkok eta Ainarak prestatu zuten antzezlana, eta nagusiagoendako (9 urtetik 11 bitartekoei) Miren Tirapu lekunberriarrak eta biok osatu genuen.

[44]

Dejabu Panpin Laborategiak antzezlan gogoangarriak utzi dizkigu. Gure bide galduak (XII. Donostia Antzerkia Saria) eta Arrastoak (XV. Donostia Antzerkia Saria) obrak, haur eta familia antzerkian Linbo Planeta eta dramaturgia berrien arloan Naon Tokin. Urko Redondo eta Ainara Gurrutxagarekin batera, Miren Alcala hirugarren lankidea izan zen momentu batetik aurrera. Errenteriako Udalarekin talde egoiliar izateko lan-hitzarmena sinatu zuten eta herrian, Antzerki Labea deritzon antzerki tailerrak eta monografikoak emateaz aparte, beste hainbat egitasmotan ere parte hartu izan dute, Bosniara edota Senegalera egindako sormen-bidaiak dira horren ezaugarri, edota Mikelazulo elkartearekin egiten dituzten hainbat ekitaldi, haien artean Eztena Teatro Egunak.

[45]

Eurekin batera hasieratik egon ziren aktoreak Fafiole Palassio, Eric Destout, Stephanie Cezerac eta Guillaume Meziat izan ziren. Gero batuko zitzaien Lontxo Iriarte, Mariya Aneva, Cathy Chioetto, Cathy Coffignal, Jean-Marc Desmond, Helene Herve, Jerôme Petitjean eta Tof Sanchez.

      Peio Sarhy, Tof Shachez eta Josep Duhauk eramaten zuten teknika. Azken honek egin zituen gure teknika lan guztiak, hots, argi diseinu eta espazio eszenikoaren antolaketa. Artedramari ere ekarpen handia egin zion, gure estruktura baliabide teknikoz hornituz (fokuak, argi mahai, soinu ekipo, truss, linoleo…). Izan ere, talde bezala, eta Euskal Herriko herri batzuetan antzokirik ez dagoela ikusirik, ez dugu galdu nahi izan emanaldiak bertan eskaintzeko aukera, eta horregatik, izan da Josepen laguntza ezinbestekoa. Hots, estruktura propioekin edozein gela edo frontoitan antzezlana emateko autonomoak izatea helburu.

      Hortaz aparte, Kattalin Escurra, Katty Biscay, Elorri Etxeberri, Elise Robert Loudette, Aurelie Lambert eta Vincenç Claverie izan ziren Le Petit Théâtre de Painen administrazioan lan egin zutenak. Elkarrekin koprodukzioak egin genituenez, gurekin batera lankide ere izan ziren.

      Taldearen obra esanguratsu batzuk aipatuko ditut: 1,2,3, Soleil ou L’éclipse (1995), Tranchées de vie (1996), Cabaret (1999), Le pic du Bossu (2004), Embedded (2006), Traces (2009), Le siphon (2012), 9 (2014), eta Boxon(s) (2018). Hastapenetan egon baziren ere, azken sorkuntza honetan Fuchs anaiek ez zuten parte hartu.

[46]

Axut!-en aurkezpen-gutuna.

Axut!: (Ipar.) Erronka adierazteko erabiltzen den hitza. (Elhuyar hiztegiak)

Axut egin (1955) erronka jo, ekaitzan axut eginez. (Sarasola hiztegia)

      Axut! euskarazko antzerkiaren garatzeko xedearekin sortu zen. Anbiziozko lurralde baten saretzea, eskema ekonomiko eraginkor bat sustatzea, euskarazko artearen presentziaren jarraikortasuna eta euskararen aldeko diskriminazio positibo politika bat martxan jartzea dugu helburu. Lurraldeko kultur tresna nagusi bilakatzeko asmoz.

[47]

Lander Garro, Gaizka Sarasola, Lorentxa Beyrie, Aitzaro Arano, Argi Perurena, Unai Iturriaga eta Eñaut Castagnet-ekin sortua.

[48]

Axut! sortu eta urtebetera Arantxa Hirigoien baionarra batu zen taldera, hamazazpi urtez irakaskuntzan ibili ondoren. Euskaraz antzerkia egitea tresna bat dela jakitun, arlo berri bat proposatzen du irakaskuntza edo hezkuntzarekin lotua, antzerkiari leku bat eginez eta bitartekaritza lan bat sortuz. Bere lana ikastetxeekin antzerkigintza lantzea eta garatzea da, tailerrak proposatuz. Hezkuntza eta antzerkia mundu ezberdinak izanik ere, biek elkarren beharra dute, azkenean ikastetxea transmisio leku bat delako non ikasleek jasotzen duten anitz baina non eman ere egiten duten; transmisio lekua den aldetik arteak eta antzerkiak badute bere lekua eskolan.

      Arantxa betidanik egon da kultur munduari eta antzerkiari lotua. Antzerkia, euskara eta hezkuntza izan dira bere pasioak. Aspalditik ezagutzen nuen, Ote Lore elkartean Larresoron egiten zuen kultur lan militanteagatik batik bat. Baina antzerkian ere bere bidea egin zuen, Maialen Fauthoux-ekin batera Ama-2 taldean arituz.

      Ezin aipatu gabe utzi, lehenago, 2016. urtean Eñaut Castagnet eta Ximun Fuchsek zuzenduta Non filma estreinatu zutela, Aldudarrak bideo, Eny production, Derriere le Hublot eta Le Petit Théâtre de Painen parte hartzearekin. Baina, aurrerago, Fuchs anaiek Axut! sortzearekin batera, beste aspaldiko gogo bat ere betetzen dute: Eñaut Castagnet, Josu Martinez eta Katti Pochelurekin elkartu eta euskal zinema ekoitzi eta banatzeko sortzen dute Gastibeltza filmak.

[49]

Dagoeneko jada lau kidek osatuko dute Axut! taldea: Argi Perurena Hendaian bizi den astigarragarra batu da proiektura.

[50]

Hauek izan dira Abarka antzerki taldetik pasatutakoak: Amalia Martin, Luis Egurrola, Idoia Aldekoa, Rakel Anitua, Luis Fernandez, Gilen Santiso, Ruben Markina, Lur Epelde, Eñaut Gandiaga, Eneko Arrate, Ainhoa Egaña, Irma Etxeberria, Ane Etxeberria, Izar Alguero, Nahikari Santano, Nagore Leon, Ianhire Solozabal, Areli Egia, Alvaro Bulle, Andere Astigarraga, Maite Malaxetxebarria, Arantxa Mitxelena, Argia Santamaria, Oihane Lekunberri, Aner Garitaonandia, Iker Galdos eta Nerea Foruria. Eta Mikel Unamunzaga, Andere Astigarraga, Iker Etxeberria eta Jone Uria musikari bezala. Taldean laguntzen Josu Egia, Aitor Urriolauzokoa eta Gotzon Aretxabaleta ibili ziren.

[51]

Irakasleak: Ieltxu Ortueta Martinez, Gustavo Gorosito, Marga Altolagirre, Asier Sota, Manex Fuchs, Amancay Gaztañaga, Laura Penagos, batzuk aipatzearren.

[52]

Sukalde hartatik igaro ziren honako hauek, bi ahizpek haiek nortzuk ziren jakin gabe: Edorta Jimenez, Ruper Ordorika, Idoia Santurtun, Angel Katarain, Zaloa eta Txomin Fuertes, Porrotx, Jose Mari Esparza, Txomin Pellen, Jose Mari Iturralde, Xabier Mendiguren, Rafa Rueda, Andoni Egaña, Asier Altuna, Joanes Etxebarria, Josu Martinez, Iasone Parada (handik urte gutxira Artedramako lankidea izango zena), Joxe Mari Auzmendi, Arantza Lasa eta Pello Elzaburu, Bakarne eta Arrate Mardaras, Igor Urrutikoetxea, Joseba Macias… eta “Hector” (Aitor, guretzako) Martinen anaietako bat, besteak beste.

[53]

Hona hemen egindako ikuskizun batzuen errepasoa: Ruper Ordorika eta Asier Ituarterekin Bilboko Kalderapekon egin genuen errezitaldi eta kantu saioa. Peru C. Saban eta Jon Gerediagak ondu zuten gidoia, titulurik gabe. El Dorado-ren atzetik zebilen izeneko espedizioaren diarioa, Sarrionandia indioak ezkututik jaurtitzen zituen gugana zetozen geziak (poemak, narrazioak eta kantak, alegia).

      Le Pettit Theatre de Pain taldeak aurretik aipatutako hiru bakarrizketa egin zituen. Aulki hutsa deitu genion Martinen poema eta testuak erabiliz eraiki genuen istorioari. Oholtza gainean Manex Fuchs eta Battitta Elisalde iholditarra aritu ziren.

      Mixel Etxekopar eta Jean-Christian Irigoien Galtxetabururekin Xiru jaialdian, poemen errezitaldia eta musika uztartu genituen.

      Idazlea zeu zara irakurtzen duzulako, haurrentzako emanaldia ondu genuen, Jose Mari Auzmendiren bitartez eta Hik Hasikoekin batera.

      Liburu berean oinarritutako testuekin Biba zorrien izurritea! antzerki-lana egin genuen Abarka antzerki taldearekin.

      Herejeen alaba liburuaren aurkezpenean, Kristalezko bihotza ipuinaren irakurraldi dramatizatua Khantoria taldeko Ander Berrojalbizen (arrabita) eta Maider Lopezen (biola) musikaz lagunduta.

[54]

Huts Teatroak taularatutako lanak:

Publikoari gorroto (2012)

Idazlea: Xabier Mendiguren Elizegi.

Aktoreak: Miren Tirapu, Iñaki Ziarrusta, Ander Lipus.

Zuzendaria: Manex Fuchs.

Espazio eszenikoa: Dejabu Panpin Laborategia.

Eszenografia errealizazioa: Jose Pablo Arriaga, Atx Teatroa, Mikel Ibarzabal.

Jantziak: Marodi Sorkuntzak.

Argiztapen diseinua: Josep Duhau.

Musika: Asier Ituarte.

Teknika: Xabino Alkorta.

Argazkiak: Ainhoa Resano.

Web arduraduna: Zuriñe Soto.

Administrazioa: Iasone Parada, Irantzu Azpeitia, Xabino Alkorta.

Ekoizpena eta banaketa: Artedrama.

      Sinopsia:

Aktore bat, bi ikusle, agertoki bat. Besterik ez du behar antzerkiak: hortik aurrera hasten den jokoan, dena da posible. Teatroari buruzko hausnarketa jostalari baten moduan hasten da obra hau, publikoarekiko keinuz eta umorez; pixkanaka, ordea, arimaren barrunbe ilunenak joango dira agertzen: krudelkeria, bortxa, botere-harremanak... giza izatearen amildegi ertzera iristeraino.

*

Etxekoak (2015)

Idazlea: Jon Gerediaga.

Aktoreak: Kristiane Etxaluz, Javier Barandiaran, Maika Etxekopar, Ander Lipus.

Zuzendari: Ander Lipus.

Zuzendari laguntzailea: Mariya Aneva.

Musika: Asier Ituarte.

Argiztapena: Josep Duhau.

Jantziak: Leire Orella.

Bordatuak: Karmele Lizundia.

Eszenografia: Jose Pablo Arriaga.

Panpina eta atrezzoa: Battitt Halsouet.

Afitxa: Aritz Merino.

Argazkiak: Ainhoa Resano.

Web arduraduna: Roberto Quintana.

Administrazioa: Iasone Parada, Irantzu Azpeitia, Xabino Alkorta.

Banaketa: Irantzu Azpeitia.

Ekoizpena: Artedrama.

Sinopsia:

Ezin da edonor etxean sartu. Hala dio legeak.

Maddik Mamadou maite du. Halaxe dio bihotzak.

Euskal Herriko etxe batean gertatzen dira ekintza guztiak.

*

Hozkailua (2017)

Idazlea: Unai Iturriaga.

Aktoreak: Patricia Urrutia, Ander Lipus.

Zuzendaria: Manex Fuchs.

Musika: Asier Ituarte.

Gitarra: Keu Agirretxea.

Argiztapen diseinua: Josep Duhau.

Teknika: Xabino Alkorta.

Eszenografia: Amaia Garate.

Panpina: Battitt Halsouet.

Jantziak: Marodi Sorkuntzak.

Irudia: Zugazart.

Argazkiak: Ainhoa Resano.

Administrazioa: Iasone Parada.

Banaketa: Irantzu Azpeitia.

Ekoizpena: Artedrama.

Sinopsia:

Maite eta Karlos herririk herri dabiltza hozkailu zahar batekin. Hozkailuaren barruan, garagardo lata eta hestekien artean, Londonetik dakarten Jimmy lagunaren hilotza daramate. Zin egin baitzioten Jimmyri bere jaioterrian lur emango ziotela. Nongoa zen galdetzea ahaztu zuten ordea. Zinezko adiskidantza bat azaleratuko duen ezinezko bilaketa baten istorioa da HOZKAILUA.

*

Atzerrian lurra garratz (2021)

Laura Penagos kolonbiar aktorearen bizipenetatik taldean eraikitako istorio fikzionatua.

Aktoreak: Laura Penagos, Ander Lipus.

Zuzendaria: Amancay Gaztañaga.

Idazkera laguntzailea: Miren Amuriza.

Argiztapena: Arantza Flores.

Teknika: Mikel Unamunzaga.

Jantziak: Barbara Rasso.

Musika: Ibon RG.

Eszenografia eraikuntza: Atx Teatroa.

Argazkia: Ainhoa Resano.

Ekoizpena: Iasone Parada.

Banaketa: Irantzu Azpeitia.

Sinopsia:

Aurora Mora bere instalazio artistikoari azken ikutuak ematen ari da, bere bizitza betirako aldatuko duen deia jasotzen duenean.

Posible al da gurea ez den lur batean sustraitzea? Posible, familia eta aberriaren zama gainean dugula, hegaldi propioari ekitea?

Eta, gau batean, gure bizitzaren norabidea erabaki beharko bagenu?

Esaera zaharrak dioen bezala: “Atzerrian lurra garratz, hoña ibini egik baratz”.

[55]

2017an udalarekin genuen harremana eten egin zen. Gutun hau zabaldu genuen despedida bezala.

Agurra

Bost urte eta erdi luze ez ditugu nolanahi pasatzen utzi nahi, eta horregatik, Artedrama arte eszenikoen plataformako kideak gutun forman agurtzen gara Leioaz.

      Gurea ez da antzerki talde arrunt bat, hortik plataforma deitzea; egiten dugunaren ardura publikoa oso presente duen antzerki taldea gara. Euskal Herri osoan lan egiten dugu, zazpi lurraldeetan, eta Leioa gurekin, gure proiektuarekin batera eraman dugu orain arte.

      2012ko otsailean, babesa eman zigun Leioako Udalak Kultur Leioan. Ordutik, herri honetako euskal sorkuntza eszenikoen motorra izaten ahalegindu gara, antzerkiaren eskutik bizia ekartzen herriari eta baita ekonomia bat ere. Bide horretan, hasieratik jaso genuen orduko hautetsi politikoen onespena, eta jakina, Ana Lopez Kultura eta Gazteria Zuzendariaren laguntza, konpromisoa eta babes ezinbestekoa, talde bezala handitu eta sendotzea ekarri diguna.

      Antzerki taldeen egoitza naturala antzokiak izan behar luke, eta naturala ere antolatzaile eta sortzaileen arteko sinergiak. Elkarlan horretan, nahi eta ilusio handia egon da gure partetik, baina zoritxarrez azken legegintzaldian ez dugu sentitu nahikoa bultzada politiko, une legalengatik, baina bereziki borondate faltagatik. Hori dela eta, bost urteko harreman artistiko honekin ezin izan gara nahi genuen lekuetaraino heldu.

      Gure kanporatzea udal gobernuaren erabaki politiko bat izan da, zeinarekiko ez dugun jaso ase gaituen argumenturik. Soilik, eta antza denez, erabaki honekin antzerki talde egoiliarren programa osoa ezabatzen dela Leioan, Eusko Jaurlaritzak orain dela urte batzuk bultzatutako bide estrategikoaren aurka.

      Ibilitako bidean izan ditugun lorpenekin pozik, Leioako ikuslegoarekin eskertuta, eta aldi berean bide honek izan duen bukaeraren pena eta ezintasunarekin, bagoaz.

Ez adiorik,

ARTEDRAMA

[56]

Baina zer da ZUbi?

      Hainbat eragile euskal antzerki sorkuntza profesionalaren egoerari buruzko kezka, uste eta iritziak elkartrukatzeko biltzen hasi ginen, eta bilera haietatik, 2012an sortu zen ZUbi ekimena. Euskal sortzaile berriei bultzada emateko konpromisoa hartzeko beharra sentitu genuen, hurrengoei nolabait ateak zabaltzekoa. Horrela, kezka hauen partekatzetik, Hegoalde zein Iparraldeko zazpi aretoren eskutik ZUbi deialdia martxan jarri ahal izan genuen. Denborarekin kide gehiago batu ziren ZUbi proiektura.

      Ordutik, sortzaile berriek zirkuitu profesionaletan sartzeko dauzkaten zailtasunez jabetuta, gure neurri apalean egoera hau iraultzeko zerbait egiten ahalegindu gara. Horrela, beraz, bakoitzak gure arlotik ekarpen bat egiteko konpromisotik, euskal antzerkiaren profesionalizazioa bultzatzeko helburu irmoarekin jaio zen ZUbi.

      Bere berezitasuna da kide guztien artean laguntza globala eskaini nahi dugula (artistiko, tekniko, ekonomiko nahiz kudeaketakoa), sortzaile eta sorkuntzaren premietara egokituz eta lanaren prozesu osoan zehar jarraipena eginez.

[57]

Jarriko dudan ondoko zerrenda, antzerki zirkuitu eta sare komertzialetatik kanpo dauden egitasmoena da. Gehienek, euskarazko sorkuntzak bultzatzen dituzte edozein formatutan. Jaialdiaren izena, antolatzaileak eta egiten den herria aipatuko ditut:

ADEL, Artedrama Euskal Laborategia. Artedrama. Aulesti.

Amarotzeko antzerki astea, Antzeztaun (Ataun) eta Zikloia (Formatu Txikiko Antzerki Zikloa Tolosan). Intujai Teatroa.

Antzerki Aroa Zikloa. Iruñeko Udala. Iruñea.

Antzerki Jardunaldixek Matadeixen. Azkoitia.

Atxiki jaialdia. Trinkete Antitxokoa. Gernika-Lumo.

Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak. Azpeitia Denontzat. Azpeitia.

Braimstorming. Putzuzulo gaztetxea. Zarautz.

Debako Antzerki Astea. Goaz antzerki taldea. Deba.

Eako poesia egunak. HEA, Herriari Emon Arnasa elkartea. Ea.

EZTENA Teatro Egunak. Mikelazulo kultur elkartea. Orereta.

Larresoroko emanaldiak. Ote Lore elkartea. Larresoro.

Lautan hiru jaialdia. Euskaltzaindia, Cafe Bar Bilbao, Zazpi Katu gaztetxea eta BIRA kultura. Bilbo.

Hameka euskeraz. Hameka karrikako arteen fabrika. Luhuso.

Keinu Leihoak Antzerki Zikloa. Mairu antzerki taldea. Lesaka.

Oiartzungo antzerki programazioa. Oiartzungo Antzerkizaleak.

Topa Eszenika. Antzerki Ekintzak. Usurbil.

Topaklown. San Agustin Kultur Gunea eta Ganso & Cia taldea. Durango.

ZAA! Zestoako Antzerki Astea. Eromen produkzioak. Zestoa.

Zurrunbilo jaialdia. Baratza aretoa. Gasteiz.

[58]

Bazkide eragile edota sustatzaile batzuekin osatu zen lehen taldea: Blanca Arrieta, Borja Ruiz, Jose Urrejola, Jose Ibarrola, Josu Montero, Matxalen Bilbao, Nagore Navarro, Nuria M. Crespo, Pako Revueltas, Patxo Telleria, eta nola ez, Ramon Barea, Irene Bau eta ni neu.

[59]

Besteak beste, Margaita Etxeleku, Michel Brust, Kristiane Etxaluz, Maite Dunat, Daniel Landart, Eñaut Larraldek parte hartu zuten ekimenean.

[60]

2010eko ekainean, Bilboko Kafe Antzokian egin zen elkartearen aurkezpen festa. Hainbat taldek parte hartu zuten, eta ondoko manifestu hau irakurri zen.

Dekalogo baino... manifestua.

Kobazuloaren babespean agian, edota, batek daki, basoko soilguneren batean bilduta, munduan lehenengo antzerkia egin zutenek ez zekiten egiten ari ziren hura antzerkia zenik. Egin egin zuten, besterik gabe; erreka bazterreko ur geldira bere buruaren islaren bila —bere buruaren egiaren bila, esan nahi da— lehenengo aldiz hurbiltzen den umearen modura, haiek ere, munduan lehenengo antzerkia egin zutenek, ispilu egia-esale batean begiratzeko sakoneko giza beharrari erantzuna eman eta egin zuten. Antzerkia egin zuten. Jakin gabe, antzerkia sortzen jakin zuten.

      Munduan beste leku askotan bezala gurean ere horrela gertatu zen. Behar berberak bultzatuta, zuzen, zeharka edo magnifikaturik, gizartearen eta giza kondizioaren kezka, arrangura, amets, egarri, poz eta minen ispilua izango zen antzerkia sortu zuten. Testu gogoetatu eta idatzia, baina, ahozkotasuna zubi, une eta gune mugatu batean gauzatzen dena aldiro, erreka bezala gauzatu ere, beti berbera eta beti desberdina.

      Guk behar berbera sentitzen dugu gaur. Fantasia, absurdoa, esperpentoa, umorea edota arrazoiaren bidez gure errealitatearen, norbanakoa eta kolektiboa, ispilu egia-esalearen beharra sentitzen dugu. Ingurura begiratu, ordea, eta ispilu horren falta sentitzen dugu askotan. Antzerkia norberaren egiak eta zalantzak konpartitzeko modua izatetik jarduera dekoratibo izatera pasatu da, denbora-pasazkoa, edo okerrago dena, merkantzia hutsa. Puska handi batean, hor legoke bai gurean eta bai munduan antzerkiak pairatzen duen krisiaren iturri nagusietariko bat: sozietatearen zereginean zeukan funtzioa eta zentralitatea galdu ondoren zentralitate eta funtzio subsidiarioetara pasatu izana.

      Mundu mailan egoera horrelakoa bada, areago da euskarazko antzerkiari dagokionez. Orokorrean, espainiar eta frantziar antzerki moldeen menpeko da erabat, gai, erreferente, irizpide eta moldeetan. Euskarazkoan bada salbuespenik, badaude uharte gisako batzuk, baina orokorrean nabariak dira morrontza eta menpekotasunak. Ondorioz, gutxi da bertatik bertara, tradizioaz jabetua bezain berriari irekia, garatu den antzerkirik. Ez da harritzekoa. Lehen adierazi dugu: nolako sozietatea halako antzerkia, eta alderantziz.

      Hain zuzen, antzerkia deus baino lehenago sorkuntza baldin bada, gure sozietatearen kultur lurralde eta ostertzak zabaldu ditzakeen sorkuntza bizia baldin bada, euskarazko antzerkia sendatzea, osatzea eta bizkortzea ezin garrantzizkoago helburua da, lehenengo eta bat, euskarazko antzerkigintzan ausartu, sartu eta sortu nahi dutenentzat, eta gero, jendearentzat. Euskaldungoarentzat, alegia.

Izan ere, euskarazko antzerkiaren egoera larria da. Xume, ahul eta sakabanatua, ekaitzaren erdian hondoratzeko arriskuarekin borrokan ari den ontziaren irudia datorkigu burura. Ezin premiazkoagoa da, beraz, partekatutako gogoeta egin ondoren, indarrak bildu eta, asmoz eta jakitez, diskurtso berritu bat garatzen hastea. Testuinguru eta egoera horretan sortzen da EHAZE, hortik planteatzen ditu bere helburu eta zereginak: arloa antolatu-sendotu-sustatzeko borondate eta deliberamenduarekin, modu sustraitu eta irekian, erronkaren aurrean ausartu, sartu eta sortzen ari direnen eraginez. Erronka antzerkigintza bizi, sortzaile eta sendotua lortzea da. Nabaria denez, inplikazio sakonak dauzka horrek, gu guztion zereginetan, gure bizitzetan eta, azken buruan, euskal jendarte osoan.

[61]

Ezin izango ditut guztiak aipatu baina EHAZEko bileretan eta eragile bezala ondoko hauek ibili ziren: Idoia Gereñu, Josu Kamara, Alaitz Olaizola, Jose Mari Agirretxe Porrotx, Oier Guillan, Itziar Elias, Pablo Barrio, Mikel Martinez, Ramon Agirre, Manex Fuchs, Alex Tello, Eñaut Gantxegi, Zoila Berastegi, Oskar Arantzabal, Jose Angel Irigarai, Josune Zabala, Joserra Fachado, Jaime Valverde, Rita Naviera, Koldo Zelestino, Galder Perez, Ane Zabala, Urki Muguruza, Eneritz Artetxe, Arantzazu Fernandez, Ion Martinez Txiki, Aitor Txarterina, Xabier Arrate…

[62]

Stage Transfrontalier edo mugaz gaindiko ikastaro honetan Iparraldetik Txomin Hegi, Herve Estebeteguy, Sophie Bancon, Charlotte Mainge, Muriel Machefer, Guy Labadens, Wilda Philippe, Carlos Cabra, eta Hegoaldetik Kepa Errasti, Olatz Beobide, Alex Tello, Maite Tarazona, Lierni Fresnedo eta Alaitz Eguren aktoreek parte hartu zuten.

[63]

Hazparneko Anderea (2014)

Idazlea: Telesforo Monzon.

Jokalariak: Maialen Fauthoux, Xalbat Dagerrezar, Peio Berroko-Hirigoien (Bixoko), Maider Beheran, Iban Ithurbide, Kattin Mendiburu, Bernadette Luro Iratzoki, Lierni Elortza, Pierre Larre, Mizel Jorajuria, Mixel Sarratia.

Musikariak: Ainhoa Elizondo, Oihana Teyseyre, Mirentxu Aldako.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Afixaren diseinua: Alejo Moreno.

Teknikari arduraduna: Xabino Alkorta.

Teknika diseinua: Josep Duhau.

Sinopsia:

Ekintza Hazparnen, XX. mende hastapenean, “Indiano Etxeko” Geaxine eta Panpili, Ameriketan dirua eginik Hazparneko herrira itzuli dira, Mayi alabarekin eta Mikolasa etxeko neskatoarekin. Mayik Beñat Ezpeletako mediku gaztea maite du, baina Geaxinek markesa batekin ezkontarazi nahi du eta ber denboran bera markesa bilakatzeko ahaleginak eginen ditu… Komedia hau nola bukatuko ote da? Ikus eta entzun, laster jakinen duzue…

[64]

Ibañeta (2008)

Idazlea: Piarres Larzabal.

Jokolariak: Maitena Tikoipe, Laida Harlouchet, Arantxa Idieder, Kristiane Etxaluz, Salbat Faltxa, Jean-Marie Irigoien, Iban Ithurbide, Beñat Bidegain, Amaia Boloki, Xabi Elgart, Manex Erdozaintzi, Mattin Errekart, Maite Goihenetxe (Mateo Pagazaurtundua orozkoarrak Hegoaldean), Mark Emedy, Jean-Bernard Negeloua, Filip Tikoipe eta Eñaut Larralde (Jojo Bordagarai Eñaut eri jarri zenean).

Zuzeneko musikariak: Jean-Christian Irigoien Galtxelaburu, Dominique Barreix.

Zuzendaria: Ander Lipus.

Zuzendariordea eta esku lanak: Ainara Gurrutxaga, Urko Redondo.

Aitzin predikua: Antton Luku.

Musika sortzailea: Jean-Christian Galtxetaburu.

Musikariak: Jean-Christian Galtxetaburu, Dominique Barreix.

Afixa: Asisko Urmeneta.

Instalazioa: Gonzalo Etxebarria, Pette Etxebarria.

Taulagaina / Teknika: Xiburu, Mathieu.

Argien diseinua: Oier Ituarte.

Ekoizpena: Haize Berri & Artedrama.

Sinopsia:

Nafarroa Karlomagnoren tropek okupatzen dutela antzezten du Ibañetak. Batzuk okupatzaileari aurre egiten, besteek harekin kolaboratzen. 778 urteko gertakariak. Orreagan Euskaldunen garaipenaren data hain justu, legendari oihartzun eginez, Larzabal-ek 1968an idazten du, frankismoaren kontrako Euskaldunen erresistentzia armatuaren birsortzearen urtea, antzezlan epiko bat non pertsonaiak garaikideen antza duten. Berrogei urte berantago, gaurkotasun bat agertzen du: Euskaldunek ez dute oraino aterabide bat atzeman ahal izan, herri nortasuna betikotu galdeari erantzuteko eta borroka armatuaren burrunbek segitzen dute. Parean begiratzea hobe.

[65]

Berarekin batera Maider Bedaxagar, Graxi Bedaxagar, Lüxi Agergarai, Arantxa Camus eta Ihintz Iriartek osatzen dute taldea.

[66]

Hauek dira kathakaliko aktore batek entrenamenduetan ikasi eta egin behar dituen ariketak:

Kaal-sahatakam, hankekin dantza.

Hango bangasahadhakam, aurpegiarekin eta gorputzaren beste parte batzuekin ariketak eta mugimenduak.

Tsuripu, energia kontrola eta bihurkortasuna.

Chattam, saltoak.

Meyyurapadavu, gorputz ariketak.

Mudra-k, eskuen keinuak.

Navarasam, bederatzi emozio edo rasa mota daude. Aktoreak aurpegi adierazpen konkretu horien gestuak ikasi behar ditu. Hauek dira egoera emozionalak: santa (bakea), srñgara (maitasuna), raudra (sumina), hasya (umorea), bhayanaka (beldurra), vira (heroitasuna), adbhuta (harridura), karuna (pena) eta bibhatsa (nazka); kannusadhakam, begien ariketak. Kalusadhakam, urratsak. Thalam, erritmoak. Kalasha, dantza sekuentziak. Chavutti uzhichil, masajea, monzoi garaian izaten dira.

[67]

Bost zatitan bereizten den dantza eta musika uneak dira: kunbideel, onnam noku, randam noku, moonam noku eta nalam noku.

[68]

Zulo (film laburra, 2017), Agur eta Dolore (2018), Käfka (2019), Panpina (2019), Matriuska (2019) eta Hiru kortse, azukre asko eta brandy gehiegi (2021) dira Kamikaz kolektiboaren lanik ezagunenak.

[69]

Amancayk Zestoako antzerki tailerretan egiten duen lana txapela kentzeko modukoa da: Eromen produkzioak izenarekin urtero hainbat antzezlan ondu dituzte, eta uztailean egiten duten ZAA! (Zestoako Antzerki Astea) jaialdiaren sortzaile eta bultzatzailea ere bada.

      Bere izaera errenazentista azpimarratuko nuke. Madrilgo RESAD eskolan lizentziatu zen eta Amaniel kontserbatorioan biolin irakasle titulua eskuratu zuen. Grises musika taldeko kide izan da, kantari eta teklatuak jotzen, bere anaia Eñautekin batera. Urteetan ekialdeko dantzetako irakasle aritu izan da, fusio orientala eta dantza faraonikoa erakusten, hain zuzen ere.

[70]

Hauek izan ziren parte hartu genuen herriak eta bertsolariak: Berriatua (Jose Francisco Barinagarrementeria Urdiñoleta, Juan Kruz Gorostola eta Jose Luis Basterretxea Altzalei); Ondarroa (Liborio Urrutia, Jose Mari Aranbarri Botx eta Jon Arrizabalaga; Lekeitio (Manu Ziluaga, Jose Inazio Goenaga Gorri eta Natxi Aranburu), Markina-Xemein (Aitor Elexpuru, Gregorio Larrañaga Mañukorta eta hirurok); eta talde mistoa edo D taldea (herri ezberdinetako hiru kiderekin osatua; Juanjo Elordi markina-xemeindarra, Jose Luis Anakabe amorotarra, eta Salbador Laka berriatuarra).

[71]

Han ibiltzen ziren, Olatz Elortza, Larraitz Zarrabeitia, Ainhoa Munitxa, Izaskun Ellakuriaga, eta gaztetxoagoak ziren Beñat Gaztelurrutia, Unai Esturo, Unai Iturriaga eta Igor Elortza.

[72]

Bertan elkartzen ginen hainbat bertsolari gazte: Urko Torre, Mikel Urdangarin, Ibon Iza, Xabi Ajuria, Kepa Intxausti, Iñigo Gojenola, Xiomara Gezuraga…

[73]

Bat-batean, Amaia Agirre, Amets Arzallus, Andoni Egaña, Sebastian Lizaso, Maialen Lujanbio, Jon Maia, Xabier Paya eta Xabier Silveira aritu ziren. Unai Iturriagak eta Igor Elortzak, Josu Zabala lagun, Gu ta gutarrak lehenengoz aurkezteko hiru kanta jo zituzten. Santi Antero Txan magoak ere tartetxo bat izan zuen.

[74]

Igor Elortza, Jon Maia, Unai Iturriaga, Beñat Gaztelumendi, Jexux Mari Irazu, Xabi Paya, Fredi Paia, Jokin Uranga, Julio Soto, Aitor Sarriegi, Arkaitz Estiballes, Iñaki Viñaspre, Joanes Etxebarria eta Amets Arzallusek ere esperimentu hartan parte hartu zuten. Era berean, Erregina eta Bufoia emankizunean Maialen Lujanbiok eta Onintza Enbeitak ere parte hartu zuten.

[75]

Joseba Sarrionandiak igorritako gutun bat irakurri nion Gerediaga auzoan, Oiz eta Anboto mendien tartean.

Akordetan naz Xabier Amurizaz

Akordetan naz Xabier Amuriza preso egoela nik 12 edo 13 urte nebazanean. Iddorretan Julen Kaltzadaren hutsunea sentietan zan, orduan abadeak espazio handidde betatan ebalako.

      Akordetan naz arraroa zala abade bat preso egotea, baña abade asko egoen preso: Julen Kaltzada, Xabier Amuriza, Josu Naberan, Alberto Gabikagogeaskoa, Nikola Telleria, Jon Etxabe eta beste asko. Eta abadeak ez zirenak, gehiddau, jakiña.

      Akordetan naz Iddorretako dantzarien koadrillako baten batzuei entzun notziela lehenengoz kantetan Zamorako bertsoak. Bertsoetako bat hauxe zan:

Heldu ginen Zamorara

ifernu zulo hontara

Jainkorik bada dagon lekutik

gaitzala anpara

Urte batzuren bolada

gu hemen izango gara

bien bitarte Euskal Herria

askatzen ez bada

Urte batzuren bolada

gu hemen izango gara

bien bitarte Euskal Herria

askatzen ez bada.

Edozein autorek eukin leiken onorerik ederrena eukan ja Xabierrek, bere abestia anonimoa izatea. Normalean, hori autorea hilda gero gertatzen da. Xabierrek hasiera hasieratik lortu eban hori.

      Akordetan naz leidu neban lehenengo nobeletako bat Hil ala bizi izan zala. Akordetan naz Hil ala bizi baserriko bizimoduaren ganekoa zala, baña ez zan, iñundik pe, ez Garoa ez Txomin del Regato. Euskal baserriko bizimodua barrutik ezagutzen eban eta kultura horren hondamendidde larritasunez bizi eban baten ikuspegidde zan.

      Akordetan naz nobela hori Larraun sinatuta egoala, eta Juan Antonio Aromak esaostela Larraun hori Xabier zala.

      Akordetan naz Zamorako bertsoak be Xabierrenak ei zirela, eta Juananek eta Marisa Barrenak eskuz idatzita eukiezan.

      Akordetan naz ezala erraza izan presoak kanpora ataratea, orain be eztan lez. 1975ean bi gauza on gertatu ziren behintzat, bata Francisco Franco “Jausien ibarrean” giltzapetzea eta bestea Xabier Amuriza libre urtetea.

      Akordetan naz, urten eta laster, Xabierrek aditzaren inguruko ikastaro bat emoskula Durangoko Jesuittetan. Sarritan akordetan naz aditza dalata Xabierregaz, ze badekot lagun bat euskal aditz laguntzaile guztiaren ordez dio esaten dabena: gu atzo joan dio, zuk ekarri dio, edozein formatan erabilten dau berak dio. Batzuetan guk ulertzen dio, beste batzuetan eztio ulertzen iñok. Orain, euskal aditz laguntzailea sinplifikatu behar dala pentsetan ei dau Xabierrek, nik behinzat kasu egingo dotzet Xabierri, ez beste lagun horri. Badakittelako eztauela hori ezjakintasunagatik esango, baizik ondo jakiñaren gainean.

      Akordetan naz Xabierren kotxe zaharrean ibiltzen nintzela batera eta bestera. Apenas akordetan naz nora joaten ginen, ez zertara, bilerak izango ziren seguru. Akordetan naz euria egiten ebala batzuetan, gaba izaten zala bestetan, eta konbertsaziñoa interesgarria izaten zala beti. Harritzen nintzen ni Xabier ze arrazionala, zehatza eta umila zan.

      Akordetan naz, euriaz eta gabaz aparte, guardia zibilaren kontrolak be pasatu behar izaten gañuzela batzuetan. Ez ahaztu Hidalgoren sasoia zala, Hidalgo zala orduan Bizkaiko “kapitain jenerala”.

      Akordetan naz bertso saiotan hasi zenean,1976an edo 1977an, ikaragarria zala Xabier danok pentsetan gañuzen gauzak errime modu argi eta neurtuan esaten. Humoreagaz, ganera.

      Akordetan naz Egin egunkarian eta Punto y Hora errebistan idazten ebazan zutabeez. Batzuk umorezkoak ziren. Herrietako txisteak, zelan ekizen hainbeste?

      Akordetan naz Pott banda antolatzean Bernardo Atxagak eskatuostela Xabier gonbidetako bandako partaide izateko. Eziebala erantzuosten Xabierrek, lanpetuta ebilelako zutabeekaz, bertsoekaz, politikagaz, ez ebala astirik Bilbora joateko eguenero.

      Akordetan naz, Anboto ekarten dostienean etxera… Zer, aurpegi arraroa ipintzen duzue? Ba, egia da, Anboto ekarten dostie etxera lantzean behin. Ala zer, zeuentzat bakarrik gura dozue ala? Orduan, Anbotori begira geratze nazenean, Xabierren euskara eta Xabierren lana susmetan dot. Eta Oiz barrenera begiratuz gero be Xabier ikusten dot.

      Akordetan naz Dinosauroak horizontean liburuaren akaberan Anboto eta Oiz aipatzen diren bertso bat dagoela:

Oi, Anboto bizkar-zorrotz,

erraldoi, mendetsu, hilotz,

Oiztik egiten diat hots:

emaidak, arren, heure zati bat,

nik hiri bihotz eta hats;

sentimendua zer den dezagun

hik ikas eta nik ahantz.

Akordetan naz. Gehiddau be akordetan naz, baña zertarako hainbeste akordu, bertan badekozue akorduen motiboa, Xabier, bizirik eta urte askotarako. Emaiozue besarkada bat aspaldiko lagun honen partez.

JOSEBA SARRIONANDIA

[76]

Hona hemen idatzitako bertsoak, bere akats eta guzti.

LANA: Hamarreko nagusian.

DOINUA: Mutil koxkor bat.

TITULUA: 50 urte Gernika bonbaztatu zutela.

              1

Herria haustera etorri ziran

Alemanak eta Franco

merkatu eguna tokatu zan da

jendea zegoen franko

baserritarrak ta kaletarrak

bildu ziraden bertan asko

momentu batzu geroxeago

mila bostehun bat hildako

apirilaren hogei ta seia

ez jaku inoiz aztuko.

              2

Dena hondatuta gelditu zela

gure Gernika maitia

momentu hura Euskadirentzat

izan zan ikaragarria

herria zutik ipinteko be

atera zuten izerdia

aitona zarren partez eitera

noa gaitza irrintzia

gora foruak, gora Gernika

ta gora gure Euskal-Herria.

              3

Gernika izan da bizi osoan

gure Euskadiko giltza

gure fueroek izan dituzte

oso laburra bizitza

baina oraindik zutunik dugu

Gernikan dagoen haritza

nahi nuke jakin bene-benetan

oingo galderaren hitza

zer egingo zuen Franco horrek

bera euskaldun balitza.

              4

Bonbaztaketan erru bakoak

hil ziran zahar ta gazte

zoraturikan aringaringa

sorturik hamaika nahaste

alde batetik pila bat bonba

bestetik ere horrenbeste

berrogeitamar urte ta gero

sentitzen gerade triste

apurtutako gauza guztiak

barriztatuak dituzte.

              5

Mundu honetan jende modua

ikusten dela denetik

nola daiteke utzi Gernika

dena bonbaz inguraturik

halan da guztiz gure herria

dadukagu gogor zutunik

ez du inortxok ezagutuko

Euskal-Herri garaiturik

enborrak hilda gelditu ziran

baina sustraiak bizirik.

              6

Jende guztia hantxe ebillen

eguneko panparrerian

ez zen gelditu gauza askorik

han zedukaten ferian

animaliak eta jendea

sua eta bonba tartian

garrasi ugari entzuten ziran

bertako plaza erdian

horren ordean utzi daitela

Euskal-Herria amnistian.

              7

Gernika herriak jazan ebala

izugarrizkoa miña

bonbarik ez zen izango bertan

guztiok anai bagiña

nire uztean inork ez dauka

gerra batetarako griña

marrazki edar bat dago Madrid-en

Picasso jaunak egiña

ez zen gertatu behar izango

pakezaleak bagiña.

              8

Zortzi bertsokin amaitua dut

egin behar nuen lana

Gernika herria hondatu ebanak

ez du burua normala

gure aitonen partetik orain

gauza bat nahi nuke aklara

errefuxiatu ta kartzelako

jende guztia atara

eta horrela zazpi herriak

baten elkartuko gara.

[77]

Asier Zabaleta izan zen zuzendaria eta koreografia egilea. Eneko Gil, Lorentxa Iturralde, Noemi Viana eta Asier Zabaleta bera izango ziren dantzariak. Nik obraren dramaturgia eta aktore zuzendaritzan lagundu nion. Testuak Harkaitz Canok idatzi zituen, eta Bachen musikak laguntzen zituen dantzarien mugimenduak. Soinu diseinuak Xabi Erkiziaren sinadura zeraman.

[78]

Juananen esanetara, Fernando Ariztizabal, Jexux Larrea, Iñaki Arregi, Garikoitz Otamendi, Itziar Otamendi eta Josu Garate dantza maisu-maistrak zeuden. Juananek aginduak transmititzen zizkien maisu-maistrei, eta entseguetan eurak ziren dena aurrera eramaten zutenak. Juananek entseguak adi-adi jarraitzen zituen, eta noizean behin aulkitik jaiki eta azalpenak edota nola egin behar zen adierazten zuen. Bestalde, Claude Iruretagoiena, Oier Araolaza, Aritz Ibañez, Iker Gil eta Eire Vila ziren dantza taldeen arduradunak. Bakoitzak, beretik egiten zituen proposamenak, eta gero Urbeltzek ikuskatzen zituen.

[79]

Francis Diez (ahotsa eta gitarra), Josi Jimenez (baxua), Luis Javier Saiz Txanpi (bateria), Raul Lomas (teklatuak), Aitor Agiriano Toro gitarra), Mikel Piris (saxoa) eta Zea Mayseko Aiora Renteriarekin (ahotsa) batera osatu genuen Metamorfosis ikuskizuna.

[80]

Zuricheko talde hura Silvia Ammirato (ahotsa), Jenny Billeter (baxua), Patrizia Leone (gitarra) y bere ahizpa, Sabina Leonek (bateria) osatzen zuten.

[81]

Itxaro Borda, Eider Rodriguez, Lander Garro, Ixiar Rozas, Pako Aristi, Eneko Bidegain, Oier Guillan eta Harkaitz Cano.

[82]

Eñaut Elorrieta, Mikel Urdangarin, Ines Osinaga, Miren Narbaiza, Rafa Rueda, Dana, Joseba Irazoki eta Beñat Axiari, besteak beste. Iruñeko saioa Miren Gaztañagak eta biok egin genuen, ikuskizunean Harkaitz Cano eta Uxue Alberdiren hitzak erabiliz.

[83]

Taldetik zenbait kide pasatu baziren ere, hauek izan ziren nirekin lan egin zutenak: Gaizka Insunza, Ager Insunza, Andoni Lauzirika, Ruben Garatea eta Ander Marino.

[84]

Fermin Moreno, Alberto Lomas, Ana Davila, Iñaki Saez, Alfredo San Jose, Eva Garcia, Marta E. Martin, Roberto G. Barrena, Victor Cabaco eta Ixone Sadaba izan ziren besteak beste elkarteko kideak.

[85]

Hauek izan ziren parte-hartzaileak: Antzerkiola Imaginarioa, Mina Espazio, Espacio Abisal, Txusma Teatro, Khea Teatro, On Lumiere eta Bilboko Abesbatzaren Euskeria korua.

[86]

Itziar Ituño, Aiora Sedano, Victor Palacio, Alfonso Torregrosa, Monse Zabalza, Ramon Barea, Saturnino Garcia, Melanie Olivares, Mario Pardo, Edurne Azuara, Jesus Pueyo eta Alberto San Juan aktoreekin lan egiteko aukera paregabea izan nuen.

[87]

Iraia Elias, Kandido Uranga, Klara Badiola, Manu Uranga, Amparo Badiola eta Nagore Aranbururekin lan egiteko aukera izan nuen. Baita Telmo Esnal zuzendari laguntzailearekin eta Javier Agirre argazki zuzendariarekin ere.

[88]

Elena Irureta, Ramon Agirre, Paco Sagarzazu, Ane Gabarain, Aizpea Goenaga, Kandido Uranga, Mikel Laskurain, Iñake Irastorza, Xabier Donostia… aktore taldearekin lan egitea pribilegioa izan zen. Eta jada Amama pelikulatik ezagutzen nuen talde teknikoarekin elkartzea, zer esanik ez.

[89]

Itsasoaren alaba (2009), Sagarren denbora (2010), Debekatuta dago oroitzea (2010), Barrura begiratzeko leihoak (2012), Gure sor lekuaren bila (2015), Jainkoak ez dit barkatzen (2018), Caminho longe (2020) eta Paperezko hegoak (2021) dokumentalak sortu zituen, bakarrik zein Txaber Larreategirekin batera.

Bibliografia

ARISTÓTELES. Poética.

APPIA, Adolphe. La Música y la Puesta en Escena. La Obra de Arte Viviente.

ARTAUD, Antonin. El teatro y su doble, Edhasa, 1997.

BANERJEE, Dr Uptal K. Indian Performing Arts, Vikas Publishing House Pvt. Ltd., 1992.

BARBA, Eugenio. La tierra de cenizas y diamantes. Mi aprendizaje en Polonia. Octaedro, 2000.

BARBA, Eugenio. La canoa de papel. Tratado de Antropología Teatral. Gaceta, 1992.

BARBA, Eugenio. Soledad, oficio y revuelta.

BARBA, Eugenio/SAVARESE, Nicola. El arte secreto del actor. Diccionario de Antropología Teatral. International School of Theatre Anthropology. Librería y Editora “Pórtico De la Ciudad de México”; Escenología, A.C. 1990.

BERNHARDT, Sara. El arte del teatro. Parsifal, 1994.

BOGART, Anne. Los puntos de vista escénicos. Publicaciones de la ADE, 2007.

BOLLAND, David. A guide to Kathakali. With the Stories of 35 plays, Sterling, 1996.

BRAUN, Edward. El director y la escena. Del naturalismo a Grotowski. Galerna, 1992.

BRECHT, Bertolt. El compromiso en literatura y arte.

BRECHT, Bertolt. Breviario de estética teatral.

BROOK, Peter. El espacio vacío. Península, NeXos, 1994.

BROOK, Peter. Más allá del espacio vacío. Alba, 2001.

CANFIELD, Curtis. El arte de la dirección escénica, Asociación de directores de escena de España, 1995.

CANO, Harkaitz. 1997, Emakumea euskal antzerkian (1915-1981), Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, Bidegileak 9/3.

CARRERI, Roberta. Rastros. Training e historia de una actriz del Odin Teatret. Biblioteca Teatro Laboratorio, Artezblai, 2011.

CALONGE, Eusebio. Teoría y práctica de lo incierto. Escritos de teatro en los márgenes. La Pajarita de Papel, 2018.

CENTRO ANDALUZ DE TEATRO. Estudios sobre la performance. Editorial Centro Andaluz de Teatro, 1993.

EHAZE. Ekin eta joka. Azken ikerketak euskal teatroaz, 2018ko abendua.

EVREINOV, Nikolai. El teatro en la vida. Leviatán.

EWEN, Frederic. Bertolt Brecht. Su vida, su obra, su época. Adriana Hidalgo, 2001.

FO, Dario. Manual minímo del actor. HIRU, 1998.

GARAMENDI AZCORRA, Maria Arene. El teatro popular vasco. Semiótica de la representación. Seminario de Filología Vasca “Julio de Urquijo”. Gipuzkoako Foru Aldundia, 1991.

GEREDIAGA, Jon. Fitola Balba Karpuki Tui, Pamiela, 2004.

GIL FOMBELLIDA, Mª Karmen. Antzerkia Gipuzkoan (1970-1986), Monográficas Michelena, 2004.

GORDON CRAIG, Edward. El arte del Teatro. Colección Escenología: Coordinación Editorial: Eduardo Ruiz Saviñon / Edgar Ceballos. Gaceta, 1987.

GRAY, Ronald. Brecht dramaturgo. Ultramar, 1978.

GROTOWKI, Jerzy. Hacia un teatro pobre. Siglo XXI, 2004.

GUILLAN, Oier. Zauri Bolodia. Txalaparta, 2018.

IURRE, Arantxa. La mujer en las artes escénicas en Euskadi. Siglo XX. Teatro. Editor Aranzazu Yurre Echarri, 2011.

JUARISTI LARRINAGA, Patxi. Markinako Frontea, Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2011.

KANTOR, Tadeusz. El teatro de la muerte. Ediciones de la flor, 2003.

KANTOR, Tadeusz. La escena de la memoria.

KORTAZAR, Jon. Egungo euskal antzerkiaren historia. Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2012.

LABAN, Rudolf. El dominio del movimiento. Fundamentos.

LAYTON, William. ¿Por qué? Trampolín del actor. Fundamentos.

LECOQ Jaques, El cuerpo poético. Alba Editorial.

LEHMANN, Hans-Thies. Teatro posdramático. Colección Ad Litteram, 11. Centro de Documentación y Estudios Avanzados de Arte Contemporáneo (Cendeac), 2017.

LUKU, Antton. Euskal kultura? Pamiela, 2009.

LUKU, Antton. Libertitzeaz. Pamiela, 2014.

MARIN EZPELETA, Rakel. Teatro experimental y cambio de milenio. Euskadi como reflejo. Genealogías, contextos y procesos. Euskal Herriko Unibertsitateko Argitalpen Zerbitzua, 2020.

MAYER, Hans. Brecht. HIRU, 1998.

MENON, K.P.S. A dictionary of Kathakali, Orient Longman, 1979.

MEISNER, Sanford. Sobre la actuación. La Avispa,  2002.

MEYERHOLD, Vsevolod. Teoria Teatral, Fundamentos, 1998.

MEYERHOLD, Vsevolod. Textos Teóricos, Edición de Juan Antonio Hormigón, Asociación de directores de Escena de España, 1992.

MIKLASZEWSKI, Krzysztof. Encuentros con Tadeusz Kantor. Concunciones. Conacultura. Teoría y Práctica del Arte, 2001.

OLIVA, César / TORRES MONREAL, Francisco. Historia básica del arte escénico, Cátedra, S.A., 1994.

PISCATOR, Erwin. El teatro político y otros materiales. HIRU, 2001.

PANDEYA, C. Avinash. The art of Kathakali, Munshiram Manoharlal Publishers, 1999.

PAVIS, Patrice. Diccionario del teatro. Dramaturgia , estética, semiología. Paidós Ibérica, 1998.

RODRÍGUEZ ANDRADOS, Francisco. Del teatro griego al teatro de hoy. Alianza, 1999.

RUSSEL BROWN, John. The Oxford illustrated history of Theatre, Oxford University Press, 1995.

RUIZ, Borja. El arte del actor en el siglo XX. Un recorrido teórico y práctico por lasa vanguardias. Artezblai, 2008.

OLIVA, César / TORRES MONREAL. Francisco, Historia básica del arte escénico. Cátedra, 1994.

OTEIZA, Jorge. Quosque Tandem…! Fundación Museo Oteiza Fundazio Museoa, 2007.

OTEIZA, Jorge. Ejercicios espirituales en un túnel. Hordago, 1965-66.

SAURA, Jorge. E. Vajtángov: Teoría y práctica teatral, Asociación de Directores de Escena de España, 1997.

SCHELEMMER, Oskar. Escritos sobre arte: Pintura, teatro, ballet. Cartas y diarios.

SASTRE, Alfonso. Anatomía del realismo, HIRU, 1998.

SASTRE, Alfonso. El drama y sus leguajes, Tomo I y II, HIRU, 2000.

SENART, Philippe. Ionesco. Fontanella, 1969.

STANISLAVSKI, Konstantin. La construcción del personaje, Alianza, 1988.

STANISLAVSKI, Konstantin. Un actor se prepara, Editorial Diana y Javier Vergara Editor, Argentina, 1988.

THOMSON, Peter / SACKS, Glendyr. Introducción a Brecht. Akal, 1998.

TXEKHOV, Mikhail. Sobre la técnica de la actuación. Alba, 1999.

TYTELL, John. The Living Theatre. Arte, exilio y escándalo. Los Libros de la Liebre de Marzo, 1999.

URBELTZ, Juan Antonio. Los bailes de espadas y sus símbolos. Pamiela, 2000.

URKIZU, Patri. Historia del teatro vasco.

URKIZU, Patri. Teatro vasco. Historia, reseñas y entrevistas, antología bilingüe, catálogo e ilustraciones. Cuadernos de la UNED, 2009.

VALENZUELA, José Luis. Robert Wilson. La locomotora dentro del fantasma. Biblioteca de Historia del Teatro Occidental, Siglo XX, ATUEL - La Avispa, 2004.

VARLEY, Julia. Piedras de agua. Cuaderno de una actriz del Odin Teatret. Biblioteca Teatro Laboratorio. Artezblai, 2021.

VAJTANGOV. Lecciones de regisseur. Domingo Cortizo, 1987.

VALVERDE RODRIGUEZ, Jaime. Ander Lipusen Antzerkigintza: errituala, kultura eta ikuskizuna. Arabako Foru Aldundia. 2013 Becerro de Bengoa XXV. Saiakera Saria.

WEISZ, Gabriel. Palacio chamánico. Filosofía corporal de Artaud y distintas culturas chamánicas, Universidad Nacional Autónoma de México, Gaceta,  1994.

ZARRILLI, Phillip. The Kathakali complex. Actor, performance & structure. Abhinav, 1984.

ZEAMI, Fushikaden. Editorial Trotta, 1999. Edición y traducción de Javier Rubiera e Hidehito Higashitani.

ZULAIKA, Joseba. Vieja luna de Bilbao. Nerea, 2014.