SANTI LEONÉ

Liztor mutanteak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2022Santi Leoné

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2022ko apirila

Edizio hau: 2022ko apirila

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

           Telefonoa: 943 83 26 55

           Elektroposta: susalit@armiarma.eus

           Webgunea: http://susa-literatura.eus

Aritzi eta Jaumeri,

adiskidetasunagatik.

Laurari eta gure ttallari,

ondoan egoteagatik.

Violeta Moliner, Viktoria Müller

Etxean atxiki ninduen zenbait astez eritasun batek —anormaltasun batek, egiari zor, ez baitut sekula eritzeko joerarik izan, eta eginahal handia egin beharko nuke nire gaixotasunen zerrenda motza gogora ekartzeko; are gehiago, apika, normala iduritzekotan, ezongixko sentitu izanaren nire historial hori gizendu beharko nuke nire irudimenetik ateratako gaixoaldiren batekin—. Fitekara konprobatu nuen jendeak zeinen erraz atzentzen zaituen: lehendabiziko sei egunetan inork ez zidan deitu, inork ez zidan telefonora edo posta elektronikora mezurik igorri, inor ez zitzaidan bisitan etorri. Lehen asteaz geroztik, egunak zenbatzetik gelditu nintzen.

      Etxean atxiki ninduen eritasunak; ez, ordea, ohatzean. Sofan etzanda eman nituen lehen egunak, aspalditik irakurri gogo nituen liburuak irensten —betiere buruko minik sumatu uste izaten ez banuen—. Ez zen luze joan istorio haietaz aspertu orduko. Betidanik letren arteko haurtzaroa irudikatu diot neure buruari; begiak hesten banituen, besapean liburu bat zeraman ume bat ikusi nahi izaten nuen, literaturarako jaidura handia zuena, hain handia ezen arestiko liburuak irensten molde hiperbolikoa justifikatuko bailuke.

      Beharbada esajeratzen ari naiz. Ez dakit. Zenbait egunen buruan telebista pizten hasi nintzen, hasmentan jasangaitz bilakatua zitzaidan isiltasuna haren asotsarekin estaltzeko: hutsik baitzeuden nire etxeko pisu gehienak; inor ez zen nire solairuan bizi, hirugarrenean alegia, ezta goitikoan edo beheitikoan ere; gainerakoetan ez dakit jenderik ba ote zen, baina urrunxko zeuden, alegiazko barrideengandik bizi-seinalerik nireganaino ailega zedin. Hala eta guziz ere, bikote bat sesioan aditu izanaren irudipena izan nuen goiztiri batzuetan: hondarrean, borzgarren solairua esleitu nien eztabaida horiei, eta gero eta hazpegi zehatzagoak gizonaren aurpegiari, haren boza baitzen, mingotsa eta koleratua, argien entzuten nuena. Telebistatik heldu zen zarata gustukoa izaten hasi nintzen geroago, bakardadea eta, nola erran, ohiko errutinatik aparte, egiazko existentziarik ez izatearen sentsazioa desagerrarazten laguntzen zidalako.

      Lorik gabeko gauetan —kate guzietan kartetan begiratuz etorkizunari igarriko diotela promes egiten duten sorginak bertzerik ez den tenorean—, gaztaro imajinarioa asmatzen nion neure buruari, bazkalondoko filmetarik eta albistegi sentsazionalistetarik ebatsitako piezekin: Ingalaterran igarotako udak —gurasoen anglofiliaren ondorioetarik bat, irletan ezagutu baitzuten elkar, Stonehengera egindako bisita batean—; azentu gozoko mutil harekin izandako erromantzea; hasmentako arrakasta literarioa Londresen, eta ondorengo ahanztura; anonimotasunaren eske hona eginiko bidaia; eritasun hau. Nire izena erraten nuen tarteka, ahapeka —Violeta Moliner, Violeta Moliner—, behin eta berriz ahoskatutako lelo horrek sendotasuna emanen balie bezala nire memoria akastunari eta nire gorputz ahulari.

      Leihoa izan nuen hurrengo denbora-pasa. Telebista gauerako eta bazkaldu ondoko siestarako utzita, irakurtzen ari ez nintzelarik —eta gero eta gutiagotan irakurtzen nuen, hori harrigarria izan baliteke ere hain haur liburuzale izan nintzen honengan—, leihotik begira ematen nituen orduak, karrikan zebilen eta pareko dendetan sartzen zen jendeari so, lehendabiziko egunetan; aitzineko eraikinari, hurrengoetan. Gero eta denbora gehiago ematen nuen begiak eraikin hartan paratuta, batez ere hirugarren solairuko leiho batetik norbait —emazteki bat— nire aldera begira —harridura bisaian— zegoela iduritu zitzaidan lehendabiziko alditik. Ergela izan zen naski nire erreakzioa, leihotik baztertzeko egin nuen mugimendu zakar eta motiborik gabea. Bat-bateko nire keinu hura erabili nuen gero neure buruan pareko etxeko biztanlearen asaldura azaltzeko, eta behar baino aise denbora gehiago kostatu zitzaidan ohartzea segur aski ni nerau nintzela bietan asaldatuena, zeren, bertzenaz, nola ulertu logika kronologikoaren kontra zihoan azalpen hura —harridura nire erreakzioa baino lehen heldu bazen ere, honen bidez ari nintzen hura justifikatzen— onartu izana?

      Sarriago, ohatzean, lorik gabeko hainbatgarren gau hartan, ofizio sinesgaitzak egotzi nizkion bi segundoz hautemandako emazteki hari, eta, aldi berean, motibo sinesgarriak —hau da, lanbide sinesgaitzei esker bihurtuak sinesgarri— imajinatu nizkion haren harridurari: isilean zebilen Hollywoodeko aktore famatua zela, eta orain beldur zela sare sozialetan haren egoitza sekretuaren berri emanen ote nuen; edo inbasio estralurtar baten aitzindaritako jotzen nuen, baina artean bere arma desintegratzaile orosuntsitzailea arruntean prest ez izateak argitzen zuen haren ezinegona; edo idazle bat zela, lasaitasun eta inspirazio bila, eta ni ikustearekin batera konturatua zela alferrik zebilela, handik aitzinera zituen ordu guziak barrandaturik igaro beharko baitzituen leihoko agerpen misteriotsu hura —argitaletxe etsai bateko espioia ote?— berriz ere noiz harrapatuko. Alta bada, ni nerau izan nintzen egunak eman zituena pareko etxeari begira, atezuan, gero eta interes handiagoarekin, logelako tiradera batean aspaldiko largabista bat —aitak Afrikako safarietan animaliei behatzeko izan zuen zaletasunaren arrastoa, ebatzi nuen nire artean— bilatu beharra sentitzeraino. Hartara, argi guziak itzalita eta errezelen gibelean altxatuta, tramankulu hari esker konprobatu ahal izan nuen egia zela nire hirugarren hipotesia, lehen zatiaz den bezainbatean bederen: ordenagailu aitzinean ematen zituen emazteki hark goiz gehienak, bai eta arratsalde batzuk ere, edo zenbaitetan boligrafoz edo arkatzez oharrak edo markak edo marrak egiten —nengoen distantziatik ez nuke zehazten ahalko— inprimatutako orrialdeen gainean, atseginez batzuetan, amorruz bertzetan.

      Lehendabiziko sei egunetan ez zen behin ere etxetik atera, eta ez zuen bisitarik izan —telefonoz ere ez nuen inoiz solasean ikusi, baina aspaldi du telefono deia jendearekin komunikatzeko tresna nagusia izatetik gelditu dela—. Zalantza izan nuen, istant batez izan bazen ere, ez ote zen balizko idazle hura nire irudimenaren produktu bat, eldarnio bat, manera absurdoan luzatzen ari zen nire eritasunaren albo-ondorio bat. Zazpigarren egunean, bi gizon —larruazalaren zuriak eta baten ilearen gorriak salatzen zuten atzerritarrak zirela— ikusi nituen karrikan, haren atariko txirrina jotzen. Normal-normal ireki zizkien karrikako atea lehendabizi, eta etxekoa gero, eta solasean aritu ziren sukaldean, kafe bat hartu bidenabarkoan. Lagunak ziren, begi-bistakoa zen, eta kontent ziren; iduri luke etorri berriak nire behaketen objektua zoriontzen ari zirela. Geroago, paper batean hainbat gauza apuntatu ondotik, alde egin zuten biek, eta bi orduren buruan elikagaiez beteriko poltsekin bueltatu. Idazle inportantea behar zuen izan, mandatuak egiten zizkioten bi morroi zituenerako.

      Biharamunean paratu ahal izan nion izena hondarrekoz, telebista inork ikusten ez duen orduetan eman zuten saio bati esker: Viktoria Müller, Munichen sortua, Londresen bizi izandakoa —eta hantxe idazle ezagun bihurtzen hasia—, eta aspalditik Euskal Herrian —Espainian, erran zuen aurkezleak— bizitzen jarria. Arrakastatsua gertatzen ari zen trilogia baten hirugarren atala ari omen zen akitzen toki ezezagun batean.

      Hurrengo egunetan, largabista eskuan leiho ondoan ez banengoen, ordenagailu aitzinean aritzen nintzen, haren inguruko xehetasunen bila: anitzetan xehetasun literarioak, zer sari zituen jasoak, zer liburu idatziak, zer-nolako kritikak eginak zizkioten; aitortu nahi nukeen baino maizago, informazio pertsonala, non zen bizi izana, norekin esposatua edo maitemindua edo zer bikotekide zizkioten egotziak, eskandalurik ote zegoen haren izenari lotua. Datu haiek guziak asotsa bertzerik ez ziren, buruan benetan nerabilena isilarazteko: zeren, egia erran, harrigarria egiten baitzitzaidan elkar ez ezagutzea, dudarik gabe elkarrekin suertatu behar baikenuen Londresko aurkezpen edo mintzaldi edo besta literarioren batean. Beharbada hura nitaz oroitzen zen, eta beharbada horrek harritu zuen leiho ondoan kukuturik atzeman ninduen egun hartan, Londresen noizbait ikusia zuen baina oroimenetik kasik lekutua zitzaion aurpegi erdi ezezagun hura hemen aurkitzeak alegia. Niretako harrigarria baino gehiago, hein batean aztoragarria zen neure buruari imajinatua nion gaztaroko arrasto hura orain etxe parean edukitzea; sinesgaitza egiten zitzaidan hain iduritsuak izanak ziren bi bizitza —sorterria gibelean utzi izana, Londres, arrakasta literarioa— hain bide desberdinetan ibili ondotik berriz ere juntatu izana.

      Viktoria Müller hasi nintzen idazten paper puska ttikietan —Viktoria Müller, Viktoria Müller— egongelako sofan etzanda egoten nintzen bitartean, telebista piztua egon arren aparatuko irudietan ezin kontzentratuz. Segur aski bertze aterabiderik aurkitzen ez nuenez, ordura artioko ohitura, bizio eta dibertimenduak atzenduta —telebista eta liburuak, largabista eta espioitza lanak—, idazten hasi nintzen. Aspaldiko usadioak atxikiz —gustuko nuen pentsatzea gaztetan idazle tradizionalaren itxura egiten nuela, teknologia berria mespretxatzeko planta egiten duten intelektual horietarik izana nintzela Londresko garaian—, letra mikroskopikoa egiten nuen azal politegiko koaderno batean. Bertze izen baten mozorroaren mintz finaren azpian, Viktoria Müllerren istorioa asmatu nahi nuen, haren existentzia fikzionalizatzeak nire existentzia eritasunari lotua berpizteko balio izatea espero izanen banu bezala; eta egun guti batzuetan hala izan zen, nabarmen hobera egin baitzuen nire osasunak, nik kasik etxetik ateratzeko behar nuen adorea biltzeraino.

      Egunak igaro ziren berriz ere leihora hurbildu nintzenerako, baina, orduan, hantxe ikusi nuen Viktoria Müller, errezelen artean altxatua baina halere agerian, largabista bat eskuan, nire aldera begira, nire leihoa zelatatzen. Handia izan behar izan zuen nire aurpegiak adierazi zuen ustekabeak, mugimendu zakar batez urrundu baitzen bere altxapetik —lurrean jarrita imajinatzen nuen, bihotza pilpiraka—. Bi gizonen ohiko bisita izan zuen gero, baina goiz hartan ez zuten kaferik hartu, ezta mandatuen zerrendarik prestatu ere: Viktoria Müller lasaitzen saiatzen ari ziren, hark, durduzatua, besoak inarrosten zituen bitartean, eta haiek, behatz erakuslea luzatuta, nire etxe aldera seinalatzen zuten, burua ezker-eskuin mugitzen zuten bitartean.

      Idazlea itxuraz trankilago zegoelarik, bi gizonak haren pisutik atera, errepidea zeharkatu eta nire etxerainokoa egin zuten. Karrikako atea zabalik harrapatu zuten, eta segur aski motza izan zen baina niri mugagabea iduritu zitzaidan isilune baten ondotik joka sumatu nituen nire pisuko atean, sendotasunik gabeko nire gorputz honekin hainbat egunez, hainbat astez bete behar izan dudan hirugarren solairuko nire atean joka, kask, kask, nire bihotzaren taupadekin batera, kask, kask. Segur aski egunak zenbatzetik gelditu nintzenetik bisitaririk espero ez nuelako, segur aski ezinegon arraro honek etxean atxikia ninduenetik norbait nire eske heldu zen lehendabiziko aldia zelako sentitu nuen beldurra, hotzikara bat bizkarrean, izu-laborria; zer ari nintzen hor geldirik, jendea esperoan nuelarik? Atea ireki behar nien idazlearen morroiei, esplikatu behar nien ez nintzela, haiek hala uste bazuten ere, Viktoria Müllerren irudimeneko mamu bat, ez leiho ondoan ez bertze inon behar ez zen itzal bat, ni nintzela, Stonehengen ezagutu zutela elkar nire gurasoek, Londresen behin baino gehiagotan suertatua behar nuela Viktoriaren inguruan, eritasun batek, anormaltasun batek —egia erran— ekarria ninduela nengoen egoerara. Nire izena erraten nuen tarteka, ahapeka —Violeta Moliner, Violeta Moliner—, behin eta berriz ahoskatutako lelo horrek sendotasuna emanen balie bezala nire memoria akastunari eta nire gorputz ahulari.

      Eta txirrinak etxeko gela hutsetako airea hiru aldiz zulatutakoan, amets batean bezala ailegatu zitzaidan gizonetarik baten boza:

      — I told you there was nobody here. All these flats are empty. I told you.

      Eta begiak ezin bilduz pasatutako gauetan niretako imajinatua nuen gaztaro ingelesari esker, ederki ulertu nuen esaldia.

Sekretuak

Haurra poliki goititu du sehaskatik. Esku bat buru azpitik sartua, eta bertzea ipurdi azpitik —titia emandakoan, pixoihala aldatu beharko diola pentsatu du Susanak—, beregana ekarri du ninia; ezkerreko bularretik nabarmen gusturago edaten duen arren, eskuinekora eraman du lehendabizi, port-a-cath-a eskuineko aldean baitu umetxoak, lepauztai eta bular artean dagoen tartean hain zuzen ere, eta horrela libre gelditzen da haren gorpuzñoari isurkariren bat —suero fisiologikoa, zenbaitetan; kimioterapiaren sua, bertzeetan— etengabe ponpatzen dion tutua. Haurren baten negarra edo gurasoren baten eztula bertzerik ez da aditzen tenore horretan ospitalean.

      Ninia ezkerreko titiburuan paratzean, berriz, kasu eman behar izaten du beti, haren eskuak bere bularretik makina ponpatzaileraino doan kable horrekin jostetan has ez daitezen. Baina, edozein posturatan, beti dago arriskua Susanak lurrean sigi-saga doan tutua hankapean harrapatu eta, lokartutako ninia berriz sehaskan uzteko asmoz zutitzean, hura tenkatu eta port-a-cathetik erauzteko. Ez da, halere, aise gertatuko den zerbait. Ez da, erran nahi baita, aise bertze behin gertatuko den zerbait. Susanak ez zituen erizainak deitu behar izan, hain ozenki ari zen garrasika semea, xo, xo, pollita, amarekin zaude; trankil, Beñat, istantean dira hemen erizainak, segidan heldu dira, xo, xo, maitea, ninia besoetan bere gorputzaren kontra estutzen zuela. Baina Beñat ez zen isiltzen, eta goizeko hirurak ziren eta bera bakarrik zegoen ospitaleko gela hartan, artean ez zekiela zenbaterainokoa zen nahi gabe eragindako zera hura, desastrea, bai, desastre hura.

      Mina zuen hartua Beñatek, eta sustoa; horretaz aparte, deus ez. Hala azaldu zioten erizainek, zeren, zorionez, sueroa ari baitzen ponpatzen makina orratza erauzia izan zen unean, eta ez zela, hortaz, larria. Kimioa ponpatzen ari izan balitz, orduan diferentea izanen zen. Orduan bai, komeriak.

      Erizainek alde egin eta haurra lasaitutakoan, Landerri deitu zion lehendabizi. Luze utzi zion telefonoari etxean jotzera; luze, bere burua prestatzeko istripuaren eta sustoaren berri negarrik egin gabe eman ahal izateko; luze, baina hark erantzun ez. Hirugarren saioaren ondotik, ahizpari deitu zion gertatutakoa kontatzeko. Beñatekin gertatutakoa alegia, ez Landerrekin.

      Landerri berari biharamunean eman zion istripuaren berri; ez, ordea, sentitutako babesgabetasunaren berri. Deitu ziola ere erran zion, betiere aipatu gabe hiru saio egin zituela eta hiruretan luze egin ziola kontu telefonoari eskuan, belarriari atxikia, etsitu eta eskegi baino lehen. Susanak erabili zuen tonuak inolako azalpenik eskatzen aritzearen sentsazioa arruntean lekutu nahi bazuen ere, Landerrek berehala erantzun zion bezperan ez zela lokartzen ahal eta bi somnifero hartuta joan zela ohatzera. Horregatik ez zuen deirik aditu. Horregatik ailegatua zen berandu egun horretan ere. Landerren estiloa. Azalpen bakarrarekin bi kontu garbitu.

      Baina oraingoan ez zaio aise gertatuko. Orain goxo-goxo ari da amaren bularrean, bere gustukoena ez den horretan. Susanak musu eman dio kopetan, eta makinaren bip erritmikoa bertzerik aditzen ez den gelan eroso jartzen saiatu da, egunsentirako zenbat falta den kalkulatzen duen bitartean, zenbat Lander berandu etortzeko eta komunera behingoz joan ahal izateko.

Bigarren bueltan aparkatu du Landerrek. Gaur euria ari duenez, ez dabil errumaniarrik toki hutsak non diren seinalatzen, eta ospitaleko atetik atal urrunenean harrapatu du autoa non utzi. Maiteren etxetik berandu abiatu ondotik, hori bertzerik ez zuen behar.

      Bart gauean bakar aldiz errana dio maitaleari lo egin behar zuela, biharamunean goizkara jaiki behar zuela baitezpada, baina hark kasurik egin ez eta solasean segitzen zuen, gero berriz jostetan hasteko. Landerrek amore ematen zuen, eta, kontzientzia txarrak ausiki egiten bazion, bere buruari kontatzen zion horrek guziak laguntzen ziola bere zoritxarra eramaten.

      Goizean ez du, beraz, iratzargailua aditu, eta nahi baino hogei minutu geroago abiatu da, tarrapataka. Eta Iruñea hain metropoli handia ez den arren, oraindik ez du Maiteren etxetik ospitalerainoko distantzia kalkulatzen ikasi; nahi zuen tenorean itzarri izan balitz ere, segur aski berdin-berdin ailegatuko zen berandu.

      Motorra itzali eta erlojuari begiratu dio. Zazpiak eta berrogei. Susanak zazpietarako etortzeko errana zion bezperan. Erregutua, errana baino gehiago. Alta bada, autotik atera eta ospitaleko sarrera aldera lasterka abiatu beharrean, bolante gainean bermatu ditu eskuak eta burua, eta negarrari eman dio. Negar egin du Beñatekin nahi eta ezin egin dituen gauzengatik; ezin egin dituen gauzengatik batez ere, nahiz eta burura etortzen zaizkion irudietan ahal bezain gogor saiatzen den semeari tokia egiten, uste baitu galdutako bizimoduak eginarazten dion negarretik kopururen bat aitortu behar diola umeari, azken batean Beñaten eritasunak bihurtzen baitu zilegi bere buruagatik sentitzen duen errukia; eta horretan bezain gogor saiatzen da Susana ikusteko gogorik batere ez duelako pentsamendua zokoratzen, baina gogo eskasia hori bere buruari ozenki aitortzera ausartu zen lehendabiziko alditik zaila egiten zaio barnean daraman arrakalari ezikusia egitea. Ez du ospitaleko gelako izerdi eta neke urrina aditzeko gogorik; ez du egun on, egin duzu lo? galdemodua egin ondotik emazteari musu arin aseptiko bat emateko gogorik; eginahalak egin behar izaten ditu gaua zer moduz? galdegiteko, beldur baita horrek bertze galdera bat ekarriko ote dion bueltan, eta gezurra erran beharko ote duen berriz ere, Susanak gauez deitu ziola gaztigatu zionean bezala; eginahalak egin behar izaten ditu horratik isilik ez egoteko, elkarrekin ateratzen hasi zirenekoa bezain isiltasun deserosoa sortzen baita berehala, baina ordukoa baino astunagoa eta etorkizuneko promesik gabea. Emaztea orain utziko balu, orain, egoera honetan, ziur dago erruak jan eginen lukeela. Gaueko askatasunaren ordainetan, hobe egunez ospitaleko gela hartan gelditzea, franko arrotz bilakatu zaion emazteki horren ondoan.

      Tarteka, bertzalde, Beñat besoetan hartzen du; goxotasun handia sentitzen du gorpuzño hori berearen kontra estutu eta haren hazpegiak arretaz aztertzen dituelarik, orduan aurkitzen baitu objektu egokia Susanari altxatzen dizkion sekretu guziak, Susanari erraten dizkion gezur guziak, Susanari egiten dizkion traizio guziak justifikatzeko balio duen pena mugagabeak.

      Bi minuturen buruan, burua bolantetik goratu eta zintz egin du Landerrek. Eritasunaren berri izan zuten egunean, Susanak proposatuta adostu zuten ez zutela inoiz haurraren aitzinean negarrik eginen. Landerrek uste du hark dutxan askatzen dituela malkoak, edo ospitaleko gosari bakartietan, jende aitzineko lotsa une batez atzenduta, gelan bera Beñatekin bakarrik gelditzen den bitartean. Ez daki seguru.

      Malkoak idortutakoan, ispiluan ziurtatu du begiak gorrituak dituela oraindik. Gero autotik jautsi eta ospitale aldera hasi da ibiltzen.

Berberetxoen urrina adituko zuela erran zioten. Hori baino lehen, gogorra izanen zela erran zioten. Normalean dena ongi ateratzen zela ere bai. Gaztigatu behar ziotela, halere, hiltzeko arriskua ere bazela. Ehuneko bortzekoa. Susanak ez zekien ehuneko hori handia ote zen kalkulatzen. Segun zein aldetan erortzen zaren, pentsatu zuen. Gero, xehetasun horien guzien ondotik, giroa arintzeko edo, berberetxoen usainarena erran zioten. Alegia, zelula amen transplantea egin ondoko egunetan eriaren gorputzak berberetxoen urrina jariatzen zuela. Horregatik daki identifikatzen orain, Madrilgo Niño Jesus ospitaleko bakartze gela honetan, nini urrinik ez darion bere niniaren gorputzari darion urrin xelebre hori, berberetxoek zer-nolako itxura duten ere ez jakin arren.

      Ez zioten erran, ordea, transplantea egin eta bi egunera morfina paratu beharko ziotela zortzi hilabeteko haur pollitari, haren oinazeak arinduko bazituzten. Erran ez zioten bezala egunek aitzinera egin ahala Beñatek besoetan baizik ez zuela egon nahiko, besoetan titia hartzeko, besoetan lo egiteko, besoetan itzarria egoteko. Amaren besoetan. Edo Landerrenetan, hura sartzen zen tarteetan.

      Zeren, egia aitortzeko, gauza horiek guziak biei erran baitzizkieten, baina bertze behin ere Susanak irudipena izan zuen medikuak berari baizik ez ziola begiratzen transplantearen arriskuak eta gainerako azalpen guziak aletu bitartean.

      Negarrez hasi da Beñat, sehaskan utzita. Bortz minutu baizik ez du iraunen negar ahul baina horregatik are sarkorrago horrek. Bortz minutu bertzerik ez baitu Susanak beharko, bizkarreko mina pixka bat arindu bidenabarkoan, haurrari pixoihala aldatu eta hura berriz besoetan hartzeko, xo, xo, etorri pollit hori, etor zaitez amarekin.

      Mugimenduak mekanikoki egin bitartean —eskutako oihal bat hedatu, pixoihala laxatu, ipurdia garbitu, bertze pixoihal bat paratu—, gaur ere Lander puntual ailegatuko dela pentsatu du Susanak, Madrilen direnez geroztik hala jokatu baitu senarrak. Iruñean baino puntualago. Susanak bien artean sekreturik ez izatea hitzemanarazi zionetik igarri du aldea. Beñatengatik egin behar dutela bertze eginahal bat, Beñatek biak behar dituela, aita behar duela ondoan. Ez berak; Beñatek. Hondarreko parte horrek Lander mindu edo lasaitu ote zuen ez daki, baina harrezkeroztik zintzoago ibili da. Oraindik ez du hitzetan paratu Beñaten eritasunak beren harremana konpontzeko balio izan duelako intuizioa. Ezin ditu zerbaitetarako balio izan eta Beñaten eritasuna esaldi berean irudikatu.

      Haurrari trabarik egin gabe mugitu du ezkerreko eskua, zer ordu den ikusteko: fitekara etorriko da Lander. Joxerrarekin ari da orain bazkaltzen naski, ospitaleko jantokian. Umea haren besoetara aldatzea izanen da zailena, Beñat —konturatu da Susana, irribarre ttiki bat egiten duela— lokartu baita.

Bezperako futbol partidaz galdegin dio Joxerrak, baina Landerrek ez du horren berririk. Ez da inoiz sobera futbolzalea izan, eta ospitaleko bizimoduak ez du informatua izaten laguntzen. Madrilen gaueko hamaikak aldera itzultzen da haur onkologikoen familiei laguntzen dien elkarteak bilatu dion pisura, eta zazpietarako etortzen da berriz ospitalera. Eta eguna ospitalean ematen du, bakartze gelan batzuetan, Beñat besoetan duela eta hari morfina ponpatzen dion makina etengabe gorrotatzen duela, edo, gela horretarik kanpo, ospitaleko kafetegian. Bakarrik, edo Joxerrarekin, bertzenaz. Transplantea egin eta, horren ondorioz, bakartze gelara igorri aitzineko egunetan Joxerrarekin eta haren semearekin konpartitu zuten gela. Noizbehinka, Landerrek bere buruari galdegiten dio kasualitatea izan ote zen elkarrekin paratzea, edo biak “iparraldekoak” direlako juntatu ote zituzten.

      Segur aski futbolaren gaiak zirrara berezirik ez duela eragin ohartuta, gaur zergatik den besta bota du Joxerrak orain. Zer ospatzen den. Ospitaleko martxa normalean baino mantsoagoa doa, asots gutiago dago kafetegian, ez da kasik inorekin lehiatu behar kafe bat eskatzeko. Maiatzaren 2a da. Landerrek badaki zergatik den besta-eguna, baina ez du historia leziorik emateko gogorik.

      — Madrilgo zeozer da naski.

      Gustura dago Joxerrarekin. Gustuko du. Uste du on egin diola hura ezagutzeak: zazpi urte daramatza ospitalez ospitale, Juleni, semeari, bi urte zituelarik, leuzemia diagnostikatu ziotenetik. Erietxeetan egindako ibilbide luze horren ondorioz, bi esparrutara mugatzen da mutikoaren esperientzia osoa: mediku eta erizainen mundua, eta PSPko jokoak. Tira, pintatzea ere gogoko du; kontent aritzen da bederen paperak zikintzen astean bitan gurasoek arnasa har dezaten etortzen diren boluntarioekin, eta harro erakusten dizkio gero marrazkiak aitari. Landerrek jakin nahi luke Beñaten eritasuna ere hainbertze luzatuko ote den, hura boluntario ezezagun batzuekin forma estrainioak koloreztatzen utzi ahal izateko adina. Baina, galdemodu horiek gorabehera, bai, Landerrek uste du on egiten diola Joxerraren konpainiak. Gela konpartitu zuten tenorean, Landerrek egunero aditu zion medikuari Joxerrari azaltzen, analisien emaitzak eskuan, umeak ez zuela hobera egiten, tratamenduarekin segitu beharko zutela. Haren egoerak lagundu dio bere pena arintzen. Hartara, aspaldi honetan bertze sentimendu bat gailendu zaio lehen sentitzen ohi zuen pena hari, hain zuzen ere Susanak sermoia bota eta elkarren artean sekreturik ez zela izanen promes eginarazi zionetik. Ez zela sekreturik izanen inposatu zionetik. Harrezkeroztik barnean dabilkion sentsazio desatsegin horri frustrazioa deitzen dio. Beren “egoerari” leporatzen dio frustrazio hori, haurra zaintzeagatik —gustura egiten duena, bertzenaz; ez da kexatzen— egin nahi lituzkeen gauza guziak, ezta gauza horien guzien ehuneko hamar ere, ezin egin izanari. Ez daki ehuneko hori handia ote den, baina sentimendu horrek estomakatik goiti egiten diolarik izugarri handia iduritzen zaio Landerri.

      Ez da ez amorrua, ez gorrotoa, ez itomena, nahiz eta frustrazioa deitzen dion sentimendu hori Susanaren konpainian dagoelarik jabetzen den beraz, nahiagoko balu bezala hark ere zer altxatua eta zer isildua izanen balu, hura ere erruduna balitz, egoeraren izenean justifikatuko lituzkeen bekatuak izanen balitu. Horregatik, orain emaztearekin inoiz baino gehiagotan izaten bada ere, haren ondoan delarik ez daki serio egoten bertzerik.

      — Uste dut norbait hil zutela hemen, maiatzaren 2an.

      Landerrek erlojuari begiratu dio. Hamar minutu ditu oraindik, bakartze gelara joan baino lehen.

      — Kafe bat behar dut. Zuk ere nahi duzu bat?

Julen gustuko du Susanak. Mingarria egiten zaio hidrokortisonak puztutako haren aurpegi eta sabelaren, eta mugimendu faltak atrofiatutako zango mehe-meheen arteko kontrastea; eta, aldi berean, kontraste horrek samurtasun uhin bat eragiten dio. Hori dela eta, bakartze gela gibelean utzitakoan, inorekin konpartitu behar ez zuten gela bat eman izanaz bezainbertze poztu zen ondoko gelan Julen zegoela ikusteaz.

      Joxerra ez dabil gelan. Landerrek kontatu dionaren arabera, Donostiara bueltatu da, orain Celia haren emaztearen txanda baita; sei hilabetetik sei hilabetera, edo lautik laura —Susanak ez daki seguru Landerrek zer erran dion, zenbaitetan ez dio kasu handirik egiten—, halaxe egiten baitute, bata etxera itzuli eta bertzea ospitalera. Oraingo honetako trantsizio garaian, amatxi etorri da. Ezin erran Joxerraren ama ote den, edo Celiarena, baina aski argi dago dagoeneko desesperatua dagoela: gaur goizean haurrak erabaki bide du ez duela gosaldu behar eta ez duela solasik egin behar. Susanak ezagutzen duenez geroztik ez da hori egiten duen lehendabiziko aldia, baina aitak bazekien kasketa bideratzen. Amatxi, ordea, bistan da biziki kezkatzen duela jateari uko egite horrek, eta bere onetik ateratzen duela Julenen isiltasunak.

      Lander Beñati mainak egiten ari zaiola konprobatuta, ondoko gelara sartu da Susana, etsipen aurpegia duen andreari konplizitate keinu bat egiten diola.

      — Egun on, Julen, zer moduz zaude? Gaur zeinen ongi amatxirekin, ezta?

      Mutikoak begietara begiratu dio, serio, ez duela amore eman behar adierazi nahian-edo.

      — Oroitzen zara nitaz, ezta? Beñaten ama naiz, elkarrekin egon ginen egun batzuk. Gero gu gela itsusi-itsusi batera igorri gintuzten, baina bueltan gara. Ondoko gelan. Ez da hau bezain pollita, ez pentsa.

      Susanak duda egin du hizkerarekin asmatzen ari ote den, ez ote den Julenen adinari dagokiona baino goxoago ari, hura berea bezain haur ttalla balitz bezala. Auskalo; asmatu ala ez, umearen bisaiak ez du zirkinik egin.

      — Zer? Gaur ez zaude goseak? Bada, arrunt gosari ona ekarri dizute. Nahiko nuke nik, bada, niretako horrelako gosari goxo bat. Ez bazara jatera animatzen, igual ebatsi eginen dizut, e?

      — ...

      — Aita joana da, baina orain ama etorriko zaizu, ezta? Ama ikusteko gogo handia izanen duzu, ezta? Amarekin primeran egonen zara, seguru naiz.

      — ...

      — Gero PSParekin ariko zara pixka batean?

      — ...

      Paretari begiratu dio Susanak. Bezperan boluntarioekin margotutako marrazkia dago bi txintxetarekin itsatsia.

      — Ez baduzu gogorik, ez duzu nirekin mintzatu beharrik, e! Ni, egia errateko, marrazki hau ikustera etorri naiz. Hau koadro pollita. Egiazko artelana. Nork pintatu ote du? Nork egin duen jakin nahi nuke, benetako artista baita.

      Julenen ahotik ez da solasik atera, baina iduri luke hortzen zuriak aurpegia argitzen diola.

— Zoriona hau izan liteke —erran du Susanak.

      Landerrek ez du erantzun, ez baitaki esaldia berarendako edo bere buruarendako bota duen emazteak. Baina, esaldia melodramatikoegia iduritzen zaion arren, aitortu behar du arrazoi duela Susanak. Zoriona hori izan liteke, larunbat arratsaldean haurra beztitzea ez medikuarenera joateko, ez odola atera edo ekografia bat egin diezaioten ospitalera joateko, pasieran ibiltzera ateratzeko baizik. Hirurak elkarrekin aspaldiko partez, eta Madrildik etxera bueltatu zirenetik lehendabiziko aldiz.

      Hori zoriona izan liteke. Noizbait abiatzen badira, betiere. Komunean, goizean Landerrek gaizki tolestu dituen toallak ongi tolesteko beharra sentitu baitu Susanak, eta gero senarrak haurrari jantzi dion jertseari zimur batzuk leundu behar izan dizkio, eta gero berokia hobeki lotu dio.

      — Bueno, denak prest? Bagoaz? —erran du Landerrek.

      — Bai, oraintxe. Komunera joan behar dut lehendabizi. Barkatu. Berehala goaz.

      Hasperen egin eta, Beñat besoetan hartuta, telebista piztu du Landerrek. Emaztekia ez zaio ezaguna egin; gizona bai, ordea, gizona ikusi bezain fite ezagutu du. Iruñera etortzekoak zirela, Madrilera itzuli zen Joxerra Donostiatik, artean hiru egun ez baziren ere Celia han zela. Joxerra, hemen zara berriz, gogoan du Landerrek erran ziola, egun haietako adiskidea bertze behin ikusteak sortzen zion poz ergela ezin disimulatuz. Larrialdietara eraman dute, izan zen erantzuna.

      Telebistan, Gente ari dira ematen, kronika arrosa eta kronika beltza nahasten dituen saio bat. Ez du eginahal handirik egin behar izan zer heldu den igartzeko; gurasoek bertze bi haur izan zituzten, hezur-muin emaile egokia lortzeko itxaropenarekin edo baina Julenen gorputz txikiak ezin izan zuen presio hura guzia jasan esaldiak aditu gabe ere badaki zergatik diren saio hartan Joxerra eta Celia.

      Komuneko uraren asotsak ekarri du bueltan mundu honetara. Telebista mekanikoki itzali du, eta isilik gelditu da. Hiru segundo bertzerik ez dira izan. Gero, Susanak, eskuak garbitu ondotik, komuneko argia itzali eta atea nola hetsi duen aditzen duen bitartean, barnean pilatutako zera hori goiti heldu zaiola sentitu du Landerrek, eta, emazteak irribarrea aurpegian bueno, prest, goazen erraten diolarik oroitu da promes eginarazi ziola bien artean ez zela sekreturik izanen.

      — Lotu ongi Beñaten berokia, hoztuko da bertzenaz —erran dio.

Erabakia

      Matar-se és una manera de trencar la inèrcia per sempre, o de passar a una inèrcia definitiva i acomplir així el seu destí.

      [Nork bere buruaz beste egitea inertzia behingoz hausteko manera bat da, edo behin betiko inertzia batera pasatzeko manera bat, eta horrela patua betetzeko.]

IMMA MONSÓ, El pes inert d'un mort

      Nur sein Selbstmord war schließlich seine eigene Entscheidung und ganz aus ihm, dachte ich, so mag er am Ende, wie gesagt wird, noch eine triumphale Empfindung gehabt haben.

      [Azkenean, soilik suizidioa izan zen bere erabakia, zinez bere-berea, pentsatzen nuen nik, eta baliteke horrela akaberan, esaten den bezala, halako garaipen sentimendua izan izana.]

THOMAS BERNHARD, Der Untergeher

Diotenez, bi une izaten dira egokiak lanpostua —lana gustukoa izanda ere— uzteko: lankideak izerdi usainaren arabera bereizteko gauza izaten hasten zarelarik, edo, bertzenaz, zortzi urte pasatu eta gero, orduan hasten baita eguneroko errutina pisuegi bilakatzen. Pablorekin izan nuen adiskidetasunak eta haren bizimodu beti berdinak zortzi urte baino gehiago iraun zuten, eta lehendabiziko egunetarik —tira, oroimenean ditudan elkarrekin pasatutako lehendabiziko hitzorduetarik— lurrinik ez botatzeko eskatu zidan. Perfumeek aztoratzen zuten: Is it perfume from a dress, that makes me so digress? zen haren lerro gogokoenetarik, eta Pablok ez zituen digresioak gogoko. Hasmenta hau, adibidez, ez zitzaiokeen gustatuko. Has gaitezen, beraz, abiapuntutik.

Ortzegunetan hasi nintzen Pabloren etxera joaten, unibertsitate garaian, beti tenore berean, arratsaldeko 5etarik 6ak artio. Oroimenari kasu egitera, erran behar nuke seguru naizela beti garaiz ailegatu nintzela, edo kasik seguru, baina hala izan ez balitz, oroituko nintzen naski, puntualtasun faltak bere onetik ateratzen baitzuen Pablo; ez, ez dut uste etxe hartarik sekula 6ak baino lehenago, edo beranduago, atera nintzenik.

      Astero juntatzen ginen haren gelan, behin ere hutsik egin gabe: edo hala pentsatu behar dut nahitaez, haren errutinaren puzzlean tokia nola aurkitu nuen ulertu nahi badut bederen. Zeren izanen baitzen garai bat, nik gogoan ez badut ere, Pabloren ohitura guziak finkatu eta erabat mugiezin bihurtu baino lehenagokoa; izanen baitzen, baitezpada izan behar zuen, noizbait, haren bizimodua keinu errepikatuen zeremonia ezin aldatuzkoa bilakatu aitzin, izan behar zuen, nik arruntean atzendua badut ere, halako malgutasun bat haren mugimendu eta ordutegietan, halako askatasun bat tarteka jendearekin noiznahi gelditzeko; tarteka liburu berriak liburu-dendetan hautatu, orrialdeak behatz mamiekin ukitu, pixka batean gainetik irakurri eta, hondarrekoz, erosteko; haren CD bilduma osagai berriekin elikatzeko. Eta horregatik ezin da erabat baztertu inoiz ni ortzegunero Pablorekin nuen hitzordura berandu iritsi izana, ezta egunen batean, akaso gripeak joa nengoelako, edo ikasi behar nuelako, edo elkarrekin haserre geundelako —alta bada, egiatan haserretu ote ginen inoiz? Posible ote da hori pentsatzea, irudika daiteke haserre egon izanaren aukera bera ere, astero gai berberen inguruan betiko iritziak adieraztera, betiko komentario erdipurdikoak egitera mugatu bertzerik ez baginen egiten?—, azaldu ez izana ere.

      Noizbait, ezin zehaztu dudan egun batean, Pablok erabakirik ez hartzea erabaki zuen. Egia: hura ez zatekeen egoera esplikatzeko manera horrekin ados egonen; hark erranen zukeen erabakirik ez hartzea ez dela erabakitzat jotzen ahal, sofan goxo-goxo jarrita segitzeko ez baita kemen berezirik behar: izatez gerotan, nagikeria alde batera utzi eta zutitzeko behar dela erabaki batek eskatzen duen adorea bildu.

      Hori nolanahi den ere, Pabloren memoria dudanetik hutsik gabeko errutina ziren haren egunak: urtero, ehun liburu inguru irakurtzen zituen, beti berberak, beti hurrenkera berean, urtarrilaren 1etik abenduaren 31ra bitarte, eta urte berriarekin batera zerrendako lehendabiziko alea hartzen zuen berriz ere, berriz ere urteroko liburuak irakurtzeko. Nobela bat erosi nion behin, esker oneko solasik gabe onartu zidana; liburu bat opari ekarri nion bigarren aldian, egileari buruz —egilearen kontra— zer edo zer murmurikatu eta, gero, literaturazale amorratua ez izateagatik bere burua desenkusatuz, proposatu zidan ez ote nuen nahiago liburua hobeki preziatzen jakinen zuen bertze norbaiti eskaini.

      Film bat ikusten zuen larunbatero, amak herentzian utzitako VHS kaseteetan —berrogeita hamabi, osotara—, hauek ere beti hurrenkera berean. Berrogeita hamabi horiek baino film gehiago ezagutzen zituen, zatika bazen ere —film anitzen hasmenta ikusia zuen; arrunt gutiren akabera, ordea—; astean bitan edo hirutan, ezinen bainuke zehaztu, ordu bat pasatzen zuen telebistaren aitzinean, 10etarik 11k artio hain zuzen ere, zernahi emanda ere beti kate berean, bertze telebistetan edo bertze orduetan ikus litekeen horretaz behin ere jakin-min ñimiñoena erakutsi gabe.

      Gure hitzordu batean, komunera joan behar izan zuen aldi batean —hori ez zen gure enkontru guzietan gertatzen; zenbaitetan, hark ni egongela hartan bakarrik uzteak amorratzen baininduen, neure buruari galdegiten nion ez ote zen koherenteago izanen komunera ere beti tenore berean joatea, baina, egia erranda, zerk eskatzen du erabakimen handiagoa, zure behar fisiologikoak erritmo finko bati lotzeak, edo premia sentitzearekin amore emateak?—, telebista piztu eta bertze kate bat bilatu nion: hurrengo egunetan tertulia politiko finiezinak irentsi zituen astean bitan —edo hirutan?—, 10etarik 11k artio, sekulan protestarik egin gabe, ez bederen nire aitzinean. Lau edo bortz asteren buruan, naturaren bertze dei bat aprobetxatuz berriz ere hasmentako katea paratu nion; honetakoan ere ez nuen erreakzio arrastorik izan haren partetik.

      Lagun minak ginela idaztera tentazioa izan arren —eta Pablorekin nengoelarik hala ginela uste izaten nuen batzuetan—, irudipena dut arras guti dakidala hari buruz. Egia aitortzeko, ez nuke erraten ahalko nitaz aparte jende gehiago joaten ote zitzaion etxera bisitan —adiskide gehiago, erran nahi baita, bai baitakit andre bat arduratzen zela haren erosketak egiteaz eta otorduak prestatzeaz, errutina finko zorrotz baten arabera betiere—. Ez dakit etxetik inoiz ateratzen zen ere, ez dakit emaztekirik ezagutzen zuen; tira, ongi pentsatuz gero, ez dakit gaya edo heteroa ote zen.

      Sekulan ez baikenuen gai pertsonalik ukitzen. Behin, nire emazteaz galdegin zidan, interesa izan zitekeen tonu berezi batekin; nonbait berak ere guti zekien nitaz, ordurako aspaldi baitzuen dibortziatua nintzela. Bertze behin, bizimodu hura ez ote zen aspergarria sujeritzera ausartu nintzen. Ez dut haren ihardespena gogoan.

      Gauzak beti hurrenkera berean egiten zituen arren, zenbaitetan pentsatzen nuen patuak edo dena delakoak ausazko ekintzen lerro hura diferente antolatu izan balu, agian berak ere desberdin jokatuko zuela. Konparaziorako, martxoan irakurtzen zituen T.S. Elioten poemak; eta urtero erraten zidan, ez dakit txantxetan edo serio, suerte handia zuela, zeren poeta amerikarra apirilean leitzea egokitu izan balitzaio, bere halabeharrezko errutinan erabaki bat hartu eta aldatu behar zukeela: topikoei gorroto handiagoa baitzien, aldaketei eta erabakiei berei baino.

      Elioten gaineko komentarioak zer pentsatua ematen zidan beti: gustura bizi zen hauturik gabeko errutina hartan, halako armonia edo oreka kausitzen zuen egun eta jarduera beti berdinen zirkulu hartan, erabakirik hartzeko beharrik ez sentitzerainokoa, edo etsita onartzen zuen, inertziatik ez ateratzearen truke pagatu beharreko prezio gisa?

      Ikusi nuen hondar egunean, bigarren aukeraren alde eginen nukeen; gibelera begiratuz gero, berriz, ez nuke gizon tristetzat joko: bromazale ez bazen ere, zilegi litzateke haren ironia eta haren noizbehinkako komentario sarkastikoak umorearen eremuko azpikategoriaren batean sailkatzea. Ezohiko desanimoarekin hartu ninduen, ordea, elkarrekin egon ginen azken egun hartan. Une labur batez erausian aritutakoan, leihotik begira gelditu zen, eta isilunea deseroso bihurtzekotan zegoelarik, soa leihotik baztertu gabe, hau erran zidan:

      “Aspaldi, gazteago nintzela, liburu bat idatzi nahi zuen unibertsitateko nire lagun batek; nobela bat. Maisulana izanen zela erraten zion harrapatzen zuen jende guziari. Dena argi omen zuen buruan, bakarrik denbora zuen falta, tarte bat bere mahai aitzinean jarri eta idazten hasteko. Kexaka ibiltzen zen beti, lana zela, bere etxeko egoera zela, astia banu irakurleak txunditurik utziko lituzkeen nobela idatziko nikek, baina ez diat astirik, ez diat nire eguneroko martxa ero honetan zirritu bat ere nire maisulana idazteko. Hondarrean, denbora lortu zuen, eta orduan ikusi zuen buruko maisulan hura papereko erdipurdiko istorioa bihurtzen zela hitzak idatzi ahala”.

      Isilune labur bat egin zuen.

      “Betidanik iduritu zait alferrik ari garela, alferrik, gauza guzietan; beti pentsatu dut egiten ez dena dela obrarik ederrena, eta ezagutzen ez dena dela lagunik hoberena. Ama hil zenetik, hura gero eta maiteago dut, errazago egiten zait haren zera guziak barkatzea. Era berean, betidanik uste izan dut hartzen ez dena dela erabakirik hoberena. Orain ez dakit”.

      Etenaldi ttiki bat egin zuen berriz ere. Iduri zuen akitzen ari zela bere aitormena; ez zidan horregatik begiratu.

      “Bat-batean, inertzia hutsagatik bizirik egote hau nekagarri bilakatu zait, bizimodu honek ez nau asetzen, ez behinik behin lehen asetzen ninduen bezala. Nire bizitzan ez dut erabakirik hartu, eta ez dut erabakiak hartzen hasteko gogo handirik ere: lotsatiegia, ahulegia, beldurtiegia izan naiz beti. Baina sentitzen dut ez naizela nire bizitzaren jabe izan; horregatik, sikiera, nire heriotzaren gainean erabaki nahi nuke. Eta erabaki dut. Neure buruaz bertze egin nahi dut. Bertzelako erabakirik hartzeko koldarregia naiz. Bihar eginen dut. Arratsaldean”.

      Zer erran ez nekiela gelditu nintzen haren bat-bateko diskurtso intimo eta ezohiko hura adituta. Zutitu eta, Pablo agurtu gabe, lasterka atera nintzen haren etxetik. Gure ohitura guziak hautsiz, biharamunean jaiki bezain fite deituko nion ikusteko ea ideia zoro hura lekutua zuen burutik, gauzak ongi pentsa zitzala errateko. Oraindik ere ez dakit zerk harritzen ninduen gehien, hartutako erabakiak, edo erabaki bat hartu izanak.

      Gau hartan hil zen, burmuineko isuri batek joa.

Gauzarik errazena behar luke

Talking in bed ought to be easiest,

Lying together there goes back so far,

An emblem of two people being honest.

     [Ohatzean mintzatzeak gauzarik errazena behar luke,

     Hain da antzinako elkarren ondoan etzatea,

     Zintzo izan nahi duten bi lagunen ikurra.]

                                                                PHILIP LARKIN

— Vienara joanen gara, beraz, udan.

      — Ongi.

      Arte berezia eskatzen zuen ongi hura ahoskatzeak: haserretik aski urrun zegoen unadura adierazi behar baitzuen eta, aldi berean, aukeran bertze zernahi eginen nuke helarazi behar zion ñabardurak interpretatzen zekienari. Andrea hermeneuta finen talde hautatuan sartzen ote zen duda egiten zuen Koldok, ez zuen argi kontu handiz trenkatutako solas bakar hartan bildutako karga guzia ailegatzen ote zitzaion; susmoa zuen ezetz, eta akaso hobe horrela, bertze zernahi zehazteko eskatu izan baliote, ez baitzukeen zer erantzun jakinen.

      — Ongi —erran zuen berriz—. Vienara.

      Esku artean zuen liburuan murgiltzeko keinu nabarmenegia egin bidenabar, emaztea gorrotatzen saiatu zen segundo batzuez. Edo, gorrotatu ez bazen, bikote harremanen neurgailuan inertzia hutsez onartzetik eta hozki toleratzetik beheiti egonen litzatekeen sentimenduren bat ekartzen saiatu zen. Porrot egindakoan, iraganeko irudietan artean agertzen zitzaion Andreari herra izateko arrazoirik ez zuenez, bidaia hura antolatzen ari zen oraingo emazteki arrotza saiatu zen gorrotatzen, ondotik bilatzeko ez emaztea uzteko desira, emaztea uzteko ausardia baizik.

      — Aritz piszinara eramanen duzu gaur?

      Bertze erremediorik ez bada transmititu nahi zuen bai, jakina batekin erantzun eta komunera noa erran zuen Koldok. Orri-markatzekoa liburuko orrialdeen artean paratu zuen, poliki, irakurri bitartean interesik gabeko galderei behin eta berriz erantzun beharrak noraino gogaitzen zuen argi uzteko, baina iduri zuen Andreak ez zuela bere erantzun hiperlaburren azpitestua ulertu nahi, edo ez zuela eztabaidatzeko gogorik eta, hortaz, ez zuela probokazio horri erantzuteko asmorik.

      Komunean bakarrik zen Koldo, hondarrekoz. Ez zuen taparik goititu. Sakelatik atera zuen telefonoa, irribarre batek aurpegia argitzen ziola, whatsappeko mezuak irakurri ahal izateko.

Handiak eta txikiak. Motzak eta luzeak. Burusoilak eta bonetunak. Beltzaranak eta zurbilak. Koldok zalantza egin zuen gogoeta hori semearekin konpartitu behar ote zuen. Grazia eginen zion. Denbora gutian nerabetua zen arruntean, igerilekuko aldagelan haren gorputz biluziak aski ongi erakusten zuen bezala, eta sexuarekin zerikusia zuen edozein bromak irri eginarazten zion. Baina, zehazki zergatik ez bazekien ere, zaila izaten zen, zenbaitetan, haurrarekin izandako konfiantza erabatekoa izatea ezpain gainean biloaren lehen arrastoa erakusten zuen Aritz berri harekin.

      “Erne! Erne!”, hasi zen ahots bat bozgorailuetarik, “langile femeninoa sartzekoa da gizonezkoen aldagelan!”. Erne, erne, apokalipsi zonbia iragarriko zuten larritasun berberarekin, handiagoarekin ez bazen. “Berriz diot, langile femeninoa sartzekoa da gizonezkoen aldagelan!”.

      Ikara uholde bat gertatu zen aldagelan, han zirenen mugimenduak azkartu zituena. Aritzek ere ziztuan jantzi zuen bainujantzia, eta ahalik eta serioen begiratu zion aitari, erdi bromatan ukabila goratu eta irririk ez egiteko eskatzen zion bitartean.

      — Zer uste duzu, bada? Koroako harribitxiak ebatsi behar dizkizutela, ala?

      Koldok berak ere di-da galtzontzilloa erantzi eta, ate aldera begirada iheskor bat botaz, bainujantzia paratu zuen. Arropa guzia aldagelako armairuan bildutakoan, toallak hartu eta lehen pisuko piszinetara abiatu ziren aita-semeak. Zimelak eta distirantak, meheak eta gizenak, ile-kizkurrak eta ile-lisoak. Langile femeninoa sartu orduko denak zeuden ongi estaliak. Ez, ez zion Aritzi erran behar. Gustu txarreko txistea zen. Twitterren, beharbada.

      Eskaileretan beheiti zihoazelarik, semearen gorputzari erreparatu zion Koldok, artean ikusi gabea balu bezala: luzea, baldarra —beso eta zango bakoitza berezko bizitzaren jabe, gainerakoengandik erabat independentea— eta hauskorra. Batez ere hauskorra. Arras ume oraindik, gizondua zitzaion bozaren despit, eta zakilaren inguruan eta besapeetan sortzen hasia zitzaion ilea gorabehera. Hain ume, hain erraz erasotzen eta hain erraz zauritzen eta mintzen, hain etorkor eta otzan eta maitagarri, ezen gogoa ematen baitzuen batzuetan behar baino gehixeago zirikatzeko eta haserrearazteko. Aritzen ikaskideak ere ederki ohartuak ziren horretaz, eta ikasturte gogorra emana zioten. Baina Andreak ez zuen Koldok proposatutakoa onartu nahi eta... Ez. Oporretan zeuden orain. Ez zuen horretan pentsatu behar. Gibelean gelditua zen eskola.

      — Hara! Gaur igerileku osoa guretako, aita! Ez dago inor!

      Izan ere, bi igerilekuak zeuden libre. Eskuinekoa, olinpikoa dena, eta ezkerrekoa, balea lasaiena. Aita-semeak ezkerrekora joaten ziren beti, ezkerrekoan irakatsi zion Koldok igeri egiten, eta normalean medikuak agindutako ariketak egiten aritzen ziren andre zaharrekin konpartitu behar izaten zuten. Ez, ordea, egun hartan.

      — Gaur, gu izanen gara ugaztun bakarrak.

      — Bai, ni kaxalotea eta zu sardina.

      — Ez deitu horrela. Sardinak ez dira ugaztunak, gainera.

      — Zu izurdea, orduan.

      — ...

      — Izurdekumea.

      — ...

      — Izurdekume mehea. Eta ttiki-ttikia.

      — Aita! Utzi bakean!

      Dutxatu bitartean, igerileku olinpiko aldera begiratu zuen Koldok. Urte horietan guzietan, ez zuen behin ere probatua. Lotsa pixka bat ere ematen zion. Duintasun handiz egiten dut igeri, burua tente-tente daramadala, uretarik kanpo, erraten ohi zien lagunei. Baina egun hartan ez zebilen inor. Soroslea ere ez zen inon ageri. Eta Aritz egoten ahalko litzateke inolako arriskurik gabe metro eta hogei sakon zen ondoko putzuan. Tarte batez, bederen.

      Zer gertatuko litzateke bere irudimenean hedatzen zen amildegia gainditu eta igerileku olinpikora abiatuko balitz. Itoko ote litzateke Aritz zilborrera justu-justu ailegatzen zitzaion ur sakonera hartan? Eta berari, zer gertatuko litzaioke, zer gertatzen ahalko litzaioke? Bat-batean sorturiko zurrunbilo batek irentsiko ote luke? Edo piszinetan altxatua bizi zen arrain —edo ugaztun— erraldoi batek erasoko lioke hozkaka? Irri eginen lioke sorosleak, bueltatuko balitz? Edo tupustean harresi bat sortuko litzateke bi piszinen artean, eta betiko galduko luke Aritz?

      — Goazen, aita! Goazen! Ea, bada, sartu zu lehenbizian.

      Semea beharbada aske eta plazer handiz igeri egiten ez saiatzeko motiboa ala arriskurik ez hartzeko aitzakia ote zen sobera ongi jakin gabe, bale lasaien eremura abiatu zen Koldo. Eta, behin uretan sartuta, gustura aritu ziren jostetan, artean Aritz hankekin hondoa ukitzera ailegatzen ez zelako Koldok eskuetarik kontu egiten zioneko garaian bezain zoriontsu.

Hilda nago, eta zerura igan naiz. Aingeru baten bisaia zen Koldok ikusten zuen gauza bakarra. Logalearen arrastoak desagertu ahala, forma lurtarragoak hartuz joan zen izaki zerutiar hura, emeki-emeki Bridget Fondaren hazpegiak izan artio.

      — Siesta ederra egin duzu!

      — Mmm... Zer ari zara ikusten?

      — Ez dakit. Pelikula bat. Nicolas Cage ateratzen da. Nicolas Cage gustatzen zaizu, ezta?

      — Bai.

      Koldok gorroto zuen Nicolas Cage, ezinen zukeen Nicolas Cage protagonista duen gustuko film bakar bat ere gogora ekarri, baina segitu zuen telebistari so, Fondak antzezten zuen zerbitzariaren eta Cagek gorpuzten zuen poliziaren artean sortzen ari zen istorioa norat zihoan ikusteko jakin-mina piztu zitzaiolako. Bertzalde, Andreari sekulan aitortuko ez ziokeen arren, azkenaldian pixka bat hunkitzen zuten film tonto erromantikoek. Interesa handitu zitzaion ulertu zuelarik Cage polizia ezkondua zegoela, eta, beraz, erabaki behar zuela zer egin zuzenean zerutik etorria iduri zuen kamarero harekin. Interesak beheiti egin zuen, berriz, gidoiak Cageren pertsonaiari erantzukizun oro kentzen zion hein berean: polizia esposatua zegoen, bai, baina haren emaztea itsusia ez ezik pertsona berekoi higuingarria ere bazen, buruan dirua bertzerik ez zuena. Are gehiago, senarrari adarrak jarri eta etxetik botako zuen. Erabaki hori ere ez zuen hartu beharko Cagek, une egokienean ailegaturiko deus ex machina batek egoera konponduko baitzion. Koldo oroitu zen zergatik zuen nahiago ekintza zinema, bere gangster, pistola eta klixeekin.

      — Nola ikusten ahal duzu kaka hau? Gogaikarria da. Joder, zabor hutsa da.

      — Bada, zu ere gustura egon zara! Eta lehenago siesta egiten ari zinen. Zer, lo zaudelarik ere zure gustuko saioak paratu behar ditut ala? Eta, bai, niri gustatzen zait, ez da film ona izanen, baina gustatzen zait. Tira, berehala akituko da, eta, nahi baduzu, aterako gara Aritzekin buelta bat ematera.

      Isilik gelditu zen Koldo, zuk-beti-arrazoi-nik-sekulan-ez paper melodramatikoa antzeztea hautatua zuelako eta, egia errateko, aferak ez zuelako mugarri izan zitekeen eztabaida baterako ematen. Normala zen bikoteetan gustuak ez konpartitzea. Ez zen hain larria.

      Bibrazio bat sumatu zuen sakelan.

      — Komunera noa. Gero aterako gara, nahi baduzu.

Luze ibili ziren sanferminen hurbiltasunak erakarritako turistez gainezka zegoen Alde Zaharreko karriketan barna, eta, hondarrean, Arrotxapeara ere jautsi ziren, Aritzek eskatuta, aitatxi-amatxiak ikusi nahi zituela tematua baitzen mutikoa. Hori zela eta, neke fisikoari gurasoekin egoteak Koldori eragiten zion unadura gehitu behar zitzaion, eta, hala eta guziz ere, ez zen lokartzen ahal. Andrea ere ez. Haren arnasaren lasaitasun erritmikoa gorabehera, Koldok bazekien itzarria zegoela, berarengandik zentimetro gutira. Gizonak pentsatu zuen hurbiltzen ahalko litzaiokeela, eta, hala eginez gero, segur aski Andreak ez liokeela trabarik jarriko. Kontent onartuko lukeela naski. Akaso horren esperoan zegoela. Koldo ez zen mugitu, halere.

      Bertzenaz, zerbait erraten ahalko lioke. Erran beharko lioke. Noizbait. Zergatik ez orduantxe, ilunpean. Ohatzean mintzatzeak gauzarik errazena behar luke. Andrea, ongi gaude? solasekin hasi, eta erantzunaren arabera bide batetik edo bertzetik segitu. Edo beharbada hobe litzateke galdemodu batetik ez abiatzea. Andrea, erran nahi nizun; edo, erran nahi nizun, Andrea. Izena ahoskatu egin behar zen, bistan zena, ez gela hartan hitz haiek bertze nornahirendako izaten ahal zirelako, baizik eta azpimarratzeko elkarrizketa hark inportantea eta intimoa izan behar zuela. Eta aditza: erran nahi nizun, erran nahi nizuke, erran nahi dizut? Baina erran nahi ote zion? Erran behar lioke, nahi ala ez.

      Gauzarik errazena behar luke, baina gero eta denbora gehiago igarotzen zen, eta isilik segitzen zuen Koldok. Erranen balio, buruan zerabilkion zurrunbiloa solasera ekartzen asmatuko balu, ustekabean harrapatuko luke Andrea? Edo bazekien, susmatzen ote zuen, manerarik lausoenean balitz ere, zer zen senarrak azaldu nahi zion hori eta horregatik zegoen hura ere bere ondoan ezin lokartuz baina lo egotearen itxura egiten, sekretuan erregutuz Koldok eztarrian trabatua zuen mezu mingotsa ezpainetara ailega ez zekion?

      Egunean bigarren aldiz saiatu zen Koldo emaztearenganako herra pixka bat sentitzen, ondoan zetzan gorputz lehen hain ezagun baina orain ukitu gabea pittin bat bederen gorrotatzen. Egunean bigarren aldiz egin zuen porrot. Elkarri garrasika ari diren eszena bat irudikatzeko eginahalak egin zituen, ezin atereaz zebilen aitormena justifikatuko lukeen eszena bat, senar-emazteen haserreak eta sesioak, baina horiek ere ez zituen oroimenean aurkitzen. Gogor saiatuta ere, ez zuen dramarik kausitzen: gehienez ere, gainbehera etorritako iragan bat, elkarri zenbaitetan ozenki eta gehienetan isilean leporatzen zizkioten txikikerien bilduma zen orainera zeramana. Berea zen erru guzia; Andrearekin zuen harremana zimelduz joana bazen ere, berea zen erru guzia, deusek ez zuen egiten ari zena justifikatzen, egoera ez baitzen infernu jasanezin bihurtu, adiskideen elkarbizitza zibilizatua baizik. Zoritxar moderatua. Apika anitzek baino gehiago zuten lortua.

      Edo ez. Baina denbora aitzinera zihoan, eta gero eta zailago egiten zitzaion bere sentimenduak adieraziko lituzketen solas zintzo eta aldi berean atseginak bilatzea; edo, sikiera, gezurtiak eta desatseginak ez liratekeen solasak aurkitzea.

      Zurrunga ttiki batek argitu zion orduan bai, orduan lo zegoela Andrea.

Beti bezalakoak izan arren, sanferminak arraroak izan ziren Koldorendako. Aritzek artean lagunekin ateratzeko adinik ez izanik —edo, bertze irakurketa batean, norekin atera ez izanik—, betiko martxan ibili ziren: erraldoiak, suak, barrakak. Gogoa bertze nonbait zuela ibili zen Koldo.

      Berri Txarraken kontzertura joatea izan zen egin zuten gauza berezi bakarra, urteroko normaltasunetik pixka bat urrundu zena. Aritzekin joan zen, egun hartan Andrea nekatua zegoelako. Whatsappa kontsultatu zuen abiatu baino lehen; bidean solasean joan zen semearekin, arrunt animatua, baina kontzertuan ez zuen arreta oholtzan finkatzeko manerarik aurkitzen, nabarmen, semea urduritzeraino.

      — Zer ari zara, aita, toki guzietara begira? Musika hor dago, aitzinean.

      Baina ezin.

      — Zaude hemen, zerbait hartzera noa. Zuk zer nahi duzu? Whiski bat? Koñaka? Ginebra?

      — Kar, kar —Aritzek, muturra makurtuz. Alkoholaren inguruko bromek deseroso paratzen zuten betidanik—. Ez, ez nago egarriak.

      Voll-Damm bat eskatu zuen Koldok, eta semearen ondora bueltatu.

      — Alkoholik gabea eskatu dut.

      Edalontzitik hurrupak hartzeko aitzakiarekin, disimulu handiagoz begiratzen zuen ezker-eskuin, burua musikarekin batera mugitzen saiatu bidenabar.

      — Nekatua nago. Itzuliko gara etxera?

      — Baina oraintxe ari dira kanta hoberenak jotzen.

      — Ez baitzara kasurik ere egiten ari, aita.

      — Nola ezetz?

      Jotzen ari ziren abestiaren leloa errepikatzen hasi zen serio-serio Koldo, arreta guzia agertokian ziren musikariengan paratua izatearen itxura egin nahian, hitzak ez zituela sobera ongi ezagutzen ezin ezkutatuz halere. Salto batzuk ere egin zituen, baina besoak inarrostearekin batera garagardoz zipriztindu zuen kamiseta, eta duda egin zuen bietarik zeini eragiten zion lotsarik handiena aita beti-gaztearen bat-bateko adore erakustaldi hark.

      — Goazen, nahi baduzu. Berandu da. Goizkara jaiki zara gaur, gainera.

      Eta orduantxe, plazatik kanpo aldera zihoazelarik ikusi zuen hondarrean. Lagun batzuekin zegoen. Bi musu eman zizkioten elkarri, eta Koldok aurkezpenak egin zituen.

      — Begira, Aritz, hau Irati da, lagun bat. Irati, Aritz.

      — Aitak asko hitz egin dit zutaz.

      Haurrarekin aritu zen solasean Irati, tarteka Koldori bromaren bat egiten ziola. Minutu gutiren buruan, uneko osagaiek —musika, lagunak, haurraren presentzia— enkontrua luzatzea zailegi bihurtuko balute bezala, Koldok Aritzen nekea aipatu eta, Iratiri bertze bi musu emanda, alde egin zuten aita-semeek.

— Zer moduz atzo?

      — Ongi.

      — Gustura, mutikoa?

      — Bai. Nekatua zegoen.

      — Ezagunik ikusi zenuten?

      — Ez. Inor ez. Jende pila zegoen.

      — Kamiseta garbitu dizut.

      Zergatik garbitu didazu kamiseta? Zergatik jaiki eta etorri zara kamiseta puta hori garbitzera? Zergatik tematzen zara nire ama izaten?

      — Ongi.

      — Zer nahi duzu gaur?

      Berriz atzoko kontzertura bueltatu. Ongi pasatu. Libre ibili.

      — Zer?

      — Zer nahi duzun. Gaur. Bazkaltzeko.

      — Ez genuen kanpoan bazkaldu behar? Ez ginen Baionara joatekoak?

      — Aritzi ez zaio gustatzen Baionara joatea. Sanferminetan gaude. Zergatik ez gara Iruñean gelditzen?

      — Joder. Niri ez zaizkit sanferminak gustatzen. Kokoteraino nago errutina porkeria honetaz, barrakez eta erraldoiez. Eta egun batengatik ez da...

      — Ez egin oihurik. Aritz lo dago eta. Baionara noiznahi joaten ahal gara, sanferminak urtean behin baizik ez dira.

      Haserre arrastorik gabe agurtu zuen Koldok Aritz, haurra sukaldean azaldu zelarik. Eta nola gosaltzen zuen —zeinen gogotsu, zeinen arduragabe— ikusten zuela pentsatu zuen errazagoa zela semea gorrotatzea emaztea baino. Hura zelako erabakiak hartzeko motiboa, hura zelako gauzak ez egiteko oztopoa. Hura zelako min ematen ahal zion zauri bakarra.

      Bazkalondoan, Andreak sofan etzanda siesta egin eta Aritz PSParekin ari zen bitartean, ordenagailu aitzinean jarri zen Koldo. Testu luzea idatzi zuen, hainbat aldiz zuzendu behar izan zuena, baina adierazi beharrekoa sinple samarra zen, uneko osagaiek zergatik egiten zuten zailegi, mingarriegi, gogorregi egoera luzatzea. Testua igorritakoan, komunean sartu eta mezu bat bidali dizut idatzi zuen whatsappean; ondotik, zenbait astetako elkarrizketak ezabatu eta telefonoa itzali zuen. Memento batez iduritu zitzaion luzaro bizitzen ahalko litzatekeela komunean, han zuela preziso behar zuen guzia: gorputzaren zama uzteko jarleku bat, azulejuen biluztasuna, isiltasuna, negar egiteko denbora.

      Siestaren ondotik Andreak buruko mina zuenez, aita-semeak abiatu ziren bakarrik Alde Zaharrera, eta gero Arrotxapeako barraketara. Arriskurik gabeko emozio handiak eskaintzen zituen feria hartan, Aritzek gustuko zituen atrakzio guzietan ibili ziren, aspertu artio: Barku Bikingoan, Oihan Sorginduan, bueltaka eta saltoka zebilen Kanguroan, hainbat aldiz buruz beheiti jartzen zen Rocketen —Koldoren harridurarako, deus ez zitzaion sakeletarik erori—. Saltxitxa bana eta patata batzuk afaldutakoan, dardoetan Aritzek leherrarazi zituen panpinaren bat irabazteko leherrarazi behar ziren hiru globoak: Koldoren gustuko Green Lantern txiki bat galdatu zion postuaz arduratzen zen ijitoari, eta pozarren eman zion aitari, gurasoen zoriona ziurtatzea seme-alabei balegokie bezala, eta ez alderantziz.

      — Gustura zaude, aita? —galdegin zion behin Aritzek. Eta Koldo saiatu zen, benetan saiatu ere, bere ahoak trenkatuko zuen bai hura bai bertzerik ez zedin izan, bertzelako azpimezurik gabe; bertze zerbait gehiago izatekotan, izan zedila hor nonbait, bihotzean ez, estomakan ez, barneago eta sakonago borborka sentitzen zuen horren kontrako harresia. Ez zekien lortu ote zuen.

      Etxean, film bat ikusten harrapatu zuten Andrea. Bere film aspergarri jasanezin horietarik bat. Txinakoa, oraingoan. Pareta baten kontra bermatua, Tony Leung —Koldok hain gogoko zituen akzioko filmei esker ezagutu zuen aktorea— aitormen lazgarri bat egiten ari bide zitzaion ondoan zuen begirada galduko emaztekiari. Filma gelditu zuen Andreak.

      — Zer moduz?

      — Ongi. Eta zu? Joan zaizu buruko mina?

      — Bai, hobeki nago. Bueno, Aritz, orain hortzak garbitu, pijama paratu eta ohatzera.

      Semearen pixaren asotsa komunetik ailegatzen zitzaiolarik, Koldori burura etorri zitzaion hala beharko balu ere ez zela inolaz ere gauzarik errazena, pantailan hormaturik zegoen Tony Leungen eginahalek erakusten zuten bezala.

      — Ni ere ohatzera noa. Leher egina nago.

      — Ados. Bihar artio.

      Egia zen, leher egina zegoen. Andrea ohatzera etorri orduko, lotan egonen zen, eta egun hartan ere ez zuten ez elkar ukituko, ez elkarri deus erranen. Eta, horrela, musurik eman gabe, Green Lantern panpina eskuan zeramala, logela aldera abiatu zen, esperoan zuen ohatzeko epeltasun ezagun eta moderatuaren aldera.

Jainko astronautak

Itziarrek deitu dit gaur, goizeko hirurak aldera. Ez nau lotan harrapatu, halere. Duela urte batzuk —hiru? lau? zenbat?—, goizeko hirurak aldera nik ere —goizeko hirurak aldera bidaltzen baitira biharamunean damua ekarriko diguten emailak—, mezu bat igorri nion elkarrekin zer edo zer hartzera gonbidatzeko, bertzerik gabe elkarren berri emateko —gaineratzen nuen—, ez bainuen —borobiltzen nuen nire testua— mundura zabaltzeko mezu berezirik —eta, horrela, formula ironiko trakets horrekin are nabarmenago uzten nituen agerian altxatu nahi nituen sentimenduak—. Ordurako urteak ziren elkar ikusten ez genuela; urteak, denboraldi ez sobera luzean kritikari literario gisa izandako fama galtzen hasia zela Itziar; eta urteak, Gorka zenarekin izan zuen harremana hondatua zela arruntean.

      Ez zidan erantzun. Ez nintzen sobera harritu; garai hartan neronek ere ihes eginen bainion neure buruari, hori posible izan balitz. Gaur, ordea, nire lagun mina eta haren bikotekidea izan zena hil zenetik astebete joan den honetan, deitu egin dit. Goizeko hirurak aldera. Gorkaren gutuna jaso diat. Ez didak deus erran behar. Dena aitortu zidak.

Itxura guzien arabera, Gorkaren mintzaldi laburraren ondotik, ongi joan zen dena lehendabiziko ordu erdian. Hogeita hamar lagun inguru ziren bilduak haren ipuin-liburu berriaren deialdira —beraz, tokia ezagutuz gero, bazen kontent izateko motiboa, hamabi izaten baitzen banaz bertzeko kopurua irakurle txoko hartan—, eta, hasmentan jende gehiago lotuko zitzaigulako itxaropenez tarte batez esperoan egondakoan, aski ongi aritua zen Gorka. Gogo falta igarri uste izan nion lehen minutuetan —ez dakit bertze inork antzemanen ote zion lehen uneko hoztasun puntu hura—, baina berehala itzuli zen bere onera, eta, publiko hartara ohitu ahala, Bilboko herenegungo mintzaldian bezain sutsu —ehundik goiti lagun izan zituen han entzule— aritu zen hondarrean.

      Baziren Iruñeko aurpegi ezagun batzuk bildutakoen artean, berriki nobela beltz bat aurkeztua zuen idazle bat, bi poeta gazte, eta, irakurle txokoko ohiko parte hartzaileekin batera, naski normalean etortzen ez ziren bertze zenbait. Galdemoduak hirugarren ipuinean zentratu ziren, irakurle gehienen iritziz zailena eta barrokoena baitzen, baina baita, nire ustez, borobilena ere, Gorkaren iraganeko testu hoberenak gogora ekartzeraino: testu hoberenak, hau da, duela urte batzuetakoak, aspaldi honetakoak ez bezalakoak; halere, Gorkari ez nion horrela adierazi, jakina, lehen aldiz irakurri ondotik hirugarren narrazio horren gorazarrea egin niolarik. Izan zen gero noizbait nobela bat —horrela erran zuen, nobela bat, ez bertze nobela bat, bi urte lehenago idatzitakoa ezagutuko ez balu bezala eta aintzat hartzea mereziko ez balu bezala— idatz zezala eskatzera ausartu zena: hartara, narrazio laburren aldeko eta nobelen kontrako bere argudio guziak aletzeko aukera izan zuen Gorkak —hura erantzuten ari zen bitartean, tinko begiratu nion eskaera egina zuenari, galdera haren bat-batekotasunaren neurriari igarri nahian—; bigarren irakurle batek ipuina autobiografikoa ote zen galdegin zuelarik, biharamuneko planak errepasatzen hasi nintzen —eta, bidenabarkoan, Itziarrengan pentsatzeko probestu nuen—, bakar aldiz irakurria bainuen Gorkak gai horretaz idatzia zuen testua —honetakoan ez nuen irakurle hari begiratu beharrik ere izan—. Hurrengo galdera, ordea, zer dela eta hain izenburu luzea alegia, topikoa baina zintzoa iduritu zitzaidan.

      Gorkaren inoizko mintzaldirik hoberena ez izanda ere, ematen zuen kontent zirela han ziren guziak, bai idazlea ikustera eta, zenbait kasutan, gurtzera hara bildutakoak, bai Gorka bera; eta iduri zuen, orobat, ni nerau nintzela aurkezten ari ginen liburua erdipurdikoa zela ohartua zen bakarra.

      Eta, orduan, gertatu egin zen, beti gertatzen zen bezala. Zoko ondoan, hondarreko lerroan jarria zegoen pottolo betaurrekodun batek eskua goratu, eta mintzaldi eta mahai-inguru guzietan nik inork ez egitea espero izanagatik beti baitezpada norbaitek egin behar izaten zuen galdera egin zuen sasikume hark: “Badakit Salto egitean amarengan pentsatzen duten paraxutistak ipuin bilduma komentatzera etorri garela, baina inporta ez bazaizu, nik zera galdegin nahi nizuke, Jainko astronautak idatzi zenuelarik...”.

Denborak iraganeko gauzak hobeki preziatzeko lana errazten omen digu, edo hala erraten da behinik behin, nik ez baitakit benetan hala ote den. Denborak iragana aldatzera gonbidatzen gaitu, non eta ez duen lan hori bere gain hartzen, egunak pasatu ahala, hainbat gauzak distira edo definizioa galtzen baitute gure memorian, eta, bertze batzuek, berriz, lehen egunean bezala dirautelako sentsazioa izaten dugu. Zenbaitetan, hain da zama handia bizi izandakoa, hain iduritzen zaigu makurra inguratu dugun bidea, ezen bakarrik gure historia berridatziz egiten ahal dugun orainaldian bizitzeko moduko toki bat. Hori nolanahi den ere, egia ala gezur, topiko horrek, orain, liburua argitaratu zenetik dagoeneko hogeita hamar urte inguru joanak diren honetan, aukera ematen dit errateko zinez xelebrea izan zela Zazpi idazle berri plazara izenburuko ipuin antologiaren ibilbidea, tarteka literaturarekin zer ikusteko handirik ez zuten arrazoiengatik.

      Lehen momentuan, Jon Bertatx prestatzailearen heriotza tragikoak bereganatu zuen publikoaren arreta; antologia liburu-dendetara ailegatu baino hiru egun lehenago hil baitzen, trafiko istripu batean. Apeta estrainioak ditu patuak: hain obra oparoa egina zuen Bertatxen azken lana zer eta bertze batzuek idatzitako ipuin bilduma zorigaiztoko hura izan behar. Zeren, antologoaren ezbeharra bazter utzita ere, gutitan ikusi baitugu hain antologia desegokia, hain tenorez kanpokoa, hain okerra bere hautuetan, bere promes ia guzietan huts egin baitzuen. “Plazara” atera ziren zazpi “idazle berri” haietarik seik ez dute arrasto berezirik utzi euskal literaturan.

      Bat, Mikel Larrarte, Bizkai aldeko mutiko gazte guapo bat, liburua kaleratu eta aste batzuetara hil zen, autobus batek harrapatuta, heriotzak —edo garraiobideek, nondik begiratzen zaion— antologia horren motibo nagusi bilakatu nahi izan balu bezala. Dena den, Bertatxen antologian publikatutakoaz gainera, haren poema eta narrazio zenbait gelditu zitzaizkigun, han-hemenka argitaratuak, betiere aurkitzen zailak ziren —eta diren— aldizkari eta fanzineetan. Liburuko ipuinaren maila eskasa zela-eta —edo horren estakuruan, txutxu-mutxuak maite baititugu—, fite hasi ziren mihi gaiztoak erraten, zeharka bazen ere, idazle gazte kasik argitaratu gabea eta idazle heldu nonahi laudatua hiltzeko manerak baino gauza gehiagok batzen zituela.

      Bertze bi —Jone Ramirez eta Imanol Alkasoro— gaztelaniaz edo ingelesez hasi ziren idazten, oihartzun gutiko liburu pare bana kaleratu ondotik, eta laugarren bat —Ainara Aranburu zuen izena, oker ez banabil— hizkuntzaz ez ezik, generoz ere aldatu zen: abokatu bihurtuta, literatura mota aberasgarriago bat produzitzeari ekin zion. Azken biek, Alfredo Marronek eta Aitzol Lezak testuak ekoizten segitu zuten, baina ez da igarle izan beharrik usnatzeko haien testuak ez direla euskal literaturaren urrezko orrietan geldituko.

      Beraz, istripuek eta akatsek, desegokitasunak eta traizioak nabarmendu zuten bere garaian Jon Bertatxen Zazpi idazle berri plazara. Akaso ez da inoiz hainbertze hitz egin hain guti eskaintzen zuen ipuin bilduma batez. Agian, Bertatxen eginahala arrunt antzua izan ez zedin suertatu zen basamortu literario hartan zazpigarren idazlearen ipuina: Jainko astronautak. Eta, horrela, bi solas horiekin hasten zen istorio kriptiko, ilun, zoragarri haren bidez izan zuten euskal literaturazaleek Gorka Goenaga idazle ordura artio ia-ia ezezagunaren berri. Horrela ikusi zuen argia harrezkeroztik hainbertze irakurle xoratuko zituen narrazioak.

Hotz egiten du, baina ostatutik kanpo nago, esperoan. Atzo ez nintzen atera; horrela, larunbat goiza ohatzean pasatu beharrean, astelehenean institutuan izanen dudan azterketa alde batera utzi eta idazten aritu naiz. Hiru orrialde, eskuz —oraindik ez dakit zenbat folio beteko duen testuak, idazmakinarekin kopiatzen dudalarik—. Erabakirik ezin hartu duen gizajo baten istorioa. Ni, halere, erabakiak hartzen ari naiz, eta idaztea ez da bakarra izan. Bortzetan egin dut hitzordua Itziarrekin, eta seietan Gorkarekin, gero hirurok zinemara joateko. Baina bortz eta erdiak dira, eta susmoa dut, inguruan telefono-kabina bat aurkituta ere, alferrik deituko nuela Itziarren etxera; ez dut, beraz, haren gibelaldiaren motiboa jakiten ahal.

      Seiak hogei guti. Heldu dira hondarrean. Biak —beroki luze gorri hura darama Itziarrek; modako txaketa eta antiojo estreinatu berriak, Gorkak: memoria ona dut—. Filma ikusteko ordua ailegatu bitartean, garagardo bat hartzera joan gara. Eta bien lagun mina naizelako kontatu izan ez balidate ere, igual-igual igarriko nien, agurtu ninduten unetik beretik —goizegi, batek; mantsoegi, bertzeak—, hain zen nabarmena distira hura bien bisaietan.

      Memoria ona dut, baina ez naiz oroitzen zer film ikusi genuen.

Ezaguna den bezala, Gorka Goenagak Jainko astronautak ipuinari zor zion bere fama literarioa. Horrekin ez dut erran nahi irakurleek estimatzen ez zituztenik haren ondotik etorri ziren liburuak; istorio haren plazer ilunak dastatu ondotik, publikoak ez zuen bazter utzi Goenagaren gainerako corpusa. Aitzitik, normalean ongi saltzen ziren haren lanak. Ipuin hura 1985ean agertu zenetik egilea berriki hil zen artio, jarraitzaile multzo kartsu eta leiala izan zuen idazleak. Baina geroago argitaratu zuena argitaratu zuela ere, irakurle edo fan gehienak lehen ipuin hari begira bihurtu ziren eta segitzen zuten izaten irakurle edo fan. Egunero jasotzen zuen hamaika gutun, geroago email bihurtu zirenak —horren lekuko naiz, neronek laguntzen bainion irekitzen eta sailkatzen—, Jainko astronautak delakoaren interpretazio berriak aurkeztuz, edo paragrafo jakin baten erranahi ezkutuaz galdezka, testua osatzen zuten hogeita bat orrialde haien irakurketa sinbolistak, psikoanalitikoak, estrukturalistak eginez, proposatuz, kritikatuz... Naski Euskal Herrian idazle bakar batek ezagutu ez duena ezagutu zuen Gorkak: haren izenarekin hainbat klub sortu ziren, fan sutsuenek bulkatuta. Liburu berririk argitara eman gabe, Gasteizko irakurle txokoan egon zen, zorioneko jainko astronautez mintzatzen, ipuina publikatu berria balitz bezala —baina ordurako hogei urte baino gehiago izanen zituen testuak—: mintzaldiaren ondoko afaria inoiz baino luzeagoa izan zen, parte hartzaileek beren zalantzak eta galderak akitu eta ase ezinik.

      Eta liburu berriak aurkezten zituelarik ere, norbaitek —hondarrean, Gorkaren amorrurako— ezinbertzean ekartzen zuen antologiako ipuina solasera.

Oraindik ez naiz baretu, nahiz eta sinetsi nahi ditudan Gorkak emandako azalpenak: ez zuela uste anekdota hura nire narrazio batean erabiltzeko asmorik nuenik —une batez, zalantza egin nuen idazten nuenik ere ez zekiela erratera ausartuko ote zen—, ez zitzaiola burutik pasatu ere egin zerbait ebasten ari zitzaidalako ideia, ez zeukala han ginen lagun guzien aitzinean kontatu ondotik pasadizo hura artean nirea zela pentsatzen ahal nuelako arrastorik, ezta ni mindua edo traizionatua sentituko nintzelako susmo ñimiñorik ere.

      Atertu gabe aritu zait, barkatzeko erregutu dit, noizbait ipuina copyrighta —maltzur eta konplize begiratu dit, erdi broma erdi ironia izan den copyright solasaren erabilera hori gure arteko konfiantzaren sinbolo gisa hartzera gonbidatu nahian— baduen liburu batean biltzen badu —orainaldian erabili du, ez hipotetikoa—, eskainiko didala promes egin dit. Atertu gabe aritu zait, publikatu duen lehen narrazioa dela, eta, bai, kasik inork irakurriko ez duen aldizkari batean publikatu duela, baina, zer arraio, elkarrekin ospatu behar dugula, berak behinik behin nirekin —bere inspirazioarekin— ospatu nahi lukeela.

      Eta, hondarrean, baretu egin naiz, edo horren planta egin dut Gorkaren eta neure buruaren aitzinean, nahiz eta, bat-batean, badakidan, zalantza arrastorik gabe, gezurretan ari dela, nire ideia nahita lapurtu didala.

Euskal kritikari gehienen seme kuttuna ere izan zen Gorka. “Menturaz euskaraz idatzi den ipuinik perfektuena”, epaitu zuen Beñat Sarasolak Separatan; nafar idazleen artean ohorezko tokia esleitu zion Joxemiel Bidadorrek bere Materiales para una Historia de la Literatura Vasca en Navarra liburu mardulean; Gorka Goenagak euskal ipuingintzari ate berriak irekiak zizkiola adierazi zuen Aingeru Epaltzak Nabarra aldizkarian, postmodernitatetik osagairik hoberenak ekarriak zituela gure narraziogintzara; ildo horretarik, Joseba Gabilondok Goenagaren lanaren postkanonizitateaz hitz egin zuen Berrian emandako elkarrizketa batean —eta, geroago, artikulu luze bat eman zuen argitara Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies aldizkari ezagunean: “Bringing a New Jouissance to Basque Literature: The Astronaut Gods and Basque Post-Ethnic Nation”—.

      Ez zen, halere, modako idazle bihurtu; bai, ordea, kultuko idazlea: betidanik irakurle sutsuak izan ditu Gorkak, irakurle anitz baino gehiago. Edo, akaso, subjektua da problema esaldi horretan: Jainko astronautak ipuinak izan ditu irakurle sutsuak, Gorkak berak baino gehiago, eta ipuin horri esker izan dute nolabaiteko arrakasta haren gainerako liburuek. Bolada batean, ez ziren guti aldez edo moldez Jainko astronautak-en inspiratuta publikatu ziren narrazioak. Neronek ere narrazio batzuk idatzi nituen, hamalau inguru, Gorka bere une goxoenean zegoelarik; tiradera batean gelditu ziren hamalauak, dena aitortze aldera, haren eragina hain nabaria baitzen, ezen iduritzen baitzitzaidan irakurleek plagiotzat hartuko lituzketela, eta, are gehiago, gaizto batek baino gehiagok pentsatu ez ezik akaso erran ere eginen luketela Gorkak idatziak zirela, eta gero nire izenean publikatuak —horren trikimailu baldarrak inor engainatzeko balio izan balezake bezala—, zenbaitek inolako motiborik gabe egozten zidaten inbidia apaltzeko edo. Baina desbideratzen ari naiz.

      Itziar Gonzalezena izan zen, halere, egiazko lan seminala, Gorkaren narrazioa benetan serio eta kritikaren tresna guziekin aztertu zuen lehena, Hegatseko testu labur batean lehendabizi, eta gero liburu luze batean. Zenbait urtetan, kritikariaren prestigioak eta idazlearen ospeak batera egin zuten goiti. Bereizi zirenetik, ordea, goibeldu egin zen Itziarren arrakasta kritikoaren zerua. Haren epai zorrotzek —eta, nire iduriko, gehienetan egokiek— ez zuten sekula Gorkaren gaineko liburuarekin eskuratua zuen arreta berriz erdietsi, ezta, apalagoa izan balitz ere, merezi zuten arreta ere, zeren eta, nire ustez, hainbatek ez zizkioten inoiz barkatu nahi izan banandutakoan haien idolo literarioaren inguruan Itziarrek azaleratu zituen detaile intimoak eta zitalkeria batzuetan harrigarriak. Itziarrek pairatu behar izan zuen bazterkeria merezia ote zuen; xehetasun lotsagarri eta doilorkeria haiek Gorkak hari buruz kontatu izan balitu —eta ez, gertatu zen bezala, alderantziz—, kritikariek Itziarri ezarri zioten zigorra Gorkari sufriaraziko ote zioketen; edo haien erreakzioa gure artean oraindik nagusi den matxismoaren isla ote den: horiek, zorionez, niri erantzutea ez dagokidan galderak dira.

Alt Wien ostatuan gelditu gara. Kafe eskoziar bat eskatu dut, deus edateko gogo handirik ez badut ere. Ez dut oraindik probatu, baina, gero, Gorka ailegatzen delarik, koilaratxoarekin janen dut kafe eta whiskiaren nahasketan flotatzen den izozkia, emeki-emeki, eta hark erranen dit, maitekiro baina urduri, kafe eskoziarra ez dela horrela hartu behar, esperatu egin behar dela izozkia urtu artio, eta orduan edan. Broma batekin erantzunen diot nik, eta segituko dut bola hotz horri puska ttikiak kentzen eta ahora eramaten, Gorka deserosotasuna eta pazientzia ez galtzeko eginahalak altxatzen saiatzen den bitartean.

      Poema-liburu bat ekarri dit. Bigarrena. Aitzinekoak ez zuen arrakasta handirik lortu, edo erdietsi zuena lotuago izan zen egilearen izenari, edukiaren kalitateari baino. Normalean baino lotuago, alegia.

      Karpeta bat mahai gainean paratu eta berehala hasi da solasean, liburua irakurtzeko faborez, testuak argitaletxera igorri aitzin nire iritzia eta iruzkinak eskertuko lituzkeela. Kontent iduri du. Liburu honek bertzearekin, lehenagokoarekin, deus ikustekorik ez duela gehitu du, hobea dela. Gustatuko zaik.

      Baietz, nik. Iritzia, halere, adieraziko diodan iritzia alegia, pentsatua dut. Liburu bikaina. Ez dik zuzenketarik behar. Segur aski kritikari guziek hori ikusten jakinen ez badute ere, hire poemetan halako bilakaera bat igartzen zaik, gero eta heldutasun handiagoa, gero eta trebetasun zorrotzagoa. Itziarren kritika, hire lehen poesia-liburu haren gainekoa, jeloskeriak eta doilorkeriak eta arreta erakarri nahiak xaxatuta zuan idatzia. Arrunt ongi ari haiz, xarmanki. Aitzina.

Irakurleren bat oroituko da naski, zeinen itxura tristearekin agertzen ohi zen Goenaga hedabideetan. Mintzaldietan, eta, batez ere, kontua bazen bere lan berriaren propaganda egitea, epelxeago jokatzen zuen; bertzenaz, haren jarrera axolagabetasunaren herrialdean barneratzen zen, publikoarekiko errespetu faltaren mugaraino daraman bidean. Itziarrek utzi zionetik nabarmendu zuten bereziki portaera hori zenbait iruzkingilek —bereizketari eta Itziarrek hedabideetan argitara ekarritako xehetasun intimo eta lotsagarriei egotzi nahi izan diete batek baino gehiagok idazlearen jendearekin egoteko gaitasun edo gogo falta—, baina naski izanen da oroitzen denik betidanik —ez, ez betidanik, hori ere ez da egia, baina bai bederen Itziarrek haren ondotik alde egin baino aise lehenagotik— izan zela Gorka Goenaga pertsona iluna, hitsa, irribarre urrikoa, lotsatia, etengabeko gatazka batean barneko harra ezin asez ibiliko balitz bezala. Denboraren poderioz, desatsegin ere bilakatu zela erratera ausartuko nintzateke, errateko eskubidea dudala uste dut, ni izan bainintzen hondar urteetan haren lagun bakarra.

      Egia da, dena den, bikotearen haustura gertatu zenez geroztik —edo, egiatik hurbilago, Gorkak bere jarrerarekin haustura hura gertarazi zuenez geroztik— hasi zela Gorka erraten, lehenik solasaldi pribatuetan eta Argiako elkarrizketa sonatu hartan gero, poeta haren ereduari jarraiki, 50 urte betetzearekin batera bere buruaz bertze eginen zuela. Errazegia eta tentagarriegia zen asmo makabro hura porrot sentimentalari eta horren ondorioei egoztea.

      Ez nuke erretratu beltzegia egin nahi: bertuteak ere bazituen Gorka Goenagak: langilea zen, adibidez, hori bederen aitortu behar zaio. Jon Bertatxen antologian Jainko astronautak agertu zenetik, zazpi ipuin bilduma eta lau eleberri eman zituen argitara. Alta bada, Jainko astronautak testuarekin erdietsitako arrakasta —ez dakit arrakasta den hitzik aproposena: erdietsitako miresmen kritikoa, irakurleen artean lortutako kultu estatusa— ez zen inoiz errepikatu. Kritikak, aitortu behar da, ez ziren inoiz maltzurrak edo ankerrak izan; iruzkinetan, kritikarietan gupidagabeenek ere —baina benetan existitzen da Euskal Herrian espezie hori, kritikari gupidagabea?— eginahalak egiten zituzten Goenagaren lan berri bakoitzaren alde onak azpimarratzeko, bai baitzituzten alde onak, antologiako ipuin harenak —baina hori izaten zen problema— bezain onak ez baziren ere; haren idazlanak dendetan agertu bezain fite, abegitsu hartzen zituzten literaturazaleek. Eta hala eta guziz ere, miraria ez zen berriz gertatu.

      Goenagaren testu guziak jatorrizko narrazio harrigarri haren oin-oharrak bertzerik ez ziren, argi zegoen hori, argi guziondako, mingarriki argi Gorkarendako berarendako ere —are gehiago, harrokeria ez balitz, erranen nuke neronek idatzitako ipuin batzuk, argitaratu ez nuen bilduma hartarik batzuk, Gorkaren beraren zenbait baino goenagatarragoak zirela, eta Jainko astronautak-en espiritutik hurbilagoak—.

      Haren nobela guziek biltzen dituzten 1.138 orriak ez ziren antologiako ipuinaren orrialde bakar batekin alderatzen ahal, ezta horren paragrafo soil batekin ere, eta berak bazekien hala zela. Etsita, idaztetik gelditu zen bolada batean; gero, poesia idazten saiatu zen. Literatura aldizkariak isilik gelditu ziren bere lehen poema bilduma kaleratu zuelarik; ez mespretxuz, errespetuz baizik, egilea ez mindu nahian, prosarik liluragarriena sortzeko gauza izan zena hain poesia erdipurdiko eta graziarik gabearen egilea izan zitekeela ozenki adierazi nahi ez balute bezala.

      Bertzalde, gorkagoenagatarrek —hitza zilegi bazait— eskaintzen zioten adorazioa ez zen nolanahikoa: sendoa zen, iraunkorra, fidela, idazle normal batek lor zezakeena baino aise tinkoagoa. Alta, beti susmoa izan nuen Goenagak idazle normala izan nahiago izanen zukeela, irakurleen zaletasuna hainbat ipuinetan, istoriotan, eleberritan astiro-astiro pilatuz joaten diren horietarik; liburu bakoitzean, maisulan baten maila gainditzen saiatzen ibili beharrean, aitzinekoan baino hobekixe egiteko aukera dutenetarik. Lehen obra sobera ongi, sobera distirant egin izanaren ondorioak sufrikario bihurtu zitzaizkiola iduritzen zitzaidan, jakitun baitzen ez zuela sekulan bertze Jainko astronautak bat eginen. Larrunen 2001ean ipuinari buruz egin zen mahai-inguruan kritikari batek inork baino zorrotzago adierazi zuen: “Goenagak beste ezer argitaratu izan ez balu ere, Zazpi idazle berri plazara antologiako testuari esker irabazia zukeen euskal idazle hoberenen arteko tokia. Gainerako obra estimatzen diogu, baina narrazio hark eginiko ekarpena miretsi egiten diogu”.

Ez nintzen ni lehena izan albistea hedatzen. Berandu samar jaiki nintzen egun hartan, eta hamabiak artio ez nuen telefonoa piztu, Twitterren sartzeko. Ez zen luze joan lehen mezua ikusi nuen artio: Gorka Goenaga. Eta traola: #respect

      Handik bi egunera, gutuna jaso nuen. Bi gutun, zehazki erranda.

Luzekara zen eta eskuz zegoen idatzia nire izena zeraman gutuna. Eskerrak ematen zizkidan Gorkak urte hauetako guzietako adiskidetasunagatik, eta hainbat kontu pertsonal ekartzen zituen gogora: ez zuen aitortzen, ordea, nire ideia hura ebatsi izana bere lehen ipuina idazteko, eta, hortaz, ez zuen damurik adierazten, ezta, nik —lausoki bada ere— espero nuen bezala, barkamenik eskatzen ere; damua bai adierazten zuen, berriz, eta pena sakona, Itziarrekin izan zuen harremana hain manera friboloan hondatu zuelako, eta horren kontura zenbait topiko —patetiko samarrak edonoren ahoan, onartezinak idazle batengandik etorrita— baliatzen zituen —inor ez zuela hura bezala maite izan, Itziar izan zela bizitzan gertatua zitzaion gauzarik ederrena eta egiazkoena, eta are gauza penagarriagoak ere—. Alta bada, ez zen hori gutunaren pasarterik harrigarriena. Kontu pertsonalak aletutakoan, zati hau heldu baitzen:

      [...] Nire bizi osoan frustrazioa bertzerik ez diat ezagutu. Txikitatik, ongi dakian bezala, idazle izan nahi nian. 1984an, edo 83an izan zen?, Jon Bertatx ezagutu izana txute bat bezalakoa izan zuan. Idazle handi hura nire lanetan interesatzeak, aldi berean zirrara eta izua eragiten zizkidaan. 1985erako idazle berri batzuen antologia bat prestatzen ari zela erran zidaan, jende gaztearen gauzekin, nolabait euskal literaturaren etorkizuna iragar zezakeen testu bilduma bat, eta ea parte hartu nahi nuen. Berehala erantzun nioan. Baietz, jakina. Tira, ederki ezagutzen duk historia hori, ez diat zertan gogorarazi. Ez dakiana da garai hura zaila izan zela niretako: badakik nolakoa naizen, badakik betidanik nire balioaren gaineko zalantzekin obsesionatzeko joera izan dudala (edo, Itziarrek behin eta berriz erraten zidan bezala, betidanik drama queen izateko gustua izan dudala, ingurukoen arreta kosta ahala kosta erakartzeko). Ordukoa, ordea, egiazko krisia izan zuan; beharbada, horregatik ez hintzen ohartu, normalean ez bezala espantuka aritu ez nintzelako. Bertatxek espero zuen mailara (alegia, nik espero zuela imajinatzen nuen mailara) eginahal guziak eginda ere iritsiko ez nintzelakoan, nahi zukeen testua idatzi nahian alferrik ari nintzelakoan, nire karpeta guziak erre egin nitian. Ez nian testu bakar bat ere salbatu.

      Nire onera itzulita (bizpahiru egunen buruan, ohikoa dudan bezala), konturatu ninduan Bertatxen antologian azaldu nahi nuela, baina ez neukala hari zer eskaini, ez nuela deus sortzeko astirik, ez nuela ja idazteko adorerik; ez, behinik behin, Bertatxen antologian agertzea mereziko zukeen ezer.

      Ez diat neure burua justifikatu nahi: hik ulertzea nahi diat. Bertatxek behin baino gehiagotan errana zidaan antologia hark euskal literaturak hartu beharreko bidea seinalatuko zuela, haren orrietan egonen zena euskal literaturaren historian sartuko zela denboraren poderioz.... Orain bazakiagu zer-nolako desastrea izan zen; orduan, berriz, nork asma zezakeen hori? Iduritzen zitzaidaan antologia hura zela idazle bihurtzeko nire aukera bakarra.

      Horrela, ausardia ez zakiat nondik aterea, nire indar guzia ez zakiat nola bildua, Bertatxengana joan eta eskatu nioan, erregutu egin nioan, nire estiloa imitatuz, nire izenean ipuin bat idatz zezan. Soilik liburuan parte hartu ahal izateko. Ipuin xume bat, etorriko zen —etorriko baitzen, horretan ez nian dudarik egiten— ibilbide emankor baten abiapuntua izanen zena, geroago testu luzeago eta konplexuago eta garrantzitsuago batzuen bitartez gaindituko nuena. Harrigarriki, onartu egin zian nire proposamena.

      Jainko astronautak idatzi zian.

      Bai, nire bizitza osoa gezurra izan duk. Nire ahotsa imitatu zuenaren ahotsa imitatuz bizi izan nauk. Itzal baten itzala bilakatu nauk. Ez nauk, dena den, hobendun sentitzen. Neure burua hil behar badut, ez duk balizko erru sentimendu baten kariaz.

      Alderantziz, idazle gisa dagokidan eginbeharra duk orain bete nahi dudana: ez nian sekulan deus idatzi behar, ez nian ipuin hark nik idatzitako erdipurdiko testu guziekin obra osatzea onartu behar. Begi-bistakoa zuan, hik nik bezain ongi dakik aspalditik, hasmentatik ez errateagatik, ez nuela inoiz Jainko astronautak bezalako testurik osatuko. Nire gainerako ipuin eta nobelen bitartez, nire bizitza grisaren beraren bitartez, nire izena dakarren ipuin perfektu hori zikindu bertzerik ez diat egin. Jon Bertatxek Jainko astronautak idatzi zidanetik, isilik egotea zuan zegokidan zeregina, eta ez diat bete: baduk tenorea nire erantzukizun literarioa jasotzeko. Obra egina zagok, aspalditik egina, ezinezkoa izan zaidak hari ezer gehitzea; egilea (eta, ororen buruan, ez naiz ni ipuin horren egilea bihurtu, ni, testua idatzi ez arren, urte luze hauetan haragia eta espiritua eman dizkiodan hau?) sobera zagok, orban bilakatu duk lerro horien osotasun hetsian, paragrafoen harmonian, hautaturiko hitz bakoitzaren zehaztasunean.

      Horretarako inolako asmorik izan gabe bilakatu nauk kultuko idazle, baina nahita hilen nauk kultuko idazle gisa, zergatik inori azaldu gabe, nire heriotzari buruzko hipotesiak sor daitezen, nire ipuin horren gainean sortu diren bezainbertze gutienez.

      Hik eta Itziarrek, ez bertze inork, jakinen duzue egia. Uste diat hori bederen zor dizuedala. Gorde, arren, zuendako.

      Adiorik ez,

      Gorka

      Orduan, bigarren gutuna, Itziarri helaraz diezaiodan bidali didana, ireki dut. Eskuz dago idatzia hori ere. Aitorpen pertsonalak bakarrik dira diferenteak. Igorri baino lehen, ukitu batzuk eman beharko dizkiot.

Dena aitortu zidak, erran du berriz ere Itziarrek, ahots sendoz. Bat-batean itzarria nago. Aspaldi du ahots hori aditu nahi nuela.

      — Nik ere dena zakinat; gutun bat igorri zidanan duela sei-zazpi egun. Hura hil eta bi egunera jaso ninan.

      — Bada, niri gaur ailegatu zaidak. Nola ez hidan deitu? Nola isildu haiz hainbertze urtez?

      — Ez ninan uste sinetsiko hidanik; egia erran, ez ninan uste inork sinetsiko zidanik. Josteta bat bezalakoa zunan hasmentan; gero, bada... Bertzalde, ez hien nire deiei erantzuten, ezta nire...

      — Beraz, hik idatzi huen ipuina. Izugarria duk. Eta lehenago ere, bertze ipuin hartarako ere ideia ebatsi zian. Gutunean iduri dik erru pixka bat sikiera sentitzen zuela egin zianagatik.

      — Bueno, ez gaitezen sobera gogor...

      — Eta gero ez dik, bada, bota nirekin bizi izana dela bizitza osoan izan duen benetako damu bakarra. Nola erraten ahal ditu gauza horiek nitaz? Badakik zer-nolako gauzak jasan behar izan nituen elkarrekin ginelarik?

      — Tira...

      — Baduk bertze zeozer idatzia, nobelaren bat? Naski bai.

      — Eeee, zera, izan ere, bai, ipuin bilduma bat dinat aspalditik kaxoi batean. Jainko astronautak-en tankerako testuak ditun. Bere garaian ez nindunan publikatzera ausartu, plagiatzailetzat hartuko ninduten beldur.

      — Bai, plagiatzailearen plagiatzaile.

      — ...

      — Harrigarria duk, halere.

      — Zergatik da harrigarria ipuin hori nik idatzi izana?

      — Ez, hori ez. Harrigarria duk Gorkak nire gutuna ordenagailuz idatzi izana; aukeran, eskuz idatzi nahiago izaten zian. Hirea ere ordenagailuz dago egina?

      — Bai, nirea ere bai.

      Ohartxo bat apuntatu dut paper ttiki batean, zeregina ez atzentzeko.

      — Zera, hik badakik urteak eman nituela Gorkaren gauzak leitzen eta zuzentzen, publikatu zituen gauza guziak eta publikatu gabe gelditu ziren gehienak.

      — Kritikari zorrotza eta langile fina izan haiz beti, bazakinat; ez dun oraingo bazterkeria merezi.

      — Ez, erran nahi diat badakiala kasik edozein testuri antzematen ahalko niokeela Gorkarena den edo bertze batena, estiloa aztertuta...

      Hondarreko hordagoa botatzen duen jokalariaren boz neutro baina irmoa igarri diot Itziarri bertzaldean, ustela edo egiazkoa ote zen asmatzeko erronka botako balit bezala. Zorionez, prestatua nuen galdera horrek eskatuko zuen erantzuna:

      — Bai, bazakinat. Eta bazakinat idatziko dunan liburu berrian hire esperientzia guzia baliatuko dunala erakusteko, duda arrastorik gabe, zer-nolako distantzia estilistikoa dagoen Jainko astronautak ipuinaren eta Gorkaren egiazko testuen artean; eta, aldiz, zer hurbil dauden nire ipuinak ipuin hartarik. Jaso dunan gutuna ere publikatzen ahalko huke, parte pertsonalenak kenduta. Kritikaren opus magnum bat aurreikusten dinat nik, mintzaldiak, elkarrizketak, kongresuetan parte hartzeko gonbidapenak.

      — ...

      — Ez din balio polemika usteletan denbora xahutzea.

      — ...

      — Itziar?

      — Uste diat aspaldian proposatu hidan kafetto hura hartu beharko genukeela.

Hau zerua ote da?

Wade: Is this heaven?

Vanessa: It is now.

      [Wade: Hau zerua ote da?

      Vanessa: Orain bai.]

Gizonak hiru aste eman ditu artikulua idazten. Marveleko zenbait film eta telesailetan agertzen den maitasun perfektuaren eta, hortaz, ezinezkoaren fantasia aztertu du —fantasia funtsean maskulinoa, testuan azaldu duenaren arabera—. Hiltzeko zorian edo torturapean edo sufrimendu handiko egoera batean daudela, bai Logan —Otsokumea—, bai Frank Castle —Zigortzailea—, bai Wade Wilson —Deadpool— amodiozko eszena idealizatu batera eramaten ditu irudimenak. Ñabardurak badira, jakina: Logani aukeran aditu nahi ez lituzkeen aholkuak ematen dizkio ametsetan ikusten duen Jean Greyk. Frank Castle torturatzen ari direlarik, emaztearekin ohatzean irudikatzen du bere burua, baina irudi hori Afganistandik itzuli ondokoa da, eta ordurako, beraz, Frank barnetik hautsitako gizakia da, seme-alabekin izaten zuen harreman noizbehinka gatazkatsuaren oroitzapenek erakusten diguten bezala; haatik, Zigortzailearen imajinazioaren irudi horiek galdutako paradisu batekoak dira, paradisu hori badaezpadakoa izanda ere. Deadpoolena da, dudarik gabe, fantasia borobilena, eta gizona benetan liluratua daukana. Hil ondotik, Wade Wilsonek gela batean irudikatzen du Vanessa neska-laguna, aulki kulunkari batean jarria, esperoan, Deadpool bihurtu baino lehenagoko garai ideal batean —beraz, aurpegia eta gorputz osoa kiskali eta desitxuratu baino lehenagoko fantasia akasgabe batean—. Hiru bikoteetan Waderen eta Vanessaren harremana lotsagabeki eta alaiki sexualena bazen ere, Deadpoolen fantasia da ohatzean gauzatzen ez den bakarra, eta hiruretan, inolako zalantzarik gabe, alde guzietarik erromantikoena.

      Mingarriak dira hiru eszenak: alde batetik, erruaren eta damuaren zama flotatzen da hiruren gainetik. Frank Castlek uste du berak Afganistanen egindakoaren ondorio dela norbaitek haren familia hil izana; Otsokumeak hil behar izan zuen Fenix Ilun bilakatutako Jean Grey; Deadpoolek gangster bat akabatzeko saioan huts egin zuelako dago hila Vanessa: aldez edo moldez, hirurek ekarri diete sufrimendua maite zituztenei, edo hala uste dute. Bertzetik, fantasia diren heinean, hiru pertsonaietarik —hiru superheroietarik idatzi du hasmentan gizonak, baina Zigortzailea gizon arrunta da, eta Deadpoolek ez luke etiketa hori onartuko— bakar bat ere ezin da gelditu denboratik eta espaziotik kanpo dagoen memento zirriturik gabe zoriontsu horretan. Halere, baliteke Deadpoolena izatea lazgarriena, Wadek bere burua berpiztea erabaki behar baitu eta, hortaz, boluntarioki uko egin behar baitio Vanessaren konpainian gelditzeari. Hiruretan oinazea eta nostalgia eragiten ditu azken buruan gauzatzen ez den —gauzatzen ahal ez den— maitasun perfektuak; eta atzera-bueltarik gabe galdutakoaren min hori da hiru pertsonaiak mugiarazten eta biziarazten dituena. Hirurek egiten dute egiten duten guzia sekulan gauzatuko ez den eta, are makurragoa dena, sekulan existitu ez den maitasun ideal baten nostalgiak bulkatuta. Ezinezkoa den heinean da akasgabea hirurek sentitzen duten fantasiako bikotekidearenganako amodioa.

      Hiru asteko lan obsesibo samarra akituta, estreinako aldiz ohartu da orain gizona emazteak normalean baino aise denbora gutiago ematen duela etxean. Joan diren egunetan eman dion arreta eskasari egotzi dio kontua —emazteari ez zaizkio komikiak interesatzen, neurri batean lotsagarria iduritzen zaio berrogeita hamarreko gizon heldu batek traje koloreduneko superheroien artean denbora xahutzea eta, horregatik, gizona alferrik saiatuko zen azaltzen zertan zebilen zertan zebilen jakiteko gogorik ez zuenari—, baina orain, eguneko hogeita lau orduak berriz ere beretako dituen honetan, konturatu da gero eta ordutegi arraroagoak dituztela emaztearen ateraldiek, eta gero eta xelebreagoak direla haren azalpenak —gizonak inoiz azalpenik eskatu ez duen arren, hain dira ezohiko bihurtu etxetik ateratzeko eta, batez ere, bueltatzeko orduak, non iduri bailuke emaztea behartua sentitu dela horien arrazoiak argitzeko, normalean gauzak oraindik gehiago iluntzea lortu bertzerik egiten ez badu ere—.

      Gizonak ondorioztatu du emaztea adarrak jartzen ari zaiola, norbaitekin engainatzen ari dela. Hipotesi horrek argitzen lagunduko luke berriki komunean aurkitu dituen lurrinen funtzioa. Aferak, nabaritu du harridura handirik gabe, ez du molestatzen. Ariketa intelektual gisa, zenbait probabilitate aztertu ditu emaztearen balizko infideltasuna imajinatzeko: sexu hutsa da, berak baino hobeki —luzeago, intentsoago, trebeago, irudimentsuago— asetzen duen norbait aurkitu du; norbaitekin maitemindu da eta, larru jotzeaz gainera edo —ez du uste— larrurik jo gabe gustura ibiltzen dira eskutik hartuta, berriz nerabe bihurtuta, Donostian edo Zarautzen edo batek daki non, eta oraindik dibortzio eskaerarik jaso ez badu emazteari pena ematen diolako da; amorantea bera baino gazteagoa da; amorantea bere adinekoa da; amorantea bera baino zaharragoa da —neketan: higuina eragin diote beti zaharrek emazteari—; amorantea bertze emazteki bat da, bizitza osoan lesbiana dela ezkutatu ondotik, hondarrean armairutik ateratzera ausartu delako, edo, berant bada ere, bisexuala dela aurkitu edota onartu duelako, edo, lesbiana edo bisexuala izan gabe, plazera emateko manera berriak dastatu nahi dituelako; amorantea ez da amorantea singularrean, pluralean baizik, bi dira amoranteak, bertze bikote bat, edo bi gizon, edo beharbada bi emazteki, eta hiruren arteko saioetan ez ezik, orgietan parte hartzen du emazteak bertze biekin batera, probatu gabe zeukan guzia probatu nahian, probatu gabe zeukan hori guzia eskatu izan balio, senarrak ez ziokeelakoan eman nahiko edota ematen ahalko —aski inprobablea iduritzen bazaio ere, ez du orgien hipotesi hau baztertzen, emaztea grinatsua izan baita beti sexu kontuetan—. Hipotesi horietarik guzietarik bakar batek ere ez dio minik ematen. Aitzitik, lasaitasuna sentitu du. Sortzekotan, emazteari pena ematen ahal diolako ideiak sortzen dio amorru pixka bat. Horretaz aparte, abantailak bertzerik ez du ikusten bere egoera berrian. Emaztearen ustezko traizioak libratu baitu gero eta nekagarriago egiten zaizkion sexu jardueretarik, zeinetan, berarengandik espero izaten dena betetzekotan, burura ekarri behar izaten baititu webgune pornoetan ikusitako eszenak —Asa Akirak Jessie Volti ipurtzuloa jaten dionekoak ez dio behin ere hutsik egiten—, emazteak bere gorputza senarraren gorputzaren kontra alferrik igurzten duen bitartean.

      Maitasun edota sexu kontuetarako den ala bertze zernahitarako, etxetik kanpo ibiltzeko emaztearen ohitura berriak ematen dion astia ordenagailuaren aitzinean igarotzen du gizonak, merchandising web-orriak bisitatzen ditu —superheroien figurak eskaintzen dituztenak, katiluak, tixertak, etxeko atean paratzeko alfonbrak, giltzatakoak, karterak—, plataforma pornoetako bere atal gogokoenak —kinky lesbians, anal gape, sloppy kissing, pegging, TS Playground—, YouTubeko bideo irri-emangarriak, eta, asperdurak xaxatuta, botikak saltzen dituzten web-orriak —lo egiteko pastillak, analgesikoak, lasaigarriak—. Bortz egunen buruan, iraganetik ustekabean akordura etorri zaion —edo ustekabean etorri zaiola uste duen— izen bat hasi da paratzen bilatzailean. Emazteki baten izena. Gutienez hamalau urte dira ez duela haren berririk —duda egiten du norbaitek ez ote zion erran istripu bat izan zuela, istripu larria—, eta, orain artio arrunt atzendua zuela uste bazuen ere, bilatzaileak haren arrastoren bat —berak baliatzen ahalko lukeen arrastoren bat alegia, zertarako baliatu oraindik sobera ongi ez dakien arren— emanen dion itxaropenaz haren izena hainbat aldiz, hainbat moldez, bertze solas batzuekin hainbat konbinazioz ordenagailuan tekleatu ahala konturatu da bere baitan eraman duela haren oroitzapena urte hauetan guzietan eta, hortaz, izena ez dela ez bat-batean ez ustekabean agertu, baizik eta bere memoriaren toki sekretu batean esperoan egon dela berriz ere agertzeko une egokia noiz ailegatuko.

      Bilaketak biderkatzearekin batera, gizonaren oroimena duela hamalau urteko juntabidera bueltatu da, orduko beldurrera eta zalantzetara, eta orduan hartutako erabakietara —erabaki makurrak, orain badaki—, sobera pentsatu gabe errandako gauzetara —irribarre egiten duzularik, munduko lanpara guziak itzalita ere, darizun argia aski nuke nire bidea aurkitzeko behin erran ziola gogoratzean beroa sentitu du mazeletan, ez daki esaldiaren melengak edo darizu adizkia erabili izanak eraginda—. Hondarrean, haren izena izan daitekeena, akats ortografiko ttiki bat gorabehera, azaldu zaio Freiburgeko hotel bati lotua. Hari horretarik tiraka, hoteleko kudeatzailea dela ondorioztatu du. Hotelaren izena apuntatu du —Organic City Hotel Weber—, eta hiriko mapa batean kokatu.

      Emazteak ez dio oztoporik jarri, ezta galdera anitzik egin ere. Aitzitik, kontent iduri du senarra egun batzuez bistatik galduko duelako. Bertze behin, gizonak berretsi du emaztearen alegiazko infideltasunak edo heldu diren egunetan bien ohatzea berak ez bertze batek eragindako orgasmoen lekuko izaten ahal delako probabilitateak ez diola inolako emoziorik sortzen.

      Bidaia trenez egin du: hegazkinek beldurra emateaz gainera, garestiegiak dira. Tren batean, bertzalde, pentsatzeko eta irakurtzeko astia izaten da; aireportuan, berriz, alferrikako ehunka lan egiten xahutzen da denbora. Bere baitara bildua egin du Hendaiatik Parisera —Gare de Montparnasse— doan ibilbidea, bai eta gero Parisetik —Gare de l'Est— Mannheimera doana ere. Bidaiaren bigarren atalean, liluratua egon da, laburki, parean suertatu zaion zango luzeko neska ilehori ezin ederragoarekin —hain zehazki betetzen ditu edertasun klase jakin baten estereotipo guziak, non duda egin baitu gizonak ez ote den bere irudimenaren asmazio bat—. Telefonoz alemanez aritu da, amarekin, gizonak ulertu uste izan duena ongi ulertu badu, baina Folio bildumako liburu bat darama altzoan. Julio Cortazarren ipuin bat gogoan, tarte batez haren begiak bilatzen saiatu da leihoko kristalean islatutako irudian, alferrik saiatu ere. Gero haren hankak aztertzen entretenitu da, akasgabe margotutako azazkalak, oinen fetitxismoak inoiz erakarri ez duen arren. Bera eta neska pertsonaia nagusi dituen istorioren bat —ez nahitaez amodiozkoa: zientzia fikziokoa, beldurrezkoa...— fantaseatzekotan dagoelarik ohartu da David Foenkinosena dela altzoan zabaldua daraman liburua, eta lilura guzia desagertu da. Lotan egin du Mannheimeraino falta den bidea.

      Handik Freiburgerainokoa, berriz, erne egin du. Poz estrainio bat sentitzen du duela hamalau urte galdu zuen harengana hurbiltzen ari dela imajinatzearekin batera, nahiz eta oraindik ez dakien zer erran behar dion ikusten duelarik, ezta, egia aitortzeko, zerbait erran nahi ote dion edo ikusi nahi ote duen ere.

      Gela ez du hark kudeatzen duen hotelean erreserbatu, tren geltoki nagusitik hurbil dagoen Novotel batean baizik. Gaua da ailegatu orduko, eta harreran dagoen langileak hiru aldiz erran behar izan dio, lehen bietan alemanez —gizonak hizkuntza horretan, aski trakeski, hasi baitu solasaldia— eta hirugarrenean ingelesez, ez duela erreserbarik hotel horretan. Gizonak lehen aldian ulertu dio hori; ez, ordea, zergatik ez duen gelarik, hori da ez alemanez eta are gutiago ingelesez ulertu ez duena. Lankide hegoamerikar bati deitu dio, etsita, harrerako langileak; hegoamerikarrak espainolez galdegin dio zein webgunetan egin zuen erreserba eta, izena aditutakoan, azaldu dio, begietara begiratu gabe baina irribarre atsegin bat ezpainetan, webgune hori ez dela fidatzekoa, maiz huts egiten duela orain berari huts egin dion bezalaxe. Hotela, zoritxarrez, betea dago kongresu baten karietara, baina sasoi horretan ez luke bertze edozein hoteletan tokia aurkitzeko problemarik izan beharko. Gizona kalera atera da, gurpil txikiko maleta herrestan daramala.

      Alde zaharrera abiatu da baina, Döner Kebab bat ikustean, goseak dagoela bururatu zaio. Bere alemanaren ulergarritasun maila zein ote den ezjakitun —bilatzera etorria den hura ez bezala, bera ez da sekulan trebea izan hizkuntzekin— pizza margherita bat eskatu du, mundu zabalean toki guzietan berdintsu ahoskatzen den zerbait delakoan. Pizza bat eta koka-kola bat. Eskatutakoa ekarri diote. Zenbat ordaindu behar duen, ordea, ez dio ulertu saltzaileari. Hamar euroko billete bat luzatu dio, haren erreakzioa aztertu bitartean.

      Afaltzen ari delarik, zigarreta bat eskatu dio gazte batek eta, segituan, haren bi lagunek. Baimena eskatuta, gizonarekin jarri eta solasean aritu dira. Gizona kontent dago nahiko ongi ulertzen dielako, eta haiek ere bere aleman murduskatua ulertzen dutelako, edo ulertzeko itxura egiten dutelako. Egoera ez zaio arraroa egiten. Zergatik azaltzen jakinen ez lukeen arren, ez zaio harrigarria iduritzen webguneak hutsik egin izana eta egun osoko bidaia egin ondotik hotelean gelarik ez izatea eta Döner Kebab batean pizza margherita bat jatea eta hiru gazte ezezagunekin honetaz eta hartaz deklinabideak nahasten dituen oinarrizko aleman batean aritzea. Organic City Hotel Weber non den ba ote dakiten galdegin die. Urrun. Orain ez du balio haraino joatea. Gazteetarik batek, lehen zigarreta eskatu dionak ez bertze batek, bere etxera gonbidatu du. Ez doan, baina edozein hoteletan baino merkeago. Horrek ere ez du gizona harritu.

      Etxea pisu txiki zikin bat da. Han, gaztearen neska-laguna izan daitekeena ezagutu du, irribarre zabal eta —iduritu zaio gizonari— zintzo batez agurtu duena. Neska kulerotan egoteak eta kamisetaren azpian bularretakorik ez daramala nabaria izateak ez du gizona deseroso sentiarazi. Opari bat iduritu zaio. Bertze bat. Bikotea berehala joan da logelara. Maletan pijama bat bilatzeko lanik hartu gabe, sofan etzan da, galtzak eta galtzerdiak erantzita, baina atorra kendu gabe. Intziri batzuek itzarri dute; logelara hurbildu eta, gaizki hetsitako ateko zirritu batetik, neska ikusi du gaztearen zakila milikatzen berak filmetan baizik ikusi ez duen abilezia batez. Sofara bueltan, ez du bere zakila sobera ukitu behar izan orgasmo etsigarri batera ailegatzeko; pentsatzen aritu da gero: damu du bizitzan alferrik xahututako denbora. Egunsentira artio ez da berriz lokartu.

      Organic City Hotel Weberreraino lagundu diote hiru gazteek biharamunean. Kanpoan gelditu dira, gizonaren esperoan. Ateratakoan, egoerak eskatzen zuena baino konbentzimendu handiagoz baietz azaldu die, hotel horretan lan egiten duela bilatzen ari den pertsonak, baina gaur Freiburgetik kanpo dabilela. Bihar itzuliko dela.

      Eguna gazteekin pasatzea erabaki du gizonak. Gaua igarotzeko balio izan duen pisura bueltatu, maleta hartu eta hirian barna bakarrik ibiltzeko gogo handirik ez duelako, baina, beharbada, baita bururatu zaiolako ere bidaia absurdo hau zergatik egin duen ez dakiela. Gizonak ordaindu ditu otorduak eta edariak; erosi duten belarra —berak erre ez duena— ere bai.

      Iluntzean sortu da eztabaida. Gizonak bezperako pisuan espero zuen lo egitea, baina gazteak gehiago kobratu nahi dio. Ikuskizunagatik, erran dio. Gizonak suminduta erantzun dio bere maleta hartu eta hotel batean eginen duela lo. Gero, lasaiago, ez lukeela horrela, haserre, despeditzea nahi.

      Gazteek bezperakoak ez diren karriketan barna eraman dute. Isilik doaz, baina gizonari iduritu zaio keinuak egiten dizkiotela elkarri berak ikusten ez dituela uste dutelarik. Pareta bati atxikia dagoen kaleko argi bakarra duen karrika mehar batean eman diote lehen kolpea —pisua eskaini zionak ez, lehen zigarreta eskatu zionak—, lurrera bota duena. Hirurak batera hasi dira ostikoka lurrean bildua datzan gorputz horren kontra. Gizonak ez daki dirua nahi ote duten —baina aski izanen zuketen pixka bat mehatxatzea—, edo bertzerik gabe dibertitzeko ari ote diren zafratzen. Nolanahi den ere, sosak haien amorrua apalduko duelakoan, burua babes gabe utzita, sakela aldera luzatu du esku bat. Ez daki ostikoak begia leherrarazi dion, baina oinazea gupidagabe hedatzearekin batera dena ilunpean gelditu da. Bi segundoren buruan, argi ezin zuriago batek itsutu du; bat-batean, gizonak pentsatu du munduko farola guziak itzaliko balira ere, argi hura aski izanen lukeela bere bidea aurkitzeko.

      Maitasun akasgabeko eszenaren batera saiatu da gogoa eramaten; horren ordez, bidaia egin aitzin ordenagailuan ikusitako orriak etorri zaizkio akordura, bilatzen ari zen haren istripuaren berri ematen zuena, lasaigarriak eskaintzen zituena, eta irribarre egin du. Astiro-astiro, eskuak burutik baztertu ditu, eta gorputza babesten saiatzeari utzi dio, orain, hondarrekoz, bai baitaki zertara etorri den hiri honetara eta zein den fite egin beharko duen galdera.

Zutabegilea

Haize freskoa. Horixe izana zen bere asmoa, argitalpen hartako zutabegintzara haize freskoa ekartzea, eta apaltasun faltsurik gabe erraten ahal zuen helburua betea zuela. Ez beti, jakina, baina bai tarteka bederen. Bere zutabeak berriz irakurtzen bazituen —denak zituen karpeta batean bilduak, hiru urteko lana—, artean bere buruari aitortzen zion guti batzuk —egia osoa errate aldera, erdiak baino gehiago, onartzen zuen irribarre mehe batekin— ongi idatziak zirela, zer edo zer bizigarria zutela, grazia berezi bat, berak bezala astean behin idazten zuten bertze zutabegileen testuetan neketan aurkitzen zuena.

      Lanean hasi baino lehen bazekien, ederki jakin ere, argitalpen hark bere ildo ideologikoa —ez, hori soberaxko zen—, bere ildo editoriala bazuela; halere, horrek ezartzen zizkion mugen barnean —eta gutitan, bai, baina behin baino gehiagotan muga horietarik harataxeago ere bai, pentsatzen zuen, keinu bihurri kasik maltzur batek bisaia argitzen ziola— aurkitu zuen berritzailea izateko bidea, baita noizbehinka heterodoxoa izatekoa ere, nahiz eta ez zuen inoiz —Jainkoak gorde dezala!— heterodoxo profesionalarena egin nahi izan. Iraultzailea? Ez, zintzotasunak ez zion izenondo hori bere egitera uzten. Tira, behin edo bitan; hirutan, gehienez ere.

      Pena bakarra zuen erdaraz idatzi behar izan izana: erakutsi nahi zukeen berak jorratzen zituen gai zail haiek —zailak baitziren, hori ez zen ukatzen ahal— euskaraz ere jorratzen ahal zirela lasai aski. Ez zen, halere, lotsatzen. Azken buruan, maila handiko euskal kazetariak erdaraz arituak ziren noizbehinka. Bertzalde, hondarrean, kazetari horietarik batek egiten zuen bezala, berak ere zuzendariaren baimena erdietsia zuen tarteka —maiztasun finkorik gabe, baina bi hilabetetik bi hilabetera guti goiti-beheiti— bere zutabea euskaraz atera zedin. Behin, Paulinak, aldizkariko idazkariak, euskalduna baitzen, euskarazko zutabe horietarik bat anitz gustatu zitzaiola adierazi zion —begiradarekin eta irribarre herabe batekin, baina lotsatiek badakite begirada berezi bakan horiek interpretatzen, bai eta haren mazelak tindatu zituen kolorea ere; edo beharbada ez zen gorritu, akaso hondar detaile hori zutabegileak berak gehitu zion geroago kontakizunari, ez bere burua seduzitzaile mozorropean aurkezteko asmoz, amu gisa baizik, hau da, anekdotari interes handixeagoa eman nahian eta, tira, bai, zintzo nahi izatera, hein ttiki-ttiki batean bere burua harro erakutsi nahian, zeren pasadizoa frankotan kontatua baitzien lagunei, baten batek uste bazuen ere inork ez zituela bere euskarazko zutabe horiek irakurtzen—.

      Ez zen, dena den, ohikoa irakurleek zoriontzea asteko zutabearengatik, euskaraz ala erdaraz izan. Testuaren gainean bere argazkia ageri zen arren, irudi zaharra zen, eta ez zion —uste zuen harrokeriarik gabe erraten ahal zuela— justiziarik egiten, kasik ezagutezin bilakatzeraino. Barride batek bota zuen behin positibotzat jo litekeen aipu bat, igogailuan, eguraldiaren gaia agortuta, eta, harategian, andre batek besotik heldu eta astero irakurtzen ziola erran zion irribarretsu —ezikusiarena egin zion emaztekiak besapean zeraman Diario de Navarrari: nazka handia zion, herra ez errateagatik, hor idazten zuen zutabegile bati; hari higuina izan eta, gauzak zer diren, lagun guziek ohartarazten zioten elkarren antz izugarria zutela. Zorionez, berak bazekien zirikatzeko asmoz erraten ziotela hori, jendeak esajeratu egiten zuela bien arteko antzekotasuna—. Nolanahi ere, euskal jendeak sentimenduak adierazteko duen urritasuna gorabehera, bazekien irakurleek, oro har, bere lana preziatzen eta eskertzen zutela, eta Koldo ere, zuzendaria alegia, kontent zela bere zutabegintza ausartarekin —begi-bistakoa baitzen halakotzat hartzen zuela zutabegilearen lana—.

      Hain zuzen ere horregatik ez zekien orain zer bide hartu. Inor ez da ezinbertzekoa, bistan dena, baina, hotz eta objektiboki pentsatuta, ez zuen inguruan egilerik ikusten berak aldizkariari emana zion mailari kontu egiten ahalko liokeenik. Itsusia da harropuzkeria, baina are itsusiagoa itxurazko umiltasunaren izenean egiari uko egitea, eta egia zen, berak zutabea utziz gero, ez zuela inor ezagutzen betiko topikoei berak bezala buelta emateko gauza izanen litzatekeenik, ohiko gaiei ustekabeko ertzetarik heltzeko trebetasuna izanen lukeenik. Alta bada, hori bezain egia zen ez zela aspaldi horretan egindako lanarekin konforme sentitzen. Karpeta hartu eta bere testuak berriz irakurri ahala, gainbehera etorri izanaren sentsazioa izaten zuen, gero eta zailago balitz bezala lehen testuetan —duela hiru urtekoetan— ikusten zuen pindarra aurkitzea; hondar urtekoetan, berriz —txarrak izan gabe, ezin baitzen erran inoiz testu benetan txarrik idatzia zuenik—, biri edo hiruri baizik ez zien igartzen hasmentako indarraren arrasto ahulen bat.

      Bere zeregina, nolanahi ere, betea zuen. Naski ez zen solas hanpatuegirik baliatzen ari erraten bazuen, bere txikian, gizartea hobetzeko ekarpena egina zuela, bertze anitzek ez bezala. Zutabea orain uzten bazuen, inork ez zion kritikarik egiten ahalko. Biziari begiratzeko bere ikuspuntu original hori gabe, irakurle batzuk —ados, irakurle franko, irakurle asko; ene jesus!, hezur-muinetaraino barneratua dugun apaltasun hori, gure merituak ukatu behar masokista hori— umezurtz geldituko zirela? Baiki. Baina bera ailegatu baino lehen existitzen zen aldizkaria, eta bera gabe segitu beharko zuen hemendik aitzinera lanean. Ez zuen itzultzea baztertzen, baina, orain, hobe zuen zirt edo zart erabakitzea. Ez zuen balio dilema moral hartan —morala baitzen, literarioa bezain— luzeago katramilatzea.

      Aldizkariari min emanen ziolako penatuta ere, egiazko umiltasuna bere burua argitalpen horren euskarri bakartzat ez jotzea zelakoan, telefonoa hartu eta zenbakia markatu zuen.

      — ¿Sí? —Paulinaren boza ezagutu zuen berehala.

      — Paulina? Ni naiz, Eneko...

      — Nor?

      — Eneko. Eneko Herrera. “Kristau modernoaren erronkak” saila idazten dut eta...

      — Ya. Zer dela-eta deitzen duzu?

      — Bai, zera, jarriko nauzu Koldorekin, faborez? Hoja parroquialeko nire zutabeari buruzko kontu bat komentatu nahi nioke.

Neguko bidaia

Dans la dernière semaine d'août...

      [Abuztuko azken astean…]

               GEORGES PEREC, Le voyage d'hiver

Idazle izan nahi izan nuen, bolada batez bederen izan nuen gogo hura, aspaldi. Itzultzaile ari naiz orain, funtzionario, erran nahi baita: buletinak euskaratzen ematen ditut egunak. Hori baino lehen, eta idazle izateko nahia piztu baino lehen ere, itzultzaile literarioa izan nintzen. Ume nintzenetik, irudimen handirik gabeko umea nintzenetik alegia, liluratu ninduen itzulpengintza literarioak, konbentzio guziek onartzen duten plagio legal horrek: itzultzaileak bere hizkuntzan idazten du bertze norbaitek bertze hizkuntza batean sortutakoa; horren aldera, plagiatzailearen izenik ez da gehienetan liburuaren azalean agertuko, edo, euskarazko itzulpenetan maiz gertatzen den bezala, agertzera, irakurleek fitekara atzenduko dute, eta merituaren zatirik handiena, meritu guzia ez bada, egileari aitortuko diote, irakurleek segur aski ezinen ulertu eta, beraz, ezinen baloratu luketen testu baten egileari hain zuzen ere; ez, ordea, esku artean duten eta bai ulertu bai baloratu dezaketen bertze testu horren izkiriatzaileari.

      Itzultzaile izatetik gelditu, eta idazle bihurtzeko tirria piztu zitzaidalarik, orduantxe hasi nintzen benetako plagioak egiten. Egia errate aldera, ez dakit benetako plagioa den definiziorik zehatzena, sekulan ez bainion inori ideiarik ebatsi, inoiz ez bainuen inoren testurik kopiatu; ez nintzen, Pierre Menard berri baten antzera, bertze norbaiten testurik hitzez hitz berridazten saiatu. Nireak aldez aurretiko plagioak izaten ziren: bi nobela eta ipuin-liburu bat ondu nituen —laugarren lan bat ere hasi nuen, baina amore eman nuen erdira ailegatu gabe; nire etxeko tiraderetan eta pendrive pare batean badira bertzelako zirriborro batzuk: denak ziren, gerora konprobatu ahal izan nuen bezala, etorkizuneko plagioen ernamuinak—, eta hirurekin gauza bera gertatu zitzaidan: testua osatutzat jo orduko, nik asmatutako pertsonaiak, egoerak, ustekabeko akaberak biltzen zituen liburu bat —hau da, bertze idazle batek sinatua— publikatzen zuen argitaletxe batek —“nire” nobelak Elkarrek eman zituen argitara; “nire” ipuinak, Pamielak—. Lan bakoitzean idazle diferente bat plagiatu nuen; ezagutzen ez nituen idazleak izan ziren hirurak, nire hiritik urrun bizi zirenak edo nirekin behin ere suertatuak ez zirenak inon. Makurrena, halere, zera izan zen, publikatutako bertsioen aldean, erdipurdikoak zirela nik idatzitakoak; nireak duinak izan balira, balekoak izan balira, kasualitateari egotziko nizkion nire testuen eta bertzeen arteko bat etortzekoak; hobeak izan balira, plagiatzaile orok eskuar dituen kontzeptuak —omenaldia, testuartekotasuna, bertsioa— inarrosiko nituzkeen kritikarien aitzinean. Baina antzekotasunak nabariegiak ziren, eta kalitatea zen diferentzia bakarra: nireak plagio txarrak bertzerik ez ziren; irakurleak —inoiz argitaratu izan balira eta inork leitu izan balitu— nire izena bigarren mailakotzat jo eta bertze bati aitortuko ziokeen nire testuen balizko meritua, arrazoi osoz aitortu ere.

      Ordura artioko nire bizitza soziala ere hondatu zuen idazle izan nahi —eta ezin— izate horrek. Astiro-astiro, bertze itzultzaileen konpainia jasangaitz bilakatu zitzaidan, gure solasaldietan maiz izaten baikenituen mintzagai nor bere hizkuntzara —euskarara zein espainolera— ekartzen ari zen testuan atzemandako tranpa ttikiak, akatsak, zehaztugabetasunak, bertze idazlerengandik eginiko ebasketak. Eragina hitzak berak ere urduri jartzen ninduen, adiskide eta ezagun haiek guziek nire jardueraren eta nire porrot etengabeen berri balute bezala, eta zeharka, zertaz ari ziren dudarik gabe ulertuko nuelakoan, plagiatzaile hutsa ez, plagiatzaile txarra, erdipurdikoa, lotsagarria izatea leporatzen ari izanen balitzaizkit bezala. Idazleekin ere moztu behar izan nituen harreman guziak: baten batekin erausian aritzen nintzen aldiro, ezin izaten nuen neure buruari galdegitea saihestu hura ez ote zen idazten ibiliko nik buruan nerabilen istorio horren bertsio hobetua, artean segitzen bainuen ideiak izaten, ordurako paperera eramatetik gelditua nintzen arren.

      Horregatik hurbildu nintzaion Koldori, Koldo Izetari, abuztuko hondar astean, hain zuzen ere itzulpengintza ikastaro hartako lehen egunean behartua eta pixka bat gogoz kontra etorri izana iduri zuen bakarra zelako. Kafe orduan hasi ginen alegia deus ez solasean: nire diosalari erantzunez, eguraldia aipatu zuen lehendabizi, bezperan telebistan emandako saio batez zer edo zer erran zuen gero, eta, nire arreta bereganatua zuela ikusita, kurtsoan bildutako faunaz kasik ironikoa izan nahi zuen komentario bat egin zuen. Ez zuen ematen, ordea, akitu berria zen mintzaldiaren gaia eztabaidatzeko tirria berezirik zuenik —ezagutzen ez nuen historialari pottolo antiojodun bat ari izana zitzaigun 19. mendeko bidaia-liburuen arteko harreman testualez eta horren motiboez; ez nion gauza handirik ulertu: arreta saltoka ibili zitzaidan bidaiari ezezagunek eginiko garrantzirik gabeko akats ñimiñoetarik haren elastiko itsusi mortalera, zeukan adinarekin inolaz ere bat egiten ez zuenera—; izan ere, ez nuen gogoan Koldo kurtsoko aretoan ikusi izana, eta, ondorioz, duda egin nuen ikastaroetara soilik kredituak hartu eta curriculuma gizentze aldera joaten direnetarik ote zen, nahiz eta espezie hori urria izaten den itzulpengintza ikastaroetan. Geroago jakin nuen, aste akabera aldera, jardunaldiak egiten ari ziren eskolan atezain zela, eta jakin-minez —hala erran zidan berak, jakin-minez, baina susmoa dut batez ere ikastaroan parte hartzaileendako prestaturiko hamaiketakoetan gosea pixka bat berdintzeko aukera ikusi zuelako izan zela— erabaki zuela gure taldeari lotzea.

      Kontua da liburuak bertze hizkuntza batera bihurtzeko tekniken inguruko gogoeta sakonen arteko abuztuko hondar asteko bortz egun haietan egunero izan genuela elkarrekin egoteko parada. Kasik berehala ohartu ginen gauza frankotan antzeko gustuak eta jaidurak genituela, eta, niretako are inportanteagoa zena, gauza ororen gainetik, literaturaz, itzulpengintzaz edo, zer erranik ez, plagioaz mintzatzeko interes falta erabatekoa konpartitzen genuela.

      Ikastaroa akitu eta bi astera, film emanaldi batean suertatu ginen elkarrekin, eta, handik aitzinera, hasi ginen astean behin juntatzen zinemara edo futbolera joateko eta gero trago bat hartzeko, edo bisitan joaten nintzaion lantokira. Sudokuak egiten harrapatzen nuen normalean, edo hitz gurutzatuak, edo, noiz edo noiz, Rubiken kuboarekin jostetan. Ez dut uste inoiz libururik irakurtzen ikusi nuenik —bai, ordea, maiz ez bazen ere, prentsa arrosako aldizkariak orriztatzen—. Horregatik harritu nintzen aire ezin misteriotsuagoarekin orrialde multzo ttiki bat pasatu zidan egunean. Hau da, ez ninduen harritu paper batzuk emateak, paper horietan —hasmentan duda eta dena egin bainuen ongi ulertua ote nion— haren lan literarioa zegoela aditzeak baizik, eta oraindik bizpahiru maila goiti egin zuen nire harridurak folio haietako lan literarioa poema luze bat zela ohartu nintzelarik.

      Ez omen nintzen poema horren berri nuen bakarra, ezta, handik gutira jakin nuen bezala, horren kopia zuen bakarra ere. Ez zen luze joan kopiak biderkatzen hasi ziren artio. Horrela, eskuz esku zebiltzan gero eta kopia ugariago horiei esker hasi zen Koldoren fama laburra. Hura bizirik zelarik poema ez zen inoiz publikatu —Koldok ez zuen argitara emateko inolako interesik erakutsi sekulan—, eta egileak axolagabe eta emozio handirik adierazi gabe onartu zuen haren testua irakurle multzo ttiki baina berezi batean hartzen ari zen ospe ona. Erran gabe doa, Koldok berak ez zuen eginahal ñimiñoena ere egin bere lana hedatzeko, niri eta lagun pare bat gehiagori, zein helbururekin ez dakit, testua irakurrarazteaz aparte; bere lehendabiziko irakurleek fotokopiak egin eta poema bertze irakurle batzuen esku utzi izana ere ez dakit nola hartu zuen, susmoa baitut ni nerau izan nintzela only for your eyes eskaera inplizitu bat ulertu uste izan eta errespetatu zuena. Izan ere, arras gutitan, behin edo bitan, gehienez ere, mintzatu ginen zorioneko poemaz, gehiago iduritzen zitzaidalako Koldo kontua solasera ez ekartzen saiatzen zela, nik testuari baliorik ematen ez niolako baino, zeren eta eman, lehen irakurralditik eman bainion balio handia bizitza osoan poesia-libururik irakurria ote zuen ere ez nekien atezain sudokuzale hark idatzitako testu hari.

      Nire bizian misterio ttiki eta itxuraz ebazten erraz baten gisa agertu zena, enigma handia bilakatu zitzaidan harrezkeroztik. Literaturazalea izan gabe eta kasik beraren despit gure literaturan eragin ezin saihestuzkoa izanen zuen poema bat idatzi zuen bezala, orduan ohartu nintzen halaxe egin zituela bertzelako hainbat gauza ere. Haren haurtzaroko kontakizuna adituta, ez zuen iduri deusek bulkatu zuenik Petilla Aragoi bere sorterritik Iruñera etortzera; ez zuen ematen herritik hiribururainoko bideak helburu zehatzik —hura nahi bezain axalekoa izan balitz ere— izan zuenik. Orobat, ez nion inoiz sobera ongi ulertu zer dela eta ikasi zuen euskara; izan ere, erdaraz izaten ziren gure eleketaldi gehienak —mamitsuenak bai, bederen—, haren ahoan ergatiboa aldarte egoera bat baitzen bertze deus baino gehiago, eta erran nahi izaten zuena eta erran egiten zuena ez beti eta ez nahitaez bat ez etortzeaz gainera, denbora franko behar izaten baitzuen esaldi erdi ulergarri erdipurdiko bat osatzeko. Poema, berriz, euskara jasoan zegoen idatzia, euskara hanpatuan, are pedantekeriaren mugan gelditzen zen harrokeria eta erakuskeria puntu batekin.

      Koldok idazteko izan zituen arrazoiak izan zituela, hurrengo hiru edo lau urteetan nolabaiteko legenda sortuz joan zen poemaren eta haren egile ezezagunaren inguruan. Garai hartako prentsan, bereziki zutabegile eta idazle jakin batzuen testuetan, ez da zaila aurkitzea Koldoren —horrela, abizenik gabe— eraginari erreferentziak, edota K.I. eta haren lan ezinbertzekoa nabarmentzen dituzten aipuak, segur aski irakurle gehienek, beharbada euskal literaturaren etorkizun hurbileko historialariek eginen duten bezala, Koldo Izagirrerekin identifikatzen zutena.

      Badaezpadako anonimotasun hori gorabehera, kazetari batzuk Koldorenganaino ailegatu eta elkarrizketatu nahi izan zuten; hark, halere, elkarrizketa bakarra eman zuen bizitza osoan, eta, hartan, literaturaz aritu beharrean, politikaz aritu nahiago izan zuen. Erantzunak ez bide ziren elkarrizketatzailearen gustuko izan. Batek daki Koldok zergatik eman zion baiezkoa hari, bertze hedabide serioago batzuen eskaintza baztertu ondotik: nafar estatuaren ideiaren aldeko blog batean ziren publikatzekoak galde-erantzunak, eta blogariak akaso espero zuen, esperantza hori zertan oinarritzen zuen ezin asmatu badut ere, elkarrizketatuak bere oniritzia ematea itsas aldeko Nafarroaren kontuari: lehen ihardespenetarik aski argi gelditzen baita Koldo Izeta ez zela nafar fede berriaren jarraitzaile, ezta bertze edozein sinesmen abertzaleren defendatzaile ere; izan ere, blogean argitaratutako solasaldi osoa irakurriz gero, Izeta espainolazoa zelako irudipena aterako luke edozein irakurlek: ez Nafarroa osorik, ez Euskal Herririk, ez independentziarik, ez Espainiatik kanpoko proiektu politikorik. Ezin erranen nuke probokatzeko egin ote zuen edo benetan ari ote zen: inoiz ez genuen politika izan gure gai gogokoenen artean.

      Koldok erantzun haiek emateko izan zuen motiboa zeinahi dela ere, mendekua hartu zuen blogari haren fedekide batek Garan idatzi zion hil ondoko oharrean. Iruzkingile horren arabera, Iceta, Luis, sortzetik beretik zegoen traiziorako sinbolikoki markatua, non eta Sos del Rey Catolico [sic] herrian ekarri baitzuten mundura, edo, oharraren egilearen estilo hanpatua espainoletik euskarara ekarriz, “euskaldunok izan dugun Estatu bakarraren hondamendia ekarriko zuenaren sorterrian ikusi zuen argia gaur egungo beaumontarren artera lerratuko zen sasi-idazleak”. Mendeku berantiarra, hil zenerako igaroa baitzen Koldoren fama, eta iraganeko kontua baitziren prentsan noizbehinka K.I.-ri egiten zitzaizkion aipu enigmatikoak. Berrian, konparaziorako, ez zuten deus ere argitaratu. Eta, zintzoa izate aldera, logikoagoa izan zen Berriako isiltasuna Garako iruzkina baino, bigarren honetakoa frikien arteko kontu-doitzea izan baitzen bertze deus baino gehiago: jakin nahi nuke inork ote zekien nor ote zen Luis Iceta hura eta inork ulertu ote zuen zer dela-eta deitzen zioten sasi-idazle artikulu pozoitsu hartan, betiere norbaitek oharra leitu bazuen.

      Berriz diot: ordurako, hil zenerako alegia —eta bizi izan zen bezala hil zen, axolagabe, gertatzen ari zitzaion horrek, hiru hilabeteren buruan akabatuko zuen minbiziak, berarekin deus ikustekorik ez balu bezala: behin baino gehiagotan pentsatu nuen ni nintzela bietan penatuena haren eritasunak nola egiten zuen aitzinera ikusiz—, atzenduxea zuen Koldo Izeta mundu literarioak. Edo apika zuzenago litzateke erratea isiltasun konspirazio baten ondorioz izan zela mundu horren memoriatik lekutua.

      Zeren eta, bolada batean nobelarik edo ipuinik edo poesiarik ezin irakurri banuen ere, denboraren poderioz, literaturara bueltatu bainintzen emeki-emeki, eta 90eko hamarkadan argitaratu ziren euskal liburu gehien-gehienetan —nahiz eta, bitxia bada ere, Koldo irakurle guti batzuen ondare izan zen beti— haren poemaren oihartzunak aditzen bainituen, non eta ez nituen zuzeneko erreferentziak, aipuak edo, erran dezadan solas debekatua, plagioak kausitzen. Halakoren poema baten lerro batzuk zorretan zeuden Koldoren poema lerro jakin batzuekin; bertze halako horren ipuina nola sortu zen ere ez zen ulertzen ahal, nire lagunaren lana aintzat hartu gabe; hirugarren baten nobela osoa laburbildua zegoen —eta segur aski hobeki idatzia— gure nahi gabeko poetaren idazkiaren lehen hiru ahapaldietan. Hasmentan, harrituta egiten nuen topo omenaldi horiekin guziekin; astiro-astiro, josteta bihurtu zitzaidan ederki ezagutzen nuen poemaren arrastoak bilatzea liburu berrietan, hauek argitara eman ahala.

      Ez naiz irakurle orojalea —orain; bai, ordea, duela urte batzuk, nire krisi literarioa izan aitzin, nahiz eta, lanak bulkatuta, batez ere idazle ingeles eta alemanak irakurtzen nituen; literatura frantsesa apenas ezagutzen dudan, aspaldi honetan lankide batek sutsuki animatzen nauen arren Frantziako egile batzuk irakurtzera. Georges Perec-en Neguko bidaia izan da utzi didan hondarra, gustatuko zaidalakoan—, baina urte haietan begi aitzinean izan nituen liburuak ez ziren guti izan, eta kasik guzietan harrapatu nuen Koldoren poemaren eragina, eufemismo hori erabiltzea zilegi bada. Bere garaian atentziorik eman ez zidan arren, gero eta bitxiagoa egiten zait orain inork poema inon publikatu ez izana, ezta fanzine xume batean ere, ezta, Internetek eskaintzen dituen aukerak hedatu ahala, blog edo aldizkari elektronikoren batean ere. Kostata, baina azkenean ulertu eta onartu behar izan nuen mamu bat zebilela euskal literaturan, Koldo Izetaren izena euskal idazleen artean zegokiokeen tokitik desagerrarazteko asmoa zuena.

      Eta, ondotik, ulertu nuen, ulertu dut zer dela-eta adiskidetu nintzen gizon harekin, zer dela-eta ezagutu nuen dagoeneko atzendua dudan urte hartako abuztuko hondar aste batean; azkenik atzeman nuen gibelera begira gure harreman estrainioari zentzua ematen zion arrazoia zein zen: behingoz banuen esku artean bertze inork idatziko ez lukeen istorioa, euskal idazle bakar bati ere —bururatuta ere— idaztea komeni ez zitzaion istorioa. Hainbertze urteren buruan, bada tenorea jar nadin inori plagiatuko ez diodan narrazioa idaztera, bai eta nire aspaldiko irakurtzeko gogoa berreskura dezadan ere: Koldorena idatzi bezain fite, lankideari kasu egin eta Neguko bidaia irakurtzen hasiko naiz. Ea gomendioarekin asmatu duen.

Liztor mutanteak

Opor bidaian abiatu ginelarik, artean ez zen munduaren akabera iragartzen zuen seinalerik. Baina Heidelbergeko jatetxe batean zerri-ukondoa nigandik urrundu bezain fite, liztor handi bat hasi zen haren honddarretan lanean nik Wasp superheroiari bakarrik egotziko niokeen indarrez. Bero izugarria egin zuen uda hartan, eta liztorrak ugaritzea ekarri zuen horrek, bai bederen Heidelbergen eta Alemaniako inguru hartan bisitatu genituen gainerako herrietan. Halere, nire plater gaineko liztor haren amorrua, hezurretik haragi puska bat erauzten tematua, berezia zen, bazkaldu ondoko nire isiltasuna, begiak harengan iltzatuta nituela, onargarria egiteraino. Azkenean haragi puska handi bat hortz artean zeramala hegaldatu zelarik, begirada plateretik goititu eta ohartu nintzen emaztea eta alaba ni bezain harrituak zeudela, asaldatuak kasik, liztor hark eman berria zigun ikuskizuna zela eta.

      — Kumeak elikatzeko eraman du haragia —erran nien irribarre egin bidenabar—. Hemendik hurbil, liztor mutanteen arraza berri bat hazten ari da. Horregatik hartu du puska erraldoi hori. Bi urteren buruan, kalkulatzen dut, liztor mutanteek lurra menderatuko dute.

      Isilunea. Paulak serio begiratzen zidan, Ane izutzen ari zara zioen behako zorrotz batez. Alabaren aurpegiak, begiak zabal-zabalik, amaren mezu telepatikoa berretsi bertzerik ez zidan egiten.

      — Baietz, bada. Twitterren kontatu behar dut. Hemendik bi urtera, txio mitikoa izanen da erresistenteen zirkuluetan. Santik dena aurreikusi zuen, erranen dute.

      Familiak ez zuen nire umorea konpartitzen, antza. Paulak gero eta haserreago begiratzen zidan.

      — Zu egon zaitez trankil, Ane. Liztor mutanteak guregana etorriko balira, nik babestuko zintuzket.

      Amari begira gelditu zen orduan Ane, begiak betetzen hasita.

      — E, zera, zintuzketet. Biak. Ama ere bai. Ama ere salbatuko nuke.

      Orduan nik neronek begiratu nion Paulari: zerbait arrunt gaizki ari gara egiten, bizi garen 21. mende honetan gure alaba sinetsita dago nik salbatu behar zintuzkedala, ez omen du ulertu emazteki burujabea zarela, ez duzula deusetik salbatuko zaituen gizonik behar. Hori guzia saiatu nintzen behako batez transmititzen. Ez dakit lortu nuen. Nire begiradaren adierazkortasuna aski mugatua da.

      Nolanahi ere, bat-batean bururatu zitzaidan, Erresistentziako burua banintz —Erresistentziako burua izatera deitua bainintzen; ze arraio, hura nire fantasia zen—, ez ote litzatekeen zilegi izanen liztorren eraso masibo baten aitzinean gure haurra haien ahutzetara jaurtitzea, nik ihes egin ahal izateko haren haragi freskoarekin beren gose erradioaktiboa berdintzen zuten bitartean. Supituan etorri zitzaidan pentsamendu hura, baina ez nintzen deus erratera ausartu. Pentsatu eta erraten ez diren gauzak. Eta ez bakarrik zerbait ozenki adieraztera egun hartako bakea arriskuan jarriko nukeelako, ez; komenigarria iduritzen zitzaidan gure Anek sinestea zernahi arriskuren aitzinean defendatzeko prest nengokeela. Horrelako gezurretan oinarritzen diren harremanak izaten dira eskuarki sendoenak, baldin eta oinarrizko arau batzuetan dugun konfiantza —errate baterako, gurasoek seme-alabak babesteko daudela dioen araua— berresten badute.

      — Broma da, laztana. Ezinezkoa da hori, gainera. Munduan ez da liztor mutanterik.

      Isilpean utzi behar izan nuen bigarren partea: euli mutanteen arraza bat ere sortuko zela, baina hauek gizakiekin paktu bat sinatuko zutela liztorren kontra borroka egiteko. Eulien laguntza, bistan dena, ez zen debaldekoa izanen: bi hilabetetik bi hilabetera —guti goiti-beheiti: intsektuek diferente antolatzen dute denbora— haragizko zerga bat eskatuko zieten gizakiei, eme edo ar multzo bat aldiro —amaren adinekoak, zehaztuko nukeen, kontatzeko ausardia izan banu—, hasmentan orgia deskribaezinak egiteko erabiliko zituztenak, arraza mutante berriko euliek gustuko izanen zituzten perbertsio guziak probatzeko; geroago, berriz, zientziaren izenean, esperimentu mingarri eta krudeletan baliatuko zituzten, gerlari perfektua, erdi zomorroa erdi gizakia, sortu artio. Horri esker zapalduko genituen liztor mutanteak eta gerra irabaziko. Harrezkeroztik, eulien diktadura militar tinko baina aldi berean goxo baten pean biziko ginen betiko, betiereko bakean, zibilizatu gabeko eremuetan geldituko ziren liztor mutanteen arriskutik libre, noizean behin agintari berrien desirak asetzen segitu beharko bagenuen ere.

      Heidelbergeko gaztelua ikustera abiatu ginen bazkaldu ondotik, Printze Hauteslearen gaztelua alegia. Germaniako Erromatar Inperio Santuaz zer edo zer erraten hasi nintzen, alabaren aitzinean harro agertze aldera batez ere, baina fite ohartu nintzen neure buruarekin ari nintzela solasean. Beharbada hobe nuen oporretan bakarrik etorri izan banintz, horrek emaztearen eta bion arteko arau ez idatziak haustea ekarri izan balu ere. Tira, badakit bikote anitzek horrela jokatzen dutela trauma handirik gabe, baina inoiz sinatu ez dugun arren indarrean dagoen hitzarmen inplizitu bat traizionatzea bezala litzateke guretako, eta opor batzuek merezi duten baino azalpen gehiago eskatuko luke horrela jokatzeak. Banantzea litzateke bertze bide bat, eta orduan inolako arau-hausterik gabe bidaiatzen ahalko nuke, eta aditu nahiko lituzkeenari kontatuko nizkioke liztor mutanteen eta euli atomiko eta lizunen inguruko nire fantasiak, edo Heidelbergeko printze hauteslea zergatik eta zerena zen hautesle; edo, entzule faltan, neure buruari errezitatuko nizkioke narrazio eta azalpen horiek guziak, orain egiten nuen bezalaxe, baina bere erretolika funsgabearekin nire pentsamenduetarik aterako ninduen inor ondoan izan gabe.

      — Zer erran nahi du izen luze-luze horrek, aita?

      Bergbahnen Heidelberg Station Schloss.

      — Ailegatu garela. Orain funikularra hartuko dugu.

      Bai, banantzea bertze aukera bat litzateke, jakina, baina ez nuen uste pauso hori ematera sekulan ausartuko nintzatekeenik. Anerengatik batez ere. Ez anitz maite nuelako —tira, horregatik ere bai, edo hala pentsatzen nuen nire baitako harrak hozkarik egin ez ziezadan, eta halaxe nion aitortua lagun pare bati, batez ere ez zezaten pentsa bihotzik gabeko putakumea nintzela—, baina bai, Ane zela-eta ez nintzen haren amarengandik bereizten ahal, horrek anarkia ekarriko lukeelako. Eritasun larri bat izan zuen gure alabak artean nini bat bertzerik ez zelarik, ezin aipatu den hori hain zuzen ere, eta errebisioz errebisio medikuak oraindik aurkitzen ari ziren tratamenduaren albo ondorioak haren gorputzean. Banandurik egotera, nola jokatu beharko nuke emazte ohiarekin ospitalean medikuek gure haurrarengan kausitutako bertze mutazio ttiki baten berri emandakoan? Zer manatzen du bereizitako bikoteen protokoloak? Besarkatu beharko nuke? Laztandu beharko nuke? Egia zen, ezkonduta egonda ere, albiste txarrak jasotakoan ordurako ez nuela Paula ez besarkatzen, ez laztantzen, ez kontsolatzen, baina banekien hiru gauza horiek egin beharko nituzkeela, jendeak, elkar maite duen jendeak eta teorian maitasun horren ondorioz esposatua dagoen jendeak, horrela jokatzea zela usadioa. Banekien, beraz, besarkatu eta laztandu eta kontsolatu ezean arauak hausten ari nintzela, baina horrek ez ninduen deseroso sentiarazten, ez ninduen arauak hausteak kezkatzen, arauak zein ziren ez jakiteak baizik edo, are gehiago, araurik ez izateak.

      Bi funikularretan igan ginen gaztelura. Moderno-modernoa, lehendabizikoa; Igeldokoaren estilokoa, bigarrena, aspaldikoa eta horregatik xarmagarria alegia. Tontorrera ailegatuta, diskrezioz urrundu nintzen Paula eta Anerengandik; gazteluko atal batean zegoen kupel erraldoi bat ikustera zihoazen bitartean, Neckar ugaldera begira gelditu nintzen. Ukondoak terraza bateko barandan bermatuta, como en un mal poema romántico —hala zioen institutu garaiko literatura liburuan irakurri behar izan nuen Pere Gimferrerren poema batek—, saiatu nintzen Hölderlinen poema famatu hura gogoratzen —Lange lieb’ ich dich schon, möchte dich...—. Zaila da, halere, ongi ezagutzen ez duzun hizkuntza batean poema bat buruz ikastea, eta, horrela, erdipurdi baizik ez nuen bete egoerak eskatzen zuen antzezpena, bidaiari sentiberarena. Bertzalde, ama-alabak berehala etorri ziren nire bila.

      Gazteluko kafetegian ederki ordaindu genuen kafea. Komentario tonto batzuk egin genituen Paulak eta biok, baina Aneren pastelari bisita egitera etorri zen liztorrak isilune deserosoa ekarri zuen gure mahaira. Ezagun zen beldur zirela ez ote nintzen berriz ere intsektu mutanteei buruzko nire pitokeriekin hasiko, baina ez, ni ere isilik gelditu nintzen. Ez nuen gogorik kontatzeko biak babestera etorkizunetik etorritako Erresistentziakide bat nintzela —ez naiz sekulan liderra izan, nor engainatu nahi nuen lehenago?—, hogeita hamar urteren buruan Ane izanen baitzen euliekin akordioa sinatzea lortuko zuena, eta horretarako ezinbertzekoa izanen zela egun hartarik hasita Paulak emanen zion heziketa austero eta zorrotza. Bai, plagiatzaile hutsa da nire irudimena. Alta bada, fantasia horrek ez zuen ongi funtzionatzen, bi protagonistei aiduru zuten patua ezin azaldu izate horrek dena hondatzen zidalako; gainera, nire buruan harilkatzen ari nintzen sexurik gabeko Terminatorren bertsio hura —haurra egina zegoen, etorkizuneko soldadua nintzen honek ez zuen Paula / Sarah Connorrekin harreman intimorik izan beharrik— errealitatetik hurbilegi zegoen, eta fantasiak ez badu egunerokotasunetik ihes egiteko balio, orduan zertarako balio du?

      Funikular zaharrean sartu ginenerako, ama-alabak solas eta solas ari ziren, nire isiltasunari ezaxolati. Gure kotxean, bi emazteki asiar suertatu ziren nire aitzinean: bat pare-parean, eta bertze bat haren ondoan, eskuinean. Azken honen eskuinean, mutil bat, itxura guzien arabera, bigarrenaren mutil-laguna, nahiz eta, Paulak eta Anek niri bezala, bi emaztekiek ez zioten ibilbide osoan kasurik egin. Ustezko mutil-lagunak leihotik begira arindu zuen bidaia; nik, haren neska-lagunari begira. Irribarrea istant batez baizik ez nion ikusi; ile beltz luzea gero, eta esku politak —itsusia zatekeen disimulurik gabe aurpegira begira egotea, baina burua makurtuta haren eskuak aztertu ahal izan nituen: margoturik zeramatzan azazkalak, eta zainak nabaritzen zitzaizkion esku gainetan eta pixka bat besoetan—. Eta horrela, Billy Collinsen poema bat gogoan —dena aspergarriagoa baita literaturarik gabe—, hamar minutuko bidaia hartan maitemintzea erabaki nuen. Ahal bezain biziki —hain ibilbide motzean—, baina behar bezain herabeki —lotsatia nintzen, eta naiz— eta diskretuki —gure bikotekideak hantxe ziren—. Erne aditu nuen bi emaztekien arteko solasaldia, ez bakarrik zein hizkuntzatan ari ziren jakinen banu bezala, baita zer erraten ari ziren ulertuko banu bezala ere.

      Maitasun zinematografikoko kode zorrotzei jarraiki, imajinatu nuen hura film erromantiko bat balitz, Heidelbergeko gaztelutiko jaitsiera labur hartan poltsa lurrera eroriko litzaiokeela nire ezker aldeko emaztekiari, eta ni berehala makurtu eta gauzak biltzen lagunduko niokeela. Gero, iluntze aldean, aurkituko nuke hirurak gure hotelean zirela —zeina egoerak eta nire irudimenak eskatzen zuten mailakoa izanen bailitzateke, ez benetan hartua genuena bezain kutre eta etsigarria—. Hurrengo egunean, insomnioak jota, euskal txiolaririk ez dabilen tenorean nire ohiko txorakeriak txiokatzea alferrikako ariketa zela ohartuta eta telebistan kanal pornorik ote zen bilatu bitartean emazteak itzartzeko arriskuak izituta, hoteleko ostatura jautsiko nintzateke —ez, ez litzateke piano jotzailerik izanen; bai, ordea, musika suabe bat airean, auskalo nondik etorria—. Hantxe ikusiko nuke hura ere, funikularreko emaztekia, edalontzi bat behatz mamiekin laztantzen, zoritxarrekoa izatearen zantzu argiak bisaian. Ahalik eta coolen agurtu ondotik —zeren handik eta hemendik ebatsitako topikoekin asmatzen ari nintzen fikzioan neure buruari ezezagunekin, are emazteki asiar ezezagunekin mintzatzeko botere bertzenaz sinesgaitza emana bainion—, solasean hasiko ginateke honetaz eta hartaz, oinarrizko ingeles batean, ese likido guziei e bat gehituz ni, erre eta eleak neketan bereiziz bera, eta gure arteko zera hori aise sortuko litzateke.

      Harrezkeroztik, logaletua egonda ere loari kontra egiteko asmoz sartuko nintzateke gauero ohatzean, handik gutira jaiki, beztitu eta gure elkargunera abiatzeko. Hiruzpalau gautan errepikatuko litzateke eszena. Laugarrenean, Sabrina filmean Harrison Fordek Julia Ormondi bezala, euskaraz I like you nola erraten den galdeginen lidake; nik duda eginen nuke: gustatzen zatzaizkit —baina komeni da, hain goizik nor-noriren misterioa urratzen hastea?—. Gustuko zaitut? Atsegin zaitut? Biziki laket dut zurekin egotea? Zure ondoan egoteak iraultza ekarri du nire bihotzera? Gramatika ez da oztopo izanen gure artean ote da Bill Murrayk Scarlett Johanssoni Lost in Translation-en akaberan erran ziona? Ez dut uste. Beharbada honela erantzunen nioke:

      Funikularra helmugara ailegatuta, nire helbururik gabeko amodioak ospa egin zuen mutila eskutik hartuta eta bertze neska ondoan zuela. Hirurei begira, zimiko bat sentitu nuen. Ziztada bat. Garondora eraman nuen eskua. Liztor handi bat harrapatu eta Paulari eta Aneri begiratu nien. Ez zen bi urteren buruan izanen.

Ezagutzen duten mutiko arraroena naizela erran didate

5.

Bazter batetik iduritu zaio heldu dela boza. Boza baldin bada. Oporraldia akituta eta kasik gauza guziak autoetan sartuta, bertze haurren bila igorri dute gurasoek. Ez zuen harat-honat ibiltzeko gogorik batere, baina hor zegoenez, bada, tokatu egin zaio. Suerte txarra. Ohiko tokietan —gorgoinetan, igerilekuaren inguruan, ostatu ondoko bankuetan— alferrik begiratutakoan, hona hurbiltzea bururatu zaio. Uste du justifikatua dagoela, ama ez zaiola haserretuko. Ez da, halere, sartzera ausartu.

      Berriz ere, boza —boza baita, dudarik gabe— urrundik ailegatu zaio; edo, hobeki erranda, hurbildik. Tira, nondik zehaztea da kontua. Beldurra alde batera utzita, pauso batzuk eman ditu Unaxek. Lagunek susto bat eman nahi diotela pentsatu du hasmentan, baina, ingurua behatu batean aztertuta, ez du altxaperik ikusi. Unax! deitu du, honetakoan inolako zalantzarik gabe, lehenagoko bozak; eta Unax!, hirugarren aldi horretan bertze boz batek errana. Akaberako ixak harritu du gehien oraingoan, haren ahoskera akasgabeak, ez Unatx, ez Unaks eta ez Unas: Unax, gurasoek, andereñok —eta Iruñean ia-ia bertze inork ez— deitzen dioten bezala.

      Unax! Hirugarren boz batek atera du bere pentsamenduetarik; orain, oihuen sorburua kokatu uste izan du, lehendabiziko egunean, kanpalekua zapaldu bezain fite amak debekatu zien —haur guziei edo berari bakarrik, ez daki seguru— zelai horren erdialdean. “Laguntza” eskatzen duen ahotsak konfirmatu egin dio hain zuzen ere toki horretarik heldu direla oihuak, eta lehen ixa perfektuak bezainbertze harritu du orain laguntza euskaraz eskatu izanak —aldi berean, eta abantzu nahi gabe, berak “lagundu” eskatuko lukeela pentsatu du Unaxek, aitak mila bider erran bezala; orobat, hau berriz amaren ahotik ikasia, gogoratu du pazientzia izan behar duela bere lagunekin, ikaskide guziek ez baitute euskara etxeko hizkuntza—.

      Laharren artetik sartu eta, sasi batzuk pixka bat baztertuta, argiago aditu ahal izan ditu bere hiru lagunen deiak —bai, zalantzarik ez da, Maider, Lorea eta Urtzi dira—, eta, dagoen tokitik metro batera-edo, zuloa ikusi du. Ertz batetik bere aurpegia agerian egotearekin batera, oihuak garrasi bihurtu dira —Unax! Unax! Laguntza! Hemen gaude! Unaaaax!—, urduritasuna, ezinegona eta poza nahasita.

      Unaxek beheiti begiratu du, serio, ezinezkoa balitz bezala bera izatea hain irrika handiz espero zuten Unax hura.

4.

— Zer duzu, Unax?

      — Ez dut ja, ama, egon trankil; ongi nago.

      — Seguru?

      — Baietz; utzi bakean, ez izan hain pelma.

      — Bueno, bueno, barkatu.

      Goiza Donibane Lohizunen eman ondotik —laugarren eguna da kanpalekura etorri zirenetik, etxera itzultzeko bezpera, eta ez zuten alde egin nahi zer edo zer erosi gabe—, haurrak gorgoinetara abiatu dira, helduek bazkaria prestatzen duten bitartean. Lehenago, dendaz eta turistaz enpokatua zegoen karrika hartan zebiltzalarik, Maiderrek keinu egin dio Unaxi, harengana hurbil dadin, eta belarrira xuxurlatu dio arrunt boz itsusia duela, hitzak sudurretik aterako balitzaizkio bezala, eta arras ipurdi handia eta gizena, eta eskolan guziek irri egiten diotela, xelebrea delako eta beti bakarrik eta bere buruarekin solasean ibiltzen delako, como si estuvieras chalao.

      Ama zer edo zertaz ohartu da zeren, mutikoaren aurpegi serioa ikusita, galdezka bezala begiratu baitio istant batez. Maiderrek bere irribarre eztiena eskaini dio orduan Saioari, eta honek, lasaitua edo, solasean segitu du bertze gurasoekin. Orain, kanpalekuan bueltan, amaren galdemoduak direla-eta berandu dabil berriz ere —pentsatu du kezkatua, burua ezker-eskuin inarrosiz eta ezpainak mugituz, buruan dituen solasak isilpean ahoskatzeko—.

      Gorgoinen parkera hurbildu ahala, harri handi baten gainean jarrita ikusi ditu hiru haurrak. Erdian dago Maider, eta bertze biak hark eskuan duen paper ttiki bati begira daude, irrika eta xuxurlaka. Lorea izan da Unax heldu dela konturatzen lehendabizikoa, eta berehala que viene, que viene hasi zaie bertze biei. Haien parera ailegatzearekin, Urtziren begiak bilatu dituzte Unaxenek, maiz mutikoaren begirada izaten baitu helduleku bakarra hirurak, orain bezala, berari kontra egiteko bat eginik daudelarik. Alta bada, honetakoan haren betazalak eta bekain finak bertzerik ez du ikusi ahal izan Unaxek, lur aldera so baitago Urtzi, irri lotsati bat egiten duela. E, ospa hemendik, hau ez zaizu-eta interesatzen, erran dio Maiderrek, erdaraz. Bai, joan ezazu, ondotik, euskaraz, Loreak. Bi segundoz esperatu du Unaxek Urtzirengandik hondarrean ailegatu ez den keinuren bat. Horren ordez, Maider mintzatu da berriz, lehen baino mukerrago: Joder, segi zure bizitza puta horrekin, eta utz gaitzazu bakean behingoz, ipurdi-handi ostia hori!

      Zabu batera abiatu da, kulunkatzera, bertze hirurek txutxu-mutxuka segitu duten bitartean.

      Amaren deia aditu orduko, gutienez berrogei minutu dira bakarrik dabilela kanpalekuko alde horri xarma ematen dioten etxolen arteko pasabidean, goiti eta beheiti. Irribarre baten arrastorik ez duen Saioaren bisaiaren gogorrak ulertarazi dio ratoxka bat daramala berari deika, eta lotsa pixka bat ere sentitu du mutikoak, ohartu gabe berriz ere aritu baita naski besoak airean mugitzen eta buruarekin keinuak egiten. Ez egin hori, erranen dio orain amak segur aski, saia zaitez normalago izaten. Baina Saioa ez bide dago haserre:

      — Zer ari zara hemen, bakarrik?

      — Deus ez. Pasieran.

      — Eta zure lagunak?

      — Gorgoinetan gelditu dira, baina ni aspertzen ari nintzen, eta ospa egin dut.

      Hiru segundo iraun duen isilunean, Unaxek desbideratu egin du begirada amaren begi miatzaileetarik.

      — Ongi ari zara pasatzen kanpalekuan?

      — Bai, ama, trankil.

      — Ez dira joan izanen toki hartara, zera, lehen egunean ez joateko erran genizuen toki hartara?

      — Ezeeetz, parkean direla.

      Bi segundo gehiago. Arreta handiz aztertu du lurra oraingoan Unaxek.

      — Bueno, bazkaria prest dago. Erranen diezu etortzeko, faborez?

      Bazkaldutakoan, halere, helduekin gelditu nahiago izan du Unaxek; Maiderrek postrea irentsi bezain fite, Loreak eta Urtzik hondarrak plater gainean utzita, ziztuan abiatu dira, artean Unax berea jaten ari zelarik.

      — Akitu ezazu lasai zure izozkia, ez duzu presarik. Berehala joanen zara haiekin —erran dio amak; eta une batez arraro begiratu die Maiderren gurasoei.

      Baina izozkia jandakoan ez da mugitu. Zangoak luzatu, ipurdia pixka bat aitzinera irristatu eta, burua aulkiaren bizkar deserosoan pausatuta, begiak hetsi ditu, logaleak balego bezala.

      — Zer, ezongixko zaude? —aitak—. Etxean ez du sekulan siestarik egiten. Nahiko nuke eginen balu.

      Mahai gainekoa biltzen hasi dira Urtziren gurasoak —platerak garbitzeko haien txanda da—, eta segidan heldu da Lorearen aita, eskuetan gintonic batzuk daramatzala.

      Lehendabiziko unean, Urtziren gurasoak itzuli bitartean, tontakerietan aritu badira ere, kontu serioak ekarri ditu gero solasera Luisek —eta horrek ere, aitak beti, baita lagun artean ere, gauza serioei buruz mintzatzeko duen joera horrek alegia, lotsa pixka bat ematen dio Unaxi, pentsatzen baitu bera besta zapuztailetzat hartzen baldin badute, akaso dela aita ere besta zapuztailea delako, harengandik heredatu duela jendearekin, edo jendea berarekin, ongi moldatu ezin hori, aitaren begiak, guziek diotenez, heredatu dituen bezalaxe—. Maiderren gurasoek, haatik, akaso Saioa eta Luis bezala irakasleak direlako, gustura hartu dute Unaxen aitak ateratako gaia, eta laurak hasi dira solas luzeak eta arraroak erabiltzen, eta Unaxek ongi ulertzen ez dituen gauzak erraten.

      Ea zein den historiaren pisua —handia, pentsatu du Unaxek, hain solasaldi astuna sorrarazteko— oraina ulertzeko. Eta aita tematua gibelera begiratu behar dela —Unaxek beti begiratzen du gibelera, komunean batez ere, ohatzera joan baino lehen hortzak garbitu bitartean, zonbi batek ez ote dion ustekabean gainera salto eginen; edo eskolan, gelakideek sustorik eman ez diezaioten, horrelakoetan eskapatzen ohi zaion oihuaren kontura irri egiteko gero— zernahi ulertzeko, batez ere desgraziak ekarri dituzten egoerak; gibelera begiratuz gero, beti aurkituko dugula gerra, edo krisia, edo dena delakoa eragin duen zioa —Unaxek ez daki zer diren krisia eta zioa—. Eta ama hasi da orduan, baietz, aurkitu aurkituko dugula, baina zerbait aurkitu nahi dugulako, gure ataka gaizto absurdoei zentzua emanen dien motiboa atzeman behar dugulako, baina, berez, jendearen gaiztakeria, zitalkeria, doilorkeria —Unaxek ulertzen ez dituen bertze keria batzuk ere aipatu ditu Saioak— dagoela egoera bidegabe gehienen azpian, eta, bertzalde...

      Mutikoari ez zaio gustatzen ama horrela mintzatzea, dena ongi ulertu gabe ere aise igartzen baitio haren jarioari batere gogoko ez duen teku mingots bat. Horregatik, bere pentsamenduetan ihes egin nahiago izan du —berak ere nahi luke denboran gibelera egin, egunez egun zer egin duen aztertu, egiten diotena zergatik egiten dioten ulertzeko—, besorik eta ezpainik mugitu gabe behingoz, eta, luze gabe, zera aditu uste izan du, ahapeka: Begira, lo dago, tapa ezazu toalla batekin, hoztuko baita bertzenaz.

3.

Aldiberekotasun kasik perfektuan, Maiderrek eta Urtzik besoak goratu, bi eskuekin airean hiruki baten forma osatu eta buruz beheiti murgildu dira uretan; hankak kanpoan dituztelarik, orduan ere mugimenduak sinkronizazio ezin handiagoz egin dituzte, eta, berriz ere burua urpetik atera dutela, eskuineko besoa goiti eta ezkerrekoa aitzinera luzatuta eman diote akabera ariketari.

      Txalo egin die Loreak, irribarre zabala aurpegian, eta zerbait erran dio Maiderri. Dagoen tokian, Unaxek ez ditu neskatikoaren hitzak aditzen ahal, baina naski mugimendu guziak ikasi dituela adierazi du, parte hartzeko prest dagoela, edo antzeko zerbait. Unaxek ia-ia nahiago luke beraz irri egiten ari izanen balira, baina aspaldixkoa du atzendua dutela, eta arruntean emanak direla gero gurasoei erakutsi nahi dieten igeriketa sinkronizatuaren dantza hori prestatzeari. Pare bat aldiz, aitarekin bota da ur txirristetan beheiti, eta gero erdi saltoka erdi lasterka aritu dira biak igerilekuan, baina, etxean ez bezala, hemen ahalketua sentitzen da gainerakoek aitarekin jostetan ikusten badute. Luis ohartu da horretaz, eta, haserre baina ez baitizute kasurik egiten erran ondotik, bertze helduengana urrundu da.

      Neskatikoen edo Urtziren gorputzen aldean, franko handia da Unaxena —ipurdi-handi deitzen diote batzuetan eskolan, edo jamoncete, edo, noizbehinka, puto gordo—. Ez kezkatzeko erraten diote Saioak eta Luisek, ez dagoela gizena, bere pisuan dagoela. Gizena ala neurrikoa, ez da trebea bere gorputza mugitzen, ez uretan —beldurra ematen dio, gainera, burua ur azpian sartzeak—, ezta uretatik kanpo ere —bi edo hiru urte dira, patioan, eskolako kiroletan parte hartzetik gelditu zela, taldeak osatzeko tenorean bera ez hautatzeko lehia nabarmenegia bilakatzen hasi zenetik hain zuzen ere—. Urtziri begira, ordea, ariketak ez du hain zaila iduri.

      Goizean mantsokara jaiki dira neskak —bezperan, Unaxen erloju digitalaren arabera 02:22an sartu ziren ohatzean—, baina Urtzik eta biek ez zuten logale handirik, eta, beti bezala, zortzietarako zutik ziren. Gorgoinetan ibili dira bi mutikoak, aulki banatan abiada bakoitzean nor igaten zen altuen, eta harrapaketan gero —Unaxek galdu du, baina ez zaio inporta izan, Maiderrek eta Loreak ez bezala, Urtzik ez baitu protestatzen kilikak egiten badizkio, eta ez du inoiz iraintzen—.

      Solasean aritu dira tarrapataka ibiltzeaz nekatu direlarik, banku batean jarrita; Unax ez da lekuz kanpo sentitu, zer erran ez dakiela edo erratekoa duena inori interesatzen ez zaiola, taldeetan gertatzen ohi zaion bezala, maiz iduritzen baitzaio zuzen-zuzenean Martetik —edo Venusetik, urrunago dago-eta— ekarriak direla guziek natural-natural aipatzen dituzten kontu gehien-gehienak.

      Ea oraindik Lorearen mutil-laguna den galdegin dio Urtzik; eta, ondotik, haren mutil-laguna zelarik, ea noizbait musurik eman ote zion, baina ez mazelan, ezpainetan baizik. Baietz, behin eman ziotela musu elkarri, Loreak proposatuta, duela hiru urte-edo, bortz urte zituztelarik. Urtzik eskua hartu dio alegia deus ez, eta, Unaxen begiak bilatuz, berak ere jakin nahi lukeela nolakoa den musu bat ematea. Begi politak dituela pentsatu du Unaxek, eta aurpegi ederra, eta, eginahal ttiki bat eginez gero, bai Lorea eta bai Maider eta bai gelako bertze edozein neska —Olatz izan ezik, harroputz ergela delako—, bai eta Mario ere —ikastolan guziek maritxua deitzen diotelako— prest egonen liratekeela hari musu emateko; horregatik ez du sobera ongi ulertzen zertara heldu den Urtziren ahotsean sumatu uste izan duen etsipen arrasto hori. Unaxek, halere, ez du gogo handirik Loreaz mintzatzeko, nobioak izateari utzi ziotenetik neskatikoak etengabe mespretxuak egiten dizkiolako; horren aldera, jakinen balu nola, Urtziri galdeginen lioke zenbaitetan zergatik tratatzen duen berak ere hain gaizki, bi neskatikoek bezain gaizki kasik, eta, bertze zenbaitetan, zergatik diren gauzak hain errazak bien artean, baina ez du anitzetan buruan ibiltzen zaion galdemodu hori hitzetara ekartzeko bide egokirik aurkitu.

      Geroago, aldiz, igerilekuan, fitekara utzi du Urtzik Unax alde batera, Lorearekin eta Maiderrekin sarrixeago helduen aitzinean antzeztuko duten ur koreografia prestatzeko. Hasmentatik gelditu da Unax pixka bat aparte, asmatu nahi duten dantza akuatikoaren pausoak zein izanen ziren erabaki baino lehen ere onartu izan balu bezala bera ez zela piszinako ariketa hori egiteko gauza izanen, osatuko zuten koreografia zein-nahi ere zen. Buruak elkarrengandik hurbil, bertze hirurak ideiak purrustaka botatzen ari diren bitartean, ondoan egon da Unax zenbait minutuz, irribarrea aurpegian, mutikoarengandik edo are bertze bi lagunengandik taldean integratuko duen keinu salbatzailea noiz ailegatuko zain.

       — Unax, etorri! Goazen txirristetara!

      Aita da; lasaitu gazi-gozoa hartuta, harengana abiatu da.

      — Aitarekin noa, segidan naiz hemen berriz ere. Gero arte!

      Inork ez du erantzun.

2.

Xarmanki pasatu dute goiza kanpalekutik hurbil dagoen hondartza batean. Haurrak eta helduak batera aritu dira jostetan, pilota batekin hasmentan, eta olatuei itzuri egiten geroago. Bueltako bidean, halere, aitaren ondoan ibili da Unax, hondartzarakoan komiki haren kontura pixka bat zirikatu baitu Maiderrek; zorionez, Urtzi tontakerietan hasi da, eta, horri esker, itsas bazterrerainokoa ez da zitekeen sufrikarioa izan. Goizak aitzinera egin ahala iduri luke hiru umeei lekutu zaiela batzuetan izaten duten Unaxi eraso egiteko gogoa: olatuekin harrapaka ibiltzeaz nekatu direlarik, kasik gustura, kasik eroso aritu da hizketan gainerakoekin, laurak harri banatan jarrita zirelarik, helduengandik metro batzuetara.

      — Ezagutzen duten mutiko arraroena naizela erran didate.

      Kanpalekurakoan aita hartu du bidelagun Unaxek susmoa baitu aspertuz gero, ez diotela bakerik emanen, eta ez du nahi deusek zapuztu diezaion taldean bertzeak bezala solasean aritu izanagatik orain sentitzen duen bozkarioa.

      — Nork erran dizu hori?

      — Loreak. Eta Maiderrek ere bai. Bueno, denek. Eskolan ere erraten didate.

      — Arraroa izatea ez da txarra. Horrek erran nahi du berezia zarela, gustu diferenteak dituzula.

      Unaxek ez daki berezia izatea, aitak dioen bezala, hain ona ote den. Ez daki aitak hori nola jakiten ahal duen. Iduritzen zaio Luisi gustatzen zaiola pentsatzea bera ere berezia dela, arraroa dela, gauza ezohikoak egiten dituela eta gutiri gustatzen zaizkion gauzak gogoko dituela, baina bertze helduek ez diote horregatik irri egiten. Ez da gauza bera.

      Arratsaldean, askaldu eta gero, Urtzik eta bi neskatikoek eremu debekatura joatea erabaki dute. Unax ez zatekeen ausartuko amaren debekuari muzin egitera, baina bi neskatikoek, Urtziren isiltasuna lagun, argi utzi diote —zuk ez etorri, erran dio Loreak— ez dutela berekin nahi.

      Lagunak salatu nahi ez dituenez, eta Saioaren balizko itaunketa zorrotz bati buru egiteko indarrik ez duenez, bakarrik ibili da harat-honat, besoak inarrosten dituela —estralurtarrek erasotzen diotela imajinatzen, edo munduko mendi errusiar handien eta azkarrenean dabilela—, afaltzeko tenorea izan den artio. Laurak batera azaldu dira orduan Lorearen gurasoek duten etxolan. Afaldu ondotik, helduak honetaz eta hartaz aritu dira mahaiaren bueltan; ondoko gelan, arratsaldeko balentriak gogoratu dituzte hiru haurrek, Unax gogaitzen den bitartean; zorionez, hondarrean, Loreak kartetan aritzea proposatu du, aitak esplikatu baitio nola jokatzen den musean, keinu eta guzi, baina nahitaez bikoteka jokatu behar da: Unax Urtzirekin erran dute bi neskatikoek batera. Elkarri begiak kliskatzen eta mingaina disimuluan ateratzen aritu dira, irri-ajataka, Unaxek bere erloju digitalean goizeko 02:22 direla ikusi duen artio.

1.

Hondarrak izan dira ailegatzen. Unax hiruretarako prest bazegoen ere —kanpalekura joateko erosia zioten tixerta jantzita, jostailuak bilduak, hortzak garbi—, berant egin zaie abiatu orduko: Luisek, beti bezala, siesta egin du sofan, eta, bitartean, Saioa ibili da mutikoa entretenitzen. Atzerapena dela eta, kanpalekura joatearen abenturaren nerbioei bertzelako nerbio batzuk gehitzen zaizkie orain Unaxen buruan: mutikoa beldur baita bertze haurrek jokoan sartzea debekatuko ote dioten, jokoa hasia delako aitzakiarekin kanpo utziko ote duten. Ez litzateke lehendabiziko aldia izanen, eskolako patioan hainbatetan baztertu izan baitute, gelatik ateratzen azkena izan zelako estakuruarekin.

      Nolanahi ere, marrazkiarena gertatu baino lehenago hasi zirela erranen luke, baina egia da komikiak gauzak are gehiago makurtu zituela. Komiki harengatik berriz ere kargu hartuko dioten ere beldur da, baina autotik jaustearekin batera irribarretsu hartu dute Loreak, Maiderrek eta Urtzik. Honek Hola, Unas erran dio, hortz guziak agerian, besoa igurzten diolarik. Zatoz jolastera?

      — Aita, ama, banoa.

      Eta laurak elkarrekin joan dira.

      Meriendan erran die Saioak guziei, baina batez ere Unaxi begira, ez joateko kanpalekuko bazter batean dagoen laharrez beteriko zelai horretara. Ez gara joango, erran diote laurek irribarrea aurpegian. Ongi pasatzen ari zarete?, Saioak; eta baietz guziek, baietz Unaxek ere. Meriendatu eta gero, ordea, berehala bueltatu da Unax helduengana, azalpen handirik eman gabe. Gorgoinetan jostetan ari zirelarik, begiak hesteko erran diote bertze hiru haurrek, eta hamar artio zenbatzeko, baina bat, bi, hiru ozenki ahoskatzen ari zelarik, ziztuan abiatu dira, hor —lau, bortz— bakarrik utzita. Gurasoei nekatua dagoela esplikatu die, aita haserretuko baitzitzaion egin dioten amarrua —sei, zazpi— azaldu izan balie: ikastolako patioan ere behin baino gehiagotan prestatu diote tranpa bera, eta aitak, koleratua, beti erraten dio adi egoteko, engainatu nahi duten haur horiei erantzuteko ez dituela begiak hetsi behar, batez ere baldin badaki berarengandik ospa egin gogo dutela. Unaxi, baina, gaizki iduritzen zaio lagunei —horrelaxe deitzen baitie beti, nire lagunak— kasurik ez egitea; iduritzen zaio bere zeregina dela begiak tinko hetsi eta zenbakiak ia-ia oihuka zintzurretik kanporatzea —zortzi, bederatzi—, bertzeek ihes egiten dioten bitartean. Orduan, begiak berriz ireki —hamar!—, eta bakarrik dago, eta badaki alferrik ibiliko dela bere lagunen bila. Horregatik nahiago izan du, arratsalde partean, helduengana itzuli; horregatik, eta lehenago, enkontruak eta kanpalekuko giroak eta eskolatik kanpo eta Iruñetik urrun elkarrekin egoteak ekarri duen hasmentako euforia apaldu delarik, berriz ere zirika hasi zaizkiolako komikiaren kontura: Oso txarra zara dibujatzen, cómo lo vas a hacer tú así de bien, te lo hizo tu padre, eta andereñori erratekotan egon zirela komiki eder hura ez zela berak egina, aitak baizik. Culo gordo —edo puto gordo, Unaxek ez du ongi ulertu eta galdegin dio Maiderri berriz errateko, baina neskatikoak ez dio erantzun—.

      — Ongi zaude?

      — Bai, ama, arras ongi pasatzen ari naiz.

      — Iduritu zait serio zaudela.

      — Ez, ez nago serio.

      Amaren begirada hori.

      — Zertan ari zara, bada?

      — Deusetan ez. Pentsamenduetan.

      — Bueno. Lagundu nahi diguzu afaria prestatzen?

      Lorearen eta Urtziren amekin batera, hasi da Unax arrautza eta azenario eta patata egosiak zati ttiki-ttikietan puskatzen, entsalada egiteko, zoriontsu.

5.

Segundo bat bertzerik ez dela pasatu iduritu zaio Unaxi, baina putzuan daudenen garrasiek —Unax! Bilatu kuerda bat! Unax!— ohartarazi diote segur aski denbora luzea daramala zulo ertzean, zer egin ez dakiela. Zalantza, edo tentazioa, ordea, bai, motza izan da, baina ezin argiago sentitu du bere buruaren zoko ezkutu batean, oinaztura bat balitz bezala. Istant batez. Gero salto batean zutitu eta hasi da soka baten edo adar sendo baina aldi berean berak jasateko bezain arin baten xerka. Harrapatu duen soka, baina, izugarri fuertea ez izateaz gainera, ez da beharko luketen bezain luzea. Elastikoa erantzi du, sabel eta bular izerdituak agerian utziz, eta, sokaren mutur bat kamisetari lotuta erdietsi du behar duen luzera. Urtzi atera du lehendabizi, putzuko hiruretan meheena delako, eta, gero, bien artean Maiderri lagundu diote zulotik azaleraino doan pareta eskalatzen. Lorea izan da hondarrekoa.

      Espero zitekeenaren kontra, haurrak ez dira bibaka hasi. Arruntean desagertu dira arestiko espantuak. Isilune deseroso bat egin da; bat-batean, Urtzik besarkatu egin du Unax, honen gorputza bere indar guziarekin estutuz, eta lasterka abiatu da gero, gurasoengana naski. Unax bi neskatikoei begira gelditu da, irribarre otzan bat ahoan, haiengandik bertze besarkada bana espero balu bezala. Maiderrek haren begietara zuzendu ditu bereak, eta, soa gogortzen zaiolarik, hondarreko bi solasak ezin argiago ahoskatu ditu, zalantza arrastorik geldi ez dadin:

      — Baina si dituzu titiak, puto gordo.