JUAN MARI LEKUONA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Juan Mari Lekuona

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Juan Mari Lekuonaren bigarren poema liburuari eginiko hitzaurrean, gizakiak inguruarekin dituen harreman bihurrien muin dramatikotik sortutako azterketa dardartsu eta probisionala baizik ez dela poesia, dio Xabier Letek. Definizio hori betean dagokio Lekuonaren lanari, eta irudi luke liburu hark berak sorrarazia dela, poeta honek azalaz barnagokoa kantatu izan duelako beti, eta bere obraren lehen zatia ia mende erdiko euskal poesiaren erakusgarri delako. Urrats askoren bilduma zen, izan ere, Muga beroak hura: lizardismoan hasitakoak sozial-errealismoaren eragina ukan zuen, existentzialismoak kutsatu zigun gero... baina ez ziren, haatik, noraezean eginiko ibiliak. Sortzaile kontentagaitza estiloan, Lekuonak aitortua du ez dela idazteari lotzen «luma berritu zaiola nabaritzen ez duen bitartean». Egia da, testua obra estetiko konplitua bezala aurkeztu izan digu beti. Bere poemak, eta baita liburuak ere, sistema koherenteak dira, perfekzio batean eskaintzen zaizkigu. Horregatik ez da Juan Mari Lekuona epigono izan inoiz, ibili den eremuetan. Edonoizko fasetakoak direla, inkonfundibleak ez ezik balio absolutuko poemak ditugu bereak.

      Estrofatik bertso librera egin zuenean mantendu egin zuen aldizkako errima bat, eragin handia zeukana hala erritmoan nola tonuan, sententzia biribiltzeko; baina geroago poema-multzoen errematerako kopletan eta zirkunstantziazko bertsoetan baino ez zuen erabili (Liburuen karroxa). Detaile honek badu muntarik, ene ustez, poetaren nortasuna eta obra bere osoan ulertzeko. Puntua estrofa klasikoetara ekarrita herri poesiaren baliabideak eta haren zama ironikoa erabiltzeko duen trebetasuna nabarmendu zen; bestetik, bertso librea puntuaz biluzita bere poemak kontzeptualki guztiz zehatzak bilakatu ziren, eta hau salbuespena da lirikan.

      Juan Mari Lekuona modernoena abiatu zuen Ilargiaren eskolan liburuan lehenengoz aztertu zen gurean errealitatea hausnarketa estetiko gisa. Errealitatea, gainera, emakumearen gorputzak ordezkatzen du: behakoaren zorrotza irudi surrealistek gozatzen dute, eta poetak beti zaindu duen esanaren dotoreziak areagotu besterik egiten ez duen sentsualismo batek darama gogoeta. Berebiziko saio honen jarraipen osatuagoa suposatu du Mimodramak eta ikonoak bildumak. Poetak seina poemako sei ataletan taxutzen du gure oroimen mitikoa introspekzio baten antza duen antropologia poetiko bat egiteko, zientifismoak eragozten ez duen telurikotasunez. Bere aurreko obran bezala, honetan ere karrankarik gabe dakartza berrikuntzak, iraintzen ez gaituen kultismoa baliatzen du, gaiak eskatzen duen formalismoa da berea. Klasikoen oreka ageri du beti Juan Mari Lekuonak.

KOLDO IZAGIRRE

Juan Mari Lekuona (Oiartzun, 1927) apaiza da, eta hirurogeiko hamarkadan idazle belaunaldi oso bat sustatu eta bideratu zuen apaiztegian irakasle zegoelarik. Ardura bereziz ikertu du ahozko literatura (Ahozko euskal literatura, Oiartzungo kantutegia: bertako herri memoriatik). Aldizkarietan sakabanatuak zeuzkan hainbat artikulu garrantzitsu bildu ditu Ikaskuntzak euskal literaturaz (1974-1996) liburuan.

Ubel

A. Valverde jaunari

1

Ilunabarrez

sartaldea, urre.

Mendipea, more...

Zoramena!

Urrunago ta mendia zerukiago;

urrunago ta ubela kutunago...

Hau dut dena:

margo-lan eder bat datorkit burura.

Begiz begi daukat

—irudimenean—

ubel hil-hilean

zapi bizi hura:

mendiak jantziak ilunabarreko apainez,

ubelez.

2

Margolari,

olerkari,

biok so gauzkatzu ikuskai berari.

Bi bihotz begira,

maitale, izadira.

Betegarria zait urrea,

hodei-azpiaren dirdir dotorea.

Ai! bainan morea

—mendi-urdin, odol-gorri—

maitea!

Ubelak du, noski,

hodeiaren haunditasun:

urre gorria.

Berea du ere

mendiaren urdin ilun

—leize-begia—.

Ubela: hori da

gure egia.

Sinest-argi, hodei gorriz;

gure bizi, urdin, berriz...

Morea,

egi gurea!

3

Ubela

Kristoren Nekaldia,

Jainko bihotz-haundi, zuzentasuna ;

odol gorria.

Han ere —urdin ilun-ilun—

bihotz-makurkeria:

ilundegia...

Ubela, lurrikara-ondoren,

Kalbarioko hezur munoa,

Andre Mariaren soinekoa:

Kristo'ren hil-berria...

4

Margolari,

olerkari,

biok so gauzkatzu ikuskai berari.

Zapia, papera,

luma ta pintzela:

bi-biok begira,

maitale izadira.

Margolariaren morea...

Hala nahi nerea!

( «Norena hobea?»

—Ai, zorioneko

gizadi-legea!—

«Norberak berea»! ).

Amur eman dit bihotzak:

Ase du irrikia.

Atsedena.

Ubela itzali da:

lo-zorro izadia.

Ixilpena...

Gabon!

1955

Errota zahar

...Ez da gehiago zuregan errotarriaren hotsik entzungo
(Apok. 18,22)

          I

Errota zahar maitea

uraren ertzean.

Uraren ertzean ta

basati beltzean:

Negar egiten duzu

alea txetzean.

Ni ere triste nabil

zutaz oroitzean.

Zotin sekua dagi

errotarriak.

Itzalitako izar-distirak

dira niretzat zure begiak.

Izar eder bat dago

hor goiko lepoan.

Errota zaharra, berriz,

erreka zokoan.

Berebiziko pena

badaukat barruan:

Ezin gintezke bizi

elkarren ondoan.

Bizitza-legea

nahi dut onartu.

Horrela beharra

koraiaz hartu.

Berez dihoana

zertan behartu?

Nigan, ordea,

ez nauzu fio;

nire ahalmenak ez du balio.

Sentitzen badut

berriz haren kanta

(errotaren tranka)

barne-minduraz nagoke berriro...

Errotaren oihuz

maluraz nauzute.

Zigor hau nirekin

izango dut beti

hiltzen naizen arte!

1966

Musika: Lurdes Iriondo

Uzta garaia zan

Bizi izan balitz

hemezortzi urte.

Zenbat amets polit

bizi izan balitz!

Haren begietan

dei zoramenezko;

bihotzean, berriz,

galdera guzizko:

—«Nork nahi du, erantzun,

izan maite-lagun...»

Bizi izan balitz!

Baina idatzirik

zegon, lore hura

moztea, dolurik!

Ez itaiarentzat

hitz garratzik esan:

Uzta garaia zan!

1966

Meretriz hila

Ile horiko eme oparo:

gure gurariz hilik hago.

Hilotza:

ostu dinagu bihotza!

Ikusi haugu biluts-bilutsean,

larru lotsean,

eme giroko bipil hutsean.

Gaur gorputz datzan,

mila begien izormen latzan,

nahi iastakorrak duen baratzan...

Ederra hintzen

eta ezin ezkuta;

jarri beharra denen eskuta.

Hire ez hintzen; ez hintzen jabe.

Ezin gelditu eskaini gabe

orori.

Denen sareetan behar erori!

Diru truke

baliosa hintzena merke.

Sabel beteak galtzen din lotsa.

Diruak harri-bihur bihotza.

Maite-eza den odolustu hauen

labana zorrotza.

Ederrak hau din hamarren:

ororentzat izan aurren,

hiretzako hurren,

gain eta barren.

Gogaikarria sentitu den nazka.

Ezin inola estura hau aska.

Ezin iritsi:

Enpo albokan gozamen gutxi.

Hil-zorian guk jarri haugu

mila loxintxa, mila balaku.

Nazkatu haiz eta

kendu dun bizia.

Pastilak irentsi, ahaztu guztia.

Erabaki dun hire auzia...

Hartu dun betiko egun luzia!

Eme oparo:

guk eraginda hilik hago.

Meretriz opari triste.

Ez hintzen haurdun;

guztiekiko bidean jardun...

Egigun barka.

Nire bihotza dun deiadarka.

Meretriz hila:

Hiretzat dinat otoitz isila:

—«Betoz zeruko birjinen sailak

gaur hire bila!».

1966

Porlandi

Errai gabeko lur gogor, antzu,

zementukiko zolera.

Harkaitza bezain tinko gerora;

aurretik, biguin

buztinaren arabera...

Porlandi sorra:

pozik dagiot nire aitorra,

ogi-bidean pobreentzako

bera baidugu lur emankorra.

Ez dut ikusten

gauean izarrik,

egunez belarrik.

Nire barrutia,

inguru hesia,

zementuzkoa dut bakarrik.

Zementuz eginak

etxea, atari;

zementuz galtzara,

zementuz sorterri.

Bizikera berri.

Zementu-herrian

ez dago habiarik,

ibai ustelean arrainik,

udazken pausoan usorik...

Baina utz dezadan

artzain bizitza ezti,

baserri birako

bakezko barruti.

Mindura berrian

kanta nahi dut beti.

Min dut egiazki.

Baina hobe dugu

gauza asko galtzea

eta ez pobreak

goseak hiltzea.

Min dut egiaz utzi beharra

baserria...

Artaldeari labana sartu.

Atzen pagoak orpotik moztu.

Etxeko tresnak erre edo saldu.

Arbaso zaharren sua itzaldu.

Ategaineko sarraila nagia

herdoiltzen utzi...

Iturria jan osinak,

huntzak horma zahar berdinak.

Gurdibideak urak ebaki...

Mindura hau zer den

pasa zaionak bakarrak daki!

Gero herrira,

habia berrira.

Nola onartu nago begira.

Maitasunezko uztea dut

baserriari agurra.

Bihotzetik onetsi nahi dut

zementuzko lurra.

Ez dut ukatzen galera dela;

badu, ordea, etekin.

Baserritik gutxi dira

bizimodua dutenak;

eta hemen bizi,

ahal den ondoen

bizi behar dugu denak.

Buka dadila egoitz tristea:

gizonak lan jakinik gabe;

umeak ezin jarri eskolaren jabe;

sendakuntzak nahi eta, —gogor da hau ere—,

huri handiz kanpo, non daude?

Bedeinkatzen dut

porlandiak duen galera.

Izadiaren aberastasun

hori galtzea hobe da;

eta gehienak iritsi bitez

giza-neurriz bizitzera.

Utziko ditut baserria eta

nentorke dena uztera,

utzi agian euskara;

baina irits bitez,

pobre guztiak

eguneroko ogia izatera.

Min dut gauza asko utzi beharra.

Baina hau dago bide bakarra

maitaleek etxe bat lortzeko,

gure umetxoak zaldun bihurtzeko,

danontzat zer-jana sortzeko.

Porlandi-hesiak duen zigorra:

txoriak kaioletan,

loreak ontzietan,

jan-gauzak potoetan.

Baina infernura zenbait edergailu

pobreen lepoa estutuko balu.

Zenbait bizikera nik ezin inola

onetsi,

gutxiren onean pobreek odola

behar baluteke utzi.

Deabruarentzat guztia!

Betor zementua.

Gauean ez dut izarrik,

egunez belarrik;

baina pobreak,

hain sail luzeak,

horrela bakarrik

giza-neurritan litezke bizi!

1966

Jainkoa hil da

Jainkoa hil da bihotz askotan.

Hileta-hotsa sentitu ohi dut nonahi

—Tenplu Santuan ere bai—.

Batzuek azkena eman diote

bortxazko heriotzaz.

Besteek, berriz, ahantzi dute

ardurik-ezako hotzaz.

Egiaz dugu ostiral santu:

barru askotan hezurmendia;

Kalbarioko etena,

Jaungoikoaren azkena.

Jainkoa hil da bihotz askotan,

badenik ere oroitu gabe

bizi diren askorentzat,

batez ere gaizkileentzat...

Horien jokerak adierazten du:

mundua ez da inoren bihotz,

mundua ez da inoren hitza,

ez da inoren ardatzez ehio

gure bizitza...

Ertzaz harantzik

ez duen mundu itxia:

eguzkipean erabaki ohi

txarra eta onaren auzia,

zigorra eta saria.

Aita gabeko mundu umezurtz,

mundu itxia.

Jainkoa hil dute herri askotan

bera delako

jakinezaren tapaki,

gizon nagien osaki,

kalte emateko aitzaki,

lokartutzeko opio.

Bestalde, berriz,

nola diteke hainbeste negar

Jainkorik bada?

Nondik gerrate, heriotz astun,

on izateko hainbeste traba

Jainkorik bada?

Aberatsen mahaikide omen...

(Birao zakar hau barkatu)

Baina askotan (gurea da errua)

hori ez al da gertatu?

Jainkoa hil dute aurrerapenak,

bihotz-sentipenak,

mindura zuzenak...

Bedeinkatzen ditut denak!

Hil bitez betiko

hilkor ziren eranspenak.

Ez den gauzarik ez dezala adieraz

Jainkoaren izenak!

«Jainkoa hil da» diotenekin behar dut mintza

elkarrizketa batean,

arrisku artean;

maitasunak berak horretaratzen nau

ongi-nahi betean.

Bizitza berri bat sortzera doa.

T'egun-sentian,

nahi nuke nigandik irten,

inoiz galdezka,

inoiz azalduz sinismen-kezka,

sagaratua non aurki,

korapiloa non eten...

Gaurko giroko ahots zabalak

hau esaten dit:

«Sagaratuaren leku,

ez aldare aurrean,

baizik munduan duzu;

hor, gizartean,

behartsu artean,

hori eta zuri, beltzen tartean,

berdin izateko arrazek dagiten

borroka latzean.

Hurietako giza-piloen amets berritan,

edertilarien bihozkada argitan...

Hau da Jainkoa aurkitzea:

gizarte-uretan murgiltzea».

Leial izan nahi dut

pentsamen hauekin.

Lehenago ere Jainkozalea,

lagun-hurkoa maite-ezean,

gezurti zela banekien.

Bestea baldin bada

Egile baten sorkera argi

nire burua dudan adinean estimagarri,

bide-urrats jakina dut: maitasuna.

Hau ez duenak, zail izango du

Jainko-zentzuna.

Baina nirea esan dezadan.

Aitor biziro

sinistun baten samina:

Jainkoaz ziur biziki eta

Jainko susmoak izaki eta

ezer azaldu ezina.

Aitortzen dut: pentsatzeak

gu bakarrik gaudela egian,

Jainko-egian,

pentsatu hutsak lotsa ematen dit;

jardun gogorik ez dut inondik;

isiltzea nahiago dut nik...

Zenbat eta ziurrago

Jainkoaz senti,

hainbat eta umilago

jardun behar beti.

Sinisgabeko lagun-hurkoak,

gehienak ditut jantziagoak,

gizalegean osoagoak,

jakintsuago, hobeagoak...

Hau da niregan misterioa:

Jainkoa bera dohain dudala,

bizi-lagun bat nigan bezala.

Nire hutsean maite nauela;

maite, jakiteko eran.

Baina bizi naiz minberan

naizen ontziaz,

nire «izan» eta «egin» guztiaz;

edozertako lur-ontzi,

makurkeria eta eskastasunak

ezin utzi!

Hasiko banintz hemen esaten

senti ez dudan gauzarik,

kontzeptu soilak baizik,

niri ez sinista:

tupiki hots-joa

besterik ez naiz eta.

Ez baduzu ikusten nigan maitasunik,

nigan ez bada agertzen pozik,

           bakerik,

izpirituzko fruiturik,

ez nauzu egiaz

pikondo huts bat besterik...

Jainkoa hil da bihotz askotan.

Nigan ote du arrisku?

Auzi garratz hau ez leike egon

edozerkerien esku.

Gaur eguneko bidegurutzeak

esperantza baizik ez du.

Jainkoa hil zen Kalbarioan...

Zer da hil zena?

Gizakuntza legez hilkorra zena.

Jainkoa hil da bihotz askotan.

Baina sinismendunentzat,

inoiz bada eta gaur, ez leike eman

Jainkoa hiltzat.

Sagaratuen heriotz trazan

galzorian dugu, horra,

giza-eranskun hilkorra...

Mundu berriko atarikoan

badakust eguna

beste aitormen bat emango duguna.

Beste Jainko bat Jainkoagoa,

beste gizon bat gizonagoa...

Ostiral Santu ondoren,

ikus goiz-argiz Kalbarioan,

lehen zapi beltzez zegoen muinoan,

bazko-egun, udaberri,

Jainkoa Jainko nahi dutenentzat

pozgarri;

mundu muinean argituago

Jainko berri!

1966

Lurra nigan

           1

Lurraren altzotik

izarren begiek erakarria naiz;

atrakzio-joeratik

askatu nahi duten buztin pusketa;

hegan hasi nahi nukeen lur-multsoa.

Izarretan dago nire destinoa.

Beharrik, halere,

lurpera noa:

lurraren pean osa dezadan

lur-hatsak duen misterioa.

Nire historia

ludiaren kondaira bezain luzea da:

munduaren hasieratik jaiotzen ari naiz

lurrarekin;

eta munduaren azkeneraino hiltzen joango naiz

lurrarekin,

azkenik gabeko aldatze batean,

nigan legea den joera betean.

           2

Itsasoaren uretan sortua naiz.

Eguzkiak jaio arazia.

Haizeak elikatua.

Mendiek azkartua,

lainoek barnez taxutua,

pagadi berdeek arimaz osatua,

harripeek gizarteratua,

iturriek sendatua,

zuhaitzek bedeinkatua...

Oi, lurra! niregan

naizenaren guztia!

           3

Lurrean errotuta nago.

Areago:

lurra nauzu.

Modu berezian; baina lurra.

Nire jatorria lurretik heldu da.

Lurraren altzoan landaturik daukat

zilbor-hestea.

Mendi hegalean etxea.

Mundu-azal larrutuan dut

norabaiteko erromes-bidea.

Ogi-oliotan indarra;

ardo arrosatuan izpiritua.

Urrea, zilarra.

Lana, desolazioa, negarra.

Eta herria bezala

lurralde batean nago hedatua.

Lurrean dut ohantze.

Bera ondarea.

Goieneko harkaitzetan

nire ederra, nire distira.

Sentidurik bada ludian

lurra dut legea;

egun oro loratzen den lorearen pare,

aldian aldiko salbabidea.

           4

Gero azkenean,

etengabean,

kraskatzen bailoa bezala,

lurrak du berekin

gera-ezinezko behera beharra;

hartesi, dardara,

bolkan gorituen surtako errautsa.

Mundu kaotiko honi

sentidu bat aurkitu nionean,

lurrak zigortu ninduen

errukirik gabe,

bere lege gogorrean.

Menderakaitza dut lurraren indarra:

barru-eskema guztien eraso gogorra;

kultura pausoen amildegia;

mistika-muinaren urratzailea.

Lurrak suntsituko du guztia

ordua datorkenean.

Eta berriro hasi ninteke lanean,

asmoak, ideiak, planak,

lurraren eusle eginik

ikusi nahian,

logos sakon baten zahar-berritzean.

Baina lurraren historia luzean

hau dut destinoa:

izar-hil baten itsasontzi bakartian

harantza noa;

jo-muga dut herioa.

1972

Sua nigan

                      1

Suzkoa zen eguzkia sortu zuen itsasoa,

ama-lurraren altzoa.

Suzkoa

galaksien piroteknia ixila;

azken juizioa,

bolkan bizien barru-mustroa.

Suaren kutxa da sabel beroa;

eta haren arrosarik maitatuena

ezpain gorria.

Sua harpetan pintura egin zen:

azti-begia,

izpirituaren argi berria;

bidagurutzetan,

egu-aldaketan,

erritu ohia.

Sua sehaskan

haurtxoa zen;

sutegian,

lantegia;

gerratean,

erretea;

maitatzean,

susmo beroa bihotzean;

gizarte-auzian,

protesta bizia...

                 2

Ta sua maitasun egin zen.

Suaren balankek

toberak jo zituzten

eztai gauean.

Eguzkiak bide berria iragan zuen

zeru urdinean.

Eta goizaldean

goizeko izarraren begiak

su-berriaren eskean

zeuden:

besta-gorri ospatu zen

eguzkiaren ohantzean.

                 3

Suak du guretzat giza-giroa:

argia eta beroa.

Kristalezko itsaso hau argitzen dit barnez,

nire gauean eguna sortuz,

mamidura honi bizia emanez.

Bera dugu etxeen arima ezilkorra,

koba-zuloetako herensugeen arnasa,

sorgin-erratzen urratsa.

Herriek gauean

mendi tontorrean

dagiten irrintzia.

Badu niretzako izpiritu argi;

nire barrunbea bihurtzen duena

dena begi.

Eta zerua aztertu dezadan

suaren dohaina dut kontenplazioa,

maitasun ederraren esperientzia beroa.

Barne-gaztelu gorituan,

errai-grinatsuen konsumitzailea,

jakinduriaren distira,

funtsezko egien agerkundea,

kriseilu antzo gogoeta.

Sua dut profeta.

Suzkoa giza-heroien koroia.

Su bizia sublimazio bidea,

opari legea,

eta arratsaldeko hodei gorrietan

iraun-gogoaren nekea.

                 4

Eta hodeietan neure burua nenkusan

krisalida baten antzera.

Gero haize bihurtu nintzen

eguratsean kea bezela.

Atrakzio metafisiko batez

jaioberri nintzen

bizitza berriko atarian.

Agian,

lehen inoiz utzi nuen

bizitzaren atarian,

agian...

Mundu honetan ezin-

lortuzko nuen batasuna,

joera setatiz,

—odolez, haragiz—,

irrikatu dudan sustraizko egoera.

Eta sartaldeko zapi naturalean

pintura bat nintzen,

dena begi, dena esku,

dena bihotz, dena musu,

eguzki gorritan grabatua.

1972

Azkeneko harkaitzen muga

                   1

Nitasunaren legerik muinenak

susmo biziz hausnartu du

bizidunen taupada hunkigarria:

kosmos-indarra, ludi-dinamika

materia multsoetan lehertua;

sustraien barru-eskema;

gure izakera gertua;

berez direnen,

berez daudenen

zentzudunezko

hezurdura ziertoa.

Eta aitortzen dut berau dudala

nire bizitzako amets gaiztoentzat

atseden soil-soila;

eremu larrutuan koinonia estua.

                   2

Eta bizidunen eboluzioan

kantu zaharra zen

—errepika ohia—

forma ororen birretortzea:

loreak zimeldu,

begiak itzaldu,

sendi-arrastoa galdu...

Eta berriro

lore berritzearen,

begi argitzearen,

sendi ninitzearen

egunsentia.

             3

Musika-saio honetan

entzungarria da

giza-izpirituaren

ahots bakartia:

lurraren arnasa bero, amultsuak

nigan du ahapaldi,

kontzientzia-batze gailurra,

materiaren izpirituzko oihua,

iraunkorra, betikoa,

librea,

nire arnasaren hats urrunekoa,

azkengabea;

nire nahiak mugarik-ezean

beti luzapen duela.

             4

Azkenaren azkenak

esjaton batera narama:

mendiak errauts bihurtzean,

itsasoa eta lurrak

hasierako nahasi-mahasi gertatzean,

—ilargia odol bihurtzean—

itotako desirakunde zabalak

xehatuko dira lurrikararen dardaretan:

garrasia,

mueka garratza,

azken-arnasa

dagoke ene begitartean.

Eta xehatze hori ikustean

ludiak errudun joko du

bere burua,

ito duelako

bizi-amore librea.

Orduan herio askoren bizi-nahiak

kupiraz beteko ditu

ludi gogorraren suzko erraiak.

Eta azkeneko harkaitzen muga igarotakoan

eroriko naiz lurrera,

eskale xahar nekatuaren antzera.

                  5

Egun hori datorken artean

ludi mugaren harantzak ez du

sarrera

estu

ene bihotzean.

Ezaren bidetik harantza noa

ibar isilean.

Ezetz esanez baiezten noa

argi zabalean.

Izan hutsezko naizelakoan

hausnartzen dudala

nire mugetan mugarik-ezak

sortu ohi duen

barruko susmo urrunekoa:

gauzen harantzagoko zelai berrian,

gauzen honantzagoko mugaren-mugan.

Eta gaur

nire baitan naizelarik

dagiten aitormen honek

egun oro sortuko ahal dit

itsas barrurago ausartu beharra:

eta lurra lur den arte

entzun ahal izango da

barru eskema bizi baten

ezin-utzizko

deiadarra:

nigan osagai den

bizi-nahi baten

iraun-gogoa.

1972

Bizileku 2

Mikrolurraldea dute andereñoek

etxe barrua:

itsas gainaren azti-alfonbrekin,

ilunbatsaren hostro-adarrekin

dekoratua.

Ibili, hor ibili dira

harpetako hilobien lur harrotua oinkatuz,

landare artean beren ametsak dastatuz.

Babesturik egon dira

itzal bustiko hodeietatik,

haize beltzaren ezpatetatik.

Eta izar ederrez eta hodei gorriz

sortzen denari leku emanez,

amets egin dute luzaroan,

zurubi zabalaren moraltasunean.

Gaur bakarrik daude,

traste zaharren artean bakarrik.

Mugimendu bakar batek ditu inguratzen:

haltzarien betiko deseinuak,

koloreen betiko itzal meheak.

Gauaren hotsa entzun daiteke

negarrezko tintaren gesal berdetan.

Eta pipi-zuloen etiketaz markaturik,

—laukituak, okertuak, zaharkituak—,

bizitzaren barne oholtzak,

aintzin-gibel izaera bat,

oskol estugarri gertatu zaizkien

zuraki beltzak.

Paretek kolore arrea dute,

armiarma-sarearen marrazdura.

Ikus suil beltzak, lehor-lehorrak,

gatzezko estatuaren bularrak bezala.

Eta entzun, ate joka datoz,

gauean dan-dan-dan,

mairu-baratzeko mahaikideak.

Ahizpa bakoitzaren historiak,

denak leku berean elkarganatzean,

zera da nabari:

ontzi pitzatuak, gauza zokoratuen lizuna,

zoko itoen oihal kiratsa,

etsipenaren lorerik-eza...

Eta nekearen huntzak suntsitzear dauka

aitaren ondarea,

bizileku traidorea.

Nork egin errautsekin otordurik,

nork dantzarik?

Bizilekua gezi-zorro hutsa zen;

itogin zitalek desloturiko arkadura;

hilik den itsasontziaren

museoko zura.

1978-79

Esku 3

Kimu mugikorra bezala da izan,

bostortza bezala,

atzazalez sendoturiko zuztar kolpatzailea.

Biziaren defendatzaile den hegazti harraparia,

erabateko zapelaitz fierra:

ikararik gabe, nork eraso zain eta ekilea.

Odola bezain saltakor, adorea bezain ausarta;

borroka tzarretan gudari oldartzen delarik

asfalto gaineko lehian.

Dena —eta bizia ere bai—

eskuek amore ematean amaitzen da.

Atzapar setatiz eusten dio eskuak

izar nekatuen denboraldiari:

eta burdina goritua izatera iristen da bera;

paralitikoen ur-eragile izatera;

eta pianoaren hortzetan hausnartzen du

bakoitzak daraman barne sonata.

Norentzat ari ote du kontziertoaren ametsa,

pago arteko usoen kironimia?

Eta behatz artean, itsumustuan,

lanean ari zait ene arima:

egunargiari orduak ebasten ari.

Nola ez nabari,

biziko bagara egiten dugun lan presatian,

berriro gainean dugun gau mailukaria?

Esku kupiratsua

—buztin-moldetari bera—,

laztan lehorrez

aurpegien kerantza ferekatzen dabil,

besteen begiak herstean

zeru bat eskaintzen duela,

betazal sentiberen ukimenean.

Meatze gorrien zainek

sendotzen dute eskua,

ukabilean korapilatzen diren zainek.

Iluna bera baino harantzagoko basotik datoz

bost ipotx iduriko behatzak,

goizetik gauera behargin dihardutela

biziak ezarritako lanaren oihanpe gordean.

Eta kometen kalpar dira,

zolaz-gora daudekeen ortzi txikiak;

odol-bentosazko ontziak;

eta gaua besterik ez zaie erortzen,

heriotza besterik ez dute jasotzen

egunerokotasunaren uhin artean.

1978-79

Ile-adats 2

Katea hautsiak zintzilik: hori ziruditen

trentza askatuen eraztun etenek:

arrain lehorren urbide,

arrosa moztuen espetxe,

zaldi-maldiko amets zankolatuak,

fantasia azkarrak,

kilima elektrikoak.

Soro betearen eurizko aihenak

garondora hedaturik zeuden

—zaldi gazteen zain, zezen oldartuen zain—,

dilindan.

Energia dator haien buruetara;

eta hazten doa andereñoen adatsa.

Marruma ere bazen ileen usmo-hotsa;

gaueko zaunka,

txori-gerezitan deiadar,

soin biribilen azkartzaile den hegal kilkirra.

Hor dugu munduaren kolorea;

hor genbilzke ezpata xumeen aurrean uzkur;

hor egin diezaiokegu besteren bihotzari

begi itsuzko soa;

hor, hain zuzen, lasto zerratuen plegu artetik.

Bertan jaso daitezke

jaio gabeko urruma etzanak;

eta marraztu ditzakegu

maitasunaren abstraktu koloredunak.

Eztitasunezko zirkuluak hauteman daitezke;

apatx isilak ere bai;

eta arima etzanei sorturiko azkonak;

eta lo gozoan dauden pinudi lainotsuak.

Bazuten bizitzaren dardararik,

berak zirenez

ametsaren, misterioaren eta meteoritoen

irudiera.

Berak zirenez —deseinuaren eitez izan ere—

estilizaturiko eskulturen marrazdura barratuak;

usategietako sare zerratuak.

Eta poetaren kanta datorkit gogora:

«Iluna suz marka dezagun;

eta gurekin ditzagula

babesa eta beroa eta hasperena.

Hona gu gauean isilpekoak entzuten,

agertarazten, bakardadetik askatzen»...

Eta behe-laino arras erorietan

barruraino sartzen zaigu

argiaren iluna eta lur hilaren magnetismoa.

Gauari osturiko liraren hariak dira;

oihanean apurtzen diren izarren brintzak;

kristaletan jotzen duten zain-kolpeak;

gurdi xixtu-jolearen arreo musikaduna...

Han-hartan, ontzi koloretien kulunka lotuek

kai bildua dute;

eta belazapi zurixkek

—soinez soin hanpatuek—

iragartzen digute ur handien sekretua.

Enarak kokatu ziren han,

udazken abiadan,

kurriloek zuzenez zuzen igarotako

zeru altuan.

Baina bienbitartean,

badago negarrik ateetan,

badago zotinik ezkaratzeetan,

badago pobrerik

paradisuko arbolapean.

Gauak, ordea, eginarazten digu pobreei

eguzki kalpartsuaren amets doratua,

guztizko energia baten desiretan,

susmo artean sortu eta hazi diren

adats beroen harrera amultsuan.

1978-79

Haragizko estatua 2

Zerekin eginak ote «sasi-larrosa» horiek,

gauaren eta oilar-kantaren mugan,

sakonarri lehortuen zoko epel itzaltsuetan?

Ez dakarte itolarririk, ez oldarrik, ez urruma harrorik.

Estatuok halabeharraren pobretasunean

daude eraikirik:

lurraren dir-dir txuria torniatuz,

harpe sainduko itogin saltaria gorpuzkeratuz.

Buztinaren biguina eta uztarraren kromatismoa

erabili dira modelakuntzan:

eta gariak badu parte, eta marfilak eta larrosak.

Larrukizko, ehunkizko, sintetiko jantziek

—dolmenak, harlanduak, zementoak—,

oroitarazten digute

giza ulerkuntzaren ibilpide luze-nahasia.

Eta barruan,

kitarrez emaniko aire xehar bat dakarte,

arina, eztia, melismaduna, neurtua,

maitezko izpiritua,

arnasezko intzentsua.

Alegi bat kokatu da horien hezurduran,

eta itsasoa barreiatu horien sorbaldetan.

Irudion argia

—doi-doia luze, doi-doia dardarti—

iturburuetan sortzen da, jaiotzen,

ibaiz ibai luzatzen delarik

guraso zaharren dardara dodekafonikoan.

Eta Avignon-go andereñoek,

zubi gaineko dantza elkartuan,

beren buruko mototsak askatzean,

ez dago itzalik, ez dago izenik,

ez lurrunik, ez ezpainik, ez oihurik

harkaitz eginiko buztin zuriaren plegutan.

Hor daude —hor daude egon—

amore emaniko baga urdinen joan-etorriak.

Hor daude galerazitako ihauterien maskaradak;

hor materia misteriotsua,

sustraiz eta iluntasunez oretua;

orbelez eta errainu mikatzez erkitua;

baina herioaren ahoak ez du hozkatu nahi

aurpegirik, gerririk, oldar pindarturik.

Itsas aldeko mamu xuriak bailitzan

bisutsaren mugan,

haizearen hegaletan,

zakarturiko itzal zemaietan,

marinel onek abesten dituzte,

itsasontzitik irrikaz,

dama ebatsien erromantzeak.

Eta gauak, ihintzez bordaturiko trozaletan,

aldarrikatzen ditu

zakurrek xerkaturiko oreina,

zutabe landuen marmola gorrantza,

ibaiek harri-kontran zulatu duten pausalekua,

lamiek ehunduriko grisaje lainotsua...

Eta pozez dakust hezurrak bizten direla,

sugarrak zaunkatuz,

biziaren ehizi-arrastoa

helburu fierra kausitzen denean.

1978-79

Begitarte 2

Sagar hozkatuaren barnetik

sortua da aurpegia,

sagar hozkatuaren barnetik.

Mahats ale beltzak ere

bisaia bizien sortohe dira

atsedenen esparruko lorategian.

Sagar gorri bat

emakume beltzaren buru gainean;

sagar gorri bi

buru horixka zuenaren garunetan,

adar enbolatuen moduan

jezarriak.

Aho guztiak marrubi beltzen zain,

leporainoko uretan.

Eta txoriak ditu janaritzen

triangulo gorriaren adarpean

aho zabalik dauden tristeak.

Medusaren enkajeak

estaltzen ditu

aurpegi etsien desirazko luma beltzak.

Albokoaren aurpegi forma

arraultze urdina zen;

eta hostro berde ilunak ile bezala ezarriak.

Besteak, buru eta aurpegi ordez,

hontza darama

—bere lumazko adardura eta guzti—;

eta bost anpolai gorrik

baletazko jira-birak darabiltzate

parrondoaren dinamika orritsuan.

Arrain ertenen aho gosetiak

aran gorrien eskean dihardute.

Eta begitartea lore beltxaren luzapen da

korolatiko errainuen barnean kokatua.

Eta kaxkabeltxa etzana dago;

txirla-azalak hutsak;

eta kaktusaren azpiko neke bihurrian

perlek ihes dagite malko garratzetan.

Antzarak, txoriak: kanta zaratasuak.

Eta mitxeleta koloretia,

kardabera urdinaren gaineko

lore-kuskulu arantzatsuan.

Mitologi abereen desfilean,

jai giroan,

irrintzi ozenak, sagar gorriak gogoan,

amapolapean estalirik doaz aurpegiak,

lepoz behera loretik kanpo andereñoak.

Arraultzea, arraina, txoria, zisnea:

kanta eta dantza,

munstroen gainean zangolaka bizian.

Ur-barneak itzulikatu ziren

munstroen aurrean:

bisaia biziak irteten zirela

uretik arraultzera,

uretik marrubipera,

uretik zuhaitzpera.

Eta egina zen miraria.

Harpak eta mandolinak belarrietan eskegiak;

gregoriar notak kopeteko arraietan

idatziak.

Eta arraultzetik irteniko andereñoak

burdin oskolezko bisaia darama;

dado tzarra buru gainean,

oinak bi ontzitan

eta gaita gorria buru gainean.

Bi belarriak akupunturaz josiak ditu,

altzairu finezko aiztoari atxikiak.

Ebaren bisaia marmol zuria da;

eta eguzkiak —garunez beherako isurian—,

adats kizkurra luzatzen dio,

urrezko gain-jantzi luzea

osatzerainokoan.

Eta huntzak ez zuen estali

—ez ezkutatu, ez gorde—

Jainkoaren aurpegia.

1978-79

Estigmak

Begirik gabeko saguzaharrak beti

gainean. Mitxeleta madarikatuon kiri-

bil onirikoek zorabiatu gaizto

zegiten edonor. Mila jirabirez,

garunak izar galduen zeru ziren

meteoritoen atergabeko mehatxu tximistan.

Ezinak —buztin oinkatuaren biskak—

etsipena zuen sartu hezurretaraino.

Leporaturik zegoen lurpekoen zortea:

gantz biztuaren kerua, betiko

neguaren hozmina, larruzko etzandegien

atseden arrea, eta desesperazio

koloretako jantzi traketsak.

Azterrenik minbereenak giza azpilduretan

zetzaten: haur hexurren krisantemoak,

lur harrotuaren mezu etsipengarriak

eta, argia biztea bait litzan,

ehortzien gainera jaurtiriko okreak.

Jatorrizko estigmak irakur zitezkeen

bisaietan, harriz eta suz markatuak.

1985-90

Espeleofobia

Oroipenen lur beltza haztatzerakoan,

loak, urrezko aitzurrez, irekitzen du

garrasi itoen kriptarako bidea.

Barnenean harpetako latzikarak berberak:

zapore mikatzenak mamuz antzaturik;

fantasia eriosuhar; eta fikzioan

—beldurgarri— herio aurreko trantzeak.

Aspaldiko une asaldagarriak —larriak—

azpikoz gainera iraulirik —bizirik—.

Gizakien baitako aztarnategian, antzinateko

ispiluen pusketak aurki daitezke.

Beira konkaboak. Izuen sikodramak.

Leizetik oihuka datoz, barrura

ez sartzeko arrenak. Eta egunaren

serafinak hegalez eragozten du

piztien putzua. Itogarriak, zinez,

superstizio zuloen gaueko hotsak.

1985-90

Herio

Lastaira txirtxildua, lumazko buruki

onirikoa. Haustear senaren puzzlea,

gehiago ezin konponduzko eran hautsi.

Ukimenak bakarrik zegien gidaritza

eroturiko zaldien konstelazioan.

Beleek ostu zioten begietako

kristala, eta erresiñulek frekuentziaz

aldatu entzumenaren ohizko airea.

Perzepzioak elurrez zeuden estaliak.

Orduen itsasoan azpiraturik zetzan

denborak hondartzan hedatu hegia.

Ezin bertago senti lurra, ezereza:

itzalirik bizien bildumena, eta erratza

biltzen ari arnasek utzitako auka.

Argizaiolan antropomorfoa distiratsu,

argimihia zut. Zaizkikoen begiak

urrutiminen leiho moretan iguriki.

Entzumena isuria requiem doinuetara.

Giza oroipena litsetan xehetzen zihoan

arbasoen errituek itxitako kutxan.

1985-90

Larrazken

Zuhaitzak biluzik orbelen ehorzketan.

Paseko hegaztiek —eraskotako gezi-burrundez—

imandu zuten transumantziaren orratza,

erriberantzetako irrika zainetan burbuilatuz.

Larreko seme-alabak —abelbideetan

barrena— ibai epelaren kalostroetara.

Udazkenak hona ezarri bere eko-

-susmoa. Bustia du arau: lur usaina,

lanbroen zurbila, haizearen eskala

kromatikoa. Itsasoaren tailerretako ederkera.

Elurra ehule bortuetan: mihisak

zabaltzen ari ifarreko oreina

zuriari, gorostizko leran ekar

dezan, negu-lorearen opaloa.

Erosta-aire bat edonon. Paisaiako

ikatzetan. Eguzkiaren errepidea ardatz

duten tumuluetan. Bixkarrez-bixkar atondu-

tako lur harrotuen katafalko nabarskan.

Eta harkaitzetan —iraupenak sorturiko gogoz—

hil-kamerako atseden megalitikoa. Loa.

1985-90

Ilargi

Sirenen eraztuna itsasgizonen pentsamentuan.

Leihoko albakak lagun mina du

maitaleentzat atontzen duten isilpekoan.

Aldiz, basoko piztiek ongiletzat

daukate, gau-ehizeko jainkosa zuria.

Amandre jakituna, almanakaren druida.

Zuhaitzen ezoa —eta sehaska ere bai—

mugiarazten duen noria. Lurreko

izerdi ororen maria bizia, eta errai-

etako fruituen aingeru argiegilea.

Tragedia hitsak aurkeztu ditu

marmol zurizko antzeslekuan. Zipresen

mintzakide da bakardadean. Eta antzina

eremu berde zitezkeen errautsetatik, gaur

aurpegi zurbila darakutsa, ispilu lodi-

tik isladatuz iraganaren oroitzapena.

Jarleku biribila emakumearen oinazpian.

Eta uholde itsua odolaren antaparan.

Lo-belarra eho du ilargi berriaren

errotak, olatu jauzkarien zoramenerako.

1985-90

Bereterretxe

Haritzetik eskegi zuten zalduna. Biluzik.

Ai-hotsak altzairu, zarratatu zen gaua-

ren tenpluko isila. Orbelak lurrera:

odol-hustuaren azken arnasen dardara.

Borreroek atorraz garbitu zituzten eskuak,

eta erdibanatu —banderizoen harrapakin—

arrano beltza eta damaren eraztuna.

Hiru ezpatek zulatu zuten amaren bihotza.

Zaldi-trostan ilunbekoen parada.

Zerraldoa bidegurutzean utzia. Goizalbaz

lore gorriz estali zen maiteñoaren leihopea.

Negarretan zegien hots bazko-oilariteak.

Gerokoan, bide-ertzean zut, hilarria.

Artesau enblematikan, tenk geziak,

esanahitsu argizagiak: galdu zutena nola

prest zegoen, etxearen alde, gau eta egun,

zuhurtziaz eskaintzeko bere bizia.

Haren khantorea zen iruleen eresi guzizkoena.

Uhoaren neke-penetan —oihal zurian beren

semeez ohartuz— emakumeentzat zin egitea

bezala zen faltsuki erailaren kantua.

1985-90

Bibliografia

MINDURA GAUR. Donostiako Apaiztegiaren edizioa, 1966 (ziklostilez).

MUGA BEROAK. Gero, 1973

ILARGIAREN ESKOLAN. Erein, 1979

MIMODRAMAK ETA IKONOAK. Erein, 1990

IBILBIDEA / ITINERARIO. UPV-EHU. 1996

Diskografia

LURDES IRIONDO. Iriondo, Lurdes, 1974

Errota zarra / Oraindik orain

ANTTON HARANBURU. Haranburu, Antton, 1977

Aintzinaren arnasa

INDARRA. Indarra, 1979

Errota zaar

IRATZE OKRE GELDIAK. Imanol, 1982

Kopla berriak

OROITUZ. Imanol, 1985

Haragizko estatua / Ile adats

MEA KULPARIK EZ. Imanol, 1986

Ikusi nuenean

SABIN SALABERRIREN LANA. Salaberri, Sabin, 1997

Pakea