LAUAXETA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Lauaxeta

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Literatura bat sortzen ari delako kontzientzia dauka Lauaxetak bere lehen liburuan, tituluan bertan argi adierazia, Bide barrijak. Gure literaturaren ikuspegi bat dauka egileak, Etxepare berri bat da dagoenari eta batik bat ez dagoenari beha. Eta ez du gogoko munduari bizkar eta garaiari bazter dagoen gure letragintza. Berritasunaren bideak eskain tzen dizkigu, munduratze bat behar duelako poetak. Ereduak ikusi, ereduak hartu, haien oihartzuna guregana ekarri, halako lana agintzen dio bere lumari, modernitatean txertatu nahi du Lauaxetak. Honek artifizialtasunera darama zenbaitetan, mailegu nabarmenera. Badu, bai, estetizismo puntu bat. Baina euskal literaturatik irakurriz, Lauaxetarik interesgarrienean behintzat dena zaigu berri, lehendik euskaraz poemarik idatzi ez balitz bezala dihardu, Bide barrijak liburuak liberazio handi bat suposatzen du. Lizardik jenialtasuna eskatzen zuen, bera zela jeniala jakin gabe edo aitortu nahi izan gabe; Lauaxetak lana aldarrika tzen du, ez du genialtasunaren esperoan egon nahi existitzen hasteko, eta gure letra modernoen oinarriak ipintzeari ekiten dio, mailegu tza, oro har, jenial batean. Horrela ulertu behar genukeelakoan nago harako aitorkuntza hura, «Soluan atxurretan aberrija goralduko nebala uste baneu, laster itxiko neuke lan au», lanerako dei moduan.

      Aberrigintza omen zelako irten zen Lauaxeta inspirazioaren bila, itxuraz. Baina poeta izan gabe, edo bokazioz hala izan gabe, poesiaren mekanika ez ezik haren edertasuna atzeman eta zabaltzeko gai izan zen. Poesiak kutsatu egin zuen, eta hala ageri zaigu Lauaxeta zorionez kontradiktorio bat: katolikotasun probintzianoa osoro gainditzen ez duen arren sentsualtasun mistikoaren zale, hiriko azpimunduari hastio dion hedonista, «Gexorik nago» hasperen eginez malenkoniatsu biziagatik «Itsasora!» dei egiten duen abertzale... Sabinianoa da eta Baudelaire maite du. Lauaxeta ez da nazionalismoaren abaroan gizendu nahi duen mediokritate bat, Lauaxetak amateurismoaren aurkako borroka abiatzen du, eta horren ondorio da bere bigarren poemategia, Arrats-beran, gure aurreneko balada modernoa. Ofizioko lehen idazlea dugu, Europako lankideen duintasun literario berdinean bizi dena. Euskarak euskaldun mundutarra elikatzen du estreinakoz Lauaxetari esker.

Estepan Urkiaga, Lauaxeta (Mungia, 1905 - Gasteiz, 1937) jesuitatzako ikasle izan zen, baina ez zen ordenatu. Irakasle eduki zuen Orixerekin egin zuen lan Euzkadi egunkarian, kultur atala kudeatuz. Gerran komisari politiko moduan ibili zen. Gernika erraustua bisita tzera zeramatzan kazetariekin izan zen atxilotua, eta handik gutxira fusilatua. Bere figura eta bere heriotza tragikoa gure poesiaren gai izatera heldu zaizkigu, ugariak izan dira Lauaxeta kantatu duten poetak: Eusebio Erkiaga, Ibon Sarasola, Bernardo Atxaga, Omar Nabarro... Literaturaren historian Jon Kortazar irakaslearen lanek kokatu dute Lauaxeta merezi zuen mailako.

KOLDO IZAGIRRE

Bibliografia

Kortazar, Jon. LAUAXETA Y LA ORALIDAD. Anuario del S.F.V. Julio de Urquijo, 1985

Kortazar, Jon. TEORíA Y PRáCTICA DE ESTEBAN URKIAGA "LAUAXETA". Desclée de Brouwer, 1986

Kortazar, Jon. LAUAXETA. BIOGRAFíA POLíTICA. Ediciones Alderdi, 1986.

Ez digarzu

Maitasunezko

gau oztiñetan

ortzirantza so dagizu

ta urretxiñolak

larroseari

zer dirautson ba-dakizu.

Igarten dozu

mitxeleteak zer

diñotson loreari

eta iturrian

altzo gardenak

zer dasaion ortziari.

Zure goguak

baña ez digar,

neska eder ta kutuna,

neure biotzak

zeure orreri

diñotson maitetasuna.

1929

Neure larrosea

Neure soloko larrosea,

maitasun odolez ernea,

lorondorik nok ostu zaitu?

Goxaldeko malkoz bustita

sortu ziñan lora polita,

zein eskuak banatu gaitu?

Zeure bikaintasun arruba

mitxeletak loitu bakuba,

espanen batzuk ausi dabe?

Axiaren maitalarija,

ortzargi malkoen abija,

gizonak dira zeure jabe?

Ondo zainduko larrosea,

larrosa orotan maitea,

nok lorrindu zaitu, liraña?

Illuntzeko bake aldian

nire maitasunak ekian

zure ametsezko usaña...

Nun zagoz, larrosa kutuna?

Zeñek dagi zeure zoruna,

neure larrosatxu maitea...

Edertasunarren lagarik,

neure soloan loitu barik

euki zindudan larrosea?

1930

Gexorik nago

Zer dodan eztakit, baña gexo nago:

gorputza aul daukot, gogua ariago.

Arratsari nago..., itxas-urdiñari,

lanari el-ezin, soilik ametsari.

Barnera so-dagit: gabeko itzal-antzo,

lexa barru ontan ezin dagit zantzo.

Lar gozartu baitot bixitzaren guna:

¡legor dira lorak, il maitetasuna!

Len eder yatazan mendijen gallurrak,

zorijon-didarra egisten edurrak.

¡Oso nintzanian lurra zan ederra!

Espanak mosuba, bijotzak eskerra.

¡Ene gogo leuna, zatorz egotara!

Ume gexo legez zatzaz galdatara.

Bidazti ez beti. Ez ibilli aron.

Bijotz aul orrek, ez gurenai yaramon.

Zidor ori nora? Eztauko azkenik...

Itxi, arren, eta ez leyatu goirik.

Maitatu arratsa, landatu oroya,

ekiñai ezinik, bildu goiz-otoya.

Egun gitxi arren, nekatu naz oro.

¡Bixitza nork txastau leikian unoro!

Zer dodan eztakit, baña gexo nago:

gorputza aul daukot, gogua ariago.

Lausoz lurra dakust.

                             Naya mee daruat:

ardatz-antzo yabilt, lasai, arat-onat.

Etzunik banago, daurkit atsegiña...

Pozik eztot gura, eztot maite-miña.

Enagixu laztan, ezta be mosutu,

atzera mosurik ezin daiket bildu.

Neketu ez nadin eztagit negarrik...

Eguzki galdatan, eztot nai-ixan deusik.

Luaren dei-leunai sarratu begijak.

Ederrak diran arren urrundu lilijak.

Zer dodan eztakit, baña gexo nago:

gorputza aul daukot, gogua ariago.

Arratsari nago..., itxas-urdiñari,

lanari el-ezin, soilik ametsari.

1931

Itauna

Maitatzen bazaitut, itaundu dautsozu

leyuan klisk-dagin illargi-izpijari.

Larrosa zuriko txindor kantubari

itza artu eziñik gaba igaro dozu.

Axiari itaundu dautsozu legunki:

berak baña jolas dagi zeure ulian.

Ete dakije ezer ixarren unian?

Mosu dagitzube gustijak kutunki...

Itaundu dautsozu zeru garbijari,

itxasoko uiñai ta ixadi orori.

Maitasun orretzaz baña, maite ori,

¡ez dautsozu itaundu zeure bijotzari!

1931

Musika: Antton Valverde

Erantzuna

Illargi-mosu dabil edurtze zurijan:

urbil geure soin oneik maitasun zorijan,

itzal miak dagijez bide bakartijan.

Otzak ixoztu daroz maite-itzak abuan

eta dardar dixuri barriro kolkuan,

maitasun ondar oneik gorderik goguan.

—Maitatzen ete nozu, neskatil liraña?

lei gurenez ditauntsot: odei baltzez baña

ilun-iluntzen yako bekoki bikaña.

Itz leunez poztuteko neure gotilluna

begijetan neuskijo billau erantzuna.

Erantzun orrek dakar minduben zoruna

Ixil berak didatzi edurtze ganian;

goibelez illargija odeyen artian...

Nok digarke erantzunoi gaberdi baltzean?

1931

Mao gorrija

Maitasunaren ikurkorra zan

          zure leyoko maoa;

ikusten neban goiz-iluntzetan

          poztuten yatan gogoa.

Igande goxe baten kantari

          ebai zendun ma-egiñez;

eskeini zeuntson gaste bateri,

          ikusi neban samiñez.

—Ederra baida mao gorrijau—

          erantzun eutzun gastiak;

betiko orduban alkartu ziran

          zuben bijotz maitaliak.

Eskeini zeuntson mao ederra...

          ¡ene neskatil polita!

ta bazenkian ernia zala

          neure negarrez bustita.

1931

Maitale kutuna

Iñoiz ikusi bako maitale kutuna

neure opa samurrok laztanduten dabe.

Begi gelgarriz dargist bijotzeko iluna,

eta bere larrosak usainduten nabe.

Zerutar egak ditu maitasun zaliak;

lurrera baxen sarri so-dagi ortzira.

Bere leuntasun ziar mosu sutsubenak

espan ganian, otoi bijurtuten dira.

Garbitasun usaña txakijan dixuri,

eta lo-dagonian ametsezko irrijak

aboko larrosetan dagerkoz urduri.

Aiztatzat alai dartu zelaiko lilijak.

Neskatil ori nor dan ez dazau bijotzak;

¡baña bera dan ona, bera dan liraña!

Begi oneik ez arren, bai-dakus ametsak.

Erean dazaukijot bekoki bikaña.

Sarri billauko neban bixitza bidian

ta edertzat aitortu beraren gorputza,

nok baña dasayoke begijen aurrian:

—Maite audana, ete az neure neskutza?

Maitasun onek Goiko Jaunagan ditxaro,

berak axian bidez lilitxu gustijak

udabarri aldijan dalkartuz emaro.

Berak lotuko ditu maitasun lokijak.

Indar ixilkor batek batzen dauz goguak;

itzak loitzen ditubez maitasun gurenak.

Barre alayak ezik, barruko malkuak,

zale oneintzat dira antzikur gardenak.

Maitaliak ixanik alkartuko gara.

Jolas aldijan ezik otoyen orduban,

eguzkira ezpada, gabeko illazkara:

noiz'ak itxi Jainkuan izpizko eskuban.

Aldi alaitsu ori jadetsi artian

neure ezkongai bailiran neskatil danari

begiratzen dautsiet dagidan bidian.

Neska polit bakotxan zakust ameslari.

Bestiak zeure ederra goratuten dabe,

eurentzat gelgarrijak soin orren pitxijak.

Baña zeure zalian indartuten nabe

begi polit samurren leuntasun izpijak.

Zerutarrak baitira geure maitasunak,

eta leikide batek eztauz lausotuko.

Oraindik eztauz loitu gurari lixunak

eta gorputz irritsak eztauz banatuko.

Ikus eziña zara ezkongai neskutza!,

baña, arren, entzun neure maitasunan naya:

Edurra baxen garbi irauki gorputza,

ixan zaite zitoriz gotzon baten gaya.

Ixan zaite, ¡oi neure neskatil argija!

maitatzen dodan amatxu baxen leguna,

leituten dodan alaba baxen garbija.

Ori litzake neure gogoko zoruna.

Samurtasuna landu gogo orren altzuan,

urrumarako zara ba usoen antzera.

Ondo zaindu zaidazan oñaze orduban

olderik naiko dauko bijotzak ostera.

Espan orreintzat daukoz mosu samurrenak,

samin orreintzat barriz, maitasun eztija.

Eta txori politen abesti leunenak

zeugana eldu daiten luaro gurija.

¡Zeu maitatzeko nazan bijotz samurduna!

siaska ertzan datzan amatxu lakua.

¡Gorde zaidazan, barriz, jayo nintzan luna!

Euzko seme lerdena, bildur gabekua...

Zeugan pentsaten nabil Jaunaren bidian,

eta lokatz artian egaz dagit azkar.

Andra baten oroya naiko da lurrean

garbi iraun dagiguntzat etsai orok ziar.

¡Oi, neure bijotzeko ezkongai gardena!

beti, arren, aditu maitati ortzira.

¡Zeugan mosuba baxen kutun dot arrena!:

¡Andrak ederren dira zerurantz begira!

1931

Bijotzean

Lorategiko edur zurijan

irarri zendun neure irudija.

Axia eldu ta egal otzez

          autsitu eban gustija.

Larrosa baten orri ganian

idatzi zendun ixen maitia:

udea eldu eta eguzkijak

          igartu eban lorea.

Neure gorputza esku miakaz

marreztu zendun are ganian:

etorri ziran olatu urdiñak

          atzindu eban unian.

Beti-betiko iraun dagijan

badakixu non sakon irarri?

¡Bijotz barruban, maite kutuna,

          maitasun izkiz idatzi!

1931

Liparra

Zelai-orlegiko gentz-ziar emaro

odeixka zurijan itzala digaro.

Olan eltzen yaku erijotz antzija;

gozartu dagigun larrosen eztija.

Odeixka itzal ori baxen samurkiro

lora-ziar bebil geuria leunkiro.

Laztandu dagidan, ekarzu eskuba:

lora artian kutun ez yatzu mosuba?

Neure espanai adi, pozik barre-egixu.

Bijar maitatuko garan eztakixu...

Liparra gozartu, ilkorrak bai'gara;

axe-egatan dabil loren mosu-ikara.

Odeixka itzal ori dabil zelayetan:

—Zorijon aldijak zeben bijotzetan

ezilkortu, arren,—dirauskube zarrak.

¡Bai zera, bai zera, laztandu larrosak!

1931

Artxanda ganian

                                                     (Maioresque cadunt altis

                                                     de montibus umbrae)

Gabaren begijok, maitekorrak yataz,

           legunduten nabe!

Euren sakonean betirauna dakust;

           Bakia ertz-gabe.

¡Bijotz mindu orrek, tolestu eguak,

           onduan zadorra!

Barnera bil adi, gaba, alde oneitan,

           goyan artixarra.

¡Ene lei bixijok, orra gau sakona!

           Bixitz-izkutuba,

eure iluntze ori ixango ete dok

           orren gentzatsuba...?

Gaba ixilik dabil, argizko koroya

           darabil buruban.

Gotzonen eguak dardara dagije

           zeru oztintsuban.

Lugiñak etxerantz, idijak atzian,

           begitan bakia:

zelai orlegijak damotsen bakia.

           ¡Oi arrats donia!

Baserriko kiak urdiñera digo

           mendixka ganetik.

Itzalak bailiran gautxorijak datorz,

           torrezar aldetik.

Erroka txadonan kanpa-otsa dantzut,

           arana ixil beyan.

Durundi ots orreik mendiz mendi duaz.

           Otoyak zelayan...

Zugatzetan kezka barik ganduba da...

           Ta neure goguak

goznarrari miñez ekiten baidautso:

           ¡Uler nai zadorrak!

Bitartian anei argi uri ortan

           agertuten dira.

Alde oneitara bere elduten yaku

           tximisten dirdira.

Uriko zaratak kezkatuten dabe

           mendiko lillura.

Nora juan ete da txaide artetik

           gentzazko lo-gura?

¡Uriko gau ori! Maltzurren laguna!

           Baserri aldera

zetan eltzen zara, argi orrein kiñuz,

           gaizkiñen antzera?

Zeure altzo orretan txerren danak duaz

           lan okerretara...

Ega-motz ertzakaz leyo danak-ziar

           dagijen dardara!

Lixuna txaidian ixil-ixil dabil

           lora zimel billa.

Loari murrika etxe artietan

           gastetxu zurbilla.

Gabaren eskubak ito dau lotsea.

           ¡Or dabil obena!

Il dabe gaizkiñak oraindiño neskutz

           datzan onoimena!

Lañozko maindira zurija baidager

           uri zabalean.

Lausua ta kia toki gustijetan:

           ¡Bil nadin barnean!

¡Iluntze oztiña, gotillun nagotzu!

           Lei bixiz bijotza.

Zer ete ditxarot? Samiñen bixitza?

           Pozen erijotza?

Ona emen nago: Goxian so-dagit

           sarkalde argira.

Arratsean barriz sorkaldera nago,

           ixarren begira.

¡Au geure bixitza, atseden eziña,

           jadetsi eziña!

Ezin batu doguz elburu batean

           amets ta egiña.

¡Oi gau zerutarra! zeure gai eztira

           ludiko gixonak.

Otsetatik urrun loratuten dira,

           zeure zorijonak.

Une eder onetan, arren, itxi urija,

           itxi ots gaiztuak.

Lei bixiz barnia, urrunera nuan,

           iges begist luak...

¡Arrats bijotz-bera! Zeugan amets dagit.

           Atseden bijotzak.

¡Ene!, orreik baxen izpi baketsubak

           bekarz erijotzak!

Oztin begoz goyak, itzalez mendijak,

           gogo au bakian.

Ta itxaro ixarrak argi dizdiz begi,

           bijotzan barnian.

1931

Ezilkortasuna

                                              R. Añibarro'tar Bitor adizkidiari

Neure egunen gezija ilkorrari dago,

ezilkortasun-otsa baitot maitiago.

Zertako erijotza?

                        Itun diranentzat

atseden-toki, baña ez bixitz-zaleentzat.

Gerokuari bildur, beti Ixan nai neuke.

Gauzak illeza barik ziyorik eztauke.

Egunak iges-eta ots-dagit barnetik:

¡Ez nagixu atara betiraun bidetik!

Neure zale orotan, Jainko edo Gixon,

mundu-oste danari nagokijo aron.

Jainko banintz ez neuke erijotz bildurra.

Aldijak ba soil desiz zeru eta lurra.

Urtziki gauza oro?

                          ¡Ez, oro aldakor!

Gaur loraz daguana bijar baita legor.

Urtziki balitzakez, ixaki gustijak.

¡Zoritxarrena geuri!

                            Ezkara urtzikijak

aren maitasun-izpi edo mosu baño.

Ezilkortasun nairik Jaunguak eztauko,

betiraun osoena berbera dalako.

Ilkor danaren deyak, neure nayok barriz;

emen nabil deus ez-ta Jaungoiko egarriz.

Urtiak baduazi, urratsik eztager,

Non galtzen dira-edo?

                                ¡Albaneukaz uler!

Gixon-utz nazan arren, eztot deuseztu nai:

Naikun oneik ez ete ezilkortasun-gai?

Ixatiari dagoz neure gurarijak,

ezilkortu albaneuz oldozkun gustijak.

¡Une gozo batean lo-iraungo baneuke,

betiko ames oneik amets-egin arte!

Geruan ezer danentz zalantzetan nabil:

goguari min-yakon arrisku onduan

jolasetan ibilli, oso baita eder.

Zegaitik darabilgu zale au goguan?

Goi-atiak jo-dodaz;

                           dana dagir ixil.

Itxas orren zabalan ontzirik eztager.

Ezilkortasun-billa lor ta atsekabez

adimenan esanak idoro nai dabez...

¡Gauz oneitan baña soil gagoz bijotzari!

Pozikago baigagoz itxaropenari.

¡Oi, ziñismen arroña bedi gogaikija!

laño barik daguan ixarren argija.

Betirauna neuretzat argi-antzo baita.

Itzal-bildur naz, itzal erijotza da-ta.

Amayera bakarrik ete da geruan?

¡Gogai orreik ez begoz sano dan goguan!

Itun-beti, beti-itun onexek narabil.

Gero ezer eztala?

                         ¡Arren, zagoz ixil!

¡Ona, betiraun nayez, Jainko gosez nabil!

Beragan biurtzeko ixate bidez, ez,

esi dagidan baño neure maitasunez.

An itxarrik dagiket amets ederrena,

ta alkarren baitan ikus, asija ta azkena.

Urtzi besarkatuko neuregan nai-bidez.

Gomuta ezilkortu nai dabe gixonak.

¡Zoruok, zuben opak eztira sakonak!

Ametsen ondartzetan uñen apar-tzale.

Ez dakusube gauzen ezerez utzena?

Munduban ezilkorrik ezer ez, ezer ez:

Iges duan Itzala soñen jarraitzale.

Gustijak dagoz gexo erijotza-miñez:

Iñok ez dazauan min bixijak jo-gaitu

eta gorputz atalak ditxiguz bidian.

Soña jauskorra eta gogua goi-zale,

aurka diran gauz oneik, nok osuan neurtu?

¡Lurra, lurra daukogu begijen ganian!

Edertasun-zirrintan digart betirauna,

Osuan baña nago, nai oneitan Jauna?

Geruan...? Joko auxe jokatu biarra.

Baña bixitz onetan geure betikorra

gertu geinke osoro onoimen bitartez.

Oraingo azi oneik geroko uztea,

irotasun artetik eztator lorea.

Gorrotoz barik nuan maitetasun-bidez.

Erain zidor orotan ezilkortasuna,

zauri bakotxan leunki mosu bat ixuri,

etsayaren burura jaurti maitasuna.

Arantzak min-zaitubez?

                                  ¡Arrika ez lorai!

Arriskuban ibilli gentzaz, ez urduri.

Lakijorik ez jarri iñon oldozkunai.

Egiten dozun ona gerokora dago,

ondo egiñak ezauz oker eruango.

Zalantzan zaran, arren, ezilkorra maite;

—zeozer geure baitan badogu betikor—.

Gerora adi beti, urduri, oldozkor,

alderik onenera eratzatu zaite.

1931

Itzarrik

Miñezko bideetan lor batek narabil,

iratzartu baitat lotan zan gogua,

¡Dan zizta gogo au itzarrik erabil!

Ezin maite daiket gatxurren jokua...

Egiñen uarkor darakust zuzena,

neurriz baña gixak eztau bixi-gura,

Gozartu nai leuke gauz oron lillura.

Baña itzarrik ago, ¡oi ene barrena!

Zergaitik diraustak lortuben bakura?

—Itzarrik, ta arrika lorai ete ago?

Esku orrek baiyok lepalpen geyago—.

Orixe ostera nai neban igesi!

Barna lotan dala gustija baita utzi.

¡Ene barna orrek, bixitza onetan

lo-egin, lo-egin!

                       Ekintza danetan

soña bedi alde ez baña gogorik.

Emaitz mota asko derne ametsetan:

Gogua lotan, nork urten al luditik?

Geure barna ixilik lotan dagonian

itzala ta gentza baitira etxian,

Barneko giriñak duaz baña atara

ondibian lapur:

                     Ostuten dauskube

loran zan mertxika, garan zan landara,

lorategi dana ondatuten dabe.

Bixitza onena lepalpen bakua,

orretarako lo daukagun gogua.

Argi barik guaz oro zapalduten

baña eztakigu zer dogun egiten.

Lotan nagusija?

                      ¡Galduba da jauntza!

Maitasun baratzan sartu da basauntza.

Miñezko bideetan lor batek narabil,

iratzartu baitat lotan zan gogua.

¡Samiñaren miña!, orain ernai nabil;

begitatik juan yat betiko lua,

begizkun leyora baiyagert gogua.

Badua eskuba yuaten lekura,

eta laster duler laketen bakura.

Orain griñai barik goguari nago

soña guren bada gogua ariago.

Lo-eguan eta loitu neban oro:

Errota ebillan, etxia lausoro.

Lo-aldi orretan egin dodazanak

lepalduko daustaz gogoen Jaun danak?

Barnak zabaldu dau barruko leyua...

Oro argi dakust, soña dago ba ixil.

Miñezko bideetan lor batek narabil,

iratzartu baitat lotan zan gogua

1931

¡Itxasora!

                                                   Onaindia'tar Alberta'ri bijotzez

Soñutzik ontzi-puntan, sakoneko lemazain,

itxaso-barne nua zidor ezezaunen gain.

¡Ondartzan oro laga! —arriskubak darraigu—,

Lur-barri billatzale ametsa lagun dogu,

Liorreko lokatzok geure malkoz egiñak.

Arnas artzeko, billau

                              amaibako urdiñak.

Euren solas utzakaz gixonak lotzen gabez;

Azkatasun oldiak ilten dira atsekabez.

¡Aurrera! Iparraldian edur-mendi ixoztubak,

eta ugarte otzetan lamiñen gaztelubak.

Eruango zaitubet:

                          —eunak arro axian—.

Itxaropena bai dot begi onein ganian.

Bide barrijak nai dauz abendaren kezkeak:

Lar lurrari egon da.

                            ¡Zabaldu osertzeak!

Ekintza gurenentzat landa au dan zabala,

Izki-mota orontzat burdinori garbala

Geure itxaso gogorra, abendak maite zaitu!

Zeure altzora gatorz, lurra ba txiker yaku.

¡Indar irakasle oi,

                         kendu odei ta laño!

Balerik eztogu nai gogai barrijak baño.

Argizkorrija dager, urrezko yantzi barriz.

Ementxe gatorkixuz jakintzaren egarriz.

Ametsik ezkenduban legorretan egiten,

uraren barna baña goyak doguz ikusten.

¡Geure itxaso gogorra!

                                 Gogayen arraunlari

Agur egiten dautzu itxaro argijari.

Soñak esitzen dozuz, goguak ariago:

Geuregan legez, zeugan, beti kezka bat dago.

Sakon ori nok dazau?

                               ¡Oso zara zadorra!

Ekaitz orrein orruba koldarren bildurkorra.

Euzkuak soilik dabiltz altzo zabal orretan;

imin dozu oldia euren begi barnetan.

Gudarijak dagixuz, berunezko bizkarrak,

tente diran erruak, burni diran iztarrak.

—Gixonjale leyentzat jaki ziltzagilliak...—

Itxaso aundi orrek, zabal, zeru-atiak.

Erijotza or dabil, or dabil maitasuna.

Erri gogor onentzat, zeugan etorkixuna.

Odiseu barri gara, lamiñik ezta baña,

Emen sortuba ezta Aprodite liraña.

Geure abenda-antzo pioneer gaste gara.

Altzuan beti dozu irri baten ikara.

Baña leoyen legez darresixu galparra.

¡Euzkoen itxasua!

                          ¡Oldia eta indarra!

¡Aurrera, aurrerantza!

                                Ontzi-puntan soñutzik.

Axe oron mosubai bijotzak zabaldurik.

Ibillaldi au ezta bixitzan amaituko;

Bein ontziratu danik barriz ezta itzuliko.

Miñak lurrean itxi, begoz itun diranak.

Itxaroz kezkatubak nai dabez geure lanak.

Zerubak argi dagoz, begoz pozez begijak.

Uñen ganian dabiltz geroko abestiak...

Barriro esi daigun ludijaren gerrija,

Ez bitsez, ez indarrez, gogayakaz baño.

Itxaruak berua euzkotarren ontzija,

Goguak nausi diran argitasun goiraño.

1931

Espetxekuarena

                                      Artalarrea'tar Miren Terese'ri

                    I

       ¡Itxaso orren narru nabarra

pantera batena dirudi!

Espetxeko atezain zarra

itxi nagik goxeko bidari.

       —Tori giltzok, urrezko giltzok,

ta bete egikek itxas-miña.

¡Axioin egal-puntan daukok

iñok txastau-bako lurriña!—

       —Noiz arte lagako nauk azke

zidarrezko itxaso zabalan?—

¡Azke az gura dokan arte

goiz ederroi matte-dagijan!—

                    II

       ¡Neure mattiaren oñotsak,

—urretxindor ori ago ixillik—

bide argijetaz yatorzak!

¡Atezaña, azke laga nagik!

       —Tori giltzok, urrezko giltzok,

mattasuna yabilk landetan.

Esku zurijan muin-egijok

eta laztan bat begijetan—.

       —¿Mattasun pozkarri orrentzat

azke nabilkek ler-artian?—

¡Zintzoro matte-dagijantzat

giltzik etxagok espetxian!—

                    III

       ¡Aberri amaren negarra

neugana yatork mendijetatik!

¡Espetxeko atezain zarra

bein sollik azke laga nagik!

       —¡Agur giltzok, urrezko giltzok,

guda-otsak dozak landetan!

Arren, itxi ondo atiok

eta galdu zatteze uñetan—.

       —¿Baña aberri ama aldezteko

enauk itxiko kate-barik?—

¡Eure erri orri azkatzeko

etxak iriko espetxerik!—

1935

Musika: Itziar

Kanta ariña

       ¡Edanak

busti begistaz ezpanak!

Eder-min

betiko moskortu nedin.

Gauza danetan dakusat

barre ta kanten prisea.

¡Ba-yuat

soin gaste onen lorea!

       Etzunik

edan daidan neurri-barik.

Oindiño

soin onek mun-miña diño.

Arinka duaz urtiak

baña pitxerra beti on.

¡Gastiak,

ezpanak legor ez egon!

       Moskorra,

gabaren azken-altxorra;

bixitzak

ostuten daustaz jorralak,

baña neure lagun adi.

Gastaro au galtzekuan,

gal bedi

edontzi baten kolkuan!

1935

Mendigoxaliarena

                                    Basaldua' tar Kepa'ri

                  I

       Mendi eze, ikurrin eder,

azke nai zattut axian.

¡Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

       Mendi-bitxidor berdiok,

arin or duaz kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

       Eta ixil dago arratsa

Euzkadi'ko lur-ganian.

¡Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

                  II

       Gastedi orren didarra

bai-dala didar zolija!

Aberri baten samiñez

urduri dabil errija.

       Azkatasun-goxalderuntz

sugarra dira basuak.

Sugarra basuak eta

zidar argija itxasuak.

       ¡Or duan ozte-aldrea

aberri-minez kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

                  III

       Gaste orreik goruntz duaz

abesti eta ikurriñez.

Lañuan baño tiro otsak:

bedartza dager odolez.

       Ikaraz duaz usuak,

mendija dago ixillean,

¡Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

       Eta illuntziko bakian

norbattek darrai kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

1935

Musika: Antton Valverde (1978)

            Itziar (1979)

Zelayan

       Lora-billa neskea

larrarantza dua.

Bera loretan lore,

lore gorengua.

              ¡Ene mattia,

zelaiko galpidia!

Larratik ittun dator,

ittun, bai, neskea.

       Miñez dozu barrena,

negarrez bijotza.

Bijotz-barruban dozu

arantza zorrotza.

              ¡Ene gaxua,

illun dozu gogua!

Zeure matrail-lorea

zimeldubaz dua.

       Lore-billa neskea

larrarantza dua.

Lora-billa jutian

galdu dau gogua.

              ¡Ene mattia,

zelaiko galpidia!

Loretan lore zanak

galdu dau beria.

1935

Musika: Antton Valverde

Langille eraildu bati

                     I

       ¡Ene Bizkai'ko miatze gorri

zauri zarae mendi ezian!

Aurpegi balzdun miatzarijoi

ator pikotxa lepo-ganian.

Lepo-ganian pikotx zorrotza

eguzki-diz-diz ta mendiz bera.

Ator bideskaz, —goxa sorbaldan—,

kezko zeruba yaukon olera.

Opor-otsa dok txaide zabalan,

—ukabil sendo, soñanzki urdin—.

Jaubiak, barriz, nasai etzunda,

laguntzat auke, i, urrutizkin.

Aurpegi balzdun miatzarijoi

ari bittartez deyak yabiltzak.

¡Bideskan zelan dirdir-yagijek

txapel-okerren kapela baltzak!

¡Orreik yaukoen gaizkin-itxura

sispa luziak lepo-ganian!

¡Ene Bizkai'ko miatze gorri,

zauri zarae mendi ezian!

                     II

       Mendiz bera lau txapel-okerrez

aurpegi balzdun miatzarija.

Begi baltz orreik sastakai dozak

baña zatittu ezin esija.

¿Noruntz aroe esku-lotuta

burni margodun gorputz gogorroi?

¡Sendua ba'intz, etsai-odolez

bustiko eunkek pikotx zorrotzoi!

¡Nerbion-ertzok, —tranbi-dardara—,

azkatu-nayez, zenbat alegin!

Baña olaen zarata-artian

aren ayotsik adittu-ezin!

Sispa luziak sutan yagozak,

—opor-zaratak txaide zabalan—.

¡Aurpegi balzdun miatzarijoi

igeri adi eure odolan...!

Txapel-okerrak edango yabek

ardao onena Gomez-etxian.

¡Ene Bizkai'ko miatze gorri,

zauri zarae mendi ezian!

1935

Musika: Antton Valverde

Txiribogiñaren alabea

                   I

       ¡Txiribogin-alaba ori

bai eder edontzi-artian!

¡Gixonak dedaten unian

ezpanetan dozun barreirri!

       Irri orrek illundu daike

goxez argijen dan eguna.

¡Ura ba'litz zeure ederkuna

iñor, be, egarri elitzake!

       Baña askotxuk edan nai zattu

ta odol bigurtuko da ura.

Giriñak dauken aizto-itxura

zeure irrijak, ba, metzen dittu.

                   II

       Itzal balzdun ordi mindubak

jokuan dabiltz mai-ganetan.

Gau ta egun daukoz kartetan

zeureganako matte-miñak.

       Ardoz ez, moskorti, ederrez,

abesten dabez kanta loyak.

Ta tinko ditxaro bakotxak

irri orrein jaube-ixan nayez.

       Baña napar-ardua baño

tabernereak eztau saltzen.

Moskorti ezta iñoiz egoten

berak barnean daukon matteño.

                  III

       Norentzat baña ete-dira

samin utsa diran irrijak?

¡Airian duaz edontzijak!

¡Bixi dabil aizto-dirdira!

       ¡Zenbat neke-ots, zenbat oyu!

Lurrera jausten dira itzalak,

moskortijen itzal mindubak.

¡Danak dagoz zauriz urratu!

       Odol-litsa datza tabernan

mattasun-oben bat iduri

¡Tabernerea barriz, leunki

irripar dago ontzi-artian!

1935

Amayur gaztelu baltza

                         (Y ese castillo de Maya

                         que el duque me lo tenía).

                                                  Antzola'tar Joseba Mirena' ri, mattez

                   I

       Amayur gaztelu baltz ori

—berreun gudari oro sumin—

zaintzen zattuben zaldun onak

Naparra-aldez egin dabe zin.

       Izkillu gorriz zenbat gaste

bildur-bako mendittar lerden.

Eta orreik, Yatsu jaun orreik,

Jabier' eko zaldun guren.

       Ikurrin bat —kate ta lilli—

torre gottijan zabal dago.

Bera salduko daun semerik

mendi onetan ezta jayo.

       Amayur'ko ate-zain orrek

zidar turutaz oyu-egik.

¡Baztan-ibarran zenbat etsai,

arrotz-gabe eztago mendirik!

                   II

       Esitturik Amayur dauko

Miranda'ko konde Españarrak.

¡Orreik bai burnizko janzkijak,

ta urrezko ezpata-sagarrak!

       Berekin dator, bai berekin,

Lerin'go eto orren semia.

Txakur txarrak jango al abe

erri-bako zaldun dongia.

       Goiko aldetik asten dira,

asten dira subaga-otsez.

Orma-kontretan zenbat zurgu,

eta gezi zorrotzak airez!

       Baña torrean zabal dabil

ikurrin bat —kate ta lilli—

¿Nok zapaldu ete dagikez

berreun gudari orok zoli?

                   III

       Amayur'ko gaztelu baltza

—jausi yatzuz torre gottijak—.

Baña, arrotza, etzadi geldu,

napar-seme dira gustijak.

       Arresi gorri, zubi ausi,

—zein gitxi diran zaldun orreik—.

Erijo, samurño zakije

aberri-min baitabiltz eureik.

       Miranda'ko konde gaizto orrek

jo egixuz zidar-turutak.

Ikurrin bat —kate ta lilli—

eztau laztanduko axeak.

       Berreun gudari oso sumin

gaztelu-pian dagoz illik.

Ordutik ona, —zenbat laño—,

Naparruan ezta aberririk.

1935

Musika: Antton Valverde (1978)

Imanol (1979)

Hibai Rekondo (1986)

Topa baten ostean

                                                          Insanire iuvat

Ardoz edo argiz moskortu adi

eta gudu-kantak geroari itxi.

           Topa egiok bizitzari,

           goizeko izpien aizteari!

Bertsotan esan dok asaben gaintza;

gazteek maite yuen ezpaten aintza.

           Edariz bustirik ezpanak

           birtute-itzak eder eztozak.

Moskorrak ez yakik barneko miñik;

poz baten mosuak eztauko ordurik.

           Kanta egik txolen dirdira,

           eta ezpan gazteen pilpira!

Zoratzea on dok. Ardo gardenak

andere eder baten itxura yaukak.

           Urteak kendu yeutsek garra,

           udaldi beroen indarra.

Yainkoen odoltzat gorde yuedan

ta ardokiko itzalak marguldu yuan.

           Bonbil orren yanzki panpiña

           armiarmen ariz egiña!

Zar-kutsua yaukok, baiña yakintsu

maitasun ta irriak ez yozak galdu.

           Azkenengo tanta gozoa

           begiotan yaitekek loa.

Ardo zar argiaz eztok zadorrik:

gizonak ez yaukek ule zuririk.

           Yakitun danaren ezpanak

           itz-yario samurra dozak.

Oin danetan yabilk dantza-gurea,

ben-benari be eder yakok barrea.

           Errege askoren lepotik

           eskaleak kiñu bai-yagik.

Zentzuna galtzeak azkatzen gaituk;

edanak mundu au aunditzen yauskuk.

           Topa, biar ba deus ez gara!

           Moskorra betor txol-artera.

Yagokan tokian ta zori ona

laketen yaube, ba, eztok gizona.

           Beti Kitere'ren ezpanak

           ardoz ezti-lora yakuzak!

1935

Eguna berantz doa

Neurekin gel zaite arrats-begi da-ta:

itzal baten goxoz urdintzen da Jata.

           Ene Josu maite,

           gel zaite!

Neure egun argia berantz azkar doa,

itzalak jotzen dau atadi ondoa.

           Arrats onen otza,

           biotza!

Oi Bidazti Deuna, sar zaite neurera,

bertan dozu bada maitasun arrera.

           Bekidat bizitza

           zeure itza.

Idazti Doneak atzaldu daidazuz,

euren muin eztiak emon egistazuz.

           Bel zeure mintzoa,

           goxoa!

Ta barne gustia berotan dodala

argi biur bekit eriotz itzala.

           Dana yat atsegin

           Zeurekin.

Orain sakon dakust zeure eriotz ori;

zegaitik daukozun biotz deuna gori.

           Ene Josu maite,

           gel zaite!

1937

Azken oyua

                                                         (Zubillaga'tar Karla'ri)

Goiz eder onetan erail bear nabe

txindor baten txintak gozotan naukela?

El naiten leyora begiok intz gabe.

Gorbei barna yatort kañoi-ots itzela:

or egazkin-egak odei-lapur doaz.

Guda-gotzon baltzak odolez dakustaz,

euren oin aurrean beredin gudari.

Gaste argi orreik, eutsi lur amari!

Bera baizen onik eztauko ludiak.

Baña, Jaun altsua, orain ken nai nozu?

Bildots baten antzez lotuta naukozu

bearren naunean neure Aberriak?

Aren deia dantzut arma-ots larrian.

Izkillu-tarteko dirdira bizian

mendi goitietan Eriotz betorkit.

Bertan eder dira azkenengo atsak!

Arte adartsu babes-toki bekit,

neure gezi meion eriotz-zauria

txastau dagientzat etsaien erranak!

Zuzentzaren maitez bil diran semeekin

ixuri daidala bizitz-iturria.

Lurra estal bedi odol-larrosakin!

Gozo eta eder gizonen kopetan

aberri-opazko eriotz mosuak!

Zauritu orreik zut, orra mendietan

aintzak zabal ditu esku argituak

ortxe jausi nedin!

                         Eta azken orduan

laztandu naiela arnasa estuan

garaitz-abar billa doazen (t) zaldiak.

Eta begi onein laño leyartuan

tinki igaro beitez gizuren argiak;

esku zurbil oneik aul luzatu bediz

eutsi zagientzat, ikurrin donea.

Azkatasun atsak betiko bil zagiz!

Antxe makur zaite, oi buru neurea,

geure lur amaren besarte gozoan!

Eta anai maiteok, eutsi burrukari

iñoiz ilgo eztan euzkoen amari.

Itxaropen auxe sort bekit gogoan.

Jauna, eriotz au arren emostazu;

koldarrentzat itxi larrosen usaña.

Azkatasun deuna bial egistazu,

atzindu nai dot ba arrotzen iraña,

gorputz onek bakez atseden dagian

erri azkatuen Egun-Aundi arte!

Gudan jaus nadilla zuzentzaren alde,

ez ormari atzez, goiz eder argian.

Eta bake deuna sortuko danean

neure azur utsak besteenakin batu;

eresi gurenaz lagundu bidean

obi bakar-arte.

                     Baña, arren, bukatu

oroigailluaren maitasun itzala

Kistoren gurutzat; Beragan ditxarot.

Josu'ren fedea besterik eztaukot.

Erri zintzo-onenak zaindu dagiala

il gintzanen atsa, il gintzanen ala.

1937

Musika: Antton Valverde

Agur, Euzkadi!

Agur, Euzkadi, Jaunak naroa

           Aberri eder argira.

Neure negarrak jarion neuzan

           zeure mendiai begira.

Seme bat zeukan, baña etsayak

           kendu eutsoen biotza;

soin ederrera ixuri yakon

           mayetz bateko goiz otza.

Gurutz Deunari mosu egiñaz

           aldegin eutson mundutik,

Kistoren gentza abo ganean

           loratu yakon gastetik.

Jaunaren maitez, aberri maitez,

           ez eban euki bildurrik,

eta zeuretzat zorion utsa

           opaldu eutson gogotik.

Euzkadi ona, zagoz betiko

           Kistoren fede betean;

olan zoruna billauko dozu

           emen ezpada zeruan.

Eriotz deuna aurrean daukot,

           ziñistu bada, euzkoa:

Euzkadi azke izan daitean

           zaindu Josu'ren legea.

Eder yatazan euzko bazterrak,

           eder itxaso zabala;

baña oraintxe ederrago yat

           eriotz onen itzala!

Gaztea nozu bizitz onetan

           t'ez yatan palta gauzarik.

Jauna!, gogorra aldi onetan

           iges eitea lurretik.

Ezpedi egin neure oldea,

           zeure naia bai, ostera.

Gogoa boa zeru argira,

           gorputza lur illunera.

1937

Musika: Antton Valverde

Bibliografia

EUZKADI, 1929, apirilla, 6

EUZKADI, 1930, urtarrilla, 21

BIDE-BARRIJAK. Verdes, 1931

ARRATS BERAN. Verdes, 1935

YAKINTZA, 1935, azaro-lotazilla

Diskografia

LAUAXETA. Valverde, Antton, 1978

        Azken oyua / Mendigoxaliarena / Itauna / Langille eraildu bati /

        Zelayan / Amayur gaztelu baltza / Agur Euzkadi

SENTIMENTUEN HAUSPOZ. Imanol, 1979

        Amaiur gaztelu baltza

ITZIAR. Itziar, 1979

        Espetxeratuarena / Mendigoixalearena

AMAIUR GAZTELU BALTZA. Hibai Rekondo & Mackfarland, 1986

        Eiztari aundija / Iturri negarra / Amaiur Gaztelu Baltza / Itauna

EUSKAL KANTU TXAPELKETA. Eiheralar, 1987

        Itauna

PAREAK BAI. Jokaldi, 1994

        Itauna

JOKOA ERE BAI. Jokoa, 1996

        Abestija