AMAIA LASA

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Amaia Lasa

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Amaia Lasa heldu zen arte, emakumeak ez zeukan leku propiorik gure literaturan, Erdi Aroko poeta bikain haien oihartzuna baino ez genuen emakumearen ahotsetik. Etxepareren faboreak geneuzkan, eta Oihenarteren ganbera-joko sasilibertinoak, eta Etxahunen aiherkundea. Gero, gure poesia modernoan, emakumea aberriaren motiboetarik bat baino ez zen izan, eta Lauaxetaren «molde frantseseko» zenbait poematan salbu, familiaren euskarri eta kristautasunaren eredu zelako genuen gizonezko zein emakumezkoen kantagai, Miranderen amoran teek hori bera frogatu besterik ez dute egiten: apologetika batean geunden. Ez da harritzekoa, beraz, Amaia Lasak «a e i o u berri bat» asmatu nahi izana, bere lehen poema liburuan dioen bezala. Ezerk ez zion balio, artean egindakotik. Dena zeukan zerotik eraiki beharra. Zentzu horretan, Amaia Lasaren poesia fundazionala da, gerora garatu den emakumezkoen literatura baten aldarria, laudorio faltsu guztien dekoratua suntsitzeko behar zen aurreneko mailukada. Bera da gure literaturaren lehen emakumea, berak dakarrelako lehenengoz emakumea gure letretara.

      Maitasuna oso herabe kantatu izan genuen, haragiaren poztasunetik urrun, ahalke bagina bezala geure frustrazioa aitortzeko; emakumeak iraultza bat ekarri zuen maitasunaren aldarrian, sexuaren obsesioa estaltzen zuten era guztietako sentimentalkeriei, hain zuzen, bihotza kontrajarri zielako. Gure uzkurtasunean platonismotik gordinkeriara genbiltzan, eta Amaia Lasak gordintasuna dakar, beldurrik gabe ematen dizkigulako aditzera bere sentimenduak, apaindurarik gabe. «Grina» esan zitzaion hori, lokatz izatetik lur bihurtzen du, bekatutik eta amatasunetik libro den emetasuna, hunkigarriki laño. Gero, apurka, azken finean maitasuna bi bakardaderen bizikidetza baino ez dela frogatu ahal izanen du. Emakume mindua azalduko da orduan, emetasun zauritua. Hori ere berria genuen. Ez dago etsipenik hala ere, ironia tanta bat besterik ez noizbehinka, ez du amildegiak erakartzen. Gizonezkoon aurka jazarri behar izan gabe, Amaia Lasak bere nitasuna aztertzen du «bizi tzaren hitza» behar lukeenaren bila, maitasunean, maitasun ezean, hustasunean, akiduran, bakardadean. Osagarri gutxirekin moldatzen du poema, aski ditu marra bakar batzuk giroa sortzeko eta mezua igortzeko, anekdota sekuentziatu behar izan gabe. Ezaugarri hauek galdu gabe baina, bere jarduna luzatuz joan da liburuz liburu, diskurtsiboagoa egin da bere poemagintza azken aldera, in crescendo datorren batasunean. Iruditeria xume eta konstante horren bidez —itsasoa, lurra, haizea, kaioa—  oso sinesgarri egiten zaigun giro teluriko batean biltzen gaitu, baliabideen ekonomiak eta tonuaren apaltasun fierrak gizarteak kondenatua daukan zokotik ariko balitz bezalaxe entzunarazten digutelako poetaren hitza. Eta askatasun egarri handi bat digu ematen.

KOLDO IZAGIRRE

Amaia Lasa Alegria (Getaria, 1948) Magisteritza eta literatura ikasketak egina da, eta hainbat aldizkaritan argitaratu izan ditu bere artikuluak. New Yorken bizi izan zen, eta Ni karaguako iraultza sandinistan jardun zuen irakaskun tzan, gaur egun Euskal Herrian lanbide duen alorra.

Egunean

desioaren gogoa hila.

Gauean

gogoa desiratua.

Beti, ia beti

nahi behar izan, baina...

Gehienean

hutsaren haserrean.

1969

Kaioaren begiak begiratu nituen,

arratsalde brumatsu, hits hartan,

begi biribil haietan erantzun bat

aurkitu nahian.

Kaioa nigana etorri

muxu bat eman eta

hagalarekin lepoa eutsi zidan

nire min tristea goxatu nahian.

Eta haitz geldi, isil hartan

sartu nintzen,

maite gogoa izpi bat isilarazi nahiz.

1969

Nereak ez diren

lurralde hauetatik

ihes egin nahi nuke.

Nereak ez diren ur hauek

alde batera

utzi egin behar ditut

Haitz sendoaren biribiltasunean

nire bizitzaren hitza

lortu nahi nuke

Biribiltasunean

sendotasunean

haitzaren gainean

a

e

i

o

u

berri bat esan nahi nuke.

1971

Mutikoa ez dute maite;

ama badu,

baina mutikoa ez dute maite.

Mutikoa bakarrik dago

aita badu,

baina mutikoa beti bakarrik dago.

Etxeko lau horma ustel artean,

hodeiertz guztiak lehertzen zaizkio;

lau horma ustel horien artean,

ezin iraun dute, ametsek.

Mutikoak, ur ertzean eserita

ikusten ditu nola doazen ur negarrak,

haitzaren goitik, beheruntz

harriaren gogorrari biguntasuna ematen.

Inork ez du mutikoaren haize mingotsa laztandu,

itsasoa bera ere maria behera urrunduz joan da.

Mutikoak badu ama, aita ere,

baina mutikoa haitzaren zuloan bakarrik datza.

1971

Bihar arte

ez gara

elkarrekin izango.

Artean

bihar arteko tartean,

bihar hori

izango ez den

kezkan.

1971

Jaungoiko guztiak ukatzen dituen

emakume bat naiz.

Atzo,

zeruko jaungoikoa ukatzen nuen.

gero

infernukoa, eta

gaur,

lurreko jaungoikoa ukatzen dut.

Dotrina guztien aurka altxatzen naiz.

Atzo,

zeruko pekatari nintzen,

gero

infernukoa, eta

gaur,

lurreko pekataria naiz.

Hutsunean igeri dabilen emakume bat izaten naiz.

1971

Egun batean Mari Sorginari

suzko emetasuna piztu zitzaion

bero beroa,

oso indartsua.

Haurtzaroan gauza gaizto bat bezala

erabili zuen;

haiek zikina zela zioten

eta betiko lotarazi zuen,

zenik ere ez jakiteko.

Mari Sorginaren emetasunak

urte luzeak lozorroan zeramazkien,

gorputzak mugimendu gabeko aire triste bat dantzatzen zuen

hoztasun urdinean.

Gau batean jolas batean sartu zen,

eta aho batek bere gorputza laztandu zuen,

iluntasunaren itzalean.

Mari Sorginaren emetasuna lozorroan zegoen,

esnatzera doa;

beltza gorri bihurtu zen,

eta jolaseko jostailuak,

ez ziren aurrerantzean zikinak izan.

1971

Buru hutsa

buru huts harekin

begiak higitzen nituen,

nire gelako mila aurpegi diferenteri

so eginaz.

Bizia balu bezala

haren maitasun hilak;

eta aurpegi haiek nire ohera

haren gorputz beroa

ekarriko balidate bezala.

Buru huts, hotz harekin, hotzez,

zutaz amets egin nuen

eta biharamunean

nire burua betea

eta haren gorputza hurbil

aurkitu nituen.

1971

Une batean

gure gutiziak

ametsari lotuko bagenizkio.

Une batean

gure itxura ihartuak

ikusiko bagenitu.

Une batean

bizitzeko ametsa

egingo bagenu.

Une batean

ametsa

egia

bihurtuko genuke.

1971

Musika: Jokin Lasa

Ez emakume

ez ama

ez eme

ezin izanik.

Itzal tantolak sapaiaren ertz hartan jarraitzen zuen;

beste ertz bat behar zuen,

baina beldurtuta, beti bere ertzean jarraitzen zuen;

Itzal tantolak beti ertz hartan

ezin haunditurik,

ezin zabaldurik,

argia

ezin sorturik, jarraitzen zuen.

          Ez emakume

          ez ama

          ez eme

          ezin izanik.

          Emakumetasunean

          amatasunean

          galduak,

          libertatearen ordez

          segurantzari helduak.

                                           Ez emakume

                                           ez ama

                                           ez eme

                                           ezin izanik,

                                                             igarotzen genituen

                                                             geure egunak.

1971

               Bihotzaren zentzua haizez puztua dagoen bitartean,

               ez da gizatasuna, emakumetasuna, lortzen.

Haizea bezalako izpirituak

ez dira inoiz,

lurraren usaina nabaritzera hurbildu.

Gu, lurrean bizi garen jendea gara.

Gure zentzuak lurraren odola galdu du;

bagoaz harat,

bagatoz hunat,

mila oztopok zigortuak,

azkenaren kolorea ezin nabariturik.

Ez da ardoaren kulpa,

ez da lurrarena ere,

itsasoak ez du zer ikusirik

eta amodioek soseguz betetzen gaituzte.

Alderantziz gure gorputzak izpiritu bihurtuta,

haizearen zurrunbiloan dabiltza

eta batera, eta bestera doaz,

haizearen izpiritua xurgatu nahian.

Baina gu gara lurraren usaina daramagun

jende erotua.

1971

Erantzun isilaraziak

Nork daki

non dagoen

odol isuria?

                 Zainak lehertu eta gero

                 odol gorriak

                 lurrean zokorik aurkitzen ez badu?

Nork uste izan zuen

gure odol gorria

zuri?

Nork ukatu zion

gure suari

erretzea?

Nork ukatu zion

gure buruari

pentsatzea?

Nork ikusi ditu

eskubiderik gabeko

herriak?

Nork ez gaitu

garen bezala

nahi?

1977

Egun ilunetan nabil.

Gizona joan zait.

Bere etxeko izkina guztiak miatu ditut,

eta

bera aurkitu dut

eder eta goxo,

indartsu,

maitagarri.

Neurea egin nahi izan nuen,

batzuetan itsasoak lurra

suntsitu nahi izaten duen bezala.

Gizona

joan egin zait.

Bakardadea da

gu bion

jaun eta jabea,

bere besoak luzatzen dituenean,

ez da ni besarkatzeko,

urrun bere burua

ez dago nigana hurbilduko duen

amodiorik.

Nire sabela hutsik dago,

ditiak idorturik,

burua husturik,

izate antzugarri batean

nengoen.

Kolore nabarreko

ator batez jantzia

herriko karrika batean

zegoen gizona,

beso naharoak zabaldurik

prest, nireganatzeko

irribarre isileko ezpainak.

Diti idortuek,

sabel hustuak,

buru antzutuak

ez zuten izan

ezer eskaintzeko.

1977

Teila gorridun

teilatu gorria.

Teila gorri gainean

katakume beltz batzuk.

Katakume haien azpian

gu.

Katakumeak

teila gorriak

eta gu.

Teila gorriak,

teila gorriaren

gorria

katakume beltzek beztua.

Gu

Ni

Hura.

Zer hura?

hotzaren bakardadea,

uraren hotzikara,

koloreen gutizia,

hutsunearen nahia,

haizearen gogoa,

euriaren bustia,

gogoaren kea,

kearen beroa.

Hura,

katakumeak,

teila gorriak

eta gu.

Gorri beztua,

bero hoztua,

izate estua.

Guztiok

ortze urdinbeltz

gutiziatu baten pean.

1977

Oraindik lanbro artean.

Besterik ez bazen ere

ausardiaz betetako bizitza

egitera

abiatu nintzen.

Denborak historia egin zuen.

Lanbroa ez zen ez gehitu

ez gutxitu

izpi bat mugitu baizik.

Denborak ez zion historiari

jarraitu,

historiak

ez zuen ezer kontatu

historia

isildu egin zen.

Lanbro artean sartu naiz

denborak ari du historia

historia

mintzatzen hasi da.

Bizitzak

ez du ausardiarik galdu.

1977

Ni, zuekin, denokin

oheratuko nintzateke.

Munduko udazken guztietan

izango nintzateke

ikusirik

nola berdea

urrearen antzo

gorritzen den.

Ni,

uhin gainean

uhin handiaren apar artean

herioaren beldurrik gabe

izango nintzateke.

Ni,

airean

nire herriko karrika artean

igeri ibiliko nintzateke.

Ordez,

gauza horiek

hala ez diren bitartean.

Berarekin oheratzen naiz.

Herri txiki batean bizi naiz.

Itsasoa bare dagoenean

igeri egiten dut.

Karrika arteko haizea

arnasa hartzeko

erabiltzen dut.

Izpirituak ametsaren

zentzua

gal ez dezan.

Ez direnak

direino.

Ni,

marmokaren beso urdin artean

urrunduko naiz.

Izango dena

izatera heldu artio.

1977

Hitz nahastuak

Nire zortzi deiturak ez dira euskaldunak.

Nire euskara ez da garbia.

Nire hitzak ez dira txukunak.

Nire sinesmenak ez dira eurenak

hala ere

Euskal Herria sortzen ari gara.

Nik hasiera eman nion,

zuk bukaera eman zenion          Zerbaiti.

Zulo zuri luze bat,

auto biribil beltz bat.

Haiek ez dute gure hitza ulertu.

Behin eta berriro,

lur galduaren bila mugitzen gara.

Itsasoko ur sakonetatik

arrain handi bat irten da,

arrainarekin kaioaren habiara noa.

Jan,

egunero jaten dut,

edan, beti,

arnasa

egunero ukatzen didate.

Inork ez du itsasoaren hondoa jo,

ez eta poetaren fantasia ito;

baina ez dugu poemarik,

ez dugu fantasiarik.

Poetaren fantasia zapaldu

poetaren fantasia beztu dute.

Kaioaren habiara heldu naiz,

ez naiz gehiago hemendik mugituko,

amets horretan murgilduko naiz.

Inork ez du

Anbotoko Damiaren fantasia indartsua isilduko,

Damiaren hegada luzeak

Saforen begirada larritua lasaituko du.

Zuk hasiera eman zenion,

nik bukaera eman diot          Zerbaiti.

1977

Hutsik dauden itsasoetan

igeri egiten utzi didate.

Haizerik gabeko zeruetan

arnasa hartzera behartzen naute.

Nire begiek

itotakoaren begiekin

so egiten dutenean,

argiz betetako kolorez

inguratzen naute.

Nire gorputza

hilotz bihurtuz gero,

jantzi liluragarriz apaindu didate.

Pentsaturik,

nire besoak

nire behatzak

ez direla gehiago mugituko,

beren eskuak

eskaini dizkidate.

Eta

nik

besoak moztu dizkiet

1977

Hondartza jendez hutsik

mendi beltzak belarrez beteta.

Barraskilo luze bat

gorputz astun batekin

pentsatzen ari da.

Loak hartu du

          esnatu egin da.

Oraindik ez daki

non dagoen

bere luzearen bukaera,

non

bere astuntasunaren arintasuna.

Barraskilo luze bat

lau punta zorrotzeko mahai erdian,

mahai gainean tarta bat

labana bat sarturik

bere biribiltasuna puskatuz.

1977

Bazkaltzera joan nintzen.

Hor!

biko mahai horretan

bai

     noski

             bai.

Neure ondoan

ene poltsa handia jarri nuen

ongi sartu ginen biok.

Orain,

oraindaino irauten duen

elkarrizketa luze batean dihardugu

ene poltsa handiak

eta nik.

1979

Krisi ekonomikoaren krisian

Zahartzaroa

ez da arazoa

hogeita hamar urte ditut

lanbide bat dut

bizitzak

ez du xarmarik.

1979

Maitasuna

fraude bat dela diote,

fraude hitza ulertu nahirik nabil

maitasuna

zer den ulertzeko.

                          Haragia

                                      pusketaka

                                      erortzen

                                      ari zait

                                      gelaz gela.

Azkaraten

aske eta beldurti

txoriak bezala

inoiz

atzera begiratu gabe.

1979

Amildegiaren dantza

Ene izpiritua indartsua

denean

ez da egongo, ez!

nik argitu ez nezaken

amildegi ilunik.

Tximeletaren tunika urdinez jantzirik

Eguzkiak beroturik

elurrak hozturik

sena galdurik

dantza sendo bat

dantzatuko dugu.

Itsasoaren aparrak besarkaturik

haizearen kulunkadan

amildegiaren erdian

gabiltz dantzan

itsasoko uhinen eran.

Ez da izango ene gorputzean

higidurarik gabeko zainik

odola dantzan

uholdeen antzan.

Ene izpiritua indartsua denean

amildegi honek

ez nau gehiago amilduko.

1979

Ene paradisuetan

zuhaitz asko debekatuak daude

paradisu guztietatik

jaurtikia izan naiz,

ez naiz borrokalari bat

borroka guztietan

sartzen naiz,

infernu guztiak irabazirik.

1979

Zapaldurik zegoen

hizkuntza bat

genuen ahotan

bortxaz ezpainetan

ahaztuarazi ziguten hizkuntza.

Sehaska bat nuen

irakatsi gabe

maitatzen ikasi nuena,

bortxaren errezkeriaz

kendu nahi digutena.

Eskola guztietan

isildu didaten

lurra.

Nire gorputz biluzgorriak

maitekiro laztandu duen

lurra.

Nire ohekide bakartia

nire ohekide bakarra.

Erreztasunaren izenean

alde batera utzi nahi duten

lurra.

Eta

nik

emakume izanik

betiko gordeko dudan

lurra.

Inoiz isilduko ez dudan

hizkuntza

              hitza

                     lurra

                             sehaska.

1979

Haur baten negarra

isilarazten

zakur beltz bat besarkatzen

hirurok

hodeiertzari so.

Bapore bat

arratsalde eguzkitsuan

haurra

zakurra

eta

ni

ez goaz,

ametsak agortu direlakotz.

1979

Luzaroan

telefonoa mutu

isil-isilik dago

goizeko hiruretan

jo du tinbrea

ezer ez du esan

klik egin du

telefonoa

isildu  egin da

              berriro

1979

Arratsaldeko

seiretatik aurrera

idazten duen

poeta bat naiz ni.

Nihilismo erromantikoa

da nire gaia.

Gaua eta iluntasuna

bat egiten diren mementuan

gauoro gauetan

katuaren begiekin

lau hankean jarrita

kolorezko egunaren bila jartzen naiz

gauoro, gauoro

seiretatik aurrera.

1979

Tango bat dantzatzeko

Zein zaila den historia aldatzea

zu ni izatea

ni zu izatea

ez goaz ezer aldatzera

ez dago arrazoirik.

Berdintasuna ez da lozorroan

lortzen

gaueko mozkorrean baizik

nik zu zaitut maiteago

zure ohea baino.

1979

Irudi onari ihesi

Bart

goizeko hiruretan

hego haizeak astintzen zuen unean

talgo bat hartu genuen

                                 tango eta guzti

                                                       irudi onari ihesi.

Hitzik gabeko

                     aho ederrak

Laztanik gabeko

                        ezpain liluragarriak

Haragirik gabeko

                         begi politak

Sexurik gabeko

                      pertsonak

Pentsamendurik gabeko

                                  buruak

Izpiriturik gabeko

                          arimak

Imajinaziorik gabeko

                              imajinak.

Bart

       edonora

                    ihesi gindoazen.

Gure zerua grisa zen, baina

belar orlegiz estalitako basoetan

eguzkiaren bila ibiltzen ginen.

Maitasunez maitemindurik bizi ginen

eta ilargia ateratzen zen gauetan eta

besteetan

egiaren bila ibiltzen ginen.

Ihesi gindoazen

                       bart.

Irudi on

             ustelduak

                             herioa dariote.

Bart

       talgo bat hartu genuen

itxura onik ez zuen

                            infernu

                                       batera

                                                bederen.

1988

Gizonaren amets okerra

Ortzean libre zihoan

eguzki ahaltsu baten

erreinu indartsu batetik

izarrak bezain argi

sortuak gara

Eva beltzaren

alaba guztiak.

Jaungoiko ar batek

gizonaren saihetsetik eginak

amestu gintuen.

Amets oker

           anker hark

gure ahalmen

        indar

        gogo guztiak

ilunbeen iluntasunera

baztertu zituzten

argiaren arrazoirik

arrazoiaren argirik

ez bagenu bezala.

Baina gu

amets oker

anker guztien garaile.

Argiaren egarri

bizitzaren agintari

libertatearen borrokari

lur berrien eragile

                           eguzkiaren bideetan goaz

amets berriak eraikiz.

1997

Fantasia bat

Autobusean zoazenean

itsasaldeko leihoan

eser zaitez

    beti.

Gauez

ilargia ateratzen denean

han

harkaitz hartan

Anbotoko Damia agertzen da.

Damia

Anbototik itsasoraino jaitsia

Greziatik etorri berria den

Saforekin solasaldi goxoan

                                      ihardutera.

Gau guztia igaro dute.

Goizaldean

autobusean

                 itsasaldeko leihoan

esertzen zarenean

poema hau jasoko duzu

                                  zuretzat

                                              harkaitz hartan.

Autobusean zoazenean

itsasaldeko leihoan

                           eser zaitez

                                           beti.

Zure eguneroko egunerokotasuna

olatuetan

ito dadin.

1997

Poemaren hondoan

Poema

sinboloz eta mitoz

hustu zenean

                   zu zeunden

poema hutsaren hondoan,

biluzik

behargorri

negarrez

maitasun eske.

Sinetsi ezinik

poema

behin eta berriro

desegin nuen

                   bainan

hor aurkitzen zintudan

                                 beti

poema hustuaren

hondo sakonean.

Ordea

zu

metafora

eta mito arteriotsuetatik

                                   zintzilikaturik

ihesi zenbiltzan.

Arrazoi hutsaren

begi hotzez

armiarma sare sendoa

                                metafora astunez

ehuntzen zeniharduen,

ezkutuko

zauri zuri

zaharrak

gorderik.

Ilunpeko beldurren katibu.

Zamaz gainezka

hegan egin nahirik

hegoen hamaika mila kolorezko

                                             tranpak

zure sarearen harietan

lehertu zitzaizkizun.

Poema

sinboloz

mitoz

metaforaz

bete ezinik geratu zenean

zu zeunden, hondoan

bakar-bakarrik

behargorri

biluzik

negarrez

maitasun eske

                    edozein emakume bezala.

1997

Bibliografia

OLERTI, 1969 (I-II zenb.)

POEMA BILDUMA. Irakur Saila, 1971

HITZ NAHASTUAK. Irrisko Sorta. Zugaza, 1977

NERE PARADISUETAN. Ediciones Vascas, 1979

EGAN, 1987 (1-2 zenb.)

LITERATURA, 1988 (4-5 Zenb.)

GEROAREN AURPEGIA (1967-1997). EHU-UPV, 2000

Diskografia

NIRE HERRIAK BEZALA. Josu eta Jokin, 1977

        Bizitzeko ametsa

ANGEL ILLARRAMENDI. Illarramendi, Angel, 1978

        Kapitan Laxari