BEATRIZ EGIZABAL OLLOKIEGI

ANE LABAKA MAYOZ

Erradikalak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2021 Beatriz Egizabal Ollokiegi / Ane Labaka Mayoz

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2022ko maiatza

Edizio hau: 2022ko maiatza

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      GANBILAren ohiko irakurleak badaki, dagoeneko, edizio proiektu honen hastapenetatik bertatik euskal antzerkigintzaren aniztasuna islatu nahi genuela gure bilduman. Irakurle berriari ohartarazi nahi diogu, badaezpada ere, gure helburu horretan jarraitzen dugula, hau da, poliki-poliki, osatu nahi dugula eszenatoki garaikidearen ikuspegi orokorra, baina artista bakoitzak bere berariazko estiloaren ekarpenen bidez eraikita. Bidean gabiltza, beraz, alez ale gure xedea gauzatu nahian, betiere, zuen, irakurle estimatuen laguntzaz.

      Gauzak horrela, Ane Labaka eta Beatriz Egizabalen Erradikalak ikuskizunen testuei egokitu zaie oraingo txanda. Oholtza gaineko bikote barregarrien tradiziotik edaten dute, ze, binaka ibiltzen diren antzezleak ez baitira gutxi; gurean hortxe ditugu, esate baterako, Mikel Martinez eta Patxo Telleria, Inazio Tolosa eta Ramon Agirre, Ane Zabala eta Galder Perez, Aitziber Garmendia eta Jon Plazaola. Bistan da emakumez soilik osaturiko bikote komikoak ez daudela aipatutakoen artean, zeren kronologikoki beranduagokoak baitira Aiora Sedano eta Ane Zabala (Perezen laguntzaz) zein Idoia Torregarai eta Mirari Martiarena bezalako artistek osatutako aliantza artistikoak. Testuinguru horretan kokatu behar da Ana Labaka eta Beatriz Egizabalen ekarpena, une batean non bikote komiko gehienak gizonezko edota talde mistoak ziren (eta diren). Aldiz, ebidentzia horrek ez luke ezer ere adieraziko beste eduki batekin gurutzatuko ez balitz, eta hortxe Erradikalak-en indarra, ikuskizun bat non gidoien usadiotik alde eginda, umorea eta feminismoaren lerroa uztartu zituzten, publikoaren oniritzia lortuz.

      Feminismoaren eta sormenaren arteko harremanez asko dakite biek. Labakak hala adierazi zigun Algara mutilatuak izeneko liburuan, adibidez, eta Egizabalen kasuan, Virginia Imazen clown feministaren munduko praktika eta irakaspenei esker artista moduan hasia zela irakurri diogu behin baino gehiagotan. Izan ere, pentsamendu feminista estrategia dute egoera barregarriak sortzeko, non, generoen arteko desparekotasunak ez ezik emakume feministon kontraesanak ere agerian uzten zizkiguten. Ondo dakite biek osasuntsua dela geure buruaz barre egitea eta are osasuntsuagoa dela komunitatean egiten bada. Eta teatroa horixe da, egun inoiz baino gehiago, ordenagailuetako pantailen gezurrezko hurbiltasunetik elkar gaitzakeen fenomenoa, non, esate baterako, Erradikalak-en kasuan bezala, ikusleak ahizpatasunaren konplizitatean sentitzen ziren konektaturik. Zentzu horretan Erradikalak bada umore politizatua —polisaren iraultzarako egiten dena— argi eta garbi, disimulurik gabekoa, helburu eraikitzaile bat duena: emakumezko generoaren zama seinalatuta, horren pisua arintzea, horren gaineko katarsia lortzea algarak direla medio.

      Erradikalak ikuskizunak formatu txikiko gisako pieza bezala deskriba daitezke. Eszenografia xumeak ahalbideratzen zuen antzezlanaren eramangarritasuna, eta, horregatik, okupatu zitzaketen plazak mota guztietakoak izan zitezkeen. Hortaz, Labaka eta Egizabalen diskurtsoa, beste toki batzuen artean, herriko plazetako aire zabalean zein kultur etxeetako lokaletan aditu da. Erradikalak lan hibrido moduan sailkatzea ere badago bertsogintza eta clown mundutik eraikita dagoelako. Bietan jendaurrekotasuneko bat-batekotasuna ditugu ezaugarri komuna. Baina, nahiz eta publikoak inprobisaziotzat jotzen zuen, gidoia idatzita zegoen, eta gainera, artistak antzezten ari ziren, baina ez zuten pertsonaiak ematen, baizik eta bertsolari edo pailazo izatetik abiaturiko benetako Ane eta Beatriz. Zentzu horretan ere Erradikalak ikuskizunak ekin dio beste hibridazio mota bati non, diziplina nahasketa izateaz gain, sortzailearen eta horrek haragitutako pertsonaiaren arteko distantzia neurtzen zaila zen. Eta horregatik, sortzailearen eta ekintzailearen arteko mugak ezabatzen dituen teatro militantearen ikur bat dugu Erradikalak.

      Beraz, ongietorria egin diezaiogun Erradikalak-i sormen, konpromiso feminista eta umorearen batasun eredu gisa.

Hitzaurrea

JULE GOIKOETXEA MENTXAKA

Gortina ireki da. Bi ugaztun ageri dira eszenatokian.

Isilik daude. Kantuan hasi dira. Oihuka orain. Barrez gero. Algaraka.

Mutu. Barrez berriro. Negarrez. Garrasika.

Gortina itxi da.

Zer da?

Humanitatearen historia.

Zarata semiotikoa.

Nola izan liteke zarata esanahiduna, zarata ez al da esanahirik ez duen hori?

Humanitatea zarata esanahiduna da.

Shakespearek zioen ergel baten kontakizuna dela bizitza, zarataz eta amorruz betea, zentzurik gabekoa. Bai, zera. Ergela bat bakarra balitz… Baina guztiok dakigu bizitzak ez duela zentzuarekin zerikusirik. Zentzua geurea bakarrik da. Ergelona. Ez beste inorena.

Erlijioa, jainkosak, zientzia eta artea. Zarata esanahiduna.

Izan ginenaren zalaparta eguneratua gara, badator algara, irria dantzan; bortitzak bezain barregarriak gara, barregarriak bezain maitagarriak, maitagarriak bezain krudelak. Zirkulua maite dugu, errepikapen itxura ez duen errepikapen ziklikoa gara, horregatik datza gure etorkizuna izan ginen zarataren metamorfosi dramatikoan. Dramarik gabe ez baitago poesiarik, poesiarik gabe ez dago historiarik. Historiarik gabe ez gara nor, ez gara non, ez gara nondik, ez dugu nork. Errepika dezagun historia, baina errepika dezagun hobeto, erradikalki, zarata bilakatu zutena historia unibertsal izan dadin.

Zentzua ez dago bihotzean, ez dago eszenatokian. Arrazoiak ez du zarata zentzu bilakatzen. Zentzua, adiskideok, literatura da.

Zentzua asmakizun bat da.

Ez da deskubrimendu bat. Ez dago hodeien atzean ezta jainkosen magalean ere. Ez da esentzia. Ez da zientzia.

Zentzua erabaki bat da.

Zentzua ezin da arroketan krokatu.

Ezin da zeruan zintzilikatu. Itsasoak ez du nahi, zuhaitzek ez dute behar.

Zentzua ezin da inon iltzatu.

Pultsuan egiten dugun ariketarik erradikalena da zentzua.

Zentzua miopea da, dislexikoa, potoloa eta dramatikoa.

Gizakiok dugun gauzarik ederrena eta ergelena.

Zentzuak izoztu zaitzake. Zentzuak urtu zaitzake.

Aska zaitzake zentzuak. Akabatu, erditu.

Eszenatoki erdian jar zaitzake, edo bide bazterrean odolustu. Negarrez. Garrasika. Isilik. Algaraka.

Munduan dagoen hauturik erradikalena da zentzua.

Umorearen gorputz.

Erroen jaki.

Humanitatea esaten diogun drama honen guztiaren zimentarri.

Ipurtzulotik tiraka aritzen zaizuen iparrerratza,

gatzatu ez zaretela

umorez xuxurlatzen dizuena.

Erro desbideratu, zentzu madarikatu.

Erroetan bizirauten dute historiaren zentzu mututuek.

Horregatik da besteon bizitzetara lotzen gaituen umorea, lur zikin lirikoek taxutua. Horregatik eragiten dituzte hilotzak Ane Labakaren eta Beatriz Egizabalen irriek, zentzua isurtzen dutelako ebakiondo puztuetan, gaizki eta zatar itxitako jatorrietan. Lehen bertsotik azken garrasira arte, hor dabiltza erroak lur azpiko koaguluak murtxikatzen. Zainetan bizi baita beldurra.

Beldur bero.

Beldur gorri.

Beldur likido.

Umorearen altzo. Umorearen altxor.

Etxekotze ariketa alienatzailea da erradikaltasuna.

Horregatik gara Erradikalak gara. Horregatik gara Erradikalak ginen.

Erro zokoratu izan ginen. Irri zornatu. Erro zoratu.

Erro karratu gara orain, irri biderkatu.

Zentzumenak ugaldu dizkigu eskuartean dugun obrak: etxeko sentiarazten gaitu. Eta etxeko txokorik goxoenean: gerra.

Errotiko guda.

Umoreak gerra ekoizten du bakearen izenean. Zer da ba amatasuna? Adarjotze biolentoa edo subordinazio zentzuduna? Aniztasun edadetuaren aurkako hamaika kremaren existentzia, zer da ba?

Non jaio zen emakumeen kontrako biolentzia?

Gizonen umetokian: beldurrean.

Nora doaz komuneko ispiluak irensten dituen neska gazte homologatuak?

Zerura.

Zer da ezinegona, segurtasun gabezia eta antsietatea?

Emakume desiratua.

Non dago zentzua ekoizten duen fabrika eder hori?

Biolentziatarren industrialdean.

Non esnatzen dira zentzuak?

Umorean.

Non egiten du lo indarkeriak?

Erroen babesean.

Non da askatasuna, amonaren sutondoan edo inkisizioaren kobazulo ilustratuetan?

Ez batean, ez bestean.

Bakardadeak sortzen dituen malko edadetuek esperientzian dute alokairua. Esperientzia zimurtuek bihotzean. Zimurrik gabeko bizitzek ez dute heriotza merezi. Eternitatea baino zigor bortitzagorik ez baitago. Aurrera, umorea galdu ez zuten gaztetasun zimurtuak. Atzera, umorerik gabeko promesa gazteak.

Zergatik naiz heterosexuala? Ezkerrera, errotiko indarkeriaren desplazamendu maitekorra. Eskuinera, aniztasunaren izenean zerura joango direla uste duten kultura multifededunak.

Zergatik naiz ama?

Erroa galdu duzulako. Anek Beatrizi.

Zergatik naiz emakume?

Beste norbaiten zentzuak bizi zaituelako. Beatrizek Aneri.

Ze gogorra. Ze egiazkoa. Ze egiazkotasun gogorra.

Nik ere badut egiazko erro burugogor bat. Oparitu nahi izan dut, baina ez du inork nahi. Zertxobait handia da. Komuneko bainuontzian daukat, huntz landare baten antzera hedatzen da paretetatik, teilatutik igo eta eguzkiraino. Ezin dut kalera sarri atera. Erroak jazarriak direlako. B klaseko emakume emigratu euskaldun ez-gazte ez-promesen gisa.

Kremarik ematen ez duten emakumetu ezin izan zituzten ile edadetuen gisa.

Berdin du. Dena da erro desbideratu, erro madarikatu.

Ama gaiztoak, sorginak direlako; ama onak, emakume direlako; ama ez diren emakumeak, eme ez direlako, kumerik ematen ez dutelako, kume ez direlako.

Erro direlako. Erro zikin jazarriak.

Umorez beztituak.

Zentzu alienatzailearen genozidioa da erro madarikatuon patua.

Zentzuak min onartezina ematen digu.

Umoreak min bizigarria.

Umorez gizendu dute Beatriz Egizabalek eta Ane Labakak erroa, zentzu erritmikoz puztu, agoran daudelarik eztanda egin dezan,

hestegorriak gure masailetan.

Roots, raíz, 根, korijen, koøen, rod, wortel. Erroek ez dute bermerik. Ez dute ziurtagiririk. Ez dute bikoterik, ezta umerik ere. Iragana eta etorkizuna dira. Tartekoa moderazioa da eta moderazioa bertute. Bertutea erroen asmakizuna. Erroek asmatu zuten barkamena eta baimena, ez dute barnealderik, zentzuaren alabak baitira, ez dira arnasgune periferikoak, ezpada erdigune odoltsuak. Sumendi semantikoen bihotz, armarriz inguratuta, ez da horren erraza erroa ikustea, egunero bost guda irabazi eta hiru galdu behar dira. Zentzumenak bezalaxe, zintzotasunez eta eskuzabaltasunez banatu behar dira, ilargi betean, hegoak zabaldu eta ulu batez, zerua lur azpiko hondoekin estuki lotu dezaten. Horri deritzo errotuta bizitzea.

Horri deritzo elegantzia, norberak bere erroa estiloz defendatzea.

Zauriak hitz bilakatuz, hitzak bertso, bertsoak kultura, kultura biolentzia, biolentzia erro. Gortina ireki da eta gerrari gerra esaten dion erro elegantea ageri da,

zintzotasun erradikala, dena da negarra eta barrea.

Algara eta garrasia.

Hemen duzue humanitatearen historia.

Erradikalak

ANE LABAKA MAYOZ

BEATRIZ EGIZABAL OLLOKIEGI

Moderatuegiak garela sentiarazten diguzuenei

ERRADIKALAK GARA

Erradikalak gara antzezlana 2017ko otsailaren 5ean estreinatu zen Lasarte-Oriako Elebeltzen.

Lantaldea

      Zuzendaritza eta idazketa orokorra: Beatriz Egizabal eta Ane Labaka.

      Bakarrizketalaria: Beatriz Egizabal.

      Bertsolaria: Ane Labaka.

      Kanpo begirada, kartela eta argazkiak: Cesar Marcos.

      Eszenografia: Lierni Eizagirre.

      Bertsoen liburuxkaren diseinua: Malen Amenabar.

      Laguntzaileak: Lanku Kultur Zerbitzuak.

Espazioaren deskribapena

Eszenatokiaren atzealdean beltzez margotutako egurrezko bi panel, ezkerraldean oihal urdinez jantzitako bionbo bat dutela. Bionbotik zintzilik bi pertxa. Panelaren aurrean bi egurrezko aulki tolesgarri eta aulkien aurrean beste bi hankadun mikrofono.

1. Ez naiz bertsozalea

(ANE eta BEA beltzez jantzita agertuko dira oholtzara. Bakoitza hankadun mikrofono baten parean kokatuko da. Bertsolarien erritua hasiko da orduan; mikrofonoa altuera egokian jarri, besoak atzera eta aurrera mugitu...)

ANE:

                Doinua: Trumoia ortzi beltzean hoska

        Selektiboa da miopia

        zer da zuzena, zer egokia?

        Zuek zarete gaur gertatuko

        denaren babes kopia,

        oholtzan hitzez adierazia,

        gorputzez iradokia…

        jantzi buruberokia

        gozatu gure kontraesanen

        aurreneko geltokia.

(Biak elkarri begira geratuko dira, deseroso samar. BEA bere bertsoa gogoratu nahian baina ezinean, azkenik berriro ere ANEri emango dio hitza keinu bidez.)

ANE: Hanka sartzeko ere adorez

        dena hutsune, dena zulo beltz

        argitu nahirik diskurtso jantzi

        ta ideia transgresorez.

        Inkoherente hutsak gara gu

        onartu dezagun, nor ez?

        mihiak dakartzagu morez

        gure buruak guztiz biluztu

        nahi genituzke umorez.

        (BEA oso urduri jarriko da berriro bere txanda delako. ANErengana gerturatuko da.)

BEA (ia xuxurlan): Nola zen doinua?

(ANEk baxu-baxu kantatuko dio. BEA doinua errepasatzen hasiko da ahapeka, baina zailtasunak izango ditu. Hainbat saiakera egin ondoren, berriro zuzenduko da ANErengana.)

BEA: “Pasaiako herritik”ek balio du?

ANE: Bai, aurrera! Bota nahi duzun doinuan!

BEA (mantso, kostata, bertso neurriarekin bat egiten ez duenetan silabak luzatuz eta moztuz):

                Doinua: Pasaiako herritik

        Lasarte*ko herritik

        dator miopia

        zuek zarete gure

        hipermetropia,

        kontatutzera noa…

                        *Herri bakoitzean herri horren izena aipatuko du.

(Etsi egingo du, kantatzeari utziz.)

BEA: Ba ez, ez dakit bertsotan. Eta are gehiago, ez da leku egokiena aitorpen hau egiteko baina, tira, ni ez naiz oso bertsozalea. Ezta kontrakoa ere baina... Zalea ez dena zer da? Jarraian kontatuko dizuet bertsolaritzarekin lotutako nire ibilbidea. (ANE atzera esertzera) Nire lehen harremana ikastolan izan nuen, bertsolariak euskarako liburuetan agertzen baitziren. Niretzako zuri-beltzezko gizon zahar txapeldunak ziren eta, egia esan, ez zitzaizkidan oso erakargarriak egiten.

        Bertso batzuk ikastera behartu gintuzten: Iparragirreren (kantuan) “Zibilak esan naute”, “Pasaiako herritik”, “Orioko balearena”… eta beste asko. Gehienak abesti bihurtuta irakatsi zizkiguten eta ni ez nintzen abestiak eta bertsoak bereizteko gai.

        Baina Euskal Herrian gaude eta denborak aurrera egiten du —beno, beste lekuetan ere aurrera egiten du denborak—, eta berriro egin nuen topo bertsolaritzarekin. Zortzigarren maila bukatu —zortzigarren maila, bai, gaur egungo DBH 2— eta afaria egiten zen. Lehenengo afaria guraso eta heldurik gabe… uauu! Joateko baimena lortu behar nuen. “Afaria daukat”. (Ahotsa aldatuz) “Afaria? Zer afari?”. (Berriro lehengo ahotsarekin) “Ikasturte bukaerakoa… Hurrengo urtean ez gara denok elkarrekin egongo eta...”. “Beno, tira, segi, baina hamabietarako etxean...”. (Haserre) “Zeer? Hamabietarako etxean? Barkatu baina ni ez naiz Marierrauskin, e?”. Eta hor atera nuen nire munizio dialektiko guztia… Azkenean, bi orduko negoziaketa gogor baten ostean, lortu nuen: hamabiak eta laurdenetarako etxera.

        Eta iritsi zen afaria. Ni izugarrizko gogoarekin lagunekin hitz egiteko. Goizean elkarrekin egonak ginen baina orduan ez zegoen ez whatsappik ez ezer, eta ordu asko igarotzen genituen lagunen berri izan gabe… Horregatik, afarian gauza asko kontatzeko beharra nuen. Gustura ari nintzen hizketan, eta entzuten —egia esan, gehiago hizketan entzuten baino—, eta, bat-batean, han agertu ziren bertsolariak. Bertsolariak baino sasibertsozale lotsagabeak. Guztiak mutilak, hori ere bai. Benetan? Orain isildu egin behar dut hauek entzuteko? Bazuten meritua, hori ez dut ukatuko baina... “Noizbait bukatuko dute” pentsatu nuen. Baina hamaikak, hamaikak eta laurden, hamaikak eta erdi… Eta oraindik laralaralaralara kantuan. Ostia! Nik hamabiak eta laurdenetarako etxera joan behar nuen. Eta, hori gutxi balitz, une batean bertsolariak afarian geunden guztioi bertso bana kantatzen hasi ziren. Hau lotsa! Zer esan behar du nitaz ia ezagutzen ez nauen norbaitek? Ba esperientzia horrek ere ez zuen gehiegi lagundu nire bertsozaletasunean.

        Baina badakizue, Euskal Herrian gaude eta denborak aurrera egiten du —beste lekuetan ere bai— eta berriro egin nuen bertsolaritzarekin topo. Nahi ala ez nahi, Euskal Herrian beti egiten da bertsolaritzarekin topo. Kasu honetan, zehatzago, bertsolariekin... Beste bertsolari mota bat agertu zen nire bizitzan; makarragoak, gazteak… Jon Maia, Unai Iturriaga…

ANE (zorrotz): Gazteak? Jon Maia eta Unai Iturriaga?

BEA: Bai, noski... (Zalantzati) Beno, nire adinekoak… (Berean jarraituz) Guapoagoak…

ANE (zorrotz): Guapoak?

BEA: Orduan guapoak eta orain.… Nola esaten da? Heldu interesanteak. Garai hartan gehiago zaletu nintzen, igande eguerdietan aje eta guzti Hitzetik hortzera ikusten hasteraino. Ezin esan, hala ere, bertsozale bilakatu nintzenik.

        Honekin batera beste aldaketa bat ere iritsi zen; Maialen Lujanbio. Hau ere guapa, gaztea eta… neska. Profil berri bat. Eta, nahiz eta orain badakidan ez zela lehenengo emakume bertsolaria izan, niretzat hala izan zen. Oraindik ere feminismoaren bidean hasi berria izango nintzen ni orduan eta ziurrenik garai hartan Maialenek berak ere ez zuen feminismoa gehiegi ezagutuko. Baina bera ikusi eta “Aupa, neska!” ateratzen zitzaidan barru-barrutik —orain sororitatea deitzen omen zaio horri…—. Maialenen ondoren emakume gehiago bihurtu ziren plazandre eta horrek panorama asko aldatu zuen. Ez emakumeak zirelako bakarrik, ez, baizik eta feministak zirelako, eta askok konplexurik gabe hartzen zutelako publikoki feministatzat beraien burua. Hau haize freskoa! Eta orduan bai, zaletzen hasi nintzen; gaiei heltzeko era, eszenatokiko presentzia, diskurtsoa… Niri erakargarriagoa egiten zitzaidan. Eta ez neskentzako bertsolaritza egiten zutelako, ez, ordura artekoa gizonezkoentzako —eta soilik gizonezkoentzako— bertsolaritza izan zelako baizik.

        Baina beno, gaur egun bai… Gaur egun punta-puntako bertsolariak ezagutzen ditut: Uxue Alberdi, Alaia Martin, Onintza Enbeita, Amaia Agirre, Rosi Lazkano, Saioa Alkaiza, Nerea Elustondo, Maider Arregi, Miren Artetxe, Miren Amuriza, (pausa bat egin ondoren, txalo joz) Ane Labaka… Eta beraiekin batera ibiltzen diren beste bi ere bai… Nola dira? A bai, bat Maddalen Arzallusen anaia…

ANE: Amets, ezta?

BEA: Mmmm… Bai. Amets Arzallus. Eta bestea, e, e... Egaña?

ANE: Bai, Andoni Egaña.

BEA: Hori da. Andoni Egaña.

(ANE zutitu egingo da kantatzera.)

ANE:

                Doinua: Itsasoa laino dago

        Izen batzuk

        bota antsiz,

        konbikzioz,

        militantziz,

        bakoitzari

        bat erantsiz

        mito zahar

        bat erantziz.

        Definituz

        elegantziz,

        jakin-minez,

        ignorantziz,

        definituz

        elegantziz,

        erreala

        alderantziz.

        Bertso-eskolan

        zenbat ume

        ez hain aske,

        hain immune,

        plazan dena

        da hutsune,

        maldan gora,

        bihurgune…

        Gizona da

        erdigune,

        saioz saio

        unez une,

        gizona da

        erdigune,

        baina zenbat

        emakume!

        Tabladuek,

        mila laukik,

        mikro batek,

        zazpi aulkik,

        sortu ziren

        lehen gautik

        zenbat ote

        dute arautik?

        Ikusten da

        oholtza lautik

        zenbat garen

        zehatz gaurtik

        ikusten da

        oholtza lautik

        bi seitik, bat

        soilik lautik.

        (Bakoitzak bere hankadun mikrofonoak alboratu.)

BEA: Zuk aipatu duzun lautik bat horietako bati jarraika joan nintzen ni nire lehenengo bertso saio ordaindura. Lasarten bertan izan zen, gure herrian, txapelketako final laurden bat edo… Horrela esaten duzue, ezta? Uxue Alberdi zegoen bertsolarien artean, eta ni Uxue ikustera. Beno, besteak ikustera ere bai. Lagun batekin joan nintzen. Ni konplexuz beteta, herriko pedigridun euskaldunek ez baininduten inoiz bertso giroan ikusi eta han nengoen, bat-batean, txapelketako saio batean... Atean sarrerak hartzen sektako guruak zeuden. Ni burumakur sartu nintzen. Nire laguna, ordea, ez da konplexu gehiegi dituen horietakoa eta sartzerakoan galdezka hasi zitzaien: Zenbat irauten du honek? Deskantsua egoten al da? Zigarrito, pixa, badakizu... Une horretan lurrikara batek irentsi izan banindu ni pozik, baina ez zen lurrikararik izan… Bai, ordea, sektakoen barreak eta adar jotzeak.

        Ordutik, egon naiz bertso saio gehiagotan; bertso saio bereziak deitzen diren horietan —zeren, klaro, bertso-saio normalak eta bereziak daude—. Bertso-afari literarioak, bertso-tramak, “Ez da kasualitatea” izeneko bertso-saio musikatu feministak —ez da kasualitatea, ez—… Eta oso flipantea da. Euskal nortasunerako egindako ikuskizunak dira. Hau barne lana, hau errespetua pentsatzen ari denarekiko, zer kontzentrazio maila —kontzentrazioan jarritako energia guztia biltzeko gai izango bagina, akabo Euskal Herrian energia arazoak, Goienerrekin hitzarmen bat sinatu beharko luke Bertsozale Elkarteak...—. Zer isiltasun uneak... Berdin dio elkarte, taberna edo areto batean izan, isilune zirraragarriak bizitzen dira. Nik ezagutzen ditudan batzuk bertso-saioetan bakarrik egoten dira isilik. Une batzuetan bertsolarien burmuin hotsak entzun daitezke (soinua eginez) eta bertsoa kantatzen ari diren bitartean ere entzuleek bost zentzumenak horretan; hitz bat galtzen badut ea usaindu dezakedan behintzat. Eta gero txaloak eta bibak, hauek ere nahiko euskal erara; sutsuak baina erre gabe. Eta entzule guztiak dena ulertu izan balute bezala… Hau ez da egia, ezta? Batzuetan ez dituzue ulertzen, ezta?

ANE (atzealdean eserita dagoela):

                Doinua: Itsaso hori dago zatarra (azken bi puntuak)

        ...Ulermenaren antipodetan

        hautsi dadila anfora,

        pitzadura hau baita lurraren

        zauri baten metafora.

BEA: Ene, Ane… Anfora, metafora… Diasfora… Zauri baten metafora. Zeinen argi azaltzen duen dena. Meta-metafora bat da, ezta? Ba ez, ez da ezer ulertu… Ez duelako ezer esan. Ezta, Ane?

(ANEk buruarekin baiezko keinua egingo du.)

BEA (harriduraz): Bai? Ba nik ez dut ezertxo ere ulertu. Norbaitek ulertu badu esplika diezadala bukaeran... (Pentsakor) Anfora, metafora… Baina bueno, orain ulermenaz ari garela bertsozaletasuna euskalgintzarekin lotu nahiko nuke. Niretzat euskararen arloan pedigria duten horien taldea sekta antzeko bat izan da beti. Hain euskara polita, hain euskara jatorra, hain ahoskera garbia, (azentuak markatuz) azentuak euskarak eskatzen duen tokian jarriaz, esaldien ordena hain euskalduna….

ANE: Etorri naiz oraintxe Lasartetik.

BEA (haserre): Mesedez, Ane. LASARTETIK etorri naiz oraintxe.

ANE: Ari zara botatzen dena.

BEA (haserre): Ane, hori ez da zuzena. DENA ari zara botatzen. “Objetu”… Ai, barkatu, “objektu” zuzena beti hasieran.

ANE: Borratzen du ondo?

BEA: Mesedez, nahikoa da! Horrek min ematen dit belarrietan… Hori erdara da… Gaztelerazko “¿Borra bien?”. Ondo borratzen (azpimarra eginez) AL du? Zertarako daukagu partikula galdetzailea, e? Ba erabili!

        Honengatik guztiagatik, batzuetan zaila egiten zait euskaraz aritzea… Baina Euskal Herrian badago fenomeno kurioso bat; berdin dio zuk zenbat dakizun euskaraz, beti egongo baita zuk baino gutxiago dakien norbait. Eta, noski, nik baino gutxiago dakienik ere bada, eta batzuetan hurreratzen zaizu horrelakoren bat eta... (elkarrizketa antzeztuz) “Tú, zu… Euskara?”, “Ea euskaraz badakidan? Bai...”, “Pues, itzuliko hau?”, “Bai, noski, zenbat da? Liburu oso bat itzultzeko agian ez...”, “No, ez, frase bat”, “A, oso ondo, esaldi bat bada arazorik ez. Bota!”, “No es no”, “Ez da ez”...

ANE (BEAk esandakoa zuzenduz): Ez, ez da ez da ez.

BEA (harriduraz): Nola ezetz?

ANE: Ezetz.

BEA: Ezetz zer? Ezetz da ez, ez da ez, ezetz da...

ANE (pazientzia galtzen hasita): Ez, ezetz!

BEA (eztabaida etenez): Ostia!

ANE ETA BEA (biak batera, irmo eta indarrez): EZ EZETZ DA!

(Isiltasun tarte bat.)

2. Ama izatea(k)

BEA: Ba gauzak horrela... Batzuetan lotsa ematen dit pedigridun euskaldun hauen aurrean euskaraz hitz egiteak. Eta nire konplexuak elikatzeko zer bururatuko eta... Bi ume edukitzea bururatu zitzaidan. Hauek, nola ez, pedigridun euskaldunak izateko hezi behar nituen. Nik dena euskaraz egiten diet, hauen aitak ere —euskaldun berria bera, duela hogei urtetik euskara ikasten—...

ANE: Duela hogei urtetik eta euskaldun berria? Berria-ko langilea, euskarazko hainbat eta hainbat liburu idatzi dituena eta bertso-eskolan dabilena ere euskaldun berria al da oraindik?

BEA (ANErengana hurbilduz): Zer ari zara, Iñaki Petxarromani buruz?

ANE: Adibidez.

BEA: Bai, arrazoi duzu, honi buelta pare bat eman beharko zaizkio, ezta? Euskaldun berria… Noiz arte? Baina beno, lehengora itzuliz… Orduan nik umeei euskaraz, hauen aitak —euskaldun berri eterno horrek ere— dena euskaraz. Nire eta haurren aitaren artean ere beti… Beno, horrek ez dio axola, ez da gaurko gaia, umeei buruz ari ginen, ezta? ETB3 baino ez genien jartzen —Doraemonen master bat daukate honi esker, japoniar kultura ederki ezagutzen dute, euskal kultura baino askoz hobeto… Lehengo egunean aitari sushia eskatu zioten afaltzeko...— D ereduan matrikulatuak Euskal Eskola Publikoan… Zer gehiago egin daiteke? Ba oso gaizki goaz. Oso gustuko dute gazteleraz hitz egitea. Eta, orain, euskalgintzako sektan sartuagoa nagoela, ba maiz lotsarazten naute… Begira, adibidez, lehengo batean gure herriko plazan herrien arteko anaitasun festa horietako bat zegoen...

ANE (BEAren jarduna etenez): Edo ahizpatasun, ez?

BEA: Hara, egia! (Publikoari zuzenduz, eta ANE seinalatuz) Esan dizuet inoiz oso azkarra dela? Arrazoi duzu. Orain herriak zer dira, maskulinoak? Hori hartu egingo dizut, Ane, eta berriro hasiko naiz. Lehengoan gure herriko plazan herrien arteko ahizpatasun festa horietako bat zegoen. Gure aldetik gure onena jarri genuen, trikitixa (trikitixa eta pandero soinuak eta keinuak eginez) eta taloak (taloak egiten ari dela antzeztuz), eta besteek castellers-ak. Bai, noski, katalanak ziren. Norekin ahizpatuko gara bestela?

        Hantxe agertu zen emakume eta gizon talde bat eta oinarri sendo bat osatu zuten aurrena. Ondoren, emakume eta gizon gehiago batu zitzaizkien dorrea egiten hasteko. Plazako guztiok dorreari begira geunden eta, bat-batean, han agertu zen txikitxo hori, kasko eta guzti. Oinarri sendora salto egin zuen eta gero dorrean gora igotzen hasi zen. Boing, boing, boing… (eskuekin goranzko saltoak irudikatuz) Eta halako batean irrintzia (irrintzi bat botako du), malkoak begietan, txikitxoak gailurra zapaldu zuen… Eta plazan isiltasun hunkigarri bat. Eta hortxe, isiltasun hunkigarri horren erdian, gure umeak: “¡Que se caiga, que se caiga!”.

        Enee! Ingurura begiratu eta sektako jende pila bat gure inguruan; begiekin “Zer heziketa klase ematen diozue haur horri?” galdetuz bezala. Eta orduan ni umearengana hurbildu, lepotik heldu eta: “Euskaraz, e, mesedez, euskaraz!”. Zeren psikopata, tira, baina gutxienez euskalduna izan dadila...

        Baina esan dizuet lehenago bi dauzkadala… Ba bestea ere ez da atzean geratzen. Korrika-k gure herritik igaro behar zuen eta badakizue nola izaten den: herri osoa fosforitoz jantzita, bizitza osoa korrika egiten bagenerama bezala. Goizaldeko ordu bietan pasatzen bada ere gu han haurrekin, haurrak izugarrizko logurarekin, baina gu han, zeren Korrika da, gurea da (ukabilarekin bularraldea kolpatuz) eta gaupasa egin behar bada gaupasa egingo dugu!

        Halako batean, furgoneta gerturatzen ari zela ikusi genuen urrutian eta umeak, emozio bizian: “¡Eeeh, que vienen los corredores!”. Eta nik ondotik: “Euskaraz, e, euskaraz, eta corredores y corredorAS!”. Gazteleraz eta matxista? Hori bai ezetz!

ANE ETA BEA (biek batera, irmo eta indarrez): EZ EZETZ DA!

(Isiltasun tarte bat.)

BEA: Amatasuna… Frente gehiegi dira…

(ANE aurrera, albo batera, kantura. BEAk bitartean zapia erantziko du eta beso artean hartuko du, kulunkatuz bezala. Pozik hasiko da, baina bertsoz bertso bidaia bat egingo du emozio desberdinetan barrena: pozetik nekera, etsipenera, tristurara, amorrura… Azken bertsoaren amaieran, zapia askatuko du lurrera eror dadin.)

ANE:

                Doinua: Haurtxo txikia negarrez dago

        Bizi-esperientzia zoragarria

        zirraren ongizatea,

        hankak zabalduz ireki diot

        zorionari atea

        ez zait inporta albo kalteak

        azalean jasatea

        inoiz gertatu zaidan onena

        baita ama izatea.

        Gurea oso zintzoa dela

        derrigor zait esatea

        begi-zuloak tapatu nahian

        bisitatzen dut parkea

        ume txiki bat bilakatu zait

        nire eskaparatea

        beti irrifar egin beharra

        baita ama izatea.

        Txikitxoaren zilborrak soilik

        dauka zentralitatea

        negar intziri sarkor bihurtu

        daitekeelako bakea

        nekagarri da oso bi orduz

        behin bularra ematea

        gauetan lorik ez egitea

        baita ama izatea.

        Ahaztu ametsak, nahiak, desirak,

        nire sexualitatea,

        jaio zenetik definigaitz zait

        zer den intimitatea,

        ama soilik naiz, bilakatu zait

        muga identitatea,

        ni izatea alboratzea

        baita ama izatea.

        Gatazka maila oso altua

        kontraesanen katea,

        denok ezberdin bizi dugunez

        zilegi da debatea,

        kontrajartzean mito handi bat

        ta errealitatea,

        damua onartzen ez den hautua

        baita ama izatea.

(Isiltasun tarte bat. ANE eta BEA geldirik, publikoari begira.)

BEA (berriro mugitzen hasiz): Laburbilduz, umeak molestoak dira, behin edukiz gero maitatu, hori ere bai, baina oso molestoak dira, erleak bezala (eskuekin erleak uxatzeko keinua eginez). Munduak eta humanitateak aurrera egiteko beharrezkoak ditugu, baina molestoak dira. Humanitateak… Beno, hau beste baterako utziko dugu. Oraingoz hemen gaude, humanitatea hemen dago eta mundua humanitatea bezain anitza da…

(BEA atzera joango da zapia bionboko pertxan zintzilikatzera.)

3. Eskerrak anitzak garen

ANE:

                Doinua: Norbere mundu intimo

        Besteentzako daukagu

        guretzat adina mimo

        inor ez da arrazista

        inor ez da misogino…

        Errespetu, enpatia

        ta beste hainbat termino

        darabiltzagu ahotan,

        egunean bi, minimo…

        Elkarbizitza bihurtu

        beharko genuke himno

        anitz, aberats, emankor,

        ez al dira sinonimo?

(BEA bukaera errepikatzerakoan aurreratu. Errepikapena bukatzean, ANE bere aulkiaren atzera.)

BEA: Euskal gizartea anitza da eta gehiengoak, areto honetan ez dauden gutxi batzuk kenduta, aniztasun hau altxortzat dugu, noski. Zer polita aniztasuna… Denetarik arlo guztietan, ideologia aniztasuna, sexu aniztasuna, kolore aniztasuna, aniztasun funtzionala, kultur aniztasuna... Aniztasunaren aniztasuna, anitza den aniztasunaren aniztasuna… (Silabaka markatuz) A-NIZ-TA-SU-NA. Hortxe dago gaur egungo gizartea ulertzeko tresna…

        Aniztasunaren alde gaude eta horren adierazle da hemen gaudenon aniztasuna. Hemen gaude zuriak eta beltz… (publikoari begiratuz). Beno, zuriak eta guztiz zuriak ez garenak. Hemen gaude heterosexualak, bollerak, marikak eta bisexualak… Ea ba, egin dezatela txistu bollerek, marikek eta bisexualek! Ai ez, barkatu, hauen sexualitatea gauza pribatua da eta ez dute zertan agerian utzi, horretarako gaude heterosexualak, gure sexualitatea agerian uzteko nonahi eta noiznahi. Eta hemen gaude aspalditik sexu harremanik izan gabe ia zer garen ere ez dakigunak…

        Klaseari dagokionez hemen gaude goi mailakoak… A, ez direla etorri? Opera omen zegoen nonbait eta… Tira, hemen gaude behe mailakoak edo prekarioak… Hauek Lanbideko ilaran daudela? Beno, baina etorri nahi zuten... A, orduan nortzuk gaude? Klase ertainekoak. Eta zer da klase ertaina? Anitza. Egon zaitezke goian goi mailakoekin mugan edo behean prekarioekin muga-mugan… Batzuetan hilabetearen arabera muga zeharkatuz, udaran hondartzako txiringito-an lan egin eta… (eskuekin adieraziko du behe mailatik ertainerako jauzia.)

        Eta ideologiari erreparatzen badiogu? Politikoki bagaude publikoki ezkertiarrak garenak (ezker ukabila altxatuko du), bagaude ere sozialdemokrazia edo zentroa deritzon horretakoak (bi besoak gurutze, erdia seinalatuko du) eta bagaude, sekretuan baina bagaude, eskuindarrak. Hauen keinua ez dut egingo... Eta bagaude baita ere geure burua ezkertiartzat izanik gero praktika eta pentsaera nahiko eskuindarrak ditugunak… Laburbilduz, dena nahasiz eta orokortuz nahiko… Guk uste dugu Euskal Herria oso (ezker ukabila altxatuz) baina gero praktikan… (Gorputza eskuinerantz okertuko du gero eta gehiago).

        Joder, ba igual ez gara uste genuen bezain anitzak… Ai, itxaron, bai, aurkitu dut aniztasuna. Jarri zuen arreta oinetakoetan. Begira, lehen ilaran bakarrik, sandaliak, alde batetik, eta mendiko botak, bestetik —Euskal Herrian ezin da jakin—, eta tarteko beste zapata batzuk ere ikusten ditut. Eskerrak hor aniztasuna dagoen. Hala ere, Quechua gehiegi ikusten ditut. Beraz, aniztasuna bai ala ez, egiten dugun sailkapenaren araberakoa izango da. (Seriotasunez) Badakizue, aniztasuna bai baina berdinen arteko aniztasuna… Ez gaitezen gehiegi liatu.

ANE (besoak aulkiaren atzealdean bermatuta, BEA ondoko aulkian eserita begira):

                Doinua: Norbere mundu intimo

        Ezberdina seinalatuz

        bihurtzen dugu nabarmen

        gure inguruan eraikiz

        horrenbeste horma garden.

        Hormen barruan nor gauden

        hain argi geratu da lehen

        marjenetako besteek

        ba al dute nahiko ahalmen?

        Aniztasuna batzuetan

        hitz polit huts bat nola den

        hipokritak gara baina

        eskerrak anitzak garen.

(BEAk ere bukaera errepikatuko du entzuleei begira. Bukatzean, ANE eseri egingo da.)

BEA: Anitzak bai, baina… Gure kultura bizitzeko era oinarri eta eredutzat hartuta epaitzen ditugu gainerako kultura guztiak. Aniztasun festak ospatzen ditugu; “Arrozaren festak” izenekoak. Zer metafora ederra! Oinarri komun bat hartuta, arroza, gero horri osagai desberdinak gehituz plater desberdinak prestatzen dira. Eta hor ikusten ditugu arrozari anana edo kilkerrak botatzen eta denak gozoak —tira, etxeko arroza bezalakorik ez dago, hori ere egia da—. Eta hor ikusten ditugu jantzi alaiak eta kapela koloretsuak soinean dituztela —gero inauterietarako ideiak hartzeko balio digutenak—. Eta hor ikusten ditugu kultura desberdinetako kantu eta dantzak. Horiei esker jakin dugu guk ere gorputzeko zenbait gihar mugi genitzakeela. Eta pentsatzen dugu, zer politak dantzak, eta zer xelebreak. Zeren, klaro, norbait erdi-zaldiz jantzita ardo baso baten gainean dantzan aritzea normala bada ba gainerako guztia da xelebrea. Beraz, kultura desberdinak onartzen ditugu eta badakigu horrek aberastu egiten gaituela. Baina gauza bat da kultura eta bestea elkarbizitza. Eta hor marra gorri batzuk daude. Badaude balore unibertsal batzuk, guk ezarri ditugunak... Nork erabakitzen du unibertsala zer den? Ba guk geuk, ezta? Zerbaitetarako gara unibertsoaren zentroa...

        Eta ez dakit jakingo duzuen baina badira emakumeak gutxiesten dituzten kulturak (ahotsarekin misterio kutsua emanez). Beraien gorputzak, janzkerak, portaerak eta bizitzak kontrolatu eta desobedienteak zigortzen dituzten kulturak, beldurraren bitartez ordena ezarriz. Ene! Nola liteke hori? Gure kultura oinarri eta eredutzat hartuta berdintasunaren alde egotea da egokiena. Berdintasunaren alde baina, era berean, sistema heteropatriarkala mantenduz hitzez eta ekintzez. Beraz, gure kultura eredu eta oinarritzat hartuta… Matxistak bai, noski, baina zibilizatuak!

(BEA atzeko arbelera marraztera.)

ANE (oholtzaren erdian, besteei buruzko bertsoak aurrera begira kantatuko ditu; autokritikakoak, aldiz, publikoari bizkarra emanda):

                Doinua: Lili bat ikusi dut (Galerianoaren kantua)

(Aurrez)

        Kultura urrutiko

        edo urrunduak,

        matxismoaren molde

        zaharretan leunduak…

        Gu bezalako asko

        behar du munduak

        emakume jakintsu,

        aske, ahaldunduak.

(Bizkarrez)

        Besteei zuzentzean

        zorrotz zakur soa,

        sinistuegi ez al

        dugu gezurtxoa?

        Gure kontra jarriko

        dut errekurtsoa

        zein ongi ikasita

        dugun diskurtsoa.

(Aurrez)

        Nola gerta liteke

        herri urrunetan,

        ezkutuan daudela;

        txoko ilunetan.

        Hemen hain garrantzitsu

        diren jardunetan

        emakumeak gaude

        boteregunetan.

(Bizkarrez)

        Autokritika eginez

        onartu dezadan

        iluntasuna ez da

        bihurtu iragan

        gizon ahots ozenak

        zeudelako traban

        isilik egon ginen

        azken asanbladan.

(Aurrez)

        Emakumeak nola

        tratatzen dituzten

        nahieran janzten ere

        ez diete uzten…

        Gu ausartu ohi gara

        hondartzan biluzten

        gutxi estaliz baina

        gutxi erakusten.

(Bizkarrez)

        Zer da anorexia,

        zer da bulimia?

        Edertasun kanon bat

        zorrotz ipinia,

        nahiz dena eranzteak

        ez eragin ia

        depilazioa da

        gure burkinia.

(Aurrez)

        Botereak ekartzen

        du izurritea

        elitearen kontra

        doan elitea

        gure betebeharra

        da eragitea

        zapalkuntza guztien

        aurka egitea.

(Bizkarrez)

        Kantatu dut guztia

        baneki bezala

        zapaldu ohi dudanak

        zuzendu nazala;

        ez dut urritasunik,

        ez naiz transexuala

        ta gainera zuria

        da nire azala.

(BEA aurrera joango da, ANE esertzera.)

4. Zergatik naiz heterosexuala?

BEA: Beno Ane, zenbat gauza! Agian une egokia izan daiteke burutik gorputzera pasatzeko… Eta azaletik harago, mamira… Ni ere kutsatu nauzu horrenbeste metaforarekin... Sexuaz, sexuaz hitz egin nahi dut.

        Sexua, sexualitatea… Zer esango dut ba nik horri buruz? Hain da atsegina gorputzen arteko jolasa... Ferekak, azala azalaren kontra, normalean sentitzen ez ditugun terminal nerbioso horiek dantzan, atseginezko hotzikarak, auhen basatiak suabe batzuetan, ozen besteetan… Beno, ozenak galtzen joan dira egungo eraikuntzei esker… Noizko pareta insonorizatuak? Beste gorputz batekin bat egitea... Beno, bat, bat… metafora batzuek distortsioa baino ez dute sortzen.

        Gainera, gaur egun, sexu askatasunaren aroan... gu askeak gara. Gure amonen garaian akaso beste gauza bat izango zen… baina gaur egun informazio pila daukagu, tabu gutxiago, zientziak eta bestelakoek erakutsi dizkigute sexuaren onurak... Lehen sexurako desira debekatzen zen eta orain, aldiz, ia debekatuta dago sexurako gogorik ez izatea. Hau aldea! Zer askeak garen! Zer ondo ezagutzen ditugun gure desirak, barru-barrutik datozenak… Izan zaitezke heterosexuala edo homosexuala… Monosexuala ere bai (masturbatzeko keinua eginez atzamarrekin), itsu geratuko ote zaren beldurrik izan gabe… Eta hau ba norberaren araberakoa da. Gutako bakoitza askea da sexu harremanak norekin izango dituen aukeratzeko. Beraz, dena ondo, ez dago askoz gehiago gehitzeko. Sexua konplizitate uneak dira, gorputzaz gain beste zerbait dago jokoan… Erakarpen indar bat, desio bat, konfiantza bat… erotismoa. Erotikoak izan daitezke gorputz biluziak, erotikoa izan daiteke usain bat, abesti bat, bertso bat nahiz esaldi bat... edo hitz bat (pausa bat pentsatzeko). Ai, Ane, zu hitzen malabarista izaki... Bota hitz bat.

ANE (belarrira): Xuxurlatu.

BEA (kitzikatzen hasita, gorputza laztanduz, hitzekin zentzurik gabeko kate bat osatuz): Xu-xur-la-tu. Xuxur-latu. Olatu. Xurf. Xurf-olatu. (Eskuekin olatuak adieraziz) Zer ondo, Ane. Segi horrela. Gehiago nahi dut. Eman, eman!

ANE: Miazkatu.

BEA (gero eta kitzikatuago): Uau! Mi-az-ka-tu. Miazkatu. Miazzkatu. Miaz-katu. Miauzz (eskuarekin atzaparka)-katu. Oso ondo, Ane. Eta orain, hitzak elkartuz eman iezadazu bertso oso bat!

(ANEk tarte bat hartuko du pentsatzeko, BEA bitartean txaketa eranzten.)

ANE:

                Doinua: Zelaia ikusi dut

        Hozka bihurri, laztan

        nahiz atximurretan

        mihiak hotzikarak

        ia hezurretan

        goiko ezpainak beheko

        ezpain zimurretan

        iceberg bat sortu zait

        titi muturretan.

(Errepikapenean ANEk ere txaketa erantziko du. BEA gero eta gertuago, gero eta jolastiago.)

BEA (larrituta): Ene! Ai ama, Ane, barkatu, ez dakit zer gertatu den. Kontrola galdu dut, aber, honek ezin du aitzakia izan, badakit. Ezin da kontrola galdu... Ai Ane, hau lotsa… Baina aber, lasai, nik emakumeak ez ditut gustuko… Beno, aber, emakumeak ez ditut gustuko… Nire lagun minenak emakumeak dira, konplizitate gehien emakumeekin daukat, nire biziraupen sarea emakumez osatuta dago, elkarrizketa interesgarrienak emakumeekin izaten ditut, kalean noanean askoz ere emakume polit gehiago ikusten ditut gizonak baino —adin batetik aurrera, batez ere—, parrandarako ere nahiago ditut emakumeak; barre gehiago, dantza gehiago… Baina gero oheratzeko aukeratu ditut besteak; nire lagun onenak ez direnak, konplizitate gehiegi sorrarazten ez didatenak, nire biziraupen sarean ba bat edo bi kenduta ez daudenak, elkarrizketa interesgarri gehiegi eskaintzen ez dizkidatenak, hain politak iruditzen ez zaizkidanak, parrandan dantza egiten ez dutenak… Eta ustez dantzan ari direnean ere nire espazioa inbaditzen dutenak. (Eskuekin uxatzeko keinua eginez) Alde hemendik!

(Pausa txiki baten ondoren.)

        Ea… Kontuz hausnarketak ahoz gora egitearekin… Zuek entzun duzue nik esandakoa, ezta? Kontua da nik ere entzun dudala eta… Klaro, esan dudanari kasu eginez ba akaso gizonak ere horrela espezie bezala, klase sozial bezala… ba ez ditut oso gustuko. Hala ere, nire sexualitatea askatasunean aukeratu dut. Ni oso askea naiz… (Pausa bat egingo du, zalantzati) Beno, agian desioa ere kolonizatuta daukat… Mutilatuta (atzamarrekin hitz-joko bat dela adieraziz). Ane, zergatik naiz heterosexuala?

(Galdera egin eta BEA atzera joango da txaketak pertxetan zintzilikatzera.)

5. Biolentzia

ANE:

                Doinua: Bizkorra ez naiz baina badaukat

        Mutilazio behartu horri

        zor zaio obedientzia

        marra gorrien inposatzaile

        hezkuntza, prentsa, zientzia…

        Arauetatik urruntzen dena

        da berriro irentsia

        sinboliko nahiz fisikoa da

        erasoen esentzia

        zigortuz diferentzia

        nahiz ta gorpuztu izan ditugun

        milaka esperientzia

        bertso batean laburbildu al

        daiteke biolentzia?

(ANE penatuta eseriko da, eskuak burura eramanez.)

BEA (kezkatuta): Ane, zer gertatzen zaizu?

ANE: Ba ez zaidala bertso batean kabitzen… Ez zait bertso batean kabitzen biolentzia zer den.

BEA: Biolentzia, normala… Zeren klaro, bertso bat kantatzea ez da kantatzea eta listo… Hor arau batzuk daude. Nik betidanik izan dut jakin-mina… Zer daukazue hemen (burua kolpatuko dio atzamarrarekin)? Nola sortzen duzue bertso bat?

ANE: Nik lehenik eta behin adierazi nahi dudan ideia zein den pentsatzen dut eta saiatzen naiz hori bukaera batean biltzen. Gero oinak pentsatzen ditut. Eta behin bukaera eta oinak izanda bertsoa hasten dut goitik behera, neurriaren arabera, hamar-zortzi edo zazpi-sei silaba neurtuz.

BEA (guztiz harrituta): Ajam. Hori da zortziko txikia edo hori, ezta?

ANE: Edo handia, hori da.

BEA: Ba badaude arauak, bai. Eta zergatik ez duzu kortsea kentzen? Metaforikoki. Beno, nahi baduzu bestela ere bai, e… Total. Ahaztu neurriak eta doinuak eta bota… Zer da zuretzat biolentzia?

(ANE zalantzati agertuko da, baina azkenerako zutitu eta erdigunean kokatuko da.)

ANE (serio): Niretzat biolentzia da… (Besoak gurutzatuta) Ez etorri etxera bakarrik, entzun? Arriskutsua izan daiteke.

BEA (atzealdetik): Etxera? Eta etxe barruan?

ANE (poltsikoetatik bi tirita ateraz eta banaka erakutsiz): Eta biolentzia da tirita normala eta neskentzako tirita. Eta biolentzia da hezkuntzan hezkidetza planak hautazkoak izatea. Eta biolentzia da (kantuan) “Burua galtzen ari naiz, inor ez bezala maite zaitudalako, benetan…”

(BEA kantuan hurreratuko zaio ANEri, denak emanda ariko da ANEk begiratu eta kantatzeari utziko dion arte.)

BEA: Joe, eske batzuetan biolentzia sartzen dute doinu hain dantzagarrietan eta… (Pausa baten ondoren) Nik ere badaukat zer esana. Testuliburuetan historia emakumeak aipatu gabe kontatzea biolentzia da. Eta emakumeak zaintzaile hobeak dira naturaz, esentzian. Hori entzun behar izatea ere biolentzia da.

ANE (atzealdetik): Eta zuk, umeak noizko? Arroza pasatuko zaizu…

BEA: Athleticeko neskek liga irabazi eta prentsaurrekora komunikabiderik ez agertzea biolentzia da. Eta gero entzutea: gaur justu ezin da gabarra atera, marea gora marea behera...

ANE: Zer egiten du zu bezalako neska batek gauean bakarrik? Hori entzun behar izatea ere biolentzia da. Eta biolentzia da asteburuero norbaitekin dabilen mutilari “puto amoa” deitzea eta neskari “puta” bakarrik.

(ANEk buelta emango du, BEAk goitik behera begiratu eta ipurdia ukituko dio.)

ANE (oihuka): Aski da!

BEA: Jesus, neska, zer jenio txarra! Zer zaude, hilerokoarekin? Ez da hainbesterako, ez exajeratu.

ANE: Exajeratzen ari garela esatea ere biolentzia da.

(Buruberokiak jantzi eta aurrera egingo dute gero eta tonu ozenagoan, gero eta amorru gehiagorekin.)

ANE: Biolentzia da autodefentsan ari garenean ere biolentziarako eskubidea ukatzea.

BEA: Kaletik beldurrez ibiltzea normaltzat jotzea biolentzia da.

ANE (atzealdetik, besoak gurutzatuta): Ez etorri etxera bakarrik, entzun? Arriskutsua izan daiteke. (Pausa txiki baten ondoren aurrera egingo du, gorputzarekin BEAri bultza egin eta bere lekua hartzeko) Eta biolentzia da... (publikoari zuzenduz, oihuka) Feminazi! Malfollada!

BEA (eskuekin gorputza estutuz): 90-60-90 neurria biolentzia da.

ANE: Eta biolentzia da... hau! (“Mujer de hoy” aldizkariko azal bat erakutsiko du)

BEA: Abortu eskubidea oraindik ere borrokatu behar izatea biolentzia da.

ANE (atzealdetik, aurrez aipatutako esaldi beraren indargarri gisara): Eta zuk, umeak noizko? Arroza pasatuko zaizu. (Aurrerantz joango da eta handik jarraituko du) Eztabaida politikoetan emakumerik ez agertzea biolentzia da. (BEAk ANEri ahoa estaliko dio eskuaz)

BEA: Eta biolentzia da emakume adituen izenak ezezagunak izatea. Saiatu gara, baina ez dugu emakume aditurik topatu… Hori gezurra eta biolentzia da.

(Elkarri gero eta bortitzago bultza eginez, gero eta erritmo azkarragoan.)

ANE: Biolentzia da bikoitza egin behar izatea erdia bakarrik lortzeko.

BEA: Heteronormatibitatea biolentzia da.

ANE: Biolentzia da bakea deitzea emakumeak jipoituak eta erailak diren garaiari.

BEA: San Ferminetan bost gizonek neska gazte bat bortxatzeko zilegitasuna sentitu zuten.

ANE (hankak gurutzatuta): Emakumezko epaile batek bortxaketa bat salatu zuen emakumeari ea hankak ondo itxi zituen galdetu zion.

BEA (atzealdetik): Eske salaketa faltsu pila bat dago… (Pausa txiki baten ondoren aurrera eginez) Espainiar estatuan zortzi orduz behin emakume bat bortxatua izaten da.

ANE (BEAri aurpegia laztanduz): Ez badiozu osabari musu bat ematen ez dizut gozokirik emango... (Berriro erdigunea hartuz) Europar Batasunean emakumeen ia erdiak indarkeria psikologikoa pairatzen du bere bikotekidearengandik.

BEA (atzealdetik, kantuan): Zu gabe, burua galtzen ari naiz… (Berriro erdigunea hartuz) Pobrezia jasaten dutenen % 70 emakumeak dira. Antsiolitikoen % 90 emakumeek kontsumitzen dute.

ANE: Emakume gazteetan biolentzia matxista da heriotza kausa nagusia.

ANE ETA BEA (biek batera, gorputzak elkarrengana bultzatuz, irmo): Patriarkatua biolentzia da!

(Isiltasun tarte baten ondoren BEA erritmoa markatzen hasiko da hankarekin lurra joz.)

ANE (errezitatuz):

        Beldurrak sortzen du lurrikara,

        muga, kontrola, mina, dardara,

        debekatuak izan zaizkigu

        plazera eta algara

        gure barruak eraiki ditu

        horrenbeste barrikada

        deseraikiz begirada

        hau dena entzun ondoren ere

        erradikalak al gara?

(Biek batera kantatuko dute bukaerako errepikapena eta publikoari begira geratuko dira, emanaldia bukatu dela adieraziz bezala. Buruberokiak erantzi, pertxa banatan kokatu eta elkarri begira geratuko dira gero. BEAk dantzari ekin eta ANEk jarraituko dio, irribarrez.)

6. Agurra

ANE:

                Doinua: Txatxamatxalinatxu

        Amaituta etxera

        pozik goaz oso

        sentitu bazarete

        pixkat deseroso.

BEA:

        Nahiz eta harrituta

        begiratu denak,

        gu gara erradikal

        moderatuenak.

ANE ETA BEA:

        Tirikitena, beltza, morena,

        umorez egiten da iraultza onena.

ANE:

(*ANEk kantatuko duen kopla inprobisatua izango da tokian-tokian, aldiro emanaldia egin den herria edo tokia aipatuz.)

BEA:

        Asko lagundu digu

        zuen presentziak

        gora gu eta gure

        inkoherentziak!

(BEAk kortsearen barrualdetik bularretakoan gordeta dituen galtzerdiak atera eta airean botako ditu.)

ANE eta BEA:

        Tirikitena, beltza, morena,

        umorez egiten da iraultza onena.

ERRADIKALAK GINEN

Erradikalak ginen antzezlana 2019ko maiatzaren 27an estreinatu zen Bilboko Kafe Antzokian, “Euskaltzaletasuna eta feminismoa” izeneko ikastaroaren baitan.

Lantaldea

        Zuzendaritza eta idazketa orokorra: Beatriz Egizabal eta Ane Labaka.

        Bakarrizketalaria: Beatriz Egizabal.

        Bertsolaria: Ane Labaka.

        Kanpo begirada, kartela eta argazkiak: Cesar Marcos.

        Eszenografia: Lierni Eizagirre.

        Eszenografiarako irudia: Malen Amenabar.

        Laguntzailea: Lanku Kultur Zerbitzuak.

Espazioaren deskribapena

Eszenatokiaren atzealdean marko gorridun hiru egurrezko panel. Erdikoa pixka bat handiagoa izango da eta pertsiana grisaxka batek estaliko du alderik alde. Eskuineko panela sokaz inguratutako oihal zuri batek jantziko du eta ezkerrekoak, aldiz, alu baten irudia izango du oihal zuriaren erdian. Hirugarren panel honetatik zintzilik gorri koloreko marko txikiago bat ere egongo da. Panelen aurrean bi aulki gorri, altuera egokitzeko aukera ematen dutenak; bata bestea baino altuago ezarrita.

1. Bigarren aldi bat

(Hasieran ANE bakarrik agertuko da oholtzan, BEA pertsianaren atzealdean egongo baita ezkutatuta.)

        ANE:

                Doinua: Beste bateko inularretan

        Arratsalde on behin tiratako

        soka hura ezin eten

        agian lehen hartan etxera

        deseroso joan zineten.

        Gure ideietan zabaldu dira

        beste hainbeste erreten

        eta bertatik nahi zuten forman

        utzi diegu irteten.

        Nahiz eta berez aulki banatan

        geldi-geldirik zaudeten

        ea hitz hauek ziurtasunei

        hozka egiten dieten

        konfort gunetik ahulgunera

        ea mugitzen zareten.

(BEAk pertsianaren zirrikitutik aterako du burua bertsoaren amaierako errepikapena egiteko.)

        Hautsi ditugu kaiolak eta

        erantzi dugu kortsea

        ea ulergarri zaizuen gure

        esan ezinen morsea.

        Zilegi denez sorkuntzarentzat

        plaza duinak lortzea

        plazer hutsa da gure bidean

        Bilboraino* etortzea.

        Ez genuke nahi egia absolutuz

        guztia orokortzea,

        ez eszeptiko agertu eta

        ez indarrak agortzea,

        baizik zalantzak azaleratuz

        zuei kilimak sortzea.

*Herri bakoitzean herri horren izena aipatuko du.

(BEA panelen atzealdetik aurrealdera aterako da txaloka. ANE eseri egingo da.)

BEA (aulkirik altuenean esertzen saiatzen ari den bitartean...): Ane, uste dut aulkiz nahastu zarela… Hau zurea izango da, ezta? (Behin esertzea lortutakoan) Bua, Ane, ez zintudan sekula perspektiba honetatik ikusi… Goialdean ere kizkurrak dauzkazu… Bazenekien? (ANEk erantzuten ez diola ikusita…) Beno, berdin dio... Ene, Ane… hemen gaude gure obraren bigarren zatiarekin… Lehenengoa nahiko txukuna atera zitzaigun, ezta? Guk duina egin nahi genuen eta halaxe egin genuen. Edo hori esaten ziguten aurpegira behintzat, bizkarrera zer esango ote zuten ez dago jakiterik… Ehun saio baino gehiago Euskal Herriko hainbat eta hainbat txokotan... Eta jendea gustura, oso gustura. Eta jendea deseroso, batzuk oso deseroso. Barreak, negarrak, hotzikarak… Beno, egia esan, umiltasun osoz... (pausa txiki bat eginez) kristorena egin genuen, Ane! Kristorena! Nik zehazki artistikoki goia jo nuela uste dut... Eta aurrekoarekin goia jo banuen, orain…?

(Aulkiaren altuera erregulatuko du palankaren bidez, beherantz jaitsita.)

2. NGP

BEA: Ba al dago bigarren zati onik? Ai ama, zergatik sartu ote gara bigarren honetan?

ANE (serio): Oraindik gazteak garelako eta ateak irekitzen jarraitu behar dugulako...

BEA (irribarrez): Gazteak? Eskerrik asko, Ane, zure detaileagatik eta ni ere gaztetasun horretan sartzeagatik, baina beno, ni gazte, gazte… profesionala, izatekotan. Zu bai, ordea. (Zirkuko aurkezleen gisa, zutitzen den bitartean) Zu bai neska, zu bai gaztea, zu bai promesa… Zu bai neska gazte promesa! NGP! N neska, G gazte, P promesa… Eta, Ane, zer da zuretzat promesa izatea, beno, eta neska, eta gaztea…? Eta neska gazte promesa? Nahi duzun doinu eta neurrian… Neska gazte promesaren balada…

ANE (eserita):

                Doinua: Hogei bat urte baino gehiago

        Neska gaztea eta promesa

        bota duzu abisua,

        nire azalean bizi izan nuen,

        nintzen ume mukizua…

        Hainbeste begi, hainbeste foku,

        sentituz garrantzitsua

        dena ez da paradisua.

        Espektatibak bete beharrak

        sorrarazten du izua

        etiketape hau zer ote den

        zalantzak piztu dit sua;

        aukera edo pisua?

(Aulkitik altxatu, pauso bat aurrera.)

        Bertso-sistema honen antzeko

        da erleen abaraska

        erregina izan nahian norbere

        lekua hartzen goaz ta.

        Neska gazteak leku bakarra

        dauka ta zenbat gatazka

        inbidiek harramazka.

        Nahiz une batez mihi puntarekin

        ia zerua miazka

        gero arrastaka ibil zaitezke

        lur lokaztuan lauhazka

        horixe da arra-kasta.

(Pauso bat ezkerraldera.)

        Autosuntsipen iturri ohi da

        norbere barne epaia

        beste neska bat sartu orduko

        akabo zure garaia

        pendulu forman eraiki dute

        bertso saioen paisaia

        ez da aldatzen portzentajea.

        Ez dira aski teknika fina,

        diskurtsoa nahiz kuraia,

        iritsiezin bihurtzen duena

        behetik goranzko talaia

        da kristalezko sabaia.

(BEA txaloka hasiko da.)

BEA: Hala da, bai. Ez da aldatzen portzentaia…

ANE: Eta zu, Bea, nondik atera zara bat-batean?

BEA: Ni? Zergatik? A, beno, bai… Aurrekoa bukatzerakoan batzuetan gerturatu eta galdetu izan didate: “Eta zu? Nondik atera zara? Ez zintudan ezagutzen…”. Eta nik erantzun izan diet: “Ja, nik zu ere ez… Zer ondo bizitzan zehar elkarrekin topo egin dugula”. (ANE atzeko aulkian eseriko da) Gerora Anerekin hitz egin eta konturatu nintzen ez zirela horretaz ari; nire ibilbide artistikoari buruz ari ziren. Nonbait, ez ninduten neska gazte promesa bezala ikusten; ez neska, ez gazte, ez promesa. Emakume heldua nintzen —promesaren antitesia—… Ba, aizue, hogei urte baino gehiago daramatzat oholtza gainean. Beno, egia esan, hogei urte baino gehiago daramatzat oholtza sinbolikoetan… Umeengana iritsi eta esaten diet: “Eseri hemendik atzera”. Eta aurrean sortzen den espazio hori zer da? Oholtza. Ez dauka altuerarik baina… Oholtza da. Periferiako zirkuituak primeran ezagutzen ditut, kulturatik baino gizarte zerbitzuetatik deitu izan didate gehiago eta mila gairi buruzko ipuinak eskatu dizkidate. Ni nire etxean egon naiteke eta bat-batean telefonoa... (Telefonoaren soinua egingo du eta ondoren, elkarrizketa antzeztuz): “Bai, nor da?”, “Ipuin kontalaria?”, “Bai, ni naiz”, “Begira, ba jakingo duzun bezala ostiralean Zuhaitzaren Eguna da eta… Ba al daukazu zuhaitzen inguruko ipuinik?”, “Bai, noski, ez dut jakingo ba ostiralean zuhaitzaren eguna dela (publikoari begira buruarekin ezetz eginez)… Zenbat ipuin nahi dituzu?” (Berriro publikoari zuzenduko zaio) Ea, ez daukat zuhaitzen inguruko ipuinik baina aurretik ondo ezagutzen duzun ipuin batean sartzen duzu haritza, gaztainondoa, pagoa, pinua —beno, pinua eta eukaliptoa ez, horiek hobe ez sartu—… eta listo, badaukazu Zuhaitzaren Egunerako ipuina.

        (Telefonoaren soinua egin eta ondoren elkarrizketa antzeztuz): “Bai, nor da?”, “Ipuin kontalaria?”, “Bai, ni naiz”, “Begira, Babarrunaren Kofradiatik deitzen dizut. Larunbatean bazkaria daukagu (puzkerrarekin soinua egiten du ahoarekin) eta ipuin batzuk nahiko genituzke bazkalostean haurrak entretenitzeko (puzkerraren soinua). Ba al daukazu babarrunen inguruko ipuin saiorik?”, “Bai, noski, zer nahi dituzue, babarrun zuriak ala gorriak (puzkerraren soinua)?” (Berriro publikoari zuzenduko zaio) Ea, ez zait inoiz bururatu babarrunen inguruko ipuin saio bat osatzea… Baina berdin dio. Aurretik daukazun ipuin bati gehitzen diozu otordu bat… Eta zer izango dute protagonistek bazkaltzeko? Ba babarrunak eta listo, jendea gustura, eta hortik aurrera ipuin hori Babarrunen ipuina izatera igaroko da.

        (Telefonoaren soinua egin eta ondoren elkarrizketa antzeztuz): “Bai, nor da?”, “Ipuin kontalaria?”, “Bai, ni naiz”, “Ba al daukazu bakea sortzeko ipuinik?”… (Berriro publikoari zuzenduko zaio) Nola ez ditut izango ba? Nondik uste duzue atera dituztela ideiak Bakearen Artisauek? Nire ipuin saioetatik!

        Hala ere, hogei urte urte mordotxo bat dira, ezta? Agian norbait nire biografia idazten ariko da dagoeneko, edo omenaldi bat prestatzen... Jo, nolakoa izango litzateke? Zer esango luke jendeak nire omenaldian? Zuk ez duzu inoiz horretan pentsatu, Ane? Ez duzu inoiz pentsatu zer esango luketen zutaz, adibidez… (pausa txiki bat) zure hiletan? Zer jende joango litzatekeen… Ez duzu inoiz horretan pentsatu?

ANE (lehor): Ez.

BEA: Ja, klaro, NGP zarenez.

(BEA aurrean kokatuko da, besoak gurutze.)

3. Alua eta eskandalua

ANE (aulkitik):

                Doinua: Aita izena

        Bertso honetan azaldu nahi dut

        dizudan begirunea

        gogoan baitut zure ipuinek

        zeramaten perfumea.

        Hain zinen ona, hain langilea,

        jatorra eta xumea

        beti aldean sudur gorri bat

        zeraman emakumea

        ezingo dugu bete zuk gugan

        utzitako hutsunea.

BEA (hunkituta): Zer polita! Jada lasai hilko naiz… Begira, loreak! (Usaintzeko keinua eginez) Plastikozkoak? Beno, bat-batean gertatu da eta ez zuten denborarik izango… Ai, izeba Kontxi... Etorri zara, zer ondo hor zaudela… Ee, baina itxaron, ni hilko al naiz izeba Kontxi baino lehen? Bizitza osoa marmarka “ni banoa, ni banoa” eta orain ni hemen eta bera hor? Eta Leire… zu ere etorri zara. Orduan listo, gure artekoa konponduta, ezta? Leire, zertara dator irribarre hori? Hori bai ezetz. Nire hiletara barre egitera ez etorri, malkoren bat edo bota, neska… (Berriro ere usaintzeko keinua eginez) Eta lore usainik ez, baina intsentsu usain hau? Ba ni ez naiz inoiz oso intsentsu zalea izan… Eta ahots hori? (Harriduraz eta haserre) Apaiza? Zer egiten du apaizak nire hiletan? Nik argi eta garbi esan nuen hileta laikoa nahi nuela; la-i-ko-a. (Oihu eginez) Dios!

(Besoak gurutzatzeari utzi eta pauso bat emango du aurrera, hilkutxatik irtengo balitz bezala.)

        Beno, berpiztu egingo naiz bestela ezingo baitut jarraitu… Ai, bizitzaren bukaera… Eta bertara iristeko bidea ere nahiko xelebrea da. Zeure buruarekin ondoen zaudela suposatzen den unean zure gorputza deterioratzen hasten da. Hori zertara dator? Nire kasuan ere hala izaten ari da. Egun eguzkitsu batean ohartu nintzen. (ANEk marko gorria hartuko du atzeko paneletik eta aurpegiaren parean jarriko dio) Lanerako begiak margotzen ditut eta horretan ari nintzen. Noizbait begiak margotu dituenak badaki nola izaten den hau, goiko marra margotu nuen aurrena eta ondoren azalari beherantz egin nion tira beheko marra margotu ahal izateko. Orduan, atzamarra kendu eta (larrituta) azala zintzilik gelditu zitzaidan. Goiko marra begiratu eta goikoa ere ez zen ageri... Betazalak ere erori egiten dira… (Markoari begira) Non dago nire azalaren elastizidadea?

ANE:

                Doinua: Nehoiz ez da senditzen

        Deterioratzen hasiz

        bilakatu hauts ia

        nola senti daiteke

        gorputz bat hain hautsia?

        Nahiz berez naturala den

        emandako jauzia

        lotsen, beldurren iturri

        da haragi jausia.

        Ikusarazi behar

        genukeenez auzia

        azalduko al didazu

        zer den menopausia?

BEA: Ispilutxo, ispilutxo... Nor da erresumako ederrena? Menopausia. Horretaz ere badakit zerbait... Beno, horretan ere lehenengo mailan nago: “menopausia-berri”-an. Premenopausika edo esaten zaion horretan. Eta bizitza osoan pre-post tarte horretan bizi garela ohartu naiz. Preadoleszente-postadoleszente, premenstrual-preobulatzen-obulatzen-postobulatzen, aurrehilerokoa-posthilerokoa —hilabete osoa hormonen menpe—, gero prepartoa-postpartoa… Eta orduan noiz gaude “normal”? Zein da egoera normala? Nor naiz ni? Nolakoa naiz ni pre-post aurrizkirik gabe?

ANE (aurrera begira):

                Doinua: Nehoiz ez da senditzen

        Neska gazte indartsu,

        otseme edo orein

        bat izan nahian sarri

        nekatzen da edozein.

        Daukana eta ez daukana

        aldea badago, zein?

        Zuk bidean aurrerantza

        egin duzu behinik behin.

        Estigma bat zutenez

        gizarte hontan erein

        ni ere zikin sentitzen

        naiz hilabetean behin.

(Bertso bukaeran BEA eskuekin eusten ari den ispilura begiratuko du.)

BEA: Jo, zeinen gaztea zaren, Ane, hilerokoa hilero… Nork ez luke hartuko zure gaztetasuna… Beno, zintzoki, ez didazu inbidia gehiegi ematen... Beno, zuk zehazki bai; hizkuntzarekin egiten dituzun marabilla horiek, zer azkarra zaren, zer maja eta guapa… Baina bestela, gaztetasunak orokorrean pereza apur bat ematen dit. Alde batetik, ez duzu zeure burua gehiegi ezagutzen. Heldutasunean… (pausa bat publikoari begira) Ados. Agian heldutasunean ere ez, baina ordurako argi izaten duzu behintzat zer ez duzun nahi eta hori asko da.

        Bestalde, presio sozialak eragin gutxiago dauka zugan… Gogoan dut behin euria ari zuela eta ni kaputxadun txamarra batekin nindoala baina ezin nuela inondik inora jantzi nerabea nintzelako. Nahiago nuen goitik behera busti kaputxa jantzi baino… Eta lehengo egunean, aldiz, zirimiri tonto bat hasi zen, ni aterkirik eta kaputxarik gabe, eta esan nuen: “Ez, ez, ni aterpean geratuko naiz, bestela zistitis bat edo, auskalo…”. Baina ez zuen atertzen eta ezin nuen egun osoa bertan igaro… Orduan nire zorroan begiratzen hasi nintzen eta hara, plastikozko poltsa! Ba plastikozko poltsa buruan eta ibili munduan. Hori da askatasunaren hasiera. Inongo lotsarik gabe, gainera. Gora buruan plastikozko poltsak daramatzaten señorak!

ANE eta BEA: GORA!

BEA: Emakumearen gorputzeko prozesu fisiologiko guztiak dira dramoi bat: hilerokoa jaistea, ez jaistea; bularrak haztea, ez haztea; ilea —beno ilea orokorrean da dramoi bat—; aldakak zabaltzea, ez zabaltzea; umeak goiz izatea, berandu, umerik ez izatea… Dena da dramoi bat.

ANE (aurrera begira):

                Doinua: Nehoiz ez da senditzen

        Hormonak ziklikoki

        dabiltzan aldartean

        nola egin leku bat

        egungo gizartean?

        Autoezagutzari buruz

        hitz egin bitartean

        ez inon irudikatu,

        ez marraztu artean…

        Ez dakigu ze munstro

        dugun beheko partean

        ispilu bat jarri arte

        norbere hankartean.

(BEAk ispilua hankartean jarriko du, ANE esertzera joango da.)

BEA: Beheko partea, Ane? Benetan? Alu-zinantea! Zenbat aldiz aipatu da “alua” hitza bertsotan? Bertsoetatik kanpo ere hor ibiltzen gara: potota, pototina, zerako zera… Egin froga eta sartu elkarrizketa arrunt batean alua hitza… Alua aipatu eta eskandalua. (Hankarteko markoari begiratuko dio eta larritu egingo da.) Ene, nik hau aspaldi ikusi gabe eta aldatuta dago! Gertuago bezala ikusten dut. Zuk, Ane, ikusi al duzu inoiz zure alua? Eta zurea ez den beste aluren bat?

ANE (lehor): Zuk ez?

BEA (harrituta): Hara, Ane, orain zer zara, lesbiana, ala? Lesbianek abantaila dute horretan; alu asko ikusi dituzte. Beno, lesbiana promiskuek. Besteek beraiena eta beste bat… (Berriro hankarteko markora begiratuz) Ane, nik normala daukat? Eroria bezala ikusten dut… Eske lehengoan entzun nuen aluak ere erortzeko joera daukala… Zoru pelbikoa ere erori egiten omen da… Hara! Zoru etikoaren antzera; hori ere erori egiten da. Baina badago ariketa bat zoru pelbikoa eroria ote daukazun jakiteko… Eta horri buruz ari garenez, egin egingo dugu, ados? Imajinatu igogailu bat daukazula hankartean… (ANEk ez dio kasurik egingo) Zuk ere bai, e, Ane. Orain ezetz uste duzu baina ez dakizu bizitzak zer ezusteko dauzkan zuretzat gordeta…

(Azkenik ANE altxatuko da, konbentzimendu handiegirik gabe, eta BEAren ondoan kokatuko da kidea imitatuz.)

        Saiatu zoru pelbikoa beheko solairutik lehengora igotzen. Bagoaz, ados? (Markoa jarriko du aluaren parean eta hemendik aurrerako goranzko eta beheranzko mugimendu guztiak markoarekin egingo ditu) Ateak ixten, cierre de puertas… Gorantz, subiendo… Plin. Lehenengo solairua. Oso ondo, lehenengo solairuraino igo gara eta inortxo ez da ezertaz konturatu. Goazen orain bigarren solairura, handik bista hobeak egongo dira eta. Ateak ixten, cierre de puertas… Gorantz, subiendo… Plin. Bigarren solairua. (Larritasun aurpegiarekin) Ikusten duzuen bezala hau edozein lekutan egin daiteke; zuek ez zarete ezertaz ohartu eta gu bigarren pisuan gaude… Oso ondo, baina bertigo pixka bat ere ematen du, beraz, itzul gaitezen beherantz. Ateak ixten, cierre de puertas… Beherantz, bajando… Iritsi gara behera. Orain, pentsa sotora jaitsi behar duzula. Zerbait ahaztuta edo zerbaiten bila edo… Auskalo. Ateak ixten, cierre de puertas… Beherantz, bajando… Ui. (Markoa geldirik) Sotora jaitsi ezin baduzu... hasieratik sotoan zeunden seinale. Eta horrek zer esan nahi du? Ba hemendik gutxira doministiku egin eta pixak ihes egingo dizula. Hala ere, lasai, zoru pelbikoa indartu daiteke. Nahiz izanez gero, igogailuarena egin dezakezu behin eta berriro baina bada beste modu dibertigarriago bat ere: sexua. Beno sexua, sexua… Orgasmoak —beti ez baita gauza bera—. Orgasmo on batek ganbararaino eraman zaitzake. Orduan badakizue, masturbatu egunean bitan edo, gutxienez. Lasaitu kirolarekin eta hartu denbora atzamarrekin! Zoru pelbikoaren osasunaren izenean, e, gero gustatzen bazaizue ba aurrera…

(BEAk berriro ere markoa hankartean kokatuko du.)

        Aizu, Ane, eta aluan ileak edukitzea normala al da? Hau ikusita ba bai, eta elezahar batek ere baietz dio, baina nik ikusi ditudanek ez dute ilerik. Nik ikusi ditudanek… argazkietan eta... Demagun baietz, hor ileak edukitzea normala dela. Eta ileak edukitzea normala bada... noraino? Hau da: zer da alua, zer da inglea eta zer da belauna? Zerk bereizten ditu? Zenbat ile eduki behar da gero dena kentzeko? Eta kentzera joatean galdetuko dizute… Zer kendu behar duzu, línea de bikini? (Larrituta) Línea? Ba línea, línea… Nik bost erreiko autopista daukat. Eta orain bikiniarekin ari garela, bide batez, zenbat urterekin edo/eta zenbat kilorekin pasatu behar da bikinitik bainujantzira Egokitasun Santuaren izenean erridikulurik ez egiteko? (Ilusioz, poza adieraziz) Ai hondartza, gozamena, lasaitasuna, askatasuna…

(BEA atzera markoa zintzilikatzera joango da, ANE aurrera pergaminoa eskuetan duela.)

ANE (irakurtzen): Hauek dira hondartzako plan zoragarria tortura bilakatzen duten arau inplizituak… (Pausa txiki bat) Ileak besazpian?

BEA: Tira.

ANE: Ileak hanketan?

BEA: Hobe ezetz.

ANE: Ileak ingleetan?

BEA: Ez.

ANE: Tripa zintzilik?

BEA (tripa sartzen): Ez. Hondartzan beti bigarren solairuan...

ANE: Guztiz estalita?

BEA: Ez.

ANE: Kulerotan?

BEA: Ez.

ANE: Kulerorik gabe?

BEA: Ez. Beno, nudista batean bazaude bai… Baina orain zalantza bat sortu zait. Nudistara joaten bazara, erantzi eta ipurdi zuri-zuria agertzen bazaizu… Uzten dizute bertan geratzen edo ohartzen dira intrusa bat zarela?

ANE (berearekin jarraituz): Tanpoiaren soka agerian?

BEA (nazka aurpegiarekin): Ez.

ANE: Konpresa eta bere hegoak?

BEA (nazka aurpegiarekin): Ez.

ANE: Toplessa?

BEA: Toplessa titi tamainaren arabera.

ANE: Plantxa?

BEA: Ez. Zertarako erakutsiko duzu?

ANE: Titi eroriak?

BEA: Titi eroriak ere ez. Zertarako erakutsi?

ANE: Titi nabarmenki operatuak eta tenteegiak?

BEA: Titi nabarmenki operatuak eta tenteegiak? Ez. Hori artifiziala da eta gu naturaltasunaren alde gaude… Aizu, Ane, eta orain tamainarekin ari garela, beste zalantza bat daukat. Zein da titi tamaina egokia hondartzan palan jolastu ahal izateko? Jolasten ari zarela titi batek masaila kolpatzen badizu… Jolasten jarrai dezakezu, edo agian ez…?

ANE (berearekin jarraituz): Eguzkitako krema?

BEA: Bai, noski. Berrogeita hamar gutxienez, osasunaren izenean. Azala ondo babestuta, baina zuriegi ere ez. Zuriegi ez, baina solariuma ez dadila nabaritu… Hori artifiziala da. Beltzarana bai baina… Zu, Ane, egon zara hondartzan azken urteetan? Pentsatzen dut baietz… Eta ikusiko zenituen beltzak hondartzan, ezta? Zer beltzak diren, e! Beltzegiak, akaso? (ANEri begira) Ja, hau esatea ez dago ondo, ezta? Pentsatzea tira, baina… (Etsipenez) Ai hondartza, gozamena, lasaitasuna, askatasuna…

(ANE pergaminoa uztera atzera joango da.)

4. Merkatu kapitalista

BEA: Krema aipatu duzu eta… Zuk, Ane, kremarik erabiltzen al duzu?

ANE: Lehortzen zaidanean, bai.

BEA: Zu ere lubrikanteekin, Ane?

ANE: Hidratantea.

BEA: Bai, bai, nik ere bai. Nik orain arte hidratantea. Dutxatu eta gero, goizetan aurpegian… Aurrekoan krema hidratantea erostera joan nintzen betiko dendara eta ordaintzerakoan hala esan zidan dendariak: “Eta seruma?”, “Seruma?” “Bai, seruma. Ez duzu serumik erabiltzen? Ba oso-oso garrantzitsua da. Serumak poroak zabaltzen ditu ondoren emango duzun krema barruraino sar dadin. Badakizu daukagula dermis, epidermis, subdermis, intradermis…”, “A, bai, horregatik ikusten dut nik kalean zehar jendea krema aurpegian irristaka duela, poroak itxita izango dituelako… Beno, ba eman iezadazu serum pote bat orduan…”, “Oso ondo, hogeita hamar euro”, “Jo...” (ordaintzeko keinua egingo du eskuarekin), “Eta gaueko krema? Ez al duzu gaueko krema ematen? Ba hau ere oso-oso garrantzitsua da, adin batetik aurrera, batez ere. Azala gauez elikatzen da eta elikagaia behar du… Ez zaizu inoiz gertatu goizean esnatu, ispiluan begiratu eta aurpegi txarra izatea?”, “Beno, ba orain esaten duzula, bai…”, “Noski, azala gosetuta daukazulako...”, “Benetan? Beno, ba miserableak ere ez gara izango… Elikatu egin behar bada elikatu egingo dugu… Eman pote bat”, “Tori, berrogei euro”, “Berrogei euro? Hurrengoan agian jatetxe batera eramango dut eta merkeago aterako zait...” (Pausa txiki bat.) Azkenerako dendatik hiru poterekin atera nintzen eta orain, ba zalantza batzuk ditut... Badira egunak esnatu eta pijama erantzi gabe igarotzen dituzunak. Gero iluntzean prestatzen hasten zara, afari bat daukazulako edo kontzertu bat edo… Eta hor, hor zer krema eman behar dut? Iluntzen ari da baina nik orduantxe hasiko dut eguna… Beno, ba azkenean erabakitzen duzu zer krema eman, egiten dituzu egin beharrekoak eta bazatoz etxera bueltan… Eguzki izpiak begietan, txoritxoen kantuak… eta portalera iristean mendi buelta egitera doan betiko bizilagun sano horrekin gurutzatzen zara: “Egun on!” berak, eta zuk (ahots urratuz) “Egun on!”. Orduan, nik hor zer krema eman behar dut? Ni ohera noa, beraz, elikatzeko ordua da baina egunsentia da… Ane, gaupasa egiten duzunean zer krema arraio eman behar da?

ANE: Gaupasa egiten baduzu ez duzu kremarik emango, ezta?

BEA: Ez duzu emango zuk, NGP zarenez, baina nik bai. Beno, pentsatzen jarrita... Urteak dira gaupasarik egiten ez dudala. Kalean, e, etxean bai… Umeak botaka edo… Baina hor nahikoa krema izaten dut bestela ere… Batzuetan badirudi ez dauden lekuan ere arazoak topatzen ditudala. Maja, eta lehengoan ez dakizu zer tragedia, hau sustoa! Lanera nindoan eta lehenik eta behin seruma eman nuen poroak ondo zabaltzeko… Bat-batean poro guztiak zabalik, hura zen hura korrontea! Eta orduan krema eman nuen. Baina krema uzterakoan ohartu nintzen potean “gaua” jartzen zuela. Gauekoa zen krema eman nuen goizeko zortzietan. Hura larritasuna! Azala jaten has zitekeen eta akaso lo geratuko nintekeen edozein lekutan, azalak burmuinari mezu kontrajarriak emango zizkiolako… Lanera deitu nuen baja eskatzeko baina esan zidaten ez zela baja eskatzeko motiboa… Eta azkenean dendara joan nintzen estu eta larri. Dendariari gertatutakoa azaldu nion eta hala erantzun zidan: “Eskerrak etorri zaren. Azalari ziklo bital osoa aldatu diozu eta bere onera etortzeko sei hilabete inguruko tratamendua beharko duzu orain, baina zortea izan duzu... Atzo bertan krema berri bat iritsi zitzaigun eta krema hori emanda bi egun barrurako arazoa konponduta izango duzu”, “Ai, eskerrak! Eman iezadazu, mesedez!”, “Tori, laurogeita hamar euro”.

        (Pausa txiki bat.) Eskerrak sistema kapitalista batean bizi garen. Pentsa zer litzatekeen tragedia hau sistema sozialista batean... Gaur egungo sistema sozialista batean, adibidez… (ANEri begira, adibiderik topatu ezinda) Beno, ba gaur egungo sistema sozialista batean, imajinatu... Igual merkatuan krema bakarra legoke azal mota guztientzat, edo igual kremarik ez eta olioarekin konformatuko ginateke… Kroketak frijitu eta... (aurpegian olioa zabalduz bezala) Hau nazka!

ANE:

                Doinua: Hogeigarren urtera III

        Beste sistemekin ez

        gaitzazu erkatu

        segundoro birsortzen

        den patriarkatu

        hau barren-barrenean

        ziguten txertatu

        eta kapitala nahi

        dugu biderkatu.

        Noiz bilakatu ginen?

        Nola zen gertatu?

        Prezio oro ezin

        delako merkatu,

        Noiz bilakatu ginen?

        Nola zen gertatu?

        Gu merkantzia eta

        mundua merkatu.

        Distortsio bat bada

        gure begiradan

        erosi ezin denari

        diogun ikaran.

        Dena nola xahutzen

        dugun abiadan

        behin erabili, bota,

        bihurtu iragan.

        Konplizeak garela

        aitortu dezadan

        merkealdietan nor

        jartzen da ilaran?

        Konplizeak garela

        aitortu dezadan

        nork ez ditu erosten

        kamisetak Zaran?

        Zenbat umeren eta

        andreren ametsen

        aurka aritzen garen

        ez gara jabetzen.

        Beraien miseria

        jadanik merke zen

        baina saiatzen gara

        aldiro merketzen.

        Hiru euro ordainduz

        alaitu gaitezen

        etiketa bakoitza

        hastean aletzen

        hiru euro ordainduz

        alaitu gaitezen

        gaua lanean pasa

        dute Bangladeshen.

BEA: Jo, Ane, zer gogorra… Ba lehengoan zuk esandako denda handi horietako bateko erakusleihoan ikusi nuen kamiseta bat, zuk esan bezala hiru eurotan, eta jartzen zuen: I’m feminist. Feminista eta poliglota, pentsatu nuen. Eta kontzientzia lausokoa. Zer ari da gertatzen? Diskurtsoa, leloak, ikonoak… lapurtzen ari dira. Orain “askatasuna” hitza edonoren ahotan entzun daiteke, eta palestino fosforitoak ikus daitezke... Eta Che-ren irudia duten kamisetak brilli-brilli… Che brilli-brilli, benetan? Ezkerrak honen inguruan zerbait esan beharko du, ezta? Maja, ez dakizu zer entzun dudan, esan didatenez ezkerra banatuta dago, zuk ba al zenekien? (ANE harriduraz begira, isilik) Eta hori, noiztik? Ezkerreko zenbait mugimenduk diote feminismoak eta antzerako borrokek benetako borroka desitxuratzen eta atomizatzen omen dutela. Eta zein da benetako borroka? Zein da borroka nagusia? Diotenez, klase borroka. Klasea da borroka nagusia. Hori da, klaseA. Eta zer egingo dugu klaseB, klaseC, D… eta klaseZ-rekin? Hortxe dago arazoa, klaseak ere azpiklaseak dituela eta gu ez garela sekula klaseA hori izango… Ai, gizonezko zis, zuri, hetero, langile klasea… G-Z-Z-H-L-Klasea. GZZHLK. Ezin da esan, ezin da ahoskatu... Kontsonante gehiegi dira; dentso geratzen da. Ai, gizonezko zis, zuri, hetero, langile klasea… Bat-batean bigarren lerrora, eta zer? Ez zaudete eroso? Kuxin bat nahi? Eta M8a datorrenean koltxoneta, ezta?

5. M8

BEA: Ai, M8, Ane… Gogoratzen? Gogoratzen greba egin genueneko hura?

ANE (eskuak belarrietan, kasko modura): Egun on, Euskal Herria! Egun on, irrati entzule maiteak! Gaurkoan martxoaren zortzia da eta bide emango diogu kaleko zuzeneko konexioari…

BEA (eskuan mikrofonoa izango balu bezala): Egun on, Ane! Goizeko zazpi eta erdiak dira eta kaleak esnatzen ari dira pixkanaka, oraingoz egun lasaia dirudi… Begira, lehenengo amantala zintzilikatu dute balkoi batean. Beste bat eta beste bat… Lau, bost… Eraikin osoa amantalez josi da bat-batean, iraultza usaintzen da kaleetan. (Pausa txiki bat) Bederatziak dira eta dendek ere ez dute ireki kontsumo grebarekin bat egin dutelako —edo, agian, kasualitatez, dendari gehienak emakumeak direlako?—.

ANE: Lantokietako asanbladen emaitzak ezagutuko ditugu jarraian… Zaharren egoitza?

BEA: Greban!

ANE: Ikastetxeak?

BEA: Greban!

ANE: Institutuak?

BEA: Greban!

ANE: Osasun zentroak?

BEA: Greban!

ANE: Kutxa?

BEA (zalantzakor): E… Greban.

ANE: Iberdrola?

BEA (zalantzakor, baxuago): E… Greban.

ANE: Ajuria-Enea?

BEA: Tira, Ajuria-Eneak baimena eman du grebarako...

ANE: Arkauti?

BEA: Arkauti zerbitzu minimoetan dago: grebalariak identifikatzen bakarrik.

(Pausa txiki baten ondoren kontakizun epikoa hasiko da.)

        Eguerdiko hamabiak dira eta herriko plazan gaude, zutabe desberdinak elkartuko diren tokian. Hor dator lehenengo zutabea institututik zuzenean, neska gazte promesa uholdeak besoko moreak soinean eta aurpegiak pintatuta, ozen oihukatuz “Planto! Patriarkatuari sua!”. Batukada kolpe indartsuak entzuten dira urrunean. Eta hor dator bigarren zutabea ere. Txilibituak entzun ditzakegu... Jaizkibel konpainia da —Gora Jaizkibel!—. (Atzerantz begiratuko du) Ai, ez, barkatu, pentsionistak dira eta asko eta asko dira. Zuek zarete gure etorkizuna eta borrokarako grina kutsatzen diguzue! Gora zuek! Segi borrokan! (Mikrofonotik kanpora) Kaixo, amona! Zer guapa zauden, segi zure eskubideak aldarrikatzen… A, baina ez ahaztu biharko kroketak, e, amona, bazkaria daukat eta… Bai, bai, orain egin lasai protesta eta gauean etxerakoan prestatuko dizkidazu… Primeran! Musu! (Berriro ere mikrofonoa eskuetan hartuta) Beste zutabe bat ikus daiteke urrutian, parketik dator zuzenean. Ez gazte, ez pentsionista... emakume “normalez” osatutakoa da zutabe hau —beno, normalak… besteak—. Alai, pozik, ausart datoz, pauso irmoak emanez. Besteetan ez bezala, beraien buruekin soilik arduratuta, elkar zainduz baina beste inor zaindu beharrik gabe. Pankartak, kartelak, aldarriak, oihuak… Milaka esku zerurantz goratuta feminismoaren ikurra marrazten: Gora borroka feminista!

        Ui, eta emakume asterisko guztiak hemen badaude… Non daude, norekin daude zaindu beharreko haur eta adinekoak? Ei, hor dator gizon jatorrez osatutako zutabea, gizartea zaintzen beraien galduta nago aurpegiarekin: “Eta nik zer egin behar dut gaur? Greba edo asuntos propios?” Begira, gizon jator batek hitza hartu nahi du —nola ez—… “Antton, ezta? Zer daukazu kontatzeko?”, “Ea, ba ni zuekin a sako, e, nik beti esan dut emakumeak gu baino askoz hobeak zaretela, langileagoak, jatorragoak, txukunagoak… Ni beti feminismoaren alde, baina gauza batzuk ez ditut ulertzen… Zergatik ezin dut parte hartu gaur goizeko kalejiran? Beti izan da nire ametsa kalejiran parte hartzea eta… Ez dakit. Eta gero manifan zergatik ezin dut pankartan joan, nik ez dut gustuko atzealdean joatea… Nik uste mugimendu feministak ez duela honi buruz pentsatu eta niri ez zait ondo iruditzen”, “Oso ondo, Antton. Iritsiko zaio zure mezua mugimendu feministari eta ziur nago Euskal Herriko mugimendu feministak bere estrategia osoa aldatuko duela ZURI ez zaizulako ondo iruditzen. Aupa, Antton!”.

        Badakizu, Ane, ona, ona, baina gizona… Eta hau ez dugu guk asmatu. Anek esaldi zoragarriak egin ditzake baina honakoa nire birramonak ere esaten zuen aspaldi… Aspalditik dator, beraz. Ez da, batzuk tematzen diren eran, moda kontua.

6. Gizonak koplaka

(ANEk eta BEAk biboteak jantziko dituzte.)

ANE (ezker ukabila goratuta):

                Doinua: No nos moverán

        Erdibana plantxatzen

        garbitzen, txukuntzen,

        nire etxean beti

        ari naiz laguntzen.

BEA:

        Gestio mentala ondo

        egiten duzu zuk;

        esan zer egin behar den

        eta egingo dut.

ANE:

        Nik ez ditut jarraitzen

        norma baten pautak

        alde femeninoa

        garatuta daukat.

(BEAk kolpe bat emango dio bizkarrean.)

BEA:

        Ezin negar eginez

        emozioz nahastu

        gu ere zapalduak

        garela ez ahaztu.

ANE:

        Txiste batekin galtzen

        badut ohorea

        etzazu zentsuratu

        nire umorea.

(Ukabilkada indartsu bat emango diote elkarri.)

BEA:

        Nik lagun feministak

        badauzkat, begira,

        eta gainera batzuk

        lesbianak dira.

ANE:

        “Gizon taldera noa”

        diot txulo txulo

        beraz, ez zaidazue

        deitu matxirulo.

BEA:

        Maskulinitatea

        deseraikitzen guai,

        baina pribilegioak

        ez ditut galdu nahi.

(Errepikapena biek bizkarretik helduta.)

BEA (biboteak erantzi bitartean): Ba hori, laburbilduz: ona, ona, baina gizona!

(ANE aulkian eseriko da.)

7. Unibertso patriarkala

BEA: Eta aurrekoa gutxi izango ez balitz, gehitu honi guztiari neoliberalismoaren eta indibidualismoaren ideiak: (entzule bat seinalatuz) zu denerako gai zara, ni nahi dudana izango naiz, (ANE seinalatuz) ez baduzu lortu nahikoa saiatu ez zaren seinale, zure etorkizuna zure esku dago… Dena da ni, zu…. Ez dago gu, ez dago zuek. Ez dago kolektiboa. Badirudi arazoa pertsonala dela, autolaguntza liburu batekin konpon zitekeena. Mesedez… Beno, ba nik hau sinistu egin nuen eta horrexegatik erosi nuen El secreto izeneko liburua. Liburu hau adinaren arabera ezagutuko duzue edo ez, baina gure garaian bestseller bat izan zen. Noski, izenburu horrekin… Ea beste guztiek jakin behar duten sekretua eta zuk ez… Marketin estrategia bikaina, bai horixe!

        Liburu horretan esaten duena, laburbilduz, hauxe da: zuk unibertsoari nahi duzun hori oso fuerte eskatzen badiozu, unibertsoak eman egingo dizu. Erraz eta sinple. Kontua zen nola eskatzen den oso fuerte… Ez omen zen garrasi egin behar, barrurantz eskatu behar omen zen, kontzentratuta (saiakera egingo du). Hau entseatu egin behar da, baina gero edozertarako balio du, e? Adibidez, aparkatzeko lekua nahi duzula? Ba irudikatu libre nahiko zenukeen toki hori eta irudi hori oso-oso fuerte bidali unibertsoari. Unibertsoak, noski, ez dauka beste ezertxo ere egiteko eta aparkalekua libre utziko du zuretzat. Honek izugarri lasaitu ditu udalak. Orain aparkatzeko lekurik ez dagoelako kexatuz gero, honakoa erantzungo baitizute: ez diozu unibertsoari behar den moduan eskatu, saiatu berriro… Honek edozertarako balio du: aberats bihurtzeko… Edozertarako. Kontua da ni liburua irakurtzen ari nintzen bitartean lanean nengoela —kasualitatez— eta nire nagusia esplotatzaile bat zela —hau ere kasualitatez—. Nazkatuta nengoenez, unibertsoari nagusiari behingoz pare bat gauza aurpegiratzeko adorea eskatu nion. Behin eta berriro irudikatu nuen oso fuerte, eta egun batean nagusia hurreratu zitzaigun lankideoi, beti bezala gu umiliatzera, eta bat-batean, sentitu egin nuen. Sentitu egin nuen unibertsoaren indarra eta horrela oihukatu nion: “Esplotatzaile nazkagarri bat zara! Eta, bide batez, matxista… Nahikoa da! Hau ez dugu gehiago jasango!”. Ez dakizue zeinen gustura geratu nintzen….

        Baina badirudi nagusiak ere El secreto irakurrita zeukala —berea luxuzko edizioa izango zen, gainera— eta oso-oso fuerte eskatu ziola unibertsoari ni esplotatzen eta umiliatzen jarraitzeko indarra. Eta, klaro, nonbait unibertsoak kasu handiagoa egin zion berari… Ni kaleratua izan nintzen, salaketa eta guzti, eta orduantxe jabetu nintzen unibertsoa ere patriarkala dela.

        Sinetsarazi digute arazoa pertsonala dela eta ez egitura perbertso batek sostengatzen duena. Gainera, behin sistemaren iruzurra deskubrituta, ez da nahikoa. Gerora, deseraikitzen joan behar baita eremuz eremu.

ANE: Eremuz eremu… hain zuzen ere, hori da intersekzionalitatea, ezta?

BEA: Ttak! Esan dizuet azkarra dela? Inter… nazionalista. Insert coin... Intersek… Inter… (ez zaio hitza ateratzen) Jo, Ane. Niri gero eta zailagoa egiten zait feminista izateko behar den hiztegia, ezagutu behar diren kontzeptuak, terminoak…. Deseraiki behar dela ulertu dut, baina noraino? Hutsuneraino? Hutsunea? Hara, ea gure Oteiza feminista zen eta hau dena esplikatu nahi izan zuen eskulturaren bitartez, eta gaixoari inork ez dion ezertxo ere ulertu… Ez, ezta? Zapalkuntzak metatu egiten direla ikasita, niri oso zaila egiten zait asmatzea nork duen zeri buruz hitz egiteko autoritatea. Gauza askotarako nik ez daukat, ezta? Zuria naiz, klase ertainekoa —beno, hilabetearen arabera—, europarra… Eta saiatzen naiz feminista-feminista izan nahian… Ni guztia irakurtzen saiatzen naiz, guztia zalantzan jartzen… Baina beti hurbiltzen zaizu listoren bat —Antton— eta aurpegiratzen dizu: “Zuk uste duzu feminista zarela, baina nik ezagutzen dut beste bat zu baino askoz ere feministagoa dena”… (Anttoni iseka eginez) Zu baino askoz feministagoa dena, zi bini iskiz fiministigii dini, ñiñiñiñi…

8. Ea nor feministago

ANE: Beno, lehiaketa bat egin dezakegu feministagoa nor den erabakitzeko. (ANEk hiru gutun-azal more aterako ditu) Tori, hiru gutun-azal dauzkazu aukeran. Aukeratu bat.

BEA (urduri): Ai ene, lehiaketa bat? Hemen? Orain? (Pausa txiki baten ondoren gutun-azal bat hautatuz) Hauxe!

ANE: Primeran. (Gutun-azaletik irakurriz) Lehenengo gutun-azala: Feminismoan irakurri beharreko autoreak eta hauen obraren ezagutza. 1A galdera: Nork idatzi zuen Bigarren sexua?

BEA: Hori erraza da. Simone de Beauvoir-ek.

ANE: Ados, oso ondo. Orain esan letraz letra.

BEA: Simone?

ANE (zorrotz): Beauvoir.

BEA: Ahh… Be, bu, o, e, bu, eaiou, rrrrrr...

ANE: 1B: Norekin atera zuen selfie bat ia Euskal Herri osoak duela hiru urte inguru? Pista: selfiean beti Fermin Muguruza agertzen zen.

BEA (kantuan): Nola da Fermin? Nola da? Gure erritmora. (Pausa txiki bat) Badakit! Angela Davis.

ANE: Bikain. Orain laburbildu esaldi batean bere obra.

BEA: Ferminena? (ANEk serio begiratuko dio) A, ez, bestearena, ezta? Jo, ba ilea kizkur-kizkurra dauka, mikrofono baten antzera…

ANE: 1C: Zein da gai minutu batean Euskal Estatu Feministaren oinarriak azaltzeko, bere ileko kizkur bat zorabiatzen duen bitartean?

BEA (kizkur bat kiribiltzen duen bitartean): A bai, badakit! Jule Goikoetxea!

ANE: Oso ondo. Eta zer ekarpen egin dio Juleren teoriak feminismoari?

BEA (emozioz): Ai, Jule. Nire laguna da… Nik den-dena irakurtzen diot… Eta, begira, nire irakurketa ulermen maila pila bat hobetu dut berari esker. Orain, batzuetan, bi paragrafo jarraian ulertzen dizkiot. Baina, beno, egia da ideia interesgarri asko plazaratu dituela… Adibidez, “Bakea ez da existitzen, feminismoa bai”.

ANE (irakurriz): Bigarren gutun-azala: Glosario feminista amona Rosariok esplikatuta. 2A: Heteropatriarkatu kapitalista.

BEA: Hori amona Rosariok inork baino hobeto azaltzen zuen. Goizero, gosaltzen ari ginela esaten zidan: maitea, kontuz ibili, e? Gizona beti agintzen eta dirua kentzen. Gero jarri diozue heteropatriarkatu kapitalista izen hori baina aurretik ere existitzen zen…

ANE: 2B: Queer.

BEA: Queer! Hori ere ederki azaltzen zuen amona Rosariok. Goizero, gosaltzen ari ginela esaten zidan: laztana, pasa neskqueer, mesedez! (ANEri ez dio ateraldiak graziarik egingo) Ai, Ane, barkatu. Ez jarri horrela… Amona Rosariok ez zekien ezer queer teoriari buruz eta, egia esan, nik ere ez… Hori galdetu Judith Butler-i… Berak oso ondo esplikatzen du; Oteiza bezain argia eta ulergarria da.

        Aizu, eta zergatik dauka Judith Butlerrek nik baino zilegitasun handiagoa queer teoriaz hitz egiteko? Feminismoa ez al da mugimendu horizontala? Ez al gara guztiok berdinak? Zergatik, orduan? Berak asmatu eta aztertu duelako queer teoria? Milaka ordu pasa dituelako hori ikertzen? Unibertsitatean egon delako? Ikasketa ugari dauzkalako? Hori klasista da!

ANE: Orduan, zuk Stephen Hawkingek adina zilegitasun daukazu zulo beltzei buruz hitz egiteko, ezta?

BEA: Astrofisika ere horizontala da?

(ANEk ez dio erantzungo eta aurrera egingo du.)

ANE: 2C: Feminazi.

BEA (harro): Eskerrik asko!

ANE: 2D: Matxirulo.

BEA: Sutara! (Pausa txiki bat) Zer? Ez begiratu horrela! Honek puntuak emango ditu lehiaketa honetan, ezta? Ane, eta orain glosarioarekin ari garela errimategia ere errepasa genezake… Horrela saio batera joan eta gai hau egokitzen bazaizu, ba… entrenatu egingo dugu, badaezpada ere. Ea zenbat hitz bilatzen ditugun feminista hitzarekin errimatzen dutenak.

ANE: Feminista.

BEA: Transfeminista.

ANE: Antimilitarista.

BEA: Antiespezista, animalista, beganista…

ANE: Beganista? Antikapazitista.

BEA: Ekologista.

ANE: Feminista sozialista.

BEA: Feminista marxista.

ANE: Internazionalista.

BEA: Antikolonialista, antiinperialista.

ANE: Antiarrazista.

BEA (pentsakor): Mmm… Tenista, pianista, elektrizista…

ANE: Lista!

BEA: Eskerrik asko!

(Pausa txiki bat.)

BEA (gutun-azalak eskuetan hartuz): Ane, jendeak ikusi du zein den nire maila eta… Zer iruditzen orain alderantziz saiatzen bagara eta galderak nik egiten badizkizut? Nik ere aurkezle izan nahi dut. Ea, ba, aukeratu gutun-azal bat… (ANEk hirugarrena hautatuko du) Primeran. (gutun-azaletik irakurriz) Kir-kir galderak. Kir-kir, kir-kir... (gaztelerazko “cri-cri” esamoldeari erreferentzia eginez, kilkerraren onomatopeia erantzun argirik eza adierazteko) 3A galdera: Hasteko, bertsotan existitzen den doinurik feministenean kantatzeko honakoa da gaia: Zein dira zure pribilegioak?

ANE:

                Doinua: Baneza eta banitu

        Ez eski batzuk aldapan,

        ezta etxetxo bat Jakan,

        ez udara bat hamakan,

        ez mila euro soldatan.

        Baina hilean behin psikologoan

        aldian behin osteopatan

        dirua xahutuz gero armairuan

        ahazten diren arropatan.

        Erreparatuz pribilegio

        hitzak dakarkidan talkan

        egia esan bizitza osoan

        ez dut ezer izan faltan.

        Furgoneta bat jabetzan,

        pisutxo bat oinordetzan,

        jana soberan despentsan

        eta zenbat kontraesan.

        Karrera oso bat eta bi master

        galdetu ezkero prentsan,

        hiru hileko bidaia Kuban,

        iraultzaileen senez han.

        Badakit dena eskura izan

        dudala gozatu nezan

        baina ez zaidazu pribilegiodun

        pertsona naizela esan.

        Zauria ez dadin zorna

        ez diskurtsorik adorna

        hitz zurien erreforma

        bihurtuko baita horma.

        Menderakuntzak ere hartu ahal

        dituenez mila forma

        soilik besteak seinalatuta

        ezin da ezer transforma.

        Nire ezpain gorri, nire ile luze,

        gona eta plataforma

        ez dut normala izan nahi baina

        gertuegi daukat norma.

BEA (txaloka): Jo, Ane. Zeinen ondo egin duzun… Berez kir-kir galdera bat zen…

(ANEk BEAri gutun-azala lapurtuko dio eskuetatik eta bertatik irakurriko du.)

ANE: Kir-kir galderekin jarraituz... 3B galdera: Prostituzioa.

BEA: O… Zer eztabaida interesgarria, bai, andrea! Asko pozten nau oraintxe galdera hori egin izanak… Puf, ba, zera… Batek esango dizu… Eta besteak erantzungo dio… Eta, noski, nik argi daukat… Kontua da… Klaro nik, beno zuk … Edo… Puff.

(BEAk egurrezko kilkerra aterako du poltsikotik eta kir-kir, kir-kir…)

ANE: 3C, edo 3-: Feminista ona ala euskalduna.

BEA: Galdetzea ere… Barkatu, Ane, baina kontrajarriak al dira? Feminista euskalduna bazara ez zara ona? Baina ona zer zentzutan? Zintzoa? Behar den modukoa? Feminista eta zintzoa ezinezkoa da, ezta? (Poltsikotik kilkerra atera eta kir-kir, kir-kir...)

ANE: 3E: Zis eta trans.

BEA: Hara, badakit! Hori biologia molekularra da. Zuk molekula bat badaukazu eta hidroxidoa modu jakin batean badago zis izango da, adibidez, mantekilla. Eta mantekilla zer da? Zurruna, zabaltzeko zaila... Baina hidroxido hori optikoki aldatu —ez dakit zehazki nola— eta trans bihurtzen da, adibidez, margarina. Margarina malguagoa da, zabaltzeko errazagoa, fluidoagoa... (Pausa txiki baten ondoren) Zuk ez didazu zehazki honi buruz galdetu, ezta? (Poltsikotik kilkerra atera eta kir-kir, kir-kir...)

ANE: 3F: Ahizpatasuna vs. Bua, tipa feminista hori ez dut aguantatzen.

BEA: Ane, zertan ari zara? Mesedez, e! Tipa feminista hori ez baduzu aguantatzen ba tipa hori ez da feminista eta kito, ezta? (ANEk serio begiratuko dio) Hori zer? Gaizki? Ezin da esan? Zuri ez zaizu gertatzen? Ya, niri ere ez, sekula ez… (Poltsikotik kilkerra atera eta gogorik gabe bezala kir-kir, kir-kir...) Ba omen dago hau gertatzen ez zaion feminista bat, ehuneko ehunean koherentea den feminista! Eta bere zain gaude gu… Oraindik ez da gu ikustera etorri, baina etorriko da… Eta orduan izendatuko dugu gure Jainkosa!

ANE (lehor): Jainkosa?

BEA: Ai, Ane, zer pragmatika zaren… Beno ba, lehendakaria…

9. Erasotuak

BEA: Hala ere, lehiaketa honetan puntuazio altua eskuratzeak ere ez zaitu erasotua izatetik libratzen.

(BEA atzealdera joango da, ANE erdigunera.)

ANE:

                Doinua: Haizea dator ifarraldetik

        Erasotuak izan gaitezke

        beraz, ez gara libreak;

        botere faltan behean kokatu

        ohi gaitu piramideak.

        Nork jartzen ditu joko-arauak,

        markoak, irizpideak…

        Nork uzten ditu jokotik kanpo

        zureak eta nireak?

        Argi ikusteko galbahetu nahi

        ditugu adibideak

        zenbateraino izan daitezkeen

        konplize hedabideak.

(BEAk soka lotuko du panel batetik bestera eta egunkaria utziko dio ANEri aulkiaren gainean. ANEk aulkia aurreratuko du eta bertan eseriko da. BEAk egunkari txatal bat zintzilikatuko du sokan ANEren kopla bakoitzeko.)

ANE (egunkaria irakurriz):

                Doinua: Aharrausi egin du basoak

        Maitasun erromantikoak

        badauka nahi beste marketin

        isilpeko hiltzaile

        bihurtu dute San Valentin.

        Lerroburu bat jarri dute

        hain hausnartua, hain argia:

        emakume batek du

        gizonezkoen ausardia.

        Andre mozorroa zeraman

        gizon bat ei dute jipoitu.

        Albiste bat nola hain

        eduki transfoboz pozoitu.

        Telesail latz bat egin nahia

        kritikatzera gogor noa

        parekatu dituzte

        “La manada” eta pornoa.

        Hiltzea delitua dela

        irakurrita amiltzea,

        baina abortua ez da

        ez delitua, ez hiltzea.

        Goizaldean deituz maitasun

        kantekin zeharo mindua,

        ez da inon aipatzen

        zeukan urruntze agindua.

        Harreman sexualak eduki

        aizkora baten mehatxuen

        pean, irakurri dut

        beraz, bortxatu egin zuen.

        Hamarrek ez abusatzeko

        bakar baten mende jartzea

        onartu omen zuen,

        baina hori ez da onartzea.

        Labana bat sartu ziola

        mutilari, esanez prentsa

        horrela kontatuta

        ez dirudi autodefentsa.

        Bikotearen eskuetan

        nahiz zeloengatik in situ,

        hilda agertzen direnak

        beti norbaitek hiltzen ditu.

        Lau egunetik behin andre bat

        hiltzeak dakar samin asko

        baina hedabideentzat

        inoiz ez da egiturazko.

(Egunkaria itxi eta BEAren eskuetatik azken egunkari txatala hartuko du ANEk.)

ANE: Gizon bat atxilotu dute bere emazteari labanaz mihia mozten saiatzeagatik.

(Azken egunkari txatala sokan zintzilikatuko du. BEAk egunkari txatalak zintzilik dituen soka askatuko du eta ANE soka horrekin inguratuko du bertsotan ari den bitartean.)

ANE:

                Doinua: Ai hori begi ederra

        Mundua denez estutu

        nahi gintuzkeen inbutu

        pertsonak dira mamutu.

        Labana esku batean hartu

        eta ez dira damutu

        nahi gintuzkete izutu

        hilik ez bagaude mutu.

(BEAk ANEri ahoa estaliko dio eskuarekin eta, ondorioz, ANEk bertsoa bukatu gabe utziko du.)

        Gure nahi eta ezinen,

        pasio, amorru, minen,

        iraultza txikien, grinen…

        Artean jardun genuen noizbait,

        konplize izan al zinen?

        Ahalik eta sorginen

        deserosoen, gordinen…

        erradikalak al ginen?

(Aurreko bertsoan zehar ANE inguratzen duen soka askatuko du pixkanaka BEAk, eta bertso hau bukatzean lurrera botako du. ANE eskuin aldera mugituko da, erdiko paneleko pertsiana ikus dadin.)

        Indarrak ahots kordara

        pizten zaigun bolborara

        beldurren antipodara.

        Nahiz eta batzuek agian entzun

        gaitzaketen desgogara,

        hau ez ote da froga ba?

        Testigua denbora da

        gara ta izango gara.

(BEAk pertsiana biraraziko du eta “Erradikalak ginen, gara eta izango gara” leloa agertuko da bertan idatzita. Publikoari bukatu dela sinetsarazi eta agurtu ondoren, berriro itzuliko dira BEA eta ANE. Lehenak bonbo bat izango du zintzilik eta bigarrenak, aldiz, panderotxo bat. Erregistroa guztiz aldatuta, irribarrez itzuliko dira.)

10. Agurra

ANE:

                Doinua: Cumbia sobre el mar

        Gazte eta ez hain gazte

        hartu dugu elkar,

        bigarren aldiz zenbat

        gai, barre eta negar...

        Gehitzen doaz sorkuntza

        prozesuan zehar

        ea hirugarrena ez

        dugun egin behar.

BEA:

        Argi ibili gurekin

        bagarenez gauza

        autodefentsarekin

        harrotzeko hautsa

        ez gelditu geldirik

        gerriari bultza

        ezin bada dantzatu

        ez da gure iraultza.

ANE eta BEA (puntuka, azken errepikapena biek batera):

        Lepoan daramagu

        sistemaren soka

        eta ez al dihoa

        estutuz metroka?

        Behar bada amorruz,

        haserre, orroka…

        Baina umoretik egin

        dezagun borroka!

Erroak, erraiak, tripak eta dardarak

      Bagenekien ez zitzaigula erraza egingo gure bizitzako azken bost urteotan horrenbeste mugiarazi gaituenari buruz idaztea. Nola ekin beharko genioke kontaketari? Nola eta, batez ere, nondik? Nola, ez bada lehenengo pertsona pluralean? Ez bada aldi berean orainaldi nahiz etorkizun izan daitezkeen lehenaldiko aditzekin? Nondik, ez bada biltzen gaituen larruazalaren azpialdetik? Ez bada erroetatik, erraietatik, tripetatik… gure barrunbe sakonekoenetatik?

      Elkarlotutako bi sormen prozesu daramatzagu gorputzean; ehun eta berrogeita hamarretik gora taulagain ezberdin saihespean. Kortse ikusezin baten begiztek gurutzatzen digute bizkarrezurra alderik alde, eta harrotasuna ez zaigu hara-hona garraiatu ditugun kontrapisuek mindutako gerrialdeetan kabitzen. Nostalgiazko putzu bana daramagu betzuloetan, loezinarekin eta izerdiarekin nahasian, eta sormenaren bidez hegan egiten eta eginarazten jarraitzeko gogoa orkatiletan.

      Zuen aurrean biluztera gatoz, beste behin ere. Zuen aurrean biluztera gatoz, azkenekoz.

      Azkenekoz, oraingoz behintzat.

      Atzera begira jarri, arnasa sakon hartu, eta bide honetan elkarrekin eta elkarrengandik ikasi dugunaren inbentario posible bat egiten ahalegindu gara. Lerrootan aletu nahiko genuke bizipen-sorta hori.

Egingo al dugu zerbait elkarrekin?

      Bada galdera bat elkarrizketa orotan ia hutsik egin gabe jaurti izan digutena: noiz hasi ote zen hau guztia. Guk, gorputzaldiaren arabera, askotariko erantzunak formulatu izan ditugu. Izan ere, baliteke hau guztia, berez, hau guztia hasi baino askoz ere lehenago hasi izana.

      Herrikideak izaki, aspalditik genuen elkarren berri. Ane hamabi bat urterekin hasi zen bertsotan eta, hasi berritan jada, herriko ekitaldiren baten harira behin baino gehiagotan entzun izan zuela oroitzen du Beatrizek. Orduz geroztik, neskato hura hazten eta heltzen ikusi ahal izan du oholtza gainean. Denborarekin plazandre, eta are Beatrizen beraren oholtzakide, bihurtu den arte.

      Aneri, aldiz, Donostiako Rekalde taberna historikoan Beatrizek behinola egindako ipuin-kontaketa bateko irudi lauso samarrak datozkio gogora, memoriaren biltegian aztarrika hasiz gero. Oroitzapen zehatzagoek, baina, Ondarroako Beikozini antzokira daramate, ezinbestean. Indarrak gainez egiten zion Beatriz probokatzaile bat gogoratzen du antzokiko oholtzan, sudur gorria eta hondo moredun ikurrina lagun, areto hura Euskal Herri osotik bildutako andreen algarez bete zuena. 2014ko abendua zen: Emakume Abertzaleon VI. Topaketa Feministak. Artean, feminismoa deskubritzen hasixea zela du akorduan Anek; liluratu adina asaldatzen zuten bizitzarako leiho eta ate berriak zabaltzen. Seguruenik, Ondarroakoak izango ziren gisa honetako lehen topaketak berarentzat. Ondarroan egingo zuen, ziur asko, estreinakoz dar-dar beste ehunka emakumerekin batera.

      Ez gara gai garai hartan dagoeneko gure jardunei buruzko elkarrizketarik izango ote genuen baieztatzeko, baina argi dagoena da bageneuzkala bion arteko zubi gisa balio zezaketen bereizgarri komun batzuk behintzat: jendaurrekotasuna, ahozkotasuna, inprobisazioa… Esfortzu handiegirik egin gabe datorkigu, gainera, testuinguru informalen batean batak besteari —edo besteak batari— “noizbait elkarrekin zerbait egin beharko genuke” edo antzekoren bat bota izanaren oroitzapena ere. Sarritan gertatu ohi denaren kontrara, hitz horiek edukiz betetzen asmatu genuen gerora eta haragitu egin genituen. Horrexegatik azpimarratzen dugu aukera sortzen zaigun aldiro beste ezerk baino gehiago elkarrekiko miresmenak batu gintuela. Elkarrekiko miresmenak eta, nola ez, feminismoak.

      Herriko talde feministan —hasiera hartan izenik gabea zen oraindik, aurrerago jarri zitzaion Lasarte Moria izena— biltzen hasi ginen beste hainbat emakumerekin batera. Taldeak aterpetu egin gintuen, eta sare bat eskaini zigun; elkargune bat militantziarako, formakuntzarako, eztabaidatzeko, ahalduntzeko… Beste gauza askoren artean, adin tarteagatik bestelako espaziorik apenas parteka genezakeen kideon bilgunea ere bazen talde hura. Feminismoak badu hori, badu hori ere; belaunaldi ezberdinetako emakumeak elkartzeko guneak eta uneak sortzen ditu. Han geunden, beraz, mundu zati more hartan barneratzen hasi berriak ginen neska gazteak, urte batzuk lehenago Aiña taldearen parte izandakoak nahiz ordura arte feminismoa urrunxeagotik bizi izandako emakume zaharragoak. Beatriz, esaterako, aurretik Aiña emakume taldean aritutakoa zen. Aiña 1992. urtean sortu zen Lasarte-Orian; kurioski, Ane jaio zen urte berean. Aldeak alde, kafe beroaren abarora bildu ohi ginen orduan, besteak beste, maitasun erromantikoari, amatasunari nahiz biolentziari buruzko tertuliak gauzatzeko.

      “Noizbait elkarrekin zerbait egin beharko genuke” hark belarri-zuloak oihartzuntzen zizkigula iritsi zen 2016ko udaberria. Eta udaberriarekin batera, Lasarte-Oriako bertso-eskolak urtero-urtero antolatu ohi zuen Udaberriko Bertso-Saioaren data. Bertso-saio berezi hura ezberdina izan ohi zen urtetik urtera eta bertsogintza beste sormen-diziplinaren batekin uztartzeko saiakera egiten zen aldiro. Herriko artista ugarik parte hartzen zuten horrela; bai dantzan, bai musika jotzen, bai antzerkia eginez… 2016ko hartan Maialen Lujanbio, Andoni Egaña eta Ane bera izan ziren protagonista, eta herritarrek prestatutako bakarrizketak izan zituzten bertsoetarako abiapuntu. Bakarrizketalari gehiagok parte hartu bazuten ere, Beatriz izan zen saio osoaren hezurdura josi zuena. Berea izan zen hari nagusiaren ardura eta egun hartarako propio idatzitako hausnarketak plazaratu zituen, uneka. Pasarte horietako batzuk —balizko kultur aniztasunari buruzkoak, bertsolaritzaren ingurukoak bertsozalea ez denaren ikuspegitik...—, gainera, erreskatatu egin nahi izan genituen gerora Erradikalak gara-n berrerabiltzeko.

      Beatrizen arabera, bertso-saio berezi hura inflexio-puntu moduko bat izan zen bere ibilbide artistikoan. Eroso sentitu zen oholtzan, gustura, eta bertsolarien eta entzuleen harrera ere oso ona izan zela gogoratzen du. Saio hartan ez zuen ohiko gai-jartzailearen papera bete, nahita egin baitzion iskin zurruntasun horri. Erdi clown erdi narratzaile jardun zuen; erdi pertsonaia erdi pertsona. Ez zen sudur gorriarekin agertu baina bai mozorrotuta eta, beraz, maskaratuta nolabait. Berak hautatu zuen herritarren aurrean oholtzaratu nahi zuen gaitegia. Formatu berri hartan zer kontatua bazuela sentitu zuen eta, horrez gain, behar beste denbora har zezakeela kontatu nahi zuen hori nola kontatu nahi zuen pentsatzeko eta lantzeko. Bat-batean, mundu berri bat zabaldu zitzaion aurrean. Lehendik bazekiena berretsi zuen orduan; ipuinek, bakarrizketek ez bezala, lege hautsezin batzuk bazituztela, nahitaez bete beharreko ezaugarri eta egitura jakin batzuk, eta, ondorioz, bazutela halako itxitasun bat ere. Ordura arte, kontalari gisa, gustuko zituen ipuinak hautatu eta transmititu nahi zituen balioei jarraiki berridatzi ohi zituen, beti ere muga batzuen barruan. Bakarrizketek, aldiz, muga horiek ahaztu eta hutsetik hasteko aukera eskaintzen zioten, kodigo berri bat asmatu eta nahi zuena nahi zuen moduan kontatzekoa.

      Beatrizen irrikari Aneren jakin-mina batu zitzaion. Izan ere, biok ala biok sentitu genuen bertsoak eta bakarrizketak ezin hobeto ezkon zitezkeela, eta egun hartakoa noizbait elkarrekin egin nahi genuenaren lehen hazitxoa izan zitekeela. Anerentzat, gainera, ez ziren garairik errazenak. Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa igaro berria zen eta bertsolari izateko aukera eman diezazukeen balidazio-sistema bakar hartan huts egin izanak zidor berri propioak urratu behar izatera bultzatu zuen, ezinbestean. Zortedun sentitzen da orain, Beatrizen eskutik hasitako bideak horrexetarako aukera emango baitzion gerora.

Hasiera posible bat ispiluaren aurrean

      Udara zela daukagu gogoan, eta eguzki izpiek epeltzen zituztela Lasarte-Oriako Jalgi tabernako terrazan egin genituen lehen bilera haiek. Bertan elkartu ginen hiruzpalau aldiz jarraian, koaderno bana eskuetan genuela, nork bere aldetik buruan zebilkienari forma bateratu samar bat eman nahian. Zirrimarratutako hasierako apunte haietan bidaia bat agertzen zen; tren geltoki bateko bankua eta erloju biribila, eta maleta bana. Ez genuen argi nondik hasi nahi genuen, baina nonbaitetik hasi beharra zegoen.

      Ordura arte horretara mugatu genuen gure jarduna; elkarrekin hitz egin eta apunteak hartzera. Iritsia zen, ordea, hurrengo pausoa emateko unea. Bagenekien, lehenago edo beranduago, aurrez koadernoetan idatzi genuen horri gorputza jartzea zegokigula. Gorpuztu egin behar genuela. Beatrizen aitak utzitako lokalean jarri genuen hurrengo hitzordua eta hantxe elkartu ginen, ispiluz betetako horma bat zuen gela zabalean. Beatrizek inprobisaziorako akuilu izan zitezkeen hainbat ariketa eta jolas planteatu zituen, eta ahal genuen moduan gauzatu genituen. Artean ez genekien gela hartako ispiluetan islatuta ikusi genuena gure obretan baliatu ahal izateko lagungarri izango zitzaigula gerora. Elkarren ondoan kokatuta, bion arteko kontrastea nabarmena zela ohartu ginen hasiera-hasieratik. Anek ariketetan geldirik geratzeko joera zeukan eta, Beatrizek, aldiz, gela osoa bete zezakeen bere mugimenduekin.

      Hastapeneko jolas haietan genbiltzala, biok ala biok izan genuen formula egokiaren bilaketan asmatu ez izanaren sentipena. Litekeena da hasiera hartan kontrasteari baino ez erreparatzea, ezberdintasunei, eta ez ikustea bion arteko aldeak bateragarriak izan zitezkeenik. Zorionez, krisialdi moduko hark ez zuen gehiegi iraun. Segituan adierazi genion elkarri nola sentitzen ginen, eta aurrerantz ibilitako bidea atzerantz desibiltzea erabaki genuen. Hasieratik bertatik, gure sormen prozesuak zerbaitek ezaugarritzekotan eraginkortasunak ezaugarritu zituela uste dugu. Horrexegatik, kasu honetan ere, honakoa izan zen geure buruari eta elkarri egin genion galdera: Udaberriko Bertso-Saioan egin genuenak hain ondo funtzionatu bazuen, zergatik ari gara orain beste zerbait egin nahian? Galdera horren erantzunak orain algara artean gogoratzen ditugun bidaiak, tren geltokiak eta maletak alboratzera eraman gintuen, eta erosotasunaren bila abiatu ginen. Biontzat berria —eta, akaso, arrotza— izango zen zerbait sortu beharrean, bakoitzaren ohiko jardunetik ahalik eta gertuen egongo zen zerbait sortzeko hautua egin genuen.

      Formatua, hartaz, bion jardunen arteko batura bat izango zen, funtsean; bion jardunen arteko dialogo moduko bat. Gutako bakoitzak bakarkako uneak izango zituen emanaldian zehar, bion arteko interakzio laburragoen bidez harilkatuko genituenak. Bide horretan, hasieran buruan generabilen inprobisaziotik urrundu ginen gutxika eta oinarritzat gidoi itxi bat izango zuen ikuskizun bat sortzea erabaki genuen azkenean. Bakarrizketaz eta bertso jarriz osatu genuen gidoia. Garai batean bertso-paperek garrantzia handia izan bazuten ere —hedabideen presentzia hainbesterainokoa ez zenean, azoketan nahiz festetan salerosten ziren—, gaur egun bat-bateko jarduna da bertsogintzaren ardatza. Ane jakitun da bertso idatzien bigarren mailakotasunaz, eta horrexegatik pozten du are gehiago berari betidanik gustatu izan zaionari beste funtzio bat ematen asmatu izanak.

      Gure hasierako helburuetako bat ez zen izan berritzailea izan zitekeen zerbait sortzea, baina beranduago ohartu ginen ikus-entzuleei formatua bera ere berritzailea suertatzen zitzaiela maiz. Egia da bertsolaritza uztartu izan dela lehenago ere beste hainbat diziplinarekin, baina gu egiten ari ginena ordura arte egin gabeko zerbait zen. Ordura artekoak esperimentu puntualak izan ziren nagusiki. Gurea, aldiz, pieza oso bat zen, bost urteko denbora tartean zehar hedatu eta garatu zena. Gu ikus-entzutera zetozenek ez zuten jakiten zer espero zezaketen, eta kontatzen zigutenez, askok obraren lehen minutuak behar izaten zituzten proposatzen ari ginen horretan kokatzeko. Emanaldiaren hasieran ohiko bertso-saio bat irudikatzen genuen nahita, egurrezko aulki eta hankadun mikrofono eta guzti. Saioak aurrera egin ahala, ordea, iruditegi hori deseraikitzen genuen pixkanaka.

      Eduki aldetik, sarritan azpimarratu dugun eran, argi geneukan ez zela feminismoari buruzko obra bat izango. Nolanahi ere, bagenekien batera sortuko genuen hori ikuspegi feminista batetik sortu nahi genuela, nor bere kasa aritzen ginenean egiten genuen bezalatsu. Ez genuke jakingo beste modu batera egiten; ikuskizunak begirada hori izango zuen nahitaez zehar-lerrotzat, begirada horretatik landuko genituen nahi adina gai. Gai horiek lantzeko, diskurtso abstraktuegietara jo beharrean, bion bizipenak hartu nahi genituen oinarritzat eta, emakume gisa eraikiak izaki, egunerokotasunean bizi genituen edo genitzakeen eszenei egin nahi genien toki.

      Eszena posibleen bila ari ginela, emakume feministei esan izan dizkieten —edo dizkiguten— esaldiak zerrendatzen hasi ginen, halako batean. Ausazko zerrenda horretan idatzi genituenen artean sartu genuen honakoa ere: “berdintasunaren alde egitea ondo dago baina… ez al zarete erradikalegiak?”. Esaldi hark, baina, beste guztiek baino pisu handiagoa hartu zuen denborarekin.

      Urte batzuk lehenagotik, iruditeria berri bat agertzen ari zen mugimendu feministaren baitan. Samara Veltek kontatzen duen bezala, 2014an Iruñeko mugimendu feministak protesta molde berri bat abiarazi zuen, jaien bezperako gaueko martxa prebentiboa antolatu zuelarik. Kazetariak dioenez, “ordutik, urtez urte atera dira kalera ehunka emakume, beltzez jantzita eta burua estalita, antortxak eskuetan. “Beldurra aldez aldatuko dugu” zen lehenbiziko manifestazioaren leloa. […] Iruditeria “probokatzailea” propio aukeratu zutela azaldu dute: eztabaida sortzeko eta halabeharrez biktima izan behar duen emakumezkoaren irudia hausteko. […] Beltzez jantzita, taldean eta agresibitatea irudikatuz irteten dira kalera, arriskuaren plazara. Emakumeei ukatutako amorruaren legitimazio bat da manifestazioa, pasibotasun femeninoaren aurkako keinua”.

      Guri ere heldu zitzaizkigun Iruñeko irudi haiek eta izugarri hunkitu gintuzten. Gerora, gaueko manifestazioek herriz herri hartu zuten hedaduraren testigu izan ginen, eta, testigu izateaz gain, geure haragitan bizi ahal izan genuen gaueko martxetan parte hartzeak zekarren dardara hura. Garai bertsuan, hain justu, feminismoaren inguruan sortutako eztabaidagaietako bat izan zen erradikaltasunaren eta neurritasunaren arteko talka. Eztabaidaren jatorria, noski, ez zegoen feminismoaren barnean; aitzitik, kanpotik egindako juzgua baino ez zen. Izan ere, Anek umoreari buruzko Algara mutilatuak liburuan adierazi zuen eran, emakumeok “meneko izateko sortu gintuzten mundura; esaneko, apal, otzan, diskretu, neurritsu… Batez ere, neurritsu”.

      Guk mandatu neurtu horri aurka egin nahi izan genion sorkuntzaren bidez eta izenburutik bertatik erradikaltasuna azpimarratzeko hautu kontzientea egin genuen. Hala gaineratu genuen lehen obrarako idatzitako sinopsian ere: “erradikalak zarete” esaten digute eta “nahi eta behar baino gutxiago” pentsatzen dugu. “Erradikal” hitzari zerion kutsu peioratiboa erauzi nahi genion, eta edukiz bete nahi genuen atzera; geuretu egin nahi genuen, nolabait. “Erradikal” hitzak, finean, erroei egiten baitie erreferentzia eta guk argi baikeneukan —eta argi baitaukagu— egunez egun zapaltzen, jazartzen, bortxatzen, jipoitzen eta erailtzen gaituen sistema hau aldatzekotan ez dela aski azaleko aldaketatxoekin edo makillaje ukituekin, ezpada ezinbestekoa dela oinarri-oinarrira jotzea. Bestela, Maialen Lujanbiok behinola Faktoria irratsaioan kantatu zuen moduan, “dena aldatzen da aldatzen ez den oinarri baten gainean”. Sakoneko erroak astinarazteko ahalegin betean, aldarri egin nahi izan genuen guk ere: erradikalak gara.

      Afixetarako irudia pentsatzerakoan, bere horretan deigarria izan zitekeen izenburu hori are gehiago indartzen ahalegindu ginen. Horrexegatik agertzen gara lehen kartelean buruberoki beltzak soinean ditugula. Aurrerago beren-beregi aipatuko dugun bion arteko kontrastea ere nabaria da karteleko irudian bertan; Ane aurpegi serioarekin ageri da nahita, eta Beatriz, berriz, puskaz jolastiago eta irribarretsuago.

      Obraren azken ukituak baino falta ez zitzaizkigula jakin genuen I. Lanku Sormen Beka eskuratu genuela, eta 2016ko abenduan jasotako bultzada horrekin batera heldu zen azken entseguen garaia. Adunako Asvinenea espazioa utzi ziguten horretarako. Izugarrizko hotza egiten zuela daukagu akorduan; soinean arropa geruza ugari jantzita entseatzen genuela. Lurrean itsatsitako zinta isolatzailea ere gogoratzen dugu, eszenatokia sinbolikoki bitan banatu eta aurrerantzean biotako bakoitzak bere lekua izan zezan eta bestearen espazioa errespeta genezan lagunduko ziguna.

      Urtarrilean zehar zintzilik genituen azken hari muturrak —batik bat, atrezzoarekin zerikusia zutenak— lotzeari ekin genion. Praktikotasunaren eta sinpletasunaren alde egin genuen; gutxirekin asko egitearen alde. Behin hari mutur horiek lotuta, obra estreinatzeko hautatu genuen oholtza berean egin nahi izan genituen azken-azken entseguak; gure herriko, Lasarte-Oriako, Elebeltz gune autogestionatuan.

Estreinakoz, Elebeltzen

      Ez dakigu nola deskribatu zuk zeure kasa —kasu honetan, geure kasa— horrenbeste landu eta hain zeure —kasu honetan, geure— sentitzen duzuna jendaurrean erakutsi aurretik sentitzen dena. Ez zaigu erraza egiten sentipen-nahaste horri hitzak jartzea. Azken unean ordura arte agertu gabeko zalantzek indarra hartu ohi dute gehienetan, eta sormen prozesuan zehar presente egon diren ziurgabetasunek ere are pisu handiagoa hartu ohi dute. Bat-batean, dena da mamu, dena kezka, dena galdera. Ulertuko ote dute? Gustatuko ote zaie? Guk espero eta nahi adina mugiaraziko ote dizkie barrenak? Egingo ote dute dar-dar gurekin batera?

      Erantzun gabeko galderek beldurra eragin dezakete. Barruan gordeta daramazuna kanporatzeak sortzen duen izua da; besteen aurrean biluzteak dakarrena. Bada, guk sentitzen genuen ardura ere ez zen nolanahikoa. Anek azaltzen duenez, ohiko bertso-saioetan ez bezala eta gai-jartzailearen faltan, kasu honetan guk geuk hautatu genuen zer plazaratu nahi genuen. Guk erabaki genuen zer izan zitekeen oholtzara eramateko modukoa, zer bihurtu nahi genuen barregarri, zer kantagarri eta, beraz, garrantzitsu. Ardurak bertigoa areagotu bazigun ere, ez genion estreinaldirako geneuzkan ilusioa eta gogoa printzatu zitzan utzi.

      2017ko otsailaren 5a ez daukagu ahazteko. Euria ari zuen goian-behean, atergabe. Anek saio osoan zehar bi izterrak elkarren aurkako gudan izan zituela gogoratzen du; dardarka, hasi eta buka. Izterren dardara iluntze hartako ekaitzaren zaratarekin nahasten zen eta, noizbehinka, trumoiak leherrarazten zuen zerua kanpoaldean. Zatika uralitazkoa zen sabaiak ere dar-dar egiten zuen, eta gainera eroriko zitzaigula zirudien.

      Ordura arte, guk egindako lana ez zuten modu batera edo bestera produkzioarekin zerikusia zutenek baino ikusi eta, jakin-mina tarteko, gure jirako jende mordoxka bildu zen Elebeltzen. Gehientsuenak ingurukoak ziren, eta asko eta asko gure inguru hurbilenekoak. Egun hartan, bestela espazio hura nekez zapalduko lukeen jendea ere hurbildu zen Elebeltzera gure emanaldiaren aitzakiapean. Bertaratutakoak guk gonbidatutakoak ziren; horietako zenbait, bertso mundukoak eta beste zenbait, aldiz, mugimendu feministatik ezagutzen genituenak. Gutxi batzuek, gainera, bi munduak ordezkatzen zituzten, nolabait esateko. Beatrizek modu umoretsuan “jende arrunta” deitzen diona ere bazegoen entzuleen artean, noski. Guretzat garrantzitsuak ziren pertsonei egin nahi izan genien gonbita; aurrera begirakoan beraien iritziak axola zitzaizkigulako gehien. Berariaz eraiki genuen babesgune bat egun horretarako.

      Lehen emanaldia guk nahi bezala atera zen eta, bukaeran, txalo zaparrada batean lehertu zen Elebeltz. Ekaitza kanpoan eta ekaitza barruan. Amaierako txalo haiek indartu egin gintuzten hurrengoetarako. Iruzkin positiboak eta loreak baino ez genituen jaso gertukoengandik, eta erdiondoa gozoa egin zitzaigula esan genezake. Ausartak ginela goraipatuz zoriondu gintuzten, behin eta berriro. Oraingo talaiatik begiratuta egia izan liteke, akaso; ausartak izaten ari ote ginen hala izaten ari ginela guztiz jakitun izan gabe?

      Elebeltzeko indar uholdearekin iritsi ginen hurrengo geltokiraino: Altzoraino. Bertso mundua pixka bat ezagutzen duen edonork badaki Altzo Altzo dela eta, azken urteetan eraldaketarako emandako pausoak bistakoak izan arren, bertsozaletasunik tradizionalenarekin lotu daitekeela oraindik ere. Gu han agertu ginen, berriro ere ausart, kortse estu bana soinean genuela eta taula gainetako eskemarik zaharkituenak irauli asmoz. Altzotarrek oso goxo hartu gintuzten.

      Altzokoaren ondoren, Korrika Kulturalaren baitako zirkuitua abiatu genuen. Guretzat zorte ikaragarria izan zen aurreneko emanaldiak AEKren eskutik programatzea, horrek ahalbidetu baitzigun lehen pausoak eman genituenerako jada hitzordu sorta bat lotuta izatea.

      Etxarrin egindakoa izan zen lehenengoetako bat. Egiari zor, ez dugu saio hartako oroitzapen politegirik gordetzen. Apenas zegoen entzulerik, eta bertaratutako Korrikako arduradunak ere nahiko serio sumatzen genituen guri beha. Hutsik zegoen areto hartan hotzak egin zigun harrera, beste inork baino lehen. Aurreko emanaldietan puztutako burbuila distiratsua lehertu zitzaigun bat-batean, eta zalantzak hedatu ziren berriro gugan. Agian litekeena zen lehen bi saioetan gertuko entzulea eduki izana, eta handik kanpora gure lana ez hain estimatua izatea... Krisialdi txiki bat bizi izan genuen Etxarrikoarekin, baina tarte laburra eskaini ahal izan genion sentipen gazi-gozo hari. Agendak agintzen zigun eta, beraz, ez genuen aurrera egitea beste aukerarik.

      Etxarritik aurrerakoan, zorionez, dena joan zen oso bestela. Lehenengo emanaldien artean, bi-biok daukagu gogoan iltzatuta Lemoako gaztetxean egin genuena. Bete-bete eginda bukatu genuela oroitzen dugu, eta, lehen aldiz, publikoa zutik jarri zitzaigula saioaren amaieran. Gogotik jo ziguten txalo, eta zoragarria izan zen. Jarraian egindakoetan ere bertaratutakoengan zirrara moduko bat sortzen genuela jabetu ginen. Ez genuen oso ondo ulertzen zer gertatzen zen. Aparretan sentitzen ginen. Amaieran jendea gerturatzen zitzaigun egiten ari ginenagatik eskerrak ematera eta mugituta sumatzen genituen zenbait, are negar malkoei eutsi ezinda. Gu, artean, ez ginen gai hunkidura partekatu haren arrazoiak oso garbi identifikatzeko. Batetik bestera genbiltzan bidaian, joan eta etorri, etorri eta joan, eta bazirudien saio bakoitzean ere entzuleetako bakoitzari aukera eskaintzen geniola barne bidaia intimo bat egin zezan.

      Gure bidaiak laurogeitik gora geltoki izan zituen. Ahoz ahokoak indar handia izan zuela uste dugu, eta berehala hasi zitzaizkigun hango eta hemengo antolatzaileak deika. Kilometro asko egin genituen elkarrekin, eta autoko joan-etorrietako hizketaldiak baliatu genituen kezkatzen gintuzten gaien inguruan luze jarduteko. Hizpide horietako gehienek feminismoaren baitan gertatzen ari ziren eztabaidetan zuten jatorria. Mugimendua etengabekoa zen eta gu, nola ez, mugimenduei adi bizi ginen. Apurka-apurka eztabaidagai horiek apuntatzen joan ginen eta, azkenerako, zerrenda bat osatu genuen bigarren emanaldi baterako gai posibleekin.

Garatik ginenera

      2018ko abenduaren erdialdean gerora Erradikalak ginen deituko genion bigarren zatia lantzen hasiak ginen jada. Nahita aukeratu genuen izen hori, aditza soilik aldatuz, lehenaren jarraipena zela argi gera zedin. Hala, bi sormen prozesu ondu genituen elkarren jarraian, batetik bestera tarterik utzi gabe ia. Indartsu eta gogotsu sentitzen ginen, eta naturalki atera zitzaigun lehena amaitzeke genuela bigarren emanaldi bati ekitea. Kontatu berri dugun bezala, bigarrena sortzen hasi ginenerako gai zerrenda bat genuen osatuta landu nahiko genituzkeen gai posibleekin, eta gai horiei egin genien leku.

      Erradikalak ginen Bilboko Kafe Antzokian estreinatu genuen 2019ko maiatzaren 27an, Euskaltzaletasuna eta feminismoa: zer ikasi, hura elikatu ikastaroaren amaiera ekitaldi gisa. Estreinaldiaren ostekoa bolada arraroa izan zen guretzat. Izan ere, bigarren zatia oholtzaratu genuen arren, lehenengo zatiaren hainbat saio programatuta geneuzkan oraindik eta horiek egiten jarraitu genuen. Oholtzapean Erradikalak ginen lantzen ari ginen eta oholtzan Erradikalak gara egiten, paraleloki.

      Erradikalak gara-ren zikloa Bilboko Uribarri auzoan itxi genuen 2019ko irailaren 24an. Erradikalak ginen, aldiz, 2019ko azaroan berrartu genuen eta ziklo bat ixterako bigarrenerako datak lotuta izateak itxiera hura tristuraz edo hutsunez beharrean gogoz eta ilusioz bizitzera eraman gintuela esan genezake.

      Itxiera-irekiera une hartan ere argi geratu zen zein ezberdinak garen. Beatrizek bazion beldur moduko bat ordura arte horrenbeste eman zigun hori askatzeari; zer egingo genuen bigarren zatiak hain ondo funtzionatzen ez bazuen? Anek, aldiz, kasik behar baten moduan bizi zuen aldaketa hura. Bion izaeraz gain, baliteke alde hori bakoitzaren jardunarekin ere lotuta egotea, Beatriz ohituago baitago hara eta hona ipuin bertsuekin ibiltzera. Anerentzat, baina, bertso plaza bakoitza da berria, saio oro hasten da hutsetik eta hasi arte ezin da jakin egun eta leku horretan zer aterako den.

      Lehen aldiek bertigoa dakartela adierazi dugu gorago eta bigarren aldiekin ere antzeratsu gertatzen dela baiezta dezakegu orain. Guri, behintzat, hala gertatu zitzaigun. Bertigoa parekoa zen eta, era berean, bestelakoa oso. Lehen zatiak guk espero gabe izandako arrakastatxoaren ostean, ez zen nolanahikoa bigarrena plazaratzeak eragiten zigun erreparoa.

      Lehenengoan formatuarekin asmatu izanaren sentipena genuenez, bigarrenean ere bide beretik jotzea erabaki genuen. Formula berari eutsi izanak sorpresa efektua galarazi zigun, zerbait galaraztekotan. Lehenengoan, bertaratutakoek ez zekiten zer espero zezaketen; bigarrenean, aldiz, bai. Ordainetan-edo, eszenografian eta beste kontu batzuetan arreta gehiago jarri nahi izan genuen eta hala otu zitzaigun, adibidez, pertsianarekin jolas genezakeela. Aldaketak aldaketa, ontzia aurreko berbera izango zen eta, batik bat, barruko edukia berritzea izango zen gure lana. Horretarako, feminismoaren baitako gai gatazkatsu eta gaurkotuenei heltzen saiatu ginen. Esan bezala, autoko joan-etorrietan mintzagai izandakoak hartu genituen oinarritzat eta inguruaren gertatzen zenari ahalik eta adien bizi ginenez —eta garenez— gero, bigarrenean lehenengoan baino sakonerago jotzeko aukera izan genuela iruditzen zaigu.

      Erradikalak ginen-ekin ia laurogeita hamar taulagain zapaldu genituen hiru urte baino gutxiagoko denbora tartean. Tarte horri, ordea, pandemiagatiko geldialdia kendu behar zaio, gainerako sortzaile eta kulturgileentzat bezala, guretzat ere garai erraza izan ez zena. Emanaldiak domino piezen antzera nola jausten zitzaizkigun ikusi genuen, eta antsietatez bizi izan genuen ziurgabetasun egoera hura. Agenda hustu zitzaigun bat-batean, martxorako lotuta genuen emanaldi jasaren erdian. Gerora, pixkanaka-pixkanaka plazako ibilia berreskuratzen hasi ginenean ere, ez ziren gutxi izan trabak. Antolatzaile asko beldurtuta sumatu genituen, eta beste zenbait estu eta larri, instituzioetatik ezartzen zitzaizkien lege eta muga guztiak (aforoak, babes neurriak...) betetzeko ahaleginean. Akaso, formatu txikiko emanaldia izateak eta modu kamaleonikoan egokitzen jakiteak erraztu zigun pandemia ostean ere hara eta hona ibiltzea. Bertan behera geratutako emanaldi gehientsuenak errekuperatu ahal izan genituen denborarekin.

      Hala eta guztiz ere, “arraroa” litzateke itzulera deskribatzeko hautatuko genukeen hitza. Egia da, oro har, entzulea oso esker oneko sumatu genuela. Bazegoen behar bat —bidenabar, guk ere sentitzen genuena— gertatzen ari zitzaigunari hitzak jarri eta, neurriak neurri eta distantziak distantzia, herrikideekin elkartzeko. Hasiera hartan, kultur ekitaldiak izan zitezkeen elkargune bakarrenetakoak. Dena hain indibidualizatua zen garaian, ihesbide kolektiboenetako bat ziren.

      Neurriak neurri diogu, entzuleek musukoa jantzita izateak eragin egiten zigulako, eta digulako, oraindik ere. Ahoak estalita ikustea gogorra egiten zaigu guri, entzuleari ahotsa kenduko balitzaio bezala baita, modu sinbolikoan. Maskarapean gordeta, zailagoa da parean dauzkagunen erreakzioak bereiztea. Barre txikiak ez dira sumatu ere egiten oholtzatik, eta hala ibili gara gu ere, aurrekoen sorbalda-mugimenduak igarri nahian. Musukoek, maiz, horma moduko bat eraiki dezakete sortzailearen eta hartzailearen artean. Distantziak distantzia diogu, bestalde, aulkien arteko tartea zehazki neurtu eta errespetarazteak edo, antzokien kasuan, erdian besaulki batzuk hutsik utzi behar izateak, zaildu egiten duelako entzuleen erreakzioak partekatuak izatea. Distantzia tarteko izanik, nekez gertatzen da erreakzio horien metatzea, eta zailagoa da, adibidez, norbere barrea ondokoarenarekin batzea eta, hartaz, ozenagotzea.

      Erradikalak ginen-en bidea Donostiako Dokan eman behar genuen bukatutzat 2021eko abenduaren 29an, gertukoekin egindako amaiera festa berezi batean. Pandemiak, ordea, ez zigun su-etenik eskaini eta 2022ko udaberrira atzeratu behar izan genuen itxiera.

Sinbiosia

      Han edo hemen, gaua edo eguna, ifrentzua edo aurkia, jantzi edo biluztu, ezkutuan edo agerian, noizbait edo inoiz ere ez, oholtzagaina edo oholtzapea, gelditasuna edo mugimendua… A edo B; A ala B. Gure kasuan, nahiago A eta B. A eta B izan litezkeelako argia eta belztura, izan litezkeelako akaso eta baliteke, ardura eta beldurra, algara eta barrea, azkura eta barea… Izan gintezkeelako Ane eta Beatriz. Bi emakume hain ezberdin, itxura batean hain antonimo, eta, era berean, hain bateragarri. Hain elkarren osagarri; elkarren orekagarri.

      Gorago aipatu moduan, sormen prozesuaren baitan hasi ginen apurka elkar ezagutzen. Ideia eta entsegu artean izan genuen lehen aldiz bestearen sortzeko moduen, ikuspegien, zaletasunen, manien, marra gorrien, obsesioen, taularatu aurretiko erritu txikien… eta, oro har, bizitzaren berri. Zortedun sentitzen gara orain, bai baitakigu gerta zitekeela testuinguru horretan norbait ezagutzen hasi eta aurrera egiteko ezinbestekoa den elkar ulertzea nekeza edo, are, ezinezkoa izatea ere. Gu bion bizipenak bestelakoak dira, ordea, oso-oso erraz moldatu baikinen hasiera-hasieratik, erabateko sinbiosian. Beatrizek kontatzen duenez, berak ez du gogoan aurrez beste inorekin Anerekin bezain modu eraginkorrean lan egin izana, sorkuntzarako denbora sekula baino hobeto zukutu dutela sentitzen baitu.

      Hain justu ere, Ane diziplina, antolaketa eta fundamentua da Beatrizentzat, eta hiruko horretaz gain, misterioa, jakin-mina, heldutasuna, autonomia eta ziurtasuna ere harilkatuko lituzke berari buruzko deskribapenean. Gertukoa dela sentitzen du, gainera, eta beti errazten duela berarekin edozein gairi buruz mintzatzea. Beatrizen hitzetan, “seriotasun dibertigarri” batek ezaugarritzen du Ane. Hala azaldu dio kideari; “dibertigarria zara, graziosa izan gabe”.

      Beatrizek, bestalde, Anerekiko lilura puntu bat ere baduela aitortzen du; bereziki, hizkuntzarekin lotutakoa. Bion arteko aldea horretan ere badatzala uste du. Erradikalak gara-ren sarrerako zatian aipatu bezala, Beatrizek konplexuz beteta bizi izan du sarri euskararen afera. Ane, ostera, euskaraz bizi da hogeita lau orduz, eta euskaraz sortzen du sortzen duen guztia; euskara du lehengai eta langai. Bide honetan zehar behin baino gehiagotan lagundu izan dio Beatrizi hizkuntzaren inguruko zalantzak argitzen eta irribarrez oroitzen du behin lagunak egin zion galdera ere: “Aizu, Ane, zuk ba al daukazu euskaraz ez dakien lagunik?”. Zentzu honetan, aberasgarria izan da herri berekoak izanik ere hizkuntzari lotutako bi errealitate hain ezberdin ezagutzea eta eszenaratzea.

      Anek ez daki zehazki zein hitz baliatuko lituzkeen oholtzakidea deskribatu beharko balu. Beatriz, egiaz, Beatrizek berak uste duena baino dezente transgresoreagoa dela azpimarratuko luke akaso, beste ezer baino lehen. Energia darion urakan bat da; mugimendua, egonarria eta indarra. Nabari zaio jendaurrean hogeitik gora urte egin dituela jada. Plazandrea da, hizki larriz. Oholtzan bezain dibertigarria da autoko joan-etorrietan; saioak adrenalinaz gainezka bukatzen zituen normalki eta Ane gidatzen zihoalarik kopilotuaren aulkian esertzen zen bera, isiltzeko tarterik hartu gabe. Bidaiarik luzeenek ere luze izateari uzten zioten horrela. Anerentzat, sekula ezagutu duen pertsonarik umoretsuenetakoa da Beatriz; oholtzan nahiz oholtzatik kanpo irribarre gehien lapurtu dizkiona, ezbairik gabe. Maite du bere umore garratza, azidoa, azkura eragiten duena.

      Antonimo jolas baterako moduko izaerak tarteko, rol banaketa nabaria da bion artean. Hala, egoera jakin batzuk kudeatu behar izan ditugun garaian oso argi izan dugu nori zegokion zer. Adierazgarriak izan daitezkeen hainbat pasarte datozkigu burura. Behinola, Iruñeko San Ferminetara joan ginen Erradikalak gara antzeztera eta atrezzorako trasteak deskargatu ahal izateko, parrandazalez gainezka zegoen Alde Zahar osoa zeharkatu behar izan genuen autoz. Maiz gogoratzen dugun eguna da San Ferminetakoa; halabeharrez, bataren ausardiak eta bestearen patxadak bat egin zutenekoa. Beste behin, dagoeneko Erradikalak ginen-ekin ari ginela, iluntzean programatu zuten gure emanaldia Hernaniko Leoka labaderoan. Leku zoragarria da zinez, baina ez dauka aterperik, eta eguraldi iragarpenak zioenez, bazitekeen guk emanaldia bukatu baino lehen euria hastea. Ohiko modura dena lotuta eta dena kontrolpean izateko beharra medio, Ane kezkatuta zegoen hasi aurretik eta honako galdera zuen buruan biraka: “euria hasiz gero zer egingo dugu?”. Beatriz, aldiz, lasaiago zegoen askoz, eta hala zioen: “ez dakigu euria hasiz gero zer egingo dugun, eta ez dugu zertan jakin…”. Azkenean, bukatzeko hogei minutu inguru falta zitzaizkigunean hasi zuen euria, erruz. Atergabe ari zuenez, emanaldia bertan behera utzi behar izan genuen. Hernaniarrek beste aukera bat eman ziguten gerora eta berriro itzuli ginen beraien herrira; bigarren honetan Kulturarteko Plaza Feministako aterpe gozora.

      Atakarik estuenetan ere elkar ulertzen jakin dugu eta urriak izan dira eztabaidarako zirrikituak. Gure izaera ezberdinak agerian geratu izan diren pasarteez harago, bizi izan ditugu biok bat egin dugun beste hainbat eta hainbat ere. Bat egiten dugu, adibidez, sortzen dugun hori gozamena lehenetsiz sortzeko ahaleginean. Horrexegatik, uneka norberaren konfort eremutik atera gintezen kontzienteki bilatu bagenuen ere, kontu handiz zaindu eta errespetatu nahi izan genuen kidea une oro. Oholtzan gutako bakoitza den bezalakoa ager zedila bilatu genuen, ahalik eta gardenen, inor ezertara behartu gabe.

      Arantzazu Fernandez antzerki kritikariak ere honakoa idatzi zuen 2021ean Gara-n guri buruz: “Bi dira, bi, uztartzen dituzten diziplinak, bi dira belaunaldiak, bi, oholtzako ahotsen bolumenak, bi, gorpuzkerak, bi, aldarte ezberdinak. Bertsolaria serio zein pausatu aritzen da; antzezlea, aldiz, barrearen bila abiatzen zaigu aurpegiko hazpegiak nabarmenduz pantomima gisan nahiz hitzen tropelaren abiadura azkartuz. Bi dira, bi, bertso eta prosa, kanta eta enuntziazioak, hausnarketa eta barregarritasuna: bi katebegi guztiz ondo lotuta, feminista koherenteagoak bihurtzen gaituen prozesuan”.

      Bion arteko kontraste nabarmena gure alde baliatu genuela iruditzen zaigu. Berez existitzen ziren argi-itzal horiek jendaurreratzen saiatu ginen, beti ere gutako bakoitza eroso zegoen lekutik. Bertsolariaren zurruntasuna edo estatikotasuna jarri genuen clownarekin mugimenduekin kontrastean eta Aneren seriotasuna eta Beatrizen komikotasuna ere muturrera eramaten ahalegindu ginen propio. Oholtzapeko kontrapuntuei oholtza gaineko interpretazioa gehitu genien, bion arteko aldea areago polarizatzeko eta indartzeko. Ane, horrela, berez dena baino askoz ere serioago eta zurrunago ageri zen taularen gainean. Gure arteko kontrasteak aurrez aipatu dugun emozioen bidaia horri laguntzen ziola uste dugu eta entzuleengan ere kontraste moduko bat sor zezakeela; segundo gutxiko tartean igaro baitzitekeen Beatrizekin barrez lehertzetik Aneren hausnarketa sakonago eta serioagoetara, eta alderantziz.

Sormena eragingune, umorea politiko

      Biok bat egiten dugu sormenak, bere txikian, eragiteko gaitasuna izan dezakeela azpimarratzerakoan. Tarteka, dibertsiorako eta gozamenerako baino balio ez duen tresna hutsala izateari uzten dio eta, batzuetan, diskurtso soilaren geruza pitzatzeko gai da. Halakoetan, agertoki gainean gertatzen denak eragina izan dezake handik kanpora ere.

      Oholtzan geure izenez deitu diogu elkarri. Ane eta Bea izan gara agertokian, ala ez. Ez gara ez pertsona ezta pertsonaia ere, eta pertsona eta pertsonaia gara, biak batera. Non hasten ote da bat? Non bukatzen ote da bestea? Zerk bereizten ditu biak? Guk argi daukagu pertsonaia bana interpretatu dugula, baina, aldi berean, ez diogu sekula gu izateari utzi.

      Hasiera-hasieratik izan genuen buruan gu zeharkatzen gintuzten gaiei buruz jardungo ginela. Barrura begira jarri ginen ezinbestean, beste inora eta beste inori begira jarri ordez. Gure ikuspuntua une oro hori izan zedila nahi genuen. Gure eskemetatik aritu nahi genuen, gure aurreiritzietatik, gure kontserbadurismotik, moderatutasunetik, pribilegioetatik… Zintzoak izan nahi genuen gure egunerokotasuneko praktikei erreparatzeko orduan eta, behin gure alderik itzalenak eta inkoherenteenak onartuta, zalantzan jarri nahi genituen sormenaren bidez. Egunerokotasuneko normaltasun hori printzatu nahi genuen, zartatu, eta ahal beste ertz bilatu. Gorpuzten dugunak sarri sorrarazten digun barne-borroka hori taularatu nahi genuen, eraldaketarako aukera posibleak zabalduz.

      Hausnarketa partekatuetatik iritsi gara sormenera, eta umoreak eman digu bide normaltasuna desmuntatzeko. Umorea, praktika soziala den heinean, joko-zelai politikoa ere badela sinesten dugu eta horregatik egin nahi izan dugu parez pareko umorearen alde. Entzulearekiko ahalik eta paretsuen kokatzen gintuzten umore hariak iruten saiatu gara, hala entzun baikenion behin Irantzu Varelari: “Nire ustez, umorea ondoen egiten duen jendea honakoa da: erresumintzen zaituen arren erasotzen ez zaituena”. Guk ere bat egiten dugu aktibista feministak esandakoekin eta, hain zuzen ere, hori izan da umorearen bidez bilatu nahi izan duguna; entzulea azkuratzea eta, ahal zen neurrian, erresumintzea.

      Erresumintze horretan, aurrez aipatu bezala, hain geure sentitzen ditugun normaltasunak desmuntatzen saiatu gara. Egunerokotasuneko zenbait pasarte muturreraino eraman ditugu nahita, ikusarazi nahirik zenbateraino diren zalantzagarri; zenbateraino diren absurdo. Ñabardura txikienetan jarri nahi izan dugu begia maiz, erdi zeharka, egiturazko gauza handiagoei buruz hitz egiteko. Zuzenean esateko baino, iradokitzeko. Erradikalak ginen-en une batean, adibidez, kosmetikoen industriari buruz dihardu Beatrizek modu barregarrian, absurdoa agerian jarriz eta, horrela, Anek segidan egingo duen kapitalismoari buruzko kritika globalari ematen dio bide. Panfletismotik urrun, ideia abstraktuenak xehetasun konkretuagoetan lurreratzen saiatzea izan da une oro egin dugun ariketa.

      Arreta berezia jarri nahi izan diegu generabiltzan hitzei ere eta, hitzekin batera, berriak izan zitezkeen iruditeriak ekartzen ahalegindu gara. Alaia Martinen iritziz, hizkuntza, funtsean, hitz batzuk aurrean eta beste batzuk atzean jartzen dituen erreminta bat da. Bertsolariaren hitzetan, sortzailearen lan aktiboa itzalean utzitako hitz horiek eta mundu horiek bilatzean dago, hain justu: “Bilatu egin behar ditugu askotan, ez zaizkigulako berez etortzen plazarako gai interesgarritzat”. Gu ere bilaketa horretan murgildu ginen sorkuntza prozesuan zehar. Zenbait tabu desegiten ahalegindu ginen eta oholtzaz oholtza jabetu gara, esaterako, menopausia hitza ahoskatze hutsak nolako barre urduriak eragiten dituen gaur gaurkoz entzuleen artean.

      Ez dakigu hautu hauek guztiz kontzienteki egin ote ditugun. Intuizioa izan dugu bidaide; sena. Argi dagoena da, esaterako, Beatrizen bereizgarria den umorea honelakoa zela aurretik ere; barrura begira egindakoa, zenbait tabu iraultzeko xedea duena… Atzera begiratuta, bideari kontzienteki ekin geniola baino, bidean zehar honen guztiaren kontzientzia hartu dugula azpimarratuko genuke orain.

      Guk kontatu eta kantatutakoekin barre gutxien egin dutenak gizonak izan direla ere baiezta genezake. Asko deseroso sumatu ditugu, eta oso-oso gutxi izan dira saioren bat bukatu eta gugana hurreratzen ausartu direnak. Hurbildu diren apurrak beren ardurari iskin egin nahian ibili dira. Beste behin ere, izugarria iruditu zaigu esaten eta salatzen ari ginen horretatik kanpo kokatzeko zuten gaitasuna; interpelatuta ez sentitzekoa. Bazirudien, beste behin ere, bazeudela beste gizon batzuk, beraiek baino gaiztoagoak eta maltzurragoak zirenak, eta beste gizon horiek zirela, egiatan, gure saioa ikusi beharko luketenak. Aspaldiko trikimailua da norbera salbatzeko beste norbait seinalatzearena.

      Oro har, baina, guk zerbait sortzen dugun aldiro gertatu ohi den eran, gizon gutxi etorri izan dira gu ikustera. Badirudi kartela behatzearekin bat sentitzen zutela gurea ez zela beraientzako moduko zerbait. Badirudi orain arteko logikak bizirik dirauela kulturan eta badagoela banaketa bat kultur produktu unibertsalen edo denontzako modukoen eta emakumeok emakumeontzat bakarrik sortutakoen artean. Virginia Imaz pailazoari irakurri genion behin emakumeak trabesti kulturalak garela, geuk eta geuretzat eginak ez diren produktu kulturalak kontsumitzera ohitu garelako. Desoreka hau are nabarmenagoa egiten da umoreari buruz ari garelarik, umorea erreferentziala delako eta kodigo konpartitu baten gainean zertzen delako. Guk halabeharrez ikasi genuen gizonek gizonentzat egindako txisteekin barre egiten, baina, Varelak dioen moduan, “gizonek ez dakite hori egiten, ezinezkoa zaie emakumeen umorearen parte sentitzea. Andreen txisteek ez diete graziarik egiten eta, edo erasotuak sentitzen dira, edo ez dute ezer ulertzen”.

      Egia da, hala ere, publiko posibleari dagokionez guk sormen prozesutik bertatik buruan nor geneukan argitzea komeni dela. Norentzat ari ginen gu? Batik bat, gure moduko emakumeentzat ari ginela esan dugu jada, gure normatibotasunetik ari ginela. Bigarren maila batean eta zeharka bada ere, gogoan genituen hainbat gizon; batez ere, beren burua ezkertiartzat, aurrerakoitzat edo balizko aliatutzat izan dezaketenak.

      Emanaldietan gerturatu izan zaigun publikoaren ehuneko handi bat emakumeek osatua izan da, guztia ez esateagatik. Horretan, beraz, ez dugu aparteko ezustekorik izan. Bi emakume geunden oholtzan, eta gorago aipatu bezala, badirudi horrek zenbaiti automatikoki ulertarazten diela oholtzaratutakoa emakumeentzat soilik dela, eta ez publiko orokorrarentzat. Paradoxikoki, gure saioetara emakumeak bakarrik etortzen zirela seinalatzen ari bagara ere, gure saioetara gehienbat emakumeak etortzea nahi genuen guk. Modu honetan, aurrez bagenekiena berretsi ahal izan dugu geure begiz; publikoa esklusiboki emakumez osatuta dagoenean askoz ere lasaiago, ozenago eta, beraz, askeago egin ohi dutela —eta dugula— barre. Epaituak sentitzen ez direlako izango da; neurritasunari itzuri egiteko gai direlako. Guri ere lasaitasuna ematen digu publikoari begiratu eta ia erabat emakumez osatua izateak. Gainerako espazio mistoetan gertatu ohi den bezalatsu, tartean gizonen bat dagoenean mugatuago sentitu ohi gara. Emakume sortzaileontzat ere, errazagoa zaigu babes eremuak espazio ez-mistoetan eraikitzea.

      Jendaurrean biluztera doanarentzat, garrantzitsua da maitatua sentitzea. Sormena eraldatzailea izan daitekeela sinesten dugunok badakigu gatazka ekar dezakeela maiz ordainetan. Horregatik, oholtzan apurtzailea izan nahi lukeenak premiazko du publikoan aliaturen bat edo beste badaukala sentitzea. Entzuleenganako bidean horma ikusezin bat dagoela sentitzen badu, ez da hain seguru sentituko eta, beraz, zailagoa izango zaio bereari eustea. Horixe da, akaso, sortzailearen patua; aldiro neurtu behar izatea noraino bai eta noraino ez. Eta beti ez da hain erraza.

      Zapaldu izan ditugun plazei erreparatuz, inon kokatzekotan, zirkuitu periferikoetan barna kokatuko genuke gure jarduna. Periferiak, baina, ez du beti prekarietatea esan nahi eta gu behintzat horretan ahalegindu gara: bidea ahalik eta duinen egiten. Beatrizek Erradikalak ginen-en sarreran aitortzen duen eran, guri ere “gehiago deitu digute Gizarte Zerbitzuetatik Kultura arlotik baino”. Aitortza hori egitean ipuin-kontalaritzari buruz dihardu berez, arte eszenikoen baitan ipuin-kontalari batek senti dezakeen bazterrekotasunari erreferentzia eginez. Guri ere, Erradikalak gara nahiz Erradikalak ginen programatzerakoan, udaletako Berdintasun sailetatik hots egin izan digute sarri, eta baita emakumeen etxeetatik, talde feministetatik, euskara elkarteetatik, bertso-eskoletatik eta antzerakoetatik ere. Oro har, herrigintzaren uberan mugitu izan gara gehien. Honen harira, ez da kasualitatea gure urteroko ibilian bi erpin nabarmen marraztea agendan eta, martxoaren 8a (Emakume Langilearen Eguna) eta azaroaren 25a (Indarkeria Sexistaren Aurkako Eguna) aitzakia hartuta, emanaldi gehientsuenak martxoan eta azaroan pilatzea. Egutegiko pilaketa honek argi uzten du, gure aburuz, bi emakumek eta ikuspegi feministatik taularatutakoa partikulartzat eta berezitzat hartzen dela oraindik ere. Aitzitik, badirudi gizon euskaldun umoregileen emankizunak edozein egun soltetan programa daitezkeela, datagatiko justifikazio beharrik gabe.

      Zirkuitu periferikoak aipatu ditugu eta, egiari zor, kontraesankorra suertatzen zaigu zentroarekin eta periferiarekin lotutako terminoen erabilera. Kontzeptu erlazionalak direla uste dugu, alegia, beti sortzen direla zerbaitekiko edo norbaitekiko harremanean. Guk badakigu nondik deitu diguten; zein oholtza zapaldu ditugun. Ia esklusiboki eremu horietatik deitu izan digutela kritikatzearekin batera, guk periferia horietan aritu nahi genuela azpimarratzera gatoz, berriro ere paradoxikoa gerta daitekeen arren. Ez dugu, inondik inora, zirkuitu horietan mugitzen den entzulea gutxietsi nahi. Kontrara, denik eta entzule baliotsuena da guretzat. Aurrez esan bezala, aliatuen artean oholtzaratzeak erosotasuna ematen digu, babesa, eta horrexegatik gaude hain gustura gauden lekuan. Aldi berean, zalantza iturri zaigu sentitzen dugun erosotasuna. Ez gaude erdigunean, ez gara hegemoniara iritsi, eta egia da ez digula jeloskortasunik sortzen zentroan dagoenak. Bertan egonik kanpo begirada askoz ere bortitzagoa litzatekeela uste dugu. Guri apenas egin diguten kritikarik, eta egin dizkiguten apurretan loreak baino ez ditugu jaso. Hain zuzen ere, prentsan egin diguten kritika bakanetako batean honakoa zioen guri buruz Arantzazu Fernandezek: “Euskal antzerkiaren kartelerako erdigunea okupatzen duten komedia txatxuetatik oso urrun, gure umorean bide ezberdin bat”.

      Erdigunea okupatzeak, esposizio maila handitzearekin batera, kritika gehiago izatea suposatuko luke, agian. Arrisku horren jakitun izanik, gaude ez ote den geure buruari egindako amarrua zentzu honetan ere gure lekua zein den neurtu nahi izatea; ez ote den tranpa bat “ez gaude zentroan baina ez dugu egon nahi” hori. Emakumeok beldurtu egin gaitzake erdiguneratzeak eta beldur hori feminitatearen eraikuntzarekin hertsiki lotuta dagoela uste dugu. Hitz bitan, gure (h)egoek lekutxo bat izan dezakete oholtzan, baina beti ere bazterrekoetan.

Eta bat-batean… Gorputza

      Olatz González-Abrisketa antropologoak dioenez, plaza generizatu egiten da behatzaile diren gorputzak dauden praktiken bidez. Batez ere, gorputz behatzaile hauek gorputz maskulinoak direnean gertatu ohi da hau. Hau da, nahiz eta modu informalean plaza okupatzeko aukera edonork izan, behatuak izateko adina duintasun duten jarduerak maskulinoak dira, nahitaez. “Plazagizon” terminoari bagagozkio, nabarmena da euskaraz ez dagoela aurrekoaren baliokide femenino gisa balia daitekeen hitzik. Ikertzailearen hitzetan, “plazagizona” plaza haragiztatzen duen gizona da eta plaza komunitatearen konkrezio materiala da.”

      Argi dago, beraz, protagonista izateko nahitaezkoa dela inguruan protagonista egingo zaituzten gorputz behatzaileak izatea, eta gorputz horiek protagonista egin zaitzaten zurearekiko identifikazio motaren bat konpartitu behar dute, ezinbestean. Oro har, baiezta daiteke emakume gorputzek ez dutela ondo “enkajatzen” protagonistaren irudiarekin eta, gainera, ez dagoela emakume gorputzak protagonista bilakatzeko prest dagoen gorputz behatzailerik. Beraz, gorputz baten lekua besteekiko duen erlazioaren araberakoa izango da, zehatzago esanda, beste gorputzek leku bat uzteko duten prestutasunaren araberakoa.

      Nirmal Puwar soziologoak dioen moduan, espazio ororen atzean arau somatiko batzuk ezkutatzen dira eta, arau horiei jarraiki, plazaren edo oholtzaren okupatzaile ez-natural edo inbaditzaile izaten jarraitzen dugu gaur gaurkoz. Txikitatik ikasten dugu guri ez dagokigula erdigunea hartzea, fokupean agertzea. Ondorioz, normalki ez dugu protagonismorik izaten; ez dugu hartzen eta ez digute ematen.

      Eszenatokira igo eta mikrofono baten aurrean jartzeak ardura handia dakar berarekin. Jendea zuri adi izateak eta, beraz, jendeak zu protagonista bihurtzeak. Leire Ibargurenen hitzetan, “oholtza, azken finean, emakumeentzat itxita egon den eremua izan da orain artean, eremu publikoan protagonismoa gizonek izan dute eta ondorioz bere burua bertan esponitzeko prest dagoen emakumeak oso ziur egon behar du egiten duen horretan. Ez dagokizun espazio bat okupatzea justifikatzeko modu bakarra egiten duzun horretan oso ona edo ezin hobea izatea da”. Justifikazio behar horretatik dator emakume bertsolariek sarritan aipatzen duten (auto)exijentzia eta (auto)suntsipen maila altua.

      Aneren arabera, eta bertsolarien kasuan sakonduz, maiz adierazi izan dute gorputza jendaurreratu ohi dutela beste ezer baino lehen. Kantuan hasi aurretik ere, gorputza igo ohi dute taula gainera. Aurrez teorikoki jakin bazekien arren, Anek Beatrizekin batera egindako bide honetan hartu du gorpuztasun honen kontzientzia erabatekoa. Bertsolariaren hitzetan, kontzientzia hartze hau are biziagoa egin zuen Erradikalak gara-n soineratu genuen janzki batek. Zein arropa jantzi genezakeen pentsatzen genbiltzala, Beatrizi kortse batekin antzeztea egokitu zitzaion beste saio batean, erdi kasualitatez, eta berak proposatuta, gure emanaldirako ere kortse bana erostera joan ginen handik gutxira, arropa hau soinean eramateak ekar zitzakeen ondorioetan gehiegi pentsatu gabe. Gerora, askotan mintzatu izan gara ausaz egindako hautu honi buruz, perbertso samarra baita kortsearena. Torturarako janzki bat izan daiteke, era berean, ahalduntzeko ere balio lezakeena.

      Biok bizi izan dugu oso ezberdin. Beatrizi agertokira boteretuta irteteko balio zion, eta ordura arteko pailazo ibilbidean ezagutu gabeko bizipenak izan zituen kortseari esker. Kontraesanak kontraesan, esan liteke Beatriz gustura sentitzen zela. Anek, aldiz, emanaldia bukatu orduko erantzi nahi izaten zuen. Deserosotasun gradua aldatu egiten zen lekuaren, egunaren eta gorputzaldiaren arabera. Behin, esaterako, institutu batean antzeztea egokitu zitzaigun, gaztetxoen aurrean, eta biontzat suertatu zen deserosoa. Gainetik jaka jantzita hasi ohi genuen emanaldia baina erdi parean edo jaka erantzi eta kortsearekin soilik geratu ohi ginen. Aneri deserosoa egiten zitzaion biluzik sentitzen zelako, amets gaiztoenetan bezala kasik; jendaurrean eta biluzik. Asko hausnartu genuen elkarrekin biluztasunaren inguruan eta hausnarketa horien bidez ohartu zen Ane bertso-saioetara ez zuela ia inoiz gorputza behar baino gehiago nabarmentzen zion jantzirik eramaten; nahita baztertzen zituela soinera horrenbeste itsasten zitzaizkion arropak. Beatrizek, berriz, eremu askeago bezala bizi du oholtza eta uste du askoz ere errazago biluztuko litzatekeela bertan handik kanpora baino. Anek ez du hala sentitzen, kontrara, oholtzara horrela jantzita irtenda, bere konfort eremua zartatzen ari zela sentitzen du, nolabait. Arroparen aukeraketatik hasita, ohiko zurruntasunarekin hausten zuen agertokian, apur bat bazen ere, ordura arteko joko-arauei men egin gabe ari baitzen. Berdin sentitzen zuen beste zenbait unetan ere; adibidez, aurrez sekula egin ez bezala, egurrezko aulkitik eserita kantatu ohi zuenean edo publikoari bizkarra emanda ari zenean.

      Fernandezek zioen eran, bi gorpuzkera oholtzaratzen ginen; bi gorputz, bi adin ezberdin zituztenak. Bion arteko adin tartea ez da sekula oztopoa izan guretzat. Are gehiago, ez ginen berandura arte jabetu ikuspuntu honetatik behatuta ere gure artean kontraste bat bazegoenik. Beatrizek irriz kontatu ohi du bera ez zela adin tarteaz ohartu ere egin Nerea Ibarzabalek Bertsolari aldizkarirako egindako elkarrizketa batean zuzenean galdetu zigun arte.

      Bi gorputz oholtzaratzen ginen, eta bi ahots. Bost urteko ziklo honek balio izan digu, besteak beste, ahotsaren gorpuztasunaz jabetzeko. Bidean ohartu gara nola egiten den gorputza ahots eta, iruntzitara, nola egiten den ahotsa gorputz. Uxue Alberdik Kontrako eztarritik saiakeran zioen moduan, “ahots irakurketa gorputz irakurketa da, eta gorputz autorizatuen eta ez-autorizatuen berri ematen digu”.

      Plazaz plazako ibili honetan lan-karga handia eman diegu gure ahots-kordei. Ahotsa izan da gure lan tresna ia bakarra, eta ondo eutsi dio, orokorrean. Bide honek, hala ere, ahotsaren hauskortasunaz ohartzeko balio izan digu. Ahotsik gabe ezer ez garela berretsi ahal izan dugu eztarria urratu zaigun edo ahotsak huts egin digun aldi bakanetan. Jendaurrean ahul eta hauskor agertu izan gara gure nahien kontrara, adibidez, leku ospelen batean hotza hezurretaraino sartu eta ahotsaren kontrola galdu izan dugunetan. Antzera gertatu zaigu hankak dardarka geneuzkala estali asmoz ozenago kantatzen saiatu izan garenetan ere, edo, Anek kontatzen duenez, urduritasunak gain hartu eta arnasa falta zitzaigunetan. Ispilu garden bat bezalakoa da ahotsa; gardenetan gardenena. Horrexegatik kosta zaigu une batzuetan hainbeste berarekin adiskidetzea.

      Beatrizi, gainera, bere ahots kantatuarekin zuen harremanean sakontzeko ere balio izan dio bide honek. Aneren bertsoen bukaeretako errepikapenak kantatzera ausartu zen pixkanaka Erradikalak gara-n eta, Erradikalak ginen-erako, biok batera egiten genituen amaiera gehientsuenak. Beatrizek, horrela, aurre egin ahal izan dio bere frustrazio handienetako bati: ustez gaizki abesteak zekarkion isiltasun behartuari.

      Abestearena adibide bat baino ez da, baina errenkadan otutzen zaizkigu gehiago ere. Geure buruari baimena eman nahi izan diogu hain ondo egiten ez genituela bagenekien gauzak ere elkarren babesean eta oholtzaren gainean egitera ausartzeko. Baliteke kanpotik begiratuta huskeriatzat hartzea baina Erradikalak gara-ren amaieran koreografia moduko bat egiten genuen itxiera gisa, dantzan abilegiak ez garela badakigun arren. Erradikalak ginen-en, aldiz, bonboa eta pandero txiki bat gordetzen genituen bukaerako ezustekorako. Zinez uste dugu ez dagoela erridikuluari beldurra galtzea bezalako ikasketarik. Atal honen hasieran aipatu dugunari tiraka, sinistuta gaude subertsiboa izan daitekeela oholtza tarteka hain ondo egiten ez dugun zerbait eginez okupatzea.

Itxiera bat, behin-behinean

      Mugarriz mugarri egiten da bidea, eta hala egin dugu guk ere. Berdin egokitu gara kamerino distiratsudun areto dotoreetara nahiz oholtza izatera ere justu samar heltzen ziren ohol multzo gainjarrietara. Gogoan dauzkagu Elebeltz, Altzo, Lemoa, Basauriko Marienea, Arbizu, Lasarte-Oriako Kultur Etxea, Durangoko Azoka, Guardia, Donostiako Feministaldia, Arroa Behea, Lekunberriko kantina, Urretxuko eta Leitzako Gaztetxeak, Nafarroako Antzerki Eskola, Gasteiz, Alliko frontoia, Azpeitiko Soreasu antzokia, Bilboko Bira eta beste hainbat geltoki. Eta gogoan dauzkagu ondoegi hartu ez gaituzten lekuak ere. Oro har, kalea egin zaigu gogorren, barruan bilduago sentitu izan baikara beti. Zenbait lekutatik haserre itzuli gara, kultur ekitaldietarako baldintza minimoak ere betetzen ez zituztela iritzita. Nolanahi ere, gutxiengoa izan dira, salbuespenak baino ez. Kontrara, asko eta asko dira kontrako arrazoiengatik akorduan ditugun lekuak.

      Gogoan daukagu nolako harrera egin ziguten, esaterako, Galdakaoko Sormene jaialdian, eta gogoan daukagu, nola ez, nola zaindu gintuzten Gernikako Astran. Egun hartan, furgonetan beharrezko guztiak kargatzerakoan, egurrezko kaxa txiki bat utzi genuen ahaztuta garajean. Egurrezko kaxa txiki bat baino ez zen, baina saiorako behar-beharrezkoak genituen hainbat elementu gordetzen genituen bertan: soka, egurrezko pintzak, egunkari zatiak, gutun-azalak… Larrituta, Astrakoei jakinarazi genien zer gertatu zitzaigun eta antolatzaileak laguntzeko prest agertu ziren. Ikuskizuna hasteko ordubete eskas falta zela, eraikinean zehar gora eta behera ibili ginen beraiekin batera eta tailer eta txoko ugari arakatuz, emanaldirako behar genituen elementu guztiak eskuratu genituen denbora gutxian bertakoei esker. Iluntze hartan ondo baino hobeto ezagutu genituen eraikin koloretsuaren barrunbeak. Esker hitzak baino ez datozkigu ahora ataka estu hartatik irteten lagundu zigutenak oroitzean. Beraiek ez dute jakingo, baina emanaldi aurrea eta ostea irri urduriz igaro genituen guk; elkarri “eskerrak Astran gertatu zaigun” errepikatzen genion bitartean. Eskerrak, bai.

      Gogoan daukagu zein arrotz sentitu ginen behin Donostiako Victoria Eugeniako kamerinoetan. Ordura arte arropaz aldatzeko baliatutako ez-leku zuloak etorri zitzaizkigun akordura; hala nola, elkarteetako edari-despentsak nahiz garbitzaileek laneko produktuak gordetzen zituzten gelatxoren bat edo beste. Aitziber Garmendiak deituta geunden teatroan eta, egia esan, berak ahaleginak eta bi egin zituen handitasun hartan erosoago senti gintezen. Berarekin hizketan ari ginela, harritu samar begiratu zigun saio bakoitzaren aurretik eta ondoren aldiro atrezzo guztia geuk kargatzen eta deskargatzen genuela kontatu genionean. Horra, Kulturatik beharrean Gizarte Zerbitzuetatik deitzearen ajeak.

      Zoriontsu izan gara deitu gaituzten lekuetan. Zoriontsu, gure ez-erdigunetasunean. Zoriontsu, gure hibridotasunean. Ez dugu sekula konplexuz bizi izan guk egiten duguna arte eszeniko bakar batean kokatzeko ezintasuna. Guk egindakoak zenbat ote du antzerkigintzatik? Zenbat bertsogintzatik? Zenbat bakarrizketatik? Zein dira aurrekoen arteko mugak? Non hasten da bat, eta non bukatzen hurrengoa? Sinergien eta elkarreraginen alde egiten dugu guk, ez baitugu uste sormen eremu bakoitza guztiz estankoa denik. Sailkaezintasuna bera apurtzailea izan daitekeela uste dugu. Are, ez dagoela nahitaez dena sailkatu beharrik. Zentzu honetan ere, maite ditugu tarteko espazioak.

      Entzuleek egin gaituzue zoriontsu. Entzuleek eutsi gaituzue unerik zailenetan, eta babes horri esker asmatu dugu guk ere elkarri eusten. Emanaldietako bakoitza ezberdina izan da guztiz; kodigo propioa sortu baita lekuan leku. Aldiro erabaki duzue, adibidez, bertso bakoitzaren amaieran txalo joko zenuten ala ez. Batzuetan txaloen alde egin duzue eta besteetan, aldiz, isiltasunaren alde. Batzuetan bertsoen amaierako errepikapenak kantatu dituzue, eta besteetan ez. Gehienetan ez errepikatzearen alde egin izanak erakuts dezake, besteak beste, gure proposamenaren hibridotasuna. Izan ere, bertso-saioetan ohikoa da bertso amaieretan errepikapenak ahoz gora kantatzea eta bukatu ondoren txalo jotzea. Gure kasuan, baina, entzulea galdu samar sumatu dugu zentzu horretan, obraren tempoak apurtzeko beldurrez-edo. Joko-arauak argi ez zeudenez gero, in situ erabakitzen ziren txaloen eta errepikapenen ingurukoak eta askotan, gainera, entzule bakar batek izan zezakeen horretarako erabakimena, bat hasiko balitz gainerakoek jarraitu egingo lioketelako. Honekin lotuta, pasarte jakin bat daukagu biok ala biok memorian iltzatuta. Erradikalak ginen-en bukaeran, Beatrizek Aneri ahoa estaltzen zion une batean eta Anek bertso bat bukatu gabe uzten zuen nahita. Ahapeka baino ez zuen kantatzen bukaera; kasik xuxurlaka. Behin, publikoko emakume bat ere kantuan hasi zen Anerekin batera eta gainerakoek ere lagundu egin nahi izan ziotenez, une oso-oso hunkigarri bat bizi izan genuen. Oraindik ere oilo-ipurdiak hartzen digu azala.

      Izugarri ikasi dugu bidean. Sortzaile nahiz pertsona bezala hazi garela sentitzen dugu; ahaldundu egin garela bai oholtzan eta baita oholtzapean ere. Autonomiaz jokatu nahi izan dugu une oro. Boteretu gara teknikariekiko —gehienetan gizonekiko— harremanean, aurrez aipatu bezala karga-deskarga guztiak geure eskuz egin ditugu, leku txikienetara generamatzan fokuak fundituz gero zer egin genezakeen ikasi dugu eta Beatrizek gidatzearekiko zituen beldurrak gainditu ditu, hein batean behintzat. Leku batera iritsi, taula gaina behar bezala atondu, emanaldia egin, atzera guztia jaso eta nor bere etxera iritsi artekoak partekatu ditugu.

      Azal eta mami, sortu duguna hutsetik sortu dugu bion artean. Geureak izan ziren hasierako ideia zoroak —tren geltokiko banku eta erloju biribila barne—, geuk bete genituen hasieran gidoilari eta beranduago zuzendari lanak, geu arduratu ginen arropaz, eszenografiaz… Geuk egin dugu, lagun askoren laguntzarekin, baina geuk; eta ederra da prozesu osoaren jabe izan garela sentitzea. Erabakiak gure esku izan ditugu hasieratik bukaerara eta, ondorioz, elkarrekin sortu duguna beste ezer baino gureago sentitzen dugu. Hala sentituko dugu beti.

      Une jakin batean, argi ikusi genuen zikloa ixteko ordua iritsia zela. Amaiera bat eman nahi geniola, oraingoz behintzat. Garaitsu hartan, Erradikalak ginen emanaldia bizitza propioa hartzen hasi zen pixkanaka. Azkenerako, hasi ginenean ordubete inguru irauten zuen saioa ordu eta erdi ingurukoa bilakatu zen denborarekin, oinarritzat gidoi berbera bazuen ere. Gero eta luzeago ari ginen, gero eta pausatuago, bukaerak halako melankolia aire bat ekarriko baligu bezala.

      Orriotan, ordea, ez diogu tristurari tarterik egin nahi. Ospatu egin nahi dugu egindako guztia, emandako pauso bakoitza eta elkarrekin gaur arte ibilitako bidea. Zuengan ere oroitzapenen bat geratzea desio dugu, barrunberik sakonekoenetan. Denbora igaro ondoren ere gogora dezazuen norekin ikusi zenuten emanaldi bakoitza, noren ondoan eserita, non hartu zenuten aurreko infusioa edo osteko ardoa, norekin egin zenuten topa, norekin topo aspaldiko partez komuneko ilaran zeundetela, nor zirikatzeko baliatu zenuten Beatrizen esaldi ironiko hura, noiz arte izan zenuten bukaerako melodia errepikakorra mihiari itsatsita…

      Guk, hasieran esan bezala, oroitzapen- eta bizipen-sorta eder-ederra daramagu gorputzean, eta txokorik kuttunenean gordeko dugu orain, aurrera begira erradikalagoak izango garen esperantzan. “Umiltasun osoz, baina kristorena egin dugu” errepikatuko diogu gure buruari nostalgiak atximur egiten digun aldiro eta, konplizitatez eta pasioz, dar-dar egingo dugu berriro elkarrekin.

      Erradikalak ginelako, garelako eta, zuekin, izango garelako.

Bibliografia

Alberdi, Uxue, (2019), Kontrako eztarritik. Emakume bertsolarien testigantzak, Lisipe, Susa.

Fernandez, Arantzazu, “A ze parea!”, Gara, 2021-03-03. https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2020-03-03/hemeroteca_articles/a-ze-parea [Azken kontsulta: 2021-12-13].

Ibarguren, Leire, (2010), Nolako umorea egin nahi dugu emakumeok arte eszenikoetan? Emakumeak, oholtza eta umorea, Feminismo eta Genero Ikasketak, EHU. http://bdb.bertsozale.eus/uploads/edukiak/liburutegia/2009%20Leire%20Ibarguren-Emakumeak%20oholtza%20eta%20umorea.pdf [Azken kontsulta: 2021-12-13].

Ibarzabal, Nerea, “Erradikalak gara. Zuri eragiteko”, Bertsolari aldizkaria, 2017-05-29.

González-Abrisketa, Olatz, (2013), “Cuerpos desplazados” AIBR. Revista de Antropología Iberoamericana, 8 (1).

Labaka, Ane, (2021), Algara mutilatuak. Umorearen aho bikotasunaz, feminismotik, Lisipe, Susa.

Lujanbio, Maialen, “Beti-bezperako koplak”, Faktoria irratsaioa, EITB, 2016-02-03.

Puwar, Nirmal, (2004), Space Invaders: Race, Gender and Bodies Out of Place, UK, Berg.

Velte, Samara, (2019), Nik sinesten dizut. Bortxaketaren kultura eta Sanferminetako kasua, Aleka, Txalaparta-Berria-Elkar-Jakin.

Eskertza

Mugimendu feministari, oro har, eta kide feminista bakoitzari, banaka. Bereziki, gu ikustera bi-hiru-lau aldiz etorri zinetenei.

Gertukoenei, martxo eta azaro kaotikoenetan gu jasateagatik eta goxatzeagatik.

Martari, hasiera-hasieratik gugan sinesteagatik eta bukaerara arte gu zaintzeagatik.

Cesarri, kanpo eta barru begiradarengatik.

Lierniri, gure neurrira egindako atrezzoagatik.

Maleni, iruditeriagatik.

Amaiari, gu duintasunez dantzan jartzeko ahaleginean amore ez emateagatik.

Programatzaile eta antolatzaile guztiei, eta soinu eta argi teknikariei. Kontrapisuak aurrera eta atzera garraiatzen eta igogailurik gabeko lekuetan egurrezko panelak hirugarren pisuetaraino eramaten lagundu diguzuenei.

Eskerrik asko, bihotzez, zuek gabe ezinezkoa zatekeelako.

Biografiak

BEATRIZ EGIZABAL OLLOKIEGI
(LASARTE-ORIA, 1971)

      Kontalaria eta pailazoa da eta, azken urteotan, bakarrizketak gehitu dizkio bere orain arteko sormen-jardunari.

      Ingurumen ikasketak egin zituen eta laborategian lanean ari zela kontalari tailer batean parte hartzeko aukera sortu zitzaion. Tailer horretan sentitu zuen lehen aldiz bere hizketarako zaletasuna ibilbide artistiko posible baterako oinarri izan zitekeela. Liburutegiek laborategiak baino gehiago asetzen zutenez, haurrentzako kontalari lanetan hasi zen lehenik, artean 28 urte zituela. Irakasle ikasketak burutu zituen orduan, kontalaritzari titulu bat gehitzeko asmoz.

      Beranduago, clown-a gurutzatu zen bere bidean eta ezin argiago ikusi zuen ordutik aurrerakoan sudur gorria gertu izaten saiatuko zela. Oihulari Klown taldeko partaidea izan zen eta urte batzuk igaro ondoren Kontukantoi taldea sortu zuen.

      Mila ipuin saio baino gehiago egin ditu eta ezin konta ahala clown inprobisazio-saio hainbat jardunaldi eta hitzalditan. Dioenez, periferiako oholtzak zapaldu ditu gehienbat.

ANE LABAKA MAYOZ
(LASARTE-ORIA, 1992)

      Sormen eremu ugari lantzen dituen arren, bertsolaria eta idazlea da, batik bat. Lau emakumez osatutako Txakur Gorria Sormen Kolektiboko kidea da eta idatzizko hainbat hedabidetako kolaboratzailea.

      Gasteizen Euskal Ikasketak burutu ondoren, Gizarte Antropologiako Masterra eta Ikasketa Feministak eta Generokoak izenekoa egin zituen, hurrenez hurren, Donostian eta Leioan. Hainbat ikerketa ondu ditu bertsolaritza eta genero-ikuspegia uztartuz, batez ere umorearen inguruan ardaztutakoak. Bertsolaritza feminismotik (bir)pentsatzen (UEU) liburua koordinatu zuen 2019an Miren Artetxerekin batera, eta 2021ean Algara mutilatuak (Lisipe, Susa) saiakera argitaratu zuen.

      Ezpainetakoa (Erein) album ilustratua eta haurrentzat Totototo (Elkar) ere idatzi ditu, besteak beste.

      14 urte inguru zituela hasi zen plazaz plaza kantuan.