KOLDO IZAGIRRE

Autopsiarako frogak

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2010 Koldo Izagirre

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2010

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Lengoaietan ohi hintzan

estimatze gutitan

orai aldiz hik behar duk

ohorea orotan

BERNAT ETXEPARE, 1545

Erdaldunak ahal doazke

zein bere herritara

gogait eginik galduko

ez dutela eskara

STEPHANUS DE HIRIGOITI, 1631

Euskara da,

gaitzik egin balio bezala,

haren herabea,

eta saihetsetik, euskaldunak ere bai

MANUEL LARRAMENDI, 1745

Euskara piztea da

erdaldunen mina

ez dakit nondik duten

horrelako grina

JUAN INAZIO IZTUETA, 1836

Behinola hemen gu ginalako

entzute makal goibela,

euskaldunaren barri ez dakin

hainbat burutan txapela:

pagotik urrun orbela

FRANTZISKO ATUTXA, 1956

Baina han

ez dute epailearen aurrean

hizkuntza horretan hitz egiteko batere oztoporik

urruneko lurralde hartan ez dituzu «diglosia»

edo «normalizazioa» bezalako hitzak entzungo

ez dituzte euren hizkuntzaren aldeko

jaialdi erraldoiak antolatzen

han ez dago inor hizkuntza horren alde

ez dituzte irrati eta egunkariak zigilatzen.

Urruneko hizkuntza hartan

«hizkuntza» hitzak hizkuntza esan nahi du

BEÑAT SARASOLA, 2007

Eskertzekoak:

Gorka Arrese Xose Estevez

Juanjo Iribar Josu Landa

Patxi Larrion Xabier Olarra

Gurutze Susperregi David Zapirain

gisa guztietako laguntza eman didatelako,

Fito Rodriguez

zorigaitzean jausiriko artista sokorritzeko

erakutsi zuen bihotzagatik,

Markos Zapiain

ezohiko pazientzia eta zuhurtziaren opariagatik,

Ramon Etxezarreta

bere gomita batetik abiatu nintzelako

hondar gabeko lan honetan,

Joxan Elosegi

lehen eta bigarren irakurketa kritiko haiek

baitezpadakoak ukan ditudalako

ideia lardats batzuk zirenak burulegez lotzeko.

—1—

      Euskaraz hitz egitea, bizi garelako froga ematea da.

      Honainokotu garela, oraino ez garela hil esateko modua da euskaraz goraki aritzea, ez dakienari egitea. Minoria bat garela ari gara erakusten, eta zergatik garen ez ginena: ez dakit dakizun, ez baldin badakizu utziko dut neurea, gauza naiz zurean, baina jakin ezazu, jakin ezazu ni zer, nik zer.

      Nahiago nukeen.

      Itoan eta baztertua bizi den hizkuntzaren hiztunak badu mintasun bat barruan. Eta noizetik noizerat kontatu beharra dauka, botatu beharra dauka, goitiko batean bezala, zer hori. Mintasun guztiek eskatzen duten terapia da, eramangarriak izanen badira. Hizkuntzarena hitz eginez eztitzen da, berbatzea bera dugu sendagarri. Gordea azaltzeak dakarren lasaitu larria.

      Larria, frogak ematen bizi beharra ez delako samurra.

      Gure hitza potakar higuingarria delako normaltasunaren espaloian.

burdinbideko dirdira

ilunpearen erdira

makileskolan hartutakoak

gogotik joaten ez dira

UME BAKAR IGANDEZ

      Ume bat ate ondoan, maisua etorri zain. Hark irekiko dio. Igandea bete eskola ume bakar batendako. Bakar hori ez du beti bera, maisuak badauka non aukeratu. Zabaldu eta zarratu. Han utziko du umea morroilope, aste osoan ikasi ez duenarekin borrokan. Maisurik gabeko eskola da, zigorraren ikasketa.

Oroitutzen naiz gazte nintzala erderaz hitzik ez jakin

eta euskeraz mintzatzen zana aurki zan eraztunakin;

aste guztian ordaindu gabe baldin baneukan nerekin

ikastetxea garbitutzera igandean eskobakin.

      Umeak garbitu behar dituenen artean papertxoak, fruta azalak, hautsa... eta —inork hartu nahi ez, beldurrak— ezpainetarik lurrera erori mintzailak, hizkuntza bat. Gurasoena, senideena, lagunena, berea, behar baino arinago joan den aste itogarrian ordaindu gabe ordeztu gabe saldu gabe, inori ezin erantsirik, eduki duena. Hitz eginda ikusgarri azaldu duen orban ahalkegarria.

      Eskola lekurik gardenena behar du izan, leku aseptiko bat.

      Euskara zikinkeria da.

      Erratzaren zigorrak alderdi sinboliko horixe dauka.

      Euskara zakarrontzira bota beharrekoa baldin bada zoruko papertxo, fruta azal eta hautsarekin batera, erran gabe doa zikintzen ez duenaren sinboloa gaztelania dela.

      Erran gabeko hori munta handi samarrekoa da, errealitatea bortxatzen ez duelako segurtasuna ematen dio kategoriak ezartzen dituenari: maisu-maistrak zurkaitzak dira —horrela deritze Iparraldeko ikastoletan Hegoaldeon tutoreak bezala ezagutzen ditugunei—, zuhaixkaren okerdurak, haurraren ohitura makurrak eragozteko lotu behar den makila zuzengarri hori. Kultura ez ezik, urbanitatea ere gaztelaniaz mintzo da, garbi garden gordin.

      Gaztelaniak egiten du neutroa ikasgela.

      Eta ume bakar igandez, kantari erraztatzen du bere hizkuntza eskolan ume makurrak, euskaraz kantari, okerdura mingarrian.

Joxan Elosegi. Joxe Mari Lopetegi, errepublikanoen bertsolaria. Paper Hotsak, 2004

ZEREMONIA BAT

      Aste guztian ordeztu gabe eduki du eraztuna eskolako umeak.

      Agotaren belarria, juduaren izar horia, izurriteak kutsaturiko izugarria da euskalduna eskolan, marka hori, bestek jakin beharrekoa nor, bazterketarako identifikazioa, nortasun kriminal bat. Anormaltasunaren kontzientzia sortzen dio eraztun horrek. Etxeko hizkuntzak zigorra besterik ez dakarkio. Haurrak bere burua gorrotatuko du gero, aski euskalduna ez bada, euskalduna izateagatik.

      Euskaraz entzuten zuen hurrenari pasatu behar dio.

      Salatzailearena egin behar du haur euskaldunak eskolan. Salagarria, euskara da. Gaiztakeria. Salatzekoa, euskalduna. Gaizkilea.

      Eta lagunen bat euskaraz entzuten duelarik, hari behar dio, eraztunarekin batera, hizkuntza bera eman: eraztuna kentzen duelarik, euskara kentzen du gainetik.

      Dibortzio linguistikoaren zeremonia da.

ZOZOA

      Eskola orduetan, gelan bertan ahapetik edo inguruko eremuan, atsedenaldietan, lagunen zelatan ibili behar du eraztundunak. Edo lakioak paratzen, hona zer egin dioten Patxi dohakabeari:

      Neuk euskeraz egitearren hak egin eustan egitekoa! Un nido tengo! erderaz esan eustan, un nido más hermoso...! De qué? itaundu neutsan nik, eta berak De esos pájaros negros... Cómo es pues?... Cómo es pues? Eta nik, kirten honek, «zozoak» esan neutsan kokolo bat eginik. Eta berak orduan Tómate anillo esan, eta anilloa emon eustan.

      Umeendako antzerkitxo bateko pasartea da. Ez dakar sinadurarik, baina Resurreccion Azkuerena izan liteke, ageri den aldizkariaren sortzaile, zuzendari eta idazle nagusia izan zenez.

«Sasi-eskola. Atal bateko eresi-erausi umeentzakoa». Euskaltzale, 1898-07-07

NOT WELSH

      Sir Alfred T. Davies jauna Gales eta Ingalaterrako Board of Education erakundeko idazkari iraunkorra zen. Ingelesez agurtu zuen publikoa Gernikan 1923ko irailaren 15ean (hala diosku paperak, zergatik ez ote gintuen kymrueraz?), eta gero Landeta jaunak gaztelaniaz irakurri zuen Davies jaunak ekarri zuen txostena (ulertzen dugu zergatik ez zuen egin euskaraz, hizkuntzaz eta hezkuntzaz arduratzen ziren jaunak sobera teorikoak ziren).

      Hace dos generaciones el idioma galés no existía en los cursos de las escuelas del estado. Al contrario, se ponían en práctica todos los medios posibles para hacer abandonar el uso de ese idioma [...]. El medio más común para impedir en aquellos días el uso del idioma galés por los alumnos de las escuelas, era el empleo de lo que se llamaba la «Nota Galesa», correspondiente al anillo infame que en las escuelas vascas se ponía al cuello de los niños que hablaban vascuence en la escuela. Era una señal o marca, generalmente hecha de madera, atada con un hilo. Se la colgaba del cuello al primer niño a quien se hubiese oído hablar galés en la escuela. Tan pronto como uno de los niños se veía con la «Nota Galesa» en el cuello, era su deber y su interés fijarse en sus compañeros de clase y escuchar subrepticiamente cualquier conversación o cuchicheo que tuviese lugar entre los otros: pues la «Nota» era transferible. En seguida que el niño oyese a otro hablar galés, tenía el derecho y el dudoso privilegio de entregar la «Nota» al transgresor. El desgraciado que tuviese el infortunio de poseer la nota colgada al cuello al final de la sesión escolar —dos veces al día— era castigado con suma severidad, sin duda para que su pena pagase la falta de todos los demás.

      Iduneko polita, WN letrak dotore zurean, zurean, Welsh Not, polita Not of Infamy hau, horren hurbil Not Welsh-etik. Erabilera inmorala zelako kendu zuten ingelesek hogeigarren mendearen hasieran —abertzale galestarren eraginez—, haur doilor, gezurti eta salatariak sortzen omen zituelako, ez kymruerak hizkuntza baten balioa eduki zezakeelako.

Alfred T. Davies. «El idioma galés. Su lugar en la educación en Gales». Tercer Congreso de Estudios Vascos. Lengua y Enseñanza. Imprenta de la Diputación de Guipúzcoa, 1923

TU EGITEA

      Eskola laikoek hartzen dituzte haurrak Bretainian, eskola laikoak hartzen dituzte haurrek Bretainian.

      Il est défendu de parler breton et de cracher à terre.

      Egunero ikusten duten agindua da ikasgelako pareta nagusian Aux Enfants des Écoles izeneko afixetan. Bretoieraz hitz egitea eta zoruan tu egitea debekatzen duena daukate arauetan lehena beste euskaldun zafratu horiek, haur bretoiek, 1925eko errepublikaren eskoletan.

      Tu egitetik hurbilen dagoena, eskola laikoan, bretoieraz mintzatzea da. Bretoiera karkaxa da gure eskoletan euskara genuen zikinkeria, mailaz goitua. Muki eta adur nahaste likina. Gaitzen bat heda lezake.

      Susmopean dago afixa hori, halakoren aurreneko berria Morvan Lebesque militante ezagunak emana izaki eta geroztik —asmazioa ote? frogak suntsitu ote?— originalik azaldu ez. Bretoierazaleek erakusten eta are saldu egiten duten Frantziaren laidoztatzeko afixa hori, manipulatua omen da. Bretoieraren defendatzaile zenbaitzuek esana dute ez dagoela ezer asmatu beharrik Frantziaren zapalketa salatzeko.

      D'hor bugale maro evit ar vro

      Brest-en, nabarmen, handi, itzulpenik gabe. Brezonegezko hitzak Frantziak eraiki monumentuetan. Zutarriaren beste aldean lasai liteke paristarra, À nos enfants morts pour la patrie, Frantziak berak gillotinapean ezarri duen hizkuntzaren erabilera hipokrita, nola ez, Place de la Liberté-n.

      Hil hadi Frantziarengatik, izanen haiz bretoi orduan.

      Hilendako mintzaira.

      Horregatik bihurtu da mito iratzartzailea Morvan Lebesqueren paperezko frogarik gabeko salaketa, frogak ez daudelako iraganean: poema brezoneg moderno hunkigarrienetan da Paol Keineg-en Ils est défendu de cracher par terre et de parler breton, eta XX. mendeko bretoierazko lehen poesia antologia elebiduna Défense de cracher par terre et de parler breton izenarekin azaldu zen.

      Sentimendu sakona sortzen du, ikararekin batera, hizkuntzaren zigorrak.

      Minberatasun handia.

Morvan Lebesque. Comment peut-on être breton? Essai sur la Démocratie française. Le Seuil, 1970

Yann-Ber Piriou. Défense de cracher par terre et de parler breton. Poèmes de combat (1950-1970). Anthologie bilingue. Pierre Jean Oswald, 1971

LORE MALATS BAT OINPEAN

      Jose Maria Donosty, Gipuzkoako hiriburu frankistako kronista ofiziala, probintzia bisitatzen ari da 1944ko abuztuan. Maite ditu lekuak, lekuen historia eta historiaren lekukoak. Emeterio Arrese lagun daramala doa Tolosatik Ibarrarako bide zaharrean barrena, poetaren aitona eta poeta bera umetan bizi izan ziren Madariaga jauregia ikusteko asmoz.

      ¡Pobre Emeterio Arrese! Allí sentados, el poeta y el hombre —el hombre tan hombre que había en él— pasaron implacable revista, en cinematográfica visión, llena de melancolía, a las efemérides de su propia y más íntima existencia en la hora triste y tardía del ocaso. Recordaba como las más bellas, puras, poéticas e inefables horas de su existencia las que se deslizaron en Madariaga, justamente. Pero aun éstas estaban ensombrecidas por penosos recuerdos: las muertes sucesivas de su viejo abuelo, de su padre, loco, y de su hermano, joven todavía, y las humillaciones y vejámenes que hubo de sufrir a su paso por el Colegio de los Escolapios, donde se le obligaba a hacer una cruz en el suelo con la lengua cada vez que ésta se expresaba en vascuence.

      Zer pedagogia mota ote da hau?

      Makur zaitez, bekataria! Belauniko! Gurutze santuaren aurrean!

      Gurutze bat zoruan mihiarekin.

      Zorutik jaso, irentsi, irentsiz garbitu: zikina bere ontzira, zu zeu.

      Eta gurutzea han, gela presiditzen.

      Mespretxuzko karkaxa bota duzu gurutziltzatuaren aitzinean, euskaraz hitz eginik.

      Komunio berri bat egiten du ume euskaldunak, behegaineko zikinkeria mihian gurutze hartuz, euskararen ogia da zikinkeria.

      Eta horretarako mihia bera hilduratu behar du, zilizioa, flagelazioa, mihia zoruan gurutzeka, kristorenak hartzen, mihiaren gurutziltzatze linguistikoa, euskaraz hitz egiteak heriotzarik ankerrena dakar, delituaren handia: martiritzak bakarrik barka lezake.

      Zoruko hautsean arrasto heze bat, gaitzaren lore.

      Gordea dagon lore malats bat

      oinpean hartzen badegu

      keme gozozko negar hezeaz

      usain gehigo banatzen du.

      Gure hizkuntz on xahar-xahar hau ere

      egin dezakegu kontu

      lorea dala: ostikopean

      norbaitek ibiltzen badu

      are eta gehigo bere hitz-altxor

      onak erakusten ditu.

      Eztabaida eduki zuten gure literaturaren historialari batzuek, Tolosako poeta kristauki hil ote zenetz.

Jose Maria Donosty. Temas, pueblos y paisajes de Guipúzcoa. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1969

Emeterio Arrese. Nere bidean. E. Lopezen Etxian, 1913

MIHIA BEHEGAINEAN

      Zergatik transkribatu ote zituen Emeterio Arreseren isileko ilun haiek bere hartan Jose Maria Donostyk, eskolapioen kexamenduaren beldur barik? Sinetsi egin zizkiolako, ziurrenik. Nolatan utzi ote zuen argitaratzen horrelakorik zentsurak? Gerraondoko larderia inperiala apaldua zelako lekukotasun hura argitaratu zen 1969an, elebitasuna modako hitzetan azaltzen hasia zelako eta, oroz gain, mihiarekin zoruan gurutzea egin behar hura aspaldiko kontuetan sartu beharra zelako eta ez zelako eskola publikoak maisu maketoak hezkuntza frankistak eman zigorra bezala ageri, Tolosako eskolapioetako praktika berezia izan zitekeen.

      Bizkaian berdin zuten ezagutzen.

      Patxi zigorraren ihesi dabil, egun larunbata da eta astelehenean, menturaz, ahantzi eginen zaio maisuari inor zigortzeke iragan zuela astea. Lagunak ez dira eraztunaren zigorraren beldur, baina eskola ihesian dabiltza haiek ere, gaztelania ez zaie aski erakargarria nonbait.

      Txomin.- Sasi-eskola, e Patxi?

      Patxi.- Zetan joango naz eskolara? Maisuak behearen ganean mihinagaz kurutze bat eragiteko? Ez nabil.

      Ez, ez dago okerrik: «beien ganean miñagaz».

      Hementxe dauzkagu Morvan Lebesqueri eskatzen zizkioten frogak: euskaraz hitz egitea tu egitea da, zoruan nardagarri dagoen karkaxa jaurti duenak berak irentsi beharko du mihia lagun zorutik. Hemen gurutzea eginez izatea, eskola katolikoak zeremoniari eransten dion bereizgarria da.

      Ume euskaldunak nozitu izan du le crachat breton.

«Sasi-eskola. Atal bateko eresi-erausi umeentzakoa». Euskaltzale, 1898-07-07

Morvan Lebesque. Comment peut-on être breton? Essai sur la Démocratie française. Le Seuil, 1970

BAT ZIGORTU, BOST BELDURTU

      Historia xehearen hedatzailea izan genuen Jose Ignacio Lasa frantziskotarra. Arantzazu inguruko haurren eskolamaisua izan zen 1943az geroztik, eta ardura bereziarekin bildu izan zituen irakaskuntzari buruzkoak Gipuzkoan. Baliarrain herri txipian inoiz Latin eta Humanitateak ematen ziren katedra bat eduki zutela jakinik, bertara jo zuen D. Luis Antonio Sarasola prezeptorearen berri jaso nahiz. Paperak urri, informatzaile on bat, Bartolome Garmendia baserritarra, «apaiz saiatua, bihotz onekoa eta pobreen laguntzaile benetakoa» omen zen latin irakaslearen anaiaz ere jakinaren gainean jarri zuena gure fraide historialaria:

      Sin embargo, mi interlocutor de Baliarrain, que no encontraba palabras suficientes para ensalzar a D. Antonio, puso sus peros al hermano de éste, que se llamó Vicente y que, además de los oficios de Secretario, Sacristán y Organista, ejercía el magisterio de enseñanza primaria en Baliarrain. Todavía tenía presentes las palizas que recibió a causa del 'anillo.' Don Vicente pertenecía a la época en que muchos maestros creían y morían creyendo firmemente que el mejor educador era el palo y que la 'letra con sangre entra' y que el anillo era el más prodigioso invento para el aprendizaje del castellano.

      Bitxia da letra eta entra izen-aditzek zeinen ongi errimatzen duten, eta zeinen egoki ageri den jakinduriazko erranairu horretan espainiartasunaren sinbologian horren garrantzizkoa den sangre beldurgarria: pedagogia hori euskarari bakarrik aplikatzen zaio, ez matematikari edo latinari edo urbanitateari. Eraztunaren helburua ez zen, Lasak dioskun bezala, gaztelania ikasaraztea, baizik eta euskaraz ez egitea. Umeari buruan sarrarazi behar zaiona ez da gaztelania, buruan jaso behar duena da ez duela euskaraz egin behar.

      Hitz egitearen aurkako hitz egitea da gaztelania.

      Hizkuntza suntsitzeko gerraren froga fisikoa da zigorra sinboloa eraztuna, ez metodologia pedagogiko oker bat.

      Ez dute inor jipoituko gaztelaniaz oker egiteagatik, euskaraz ez egitea da gaztelaniak behar duena, euskara bera izan behar delako zigorra dakarrena: euskalduna ez bazina ez zenukeen zigor hau pairatu beharko ikasleetan alferrena izanagatik, gaztelaniaz lotsagarri eginagatik.

      Eta euskaldunak euskalduna jipoitzen du euskaraz egin duelako.

      D. Luis Antonio de Sarasola 1919an hil zen. Kontuok, oker handirik gabe, XIX. mende amaierakoak ditugu, XX.aren hasierakoak ez badira.

Fr. Jose Ignacio Lasa. «Don Luis Antonio Sarasola». Tejiendo historia. Contribución a la pequeña historia de Guipúzcoa. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1977

XALOTASUNAZ HARATAGO

      Ahozkotasun xalo eta naturalaren hileta 1967ko ekainaren 11n egin zen, Alfontso Irigoien euskaltzainak Euskal Herriko Bertso Txapelketaren azken saioa Uztapidek eta Xalbadorrek jokatuko zutela adierazi zuelarik entzuleek hasi zuten txistu hotsarekin, bost minutuko kalapita Xalbadorren aurka, Xalbador hautatzeko erabakiaren aurka, esan nahi baita, Xalbadorrek zekarren bertsokeraren aurka, nork daki frantses haren aurka.

      Txistuka ari zirenek, denek ez bada gutiz gehienek, entzunak zituzten urte bi lehenago, han bertan, Donostian, jokaleku berean, gerora hilezkorrak bihurtu diren bertsoak, Irigoienek berak jarritako gaiari emanak, «Orain zure emazte hil zanaren soinekoari beste bi bertso».

      Pentsa zazute alargundu bat ez daike izan urusa

      dolamen hunek, oi!, ez dezala anitz gehiago luza

      orai urtea ziloan sartu andreñoaren gorputza

      haren arropa hantxet dilindan penaz ikusten dut hutsa.

      Geroztik nihaur ere nabila guzia beltzez jantzirik

      ez dut pentsatzen nigar eiteko ene begiak hersterik.

      Ez pentsa gero, andre gaixoa, baden munduan besterik

      zure arropa berriz soinean har dezaken emazterik.

      Emozioren bat egonen zen noski une hartan, ohartemanen zuten baten batzuek kantari ari zen gizonak «beste zerbait» transmititzen zuela bere ahotsarekin bere ilundurarekin bere urruneko hitz zahar berriekin, gaia interpretatuz iduriak erakusteko ahalmena, hunkitzeko dohaina. Dardara egin zuten oraino Artikutzako hilputzuan zeuden Aitzolen hezur tirokatuek: lirika bertsolaritzan.

      Bertsozaleen masak ez zuen horrelakorik ulertu, ongi iruditu zitzaion urepeldarra azken buruz burukotik bazter uztea, haren aurreko ematea bertso apainak kantatu zituzten Uztapide eta Lazkao Txiki. Eta ez zuen irakurri edo irakurri bazuen ez zuen ontzat hartu handik laster Joan Mari Lekuonak Zeruko Argia-n argitaratu zuen «Xalbador, ezezagun hori» maisu-artikulua, besteak ez bezalako bertsokera haren nondik norakoak azalduz. Alferrik, bertsolaritza ez zen lirikaren mehekerietan jarduteko esparrua. Hala uste izan zuen publiko enbortu endurtu enuldu batek.

      Bertsolariek uko egin zioten txapelketari hamahiru urtez, antolamendua beren gain hartu zuten arte Aitzol berrien juzkua baliogabetuz. Aro modernoko aurreneko hartan, 1980, entzuleria berri bat erakarri zuten, eta ahozkotasuna zenbateraino eboluzionatua zen erakutsi zuen Xabier Amurizak, larrekoa/landua dikotomia hautsiz. Lizardik aipatu «legamia» zekarren.

Bertsolariak. Bertsolari txapelketa (1965-1-1). Auspoa 1965

Bertsolariak. Bertsolari txapelketa (1967-VI-11). Auspoa, 1967

JOAN-ETORRIA GURE BURURA

      Orixek harreman berezia zeukan hizkuntzarekin. Jesuitek aurrena eta Bilboko politiko abertzaleek ondoren erdaraz ohitu zuten, antza. Txillardegik esana du lan intelektual hutsa izan zela Orixek euskara kultur hizkuntza bihurtzen egin zuen ahalegina, hizkuntza hila izan balitz egin zezakeen berbera.

      Orixe 1954an itzuli zen Ameriketatik eta Euskaltzaindiko bileretara joaten nintzen urte haietan, Orixe joaten zenetan erdaraz hitz egiten zuen normalean euskaltzainekin. Esan beharra dago Orixe izan zela euskaltzaletasunak sortu duen lehen idazle profesionala. Baina Orixe ezagutu genuenok zalantza gutxi dugu bere erdalkeriaz. Ramon Labaieni behin eta berriz entzuna diot: gerran bestaldera joan zelarik, Saran bere aitak, Antonio Maria Labaienek, etxean hartu omen zuen; eta erdaraz hitz egiteko zuen ohitura horrekin harrituta-edo, behin ea bera bezalako euskaltzale batek beti ere erdarara jotzea ez al zen bekatu mortala galdegin omen zioten, eta Orixek baietz erantzun omen zion, bekatu zela, baina «bekatu beniala». [...] Guk, orduko gazte abertzaleok, gure herriaren mintzabide bihurturik nahi genuen euskara. Hortxe sumatzen zen bi euskaltzale belaunaldien arteko etena.

      Nola hitz egiten ote zuten elkarrekin Lizardik eta Orixek? Gutunak elkarri euskaraz idaztea, idaztearen jarraipen hutsa ote zuten? Lizardi tarteko ez zeukatenean, euskaraz aritzen ote ziren euskaltzale suhar haiek denak? Liriko hark bazeukan barrenik ez entzunarena ez egiteko. Joan-etorri bat Donapaleura lagunekin autoan euskaltzaleen festara, kronika antologiko bat bihurtuko zena bere luman. Zer bildu du, egun-pasa eder honetan?

      Gure anaia hauen artean, mugaz honuzko alderdiko euskaldunen eri berberari ohar natzaio. Buru-jantzienak, jakitez ertenenak, euskeraz ahal duten gutxien ari izaten dira, nahiz jardungaia erreza izan...

      Tristura handi bat, eta susmoa hartzen dugu kronikako dialogoak ez ote daudenetz euskaratuak.

      Gerraurreko euskaltzaleek ez baldin bazuten euskara mintzabide, ulergarriagoa egiten zaigu Ibar anti-intelektual samar agertzea, lehentasuna «erabilera biziari» ematea, autokritika bezala uler liteke. Lan handia egin zuen herriaren esamoldeak biltzen, klase politiko-kulturalaren «erabilera motelari» adierazkortasun makuluak ematearren... edo ahozkotasunaren harribitxiak jasotzearren hizkuntza hil aitzin.

      Sumatuz euskaldunak ospetsu nahian

      guretik deus ez duen hizkuntza mihian,

      sofritzen egoten naiz horien erdian

      gutaz ahalgetua, nigarra begian.

      Krutwig eta Txillardegi azaldu arte, euskaltzaleek propaganda euskerista egiten zuten nagusiki. Gerraondokoek ekintza bitarteko propaganda egin zuten, politikan bezala hizkuntzan. Anakronismoen zokora igorri zituzten baskistak, koherentzia linguistikoa gure kulturaren motorra bihurtuz. Hegoaldean bederen.

Joxean Agirre. Hitza hitz. Txillardegirekin solasean. Elkar, 1996

Xabier Lizardi. «Donapaleura yoan-etorria». Euzkadi, 1929-12-25

Xabier Lizardi. Kazetari-lanak. Erein, 1987

Xalbador. «Nigarra begian». Odolaren mintzoa. Auspoa, 1976

—6—

      Munduan beste asko bezala...

      Horrela hasten dira gure herri-ipuinak. Ez gaude bakarrik munduan, eta beste askorena kontatzen dugu esanez ez gaudela munduan beste inor gabe.       Mendiaren ostean ibaiaz haraindian itsasoaren harako ertzean badagoela beste lurralde bat, are usantza musika kolore ederragoak dauzkana, bestelako mintzaira bat.

      Mundu horietakoak ere bagarela.

      Munduko garela, munduaren kontzientzia daukagula.

      Eta badakigula ez gaudela bakarrik munduan, beste anitzek (ere) osatzen duela eremu (latz) hau, beste mundu asko dituela munduak.

      Eta badakigula ez garela bakarrak gure okerretan gure okerrenetan.

      Munduan beste asko bezala: kontatuko dudan ipuina munduan izateko modu bat besterik ez da.

      Euskaraz, munduko gara egiten. Leku bat baldin badaukagu, hizkuntzak emana da. Haren bitartez markatzen dugu muga eta lotura. Beste asko bezalakoa da gure mundua, anitz bestez egin dugu geure.

      Horregatik daukagu esan bat munduan, geurea.

hegoak orbel daroa

latin papertu harroa

harrian guk zer idazten dugun

zelataka barbaroa

GURE TXINAKO HARRESIA

      Erromako Elizari utzi zion botere politikoak euskara. Sinatu gabeko hitzarmena izan zen, frantsesa edo gaztelania ez zen oro bien artean itotzeko, batek debekuz eta besteak domestikazioz. Apeza populazio indigenaren buruzagia bihurtu zen, eta Txinako Harresi bat eraiki zuten euskararekin. Haren barruan Elizak botere absolutua zeukan, Paraguaiko indioak izan ginen, euskaldun mantsoak xaloak, gaiztakeria zer zen ez genekienak, bizioetarik urrun, gaztelaniaren biraoetarik urrun. Eta apezek euskara indartu arau ahultzen ziguten hizkuntza gizarterako, gizaldirako: «Euskarak irautea, Jainkoak nahi du». Zenbat adiera bortxatu, zenbat kantu deformatu, zenbat ohitura asimilatu, zenbat hitz debekatu, zenbat moralkeria itogarri erantsi zioten apezek euskararen hiztegiari...!

      Deabruak ez zezan euskaraz ikas.

      Anulatzeko iraunarazi hizkuntza, Erromako Elizak.

      (Euskal literatura modernoaren historia hizkuntza sekularizatzeko prozesua da, oraino amaitu ez dena).

      Elizaren luzapen bezala, integristak sutsu azaldu ziren euskaltzaleetan XX. mende hasieran, euskarari eutsi nahi diote, jaso hobetu zabaldu... Larreta andoaindarrak, besteak beste, zerikusi handia ukan zuen Euskaltzaindiaren sorreran.

      Euskara galdu ezkeroztik Euskelduna galdua da; bere ohiturak eta legea galduak; bere jabetasuna, bere askatasuna, bere libertadea galdua; euskera galdu ezkeroz besteren mende bizi beharra da euskalduna. Euskera galtzera, guzia, guzia galtzen du euskaldunak. Guzia diot, guzia; euskera galtzearekin, euskaldunak, aitatu ditugun lege eta ohiturak ezik, bere errelijiua ere galduko luke-eta.

      Euskara langa da, kastitate gerrikoa, lili zuria lumarik eijerrena lehen floria, eta katolikotasuna da gure izatea. Erdara ez da euskararen galgarri, erlijioarena baizik. Erlijioagatik balio du euskarak, fedea txertatzeko gure nortasun nazionalean. Fedearekin, integrismoa: harresiaren biribila.

      Mundutik lekora, leku zero batean gu.

Juan Bautista Larreta. Zer ote gera gu? Euskal Esnalearen Oyartzungo batzarrian 1915en urteko dagonillaren 5an Juan Bautista Larretak egindako Itzaldiya. Martin, Mena y Cia.ren etxian, 1915

ZAZPI HIZKUNTZA

      Klasikotzat jo dute apezek berek Axular apezaren Gero aipatua. Erlijiozko prosan, alde handia kentzen die besteei. Hizkuntzaren kontzeptu garatua zeukan Axularrek, gomendio zuhur bat egiten die gainerako eskribatzaileei, zelan irakurri behar luketen:

      [...] euskara eta euskararen mintzatzeko eta eskiribatzeko moldeak eta diferentziak utzirik, zeren hek azala eta lorea bezala baitira; har ezazu liburutto hunen fruitua, barreneko mamia, haur dasta ezazu, haur eskuzta ezazu, irakurtzen duzula, ez lehiaz, ez gaingiroki eta ez arbuiatzeko kontuan ere. Baina intenzione on batekin, zeurea, zeurk egina baitzendu bezala.

      Euskaldun orok dastatzeko idatzi du.

      Erromako Elizak, aldiz, tokian tokiko biztanleetan eragin nahirik, apezak indio talderen jabe eginik, irmotu eta urrundu egin zituen dialektoak, katiximak eta elizako liburuak euskalkietan eta azpi-euskalkietan inprimatuz: divide et impera.

      Axularrena argitaratu eta ia berrehun urtera, Larramendi jesuitak Gero euskaldun guztien eskuetan ibili behar litzatekeela zioenean, bizkaierara «itzuli» zuen Añibarro frantziskotarrak:

      Euskeran, egin dot ahalegina Bizkaikoari jarraitzeko; baina zelan Kolejio honetakook hain laster gabiltzan Bizkaian zein Gipuzkoan, Araban eta Nafarroko berba egikune eta hizkuntzetan, hutsen batzuk idoroko dozuz, eta orduan, ito egizuz isilik, eta irunsi epetasunaz zeure artean, oinon baga.

      Hizkuntza bana dute orain Gipuzkoak, Arabak eta Nafarroak, Bizkaikoaz bestelakoak. Haietarikoak, hutsak dira bizkaieran: tankan itxitako konpartimentutan dago zatitua euskara.

      Kardaberazek deblauki esana du hori ez dela horrela:

      Itsu-itsuan askok esan ohi du euskera asko dirala, edo herri bakoitzean bere euskera dela, baina zer dioten ez dakite. Ez da hori egia: euskera bat da.

      Hogei urtez ibili da Bizkaia Gipuzkoa Nafarroan sermolari, badaki zer dioen, frogatua dauka, gure diferentziak ez dira bizkarrezurraren ornoak baizik. Baina euskaldunok, sotanapeko, urrunduak gaude elkarrengandik eta ez dakigu zerk batzen gaituen.

Axular. Gvero. Bordelen, G. Milanges Erregueren Imprimaçaillea baithan, 1643 [Jakin, 1977]

klasikoak.armiarma.eus

Agustin Kardaberaz. Eusqueraren berri onac. Iruñean Librugille Antonio Castilla-ren etxean, 1761

klasikoak.armiarma.eus

EZ JAKULAKO KONBENI

      Herri-ipuinetan ageri da Axular, deabruaren leizean ikasi omen zuen. Deabrua bera baino bizkorragoa zen ordea (ez da harritzekoa, euskaraz ikasia izanik), eta ihes egitea lortu zuen. Alta, kutsu gaiztoren bat hartua zatekeen Pedro Antonio Añibarroren aburuan:

      [...] euki ditu libru honek non edo han lehengo denporetan bere ekatxak, bere zerak: honetarako bidea emon eban, behar ez zirian persona errespetagarriak ahotan hartzeak, euren hutsak agertzeak, eta beste makina bat gauza, isilik igaro, estaldu eta gorde behar zirianak, zabaltzeak. Dirianak albaitenez garbitu dira oraingo honetan; batez bere, hogeta hamakagarren kapitulutik berrogeta laugarrenagino laburtu dira gauza batzuk, beste batzuk kendu eta beste asko erantsi eta gehiagotu, uste izanik konbeniko ez jakela era guztiko pertsonai; eta bere irakurtzetik on baino, kalte gehiago etorriko lekikielako gazte askori, lehen legez geldituko balira.

      Ez da euskaldun orok dastatzekoa.

      Elizak berak aginduriko lanak zentsuratzen ditu Elizak.

      (Robin apezarena izandako Gero-ren ale bat eskuratu zuelarik, pasarte «sobera naturalistak» ezabatuak zeuzkala ikusi ahal izan zuen Julio Urkixok, nonbait Robinek ez zuen Etxepare zaharrak bezain zabal hartzen lengoaia, ez zuen nahi ukan genezan izkribuz «zerbait doktrina eta plazer hartzeko solas egiteko kantatzeko eta denbora iragaiteko materia...»).

      Mauka dauka Erromak euskaran eta euskaldunetan: hizkuntza bezain autonomo dauzka elizgizonak, eta horrek aniztu egiten du interbentzionismoa. Hizkuntza zazpi ziegatan eta euskaldunen burua ziega banatan.

klasikoak.armiarma.eus

EUSKARAREN INTSENTSU LURRINA

      Infernuan ez baitzen euskaldunik, deabruak euskaldunen artera joatea deliberatu zuen zintzokote haiek gaiztotzearren, eta horretarako oroz lehen....

      Nardatzeraino errepikatu ipuin horrekin egotzi egin genuen euskara eremu zibiletik, eremu erlijiosora erretira dadila eskatu genion. Hendaian Abadiari gaztelua eraikiko zion Viollet-le-Duc arkitekto sonatuak egonaldi bat egin zuen Baigorrin gaztetan, 1833, belarria erne eta memoria sano zeukalarik:

      Les basques ont bien la langue la plus incompréhensible qui soit au monde, car pendant les huit jours que nous avons passés parmi eux, il nous a toujours été impossible d'y comprende le moindre mot; je n'en sais qu'un, c'est elissa.

      Nobela latinoamerikarra irauliko zuen Alejo Carpentier-ek ez zuen haboro ikasi ahal izan gutaz, Hondarribian egin geldialdian mende bete geroago, 1934an.

      Rezan unas pocas beatas vestidas de negro, desperdigadas ante las imágenes santas. Junto a la vitrina que encierra un gigantesco candelabro de madera tallada, policromado y pirograbado, «dado por la Cofradía del Señor Sampedro», un cura panzudo preside un corro de chicos que recitan el catecismo en vascuence.

      Euskaldunek elizan mantentzen dute euskara, euskarak beste aterperik ez du. Eta Elizak apezkume bihurtzen ditu euskaldunak.

      Gure hizkuntza laster izanen da atzerakoi, retrogradoa, kabernikola.

      Deabruak ez dauka beste modurik, hizkuntza hori ikasi beharra du...

      Ongi dakigu horrelako ipuin guztien azkena, aldaerarik gabeko leloa: deabruak ezin izan zuen euskaraz hitz egiten ikasi.

      Euskara, ezinezko bat.

      Euskaldunen kristautasuna laudatzeko asmaturikoa, euskaldunen hizkuntzaren aurkako tresna bihurtu zaigu.

Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc. Lettres à son père, 1933

Jean-Claude Garnung biltzaile. Je vous écris du Pays Basque. Pimientos, 2003

Alejo Carpentier. «Crónicas de un viaje sin historia. De los Pirineos a la meseta castellana». Carteles, 1943-01-07

Alejo Carpentier. Crónicas. Editorial Arte y Literatura. La Habana, 1976

EUSKARAREN SUFRE LURRINA

      Deabruak berak ezin ikasteko adina zaila gure hau, omen. Mito hori beste bat ezkutatzeko sortu zela esan genezake.

      En fin il [deabruak] quitta toutes ses ruzes, & ne s'amusa plus qu'à apporter de la difficulté à l'execution de ces povres miserables, les privant de Confesseurs, lesquels (pour être la langue basque très mal aisée) sont plus rares dans le pays: qui est ce que Satan cherche le plus, de les voir aux abbois de la mort abbandonés des bons serviteurs de Dieu, à fin qu'en ces derniers heures, il puisse plus aisément prendre son advantage.

      Satanek berak bihurtua du euskara zail eta ulergaitz, apezek ez dezaten ikas eta sorginak infernura doazen.

      (Inkisizioak surtara jaurtiko baititu azken finean, baina urrikalmendu hori, arrangura hori, konfesatu gabe kiskali beharra zeinen lazgarria...)

      Gure mitologiak argitzeke dauka, irakurtzekoren bat huts egin ez baldin badugu behintzat, noiz eta nola kendu zion euskara Jainkoak Satani.

      Ez du ardura, borreroaren aurpegi biak dira biak.

Pierre de Lancre. Tableau de l'inconstance des mauvais anges et démons où il est amplement traité des sorciers et de la sorcellerie. Paris, 1612 [Aubier, 1982].

books.google.com

[Aipua sarrerako «Advertissemens» ataletik hartua da, baina testua finkatu eta argitu zuen 1982ko Aubier-en edizioak ez dakar atal hori. Aipu hau komentatzen du Iñaki Mozosek ihauteriari buruzko bere lan bikainean, Erreforma eta Kontrarreformaren eraginak azaltzen dituelarik].

Iñaki Mozos Mujika. Ihauteria euskal literaturan. Eusko Ikaskuntza, 1986

www.euskomedia.org

ESTRABON, PLINIO & CIA

      Intelektual tanzaniarraren irriak gaiztoa iduri luke gozoaren itxuran, umorez emanen dio gizaki zuriari bere herriak, Afrika osoak, urteetan pairatu duen menpetasun kulturalaren berri, swahilia utzita aise ingelesez, erreportari frantsesek eskatu dioten elkarrizketan.

      —Esploratzaile ausart hari, John Hanning Speke-ri, hona iritsi zelarik 1856an, ez zitzaion bururatu hemen bazirela bera baino zatiaz lehenago iritsitako pertsonak, eta pertsona horiek bazekitela hau aintzira handi bat zela...

      Kamerak atzerako zooma egin du, intelektual tanzaniarra uraren bazterrean dago.

      —Ez zuen galdetu nola esaten zioten bertakoek aintzirari, eta Victoria eman zion izena, bere erreginaren omenez. Horrela izendatu du munduak geroztik, Lake Victoria. Oraino ez digute galdetu nola duen izena.

      John Hanning hark tradizio handi baten ohitura segitu zuen. Kasik bi mila urte lehenago, bazterrok ikusi edo ez, bertakook caristio, vardulo, vascon, autrigon... omen ginen, tributan sakabanatuak, idatzi zuten Estrabon grekoak, Plinio erromatarrak eta beste hainbatek. Izen horiek edukiko dute nonbait arrazoiren bat edo biga. Jakingarria litzateke. Luzera gabe ager vasconum eta saltus vasconum eremuak markatu zituzten, vascon inposatu zen.

      Hitz egin ote zuten kronikari haiek, zinez, zinezko vascon batekin?

      Egin bazuten, ez digute mikorik kontatu: ez zer hizkuntzatan mintzo ziren, ez nola esaten zioten bere buruari.

      Katu bat, etxe bat, arbolak, mendiak,

      lurra, esnea, eguzkia, hodei gorriak, hautsontziak,

      harriak, pentsamenduak, zaratak, bizitza,

      leku bat, intsektu baten firfira, leihoak, egia, ogia,

      berakatzak eta loreak, alfonbra bat,

      izarak lehortzen, haizea, hostoak durundioan,

      amildegia, altuera, izpiritua, aingeruak, musika,

      zakur bat izutua, tximinia berriak,

      oilategi karrankaria, gizon-emakumeak...

      Hauxe baino ez nuen ikusi lur basatietan.

      Horixe da Plinio zaharrak ikusi zuena, berak aitortua da Txuma Murugarrenen ahotsean. Ez zien deus galdetu bertakoei, nola esaten zioten katuari adibidez, zer izena zeukan katuak, katua «katu» zela ikasi baino lehen, zer izen zeukan arbolak, «arbola» zela ikasi baino lehen... Edo ezkutatu egin zigun haien esana, inperioaren zerbitzuko intelektuala zen.

      Alabaina, lur basatietako biztanle haiek bere hizkuntza zeukaten, ez grekoa ez latina. Eta izen bat zeukaten, bat, bere burua aurkezteko.

      Bestelakoa ezarri ziguten antzinako inperioaren idazlariek, gu biztanlebako lakua edo mendia edo erreka bagina bezala. Eta egundaino iraun du haiena, baita geure burua aurkezteko ere, euskal herritar anitzetan.

      Ezizen hori, ezizana ere bada.

FR3ko Thalassa, le magazin de la mer programan ikusia orain urte batzuk. [Azken sei hilabeteetako artxiboak bakarrik dauzkate kontsultagarri]

Txuma Murugarren. Gauak, neskak eta maletak. Gaztelupeko Hotsak, 2003

DIZIPULU BARBAROA MAISU

      Ustez latin ovidiarrez, izatez latin kaskarrez

      zenbait bertso paratu duzu, Antonio,

      non vasconum hizkuntza barbaroz

      poema latindarrak egiteagatik degidazun trufa.

      Nik zure eztenari erantzun

      konplitua ematen diot,

      zuk erantzun ezinen duzun honen bidez.

Anjel Erro. Eta harkadian ni. Elkar, 2002

EZ PENTSATU EZ ADIERAZI

      Etxean ez dira kexatzen. Ezagunak dira gurasoek berek maisuei ezarri baldintzak, umeei eskolan euskaraz egiten ez uztekoa idatzia dago, kontratuetan. Gaztelania ikastea gauza ona da, euskara kentzeko bide guztiak on bihurtzen dituena. Seme-alabak Baliarraindik inoiz lekutuko ez diren arren gaztelania ikastea komeni zaie, gaztelania sartua dago gaztelania egiten ez den lekuan, boterea da, agintzen duenaren gakoa, nagusiak dakiena, Baliarrainen ez da egiten baina oihartzuna heldu zaie mendiz mendi.

      Erdara ez da, besterik gabe, altxagarri soziala. Hizkuntza aldaketak ez dakar estatus sozialaren aldaketa, alderantziz da gertatzen, aldaketa sozialak eragiten du kulturalki baserritarrengandik bereizi nahia, norberaren euskalduntasuna gorde kendu akabatu beharra.

      Gaztelania administrazioan lekutxoren bat bilatzen zutenen baliabidea zen.

      La asimilación es, tras la conquista, la iniciativa más inmediata del grupo en el Poder. Su objetivo es la absorción del pueblo dominado, es decir: identificar, eliminar las diferencias entre dominadores y dominados. Naturalmente no se trata de «igualar» a los gobernantes con los gobernados, sino de evitar que éstos permanezcan o surjan, potencialmente, como un grupo autoconsciente. Para ello el Poder emana dos tipos de sanciones: unas negativas: represión, imposición y coacción, que actúan a nivel social, o sea, apuntan al grupo en cuanto tal, pero no señalan a los individuos concretos. Así, el grupo será catalogado de «inferior»; se dirá que su lengua es «inculta», etc. El segundo tipo de sanciones son, por el contrario, remunerativas: van dirigidas al individuo, y excluyen al grupo. Se trata, mediante ellas, de hacer ver al individuo la conveniencia de insertarse en el grupo «superior», como medio de ascenso a un status superior, económico, político o cultural. De este modo, si el grupo en cuanto tal está estigmatizado, se deja abierta una puerta para evitar la creación de un sentimiento de resistencia, y ella consiste precisamente en la posibilidad de ofrecer, a nivel individual, una incorporación al grupo superior.

      Eraztunaren erabilerak badu beste helburu bat, ezkutukoa, luzerakoa, izuarekin batera gorrotoa sortzen denez zigorra bitarteko: eskolako hizkuntzaganako aiherkundea, kulturaren ukoa.

      Eraztunak dakarren makila itxialdia miazka higuingarria, klase apalen atzeramendua areagotzeko metodoa da: euskara ez dadila inoiz hizkuntza izatera iritsi, arloteok ez dezatela pentsa ahal esaten duten horretan, ez, baina pentsatzen dutena ere ez dezatela esan ahal bestean, gurean, boterekoan.

      Elebidun analfabetoa bihurtzen da umea, analfabeto elebiduna izanen da bizi den artean.

      Eskola neskametza kaserna emigrazioa, horra gaztelaniaren, frantsesaren Esnebidea euskaldunendako. Eta euskaldunek ez dakite, maisuak berak auskalo, gaztelaniaren inposaketaren ostean asimilazio politiko-ekonomikoa dagoela: izatetasun unibokoa, lekutasun egonkorra eskatzen dute, eta ez gaztelaniaz egiten duen multzo batean (ere) bizi ahal izatea, egitura hispano-frantsesek ezin dute identitate bakarra ez inposatu.

      Eta beraiek baino gehiago dakienari egiten diote men gurasoek, zer egin behar dute bada? Men egiten diote larderia guztien makila den erdarari, beste biderik non: Ez makurtzen haatik, euskara transmititzen jarraituko dute etxean lanean herrian. Eta handik urteetara eskolan pairatu zuenaren lekukotza kritikoa ematen dio baserritar batek horrelakoak entzutera berariaz azaldu ez den historialariari.

Jose Maria Sanchez Carrion. Lengua y Pueblo. Elkar, 1980

EUSKALDUAK

      Erromatarrak heldu zirelarik, inperioaren legera egokitu zirenek latina ikasi zuten gure inguruan. Latinarekin batean, gurasoak eta oraino euskaraz ziharduten lehengusuak barbaroak zirela ikasi zuten. Eta euskaldunok, orduan, «erdara» hitza asmatu genuen damutuen ahotan euskara mututzen zuena adierazteko. Erdeinuaren ordaina eman genien.

ERAKARRARRIA

      Kategorizatu, zeharbidez kategorizatzen du beti gehiengotuak, menderatzaileak. Ez du uste ez da ohartzen.

      Aspaldi honetan usu entzun izan dugun legez euskarak, euskal kulturak «erakarri» egin behar baldin badu, hauxe da gizartean txertatzen den mezua, toxina:

      1. Euskara eta euskal kultura ez dira erakargarriak.

      2. Erakargarria erdara da, erdarazko kultura.

      Antitesien joko zaharra dugu: horrela (ere) sortzen da ideologia arrazista, hizkuntzen kategorizazioaren bitartez.

Colette Guillaumin. L'idéologie raciste. Genèse et langage actuel. Gallimard, 2002

VOYEUR LINGUISTIKOAK EZ DAKUSANA

      Zer egiten dugu euskaldunok ez-erakargarri izateko? Aspergarriak gara? Ez dugu festarik antolatzen? Ez dugu abestirik sortzen? Txarrak dira gure kantariak? Gure literatura ez da plazerez irakurtzen ahal? Bertsolari erdaldunak baino grazia gutiago dute gureek? Zatarrak gara denok? Nor bezain sexy izan behar dugu?

      Gure zatarra deitoratzen zuen berak, PSEk, erakargarritasunaren eredu, Osakidetzan sortu behar omen zituen bost mila lanpostuetan ez zela euskararik eskatuko bota zigun 2009ko hauteskunde kanpainan. Urte bete geroago, eskuin atzerakoienarekin, PPrekin eginiko hitzarmenari esker EAErkidegoan agintzen dagoela, sozialistek euskara jakitearen estatusa ezarri dute: mérito izanen da, ez requisito, justiziako kargulanta izateko.

      Hori jakin dugun egun berean ikasi dugu, 2010-03-30, beren Hizkuntza Politikako sailburuordeak dimititu egin duela. Arrazoi pertsonalak omen tarteko. Eta alegia deus ez, dena biltzen duen esaldirik politikoena:

      Berria.- Eta hemendik aurrera zer?

      R. E.- Etxekoek ezagutzeko moduan bueltatu naizela frogatu ondoren, bizi, duintasunez bizi, euskararekin bizi.

      Oztopoz eta jukutriez askiturik, Nafarroako Euskara Kontseiluko aholkularien gehiengoak (Aierdi, Epaltza, Satrustegi... hamabi lagun!) dimititu egin zuen 1999an, eta 2008an, presioz eta tratu txarrez itota, ahal izan zuten teknikariek ihesari eman zioten Nafarroako euskararen erakunde nagusitik, Euskarabidetik.

      Euskara bera ez-erakargarri bihur liteke euskaldunarendako, bai.

Agurtzane Solabarrieta. «'Porrot pertsonala izan da hau'. Bere gain hartu du Etxezarretak kargua uztearen erantzukizun osoa. Ukatu egin du desadostasunak izan dituela lan taldearekin, baina aitortu du ez dela bere 'estilokoa'» Elkarrizketa. Berria, 2010-03-30

PUERTO RICO MAITEA

      Sam osabaren ondoan bizi da, hain ondoan non behin eta berriz eskaintzen dion Estatu Batuetako estatu bihurtzea, erabatekoa, ez orain den estatu libre elkartua. Zenbateraino dagoen umotua, ez da gaitza asmatzen. Uharteak adina puertorricoar dauzka Estatu Batuak bere mugapean. Hizkuntza, harremanoz gain, aspaldi utzi zuten agintari landatua inbaditzaile yankiek, aurreko inbaditzaile espainiarrak kasatu zituztelarik 1898an. Bizikidetza zaila, hizkuntzen kontaktuak zirrara eskas. Ahaleginak egiten dituzte puertorricoarrek gaztelaniaz bizi eta gaztelaniaz sortzeko.

      The history of the English language in Puerto Rico is a decidedly peculiar one, characterized by incessant conflict and chaotic change. English has long been viewed on the island as both a tool of liberation and an instrument of oppression. Children are told from the earliest grades that English will be vital for their educational and professional advancement, while they are also cautioned that learning it too well may endanger their Puerto Rican identity. Fostering English is linked in the minds of many Puerto Ricans with assimilationism, while defending Spanish is the hallmark of nationalism. Consequently, overt popular support of English acquisition coexists with covert popular resistance, complicating even further the teaching task.

      Espainiak Premio Príncipe de Asturias de las Letras saria eman zion Puerto Ricoko herriari 1991n.

      Reunido en Oviedo el Jurado correspondiente al Premio Príncipe de Asturias de las Letras 1991, integrado por D. Antonio Gallego Morell, D. Domingo García Sabell, D. José María Martínez Cachero, D. Arturo Uslar Pietri, D. Gonzalo Torrente Ballester, D. Antonio Vilanova, presidido por D. Camilo José Cela y actuando de secretario D. Emilio Alarcos Llorach, acuerdan por unanimidad y en primera votación, caso sin precedente en la historia de este galardón, conceder el Premio Príncipe de Asturias de las Letras 1991 al Pueblo De Puerto Rico, cuyas autoridades representativas, con decisión ejemplar, han declarado el Español único idioma oficial de su país.

      Damurik, koofiziala ezarri zuten ingelesa 1992an.

      Sari hartako epaileek egin zituzten deklarazio berdinak —berdinak—egin litzake euskaldun batek estatuaren indar polizialek terrorismoarekin uztartu izan duten euskalgintzaren laudorioz.

      Hemen kondenatzen dutena, saritu egiten dute han.

      Gaztelaniaren inposaketaren teorikoek historikoki erakutsi dizkiguten argudio politiko eta ekonomiko berdinak —berdinak— erabiltzen dituzte Puerto Ricon ingelesaren ezarleek.

      Han kondenatzen dutena, egin egiten dute hemen.

Alicia Pousada. «The singularly strange story of English in Puerto Rico». Milenio, 1999, 3, 33-60. University of Puerto Rico, Rio Piedras

www.home.earthlink.net

ebj-prof.net

www.fpa.es

ANTOLAKUNTZA ZELULARRA

      Angel Errok ariketa bat proposatu digu, Iruñaz ari edonorako balio duena:

      Autobusean, kalean, eraikin publikoetan eskuko telefonoa hartu eta mintzatu. Ahalik eta gai interesgarrienaz —nazioarteko kultur izenak sartuta—, alaienaz —irri eginez tarteka—. Solaskideaz gain, iruindar guztiak seduzitu behar bagenitu bezala. Telefonoa itzalita ere.

      Poetak badaki gaizto erakartzen.

Angel Erro. «Bi gaitzespen eta proposamen bat». Argia, 2009-07-05

ERAKARTZEKO EZINTASUNA 1

      Uler liteke euskara ez zaiola erdaldunari erakargarria zenbait komunikabide handiren eta jauregiko irizlari ez gutiren kanpainek euskara terrorismoarekin batzen saiatu direlako, lortu dutelako hori sinestea euskal herritarren kopuru batek.

      Katalunian ez dago terrorismorik, baina...

      [...] les campanyes anticatalanes són la expressió de la impotència dels espanyols per assimilar-nos. La seva incapacitat de seduir-nos politicament i culturalment els provoca la catalanofòbia, per la cual cosa només s'imaginen l'assoliment dels seus objectius imperials pel sistema de la violència.

      Gezur batzuk sinestea ongi datorkie euskarari eta euskaraz sortuari muzin egiten dietenei, erakargarritasun ezaren argudioa erabiliz. Eta beharbada zinez usteko dute beraiek xarmagarriak direla, besteok begi-kliska huts batekin limurtzeko ahalmena daukatela, berezko edertasun zoragarri bat, seduktore hutsak direla, liluratzeko jaioak.

      Eufemismoak bazter utzirik —komenientzia politikoak ere bai, ziurrenez—, Juan Inazio Hartsuagak garden eta gordin zehaztua du zein den hizkuntzen erakargarritasuna:

      Euskararen inposaketa indarra gazteleraren inposaketa indarra berdintzeraino emendatu behar dugu euskarak bizirik eta osasun onean irautea nahi badugu. Euskarak gaur egun duena baino inposaketa indar handiagoa eskuratzen ez badu, galdu egingo da erremediorik gabe.

Francesc Ferrer i Gironès. Catalanofòbia. El pensament anticatalà a través de la història. Edicions 62, 2000

Juan Inazio Hartsuaga. Euskararen egoerari irizten. Hiria, 2009

ORIXEREN AZKEN IDATZITIK

      Arazoa baldin bada euskaraz oro har esaten, kantatzen eta idazten dena ez zaiela gustuko (zer ez dugu entzun eta irakurri bertsolariei buruz!, zer ez zuen esan Jon Juaristik gure literaturari buruz!), irtenbide bi daude. Bata bestelako diskurtsoak sortzea da.

      ¡Cuánto hubiéramos agradecido hoy, yo al menos, el que los monárquicos u otras facciones políticas nos hubieran dejado seis mil palabras, aunque no todas estuviesen del todo bien inventadas!

      Telesforo Monzonek idealizatuak zeuzkan bere leinukoak, benetan sinesten zuen gure klase gorenek berebiziko maitasuna eduki zutela herriarengana, amor al País delakoak hori esan nahi baldin badu behintzat. Horregatik harritzen da harritzen den moduan, aitortu beste irtenbiderik ez daukan akatsa ikusten dielarik:

      Ya van constituyendo legión entre nosotros los escritores, poetas y oradores vascos. Todo esto es necesario y está bien; pero para salvar la lengua necesitamos ahora carlistas. Sobre todo por ahí, por las alturas, donde escasean tanto. ¿Quién duda que el euskera llegó a su triste estado actual de postración gracias a nuestras clases elevadas, que creyeron compatibles un gran amor al País con un desapego tan grande hacia su lengua?

      Beste irtenbidea euskara bera suntsitzea da.

      Bigarren aukera honetarako ez da ezinbestekoa hiztunak hiltzea, tresna zuri ugari daude. Guztion ondarea omen dena guztiok ez garenon monopolioa izateak badu hondamendiaren antzik.

      Auzoa ez da zure sailaz jabetzen saiatuko, aurretik lantzeari utzi ez badiozu.

      Hizkuntza ez erabiltzea, hizkuntzaren erabilera politikoa da.

      Lekua zoko bihurtzeraino.

Orixe. «El P. Arriandiaga M.B.S». En defensa de la lengua. Graficas Ellacuria. Bilbao, 1962

Telesforo de Monzon. «El euskera en las clases altas del País (I)». El Día, 1931-01-18

Juan Inazio Hartsuaga. Euskararen egoerari irizten. Hiria, 2009

EL IRRESISTIBLE ATRAJO
DEL IDEALISMO IDENTITARIO

      Gaztelania berez baita erakargarria, gatazkarik gabe, inposaketarik gabe, bortizkeriarik gabe, eragin politikorik gabe jarri izan ditu erromantze guztiak gaztelaniaren magalera, XI. mendean hasi eta XXI.eraino iraun duen gurasotza gozoan:

      [...] el castellano redujo las áreas de los dialectos leonés y aragonés, atrajo a su cultivo a gallegos, catalanes y valencianos, y de ese modo se hizo instrumento de comunicación y cultura válido para todos los españoles.

      Horrelakoak baliatzen ahal dira gero gaztelaniaren erregearen diskurtsoak egiteko.

Rafael Lapesa. Historia de la lengua española. Madrid, 1942 [aipua Lapesa jaunak berak zuzenduriko 1981eko ediziotik hartua da]

HARRI FILOSOFALA

      Ortega y Gasset filosofo espainiarraren iritzirako, Zubiaurre anaiak, Ramon eta Valentin, euskal arrazaren —garaiko terminologia— eredu nobleena ziren: Son pintores esan zuen, «ez dute idazten ahal» adieraziz, y además son mudos esan zuen, «ez dakite hitz egiten» adieraziz.

      Ramon eta Valentin Zubiaurre margolariak gor-mutuak ziren, euskalduntasunaren pertsonifikazioa.

      Geroago, filosofo espainiarrak zehaztu egin zuen euskaltasunari buruzko definizioa, zenbait filosofok maite dituzten esaldi gogoangarri eta zeharoko horietarik bat zizelkatuz:

      Ser vasco es, sin más, una renuncia nativa a la expresión verbal.

      Asmo oneko idazleek argudiatu izan dute Ortegaren alde edo euskaldunok goxatze alde, ez dakigu zuzen, renuncia nativa hark ez zeukala deus euskararen aurka, Ser vasco es, sin más, una renuncia a la expresión verbal... en castellano adierazi nahi izan zuela, euskaldunok ez omen dugulako erraztasunik eduki gaztelaniaz.

      Filosofoa zeharo maila errekakoan uzteko lako defentsa ematen du, eta horren argudio xaloa umore zorrotzez suntsitu zuen deblauki, de un plumazo eta de un brochazo Antonio Valverdek, Ayalde ezizenez sinatzen zuen margolari handi ezagunak eta idazle bikain ezezagunak:

      Baina oraindik ez da ondo konprenditzen. Berdin esan baitaiteke frantses batengatik:

      Ser francés es, sin más, una renuncia nativa a la expresión verbal... en castellano.

      Eta berdin guk esan genezakeen:

      Ser castellano es, sin más, una renuncia nativa a la expresión verbal... en vascuence.

      Gure idazle-margolariaren aburuz, Ortegak adierazi zuenak euskal giroan bizitzea hitzari uko egitea dela beste interpretaziorik ez dauka. Valverderen kontra-argudioa azkeneraino eramanez, honela formula genezake Ortegarena bere mamian:

      Nacer vasco es, sin más, una deformación (que impide expresarse).

      Euskara ez delako hizkuntza bat, menostasun genetikoa sortzen duen gaitza baizik (gor-mututasuna). Euskalduna izatea arrazen teoria justifikatzen duen garunaren elbarritasuna da.

J.M. «La expresión verbal entre los vascos». El Bidasoa, 1961-06-03

Antonio Valverde, Ayalde. «Ortega-ren iritzi bat». El Bidasoa, 1961-07-29

Antonio Valverde, Ayalde. «Ortega-ren iritzi bat». Ibar Ixillean. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1970 [Aipuko etzanak, bereak dira]

AUTODEFENTSA

      Señoritoek edo sasi-intelektualek baserritarra menosten zuten antzera mespretxatu zuen menditarrak kalekoa, zer esanik ez etxean otsein euskaldunak zituen erdaltzalea.

      Kaiku hitza, esaterako, burla horien isla da: artzain eta abeltzainen tresna da batetik, izen arrunt bat, eta (horregatik hain zuzen) ergel, baldres, pitoa adierazten duen adjektiboa bestetik.

      Kaikuok ahal izan genuen moduan defendatu ginen.

      Eta ez da kasualitatea Pernando Amezketarra, kalekumeei —eskribauari, apezari, txinelei, aberatsei...— adarra jotzen zien hitzaren heroi hura, artzaina izatea.

      Ez zuen esan onik, kaleak. Hiritarrari txankame(he) esan izan zaio eta, oro har, kalekume.

      Kalekumea izatea, belarrimotza izatearen bezpera zen. Motza, belarrimotza, esan eta esan eta ulertzen ez duena. Gorra, erdaltasunaren adibide noblea.

      Ortega y Gassetek usteko ez zuen arren erdaltasuna moztadea da, handitasunak sortua, inorena entzuteko eta ikusteko ezegintasuna.

E SKOL VA FARREZ

      Ume bakar igandez zenbat ume, Irunen edo Euskal Herriko edozein eskolatan, edo Reunion uhartean edo Bretainian, asimilatu beharreko herri bat egon litekeen edonon, edonon hori Frantzia edo Espainia barruan baldin badago...!

      Ma vijen bet ken fur ha m'oann mad da zeski

      N'em bije ket skubet ann ti-eskol d'ar pardeaz

      Med, evel m'oann dibenn ha ma karenn c'hoari

      Em euz skubet, siouaz! leur ann ti-eskol aliez.

      Biskoaz n'em euz klemmet o chom e pinijenn

      Da c'houde beza great eur farserez-bennag,

      Lenvet em euz avad o kaout ar «zimbolenn»

      Evit komz brezounek!... goulenn a rit perag!

      Ra zigoro sant Per d'in dor ar baradoz:

      M'em euz hen gounezet dre gemet a zaelou!...

      Med penaoz pardouni d'ann Aotrou skolaer-koz

      D'am beza kastizet' vit komz iez hon Tadou!

      Pierre Pronost idazle bretoiaren E skol va farrez, «Nire herriko eskolan» poemaren azken hiru ahapaldiak ditugu.

      Zintzoa izan banintz eta zuzen banu ikasi

      Ez nukeen beharko gela garbitu arratsez

      Baina ero samarra eta jolastia izaki

      Usu behar nuen garbitu eskola erratzez!

      Merezia neukan ematen zidaten zigorra

      Egiten bainuen eskolan bihurrikeriarik

      Kexu naiz ordea nuelako hartzen «sinbola»

      Zergatik ote zen? Bretoieraz egiteagatik!

      San Pedrok diezadala paradisuko atea zabal

      Merezia daukat, hainbeste malko dut isuri!...

      Baina errienta ez, nik ez dut barkatzen ahal:

      Kendu nahi zigun gurasoek emana guri!

      XX. mendearen hasmentan argitaratu zuen, 1902an. Nahiz eta haurtzaroa ebokatu, gaiak aktualitatea zeukan, elebitasunaren aldarria hasia zen.

Philippe Durand. Le livre d'or de la Bretagne. Seghers, 1975

ERAKARTZEKO EZINTASUNA 2

      Hain erakargarria da ezen laster baititu beteko mila urte guretik hastandu nahi gaituela, eta oraino lortu ez. Zer ote du gaztelaniak oker, ahaleginak arren ezin asimilatu izateko bere azpiko dauzkan euskaldunak? Zer ote dugu euskaldunok horren makur, behingo batean euskara utzirik gaztelaniaren ederra onartu ezin izateko?

      Munduan beste asko bezala bizi gara geure hemen honetan.

GAILURTUOK

      Bagenituen basoak, ez ginen basodunak izan, bagenituen mendiak, ez ginen mendidunak izan, bagenituen zugatzak errexalak zuhamuak haretxak, ez ginen zugaztunak edo haretxadunak izan. Gure izenak hizkuntzaren kontzientzia handi bat suposatzen du. Euskaradunak izan ginen, euskaldunak, gure multzoan hizkuntza zelako geneukan baliorik handiena, inguru eta tratabide amankomun bat ematen ziguna, geurea ez beste inorena.

      La raíz que supone en el nombre barscunes, bhars-, se encuentra en muchos dialectos indoeuropeos [...].

      Eta Tovar irakasleak latina aipatzen du, sanskritoa, zelta, alemana, islandiera: farstus, bhrstis, barr, barsch, burst... denek gailur, handi, harro, erpin daukate adiera.

      [...] los ejemplos recogidos son suficientes para recoger el sentido general de 'alto', el derivado de 'altura, punta' y del traslaticio 'orgulloso'. Cualquiera de estos sentidos pudo tener el nombre de barscunes que de sus vecinos indoeuropeos tomó un grupo de vascos.

      Harroak. Zeren harrotasuna, guk?

      Hizkuntzarena, zerena bestela! Euskaldun izatearena.

      Barskunes esan zioten talde hura euskalduna zen, eta euskalduna esaten zion bere buruari, Autrigones taldeak bezala, bestek Karistios edo Akitanos esaten zieten taldeek zeukaten gentilizio berean. Ez genuen izen hori hartu, eman egin ziguten.

      Ez genuen hartu, bestek eman zigun bere hizkuntzan, eta berean geratu zen, gurean geneukana ordeztu ahal izan gabe.

Antonio Tovar . «Etimología de 'Vascos'». Boletín RSVAP, II, 1946

BITAN ARROTZ

      Idatziaren tradizioa latinetik dator mendez mende, berandu arte, latina bertako sasi-latina bilakatzeraino. Agirien izkiriatzaileek badakite ordea inguruan dituzten jendeak agirietakoa ez den beste hizkuntza batean mintzo direla. Hainbesteraino non aitortu egin behar izaten baitute idatzian bertan.

      montem qui dicebatur rustico uocabulo Ataburu (1045-1051)

      terram que fuit de andere Auria Zaarra (1085)

      monasterium quod dicitur Zeia Zaarra (1099)

      loco qui vocatur Espelduia (1093)

      dompno Petro de Ariçala et cum uxore sua andere Landerra (1164)

      vina que apellatur Baztérreco Ardancea de Eça (1164)

      Dicebatur, dicitur, vocatur, apellatur egiten duen herria euskalduna da. Errealitatea izendatzen duena, mendi lur monastegi mahasti pertsonei nortasuna ematen diena, euskara da. Gure hizkuntzak erreferentzia geografiko eta ekonomikoa osatzen du. Eta idazkariek ezin dute euskara ezkutatu, bai berean definitu: rustico uocabulo, hizkuntza zakar larrekoa. Idatziak botere hori ematen dio latinari, beste kultura eta mundu guztiak menostearena.

      Mientras las gentes de los valles más orientales (Ansó, Roncal, Salazar) se concentran en villas y envían sus ganados a los pastos de invierno en las tierras del sur —creo que siguen haciéndolo bajo dominio musulmán—, entre las del noroeste, aferradas a sus caseríos o a sus aldeas de reducida población, se desarrolla un sentido igualitario dentro de su pobreza, que les hace sentirse extrañas aún en las tierras de la Zona Media, donde está surgiendo una sociedad jerarquizada en clases.

      Pues es sobre esta Zona Media, de aldeas, que va de Sangüesa a Estella, sobre la que se asentará la nueva monarquía en sus comienzos. El conjunto de su población, compuesto por campesinos, es vasco, creo que de habla vasca en su totalidad [...]. Pero la estructura política que allí se forma es de inspiración extraña. En primer lugar la monarquía y la curia del rey, que reflejan la doble influencia de las cortes condales carolingias y de la tradición hispanovisigoda. Los seniores serán propietarios territoriales que se hacen cargo de la defensa de ciertos lugares estratégicos; ellos con el rey llevarán el peso del gobierno, y el campesinado netamente vasco del noroeste se sentirá doblemente extraño a esta estructura en clases y al ambiente que supone.

Jose María Lacarra. Vasconia medieval. Historia y filología. Conferencias pronunciadas los días 10 y 11 de enero de 1956. Publicaciones del Seminario Julio de Urquijo de la Excma. Diputación Provincial de Guipúzcoa. San Sebastián, 1957

ERAKARTZEKO INDARRA

      Eskolan «atzerriko hizkuntzak» multzoan biltzen direnak ez dira, ezta hurrik eman ere, atzerrikoak. Transbertsalak dira, mugaz gaindikoak, baina hizkuntza dominatzaileak dira oroz gain. Munduko hizkuntzak buruz beherako piramide batean kokatuko bagenitu hedaduraz eta hiztunez, neke handirik gabe ikusiko genuke Europa mendebaldeko eskolan «atzerriko hizkuntzak» esaten diren horiek goialdean daudela beti: ingelesa, frantsesa, gaztelania, portugesa.

      Ez dira inon «atzerriko hizkuntzak», ez hori bakarrik behintzat, horrelako terminologiaren erabiltzaileak, menturaz, ikusi nahi ez balu ere: hedadurako hizkuntzak dira, eta hedadura prozesu kolonial, neokolonial eta inperialistei zor diete. Har dezagun francophonie izeneko fenomeno publizitario-linguistiko-politikoa, ikus dezagun frankofonoen kokapena Afrikan. Bertako hizkuntzen eta frantsesaren artean, menpekotasunezko harremanak egon dira eta daude edonon.

      La francophonie, à la base, est quelque chose que je réprouve. Elle est l'instrument d'une politique d'alienation des peuples colonisés par la France.

      Ingelesez frantsesez gaztelaniaz portugesez egiten den bazterretan, hizkuntza baino lehen, armada bana egon da. Inperioa erretiratzen denean, bertan uzten du bere hizkuntza, okupatzaile ikusezin, gas alienatzaile. Iragaiten dira urteak iragaiten dira mendeak, eta munduan bortxaz ezarri hizkuntza baliatzen du metropoliak inperialismo berrirako.

      La dimensión económica del español, que el nacionalismo lingüístico esgrime como arma definitiva para afianzar y justificar el predominio y rápido crecimiento de esta lengua, lleva inmediatamente a su asociación con los movimientos de capital y con las inversiones de las multinacionales [...]. Ello hace que el español se vuelva a relacionar, como ocurrió en América en los siglos XVI y XVII, con el auténtico saqueo, genocidio y explotación inmisericorde que las multinacionales españolas, junto con otras no españolas, están llevando a cabo en Hispanoamérica.

      Del Valle eta Gabriel-Stheeman hizkuntzalarien hitzetan, Telefonica Media enpresak Cervantes Institutuari 2000 urtean eman zizkion 500 milioi pezetak gaztelania Interneten promozionatzeko erabili ziren, Telefonica Mediak legezkotzat saldu ahal izan zezan Latinoamerikan egiten ari zen politika neokoloniala.

Kateb Yacine. Le Poète comme un boxeur. Entretiens 1958-1989. Éditions du Seuil, 1994

Juan Carlos Moreno Cabrera. El nacionalismo lingüístico. Una ideología destructiva. Península, 2008

J. Del Valle / L. Gabriel-Stheeman. La batalla del idioma: la intelectualidad hispánica ante la lengua. Iberoamericana, 2004 [Moreno Cabrerak aipatua]

GOLIATEN HIZKUNTZAZ ARMATURIK

      Poeta militantearen aurka eta militantea poetaren aurka: urradura batean bizi izan zuen Aljeriako nazio askatasunaren mugimendua Kateb Yacine-k. Literaturaren historialariek beti nabarmentzen duten urradura hori beste urradura handiago baten azpian zegoela esan genezake, frankofoniaren sistemari axola ez zaion mintasunean.

      Aljeria independizatu berrian, 1962an:

      Écrire en français, c'est presque [...] arracher le fusil des mains d'un parachutiste!

      Aberriaren Harrian paratzeko esaldia. Ez da gezurra. Aljeriako gerran, etsaiaren atzegoardari ere idatzi behar zitzaion. Frantsesa arma taktiko bat izan zuten FLNkoek, gerrako harrapakina.

      Poesian, nobelan eta antzerkian nabarmendu zen Yacine. Antzerki popularra idatzi zuen, herriak jokatzekoa eta, ezinbestean, lanketa kolektiboan jardun behar izan zuen dialogoetan.

      Orduan, 1972an, paraxutistari kendu fusilak ez zuen balio:

      Je lançais des idées et nous élaborions le texte ensamble, phrase par phrase, dans une langue parlée, notre langue maternelle. C'est pour moi un vieux projet. Écrivain, j'ai été, plus que d'autres peut-être, aliéné par la langue française. Je ne pouvais pas franchir le pas tout seul.

      Herriaren hizkuntzan murgildua da 1978an:

      Quand je suis seul, il m'arrive encore d'écrire des passages en français: je les traduis ensuite avec les autres. Il m'arrive aussi de créer directement en arabe populaire avec les autres ou de créer, sourtout les chansons, directement en arabe populaire, et seul. Maintenant, j'ai pris le pli. Il y a six ans que cela dure et on s'y fait.

      Arma motza zen fusila, haurretan galdu hartara itzuli behar izan zuen barnean gotortua zeukan kolonizatzaileari aurre egiteko. Lehenik, kolonizatzailearena zen Hitza, eta hari behar zion eskatu, maileguan hartu, ebatsi. Gerora, nekez, europarren hizkuntzak zeukan jakinduriaren eta sorkuntzaren monopolioa apurtu zuen... herri analfabetoen laguntzaz.

      Kateb Yacine salbuespena dugu. FLNko buruzagiek, Afrika post-kolonialeko elite gutiz gehienek bezala, frantsesa hautatu zuten nazio independentearen kulturbiderako arabiera klasikoarekin batera, herri arabiera eta berbereen amazigha baztertuz (islamizazioa ezarrita prozesu deskolonizatzailearen oinarrian).

      Gipuzkoako aurrenekoetariko abertzalea izan zen Engracio de Aranzadi ere etsaiaren armaz baliatu zen, bere gisako kasik guztiak bezala:

      Me consuela el pensamiento de nuestro P. Ramón de Rentería, capuchino, de grata memoria; que si no con la fortuna de David me he valido con su intención del arma del enemigo en la pelea. He usado el idioma de Goliat, mas nunca para darle el triunfo: 'Sin la espada del gigante, mal se hubiera visto el futuro rey del pueblo escogido, para matarle'.

      Arma motza da euskara.

      Benetako arma gaztelania da.

      Goliat osasuntsu dabil oraino, zantzu guztien arabera immunizatua dago bere pozoiaz. Zuzen irakatsi baldin baziguten behintzat, Davidek ez zukeen Goliat menderatuko bere habaila erabili izan ez balu...

Kateb Yacine. Le Poète comme un boxeur. Entretiens 1958-1989. Éditions du Seuil, 1994

Engracio de Arantzadi 'Kizkitza'. Ereintza: siembra de nacionalismo vasco 1894-1912. Zarauz, 1935 [Aipua: Auñamendiren 1980ko edizioa]

BASKOTASUNA

      Basko hitzak, izana ezkutatzen duen kanpotikako izen horrek, gogoeta politetarako aitzakia eman zion Ricardo Baroja margolariari:

      La semejanza perdura a través de los siglos entre la palabra vasca Basco, con B, y la palabra Bosque. Basko viene de basoko.

      Eta bidea zabaldu zuen komeni zaizkigun epitetoak erabiltzeko euskaldunei buruz: tosco, basto, rudo, rústico... Alegia, justifikatu egin zituen «zientifikoki», hizkuntzaren aitzakian guri buruz esaten zituzten destaina guztiak.

      Salbai ona euskaldun sortua zela frogatzeko.

      Guri egin laudorio berberak (rústico, ordinario, plebeyo) erabili izan dira galegoak menosteko. Jakitekoa izanen litzateke Ricardo Barojak zein etimologia asmatuko ziokeen gallego hitzari, horrelakorik justifikatzeko.

      Egun, Barojatarren Itzea etxea dagoen herrian, Beran, hauxe irakurtzen ahal dugu eskola publikoaren atari nagusian, forjazko burdinitzetan nabarmen paratua: «Hemen euskaraz bizi gara / Rikardo Baroja / Eskola publikoa».

      Eta baietz egiten du batek, beratarrek eskolan plazan karrikan tabernan etxean lanean kantuan darabilten mintzaira gozoa entzunik:

      «Hemen euskaraz bizi gara, Rikardo Baroja!»

Aitzolek aipatua bere panfleto ezagunean, La muerte del euskera o los profetas de mal agüero. Refutación documentada de las predicciones y opiniones antivascas emitidas por D. Miguel de Unamuno en las Cortes Constituyentes el 18 de septiembre; por D. Pío Baroja en Barcelona el 28 de septiembre y por D. Ricardo Baroja en el Instituto Politécnico de Irún el 26 del mismo mes de este año de gracia de 1931. El Día, 1931

Xosé-Henrique Costas (coord.). 55 mentiras sobre a lingua galega. Laiovento, 2009

RELIQUIA DE ESPAÑA

      Euskal politiko batzuek euskara Espainiaren aurkako armatzat hartu izana tamalgarria da, bazter askotan sortu duelako halako etsaigo bat euskararen aurka, eta are tamalgarriagoa izanen omen litzateke —diosku Zakarias Bizkarra monsinoreak 1939an, prentsak kalean euskaraz egiteagatik isunduen zerrendak zekartzalarik— erratu hari beste erratu bat aurkaratzea, Espainiako aborigenen hizkuntzan mintzo dena ezin bailiteke izan espainiarra besterik.

      [...] el interés de España, lo mismo que el de Vasconia, pide que el vascuence se conserve, se perfeccione y se difunda por todo el territorio vasco. Todos los vascos debieran de ser bilingües, usando simultáneamente el castellano, la lengua imperial de las veinte naciones de ambos mundos que integran la Hispanidad, y el vascuence, lengua de la prosapia indígena de España, lengua de la tradición y del corazón, lengua que conserva el eco prehistórico de la raíz más honda de España, lengua que perpetúa la fisonomía paterna de los hijos de Vasconia, en la hermosa variedad de los hijos de España.

      Hiltzera utziko bagenu, munduko jakintsu guztiak asaldatuko omen lirateke.

      Museoak eraiki dizkiegun sukarri, potixa eta metal zatiek gure hizkuntzak baino askoz gutiago balio omen dute.

      Aldi berean inozoa eta sasi-makiabelikoa, Goma kardinal faxistaren laguntzailea izan genuen apez abadiñoarrak proposatu elebitasun diglosikoa. Espainiak ez zion jaramon handirik egin.

      Ondikotz?

      Espainiak ez zuen onartzen ahal, menturaz, euskaldunok, geure hizkuntzaren bertutez, espainiarrak berak baino are espainiarragoak omen ginelako hori.

      Espainia jelostua bide da gure jatortasunari.

      Zakarias Bizkarrak baztertu egiten du hiztunen eskubidearen gaia. Historialariek eta hizkuntzalariek gidaturiko kasualitate historiko batek egin gaitu iberiar peto, eta horixe saldu nahi lioke Espainiari, gurea «hizkuntza nazionala» izenda dezala bere antzinatasunagatik.

      Gure eskubideak beste inork argudia ez litzakeen arrazoietan baldin badu oinarri ez da eskubide, pribilegioa bai, morrontza.

      Hizkuntza bat daukagu, ez antzinatasun bat.

      Haizu duguia, beraz, Euskal Herriari eutsi nahi izatea? Baiezkoan, euskera euskaldunen egiazko mintzabide bilaka baditeke, alegia, bai; ezezkoan, zinezko mintzabide ez bilakatzekotan, ez. Hertsia da ateka. Batetik, egiazko abertzalea izateko, Euskal Herri euskaldunaren alde borrokatu behar da, eta, bestetik, euskaldunen zerbitzuko jarri behar dira euskera eta Euzkadiko erresuma berria bera; bata eta bestea euskaldunen tresna baitira. Ez alderantziz.

      Agian, gure hizkuntza hau indigenismo hispanikotik eta euskotarrismo erdaldunetik liberatzeko erabili izana ari gara ordaintzen oraino, egungo atakan.

Mons. Zacarías Vizcarra y Arana. Vasconia españolísima: datos para comprobar que Vasconia es reliquia preciosa de lo más español de España. Editorial Tradicionalista de San Sebastián, 1939 [Bigarren ediziotik harturiko aipua. Publicaciones Españolas, Madrid, 1971]

Txillardegi. «Euskotarrak utikan!». Huntaz eta hartaz. Goiztiri, 1965

EGIZU KONTU

      Egizu kontu zuri buruzko zenbat hitz.

      Egizu kontu hitzezko teilatupean bizi zarela.

      Egizu kontu bestek esanda dakizula egunargia.

—7—

      Politikari abertzaleek, eskuinekoek zein ezkerrekoek, gaztelania eta frantsesa erabiltzen dute maizenik. Ezein politikari ez da kexu, alabaina, gaztelaniaren erabileragatik, ezta abertzaleak ere. Erdarak batu egiten ditu, hizkuntza gehiengotu guztiek sortu duten suprahizkuntza da erdara, mezu baztertzaile estaltzaile suntsitzaile guztien sorburua. Ez zaie otuko «denek» dakiguna erabiliz hizkuntzen erabilera ezerabilera alderdikoia egiten dutenik.

      Bitxia zinez, alderdi politiko batekoek salatzea inork ezer politikoki erabili izana: salaketa horrekin, ez ote dira beste horrenbeste egiten ari? Zirkulu bat da, lizuna. Komeni ere hala zaie erdaldun manipulatzaileei, euskara manipulatua izatea.

      Zergatik ez ote da manipulatu behar euskara?

      «Guztion ondarea delako».

      Euskaldunondako ez da ondare bat. Ez gara Unescoren lepotik bizi. Erdaldunendako da ondare. Eta gatzerdiko politikari abertzaleendako.

      Erabili ez eta erabiltzen duenari instrumentalizatu egiten duela egoztea hizkuntzari eginiko erasoa da barren: utz dezagun euskararen defentsa publikoa talde edo multzo jakin batzuen esku (ahal delarik, erradikalak) hizkuntza bera kakofonia batean honda dadin.

izar zaharren metala

zilarra balitz bezala

ez da erraza surtan erretzen

gezur iharren ezpala

DON JULIO

      Neguriko oligarkian sortua, monarkikoa, integrista, frankista... euskaltzale handia. Luis Luciano Bonaparte printzearen ondorengoa izan genuen Urkixotarra: bere eskuzabaltasun ekonomikoari eta zuhurtzia zientifikoari zor diote euskarari buruzko ikerketek aurreneko begiramena. Errukirik gabe zafratu zuen Monzonek, «Herr» tratamendua emanez germanofiloa izan zela baliatuz, eztabaida politiko sonatu batean. Don Juliok ez zion zaputzik egin Monzonen alderdiak berak sortua balitz bezala zeukan (gure) hizkuntzari.

      Bazilio Joanategi fraide idazlea bisitatu zuen Lazkaon, bere liburutegia ikusi nahirik. Don Juliok aitortu zion euskaraz publikatuaren liburutegia osatu nahi zuela, Vous arrivez trop tard entzun behar izan zuen (noiztik datorren lelo hau, berandu gabiltzalakoa!).

      Recorrí durante varios meses todo el País, de caserío en caserío, en busca de libros. Y oiga usted: en esta campaña de rebusca me cogió un período electoral en el que varios agentes trabajaban por el triunfo de mi candidatura, y era de ver la extrañeza con que me miraban cuando les recomendaba que con más interés que votos buscasen libros viejos.

      Behin, Gero-ren ale bat eskuratzearren, bi mila liburuko liburutegia erosi behar izan zuen. Dirua zeukan, bai. Kapritxoak. Hirurogei urte dira berak erosi eta bildutako guztia Donibane Lohizunen tenis pistadun txaletik ez daukagun euskaldun arloteon ondarea dela Gipuzkoako Aldundiaren liburutegian.

      Euskara alderdiz haratagokoa da.

Gregorio de Mujica. Los titanes de la cultura vasca. Auñamendi, 1962

TAMAL BIKOA

      Tamalez, Arana Goirik lortu zuen —eta ez beste inork—, Bizkaiko aldun nagusia zen Enrike Arestiri eginiko presioa medio, Bizkaiko Diputazioak eraztunaren instituzio inkisitoriala salatzea.

      Gomutan daukot, orain hamairu-hamalau urte, gure Sabin diputadu probintziala izanik, bera aurretik zala abertzaleak zaratea atara eben eskoletako ereztun lotsagarriagaitik, eta lortu eben kentzea eskolamaisuen ekandu okerra.

      Bizkaiko hezkuntza publikorako batzordeak 1902an injustos, inhumanos, degradantes y antipedagógicos bezala salatu zituen zigorrek luze iraun zuten. Deklarazio hutsa izan zen, tamalez.

Ebaristo Bustintza, Kirikiño. «Bart Euzko-Gaztedijan». Euzkadi, 1916-02-06

Ebaristo Bustintza, Kirikiño. Edo geuk edo iñok ez. Labayru, 1984

Jean-Claude Larronde. El nacionalismo Vasco. Su origen y su ideología en la obra de Sabino Arana-Goiri. Txertoa, 1977

IRUÑAN

      Idaztea, debekatuan idaztea, euskaraz idaztea 1939ko Iruñan, zer da, zertarako, norendako?

      Aurten, euskaraz idazten jarraikiko ote naiz? Nere maite batek atzo erraten zidan: «Gure adiskide euskaldun bat, euskar idazle hoberenetarik, bahitu edo bildu zuten, aurkitu ziotelakoz bere idazteko mahai gainean euskaraz idatziriko orri bat guduaz zerbeit mintzo zena. Zuk ere hori egiten baduzu, begira zaite!

      Nere baitan, geldi-geldi, ixil-ixilik egon ondoan, ez dakit zer egin. Zinez, ene lanek garrantzi handirik ez dute; baina nik euskara maite dut.

      Huntaz landara, euskara hizkuntza ederra da; mintzo eztia eta goxoa da; ezin gehiago mamitsua: ez naiteke hura maitatu gabe egon. Eta euskara maitatzea ez ote da hura erabiltzea eta ahalik hobekiena ikastea eta idaztea?

      Euskaraz hitz egiten edo euskaraz idazten, ni barne-barnetik euskalduna naiz eta euskaldun gisaz jokatuko naiz.

      Huntaz lanadara, euskaldun asko baditut maite ditudanak eta heken gehienen berririk ez dutalarik, ni hemen nago hek guztiak gogoan, hekengana bihotza ixuria eta emana; horgatik euskaraz ari naiz, ari naizen bezala.

      Idaztea, debekatuan idaztea, euskaraz idaztea 1939ko Iruñan, etorkizunaren itxaropenean bizitzea da. Ez etorkizunaren itxaroan, itxaropenean baizik. Geroa ekartzea da murriztuan aritzea. Etorkizuna ereitea.

      Gizatasunezko mundu baterako.

      Egitate politiko arriskutsua.

Fermin Irigaray, Larreko. Gerla urte, gezur urte. Iruñea 1936-40, isiltasunean mintzo. Pamiela, 1993

BILBO 1

      Etsipena landare zaharra da intelektual euskaldunetan, eta etxe barruan sortua da.

      Ni beldur bainaiz, arraiook, beren politikarekin, euskal egunaria hila sortuko ote duten.

      Orixek Lizardiri eginiko aitorpena da 1929an: etsiak hartua dago egunariaz, egunkariaz.

      Lizardik sustaturiko asmoa izan zen euskarazko egunkari bat sortzea, «Bai» izenekoa nahi zuena, hainbeste «Ez» entzuten nazkatuta. «Ez», noski, abertzaleek esaten zuten, ukoa ez zen kanpoko eragozpenek ekarria.

      Erdaldun gutik sinetsiko lukete euskara ondasun partikulartzat hartzen saiatzea salatu zuten aurrenekoak euskaldunak berak izan zirela, euskal idazleak, abertzaleak gainera: «arraiook», alegia besteok, gu ez garen baina gu haietarikoak gaituzten amorragarriok, dena manipulatu nahi luketenok, maitakiro ito egiten gaituztenok, hori idatzi zuena Euzkadi egunkariko euskal atalaren arduradun zegoen Bilbon, alderdi jeltzalekoa genuen buru-bihotzez, eta Lizardi GBBko idazkaria izan zen handik laster.

      Gezurrak liluratuta bizi danak bere buruaz uste ditzake hainbat gauz eder; egiak, ordea, egi errukigaitzak, hesiko du gau ta egun, ta ez dio barkatuko harik eta zapaldu arte, birrindu arte. Zori horixe dagoku eskeinka, aspaldiko mendeek barrena gehiegi bazkatu baititugu geren gogoak aberkoi-usainezko gezurrez.

      Euskaldunak bi nazionalitate ditu (gutienez), eta euskarak ematen diona du bat, aberkoi-usainak ez baitu asetzen: euskaltasuna, ezinbestez, beti izan da post-abertzalea.

Orixe. Gutunak (1917-1961). Utriusque Vasconiae, 2006

Xabier Lizardi. «Egia ikus dezagun, ama!». Argia, 1930-05-04

Xabier Lizardi. Kazetari-lanak. Erein, 1987

RUE BEURET, PARIS

      Jon Mirande Parisen jaio zen 1925ean. Zuberotarrak zituen gurasoak. Ministerio batean egin zuen lana, eta tarteka, bulego ilun haietan, bertsoak moldatzen zituen, poemak, ikasi berria zeukan euskaraz.

      Beste paristar euskaldun batekin, Txomin Peillenekin, Igela izeneko aldizkaria sortu zuen, ikonoklasta samarra garai hartan. Kolera batean amorratu ziren Igela irakurri zuten euskaltzale zaharrak eta abertzale ortodoxoak.

      Andima Ibinagabeitiak dolar mordoxka bat bidali zien aldizkaria argitaratzen jarrai zezaten. PNVkoa zen, alderdiko koadro garrantzizkoa. Euskalduna zen ordea, eta maite zuen bere hizkuntza. Nazionalitate horretakoa zen, euskaltasunekoa.

      Euskara muga politikoez haraindikoa eta honaindikoa dela frogatu zuen, Caracasetik Pariseraino.

PIZKUNDEA

      PNVk ez zuen jakin izan euskara XX. mendeak zekartzan berritasunetara egokitzen. Euskaltzale handienak PNVkoak ziren, eta horrek areagotu besterik ez zuen egin alderdiaren huts historikoa: bakardadean jardun behar izan zuten neke handiak hartuz Gregorio Mujika, Xabier Lizardi, Joseba Zubimendi, Ander Arzelus... gazterik hil ziren intelektual eragile haiek. Apezez eta klerikalez mukuru betea zen alderdia, baina ez zuten ahalegin mendrenik egin —utzikeriaren ulerbide bat besterik ez da— euskara Elizaren eskola sarean sartzeko era planifikatuan. Gernikan 1922ko irailaren 16an Alfonso XIII.a erregearen aitzinera irten zirelarik Universidad Vasca eske, Joseba Leizaolak eta enparauek ez zuten euskal unibertsitaterik eskatzen.

      Nazionalistek festak, ospakizunak, lehiaketak, bazkariak, Egunak (Bertsolari Eguna, Olerti Eguna, Antzerti Eguna...) antolatu zituzten hizkuntzaren inguruan. Bizpahiru poetaren lanak baliatu zituzten beren kontzientzia lasaitzeko eta urrezko aro batean bizi ginela predikatzeko. Eta poetek askatasun liriko apur bat hartu nahi izan zuteneko zartailua inarroska zeukaten Aitzol, Pizkundea asmatu zuen euskaltzale erdaramano hura.

BILBO 2

      Beti dago aitzakiaren bat ez eginak zuritzeko eta egin beharrekoak ez egiteko. Horrela ere politizatzen dira hizkuntzak, Jainkoaren borondatera makurtuz, euskarari «asaben hizkuntza» esanez.

      Ta orain bertan zer? Asterokoak bizi eziñik dabiltzelarik nola izango gera kapaz euskel egunkari bat ateratzeko? Abertzaletasuna gero eta gallenduagoa omen dago gurean. Ez det ezezkorik esango. Euskel-zaletasunik ez ordea. Begien bixtan dago. Ez atzo eta ez gaur. Iru milla arpidedun sortu etziralako ez baitzan atera dela 60 urte Euskel-Egunkari bat. Gaur egun pasatzen ari diranak besterik ez digute adierazten: izkuntzari buruz txepetx porrokatuak ginduzun ta txepetx diardugu; euskera euskaldunon batutzaille bear luken momentuan «gure asaben izkuntza» separatzaille zaigu. Arlo ontan, eta bereziki euskaldunok, txepetx eta kakanarru uts eginda gabiltz...

      Eta alaz da guztiz, praka-zaar batzuk besterik ez bada ere, «yarrai gatzazkion, bada, len baño ere baikorrago, lan asiari. Astindu dezagun aizea, eltxoak eskubeteka atxitzen bageniardu bezela, ta Yankoak nai izango aldu eltxo baño zerbait mamiagorik, alako batean, eskuratzea. Bai euskel-egunkaria eta batez ere ben-benetako euskel-zaletasuna; falta zaigun zaletasun ori.

      Jesus Insausti alderdikoa zen lehenik, gero euskalduna. Euskara bera zitzaion zatitzaile hirurogei urte geroago, eta ez alderdia.

      Zatitzailea alderdia zen, 1980 hartan euskara batua onartu nahi ez zuten euskal indar atzerakoienen aterpe mingartua.

Jesus Insausti, Uzturre. Euskel-Egunkariarekikoa. Deia, 1980.eko maiatzak 17

Jesus Insausti, Uzturre. Sei hamarkadatan euskal kazetari. Sabino Arana Kultur Elkargoa, 1993

APEZAREN BEKATUA

      Martin Ugalde euskara batuaren alde zegoen, baina arazoak zeuzkan, hasiera batean, h-ak eta zenbait aditz-laguntzaile arauetara errenditzeko. Horrela aitortu zion Zeruko Argia-ko erredakzio kontseiluan zegoen Nemesio Etxaniz idazle eta euskaltzale handiari. Kezkatua zegoen, euskara duina eskaini nahi zion irakurleari.

      «Zuk ez bidali ezer Zeruko Argiara, bidali artikuluak niri».

      Gutunez heltzen zitzaizkion idatzi haiek euskara modernora kopiatzen zituen Etxanizek, aginduz eta obedientziaz euskara batuaren aurka zegoen apaizak, Zeruko Argia-n argitara eragin baino lehen.

      «Ez esan inori gero!»

      Nemesio Etxaniz azkoitiarra zen lehenik, gero Erromako.

Xabier Mendigurenek egileari emana.

NAFARROA ETA NAFARRAK 1

      «Nafarroa nafarren multzoa baino ttikiagoa dun!» egin zuen gogoeta zorrotza Zakilixut-ek, Nafarroako PSNko idazkariak, Roberto Jimenezek adierazia irakurri ziotenean:

      «Euskara Nafarroaren ondarea da, baina ez da nafar guztien ondarea».

      Hagitz leku txipiak zaizkio erakunde politikoak hizkuntzari.

Olariagak. «Zakilixut». Berria, 2009-10-04

NAFARROA ETA NAFARRAK 2

      Hizkuntza mintzaileena da lur honetan horretan hartan.

      Zuzenago esatearren, (edozein hizkuntza) hitz egiten duenaren ondarea da (munduko edozein) hizkuntza, gizakiak gizakiari begiramena eta elkartasuna zor diola adostu genuenez geroztik.

      Que todos los navarros no hablen euskera no quiere decir que el euskera no sea patrimonio cultural de todos los navarros, de toda la humanidad.

      Kendu zaienen, galdu dutenen, ikasi nahi luketenen, seme-alabek jakin dezatela nahi dutenen ondarea ere bada euskara hor han hemen, Nafarroan. Eta baliteke galdu izana lapurreta bezala sentitzea, edo extirpazio:

      ¡Que nos arrancan la lengua!

      ¡Que nos roban nuestro canto!

      Y hasta mis versos son versos

      que traduzco al castellano

      Yo aprendí a decir padre

      mas nací diciendo «aitá»,

      no acierto con el idioma

      justo para mi cantar.

      Moskun zegoela, Euskal Herriaz minabar —pequeña patria mía—, «Orozco» idatzi zuen Blas de Oterok, tituluaren azpian «Heuskara, ialgi adi canpora! Heuskara, habil mundu guzira! Etxepare'k» zeukala aipu gisa.

      Baliteke euskara gizateria osoaren ondarea izatea, salbu eta navarro batzuena.

Juan Kruz Lakasta. «High politic». Diario de Noticias, 2009-09-27

www.noticiasdenavarra.com

Gabriel Celaya. «Sin lengua». Rapsodia euskara. Biblioteca Vascongada de los Amigos del País, 1961

Blas de Otero. «Orozco». Que trata de España. Ruedo Ibérico. Paris, 1964

NAFARROA ETA NAFARRAK 3

      Zer gertatuko litzateke PSNko buruzagiak euskarari buruz esan duen gauza bera esanen balitz gaztelaniagatik?

      «Gaztelania Nafarroaren ondarea da, baina ez nafar guztiena».

      «Nafar guztiek» gaztelaniaz baldin balekite ere, nekez uka genezakeen egia da.

      Horrelakorik aitortzera ausartuko balitz, honakoa izanen litzateke PSNko idazkariaren ondorena, oker handirik gabe:

      «Nafarroak (Gobernuak, erakundeek, e.a.) ahaleginak egin behar ditu gaztelania nafar guztien ondarea izan dadin, aberastasuna delako».

NAFARROA ETA MUNDUA

      Iberiar Penintsulako hizkuntza aurre-erromatarretan dugu aditua. Lan egina da, aspaldi samarretik datorren kontua da, Nafarroako aztarnategietan. Principe de Viana saria jaso du aurten, 2010 honen ekainean. Aurrenekoz nazioartekoa. Mailari egoki, Espainiako Printzea emaile.

      GALDERA: ¿A qué se debe que el euskera fuera la única lengua prerromana que sobrevivió hasta hoy?

      ERANTZUNA: Seguramente al aislamiento que tuvo en la Edad Media. Hoy que las fronteras están abiertas, el vasco está en peligro de desaparecer por el castellano o el francés. Además, el vasco es una lengua muy particular, que no es fácil de aprender por otras personas. Yo mismo no sé vasco. Pero la lengua sobrevivió por su situación geográfica en un rincón de la Península Ibérica, lo que hoy son las provincias vascas y Navarra.

      Jürgen Untermannek ez daki euskaraz... alemana izaki! Egizu kontu, euskaldun ergela, zeinen zaila den zure hizkuntza hori. Baina mugen irekitzeak ekarriko du galera, ez zailtasunak berak, ez Nafarroako Gobernuak, adibide agian errazegia erabiliz, euskarari ezarria dion setioak (mugez ari garela, nahi gabetarik datorren hitza da).

      A, Erdi Aro ametsetakoa!

      GALDERA: ¿Esa dificultad para aprenderlo supone una amenaza para el euskera?

      ERANTZUNA: El problema es que en la época moderna el vasco no puede participar en la literatura general y científica, ya que nadie en el mundo entiende vasco. Es un problema similar al que ocurre con el catalán, que también está un poco aislado, aunque Barcelona tiene más irradiación que por ejemplo San Sebastián.

      Hizkuntza murriztuak arazo horixe dauka edonon: berdin da latin familiakoa izatea, berdin da latin inguruan egotea, berdin da Kataluniako unibertsitateetara doazen euskaldunek —hizkuntza zail horretakoek— bi hilabeteren buruan solastatzea katalanez gelakideekin. Isolatua dago euskararen antzera, munduan ez du inork ulertzen (mundu bat osatzen dute espainiarrek). Bere fonetikagatik? Bere egituragatik? Maioritarioa delako? Espainiar integristen fobiak harrotzen dituelako? Euskaldunek berehala ikasten dutelako? Ez dakigu. Euskaraz galde egiten diotelarik, katalana etorri zaio akordura hizkuntza aurre-erromanikoetan bezainbeste soziolinguistikan aditua ageri zaigun deklinabide samurreneko hizkuntzan hazitako jakintsuari.

      Munduan inork ez du ikasten ahal nik ez dakidana.

      Baina denok dakigu zuk zer mundu ikasi duzun, ikasi nahi ez duzun.

      Ulergarria da guztiz.

Jesus Rubio. «Jürgen Untermann: 'El aislamiento del vasco le ayudó a sobrevivir como lengua'». Diario de Navarra, 2010-06-11

HAZPARNEN

      Euskaltzain oso izendatu zuten Piarres Larzabal 1963an. Bere biziaren berri eman zuen sarrerako hitzaldian:

      Bai, eskerrak zor diozkatet Hazparneko ikastetxean erakasle ukan ditudan apezeri. Etxe hontan sartu nintzalarik hameka urtetan, horko apezek gain-gainetik debekatzen zaukuten eskuaraz mintzatzea! Eskola bakotxak bazaukan ziri-mutur bat, 'anti' bataiatua... 'Anti' hura, eskuaraz mintzatzen zenari, eskurat emaiten ginion, eta nork ere hura izaiten baitzuen arratsean berekin, harek behar zuen berrogoita hamar aldiz idatzi erranbide hauxet: 'Je ne parlerai pas en basque'.

      Zenbat aldiz berrogeita hamar aldiz «Ez naiz euskaraz mintzatuko»?

      Larzabalek hamaika urte, 1926.

      Eskola publikoan jasan duen zanpaketak apezenean du segida. Mutikoa oldartu egin zen halako batez. Euskalduna, euskaltzalea eta abertzalea bihurtu zuten sobera zanpatuz.

      Larzabal bateko, gelak beteka erdaldundu zuten (euskal) herria.

Piarres Larzabal. Idazlanak VI. Elkar, 1995

NIK ZURI BAI

      Zaila omen da izugarri.

      Ez dute ulertzen, erraz esan liteke zaila da.

      «Nik zuri bai» erantzun izan du euskaldunak. Eta berdin jarraitzen dute ulertu gabe. Yo sí te entiendo. Eta ez zaie burutik pasatzen ahalegin bat egin behar izan duzula.

      Mintza gaitezen beraz biok ulertzen dugun horretan, zertarako hainbeste espantu, erdaldunaren gogoeta.

      Zer zaren frogatu behar duzu aldiro: bestearena ulertzen duzun gizakia, besteak (inoiz) ulertuko (ez) zaituelakoan.

      Ez da samurra.

POLITA ERE ZAILA

      Idazle batek, intelektual batek, ezkerreko intelektual batek bere herriaren hizkuntzaz esan lezake, diktadurak bizia itotzen dion hizkuntzaz, esan lezake, esaterako, diktaduraren gorrienean:

      Creo que los galleguistas son, por ejemplo, en su peor sentido, esos poetas vernáculos que nos insultan, o poco menos, a los gallegos que escribimos en castellano, es decir, en español. La gallega es una lengua muy bonita, sin duda, y muy difícil, pero como medio actual de expresión no me parece la más apropiada ni tampoco la única.

      Eta ez dabil oker, hizkuntza murriztu guztiak dira zailak ikasten, zailak ikasten bezain errazak ahanzten. Gaztelaniak hurbilen daukan hizkuntza da galegoa, ez dago alde handirik bien egituran eta hiztegian, bai ordea (idazle) espainiartua izatetik (idazle) galegoa izatera: egia esan, ikaragarria da aldea.

Daniel Sueiro. «Gallegos: un poco de frivolidad». Medicamenta, nº 75, 1961

Xesus Alonso Montero. Informe dramático sobre la lengua gallega. Akal, 1973

NORA NONDIK

      Urruntasuna aipatzeak erreferentzia nagusitzat daukagun lurralde mugatu eta gertuko bat suposatzen du, absurdua da beraz munduan barrena alderrai bizi (izan) den herriari urruntasuna aipatzea, judua omen da solas hau:

      —Nora zoaz?

      —Sao Paulora

      —Urrun!

      —Baliteke, baina urrun, nondik?

      Pasadizoa nonahikoa izan liteke, Euskal Herrikoa berbarako.

      —Nondik urrun?

      Lurralde honetarik, agian.

      Gure hizkuntzatik, egunero egon gintezke Sao Paulon hemen.

      Ordeztu dezagun urruntasuna antzeko beste kategoria batekin.

      —Zer ari haiz ikasten?

      —Euskara

      —Zaila!

      —Baliteke, baina zaila, nondik?

      Kategoria ezartzen duenak, oro har, ez du bere burua kategoria horretakoa egiten, ez du konprenitzen —ez berehalakoan behintzat— berari berea gertatu zaion bezain erraza gertatu zaiola besteari berea, eta zailtasuna edo erraztasuna ez dela objektiboki ezar litekeen maila hizkuntzetan. Argitasun apur bat beharko du konprenitu ahal izan dezan euskaldunari edo bretoiari edo alemanari edo errusiarrari edo ingelesari gaztelania, frantsesa ikastea zaila egiten zaiola ikusteko.

      Bera ere kategoria batean ezar lezake besteak.

      Arrazionaltasunaren hizkuntza omen denak, L'Encyclopédie burutu zuenak, Frantziako frantsesa ez besteak des patois qu'on abandonne à la populace zirela erabaki zuten burutsu haienak, arrazionaltasunaren arrazionaltasunez, ortografia irrazionala dauka frantses (idazle) askoren aburuz. Aldaketak proposatzen dira aldiro, erraztearren. Ez dute ezer aurreratzen. Zaila gertatzen zaie.

Juan Carlos Moreno Cabrera. Sobre la complejidad y dificultad de las lenguas: el caso del euskera. Revista de lenguas y literaturas catalana, gallega y vasca. Año: 2007-2008, Número: 13

e-spacio.uned.es

BILBO 3 (DONOSTIA 1)

      Andima Ibinagabeitiak Jon Miranderi esana, 1951.

      Zer dala ta ez ditugu abestu behar euskeraz tango ta bestelako sanba ta runbak? Hortan Etxanizekin nagokizu. Donostian edo Bilbon biziko banintz euskal-kabaret bat irikiko nuke, orkesta bitxi batekin, edonolako ta edonundiko eresiak euskeraz emateko. Bai horixe.

      Orkestra bat, eta edonolako eta edonondiko abestiak euskaraz. Horregatik, edonolako eta edonondikoa nahi zuelako (izan), «euskal» esan zion Ibinagabeitiak bere kabaretari.

      Euskaldun venezuelarrak amesten zuena, hain zuzen, garai hartan bertan ari zen gauzatzen Bilbon: Txabi Villaverdek eta Robles Arangiz neba-arrebek Soroak taldea sortu zuten, gospela eta jazza euskaraz egin eta kantatzeko.

      Edonolako eta edonondiko kabareta da euskararen lekua.

Andima Ibinagabeitia. Erbestetik herri-minez. Gutunak. Susa, 2000

Aitor Zuberogoitia / Pedro Zuberogoitia. Bertan Bilbo. Bizkaiko hiriburua eta euskara: XX. mendeko historia. Bilboko Udala, 2008

UNAMUNOREN LEKUAK

      Don Migel unibertsalduta itzuliko balitz, ez luke lekurik euskaldunetan. Alferrik errebindikatuko luke bertakotasuna.

      Bilbaotik irten ta Salamancaraino!...

      Noraino joan zerade zu, Migel, noraino?

      Gu etorriagatik beste munduraino

      uste det alderago gaudela zu baino.

      Euskararen mando gainean jarraitu genuen, eta beste bide batzuetarik heldu gara berak bakarrik deskubritu uste izan zuen edonorakora.

      De Unamuno se dice que dejó de ser vasco para ser 'universal', pero, sin embargo, parece un tanto absurdo el que haya que trasladarse a Salamanca para ser 'universal', cuando una gran parte de los salmantinos se han afincado en Bilbao.

      Unamuno Gaztelan bezala errotu dira Euskal Herrian, euskal herritarrak ditugu, baita euskaldunak ere, Gaztelatik etorritako horiek.

Pedro Mari Otaño. «Maisubari». La Baskonia. Buenos Aires, 1903

Pedro Mari Otaño. Bertso guztiak. Auspoa-Sendoa, 1994

Gabriel Aresti. «La poesía es un medio de educación de las masas» elkarrizketa. Triunfo, 1975-07

Gabriel Aresti. Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986

IKASITAKOA BIZI

      Hila bezala dago, baina arnasa ematen du. Edonon eta edonoiz. «Salmantinoz betetako» Bilbon, esaterako, eta diktaduraren urterik ilunenetan.

      Aprendí el euskara como si se tratara de una lengua muerta, y de pronto comenzó a cobrar vida a través del contacto con mi pueblo.

      Horrelakoa da euskararen indar ezkutua. Kontaktuan, pindarrak sortzen ditu. Erdaldunari zaiona baino isilago dago euskalduna, euskaldunek berek, frankotan, ez dute jakin izan euskalduna zutela aldamenekoa.

      Orain hogei urte,

      hormigoi armatuzko erraldoirik

      sortu aurretik

      nire adineko mutiko bati

      «agur» esaten entzun nion nik

      jadanik ez dagoen belarrez sorturiko eserlekutik

      jaikitzen zelarik.

      Hau jazo zen

      ume koxkorra besterik

      ez nintzelarik,

      etxera abiatu ahala,

      eta agurrak

      nora eraman behar ninduen

      ez nekien garaian.

      Uztai voltaikoa sortzen du euskarak, polo batetik bestera.

      Hizkuntzak tresna konplexuak bihurtzen ahal dira, endemas denik ere ez dakiguna ondoan daukagula erakusten digutenean.

Gabriel Aresti. «La poesía es un medio de educación de las masas» elkarrizketa. Triunfo, 1975-07

Gabriel Aresti. Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986

Kepa Fernandez de Larrinoa. «Agur esatea». Gauerakoan. Susa, 1984

ARBOLA

      Erotikaren eskuliburu sona handiko hura, Kamasutra euskaraz argitaratu berria zela azaldu zen apirileko arraina bezala (abenduaren 28an, oker ez banago) egunkari batean aspaldixko, Egin ote zenetz. Huraxe asmatu zutenek ez zuten askorik usteko halako zalaparta harrotuko zutenik... Espainian. Irizlari eta orozlari guztiak espantu batean, zelan zen hori posible, otoitz egiteko sortua zen hizkuntzan... Noiznahi dauzkagu gure atezuan: egiten badugu egiten dugulako, eta egiten ez badugu balio ez dugulako.

      El vascuence es una lengua tan primitiva que desconoce, por ejemplo, lo que serían universales, es decir, la idea de 'árbol', que es una idea que existe en lenguas avanzadas (no como el vascuence), en el vascuence no existe. El vascuence como lengua muy primitiva tiene 'las hayas', 'los pinos', 'los chopos' pero no tienen 'árbol'. Para hablar del árbol han tenido que tomar un préstamo del castellano, que es el 'arbola'. Y en ese sentido, claro, es una lengua en la cual todavía el desarrollo de la mente humana no se da cuenta de que hay universales, vive todavía sobre la base de los particulares.

      Eman dezagun Cesar Vidal jaunak arrazoia daukala, eman dezagun euskaldunok oilo zozo eper birigarro ahate kurlinka amiamoko esaten dugula hegazti esan beharrean, behi behor urde ardi esaten dugula abere ezin esanez, erla antxoa legatz urraburu esan behar izaten dugula ez daukagulako arrain bezalako unibertsalik, eman dezagun «arbola» hartu behar izan dugula, Iparragirre ez garenok barne, zuhaitzen unibertsala adierazi ahal izateko, latinari edo, nahiago badute, gaztelaniari kenduta.

      Ez ote litzateke hori bera nahikoa froga, euskara hizkuntza eboluzionatua dela esan ahal izateko? Ez ote litzateke horrenbestez frogatuko giza-garuna garatzen laguntzen duela euskarak (bere eskastasunei esker!), adierazteko hutsuneak betetzera behartzen gaituenez?

      Bestearena berean hartzen eta onartzen duenak, berea garatzen du.

      Besteari leku egitea da kultura.

      Horregatik iraun du euskarak, birjintasuna galdu zuelako duela bi mila eta gehiago urte.

      Ondikotz, erratua dabil Vidal jauna:

      ZU(H)AITZ «árbol (bravío)»: Cita Azk., de *zur-aritz (zuaritz está atestiguado y el vizc. ant. aretx significa «árbol».

      Euskaldunok, beraz, garaiko modaren bati jarraiki, «arbola» inportatu genuen aretxa ordezkatzeko, gaur egun frantsesek cool eta espainiarrek feeling ekarri duten bezala batere premia linguistikorik gabe. Edo latinaren prestigioak —gaztelaniaren prestigioak— liluratu egin zituen gure antzinako intelektualak, eta «arbola» hobetsi zuten erdal hedabideen presiopean, aretxa desplazatzeraino.

Cesar Vidal. Cadena Cope irratian, 2008-01-27

www.escolar.net

Juan Jose Arbelaiz. Las etimologías vascas en la obra de Luis Michelena. Kardaberaz bilduma, 1979

LENGUAS AVANZADAS, HERRI BIZKORRAK

      Euskarak «arbola» hartu behar izan baldin badio gaztelaniari, zer ez ote dio hartu behar izan gaztelaniak latinari? Mila deabruren gorria, gaztelania osoa da latina. Latin deformatua gainera, patois bat. Gaztelarrek ez zeukaten ahalmenik, beraz, unibertsalak eta konkretuak adierazteko, eta besteren hizkuntza hartu behar izan zuten, berenetik deus gorde gabetarik, mundua hitz egin ahal izateko.

      Horrek gaztelarren bizkortasuna adierazten du.

      Euskaldunok geure moztadean geratu ginen, Jose Bergamin idazle espainiarrak zioen bezala, goardiazibilizatu barik.

KOLONIALISTEN
LUZERA BIKO NEURKINAK

      Frantziaren manupean dagoen Reunion uhartean kreoleraz mintzo da biztanleen gehiengo handia, eta ez daki frantsesez. Kreolera honek frantses jatorriko bokabularioa dauka —bestelako adierekin—, eta badu malgaxetik, hinditik eta urdutik, Nepalen ere mintzo den pakistaneratik. Egitura berezia dauka, eta ez da inolaz konprenitzen ahal frantsesetik. Alabaina, kolonizatzaile frantsesek beti esaten dute «gaizki hitz egindako frantsesa dela», kreolera ez dela hizkuntza berez. Eta frantsesaren aldaera zabarra besterik ez dela frogatzeko, patois bat, hiztunek hitz frantses «deformatuak» erabiltzen dituztela argudiatzen dute. Biziki interesgarria da.

      Gaztelaniaren árbol, adituen arabera, latinaren arbor dugu.

      Ave, adituen arabera, latinaren avis dugu.

      Pez, adituen arabera, latinaren piscis dugu.

      Inork ez du esaten árbol, ave edo pez horiek «deformatuak» direnik. Gaztelaniazko hitzen jatorria latina dela erakusten dugularik, etimologia egiten dugu. Ez dugu esaten ahal gaztelania patois bat denik, «latin deformatua».

      Frantsesaren arbre, adituen arabera, latinaren arbor dugu.

      Ez dugu esaten ahal frantsesa «zabar ahoskaturiko latina» denik, latinaren patois bat.

      Frantsesaren poisson, adituen arabera, latinaren piscis dugu, peis zaharretik «garatua» (ez are deformatuagoa), izen bereko landare batekin ez nahastearren.

      Nork esan behar die frantsesei latinaren erabilera zabarra egiten dutela?

      Frantsesetik latinera egiten badugu, etimologiatan ari gara.

      Kreoleratik frantsesera egiten badugu, ez gara etimologiatan ari.

      Euskaratik latin etimologietara egiten badugu, geure hizkuntzaren ezintasuna ari gara frogatzen.

Axel Gauvin. Du créole opprimé au créole libéré. Défense de la langue réunionnaise. L'Harmattan, 1977

ARBOLA ESTAKURU

      Hizkuntza hedatuek estu hartzen dituzte murriztuak: murritzak izatera kondenatu nahi dituzte, primitiboak izatera, hizkuntza bera primitibismotik irten ginelako froga nagusia ez balitz bezala.

      No decimos que no se estudie el vascuence; pensamos que el vascuence hay que estudiarlo como otras lenguas minoritarias como el cheroqui, el apache o el georgiano. Es decir, nos parece que son lenguas que tienen que tener cátedras de estudio, que es muy interesante los estudios filológicos que se hacen al respecto y no digamos ya que exista un diccionario que permita que esa lengua sea entendida por gente que habla lenguas con un poder de comunicación extraordinario como es el español.

      Hizkuntza handiek nonahitik hartzen ahal dituzte hitzak beren jatortasunean ezer galdu gabe. Hizkuntza murriztuek ez, beren birjintasunean jarraitu behar dute, «zumar», «pago», «lizar» esan behar dute, «arbola» aipatu gabe.

      Gaztelaniak egin ditzake anglizismoak, guk ez.

      Txerokia, apatxea, georgiera... urrunekoak, menderatuak, primitiboak omen direnekin egin behar dugu bat.

      Ikerketarako gaia gara, ez ikasteko gaia: cátedras de estudio.

      Ñabardura inportantea da: estudio, ez aprendizaje.

      Mezuaren pozoia uste genezakeena baino sibilinoagoa izan ohi da. Tolerantziaz mozorrotzen da sarritan, edo zientziakeriaz.

      Unamunok Bilboko Lore Jokoetan esana zuen, 1901ean:

      ¿Y el vascuence? ¡Hermoso monumento de estudio!

Cesar Vidal. Cadena Cope irratian, 2008-01-27

www.escolar.net

Miguel de Unamuno. Obras Completas IV. La raza vasca y el vascuence, 1884-1933. Escélier, 1968.

HAZPARNE GAINEAN ZELAI

      Mendiko auzoa, bazter zoragarria, eskola zeukan antzina. Ez horren antzina, Frantziako haur guztiek Petain jeneralak eskolara igorri biskotxak jaten zituzten garaia, 1939-40eko kontuak.

      Anitz eskoletan izaiten zen naski 'anti' hori eta Zelaikoan ere sartu zen. Goizetan, errientak 'anti' hura emaiten zuen euskaraz mintzo entzuten zuen lehenari. Hunek lagun bati pasatu behar euskaraz ari aditzen bazuen! Arratsaldean, eskola bururatzeko tenorean, 'anti' hura berekin zuena punitua izaiten zen.

      Burdinazko xiri bat omen, «anti» delakoa, beraz.

      Non dira tresna horiek? Non antiak? Non eraztunak? Non sinbolak?

      Iduri luke biktimek berek dituztela frogak ezabatu...

      Ez dea susmagarria? Egia ote da euskaldunek kontatzen diguten hau dena? Ez ote dira, beste hainbatetan bezala, historia asmatzen ari?

      Baiki, galestarrek argazkitan erakusten dituzten Welsh Not idunekoak izan litezke atzo bertan moldatuak.

Janbattit Dirassar. Hegiko bordatik. Elkar, 1995

GURE UNIBERTSALAK

      Gure hizkuntza kontzeptu partikularretan bizi omen delako hori Unamunok zabaldu zuen bidea dugu Errepublikako Gorteetan hizkuntzei buruzko eztabaida gogoangarri batean, 1931ko irailaren 18an.

      Jario erdi nartziso erdi bufoi batean, ezpainarro, gure bilbotar unibertsitarioak gaztelaniaz, katalanaz, galegoaz eta euskaraz zeukan jakinduria eta ezagutza ikusgarritu zuen, bere burua erakusketatu zuen diputatu gaztelauen txalo erraza bilduz eta hizkuntza murriztuen barregarria nabarmenduko zituzten gisa guztietako argudioak erabiliz euskara, galegoa eta, neurri apalagoan, katalana ofizialtzearen aurka.

      [...] el vascuence no tiene palabras genéricas, ni abstractas, y todos los nombres espirituales son de origen latino, ya que los latinos fueron los que nos civilizaron y los que nos cristianaron también.

      Eta minoria vasco-navarrako diputatu baten oihu inozoa:

            ¿Y gogoa, es latino?

      Handiagoak orduan Unamunorenak: gogoa, jateko gogoa omen dugu, gosea.

      Barre, algara, txalo.

      Unamunok ideas de lechuzo zeuzkala jakinarazi zigun Blas de Oterok. Erdeinuzko aieru bezala, ez dago gaizki esana. Ondikotz, Unamunoren esanek behintzat bat egiten zuten hegazti arriskutsuagoren ideiekin, Unamunok hitzez hitz errepikatzen ditu Lévy-Bruhl-en teoria arrazistak (Les fonctions mentales dans les sociétés inférieures, 1910; La mentalité primitive, 1922; L'Âme primitive, 1927), zehar baino zuzen:

      L'examen des faits m'a amené à reconnaître qu'ils [beltzek] n'en ont pas, à proprement parler, de notions. C'est en présence de 'prénotions' que je me suis trouvé. [...] [Primitiboa, alegia, beltza] est peu apte à abstraire et à généraliser.

      Espainiak galduak zituen Kuba, Filipinak, Rif, beti eguzkitan zen inperio handiaren azken pildak. Eta barne-kolonietan isuri zuen bere inpotentziaren behazuna.

      Diskurtso arrazista-kolonialaren atal linguistikoa osatu zuen Unamunok.

Discurso de Unamuno en el Congreso sobre las Lenguas Hispánicas y a propósito de la oficialidad del castellano. www.generalisimofranco.com

www.gazteaukera.euskadi.net

Blas de Otero. «Calle Miguel de Unamuno». Que trata de España. Ruedo Iberico. Paris, 1964

Odile Tobner. Du racisme français. Quatre siècles de négrophobie. Éditions des Arènes, 2007

INKISIDOREEN ALGARAK

      Euskara aitzaki, munduko murriztu guztiei egin zien Unamunok trufa, galegoei, irlandarrei...

      [...] una Orden religiosa dió a los indios guaraníes un catecismo queriendo traducir al guaraní los conceptos más complicados de la Teología, y, naturalmente, fueron acusados por otra Orden de que les estaban enseñando herejías; y es que no se puede poner el catecismo en guaraní ni azteca sin que inmediatamente resulte una herejía.

      Eta Gorteetako takigrafoek hauxe transkribatu zuten Unamunoren hitzen ondoan:

      (Risas)

      Algarak, algarak Gaztelako zaldunek bostehun urte geroago Errepublikako legebiltzarrean, Carlos V.ak 1550ean ezarritako inperialismo linguistikoaren oihartzun.

      Habiendo hecho particular examen sobre si aun en la más perfecta lengua de los indios se pueden explicar bien y con propiedad los misterios de nuestra Santa Fe Católica, se ha reconocido que no es posible sin cometer disonancias ni imperfecciones.

Discurso de Unamuno en el Congreso sobre las Lenguas Hispánicas y a propósito de la oficialidad del castellano. www.generalisimofranco.com

www.gazteaukera.euskadi.net

Alfredo Torero. El quechua y la historia social andina. Fondo Editorial del Pedagógico San Marcos. Lima, 1974

KUKU-ZAKURRAK

      Saio hura gogoangarria izan zen, bai: altxatu zen 1931ko irailaren 18 hartan Alfonso Rodriguez Castelao galegoa, Castelao idazle eta artista plastiko handia, Castelao apala, Castelao unibertsala, Alderdi Galegistaren ordezkari gisa hitza hartzeko, hitza emateko guarani azteka flandriar katalan irlandar bretoi euskaldun guztioi galegoaren bitartez, altxatu zen, gogoangarria da saio hura.

      Hay muchos que nos combaten por razones de patriotismo, y es preciso decirles que los galleguistas no queremos más que una cosa: que el gallego, si no en lo oficial, sea, por lo menos, tan español como el castellano. Y con esto ya queda dicho que no somos separatistas, porque si separatismo viene de separar, separatista será el que no quiera que el gallego sea también un idioma español. Y hay otros que desprecian nuestros anhelos por creer que un idioma no es más que un medio de expresión. Si así fuese, tendríamos que matar el gallego evidentemente. Pero permitidme que os diga que después quizá tuviésemos que matar el castellano, hasta llegar al idioma que tuviese más alto crédito científico y más grande valor bibliográfico, si no queríamos acogernos a un idioma artificial. Pero el idioma, más que un medio de expresión, es una fuente de arte, es el vehículo del alma original de un pueblo y, sobre todo, es en sí una gran obra de arte que nadie debe destruir. Y hay otros que se ríen de nosotros, porque sueñan todavía en el triunfo del idioma único. Esa es una bella ilusión que no llegará a realizarse nunca. Hace algunos años me encontraba yo una tarde allá en el Finisterre bretón pensando en mi tierra, y cantó el cuco y noté que aquel cuco cantaba como los nuestros, y ladró un perro y noté que el perro ladraba como nuestros perros, y entonces surgió en mi imaginación esta gran verdad: los pobres animales aún están en el idioma universal.

      Hizkuntza bakarrak aberetu eginen luke mundutarra.

      Hainbesteraino non hiztunak, halako aberastasuna gorde eta zaindu ordez hondatzen hasiko bailirateke berehala, hizkuntza bakarra beren gisara erabiliz han eta hemen, latinari gertatu zitzaion bezala, hizkuntza berriak sortzeraino aberetasunetik aldentzearren.

departamentodelelitgalegardieste.blogspot.com

castelao.tripod.com

PAUBE PARISTIK

      François Bayrou politikari ezaguna da Frantzian. Zentroko alderdiko buru izan da urteetan. Maiz egon da presidentzialetarako hiru-lau hautagai garrantzitsuenen artean. Okzitaniarra da, Paubekoa hain zuzen. Hezkuntza ministroa izan zen 1993tik 1997ra, Edouard Balladur gobernuburu zeukala.

      F. B.- Hizkuntzaren kontu honetan, erresistentzia psikologiko eta are psikoanalitiko inkontzienteen aurka jardun behar dugu. Batzuek ez dute onartzen Frantziako hizkuntzen eta kulturen defentsa.

      La Setmana.- Balladur-ek ez zuen konprenitzen zu biarnotarra, okzitanoa izatea?

      F. B.- Ez, ez zuen konprenitzen [...]. Baina Parisen, oro har, ez da soportatzen. Inork bi hizkuntza edukitzeak, beraiek bakarra dutenean, inork bi kultura edukitzearen pribilegioa aldarrikatzeak, beraiek bakarra dutenean, gutxitan ikusi ditudan bezalako bortizkeriazko sentimenduak sortzen ditu. Gutik egin zuen ez bainion atea muturrean itxi neure gobernuburuari.

      Frantsesetik lekora, ez da posible kulturarik Frantzian.

      Eta horrenbestez frantsesa ez ezik okzitaniera ere politizatzen ari dela esaten badiogu Balladur bezalako pertsona landuari, burutik egin zaigunetz ihardetsiko digu. Frantsesa ez da politika, frantsesa delako politika jaun-anderea.

      Zentralitate batean bizi dira, Parisen. Gainerakoa basamortua da. Ez da posible kultura bat edukitzea okzitanierak.

      Frantzia, frantziarrek berek ikusten duten bezala, Paris da. Munduko kulturaren hiriburua zaie, eta hortik jalgitzean topo egiten duzu triste banda batekin, gaizki beztitu eta ezjakinak, frantses azkonarrak.

      Chauvinismoa ez da folklorea, hexagono batek muga eta ertz zehatzak ditu.

François Bayrou, elkarrizketa. «François Bayrou: Lo bilanç de quate annadas de govern». La Setmana, 125 zenb., 1997-10-23 [La Setmana-ko jatorrizkoa eskuratu ezinik, Jean Sibille-ren Les Langues régionales-en itzulpenetik itzuli dut elkarrizketa. Flammarion, 2000]

Antton Luku. Euskal Kultura? Pamiela, 2009

C'EST LE FROMAGE QUI PARLE BASQUE

      Hegoaldeko euskaldunoi etortzen zaizkigu antzeko burutazioak, nahiagoko genukeela hipokrisiaren epelean egosi inkisitore hauen su bizian erre baino...

      Hegoaldeko katalan zenbaitentzat menperatua izatea baino beste irtenbiderik ez badago, nahiago dute Frantzia izatea menperatzailea, historian zehar Espainia baino zibilizatuagoa eta kultura maila altuagokoa ageri baita, azalez behintzat. Baliteke hala izatea. Baina zer esan nahiko luke horrek? Girona frantsesa izango balitz, nork hitz egingo likek han katalanez? Inork gutxik, bizpahiru xelebrek agian.

      Joan-Lluis Lluis ipar katalana da, Perpinyan sortua.

Joan-Lluis Lluis. Nire zakurrarekin solasean Frantziaz eta frantsesetaz. Gatuzain, 2006

KOLABO BERRIAK

      Filosofoa eta akademikoa da. Badaki zertaz ari den, urte batzuk ere badituenez:

      Actuellement, les savants, les publicistes, les journalistes parlent anglais. On voit sur les murs de Paris beaucoup plus de mots anglais qu'on ne voyait de mots allemands pendant l'Occupation.

      Filosofiak eta akademiak ez diote ematen ikusi ahal izateko ingelesak Parisen baino zatiaz okupazio handiagoa egiten duela bere frantses maiteak, sobera urrun joan barik, bere Okzitania maitean.

Michel Serres. Elkarrizketa. Le Nouveau Quotidien. Lausanne, Suisse, 1992-12-01

www.esperanto-sat.info

DOUCE FRANCE DE NOS SOUFFRANCES

      Anton Abadia euskarak ukan duen suspertzaile eta ongilerik handiena dugu, halakoak izaki zeuzkan ondasunak. Urte bi hil aitzin Fundazio bat sortu zuen 1895eko uztailaren 26an, bere ondarea, Hendaiako jauregia eta lurrak barne, Institut de France-ko Académie des Sciences-i lagatzeko. Lagapen horretan bada Patri Urkizuk atzeman duen atal bat, hagitz jakitekoa.

      L'Académie devra consacrer chaque année, comme M. et Mme. d'Abbadie le font actuellement, une somme de onze cent francs à des distributions des prix pour les joutes et surtout pour la langue basque, dans les pays avoisinants.

      Egun La Fondation Antoine d'Abbadie bizirik da, Hendaiako Abadiaren Jauregia kudeatzen du besteak beste. Hainbat ekimen eta jardunaldi egiten ditu, bat bera ere ez euskaraz edo euskararen onerako. Honela laburbiltzen du Fundazioaren zeregina:

      Antoine d'Abbadie avait fait une donation à l'Académie des Sciences ayant pour but notamment de financer des travaux d'astronomie à l'Observatoire d'Abbadia. Lors de la fermeture de l'Observatoire en 1976, l'Académie a créé le Prix d'astronomie Antoine d'Abbadie de la Fondation Antoine d'Abbadie.

      Ez du arinkerian esaten Patri Urkizuk Frantziako Zientzia Akademia zorretan dela gurekin, alegia, gure hizkuntzarekin eta literaturarekin. Iduri luke notamment horrek aitortzen duela, zelanbait, Abadiak emana zukeela beste aginduren bat letra xeheagoan edo, ez zuela lagatu dena astronomiarako...

      Bihurri samarra, izarren aurkako auzia.

Patri Urkizu. Anton Abbadia 1810-1897. Biografia saioa. Bilboko Udala, 2002

Pierre Gauja. «Acte authentique, en date du 26 juillet 1895». Les fondations de l'Académie des sciences (1881-1918). Hendaia, 1917

www.academie-sciences.fr

EUSKARA POLITIKA DA
(OKZITANIERA BEZALA)

      Hizkuntzak ez dira aseptikoak, denak daude politizatuak. Euskara ahaleginetan bizi da kontsentsu sozial zabalena hartzeko. Horregatik, min ematen digu zenbait akusaziok.

      Politika baten zerbitzuan den hizkuntza, ez da inoiz benetako hizkuntza izanen.

      Euskarak pluraltasuna behar du, beste edozeinek bezala.

      Salaketa hori, euskaraz mintzatzea edo euskalgintzan jardutea politika egitea dela, larria eta mingarria izanik, ez da funtsezkoa, koiunturala baizik. Luze gabe entzunen dugu ostera, hauteskundeetan ugari egiten baita hitz hemen bertan ez bada beste nonbait botoak jasotzeko.

      Eta artseniko dosi txipiek, pikorka, espirituak pozoitzen dituzte.

LA MAISON DES QUATRE FILS AYMON

      Erdi Aroko zaldun nobela baten titulua da, eta handik hartua du egun Robec errekaren bazterretan tindatzaileek sortu Eau-de-Robec karrika politean dagoen XV. mendeko etxe normando batek Rouen-en. Etxe horretan, inoiz sona txarrekoa izana, Musée National de l'Education daukagu orain.

      Denetarik daukazue bertan, kartilak arbel txikiak arbel handiak tresnak gela itxuratuak mapak argazkiak abezedarioak txartel informatiboak bideoak entzuteko aurikular eramangarriak, zernahi, mendez mende eskolak eta pedagogiak eginiko garapena ikusi ahal izanen duzue. Alta, ez duzue atzemanen frantsesdunak ez ziren haurrei buruzko informazio mikorik, korsikera katalana okzitanoa euskara bretoiera alsaziera egin duten eta eskolan landuak punituak pulituak bestetuak izan diren milioika haurrek ez daukate historiarik.

      Ahalke ote dira beren ondare pedagogikoaz frantximentok?

      Irakurtzen jakin behar da, Musée National de l'Education jartzen baldin badu, seinale da Musée de l'Education National dela.

—8—

      Maketo batek, Sarrailh de Ihartzak, alegia, Federiko Krutwig-ek ipini zigun zuzen batekoz bestera zegoen pentsamendua, Aranaren tesi antimaketoak nabari samar daukan antitesia proposatuz, gure aberraziorik handiena euskaraz eginen ez lukeen Euskadi bat izanen litzatekeela, eta ez euskaraz eginen luketen maketoz beterikoa.

      Maketo bat euskaraz ez da inoiz maketo ez kanpotar: euskalduna da, «euskaldun garbia», gure zaharrek esan ohi duten antzera, nik behintzat zaharrei «euskaldun garbia» beti entzun izan diet Euskal Herrian jaioa ez den euskaldunari aplikatua.

      Abertzaletasun historikoak beharrezkoagoak izan ditu maketoak, euskara baino.

      Euskarak beharrezkoagoak izan ditu maketoak, abertzaletasun historikoa baino.

      Espainiazaleek uste dutenaz bestera, abertzaletasunak berak teorizatu zuen euskararen marjinazioa, euskararik gabeko nongotasuna proposatuz. Abertzaleak justifikatu egiten du erdalkeria, baldin eta aberriaren maitasunez egina bada. Ondorioz, aberriaren maitasunak erdalkeria ekarri ohi du.

      Hizkuntzek hiztunak behar dituzte.

      Hiztunek egiten diote leku, lurrean.

sagasti bizar zuria

eman emeko euria

fabrikarako bidean zure

solas apal urduria

EZ GINENA IKASTEN

      Aita kartzelan,

      Segovian,

      Cuellarko gaztelu zaharraren

      itzal hotzaren

      itxaropen hertsian;

      bizi-alargun ama,

      hara ta hona

      laguntza eske behin eta berriz

      fusilamenduen dardara larriz.

      Ni

      ezbeharraren

      sareetan

      nintzen erori,

      ta maisuaren

      atzaparpetan

      «En pie, flecha de España,

      Falange victoriosa...»

      nuen ikasi,

      ta irabazleen

      haundikeriazko harrokeria eroan,

      galtzaileen

      isiltasunezko beldur itoan,

      ekinaren

      okerraren

      leloan

      («Tú no te llamas Mikel,

      tú te llamas Miguel!»

      «¡Oye, tú, aldeano,

      habla en cristiano!».

      Calvo Sotelo,

      Onésimo Redondo,

      José Antonio Primo de Rivera,

      Franco, Franco, Franco...

      ¡Arriba España!»)

      ez nintzena izaten

      irakatsi zidaten.

Mikel Zarate. «Haurra izan nintzen baina...» Bizipenen bultzadaz. Leopoldo Zugaza editor, 1978

SARAKO AUZAPEZA 1

      Urte luzez izan zen Sarako auzapeza Paul Doutournier. Egunez auzapeza, gauez kontrabandista. Mugari esker egin zuen dirua, eta euskaldunondako ez zegoela mugarik zioen beti, bere ibilien legezkoa frogatze alde ausaz. Gerratik ihesi 1936an Iparraldera jo zuten euskaldunak arrotzak ziren auzapez askorendako, espainiarrak, eta gainera gorriak. Ez zituzten inon babestu nahi izan, ez zuten «zikindu» izan nahi. Orduan hiru mila biztanle zituen Sarak mila iheslari hartu zituen aterpean, Paul Doutournier-en fedeari esker: euskaldunok ez dugu mugarik.

      Hizkuntza guztiek praktikatu behar izaten dute kontrabanda. Hizkuntzak ez dira mugapekoak, eta mugimendu klandestinoak egiten dituzte gauez. Hiztun «arrotzak» eta «zikinak» onartzen ditu, maketo mota guztiak, Oteizak, eskultore erdaldundu hark «ergelak» zeritzen euskaldun berriak barne.

      Euskalduna izatea ergelkeria dela, egia zaharra dugu.

Paul Dutournier / Alain Pujol. La nuit est basque. Éditions Deucalion, 1989

«Amo tanto al euskera..». Mermelada Ustela, 1976

SARAKO AUZAPEZA 2

      Euskaldunok ez daukagu mugarik, kantu zaharretan ikasi dugu.

      Mugaren bi aldetan

      da Eskual Herria...

      Ez daukagu mugarik geure herritartasunean, baina bi estaturen mugapeko gara, lege desberdinetan bizi gara.

      Han dela Espainia

      hemen dela Frantzia...

      Mugaren bi aldetan

      da Eskual Herria!

      Nola garatuko ote zen gure hizkuntza, Lapurdik eman zigun XVII. mendea gabe?

      Nola garatuko ote zen gure hizkuntza, Espainiak ukatu izan balio koofizialtasuna XX. mende amaieran?

      Mugaz gaindikoak izateak salbatu gaituela esan genezake.

      Leku propiorik gabe, euskaldunak bezala bizi da hizkuntza: aterpe eske gaurik gau ihesian mugaz gaindi.

GARBIKERIA

      Politiko, apez, idazle eta hizkuntzalari frankok mugazain eta mugatzaile lana egin izan dute euskararen gorputzean, herriaren ahoan bertakotasuna hartua zeukaten hitz «arrotzak» eta «zikinak» euskaratik kendu nahirik, gure bokabulariora etorri maketoak kasatuz.

      Gauez, bide akigarrietan, Pirinioetan gaindi mugalari euskalduna juduak Frantziatik ateratzen...

      Hizkuntzaren juduak izan dira euskaran bizi ziren hitz «arrotzak». Kasatu zituzten, eta gurera ekarri ditugu ostera gure hizkuntzari bizia emateko.

      Sarritan, gisa horretako juduak izan ditugu hitzen ahoak ere.

GUTXIESPENAREN HISTORIA BATERAKO

      Gipuzkoako zein bazterretan ez ote da barrerik egin, etxean bertan, lagunartean, eibartarren euskara antzeztuz, harako «tia» edo «bentania» edo «kazaria» ahotan hartuta? Antxon Narbaizak, oker ez bagaude gure arteko gutxiespenaren gai mingarri honen aurreneko ikerlariak, Garoa nobelatik dakar adibide bikaina, Domingo Agirrek, bere zabarkeria pedagogikoan, mitin sozialista barregarri hartzen duenekoa:

      Gobierno centralari protestia dirigitzeko manifestaziñua inponentia egin biajuau, pueblua masan uniduta ta bandia encabezan dala.

      Donostia eta Bilbo artean bazen Eibar izeneko bat, herri proletarioa, bere bizimodua euskaraz egiten zuena, euskara kutsatu ederrean. Euskara berea zutela uste zuten karlistek eta abertzaleek ez zezaketen horrelakorik onar.

      Eibarren euskeraz erabiltzen dittugu autu guztiak, bai zerukuak bai lurrekuak [...]. Eibarko euskeria, euskeraz erabiltzen dittuelako han bizi-modu autu guztiak, erderakada gehixagokua [da] beste alde batzuetakua baino, nun erdera zaldunera jokatzen dabe, ataittik aurrerako gauzetan.

      Ataritik aurrerako gauzak erdaraz, Toribio Etxebarriaren salaketa. Bai, euskara etxekoa elizakoa baserrikoa izan da ideologia dominatzailean, ez hainbeste kalekoa edo lan industrialekoa: horrek eduki du garbi, kutsatu gaiztorik gabe, ez «zaldun» baina bai «abarkadun jator». Eibarren, ordea, gaiztotu egin zen, eta eibartarrak kutsadura horretan adierazi izan du dena, zerukoa kirolekoa atelierrekoa tabernakoa bulegokoa alderdikoa mitinekoa, hizkuntzaz aldatu behar izan barik.

      Esana dugu eibarkera gaiztoaren mitoa ideologizatua agertzen dela gure mende honetan. Zergatik eze, kanpotik eibartarron hizkera —oro har— mordoilo dela esan ohi bada, barrukoen artean, arestian aipatu ideologizazioa medio, aje hori herriko sozialistei egozten baitzaie, beraiek balira bezala errudun.

      Sozialista haiei zor gure greba-kantu bakarra, mekanikako hiztegi aberatsa.

      Eta erreferentzia aurrerazale bat, kanpoko askorendako. Errudun.

Toribio Etxebarria. Lexicón del euskera dialectal de Eibar. Euskaltzaindia, 1965-1966

Antxon Narbaiza Azkue. Eibarko euskara: gutxiespenaren historia. Eibarko Udala, 1998

MUGAKIDEON KRIPTOTASUNA

      Muga bat ezarri ziguten gure hizkuntza mugaz gainetikoa dela esan ahal izan dezagun.

      Ongi aski daki ikusten duenaren arabera

      jokatu beharra dela, eta noizbait

      bertze mugakiderik ikusiko balu

      biek ez ikusiarena eginen lukete, euren arteko

      hitzarmenak isilpean segi dezan. Izan ere,

      mugako jendea ezagutzen duen jendaki bakarra

      mugako jendea bera da.

      Ikusi eta ez ikusi. Diosalik egin gabe iragan. Ez dezala beste inork jakin. Han, betiko leku hartan, eginen dugu luzaz. Guk ezagutzen dugu elkarren.

      Euskalduna dakien bakarra euskara da.

Edu Zelaieta. «Mugako jendea». Mugaldekoak. Susa, 2004

GAU-ESKOLA

      Gure hizkuntzaren kontrabandaren gordetegia, ikastegi beti klandestinoa.

      Muga bat haustea: debekuarena, mespretxuarena, ezertarako balio ez omen duenarena.

      Muga bat haustea: ez jakitearena, ezin ikasiarena, eskolarik ezarena.

      Gaueko lana egun argirako, isilekoa mintzorako.

      Leku bat gauean, poetikoa iduri du eta halaxe da maluruski.

EUROPAKO LEGEBILTZARREAN

      Josu Jon Imaz euro-parlamentariak euskaraz egin zuen Bruselako legebiltzarrean 1994ko egun lorios batez. Mintzaldi sinbolikoa izan zen, hunkigarria ezin barnago!

      Europako hizkuntzarik zaharrena zela esan nien, eta gure nahia zela Europan ofizialtzat hartua izatea.

      Gure antzinatasunaren aldarri hori, funtsean, eskale izateko molde noble-usteko bat besterik ez da eta, zer duda egin, gure burgesiak hizkuntzaren aldeko lanean ageri duen inplikazio ezaren froga nekez gardenagoa.

      Europako zaharrena...

      Bestelako arrazoirik ez daukagun bitartean, hala izanen gara.

      Funtsean, diktadura frankistak euskara onar zezan Zakarias Bizkarra monsinoreak 1939an erabilitako argudio bera da.

      Zertarako nahi dugu euskara ofiziala Europan? Kalte-ordain historikoren baten galdean al gabiltza? Zer eskubide daukagu guk Europan ofizialtasuna eskatzeko, geurean, Euskal Herrian, Hego Euskal Herrian, Euskal Autonomi Erkidegoan, gure hiriburu administratiboan, gure legebiltzarrean, ofiziala ez baldin bada? Josu Jon Imaz guztien amets koldarra (Josu Jon Imaz ugari dago, eta ez dira denak PNVkoak), honakoa dugu: Europak onartzen bagaitu, Espainiak eta Frantziak amore eman beharko dute...

      Europak onartu izan du —ez barne-kalapitarik gabe, egia esateko— gureak baino hiztun gutiago dituen mintzairarik: Europako Batasuneko hogeita hirugarren hizkuntza ofiziala bihurtu zen maltera 2004ko maiatzaren lehenean.

      Laurehun mila hiztun ditu, baina Malta independentea da...

EZKER IBARRA

      Ricardo Garcia Danboreneak, mitin sozialista batean, alegia, Ricardo Garcia Danborenea Alderdi Sozialistakoa zelarik, urtetxoak dira, euskaraz hitz batzuk esan, eta entzuleek txalotzen hasitakoan zaputza egin zuen:

      ¿Por qué aplaudís si no entendéis? No seáis borregos como esos del PNV.

      Galdera erantzun gabe utzi zuen.

      ¿Por qué aplaudís?

      Zergatik txalotu zizkioten euskarazko hitzak PNVkoak ez ziren haiek, hizkuntza sakralizatua ez zeukaten erdaldunek, euskara aberriaren sinbolotzat hartzen ez zuten paisano haiek, ezker ibarreko erdaldun ez-abertzale haiek?

      Ze, txalotu egin zuten, guztiok ikusi eta entzun genuen teleberrietan.

      Garcia Danboreneak bazekien txalotu eginen zutela, masa hark, herrije langile hark, euskara entzun eta «ulertzen zuelakoa» eginen ziola. Bazekien baina oker zegoen, masa hark ez zuen egin «ulertzen zuelakoa», baizik eta «ez zuela gorroto» adierazi, «beraiek ere» euskara zekitenak bezalako herritarrak izan nahi zuten. Une hartan, Garcia Danboreneak hautesle sozialistak ridikulizatu zituen hartan gauzatu zen euskararen historia txipian aldian behin gertatzen diren ustebako miresgarrietarik bat: herririk erdaldunenak, publizitate antieuskaldunaren aurrean defentsa gutien dituen masa hark, errespetua azaltzen dio euskaldunen hizkuntzari.

      Helburua PNVkoak edo abertzaleak barregarri uztea zen eta, bide batez, «beraiek ere ulertzen ez duten hizkuntza hori» bere lekuan paratzea: goldea etxaurreko belardian, abertzaleen etnokeria bat.

      Hitzaren aurkako hizkera, Danboreneak.

      Une hartan, oholtzan pantomima zabar bat antzezten zietelarik, «gure buruzagiak badituk beste horienak bezain» pentsatu zuten ugetistek, beren munduaren zatitzat hartu zuten euskara.

      Aldea, buruzagi sozialista haren eta herri sozialistaren artean.

MAKETANIAN EUSKARAZ

      Gutasunak beharrezkoagoak ditu maketo euskaldunak, abertzale erdaldunak baino.

      Gutasuna kontzeptu zehatza bezain zabala da: mito-apurtzailea, besarkatzailea.

      Migel Perez nahi nuke izan.

      Migel Perez Jimenez,

      Migel Perez Jimenez Gonzalez,

      Migel Perez Jimenez Gonzalez Lopez

      izan nahi nuke

      ametsezko mitoen zorabio gaixoa sendatzeko,

      Euskal Herria euskaldunez betetzeko,

      geu geutasun oso betean izateko.

      Beharrik, mugalari onak dauzkagu.

Mikel Zarate. Bizipenen bultzadaz. Leopoldo Zugaza editor, 1978

MUGALARI

      Hitz ederra, lanbide arriskutsua, baterako eta besterako espioitza.

      Mugalari hitza, ordea, ez da gure hizkuntzaren hiztegi nagusian ageri.

ZIENTZIAREN LEKUAK

      Letra dotorez sinatzen ikasi zuen Zeraingo eskolan gero sendalari ospetsua izanen genuen Petrikillok, Jose Frantzisko Telleriak. Real Junta Superior de Cirugía erakundeak, Gipuzkoako ordezkaritzaren bitartez, hainbat salaketa eta debeku ezarri zizkion titulurik gabe ziharduelako medikuntzan. Probintziak Gorteetan zeukan diputatuak erregu egin zion Madrilgo erakundeari, 1827, Petrikillo euskaraz azter zezan dislokazioetan eta hausturetan.

      Petrikillo ez omen zen makurtu azterketara. Dena dela, eskaera horrek berak kondenatua zeukan: nondik jasoko zuen zientzia gaztelaniaz jakin gabe?

      Egun posible da zientzia euskaraz jasotzea.

      Euskal Herriko Unibertsitatea izeneko erakundean, adibidez.

      Adibidez Farmaziako Fakultatean, Gasteiz 2004. Hirugarren mailakoek baja hartuta daukate irakasle bat, ordezkoa etorri zaie. Euskaraz ez dakien irakaslea bidali diete karrera euskaraz egiten ari direnei. Azalpenik ez, argibiderik ez. Eta halako batean, ikasleen kexak entzuten aspertuta, honelaxe mintzo da Hezkuntza:

      ¿Vosotros qué queréis, aprender en euskara o aprender farmacia?

      Leku librerik ez buruan, dena zientziak hartua die.

      Gaztelaniak ez dio lekurik kentzen zientziari, euskarak bai.

      Euskara adoskaitza da zientziarekin.

      Sorburu ulergarria dauka askotan intelektualen eta profesionalen eta irakasleen euskarafobiak: badakite, zientziarekin batera, «beste zer edo zer» transmititzen dela euskararekin, eta horrek estatus bat jartzen duela kolokan.

      Euskarak irakaskuntza neutroaren mitoa apurtzen du.

      Erdararekin ez, erdararekin ez dute uste «beste zer edo zer» transmititzen dutenik, euskara baztertzen dutenik. Zientzia hutsa transmititzen dutela uste dute, edo hala sinetsarazi nahi digute. Horretarik oharkabean bezala datorren ondorioa da euskara menostea biologia matematika termodinamika literatura elektroakustika irakastea dela.

      2004ko irakasle hori, zer duda egin, 1827an titulatu zen Madrilen.

      Badaki, horixe dakiela, euskara altxagarri kultural eta profesionalerako erabili ahal izateak kordokan duela jartzen gaztelaniaren ezinbestekoa.

Fr. Jose Ignacio Lasa. «Los contratiempos de Petriquillo». Tejiendo historia. Contribución a la pequeña historia de Guipúzcoa. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1977

Eider Izagirre Lapitz ikaslearen lekukotza, 2004

JOSE BAJO FERNANDEZ

      Torrecasar-en, Extremadurako herri txiroan, ez dago lanik. Ito egiten da, lau kazikek agintzen dute, eta beldurra besterik ez du ikusten inguruan, gaztea eta suharra da Pepe. Alde egiten du etorkizun hobeago baten bila. Etorkizun bat, besterik gabe, Alemanian. Municheko bidea galduta Euskal Herrian geratuko da. Euskaldunak zurrunak dira, eta maketo gehiegi iristen dira lantegietara. Pepe zakarra da, beharko.

      —Procura verme a la salida de la fábrica. Nos veremos aunque sea de lejos.

      —No será para tanto.

      —Qué va, es para más, no los conoces bien.

      Aurrera atera dira Pepe eta Izaskun, euskaldunen bereizkeriaren aurka, alaba hazten hasiak dira. Ahaideek jaiotetxea saldu behar dutela-eta, Torrecasar-era doa Pepe:

      Nada había cambiado. Ni siquiera los parados tenían más desesperación, no, tenían la misma. Se saturaban sin explotar.

      Ezin du, handiagoa da itotasuna. Asteroko autobusari itxoin gabe, Meridara jo eta Lisboa-Paris espresa hartu du, lehenbailehen alde egiteagatik.

      Izaskun estaba emocionada, no se habían separado nunca desde la boda. Volvió la cara de la niña hacia su padre y la dejó en el suelo para ver cómo reaccionaba. Apenas levantaba más que una maleta.

      —Txiki, non da aitatxo?

      —Aitatchito!

      La nena corrió hacia Pepe, el cual se puso en cuclillas y extendió los brazos para recibirla. La frase, como un torrente, con una fuerza espontánea que la voluntad no pudo atajar, le salió del fondo del alma.

      —Etorri. Etorri onera, neska polita.

      Ezusteko indar batek eragin dio euskara, barnean daukan mintasuna. Horregatik da garrantzizkoa Jose Bajo Fernandezi Donostiako geltokian gertatu zaiona: zin egina zion bere buruari ez zuela hitz bat bera eginen ehun urte biziko bazen ere, liburu bat idazteko beste ikasiko balu ere destainez hartu zuten harro gizendu hauen xaribarian. Berak horrela formulatuko ez duen arren, handiagoa da orain euskaldunek dioten zorra.

      Nobela honekin Raul Guerra Garridok ukaldi batez jaurti zuen putzura literatura barojiano guztia, euskaldunek latinkeria mespretxatu eta euskara apaingarri zuten hura dena. Guerra Garridok biziaren gatazkan txertatu zuen gure hizkuntza, euskal literatura ausartzen ez zen gaia landuz.

Raúl Guerra Garrido. Cacereño. Alfaguara, 1970

ETORKINAK ETSAI

      Sabino Arana datorkigu burura etorkinak irakurri baikoz.

      Haatik, poeta faxistek etorkinen gain ezartzen ahal zuten euskararen galera.

      Todos los géneros literarios tienen ya creaciones euskéricas, y posiblemente el vascuence podrá también revivir y difundirse como lengua popular, ya que como lengua erudita su continuidad está asegurada. Tengan en cuenta que el vascuence en zonas del País Vasco-Navarro, ha muerto por aplastamiento, no por haber sido perseguido. El enemigo número uno del vascuence es la inmigración.

      Etorkinen errua egiten da euskal eskola sistemarik eza edo gure hizkuntza hedabideetan debekatua egotea. Baliabide hauetaz gabetuak egonagatik euskaldunok lasai bizi ahal izanen ginatekeen geure euskaran, masa hau etorri izan ez balitzaigu: etorkinak dira zanpatzaileak, ez boterea. Argudiatze mota honek, hain zuzen, politika ofizialaren errugabetzea dauka helburu, 1971 batean euskara hizkuntza eruditua izendatzerainoko laudorioak bezalaxe.

      Bere burua baskistatzat azaltzeaz batera, bistan da. Haize berria.

Esteban Calle Iturrino. Mi cancionero vasco. Editorial Vizcaina, 1971

MANTXURRIANOAK

      Hirurogeiko hamarraldian heldu ziren Extremaduratik. Guri «torrionea(s)» esaten ziguten, amak beti horrela ari zitzaizkigulako deika (beraiekin batu ez gintezen, ziurrenik).

      Tipula gordinaren gainean gatza bota eta huraxe labetakoa, ogi kozkor batekin.

      Lanik gogorrenetara, besterik zer.

      Orduan euskalduna ohartu zen zenbaitek horrenbestekoan zeukan gaztelaniak ez ziela eskolarik eman dohakabe haiei, baserritarrak baino analfabetoagoak zirela.

      Hori ere zor diegu.

GURERA ETORRIAK

      Errumaniar poloniar ukrainar magrebtar nikaraguar ekuadortarrak ditugu. Esperantza dira XXI. mendeko etorkinok, espainiarrak ez direnez aurreiritzirik gabe datozkeelako, euskara ez zaielako —gaztelania-hiztunak ez direnendako batik bat— terroristen hizkera, ez deusetarako balio ez duen mintzajea, bertako hizkuntza (bat) baizik, eta bertakotzeko asmoa dakartelako (anitzek).

      Bai, errazago ikus genezake moldaviar baten integrazioa, murtziar batenaren aldean. Ulergarria da (moldaviarra bezala murtziarra), eta ulergarritasuna zabalduz ez genuke atzendu behar hemen erroturiko erdaldunen euskalduntzea dela euskararen etorkizunak daukan egitekoetarik bat, erdalkeriaren dinamika aldatzea.

      Ez da bidezkoa gure ezintasunen ordaina etorkinei fakturatzea: integrazioa, lehenik, integrazio ekonomikoa da, integrazio soziala, euskara ez da hedatuko (etorkinetara) ez baldin bada proiektu sozial baten hitza eta oihartzuna.

HIZKUNTZAK DAMAIGUN
ZERTASUN AGIRIA

      Eskubide bat gauzatu baino, egitate (zinez) demokratiko bat obratzen dugu inori euskaraz egiten diogunean: zu nire multzokoa izan zintezke, ni bezalakotzat hartzen zaitut, ez zaitut nire hizkuntza-komunitatetik aldez aurretik kanporatuko.

      Horixe esaten ari gara, euskaraz egiten diogun orori.

      Euskalduna zira? galde egiten duelarik auto-stopean hartu zaituenak, ez du erran nahi Bidarten bizi zirenez, ez eta ere zure amamak Urzurigaray izena ote zuen, net futitzen da hortaz. Erran nahi du sinpleki: nola mintzo gira, euskaraz ala frantsesez? Beste definizioak bai direla etnizistak. [...] Munduan ba ote da populurik auto-definizio hain irekia duenik? Euskara ikasten duzu, ziup, automatikoki euskaldun zira, ongi etorri klubera eta puntu.

      Ez dakiela esan digunari otu ote zaio zergatik egin diogun euskaraz? Ibiliko ote zaio gogoan guri arrunt normala iduritu zaigula bera (bezalako bat) euskalduna izatea?

      Edonongoa izan liteke euskalduna.

      Euskaldunak edonongoa onartzen du euskaldun.

      Euskarak ez du inor arrotz (hemen).

      Euskarak ez du inor (arrotz) hemen.

Antton Luku. Euskal kultura? Pamiela, 2009

ZU ETA BIOK

      Zuk eta nik bitasuna osatzen dugu. Euskara jatorrean, «Zu eta biok» gara zu eta ni: nitasuna urtu egiten da zuk proposatzen didazun horretan. Talde bat osatzen dugu, nik onartu egiten dut bitasunaren nagusigoa.

      Ongi etorria egiten diogu euskaldunari. Haren zerbitzura jartzen gara. Gurera zatozen hori, zuk eta biok poza ematen diogu elkarri. Hiru bagina bezala: zu, ni eta hitzarreman berri hau.

      Euskarak senidetza osatzen du, hurbilkorra da, leku egiten daki: murriztuaren kontzientzia dauka.

EUSKARAREN KOLOREA

      Adineko emakumearen ondoko aulkian jesarri da muttikoa. Lau bat urte ditu. Urrunagoko beste aulki batean ama, bularreko haurra besotan duela.

      Ezin dio behakoa kendu. Ilea ukitu nahi lioke, laztan egin, musu eman, adineko emakumeak. Sartu direnetik bi geldialdira altxatu dira ama eta muttikoa, atzetik joan zaie adineko emakumea, galdetu egin dio bere burua zutik eta bularrekoa besotan eusten nahikoa lan daukan amari:

      —¿Cómo se llama?

      Muttikoa alegia.

      —Ekain.

      Maitekiro behatu dio ostera adineko emakumeak, eskua eskainiz.

      —Dame la mano, Ekain, que te puedes caer al bajar.

      Ekainek ez du heldu buru parean daukan eskua, eta autobus osoan entzun da bere erantzun ozena:

      —Ez!

      Eta erorikorik gabe utzi ditu autobusak espaloian adineko emakumea bere frustrazioarekin eta ama-seme-alabak beren ile eder, azal dotore eta begi-hagin zuriekin, ezpainetan irriño bana daukaten bidaiariak inoiz baino euskaldunago eramanez.

HISPANOFOBIA HISPANOFONOA

      Sabino Arana hispanofoboa zen, hainbesteraino non nahiago baitzuen euskara hil (berak, bere esku garbiekin gure zintzurrak estutuz, agian), hispanoen ezpainetan entzun baino.

      Aldaketa linguistikoak ez du abertzaletasuna ezertan hondatzen, baldin eta inbasio etnikoa eragozteko bada.

      Inbasio linguistikoa, ordea, onargarria da. Hizkuntza tresna bat besterik ez da, informazio sistema hutsa, abertzaleendako. Trukagarria zaie. Zer axola du hizkuntza bat edo bestea, baldin eta hartan edo honetan esaten duguna gure nazioaren onerako bada?

      Ez dira Sabino Aranaren garaiko kontuak, bide luzea egin du pentsamendu honek, eta maila bat igo du:

      Egiten dugun hizkuntzan egiten dugula, tesi bat defendatzen dugu, eta alferrik da euskaraz egitea, tesia euskararen kontrakoa bada.

      Hizkuntzak ez du abertzaletasuna bermatzen.

      Abertzaletasunak ez du hizkuntza definitzen.

      Irlanda eta Katalunia ereduetan, abertzaleak Irlanda hautatuko du, independentziarekin osatu eginen delakoan hizkuntzaren ehun xaretua.

      Euskarak arrisku anti-ideologikoa dakar: abertzalearendako bestelakotze linguistiko oportunista —taktikoa, politikoago esanda—jasangarria izan liteke aberriaren liberamendurako gatazkaldi batean, baina mundua euskaraz bizi nahi duen euskaldunarendako alienazioa da, (bere) hizkuntzari eginiko erasoa.

      [...] un cop destruïda la trinxera del realisme, i atrapats en les contradiccions realitzatives a què mena el determinisme sociologista, hom s'ha refugiat en la realització d'altes tasques patriòtiques per justificar la defecció lingüística, abandonant en la fugida tota pretensió d'universalitzar la defensa de la plenitud de funcions de l'èuscar [...]

      Utilitaristak tresna hutsa bilakatzen du hizkuntza, identitate emailea direla oharteman gabe, jakin barik, edo ukatuz. Komunikatzea bera egitate eraikitzaile bat ez balitz bezala, hizkuntza hau edo hura aukeratzearen aukera tesi bat ez balitz bezala berez.

«Le train express Durkheim-Castejón». Bazka. Iruzkinak. www.bazka.info

Daniel Escribano. «Misèria del realisme. Debats sobre la interposició en la narrativa basca actual». Els Marges. Barcelona, 2009

ETB 2

      TVGk, Galiziako telebista autonomikoak, ez du gaztelaniaz emititzen, eta TV3k, Kataluniako telebista autonomikoak, hain guti. ETB gaztelaniaz (ere) emititzen hasi zen 1986an. Egun hartan egoitzan zeuden langileek ez zekiten zer gertatuko zen, polizia espero zuten, autonomia estatutuan ez baitzen horrelakorik ezer adierazten, gaztelaniaz (ere) emititzea estatuaren ahaltasun linguistikoari aurre egitea zen.

      Madrilen norbait ohartu zen, estatuaren kupulan, bost urte euskara hutsean emititzen egon ondoren euskal nazionalistek ezin zutela edo ez zeudela gerturik edo ez zitzaiela komeni euskara hizkuntza nazionala bihurtzea. Eta estatuak ez zuen kalapitarik sortu, kalkulatu zuen euskararen inferioritatea sekulakotzeko modua zela bere buruari euskal zeritzon erakundeak gaztelaniaz (ere) emititzen hastea.

      Abertzaleen garaipen politikoa gaztelaniaren garaipena izan zen: euskarazko esparru autonomoa izan behar zena erdal katearen mendeko bihurtu zen ekoizpenaren maila gehienetan, eta egundaino.

      Erdaldunek ere badituzte beren mugalariak.

EGUNKARIA

      Erreferentzia informatiboa izatera iritsita Egunkaria-k euskararen inferioritatea gainditzea posible zela frogatu zuelarik, estatuak armaz eta hormaz itxi zuen. Helburua ez zen euskal kultura hondatzea, Acebes ministroak argitu zuen bezala inork halakorik aurpegiratu baino lehen. Eta arrazoia zeukan, Egunkaria-ren itxierak ez zeukan euskal kultura jo-puntuan.

      Burujabetza linguistikoaren aldeko (kontrako) borrokaren (beste) atal bat izan zen.

MERITU KOLONIALA

      Gure irakasle erdaldunak Madrilen titulatuak dira 1827an eta Indietako karrera daukate egina XVIII. mendeko Mexikon.

      —Zergatik izan behar da parroko, nahuatl dakiena? Zein da nahuatl jakitearen meritu teologikoa?

      —Zaila da gainera, ezinezkoa ez esateagatik, gure fede katolikoaren dogmak ongi adieraztea hizkuntza salbai horretan. Doktrina akatsik gabe irakatsi behar da.

      Eta Carlos III.a borbondarrak bere akordu gaiztoko Cédula de Aranjuez delakoa sinatuko zuen, 1770eko maiatzaren 10ean, EHU-UPV guztietako irakasle erdaldunak baretzearren:

      [...] que de una vez se llegue a conseguir el que se extingan los diferentes idiomas de que se usa en los mismos dominios [Amerika eta Filipinak], y sólo se hable el castellano [...]

      Nahuatla zen orduan Mexikon, Zacatecas-etik Nikaraguarainoko hizkuntzarik hedatuena, ez gaztelania.

      Helburua ez zen salbaiak kristautzea, kulturalki asimilatzea baizik. Azken finean, Espainiak nahiago zituen gaztelaniadun eta fedebako, fededun nahuatl baino.

      Gaztelaniak berez dakar fedea fisika literatura matematika farmakologia... Eta kolono akademikoak dauzka hori frogatzeko.

Angel Rosenblat. Los conquistadores y su lengua. Universidad Central de Venezuela, 1977

—9—

      Peru zaharrean, 1532, azaroak hamasei egun triste zituela Cajamarcan, espainiarrak Ataw Wallpa azken enperadore inkarengana.

      Zer egiten du apez horrek han, Francisco de Pizarroren ondoan?

      Liburu bat dakar eskuan Jainkoaren ministro Koroaren morroi.

      —Zuek diozue Kristo Jainkoa dela, eta hil egin zela. Nik Ilargia eta Eguzkia gurtzen ditut, hilezkorrak. Nork irakatsi zizuen Jainkoa dela unibertsoaren sortzailea?

      Mila ezpataren ahoa baino odolgiroagoa den liburua erakutsi zion Fray Vicente de Valverde domingotarrak.

      —Hau Jainkoaren hitza duzu!

      Hartzen du inkak liburua, belarrira eta hitzik ez, liburua mutu. Lurrera Ataw Wallpak.

      —Jainkoa ukatu du!

      Eta Jainkoak, aita Valverderen bitartez, Bibliaren bitartez, Elizaren bitartez, konkistako gerra justifikatzen du.

      —Kristauok, Ebanjelioak hankapera jaurtiak! Justizia eta mendekua!

      Pizarrok ezpata atera eta bakean bildua zegoen jendea kanoika triskatzeko agindu zuen.

      Eskubiderik ukaiteko, menderatzailearen kulturakoa izan behar duzu. Zure jokamoldea, haren kulturatik epaituko da. Ataw Wallpa prest zegoen Jainkoaren hitza entzuteko. Francisco de Pizarro analfabetoa zen, bere zibilizazioaren kodeak zekizkien ordea. Topaketa aberasgarri bat izan zen.

herdoil gainera landurra

garabi lepo makurra

memoria bat kendu zidaten

nendin kateko zakurra

GIZAKIA HIZKUNTZEN AURKA

      Gizakiok garenez eskubide-subjektu, hizkuntzek ez omen daukate eskubiderik.

      Esaldi biribilek mututu egiten gaituzte, demaseko argiak argazkia erretzen duen bezala.

      Las lenguas no tienen derechos. El castellano no los tiene, pero tampoco el esperanto ni el euskara. Son las personas, somos los hablantes quienes tenemos derechos. Los derechos lingüísticos son derechos a la lengua (a usar la que queramos) y no derechos de la lengua.

      Hitza ez da gizakidun.

      Gizakiok gara hiztun.

      Hizkuntzak ez dira gizakidun Carta Magna batek horrela izendatzen ez baditu.

      Zergatik ez daukate ukrainarrek ukraineraz jarduteko eskubiderik, Europako Batasunaren mugapean egon arren, Almeriako administrazioarekin?

      Zergatik ez daukate espainiarrek espainieraz jarduteko eskubiderik, Europako Batasunaren mugapean egon arren, Ostravako administrazioarekin?

      Zergatik ez du bere eskubide linguistikoa gauzatzen ahal donostiar euskaldunak Santanderren, edo gasteiztar euskaldunak Logroñon, edo bilbotar euskaldunak Baionan... edo iruñar euskaldunak Tuteran?

      Europako Batasunean eta Estatu espainiarrean pertsonok ez daukagulako eskubide linguistikorik.

      Pertsonok bagina eskubide linguistikoak genituzkeenak, ez ginateke hemen biziko.

      Kanadan, Québec-etik kanpo dauden hiri handietan, Halifax, Saint John, Sherbrooke, Sudbury, Toronto, Hamilton, St. Catharines-Niagara, Winsor, Winnipeg, Calgary, Edmonton eta Vancouver-en, administrazioak ingelesa ez ezik frantsesa ere onartzen eta erabiltzen du, hiri horietan guztietan frankofonoak %5 direlako gutienik. Arau berdina dute hiri txipiagoetan. Horrenbestez, hizkuntza gehiengotura behartu gabe hartzen du zerbitzu publikoak estatuan barrena mintzaira murritzeko biztanleriaren %94a.

      Kanadan, ingelesa eta frantsesa direlako hizkuntza ofizialak estatuaren eremu osoan.

      Frankofonoak biztanleriaren %21,7 izanagatik.

      Finlandian %8ko gutiengo linguistikoa osatzea nahikoa da udalak finlandieraz ez ezik suedieraz ere jardun dezan maila guztietan. Hamar urtero aztertzen dira proportzioak, eta %6tik jaisten den gutiengoak galdu egiten du eskubide linguistikoa, %8ra iritsitakoak irabazi. Administrazio zentralak bietan egiten du alor guztietan: justizian, hezkuntzan, armadan...

      Finlandian, finlandiera eta suediera direlako hizkuntza ofizialak estatuaren eremu osoan.

      Suedierafonoak biztanleriaren %5,5 izanagatik.

      Poblacht na hÉireann, Irlandako Errepublika: gaelikoa dute «lehen hizkuntza ofiziala», ingelesaren aurretik.

      The Irish language as the national language is the first official language. The English language is recognised as a second official language.

      Praktikan galdutzat emana dagoen hizkuntza horretan mintzo (nahi) den orok dauka gaelikoz jarduteko eskubidea bermaturik Errepublikako eremuan, osoan. Epaitegietan bi hizkuntzatan ematen dituzte sententzia guztiak. Edonongo udaletan egiten ahal dio irlandarrak administrazioari gaelikoz. Gaelikoa, derrigor ikastekoa dute eskolako umeek.

      Gaelikofonoak biztanleriaren %2 izanagatik.

      (Harrotasun nazionalak, antza, talka egin du norbanakoaren askatasunarekin: bi urtetik hona gaelikoa ez da baitezpadakoa eskoletan, hautuzkoa baino. Ingelesa ez da hautuzkoa, norbanakoaren askatasunaren bermea dateke).

      Kanadan, Finlandian, ofizialtzat hartutako hizkuntzen hiztunak dira eskubidedun. Horregatik hedatzen da eskubidea estatu osora, gizakia batetik bestera mugitzen delako bere maleta linguistikoarekin.

      Ofizialtzat hartzen ez diren hizkuntzak ez dira gizakidun.

      Hizkuntza kontuan eskubideduna gizakia izan dadin, eta ez hizkuntza bat edo bestea, gizakiak dituen eskubide zibilen mailan jarri behar dira hizkuntzak aurrena, hizkuntzarik gabeko gizakirik ez dagoenez: anglofonoak eskubideak dauzka Quebec frankofonoan, eta quebectar frankofonoak eskubide berdinak dauzka Kanada anglofonoan barrena. Horrela, eskubide linguistikoa gizakiarena da, eta ez lurralde batena.

      Hizkuntzek ez baldin badaukate berez eskubiderik, nola liteke Espainiako Konstituzioan euskarak, galegoak eta katalanak ez daukaten eskubide nagusi bat edukitzea gaztelaniak?

      Euskara ez delako gizakidun.

      Galegoa ez delako gizakidun.

      Katalana ez delako gizakidun.

      Nola liteke konstituzionalistek eskubide linguistikoak gizakiarenak direla esatea, halakoak bermatzen dituzten konstituzioek ez bezala, Espainiakoak ez baditu estatuko biztanle «ez-gaztelaniadunen» eskubide linguistikoak bermatzen?

      Gaztelania delako gizakidun.

      Iduri luke gaztelaniaren inposaketa modu naturalean gertatzen dela, hizkuntzak berak dakarren kultura handiagatik edo xarma bereziagatik.

      Gaztelania delako gizakidun.

      Euskara inposatuko balitz, ez litzateke berezko indar erakargarri baten ondorioz izanen: egunero ikusten dugu monolingue gaztelaua (Euskal Herrian bizi ez dena, maiztxo) euskarak hartzen duen leku txipienarengatik «Inposaketa!» oihuka. Beraiek ez daukate ez mugarik, ez hizkuntzarik. Estatalistak eta monolingue gaztelaniafonoak dira eremu galego katalan euskaldunetan, edo zentralismoaren morroi intelektualak. Pertsona hutsak izate horretan, lur bat hesitzen dute (zatikagaitza), hizkuntza bat ezartzen dute (bestelako hizkuntzek erasotua).

      Gaztelania delako gizakidun.

      Euskara, galegoa eta katalana lurraldedun direlako: absurdua da lurrak eskubideak edukitzea.

      Hizkuntza zehatz bat kendu behar zaio gizakiari, gizaki huts izan dadin, eta ez... eta ez euskalduna (ez galegoa, ez katalana).

      Gaztelania delako gizakidun.

      Lurraldez lurralde ibiltzen ahal den gizakiak habitatzen du gaztelania.

      Gizaki hutsa, gaztelania mintzo dena da: gaztelania da lurralde bat gizarte bihurtzen duen bakarra. Eta euskara ez mintzatzea gizakia izateko baldintzetarik bat izan liteke.

      Hizkuntzek eskubiderik ez zeukatela ikasi genuenetik hamar urtera, 2009ko hauteskunde autonomikoetan (EAE), Unión Progreso y Democracia alderdiak Mikel Azurmendiren sententziak errepikatu zituen hitzez hitz.

Mikel Azurmendi. «Lenguaje, cultura y sociedad. Ideas para un libro blanco del euskara». Cuadernos de Alzate, nº 20, 1999

Union, Progreso y Democracia-ren irrati propaganda, Rosa Diez-en ahotsean.

www.europapress.es

Timo Riiho. «Finlandiako kasua». Hizkuntza, hezkuntza. Encuentros sobre Lengua y Educación. Sevicio Editorial UPV, 1990

LAU MIHIEN GRAMATIKA

      Gabriel Arestiren poema eder bat, Tomas Meaberi eskainia:

      Cierra los ojos muy suave

            Meabe

      pestaña contra pestaña

      sólo es español quien sabe

            Meabe

      las cuatro lenguas de España

      Lau hizkuntza, lau lurralde bezala hartzen dute askok. Horrek pentsamendu errazera daramatza: ni hemengoa naiz, ez hangoa, zertarako behar dut hemengoa ez dena?

      Lau hizkuntza horiek ez dira leku banako, (lurralde batean bizi den) multzo banako baizik.

      Hizkuntzen bitartez, memoria eta imajinario desberdinetan sartzen gara, gauden lekutik aldendu gabe.

      «Guztion hizkuntza» omen den horrek, ez ditu «guztion» memoria eta imajinarioa jaso ahal izan. Aitzitik, beste memoria eta imajinario batzuen aurkako tresna bezala erabili izan dute, erabiltzen dute askok.

      Poliki bada poliki, hizkuntza horiek eta imajinario horiek guztiak bat eginik, etorkizun berri baterako magma osa liteke, poetak iritsiak dira sentimendura...

      Ah, esto sí que es digno de loar, y estimar, y amar, mi lengua propia y por derecho propio, mi castellano, y mi cordobés, y ante todo, mi euskera escamoteado, y mi gallego, y mi extremeño, y mi catalán, y que no me vengan antípodas ni apátridas a mentarme la lengua que me parió, que la tengo por cosa muy substancial, más aún, consubstancial a mi vida, mi morir, y mi nacer.

Gabriel Aresti. Hamalau alegia, lau Espainietako haurrentzat: fábulas de Tomás Meabe en castellano, euskera (Aresti), catalán (Salvat) y gallego (Montero). Kriselu, 1968

Blas de Otero. Historias fingidas y verdaderas. Alfaguara, 1970

BAIONA

      Baiona herri gaskoia dela defendatu izan du zenbait historialari gaskoik. Egia da gaskoierak indar handia eduki zuela gure kostaldean, Erdi Aroan merkataritza hitzarmen bat sinatu zuten Donostiak eta Baionak gaskoieraz. Gerora gaskoiek eragin handia ukan dute Aturriren bokalean eta inguruetan. Hiri handi bat balitz bezala, mistoa dela esan genezake egun: gaskoi-frantses-euskalduna, gutieneko.

      Euskarak eman dio modernitatea gaskoiari (okzitanoari), alegia, maila instituzionala udalaren indikatzaileetan, karrikan, Baionan. Euskaragatik izan ez balitz, okzitanierak ez luke lekurik orain Baionan: okzitanieraren hiriburu nagusian, Toulouse ederrean, frantsesezko eta okzitanierazko izenak dituzte erdiguneko karrikek, hiribarne historikoan bakarrik, ez karrika modernoetan, are gutiago auzo berrietan.

      Adibidez, Rue des Lois / Carriera de las Leis. Plaka berean, handitasun berean.

      «X. X.

      23, Carriera de las Leis. Appt. nº 5

      31000 Toulouse»

      Ez Tolosa ez Tuluso, okzitanoek dioten moduan, Toulouse baizik, frantsesturik hiriaren izena. Ez da aski. Legea hausten duzu. Gutun zorroa ohar honekin ematen zaio hartzaileari, eskuz, boligrafoz:

      Ecrire en Français SVP / Rue des Lois / Depuis l'Edit de Villiers-Cotterêts tout acte administratif doit être écrit en Français.

      Gutun bat idaztea, egitate administratiboa da frantximenten buruan, edo, zehatzago esanda, postaria legea haustera behartzen duzula uste dute helbideko karrikaren izen ko-ofiziala aipatzen duzun gutuna hartzaileari ematearen egitate administratiboa egin behar baldin badu.

      Baionan ez da horrelakorik gertatzen.

      Euskarak dinamika bat dauka, hiztun kontzientziadunek eta erdaldun euskaltzaleek abiatua.

      Dinamika horrek, inposaketa gainditu eta hizkuntzen arteko bizikidetasunari egiten dio leku.

Egileari hainbatetan gertatua 2002-2005 bitartean.

GIZAKIDUNAK ETA LURRALDEDUNAK

      Renfe-k, Espainiako tren zerbitzu (oraino) publikoak ematen digu hiztunak dituzten hizkuntzen eta lurraldeak dituzten hizkuntzen eskubide desberdintasunaren eredu polita, euskararen ko-ofizialtasunaren legea betetzearen alde eginiko urratsean.

      «Hurrengo geltokia...»

      Euskal Herriaren barruan bakarrik entzun ahal izanen du horrelakorik bidaiari euskaldunak Madrilerainokoan. Gasteiztik harat ez dago euskarazko abisurik. Handik hona berriz gaztelania hutsean hartuko ditu konpainiaren mezuak Miranda de Ebroraino.

      Lurralde batera mugatu da gizaki euskalduna, bere eskubideak ez dira unibertsalak.

      Madrildik Irunerainokoa euskal herritarrek betetzen dute nagusiki, eta are nabarmenago Irundik Madrilerainokoa, trenean. Ez dute haatik euskarazko mezurik entzunen Gasteiztik harat.

      Euskaldunok kilometro batzuetan gara gizaki. Gero ez. Araba utzi dueneko, trenak ez darama euskaldunik.

      Erran gabe doa, noski, Renfe-ren (halamoduzko) euskarazko mezuek gaztelania dutela beti aurretik, ingelesa ondoan. Gaztelania gizakiduna da izan ere, ez lurraldeduna, eta Irun-Madrid horretan ez dabil frantsesik.

DESPOTISMO LINGUISTIKOA

      Zer gara gu Espainiako Konstituzio demokratikoan?

      El castellano es la lengua española oficial del Estado.

      Espainiako konstituzioan hizkuntza bakarra ageri da.

      Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas de acuerdo con sus Estatutos.

      Ez dago beste hizkuntzarik Espainian, bakarra da izen propioaren eskubidea daukana, «el castellano» eta «las demás lenguas». Demasekoak, soberakoak, anabasa hori.

ESTATUTUETAKO OFIZIALTASUNA

      Espainiako Konstituzioak ofizialtasuna ematen die, zeini bere lurraldean, gaztelania ez beste hizkuntzei. Estatutuetan zehazten da bertako hizkuntzaren ofizialtasunaren maila.

      Galiziako estatutuak honelako idazketa dauka:

      Os idiomas galego e castelán son oficiais en Galicia e todos teñen o dereito de os coñecer e de os usar.

      Galegoen hizkuntzari buruzko hitzik ez, hoztasun handi bat.

      Galizian inork ez dauka betekizunik. Eskubideak besterik ez dauzkate. Hizkuntza biak, alegia, bietako edozein ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea daukate Galizian bizi direnek.

      Alabaina, honako hedapena zeukan galegoak estatutua onartu baino bost urte lehenago:

      Hablan gallego, de la población rural, agraria, el 100%, es decir: 2 millones de hablantes [...]. En las villas —ciudades que no sobrepasan los 10.000 habitantes— lo hablan un 60% de la población, es decir: 150 mil hablantes, y en las ciudades, el 15% habla gallego, es decir: 100 mil habitantes [...]. Por tanto, el total de número de hablantes de la lengua madre —el gallego— es de 2.250.000 hablantes, de una población de 3.000.000.

      Biztanleen %75ak hitz egiten zuen galegoa urte haietan. Jendaila atzeratua zen ordea gehiengo hura, nekazariak. Erakundeek ez zeukaten haiei berba emateko asmorik, haiekikoa egiteko kazikeak zeuzkaten. Zentralismoaren morroi hauei esker jarraitu zuen —egundaino, esan genezake— hainbeste urtez frankismoak lau probintzietan eta hiri gehienetan agintzen. Dominaziorako falatzen dute jauntxook. Gehiengoa minorian edukitzeko.

      Euskarak, Euskal Herriaren berezko hizkuntza denez, hizkuntza ofizialen maila izango du Euskal Herrian gaztelaniarekin batera, eta guztiek dute bi hizkuntzok ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea.

      Iduri luke justifikatu egin behar dela —«berezko hizkuntza denez»— euskararen ofizialtasuna, euskara ez dela baskoek beren arterako nahi luketen hizkuntza, ez euskaldunek, hiztun gisa, merezi luketen eskubidea. Eta Galizian bezala, EAEn ez dago betekizunik —Euskal Herrian ere ez, estatutuak beste zer edo zer esan nahi duen arren termino hori aipatuz—, eskubidea bakarrik daukagu.

      Betekizunik gabeko eskubidea, gauzatu ote liteke?

      1. Gaztelera da Nafarroako hizkuntza ofiziala.

      2. Euskarak ere hizkuntza ofizialaren maila izanen du Nafarroako eskualde euskaldunetan.

      Nafarroan ez daukagu ez eskubiderik ez betekizunik. Ofizialtasunak ez dakar inolako konpromisorik. Bestalde, badago aldea, handi samarra, gazteleraren da horretarik euskararen maila izanen du honetara: ofizialtasunaren agiria diglosia ofizialaren ataria izan zen.

      El català és la llengua oficial de Catalunya. També ho és el castellà, que és la llengua oficial de l'Estat espanyol. Totes les persones tenen el dret d'utilitzar les dues llengües oficials i els ciutadans de Catalunya tenen el dret i el deure de conèixer-les.

      Idazketa ez da neutroa: ez da gauza bera aurrekoak irakurrita espero genezakeen el català i el castellà son les llengües oficials de Catalunya edo Kataluniako hizkuntza ofiziala katalana dela irakurtzea, eta esaldia ebakiz aldarri politiko nagusia bihurtzen duen puntu baten ondoren gaztelania ere hala dela... Estatuaren hizkuntza ofiziala dugulako. Gaztelania gomitatua da, inposaketa ez bada, Kataluniako estatutuan.

      Hizkuntza biak erabiltzeko eskubidea daukate «pertsona guztiek». Bertan diren dauden dirauten pertsonek (kasernetan edo hoteletan esaterako), bata ez badakite bestea erabil dezakete, baina Kataluniako herritarrek (biztanleak oro hartzen ditu testuak), eskubidez eta betekizunez (el dret i el deure) ezagutu behar dituzte biak. Honenbestez, bertako hizkuntzak bertako guztiengana iristeko baliabidea hartzen du.

      Nabarmen azaltzen da testuotan hiru nazioen hizkuntzen egoera eta gerora ibili beharko zituzten bide desberdinak, hala nola klase politikoaren kontzientzia linguistikoa, erran nahi baita estatutuak negoziatu zituen klase politikoaren maila politikoa.

      Euskaldunoi dagokigunez, bere saldukeria historikoari jarraitu zion hemengoak.

www.xunta.es

Benito Batan. Autonomía y lenguas vernáculas. Ediciones Celta, 1978

www.behatokia.org

www.parlamento-navarra.es

www.gencat.cat

INOZENTZIA

      Erdaldunen multzoak hizkuntzaren bitartez inposatzen die gainerakoei arauaren definizioa, inozentzia primario baten gisan, «gauzak diren bezalakoak dira» esanez. Ez daki bere boterea hizkuntzaren unibertso sinboliko-praktikoan dela adierazten, eta unibertso hori (bidegabeko) legedi batek eraiki duela, eraikitzen.

GEU ARROTZ

      Egia da, erranairu zaharrak dioen moduan, dendariak hizkuntza guztiak dakizkiela. Nolanahi den dela, barregarria zaigu —ez da barregarria— gure Hegoalde honetako erdaldunek Bidasoaz haraindiko erdaldunekin saltegietan daukaten portaera, Merci ziztrin baten gozoa opa ezinik. «Dena ulertzen digute!» komentatzen diote elkarri. Horrelaxe portatzen dira oro har gaztelarrak Portugalen, «Dena ulertzen digute!», eta ez diete Obrigado baten konplimendua egiten, Oiga, por favor, Dos solos y un con leche, Muchas gracias, Adiós.

      Antza denez, Ginebrako haur txipi batendako frantsesak «arrotzak» dira edonon frantsesen artean eta Frantzian bertan egonagatik, baina bera ez da inon arrotz, ezta besteendako ere.

      Heldu bat umekeriak egiten, ez da barregarria.

Jean Piaget. «Psychologie de l'enfance». Traité de sociologie. PUF, 1960

ERAKARTZEKO EZINTASUNA 2

      Sobera erraza da besteren uste okerrari trufa egitea. Gaitzagoa egiten zaigu nola ikusten gaituzten jakitea eta onartzea, ispilu bat behar dugu konformismoan eror ez gaitezen.

      Gutan, zer izan liteke erakargarria?

      Zer sortzen ote dugu guk, euskaldunok, geure buruarendako?

      Zein ote da gure eredugarriaren kontzeptua?

      Ukrainaren proletartzea ez da bazar-vokzal, begitarte ilun, buru motz eta txandalen modan bakarrik ageri. Antzinako errusiartzea ere bada, berrehun hitzeko hizkera edo pidgin errusiar hori. Azken finean, gure gizarteak gehien maite dituen pertsonaiek darabilten hizkera da: krimen antolatuaren partaideek, pop musikako izarrek, aberastu berriek. Oinezko herritarra konturatu da jende honek ez duela hizkuntza ukrainarra behar izan arrakasta lortzeko. Zergatik gertatu behar zaie baliagarria beraiei? Honela jarraituz gero, gerta litekeena iduritzen zait hurrengo bi belaunaldietan desagertzea hizkuntza ukrainarra pertsonen arteko harremanetarako tresna bezala.

      Hizkuntza ofiziala ukrainera duen estatua daukate ukrainarrek.

      Berrogeita sei milioi dira, eta %30 da errusiera-mintzaile hutsa. Hedadura murritzeko hiztuneria errusiar hau, nola bestela, gehiengoa da Kiev hiriburuan.

      Gure «erakargarritasun ezak» erdaldunek sumatzen ez dituzten eta euskaldunok garbiki esaten ausartzen ez garen arrazoiak dauzkake.

Yuri Andrujovich. El último territorio. Acantilado, 2006

HIZKUNTZEN GERRA

      Euskara mespretxatzen duen irakasle erdaldunak gaztelaniaren gailentasun kultural eta ekonomikoa nahi du sekulakotu, eta gogor egiten dio traba euskara gaztelaniarekin sozialki parekatzeari.

      Horretarako, elebitasuna dauka lagungarri: ikasle euskaldunen arteko irakasle erdaldunak badaki ez daukala euskaldunik inguruan.

      Euskalduna baita bilingue bakarra Euskal Herrian; ezinbesteko baldintza da hori, bestalde, erdalduna monolingue jarrai dadin.

      Ez dago, beraz, erdalduna ere ez den ikasle euskaldunik, hori da euskalduna (ere) ez den irakasle erdaldunaren ahalmen diskriminatzailearen oinarria.

      —¿Tú has estudiado en la ikastola, verdad?

      —Sí.

      —¿Y el bachiller?

      —También.

      —Ya... Es una pena, se te nota en la sintaxis.

      Inork ez dio esanen euskaldunari euskalduna izan arren (aski) ongi egiten duenik gaztelaniaz. Hizkuntza gaztelania da, ez euskara. Horregatik da tamalgarria euskararen sintaxia. Erdaldunari ez zaio aski euskaldunak gaztelania jakitea, euskararen arrastorik gabe egitea behar du.

      Zinezko hizkuntza batean zuzen egiteko ezintasuna da euskara.

      Bereziki unibertsitateko irakasle baten iritzirako, endemas euskaldunen artean diharduen erdalduna baldin bada.

«Euskara eta marko juridikoa». Eztabaidarako materialeak 1. Euskal Herrian euskaraz, d. g.

Irune Arnaez Barandiaranen lekukotza (Deustuko Unibertsitatea), 1999

ESTETIKA BAT ZATARRARI

      Iritzi bastarta deritzo bere planteamenduari, ez umorerik gabe: gogoeta ezin interesgarriagoa du egina Fermin Etxegoienek identitateaz eta hizkuntzaren etorkizunaz, artean inork landu ez duen hizkuntzaren indar edo ahultasun estetikoaren ikuspuntutik.

      Baina etorkizunerako proiekzioa eginez gero, euskara hedatzerako orduan 'akuilu' nagusia izan zenak (nazio-identitatea) jada ez duela modu berean eragiten iruditzen zaigu. Gainera arrazoia ez dela abertzaletasunak beheruntz egin izana (goruntz ari baita), arestian aipaturikoa baizik: abertzaleen artean ere berdin-berdin agertzen ahal zaigula 'kili-kolo' hizkuntzarekiko identitate-koherentzia hori, hizkuntzarekin bat egiterakoan orain eta hemen gora-behera estetikoek zer-esan handiagoa dutelako gugan 'beste edozelangoek baino'; estetiken arteko lehia horretan, ondorioz, egun ere hemengo erdarak ageri dira txapeldun.

      Hartu beharrekoa guztiz Etxegoienek zabaldu duen bidea, hizkuntzaren erabilera kualitatiboak —gure euskalgintza bulegotuak, antza, entzunikusi egin nahi ez duen gaia— ekoizten dugunaren atertu bako kritika, eztabaida eta hobekuntza ekarri behar lukeelako ezinbestez. Zinezko euskalduntzeak ez du nostalgiarik onartzen, mugituko bagara handitu hedatu hobetu eginen bagara atertu gabe behar dugu geure burua balantzan paratu.

      Bestalde, garrantzia eduki lezake, ene aburuz, nagusitu zaizkigun estetika horiek aztertzea eta arrakastaren oinarriak argitara ekartzea, zeri esaten diogun arrakasta.

      Nire belaunaldiak ezagutu duen euskararen indar estetikorik handiena kontrakulturan hartu zuen, kasik euskal kultura osoa zen kontrakultura 1960-70 hamarraldietan, aldi berean oldartu zen frankismoari eta euskarak mendeetan bideratu zituen balio atzerakoien aurka.

      Ba ote dago kontrakultura bat egiterik egun?

      Zein ote litzateke —kontrakulturak erakarri eginen lukeela suposatuz— kontra egin behar litzaiokeen kultura?

Fermin Etxegoien. Neurona eta zeurona. Hizkuntza 'estetika' bezala. Pamiela, 2004

IRAUNERRIREN MAITEGOA

      «Urak dakarrena urak daroa, lurrak emandakoa lurrean gelditzen da...» idatzi zuen, «Eta gu hemen, beti gu hemen» kantatu zuen.

      Zertan datza, bada, euskeraren iraupena? Nere iduriz, deus baino lehenago euskaldunengan datzala erranen nuke. Euskaldunak, alegia, euskerari atxikiak egon direla mendez mende. Nekazalgoari lotua zegoen herriak abantxu atzo artio iraun du, eta euskararentzat maitego berezia erakutsi du beti. Lan-modu horretan murgiltzen zegoen jendeak euskeraz zuen oso-osorik bizitzen; hartatik at bizitzen hasten zirenak, aldiz, merkatariak, jauntxoak eta holakoak erderari ziren laster asko atxikitzen. Hori izan da betidaniko egoera, jende xehea euskalduna, eta goragoko maila batetan kokatzen zoana, berriz, erdalduntzen. Hala da abantxu XXgn. mende artio gertatu, ordutik goiti hasten baida indar puska bat zedukan giza-saila euskarari lotzen.

      Eta Benito Lertxundik gero «Gizon izateko hasi behar da gizon izaten... hemen». Eta denok.

Jose Angel Irigarai. Euskera eta Nafarroa. Aranzadi, 1973

PARISTIK EZ DATORREN ARTISTA

      Ahal duen gisan, eskuarte ahulekin, behar baino militante gutiagorekin... Alta, Barnealdeak erresistentzia bat dauka antolatua, buru egiten dio turismatzeari, ez du folklorearen sasi-kultura egin nahi, eta Paristik paraxutatu kulturari ber gisan egiten diolako uko da kontuan hartzekoa. Antton Luku dugu oraino subentzioaren eta bulegotzearen politikak manukortu ez duen kontrakultura egiten duten borrokalarietarik bat.

      Frantzian ez dago Bartzelona bat. Paris da hiriburu bakarra, eta handik aparte ezin da kulturarik izan. Naoned, Estrasburgo, Bordele daude, bai, baina negoziatu behar da beti, eta Baiona, esaterako, hirugarren eskalan da. Beraz, Baionan jasaten dugu kultura. [...] Jende bat euskaldun sentitzen da euskara jakin gabe. Ulertzen dut. Baina Iparraldean, orain arte, hitz horrek bazuen zentzua. Eta nik ez dut beste sistemarik ikusten euskal kultura definitzeko, euskara baizik. Beste toki batzuetan desagertu da herri kultura hori, baina guk badugu. Txikia da, baina mikrokosmosa da. Hori transmitituko bagenu, tokiko hezleak promozionatuko bagenitu, kultura zabalagoa, finagoa eta interesgarriagoa izango genuke Paristik heldu zaizkigun gauzak baino.

      Barnealdea Kostaldearen aurka, alegia, Euskaldun kontzeptu kulturala Basque kontzeptu folkloriko-komertzialaren aurka, herriaren Argitasuna piramidearen Itzalaren aurka: hitz kritikoa publizitate-kultura gainditzeko, jasan beharretik bertan sortzera.

      Gatazkan gaude, zorionez. Daude, zoritxarrez.

Alberto Barandiaran. «Kultur proiektuek egiten gaituzte jende. Euskal kultura Ipar Euskal Herrian zertan den azaltzen aritu da Antton Luku antzerkigile eta idazlea, Iruñean». Berria, 2009-02-28

POSTMODERNOAREN PARADIGMA

      Postmoderniak mestizaia, aniztasuna, zabaltasuna eta tolerantzia kontzeptuak ekarri ditu, beste hainbeste aldarri, eta egunerokoan nekez gauzatzen diren arren diskurtso demokratikoaren oinarrian dauzkagu. Estatalistek arrazakeria egotzi izan diote bestelakotasuna defendatzeari, inposaketatzat hartzen dute hizkuntzen ekologia, intolerantzia esan diezaiokete minorien eskubideak bermatzeari. Indar-ideia postmoderno hauek, hain zuzen, talka egiten dutelako estatuaren zurrunarekin, malgutasuna eskatzen duenez gizarte zibilak: munduak behar gaitu.

      Enetzat postmodernia deitzen den anabasa hori, hau da, erlatibismoa, multikulturalismoa, etab., berez jarrera abertzale edo euskaltzale baten aldekoago da jeneralean, ordena berri baterako irekiagoa, komunitate eta kultura txikien begiratuagoa, diferentzien maitatiagoa ezen ez Arrazoimena eta Estatua berdinduz bukatzen zuen modernitate klasikoa baino.

      Zerk egiten ote du, beraz, teorian horren altzozabala dukegun gizartean gure hizkuntza azkarkiago hedatu ezina?

Lorea Agirre. «Joxe Azurmendi: 'Oso untzi hauskorreko argonautak gara euskaltzaleok'». Elkarrizketa. Hegats, 45 zenb. 2010

JEAN JAURES GURE HONDARTZAN

      Bakezalea zen eta tiroz hil zuten traba zelako Lehen Mundu Gerran sartzearren Frantziak behar zuen alderdi guztien «batasun sakratua» lortzeko. Sozialista zen, sozialismoa zer edo zer izan zen garaikoa, integritatearen eredu Jean Jaures, eskuindarrek ere ahotan hartu beste erremediorik ez duten maisua.

      Quand j'interrogeais les enfants basques jouant sur la plage de Saint-Jean de Luz, ils avaient le plus grand plaisir à me nommer dans leur langue le ciel, la mer, la sable, les parties du corps humain, les objets familiers. Mais ils n'avaient pas la moindre idée de sa structure et, quoique plusieurs d'entre eux fussent de bons élèves de nos écoles laïques, ils n'avaient jamais songé à appliquer au langage antique et original qu'ils parlaient dès l'enfance les procédés d'analyse qu'ils sont habitués à appliquer à la langue française. C'est évidemment que leurs maîtres ne les avaient point invités. Pourquoi cela, et d'où vient ce délaissement? Puisque ces enfants parlent deux langues, pourquoi ne pas leur apprendre à les comparer et à se rendre compte de l'une par l'autre? Il n'y a pas de meilleur exercice pour l'esprit que ces comparaison [...] L'esprit devient plus sensible à la beauté d'une langue par comparaison avec une autre langue, il saisit mieux le caractère propre de chacune, l'originalité de sa syntaxe, la logique intérieure qui en commande tuotes les parties et qui lui assure une sorte d'unité organique. Ce qui est du vrai du basque est vrai du breton. Ce serait une éducation de force et de souplesse pour les jeunes esprits.

      Monumentuak dauzka bazterretan, Euskal Herrian ez. Beuka euskaran.

      Donibane Lohizuneko hondartzan jolasean ari ziren haur euskaldunei galde egiten nienean, ezin handiagoko plazerez izendatzen zizkidaten beren hizkuntzan zerua, itsasoa, harea, giza gorputzaren atalak, etxeko gauzak. Baina ez zeukaten inolako ideiarik beren hizkuntzaren egituraz, eta, haietarik batzuk gure eskola laikoetako ikasle onak baldin baziren ere, ez zitzaien inoiz burura etorri txipitarik hitz egiten zuten hizkuntza zahar eta originalari aplikatzea frantses mintzairari aplikatzen usatuak ziren aztertzeko prozedurak. Bistan da irakasleek ez dietela hartarako gomita egin. Zergatik hori, eta nondik dator halako utzikeria? Haur horiek bi hizkuntzatan mintzo baldin badira, zergatik ez zaie irakasten bata bestearekin alderatzen, batari besteaz ohartuz? Ez dago hoberik espirituarendako, alderaketa hauek baino. [...] Espiritua hunkiberagoa bihurtzen da mintzairaren edertasunari beste batekin alderatuz, hobeki atzematen du bakoitzaren nortasuna, sintaxiaren berezitasuna, batasun organikoa ematen dioten zati guztien gainean agintzen duen barne logika. Euskarari buruz egia den hau, egia da bretoierari buruz. Hezkuntza indargarri eta malgugarria izanen litzateke halako bat espiritu gazteendako.

Jean Jaures, Revue de l'Enseignement Primaire, 1911-X-15

Morvan Lebesque. Comment peut-on être breton? Essai sur la Démocratie française. Le Seuil, 1970

NORMALIZAZIOA

      Noiz egin behar du autokritika?

      Noiz kondenatu behar du bortizkeria?

      Noiz utzi behar dio inposaketa praktikatzeari?

      Noiz salatu behar ditu bere izenean egin desmasiak?

      Noiz gainditu behar du gorrotoa?

      Noiz aitortu behar du konplexuz betea dagoela?

      Noiz behatu behar dio aurrez aurre bere historiari?

      Noiz suntsitu behar ditu bere mitoak?

      Noiz ikasi behar du kultura onartzen?

      Noiz eskolatu behar du bere burua?

      Noiz onartu behar du mundua?

      Noiz normalizatu behar du gaztelaniak?

      Noiz normalizatu behar du frantsesak?

GURE HIZKUNTZA EZ DA GEUREA

      Garai bateko Sociedad Vascongada de Amigos del Pais-en jarraipena izan zen Eusko Ikaskuntza. Azkoitiko Zaldun berriek, Hego Euskal Herriko klase landuak —politikari, katedratiko, euskaltzale— batzar handi bat egin zuen 1918an, Oñatin, Euskal Herriak modernitatean sartu nahi zuela erakustearren eta, bidenabar, legedia eta aurrekontuak garaiko premietara egokitu beharko liratekeela eskatzeko ez baina iradokitzeko.

      Monarkiaren zordun, erregea ekarri zuten Primer Congreso hartara.

      Consagraos al estudio y fomento de todo cuanto pueda contribuir al adelanto y progreso del País; cultivad vuestra lengua, el milenario y venerable euskera, joya preciadísima del tesoro de la humanidad, que habéis recibido de vuestros padres y debéis legar, incólume, a vuestros hijos.

      Pitxia, altxorra: ukitzen ez den miratzekoa.

      Arta ezazue euskara maitekiro, sobera aldatu gabe, sobera garatu gabe, sobera hobetu gabe, sobera edertu gabe utzi behar diezue herentzian, incólume, seme-alabei, berez jaio zen eder eta goi eta on.

      Hain ederra non bere egiten baitu gizateriak. Euskararen jabegoa ez da gurea, gizateriarena da euskara. Ez gara aski goitar halako harribitxiaren jabe izateko, Amazoniak Estatu Batuen zainpean egon behar luke.

      Desjabetze humanitarioa egiten digute.

      Inorena izatekotan, humanitatearena da euskararen egoeraren erantzukizuna, erakunde abstraktu horrena.

      Espainiak ez du zer.

Primer Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicha Asamblea, celebrada en la Universidad de Oñate del 1 al 8 de septiembre de 1918, bajo el patrocinio de las diputaciones vascas. Bilbaina de Artes Gráficas, 1919-1920

UNA LLAMADA DE ATENCIÓN

      Gipuzkoako aldun nagusia izan zen luzaz Julian Elortza azpeitiarra. Berak egin zion harrera Alfontso XIII.ari, euskara landu behar genuela, ez sobera badaezpada, esan zigun erregeari. Elortza euskalduna eta euskaltzalea zen, monarkikoa, Argia astekariaren sorreran eta bizi luzean (1921-1936) zerikusi handia ukan zuena.

      Gure euskera zahar eta goragarria gure semeei oso-osorik eta bizi-bizirik uzteko, zerorrek esan ziguzun. Zuk esandakoa egiteko, euskera ahalik eta gehien erabili behar degu. Gaur nik agur hau euskeraz egitea, zure agindua betetzea bezelaxe da, bada, Jauna. [...]

      Euskerarekin zer-ikusia duten gaietan, erabaki sendo-sendo, indartsu bat hartu degu: geroz eta gehigo maite eta geroz eta gehigo zabaltzea. Euskera, gure ustez, ez da etxe-barruan bakarrik erabili behar degun hizkera; ez da senide artean bakarrik erdi-izkutuan hitz egitekoa. Zabalera, argitara, guzioen begien aurrera atera nahi degu. Euskera, gure mamia, gure odola, gure bizia bezelaxe da, ta hala dalako ilunpe eta izkututik atera eta argiz beteta alde guztietan ikusi nahi degu.

      Ez gaitu gure maitetasunak itsutzen. Urrutitik, beste herrietatik, etorri diran hizkuntz-zale jakintsu horiek, erakuspen ederra eman digute. Ez dira euskaldunak, euskera ez dute beren gurasoen ezpainetatik entzun, eta hala ere, euskera bene-benetan maite dute, gogo-gogoz ikasi dute. Ta jakintsu arrotz horiek egiten dutena, guk, euskaldunak ¿ez al degu egingo?

      Erakustearekin zer-ikusia duten gaietan ere, beste guzien gain, erabaki hau hartu degu: Euskalerriko ikastetxeetan euskera besterik ez dakitenai euskeraz erakutsi behar zaietela. Mundu guzian, hizkuntz bat besterik ez dakianari, hizkuntz hortan erakusten zaio. Belgikan hala egiten da; Inglaterran hala egiten da. Eta urrutitik etorri diran jakintsu horiek, hemen ere hala egin behar litzakela esan digute. Bide zuzenagorik ez dala.

      Gure baserritarren artetik ez-jakitea kendu egin nahi degu, baserritarrai erakutsi egin nahi diegu, baina euskeraz erakusten ez badiegu, gure lanak alper-alperrikakoak izango dira.

      Euskera, euskaldunen arterako bakarrik dala badakigu. Horregatik, guk ez degu erderarik ez erakusteko esaten. Ez: ikasteko esaten degu: gerok erakutsiko degu, erdaldunekin hitz egiteko behar da-ta. Baina behar bezela, poliki-poliki, eta euskeraren bidez erakutsiko degu.

      Geroz ta euskaldunago izan nahi degu, jauna, antxinako legeak geroz eta gehigo maite ditugu. Euskalerria bizi-bizirik ikusi nahi degu: geroz eta bizigo, geroz eta gorago, ez guregatik bakarrik, jauna, zuregatik ere bai. Gu zenbat eta gorago, Espainiaren izena hainbat eta gorago jarriko da. Guk, zure koroi eder horren argi eder eta argiena izan nahi degu.

      Espainiako erregeak begi zorrotzez irakurri zuen alde aurrez emana zioten itzulpena.

      Y por esto, señores, antes de terminar, recordando vuestras tradiciones y recordando también que el Señor de Vizcaya es y tiene que ser, ante todo y sobre todo, padre de todos los habitantes del País Vasco, me permito llamaros la atención sobre algo que he oído al presidente de la Diputación de Guipúzcoa.

      Yo siempre os he recomendado que cultivéis vuestra lengua materna, pero a fuer de español y amante del pueblo vasco, no puedo menos de señalaros los peligros que encierra toda exageración. Quiero decir que no debéis, en modo alguno, circunscribiros al estudio del vascuence, porque habréis de reconocer que ni España puede vivir sin Vasconia, ni Vasconia sin España. Eso quería deciros, recordando las tradiciones de Vizcaya; que todos vosotros, todos, necesitáis conocer el castellano; podéis y debéis estudiar el vasco, pero necesitáis estudiar también el castellano.

      Zer iduritu ote zitzaion detaile hura, ahoz euskara hutsean jardutea bere aitzinean? Ez ote zen aurrekari lanjeros bat?

      Bere subdito zintzoek euskara baliatu nahi dute subdito berriak egiteko, baina iduri luke Espainiako erregeak bat egiten dituela euskara lantzea eta Espainiatik aldentzea: amak ezin du bizi bere alaba zintzoa gabe, eta alabak ama behar du, zintzoak.

Tercer Congreso de Estudios Vascos. Lengua y Enseñanza. Publicación de la Sociedad. San Sebastian, 1923

BORTIZKERIA HUMANITARIOA

      Dominazioa, paternalismoa, mozorroak. Espainiatik urruntzea, edo gaztelaniatik, suizidio bat izan liteke.

      Lo que yo no quiero es que llegue un momento en que una obcecación pueda llevaros al suicidio cultural.

      Katalanei Unamunok, hizkuntzari buruz: gaztelania (ere) behar duzue.

      Cuando un semejante, cuando un hermano mío quiere suicidarse, yo tengo la obligación de impedírselo, incluso por la fuerza si es preciso.

      Antzeko mehatxu zinikoa, gardenagoa izatea, erabiliko zuen handik urte betera Kataluniako Estatutuaren eztabaidan Ortega y Gasset-ek, Lizardi izan genuen lekuko:

      Katalunia osoak hala nahi izanda ere, zer?... Haiek gu maite ez, baina guk anaiatzat baditugu, bidezko al litzake gu gehiago izanik, gure nahi hori ez nagusitzea?

      Ortegaren iritzian, kataluniarrek aldarrikatzen duten «estatutuaren muin ezkutua askatasun-asmoa da» (Lizardiren transkripzioan).

      Alfonso XIII.aren susmoz, euskarak gehiegikeriatara eraman gaitzake, Espainiarik behar ez dugula pentsatzera, zehazki.

      Erresumatik kasaturiko errege baten diskurtsoa errepublikaren parlamentuan filosofo biren hitzez: kolonialismoaren erro etnomilitarrak.

Discurso de Unamuno en el Congreso sobre las Lenguas Hispánicas y a propósito de la oficialidad del castellano. www.generalisimofranco.com

www.gazteaukera.euskadi.net

Xabier Lizardi. «España-Legebatzarrea nere begipean». Euzkadi, 1932-05-13

Xabier Lizardi. Kazetari-lanak. Erein, 1987

ERREGEAREN AURRETIK PRINTZEA

      Luis Luciano Bonapartek hizkuntzak maite zituen, hizkuntzak ikertzea. Itzultzaile mordoxka kontratatu zuen Euskal Herrian, Eliza Katolikoaren Katixima eta antzekoak itzul ziezazkioten hainbat euskalkitan eta azpi-euskalkitan.

      Berak mugarritu zuen bulego askotan ikusten ahal dugun zazpi euskalkien mapa.

      Les parles d'Irun et de Fontarabie, et surtout celui de Lezo, on subi les atteintes les plus rudes de la part du dialecte guipuscoan, qui est celui de la province à laquelle appartienent ces trois localités.

      Barne-ikuspegia dauka, hizkuntzen entomologoa da: hizkuntza hizkuntzaren barruan bizi dela uste du, ez gizartean.

      Ez zaio bururatzen barne-aldaketak kanpoko eragile baten edo batzuen ondorio direla sarritan, hizkuntzak tresna sozialak direla. Ez du konprenitzen ahal eboluzioa.

      Euskararen etsairik handiena euskara zaio, incólume eduki behar baitugu, lezotarrak gipuzkoartu barik, berak ezarri maparen mugak hausteke. Segregazio linguistikoaren aldekoa da hizkuntzaren jatortasunaren izenean.

      Bonapartetarrak bat egin zuen Borbondarrekin.

Joxan Elosegi. Joxe Mari Lopetegi, errepublikanoen bertsolaria. Paper Hotsak, 2004

EUSKARAZ IKASTEA

      Katedran euskalduna lehiakide duten erdaldunek komenientzia dute —arrazoi zientifikorainokoa maiz— euskaraz ikastea euskara ikastea izan dadin, ezinezkoa izatea euskara bera ez den beste ezer eman dadin euskaraz.

      Eta arrazoia daukate, neurri batean, euskararen zokoratzaileek: euskarak arrasto handia uzten du, farmazia euskaraz ikasita ez da farmazia bakarrik ikasten, hori da ikasitakoaren zatirik txipiena, kasik.

      Beste horrenbeste esan lezake erdaraz ikastera behartzen duten euskaldunak gaztelaniagatik edo frantsesagatik, baina hori onura erantsia da, zabaltasuna eta mundutasuna ematen baitute hizkuntza gailenduek, omen.

      Anakronismoa da hizkuntza gutiengotua kulturarako erabiltzea.

BILBO 4

      Bilbaoko erdal herri honetan

      baldin eta

      jaioa banaiz,

      ene hazkurria

      baldin eta

      erdalduna bada,

      zergatikan ez dut kantatuko

      erderaz

      parabola batean?

      Euzkadiko gobernuak

      berak ere

      hitz egiten bazuen hala,

      zergatik ni izanen naiz

      hura baino

      maradikatuagoa?

      Zu zeu zinelako parabola, Gabriel Aresti, euskaldun motzen aitzinean euskaldunok erakustekoa, euskara euzkaditarrek abandonaturiko etxea zelako eta euskaldunok zu behar zintugulako, patu historikoaren halabeharra gezurtatu zenuen hori, oihukari lotsabako simaurtegiko zuhaitz.

      Politiko batek mila argudio asma lezake hizkuntza hedatuena erabiltzeko.

      Bestelako transfuga izan zen Gabriel Aresti: hedatuenetik murriztura, agintarietarik zapalduetara.

      Eskerrik asko galderagatik, Gabriel Aresti.

Gabriel Aresti. «Auhenaren pentsamendua 3». Harrizko herri hau. Kriselu-Lur, 1970

IBAIEN ARTEAN

      Frantziari Hexagonoa esan izan zaio, forma hori dauka, forma geometriko bat, bizitza era arrazionalean antolatzen diguna. Le Corbusier.

      Espainiak zezen-larruaren itxura omen dauka. Larruarena, hila izan behar baitu, zezenketaren batean menturaz, eta horregatik burubakoa. Aldi berean zezen eta zezen-hiltzailea dugu Espainia, la pell de brau. Furia eta artea batzen ditu bere idurian. Pablo Picasso.

      Mendebaldean

      Missouri eta Bravo del Norte artean

      Ameriketako Estatu Batuak ditugu.

      Ekialdean

      Beltza eta Sungari ibaien artean

      Txina dugu.

      Iparraldean

      Rhin eta Elba ibaien artean

      Alemania dugu

      Hegoaldean

      Orange eta Olifants ibaien artean

      Hegoafrika dugu.

      Hemen

      Ebro eta Aturri ibaien artean

      bihotza dugu.

      Euskal Herriaren mapak bihotzaren itxura dauka. Ez zientzia ez furia da gurea. Sentimendu bat, besterik ez.

      Euskara ez da ezein ibairen artean kokatzen ahal.

      Zeren antza ote dauka bere soslaiak?

Ignazio Aiestaran. Sentimenduen Iparrorratza. Elkar, 2003

GOGOAK EMATEN DIDALAKO

      Pentsalari katoliko aurrerazalea eta zientzialari handia izan genuen Karlos Santamaria donostiarra. Lan bikaina egin zuen zientzien irakaskuntza hedatzearen alde, eta aljebrako katedraren jabea izan zen.

      Neretzat euskera mintzatzea sentimenduaren gauza bat da, eta nik sentimenduei inportantzia handia ematen diet nere bizian. Sentimendurik gabe bizitzeak ez du merezi. Arrazoiaz ez dut asko sinesten. Euskeraz mintzatzeko 'arrazoia' ez dut ikusten. Ez da arrazoizko gauza bat, sentimenduzkoa baino.

      Donostiatik hur, Pasaiako auzo batean, Trintxerpen, Santamaria zientzialariak maiteko zukeen pintaketa hauxe irakurri ahal izan dugu urteetan, bafore konponketako atelier baten pareta zaharrean:

      Lingoa proletaria do meu pobo

      eu fáloa porque sí, porque me gosta

      porque me peta e quero e dame a gaña

      porque me sai de dentro, alá do fondo

      de unha tristura aceda...

Xabier Kintana / Joseba Tobar. Euskaldun(berri)ekin hizketan. Carlos Santamariaren lekukotza. Cinsa, 1975

Celso Emilio Ferreiro. «Deitado frente ao mar...». Longa noite de pedra. Galaxia, 1962

www.youtube.com

—10—

      Ukoa dute eragile.

      Gaztelania edo frantsesa baino ez-katalanera ez-euskara ez-galegoa ez-bretoiera ez-korsikera ez-okzitaniera litzatekeen leku linguistiko batean kokatzen dira maiz espainiartasuna zein frantsestasuna.

      Ukatuak etsi egiten du batzuetan, amorratu egiten da bestetan. Oldartu egin liteke, apal bada apal.

      Ukoak ukoa sortzen ahal du, ukoaren ukoa, dialektika.

      Dominatzaileek, (besteren) hizkuntzak menosten dituztenok, ez diote dialektika esaten, nazionalismoa esaten diote, beraiek larratzen ez omen duten (gutiengotuok erein) belar gaizto horri.

      Errepublika izan edo monarkia izan, estatuaren batasunaren izenean aritzen zaizkigu, baina ez dira (bestelakoa den) inorekin bateragarriak.

      Bakartasuna dute helburu, bakartasun linguistikoa, inperialismoaren etxebarruko aldaera hori.

neguan zabal hondartza

promes galduen lorratza

zokora bota ziguten berba

oraino zokoan datza

ZERTARAKO BALIO DIZUE
ZUEN HIZKUNTZA HORREK?

      Euskara ez bezala, gaztelaniatik hurbil dago, nekerik gabe ikasten ahal da gaztelaniatik eta 240 milioi hiztun ditu munduan lau kontinentetan banatuak, Afrikan, Amerikan, Asian eta Europan. Munduko hirugarren hizkuntza hedatuena da.

      Eta halarik ere, zertarako balio duen hizkuntza horrek galdetzen diete galegoei, portugesa bitarte munduko bazterretan hedatua den hizkuntzaren hiztunei.

      Galdera ez da hizkuntzaren isolamenduak edo hiztunen urritasunak eragina. Bestelako arrazoiak ditu eta, funtsean, ez da galdera.

      Hori bera esanen ligukete guri, euskarak 240 milioi hiztun balitu.

Xosé-Henrique Costas (coord.). 55 mentiras sobre a lingua galega. Laiovento, 2009

HANDIEN PARANOIA

      Euskarak literaturarik ez baleuka, idazlerik ez balu, idatziko ez balitz agian zuzenago galdetuko ligukete beste zergatik hori, beren jendetasunaren azpian atzematen dugun hori, bai, idaztearen oinarrian hitza baitago. Jakin-min intelektualaren antza hartzen du galderak, gure ona nahi balute bezalako begitartea egiten digute eta menturaz sinetsiak daude mesedea egiten digutela aukera bat eskaintzen digutenean berean.

      Espainiar bati inoiz bururatuko ez litzaiokeen esaldi bat idatzi zion Gombrowicz-ek Czeslaw Milosz-i gutun batean: «Hemendik ehun urtera, artean gure hizkuntza existitzen bada...». Hizkuntza agoniatsu batean ari naiz. Horrek idazle agoniatsu bihurtzen nau? Euskal idazle batzuk baino gutxiago, beste batzuk baino gehiago, norberak bere neurrira diseinatzen ditu-eta paranoia linguistikoen dibanetik libratzeko estrategiak. Baina paranoietatik urrutien dagoen euskal idazlea ere neurriz kanpo kezkatzen du euskararen kolesterol-tasak. Eta kazetariek beti-beti galdetuko diote baita euskal idazle ustez kosmopolitenari ere (eta, beharbada, kosmopolitenari gehiago):

      —Zuk zergatik idazten duzu euskaraz?

      Hizkuntza hegemoniko batetik soilik begiratzen duen eta bere hizkuntza zurea baino duinagoa dela uste duen errespetugabe baten galdera da.

      Hain zuzen, hizkuntza menostu eta zanpatu batean idaztea izan liteke idazteari berari hainbatek deritzon absurdua ken liezaiokeen arrazoi bakanetarik bat. Zergatik idatzi gaztelaniaz frantsesez ingelesez? Absurduaren ezin gehiagoa da idatziaren gainean idaztea.

      Txipian denok gara ezinbesteko, edertasun hori daukagu.

Anjel Lertxundi. Eskarmentuaren paperak. Alberdania, 2009

GALDERA ASPERRAMORRANTE HORI

      Hizkuntza gehiengotuko idazleak (hiztunak) xalotasun handienean galdetzen digu zergatik idazten (hitz egiten) dugun berea ez den batean, horren hurbil edukirik eta denok (ez haiek ordea) elebidunak izaki. Berak hautu bat egin balu bezala, munduko hizkuntzen mostra bat erakutsi izan baliote bezala halako edo bestelako idazlea izan zedin.

      Hautua egin dugunak geu gera.

      Meta bat arrazoi dago euskalduna ez izateko, eta zer.

      Ez da ulergarria, kordokan jartzen dugu balio seguruen eskala.

BERTIN OSBORNE BAZTERKETAREN AURKA

      Kantaria da Andaluziako ardoligarkiako semea. Hainbat telebista saio aurkeztu izan ditu, eta popularra dute Espainia osoan, dugu. Gorroto ditu alderdi politikoak, minbizia dira, ez diote jaramonik egiten herritarrari. Rosa Diez-en alderdia maite du, txipia delako oraino.

      A. F. - ¿Milita en el antinacionalismo?

      B. O.- Bueno, es que ser excluyente hoy en día es ridículo. He cantado por toda España y, aunque es cierto que cada región tiene sus características, el público al final es el mismo en todos lados. Los nacionalismos me parecen un atraso. En mi programa de Intereconomía, 'Bertiniños', veo que en algunas zonas de España algunos niños no hablan más que la lengua de su autonomía. Cuando crezcan y busquen trabajo no podrán salir de su comunidad y eso es lamentable.

      Osborne jaunak ez dauzka gogoan urterik urte lanik gabekoen armada gizentzen duten Andaluziako haur monohiztunak. Kantariak funtsean dioskuna da —eta baliteke oharmendu gabe esana izatea— gaztelaniaz ez egitea baztertzailea dela: andaluziarrek katalana ikasi beharko dute emigratutakoan.

Arantza Furundarena. «Sigo funcionando muy bien sin levadura. Pedí el voto para Esperanza Aguirre y podría pedirlo para Trinidad Jiménez. El partidismo es un cáncer». Bertín Osborne, Cantante». Diario Vasco, 2010-04-11

GUREAREN BALIOA

      Balio guti du, esan liteke ez daukala baliorik merkatuan.

      Saltzeko ez daukagun bitartean, inork erosi ezin adinakoa.

BEREIZKUNTZAN ESANA

      —En serio, ¿para qué te sirve un idioma tan reducido como el euskara?

      Irriñorik gabe, begietara, ahoz bezanbat soakoz:

      —Para que me distingan.

      Hi bezalakoetarik.

HITZEN AZPIA

      Zer adierazten ote digute minenean, zer mezu eman nahi digute «pipertü», «eskolapiper», «piper egin, joan, ibili», «astamaisu», «sasi-eskola egin», «txikarra egin», «eskola ebatsi», «axeri egin», «eskola gorde», «txarritan egin», «txarritta egin», «eskola-ihes ibili», «mankarrot egin» horiek denek?

      Hizkuntza bat ematen du euskarak, eskastasunez aberastua.

      Hitz bat altxatu eta historia ageri zaizu azpian.

ETORKIZUNA

      Gerta liteke etorkizunerantz egiten den proiekzioak iraganaren zamak (edo arinak) baino eraginkortasun handiagoa edukitzea. Historia mugimenduan egiten da. Identitatea, ametsa izan ohi da.

Shlomo Sand. Comment le peuple juif fut inventé. Fayard, 2009

ETORKIZUNA IRAGAN DELARIK

      Abertzale burgesaren formula:

      A la patria no la salvará el euskera; sí, y solamente, la salvará el patriotismo. Propaga el patriotismo, y con él se propagará también el euskera. Si propagas el euskera como lengua sin patria, con él se extenderán también los enemigos de la Patria.

      Ez zaio bururatzen, logika berean, gaztelania aberriduna hedatuz euskararen etsaiak (ere) hedatuko direla...

      Abertzale sozialistaren formula:

      Hoy, frente a la doble solución —pequeño-burguesa vasca o socialista española— que se le presentaba al Pueblo Vasco en el primer tercio de siglo, un sector de la clase trabajadora está en condiciones de ofrecer una tercera vía: la revolución socialista vasca. [...] El objetivo de los trabajadores vascos no es consumir lo necesario y lo superfluo hasta el nivel de lo ridículo —y a la vez dramático—, sino transformar nuestras relaciones sociales de producción, haciéndolas fraternales y solidarias, y nuestras relaciones con los medios de producción apropiándolos y colocándolos a nuestro servicio; decidir qué queremos producir y cómo queremos distribuirlo; poder pensar y relacionarnos en nuestra lengua y crear nuestra propia cultura.

      Gure ideologoek ez dute inoiz konprenitu euskaldunok, minoria kontzientziatua garen neurrian, sistema bera jartzen dugula kolokan, munduari mintzo gatzaizkiola geure gatazka txipian: borroka linguistikoek mundua elikatzen dute, subjektu soziala gara.

      Gure hizkuntza ez dago nazioaren kontzeptu honen edo haren zerbitzura.

      Ez gara diskurtso baten zati.

      Leku hartuak gaude historikoaren eremuan. Egituratzea falta.

Sabino Arana. «A un euskarófilo». La Patria, 1897

Jean-Claude Larronde. El nacionalismo Vasco. Su origen y su ideología en la obra de Sabino Arana-Goiri. Txertoa, 1977

Jokin Apalategi / Paulo Iztueta. Los vascos de la nación al estado. Elkar, 1979 [Jose Migel Beñaran Argala-ren hitzaurretik harturiko aipua]

ABERTZALETASUNA

      Si muere el euskera, es porque no hay patriotas, idatzi omen zuen Sabino Aranak.

      Abertzaletasunak zeregin handiak ditu. Aberria du helburu, eta euskarak dauzkan arazoetarik bat baino ez da.

      Baina nik

      badakit

      Euskal Herria

      ez dela

                euskara

      bakarrik.

      Gehiago

      oraindik:

      Euskararen

      arazoa,

      Euskal Herriak

      ez du

      arazo bat

      besterik.

      Baina

      arazo bat,

      horraitik.

      Horixe, arazo bat euskara, «beste hizkuntza hori».

      Euskal Herriak mila arazo dauzka, erdalduna izatea du bat.

      Euskararena, ez du lehentasunetan. Horren ahulak gara euskaldunok, ezen gure poetek ere, apal, traba egiten dugula aitortzen baitute.

      Gure arazoetan, euskaldunon arazoetan, Euskal Herria ez da beste arazo bat besterik ez.

Bitoriano Gandiaga. Hiru gizon bakarka. Gero, 1974

NAZIONALISMOA

      Nazionalismoaren sorreran, berdintasuna dago beti. Egalité aipatuak ez du berdintasun soziala adierazten. Denok bat izateko behar den inposaketa da, bestela ezin iritsiko garelako Fraternité ederrera.

      Nazionalismoaren sorreran, lengua común kontzeptua dago, mintzatzearen berdintasuna. Komunitate bakarra gara. Hizkuntza bakar eta orokor horren dohainen atzean, patria común kontzeptua dago. Hizkuntzak aberria egiten du.

      Horrela da Errepublikan, Monarkian edo 2008ko ekainean Madrilgo Ateneoan aurkeztu zen demokratarik demokratenen manifestuetan, Manifiesto por una lengua común.

      Nola mintzo behar zaio kolonia metropoliari, periferia zentroari, nazioa estatuari? Bere hizkuntza ez beste batean. Lengua común hori, lengua exclusiva da, baztertzailea, exclusivamente en castellano mintzatu behar zaienez estatuari eta estatuzaleei. Kanpo uzten dituzte gainerako hizkuntzak.

      Dagokion bezala esanda, lengua común hori lengua excluyente da.

AIZARNAZABAL

      Gipuzkoako herri honen udalak euskara hutsean aritzeko deliberoa hartu zuen 1992an onarturiko ordenantzaren bidez.

      Udalek euskara hutsez jardutea ilegala zela ebatzi zuen Espainiako Auzitegi Gorenak 1999ko ekainean.

      Aizarnazabalek 554 hiztun zituen urte hartan, eta 3 bakarrik ziren erdaldun hutsak, %0,5a, familia bakarra, baina idatzirik laburrena ulergarri ematen zien udalak herritar haiei, behar zituzten tramitazio guztiak gaztelaniaz jaso eta egin ahal izan zitzaten.

      Aizarnazabalgo erdaldunek ez zuten inoiz kexarik aurkeztu inon. Espainiako Auzitegi Gorenak gaztelaniaz ez aritzea diskriminazioa zela ebatzi zuen.

      Epaitegietarik, Gobernu Zibiletik eta beste hainbat erakundetarik igorritako idatziak gaztelania hutsez hartzen jarraitu du Aizarnazabalgo Udalak.

      Menderatua da beti diskriminatzailea.

«Udalek euskara hutsez funtzionatzea ilegala da, Espainiako Auzitegi Gorenaren ustez». Euskaldunon Egunkaria, 1999-06-20

AIZARNAZABAL REVISITED

      Erreka zokoan lantegiak dauzkan muino batean kokatua, eliza zahar, udaletxe apal dotorea, frontoia, eskola, plaza, denek elkar ezagutzen duten bizitokia. Horixe izan da Aizarnazabal luzaz. Orain espaloi berri bat dauka Goiko Kalean, hirigintza garatu du: pareta-bitarteko etxe multzo bat, bideo-atezainekin, igerileku pribatuarekin. Patziku Perurenak irrizorrotz salatu izan du, inork egitekotan berak emanen digu kale beteko bordaberrismo honendako izen egokia, merezi duena.

      Burges-koxkorraren ametsa, pribatukeria, etxe sarrera langatuak Aizarnazabalen, egitura urbanoan sortu tumore larri, lorategi itxituratuak, itxiturak keretaz itsutuak, eta gora behatuz gero, Aizarnazabalen, Eguberriz, Papa Noel ageriko zaizu urbanizazio berriko etxeetako balkoietan...

      Pareta-bitarteko multzo hesituok ez ote dira zirkulazio librearen traba, topagunearen aitziko, hizketaren etsai, hitzaren ukatzaile?

      Urteak joan eta urteak etorri isilik onartu dugun hirigintza deserritzailea nagusitu zaigu, countryak hartu du leku publikoaren puska on bat. Eta hitzak ezin du zirkulatu inguru antisozial horretan.

      Hitza? Zertarako?

      Hain zuzen, traba arkitektonikoak ezarri dizkiogu.

      Zein bizi dira hor? Nongoak ote dira? Ikusi al dituzu?

      Pareta-bitarteko herritarrak bihurtu gara, ziega hiperkonektatu banatan bizi gara auzoari uzkur bizkar beldur.

      Izan liteke Aizarnazabal edo Bakio, Lekunberri edo Larraul, edozein herri edo auzo, ertain edo txipi, udala ezker edo eskuineko, hitzaren aurkako eraikuntza ageri da, ekonomikoki eta kulturalki iraungarria ez den moldean.

      Eta euskarak garapen iraunkorra eskatzen du.

Patziku Perurena. «Arima txurrigereskoa». Dakiguna ikasten. Alberdania, 2007

SEI MINUTU HOGEI URTEAN BEHIN

      2009, abenduak 8.

      Frantziako ondare linguistikoari buruzko saioa dute Batzar Nazionalean. Hogei urte dira halakorik egin ez dutela.

      Eric Besson ez da Kultura ministroa, baina Frédéric Mitterrand titularrak bestelako konpromezu bat zeukanez, Mitterrand-ek egin dion idatzi luzea irakurri du. Eric Besson, Kultura ministroaren ordezko oraingo honetan, Immigrazio eta Identitate Nazionalaren ministroa da.

      Martine Faure batzarkideak zer edo zer esan nahi luke Eric Bessonen ahotik Mitterrand ministroak erabili argudioei buruz.

      Mme. Martine Faure. Madame la présidente, puis-je répondre brièvement à M. le ministre?

      Mme. la présidente. Je suis désolée, ma chère collègue, mais nous avons largement dépassé, en l'occurrence, le temps imparti à chaque question, qui est, je le rappelle de six minutes pour chaque question. Je n'ai pas interrompu M. le ministre parce qu'il lisait une réponse qui lui avait été communiquée, mais, le temps global de six minutes ayant été dépassé pour cette question, je ne peux pas vous donner a nouveau la parole, madame Faure!

      Mme. Martine Faure. C'est dommage car je m'exprimais au nom d'un groupe d'études!

      Mme. la présidente. J'en suis navrée, mais le temps doit être le même pour tout le monde.

www.assemblee-nationale.fr

LOCUTEURS PARTICULIERS

      Frantziako Batzar Nazionalean 2009ko abenduaren 8ko saio historikoan, Frantziako Hizkuntzen Legea ez egiteko —oraingoz, jakina— arrazoietarik bat erakutsi zuen Eric Besson ministroak, identitate nazionala bermatuz hain segur:

      Il faut éviter les deux écueils que seraient, d'une part, le fait d'encombrer nos travaux par une loi purement déclarative et redondante, et, d'autre part, celui d'aboutir à texte qui, en ouvrant un droit positif en faveur de locuteurs particuliers, se heurterait au principe constitutionnel d'indivisibilité de la République et d'égalité devant la loi.

      Legeak desberdin tratatzen duena ez ote da, hain zuzen, frantsesa ez beste hizkuntzaren jabe dena?

      Zer estatu mota ote da, nolako lurraldea, lurraren gainean bizi dituen jendeek hitz egite hutsarekin zatitzen ahal den hori?

      Frantsesa hizkuntza publikoa da. Frantziako mugapean egiten den beste edozein hizkuntza, mintzaje partikularra dugu. Kapritxo bat. Norbanakoarena dugu bretoiera, korsikera, euskara, katalana. Frantsesa, multzoarena da.

      Frantziak ez dauka hizkuntza murrizturik, gutiengoturik: mintzaje indibidualak ditu frantsesa ez direnak oro, hizkerak, ez hizkuntzak.

www.assemblee-nationale.fr

BALKANAK PIRINIOETAN

      Ez da atzo goizean politikan hasia Jean-Pierre Chevenement jauna. Alkate, diputatu, eskualdeko lehendakari eta ministroa izana dugu, hainbat aldiz. Azkena 1997-2000 bitartean, Barne Arazoetakoa.

      Bisitan egon zen 2001ean Euskal Herrian, Departamenduaren aldeko mugimendua eta euskara ofizialtzeko eskaria indartsu abiatuak zirelarik.

      On ne peut pas officialiser la langue basque, parce qu'on risque sinon une balkanisation de la France.

      Ez dugu uste Jean-Pierre Chevènement horren ezjakina denik.

      Balkanak fragmentazioaren eredu baldin badira, ez da hizkuntza asko dauzkatelako. Balkanetan bosniarrak, kroaziarrak eta serbiarrak hizkuntza bat eta berean mintzo dira, serbo-kroazieraz.

      Serbo-kroazierak batu egiten ditu.

      Bestelako indarrek eta interesek zatikatu zuten Jugoslaviaren nukleoa. Eta bestelako identitateak baliatu ziren gatazkarako, sarraskirako. Ez identitate linguistikoak.

      Jakobinoek proklamatzen dutenaz bestera, hizkuntza bakarrak ez dakar errepublikaren zati-ezintasuna.

www.chevenement.fr

—11—

      Lehen arrazaz mintzo zitzaizkigun, gero burezurrez, orain genea aipatzen digute, euskaldunon genea, rh berri hori.

      Aspaldi deskubritu genuen guk.

      Duela bost mila urte hemen bizi ziren haien ondorengoak garela esatea, mito hutsa da. Denbora-espazioan jarraitasun bat behar du nazionalismoak, baita abertzaletasunak ere, nazionalismoaren harraren gaitz guztiak mimikoan dituen nazionalismo apal horrek.

      Odolak nahasi egin dira, populazioak migratu lekutu aldatu egin dira, elkar hil eta suntsitu dugu, eta beti eman izan diogu elkarri hitza, belaunez belauneko katea.

      Euskaldunok eduki dugun arbaso bakarra hizkuntza izan da. Euskarak osatzen du gure antzinatea, nola gertatu den?

      Zertarako behar dugu mito sortzaile bat, kateatze genealogiko bat, hizkuntza baldin badugu euskaldunon ko-herentzia?

      Euskaran bizi den orori herritasuna ematen dion leku politikoa da gure hizkuntza. Ez du deusen frogarik eskatzen. Inor ez du ezer ez du ez arrotz ez atzerriko. Malgutasuna duen identitatea ematen du euskarak: horregatik iraun du egundaino, horregatik iraun lezake beste horrenbeste.

      Ilaun itaun belaun garaun amaraun.

euskalduna jende basa

atertzen ez duen jasa

mintzaira utzi galtzera baino

gurago galdu arnasa

ZIMARROIAK

      Zartailuari egiten dio ihesi umeak eskola huts eginik. Naturan ezkutatzen da, eta han batuko zaizkio piper egindako beste lagunak. Hizkuntza debekatuan egiten dute lasai, zigorra dute ahotan, maisua, eskola, injustiziari izenak ezarriz. Gorputza burua hitza liberatzen dute. Beste kultura batean daude. Ezkutuan dabiltza inork ikus ez ditzan. Planak egiten dituzte hurrengorako, topalekuak hautatzen. Leizezuloren bat aipatuko du norbaitek euria egiten duenerako.

      Esklabotzatik ihes eginak balira bezala.

EUSKARA HILEZ GERO

      Euskara hilez gero euskal herriarenak eginen duelakoa abertzaletasun politiko modernoaz lehenagokoa dugun arren, euskaldun (edo euskal herritar) askoren «frogarri ideologiko identitarioa» omen da, eta (horrenbestez) premisa faltsua, zenbaiten iritzirako.

      [...] la afirmación sobre la muerte del pueblo vasco de no recuperarse el euskara, además de ser una premisa ideológica, es una proposición ciertamente falsa.

      Horrela baldin bada, balukete erru poxi bat kanpotik ikusi eta deskribatu gaituztenek. Humboldt-ek eta Hugok, Webster-ek eta Gallop-ek euskaldunok geronek euskaraz esaten ausartu ez bezalakoak idatzi zituzten gure hizkuntzari buruz, XIX. mendeko geograforik handienak ez zeukan euskara gure herritasunaren zati kengarritzat:

      D'ailleurs les antiques Euskariens ne sont plus ce qu'ils étaient jadis: les traits de leur caractère national s'atténuent chaque jour. La centralisation administrative, qui les rattache d'un côté à Paris, de l'autre à Madrid, l'usage d'une langue policée dans leurs rapports avec les étrangers, surtout les intérêts du commerce, ont tellement modifié l'apparence de ce peuple, qu'en le voyant on se demande si ce sont là des hommes complétement distincts des autres habitants de l'Europe par leur origine, leur histoire et leur langue. On serait tenté de ne voir en eux que des paysans français ou espagnols.

      Arazoak sortu ditu l'usage d'une langue policée horrek, adiera desberdinak ditu policée terminoak. Ramon Berraondok —Martin de Anguiozar-en izengoitiz— RIEV-en egin zuen gaztelaniazko bertsioan el uso de un idioma pulido itzuli digu. Lola Valverde historialariak «hizkuntzaren erabilera higatu» bezala hartzen du Eusko Ikaskuntzak Abadiari 1997an eskaini zion Nazioarteko Kongresuko komunikazioan («Antoine d'Abaddie eta mende amaierako mugimendu euskaltzalea»). Ohiturak leuntzea da polizatzea («pulitzea»), urbanizatzea (être poli, apprendre la politesse), eta baita arautzea, diziplinatzea ere. Arrotzekin zein hizkera ez ezik zein hizkuntza erabili behar den ikasi dutela euskaldunek diosku Reclus-ek. Ezagun du jatortasuna galdu dugula geografoaren aburuan, hots, hizkuntza: ez da posible arrotzari euskaraz egitea, euskararik landu-leunduenean ere. Euskaldunok «hizkuntza zibilizatu bat» darabilgu arrotzekin (frantsesekin frantsesa, espainiarrekin gaztelania), eta horrek bihurtzen gaitu hizkuntzak berezi egiten zituen euskaldun haiengandik urrunduak, bestelakotuak, baserritar frantses-espainolduak...

      Eta horregatik da, hain zuzen, un peuple qui s'en va, (bizi izatetik hiltzera) doan herri bat. Zuzenago itzulita, hiltzen ari den herri bat.

Joxe Manuel Odriozola. Hizkuntza, kultura eta gizartea. Euskaltzaindia-BBK, 1998 [Ikus «Egia sakonak eta ergelak euskararen gainean» atala]

Elisée Reclus. «Les Basques, un peuple qui s'en va». Revue des Deux Mondes. Paris, 1867

EUSKALDUN EZ IDENTITARIOA

      Ez daukagu euskararen kontra diharduen euskaldunik. Egoera honetan —gutiengotuan—, euskalduna eta abertzalea izan beharra —mailak daude, moldeak daude— beste biderik ez dagoelako. Ez daukagu «euskaldun ez identitariorik», edukitzekotan bakanak.

      Erdaltasunaren itsasoan urtu egiten baitira azukre koxkorrak esnean bezala.

      Ausaz, Angel Errok proposatu gaiztakeriari jarraiki, euskararen kontra jardun behar genuke euskaldunok ozenki metroan, autobusean, bulegoetan... euskaraz.

      Ez-identitarioak xarmatzeko, esnobismorik zitalena izan liteke.

Fermin Etxegoien. Neurona eta zeurona. Hizkuntza 'estetika' bezala. Pamiela, 2004

IDENTITATE ARAZOAK

      Estatuak indar militarra erabiliz itxiarazi zuen Euskaldunon Egunkaria 2003an, ETArekikoak egotzita. Akusatua zegoen delitu terroristatik zuritu dute tribunalek aurten, fiskalak berak hala eskatu zuen. Aznar lehendakaria ez dute auzipetu ezein deliturengatik, ez adierazpen askatasuna zanpatzeagatik, ez kazetari errugabeak atxilotzeko agintzeagatik, ez atxilo zeudela torturatzeko agintzeagatik, ez froga faltsuak erabiltzeagatik.

      Nazio bat zanpatu eta akabatu ere egin liteke. Azalgorriak nazio bat zirela suposatuz, azalgorrien nazioaren eboluzioa ikusi behar ote da gaurko nazio iparramerikarrean, eta ez lur berean goitik behera doan nazio baten alboan beste nazio baten jaikiera behetik gora, hura suntsitzen? Ez dezagun berriro tranpa egin. Auschwitz ez da nazio juduaren eboluzioan germanizaziorantz urrats handi bat. Bohemia ez zen nazio txekiarraren eboluzio alemana. Horregatik dago identitate nazionalaren arazo bat Euskal Herrian, txikizioa egon delako, eta soluzioa eskatzen du. Hori horrela ulertu dute txekiarrek, poloniarrek, lituaniarrek, egoera berdintsua jasan izan duten denek. Espainian bakarrik nahi da bestela ulertu.

      Euskara arriskuan dagoela jakinarazi zigun Unescok 2008an, eta estatu espainiarra ez zen asaldatu, ez zuen aurrekontu berezirik sortu etorkizun den gure (bere) hondamendi eremurako. Aurrekariak ezagutzen baititugu, baliteke poztu izana.

      Identitate arazoak ditu, handiak gero, estatu espainiarrak.

Lorea Agirre. «Joxe Azurmendi: 'Oso untzi hauskorreko argonautak gara euskaltzaleok'». Elkarrizketa. Hegats, 45 zenb. 2010

GIZAKIA IZAN NAHIRIK

      nik ere munduko beste bazterren batean

      nahiko nuke bizi

      denek ulertzeko eran mintzatu

      ezentzunarena egin gauzen itauntze errime horri

      gauzen tematze deserosoari ez ikusia egin

      hiri jendetsuetan ibili bestelako jendea agurtu

      akaso munduko beste hainbat lekutan

      ariketa errazagoa izango da

      aberriaz ahazteko hori

      baina hemen beti ari zaizkizu gogora ekartzen

      zapaltzen duzun lurra ez dela zurea

      bizi zaren herria eta auzoa

      norbaitek aldi baterako utziak dizkizula

      eta gutxien uste duzunean etxerik gabe utz zaitzakete

      bat-batean ez kalerik ez herririk

      ez ordurik gabe gera zintezke

      eta zeure hitzen erresuma gozo hartan

      hartzen duzu aterpe

      maite dituzunez oroitu eta joko duzu aurrera

      baina apal mintzatu arren

      ez dago aberriaz erabat ahazteko modurik horrela

Jose Luis Otamendi. «Aberriaz zelan ahaztu». Erlojuen mekanika. Susa, 2007

EZ DOGU NAHI BIZI

      Imanol Urbietak sortu eta zuzenduriko Zarauzko Haur Kantariek grabatu zuten Arrese-Beitiaren kantua, eta geroztik belaunaldi askoren ondare kulturalean daukagu:

      Euskeldun jaio ginan, euskeldunak hazi

      Euskeraz euskulako amak erakutsi

      Euskera laztan maite zabiltz gugaz beti

      Euskera hil ezkero ez dogu nahi bizi.

      Asko esatea da, beroarena kendu behar zaio, maitasun deklarazio guztiei bezala noski. Amodio bat galdu, beste bat heldu. Ez dugu geure burua trenbidera botako. Larregikeriak maite ditu poetak, zelan biziko gara bada, euskara salbu ikusi arte bizarra moztu barik?

      «Aitaren etxea» poemaren jarraipena edo argitasuna sortu zuen Gabriel Arestik, poema hark zeuzkan interpretazio alderdikoiak eragozteko, menturaz. Hala baldin bazen, ez zuen lortu. Inork gutik aipatzen du «Kapitain pilotu», zehatzegia da, sobera esplizitua, manipulatu ahal izateko:

      etxe zaharraren teilatuaren

      azpian

      iraunen dut...

      Latin itsasora atera gabe.

      Nire etxea,

      mendi artean ainguratu zen

      ontzi zaharra,

      nafar haritza,

      kantabres teila,

      euskal harria...

      Zure sutan errerik

      hiltzen banaiz ere.

      Aitaren etxeak zutik iraunen zuen. Semearenak lur jo lezake, suak kiskaltzen ahal du. Nahiago du bertan hil, latin itsasora irten baino.

      Egoera larriek jarrera heroikoak probokatzen dituzte. Edo deklarazio handiosak. Nekez egozten ahal zaizkie ordea euskaldunon makurdura ideologikoei. Inork ez du identifikatu Aresti abertzaletasun politikoarekin. Euskal Herriko haur galegoak galegoz eskolatu behar zirela defendatu zuen, ez genuen euskararen totalitarismoaren militantea. Eta horrelakoa ez izanagatik tragedian bizi du euskararen egoera eta etorkizuna, hizkuntzaren biztanlea da.

      Euskara galduko bada

      erdaragatik

      gal benazate betiko

      ama

      ni berarekin

Gabriel Aresti. «Aitaren etxea». Harri eta Herri. Itxaropena, 1964

Gabriel Aresti. «Kapitain pilotu». Euskal harria. Kriselu, 1967

Gabriel Aresti. «Auhenaren pentsamendua 13». Harrizko herri hau. Kriselu-Lur, 1970

DE LA MISMA MANERA?

      Euskara identitate ideologikoa baldin bada, gerta liteke biharko egunean identitate horrek balio ez izatea. Konprenitzekoa da planteamendu hori Guy Hocquenghem-ek umore garratzez zioen bezala «Mao lepotik Rotary Club-era» pasatu direnetan, Mikel Azurmendik badaki zer edo zer eboluzio ideologikoez.

      Hagámonos ahora la pregunta: ¿qué pasaría si se diese un mañana en el que no haya vascos que hablen euskara pero que sí sigan creyendo y llamándose a sí mismos vascos? Pues que si los vascos desearen así, seguiría existiendo el Pueblo Vasco, de la misma manera que existe una Irlanda sin gaélico.

      Identitateak, higikorrak dira. Sortu ere artifizialki, politikoki sortu izan dira identitate asko, eta era berean aldatuko dira. Euskaldunok, esaterako, euskaldunak ez diren kolektibotan identifikatu izan gara maiz. Hizkuntzarena arazo politikoaren estaldura baino ez da: hizkuntza galdu ondoren, beste ezaugarriren bat hartuko lukete euskaldunohiek identitateko, eta huraxe uztea gomendatuko litzaieke, beste ezaugarriren bat hartuko lukete berriz, eta orduan huraxe uztea gomendatuko litzaieke...

      Horregatik, hobe genuke daukagunari eustea.

      Furthermore, the Irish nation cherishes its special affinity with people of Irish ancestry living abroad who share its cultural identity and heritage.

      Irlandarren eztasun linguistikoa Irlandako estatuaren muinean dago, gaelikoa dute lehen hizkuntza ofiziala —ondorio handienekin administrazioan eta hezkuntzan—, ingelesa «bigarren» daukate izendatua konstituzioan... Hizkuntzalari, historialari eta politologo guztiek aitortzen dute, espanturik egiteke, balio sinboliko berezia daukala gaelikoak irlandarrendako, «identitarioa». De Valerak esana omen nahiago zuela Irlanda aberats eta ingelesduna baino, Irlanda txiro eta gaelikoduna (Otero Pedrayok errepikatu zuen nahikundea gero Galiziarako). Gertatzen da ordea Dublin apur bat ezagutzen dutenek froga ugari ekartzen dituztela irlandarren artean bertan gaelikoak mespretxua ere sortzen duela esan ahal izateko. Estatuak ez dio duintasun praktiko bat eman horrenbesteko garrantzian daukanari... Affinitty bat daukate: ez dira beraiek, (bere buruaz) bestetuak daude.

      Irlandarrek ez dute izen-identifikaziorik hizkuntza eta herritasunaren artean, euskaldunok bai.

      Irlandarrek badute estatu bat, zertan dira gurekin alderagarri?

      Independenteak izatearren ordaindu behar izan dutenetan kontabiliza dezakete gaelikoa: hizkuntza independentziaren truke, euskaldun batzuek eginen lukete zalantza.

      Euskaldunik gabeko Euskal Herria, hots, País Vasco bat? Badaukagu, aspaldi ezagutzen dugu, pairatzen, Pueblo Vasco galanta. Baskoz osatua da, turistendako euskaraz kantatzen eta dantzatzen duen Pays Basque bezala. Ez diote beren buruari euskaldunak esaten, baliteke arazo handirik gabe kantatzea harako hura...

      Pasión gitana y sangre española

      cuando estoy contigo a solas

      pasión gitana y sangre española

      y el mundo en una caracola

      Arazoa geu gatzaizkie, euskaraz amorratzen garenok.

      Zergatik ez dugu beste terrorista (izandako) horiek bezala egiten?

      Ez zaigulako euskotasuna interesatzen. Ez dugu sartaldeko itsasertzean zokotu nahi, Dublin behar dugu euskaldun. Harpak eta biolinak ez dute (oraino) hizkuntza ordezkatzen ahal.

      Dans la langue s'imbriquent les individus, leur histoire, leur culture, ainsi que leur place et rôle dans le groupe social. Partant de là, il paraît évident que l'insécurité linguistique débouche sur le fantasme de la dislocation et que dès lors se pose le problème de l'unité de l'être, et par conséquent celui de son identité.

      Hipotesia euskara galtzea da beti, eta trukean ez zaigu independentziarik eskaintzen.

      Eta egunetik biharamunera Pueblo Vasco zoragarri horrek, honek, euskalduntzea erabakiko balu, nori, zeri, eginen lioke kalte?

      Ez ote du nahikoa zantzu eman, oihuz kantuz izkirioz, euskaraz bizi nahi lukeela?

      Identitatea, norabide jakin batera ote da soilik aldakorra?

      Ez digu horrelakorik argitzen antropologoak, argitzen ez digun bezala nola, zergatik, zein prozesuren ondorioz gertatuko balitz euskaldunik ez izatea, Irlanda nola gaelikogabetu den, duten, argitzen ez digun bezala.

      Horrelakoak «gertatu» egiten dira, se dan eta existen.

      Horixe nahi ligukete sinetsarazi.

      Hizkuntza galtzera utzi duen herriak, merezi ote du lurralde bat?

Joxe Manuel Odriozola. Hizkuntza, kultura eta gizartea. Euskaltzaindia-BBK, 1998 [Ikus «Egia sakonak eta ergelak euskararen gainean» atala]

www.citizensinformation.ie

Manolo Tena. Sangre española, 1992

Dadila Arezki. L'identité berbère. Atlantica, 2004

IRLANDA SIN GAÉLICO

      Hainbat hizkuntza ikasi zituen Jon Mirandek, Irlandako gaelikoa bat. Apailatzaile gisa bere adiskide Txomin Peillenek 1961ean datatzen duen «Kultura eta folklorea» artikuluan, Irlanda dakarkigu ez-egitekoaren eredu, gure folklorezaleak hondamendira daraman bazterbide itsuan zebiltzala salatuz:

      Hala Irlandan, non eta abertzale kar batekin hasi baitziren joan den mendean, gaeliko atleta-kirol, gaeliko dantza, gaeliko 'hurlin', gaelikoa (hizkuntza) hiltzen ari zen bitartean; ondorio bezala, gaur, herri aske den batean herri kontzientzia egiazko baten hutsunea, eta bere ondorengoekin: kanpotar zapalketaren denboran baino ingleste sakonago [...].

      Jon Mirande ez zen iritzi pertsonala ematen ari, Eireko Errepublika sortuz geroztikako liburu batean ikasi zituen horiek denak, eta gazte batek idatzirik: Saoirse gan Sô («Joritze gabeko askatasuna» Miranderen itzulpenean), Seân de Frêine, Dublin 1960. Eta akuilagarri izan nahi zuen «Hala izanen ote da Euskal Herrian?» triste batez amaitu zuen artikulua.

      Herri baten heriotza aipatzen delarik ez da herritarren heriotza biologikoa adierazi nahi izaten, hizkuntzaz eta kulturaz ari baldin bagara.

      I am of Ireland

      And the Holy Land of Ireland

      And time runs on, cried she.

      Come out of charity

      Come dance with me in Ireland.

      Horrelakoa zen Irlandaren asturu historikoa, mendeak joan mendeak etorri lagundu nahi ez inork. Minenean hunkitu omen zuen XIV.eko bertso honek 1916ko hartaz A terrible beauty is born idatzia zen W. B. Yeats, eta I am of Ireland poema eragin: poetak bakarrik behako gozo bat Irlandarengana, baina hain txarrak dira musikariak... Desafinatuko ez balute, ausaz...

      Dantza nirekin Jainkoaren izenean, nirekin Irlandan.

      Milaka estakuru Irlandari kontu ez egiteko.

      But time runs on, runs on...

      Irlandak ingelesez egiten die erregu poetei XIV. mendetik.

      Behaztopa bat gainditu uste izan zuten.

      Mila estakuru.

Jon Mirande. Jon Miranderen Idazlan Hautatuak. Gero, 1976

Jose Maria Larrea. Miranderen lan kritikoak. Pamiela, 1985

William B. Yeats. «I am of Ireland». The Winding Stair and Other Poems. Macmillan, 1933 [1975eko ediziotik hartua: W.B. Yeats. Selected poetry]

www.britannica.com

HERRI HONEN MAMIA

      Oteiza eskultorea gure erdaldun maitagarri horietarikoa izan genuen. Jarraitzaile ugari eduki zituen eta egun ere ez da mireslerik gabekoa. Euskaltasuna «euskal estiloa» zela defendatzen zuen, «euskal pentsamendua».

      El euskera como herramienta del pensamiento vasco se ha atrofiado porque dejamos hace tiempo de pensar por nosotros mismos. El escritor vasco ha perdido literariamente su estilo vasco, que debió haber conservado aun no escribiendo en vasco. (...) No tenemos escritores vascos, porque no es suficiente escribir en vasco, porque ni el propio idioma vasco se salva no escribiendo, no creando, no pensando, con estilo vasco.

      Oker ulertu ez badugu, erdaraz jardunda egin liteke euskaraz, baldin eta erdara hori euskal estilokoa baldin bada, euskaraz ez idatzi arren gorde behar genukeena (bitxia da, euskal estiloa arras galdu da euskaran, gaztelanian bakarrik iraun du). Hizkuntzaz haratagoko euskaltasuna beraz, euskaldun estilodunak ginen garaikoa baina orain hizkuntzaz hizkuntza eramangarria, literatura irlandarra ingelesez edo kantu zeltak ingeles letrarekin. Euskal estiloa erdaraz... aspaldixko asmatua zegoen: lehenik Antonio Trueba, ondoren Unamuno, geroago Baroja.

      Oteizak bere erdalkeria defenditzen zuen, latinaurreko euskalduna zela argudiatuz.

      Besteok, erdal estiloko euskaldunak ginen, gara.

      Antonio Valverde laguna zuen Oteizak. Eztabaidak edukiko zituzten nonbait euskal arimaz (Oteizaren deskubrimendu metafisikoa), Quosque tandem ahomentatua azaldu baino hiru urte lehenago datatua dagoen poema batean abisatu baitzion:

      Euskal sustraia!

      Herri honen mamia non dago?

      Hauxe duk nire ustea:

      ez kromletx ez dolmenetan,

      ez harri koxkor zaharretan...

      Itsaso-bazter etxetan

      ta mendi-baserrietan,

      oraindik bizirik bainan

      Huts sakon ilunpetan

      estaltzera dihoakigun

      hizkuntza gurean...

      Inon erabili izan bada «euskal estetika» eta «euskal estiloa» zenbait artistaren lana definitzeko, margolaritzan izan da. Batean Aurelio Arteta izan zitekeen, bestean Ramiro Arrue, hurrengoan Gracenea edo Valverde bera... Horregatik da garrantzitsua erantzun-poema hau, egileak artea edo artearen formaren bat hobesten ahal zuelako hizkuntzaren aldean.

      Halako batean artista plastiko guztiak bat eginda baino euskaldunago azaldu zen Zumeta, eta euskal arima kostunbrismoaren errekara jaurti zuen bere abstraktuarekin.

      Eta herriak arnasa hartu zuen.

      Valverde ere euskalduna zen, euskaldun berria.

      Ziurrenik, biak ala biak latinduak zeuden espiritualki...

Jorge Oteiza. Quosque tandem, ensayo de interpretación del alma vasca. Auñamendi, 1963 [Aipua: bigarren argitalpena, Txertoa 1971]

Antonio Valverde Ayalde. «Hutsa». Ibar Ixillean. Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, 1970

HEP BREZHONEG, BREIZH EBET

      Bretoia da, eta musikazale guztiek aitortzen dute harpa zeltaren maisu. Harpa jo eta kantatu egiten du, harpa-hotsa bera bezain ahots gozoan, Alan Stivell-ek. Kantari hasi zelarik, orain berrogeitsu urte, deklarazio batekin azaldu zen bere herritarretara.

      Bretoierarik gabe, bretoierarik gabe,

      Bretoierarik gabe ez dago Bretainiarik!

      Bretoierarik gabe, bretoierarik gabe,

      Bretoierarik gabe ez aipa Bretainia!

      Ezin baduzu behatu zeure begiekin,

      Ezin badiozu da garan esan zure maiteari

      Ezin badiozu va mab esan zure haurrari,

      Saioa amaitua da betirako.

      Bretoierarik gabe, bretoierarik gabe,

      Bretoierarik gabe ez dago Bretainiarik!

      Bretoierarik gabe, bretoierarik gabe,

      Bretoierarik gabe ez dago Bretainiarik!

      Bretoitasunaren himnoa da, rock ibildura ederrean.

Alan Stivell. «Brezhoneg Raok». Chemins de Terre. Fontana, 1973

www.dailymotion.com

AZKEN MONOLINGUE BRETOIA

      Albistea izan zen, eta datu soziolinguistikoa bihurtu da gero, bretoiera besterik egiten ez zuen azken bretoiaren heriotza, 2002an. Emakumezkoa zen, Mme. Bourdonnay. Zer edo zer konprenitzen omen zuen telebistako frantsesa, hutsaren hurrena.

      Jakingarria izanen litzateke, eta datu soziolinguistikoa zer esanik ez, zenbat elebakar frantses eta espainiar hiltzen diren urtero, zenbat frantses eta espainiar hiltzen diren urtero elebakar.

      Hori ez duzu berria, arrunta da arrunt.

      Alabaina, biziki albiste jakingarria izanen litzateke, eta egoera baten argimutila. Euskal Herrian bertan, alegia, zenbat. Beste ikuspuntu bat, horixe.

—2—

      Geurea omen da errua, geuk abandonatu (izan) dugu hizkuntza.

      San Anton elizan, Bilbon, bada idazkun bat 1634ko martiri zibilen oroitarri. Espainiako erregeak bere esku nahi gatza. Foruek ez zuten horrelakorik onartzen, salatu zuten, monopolioak komertzioaren mugatzea ekarriko zuen, matxinatu ziren, oinarrizko hazkurrien garestitzea.

      Felipe IV.aren interesen aurka herriarenen alde altxatzeagatik zituzten urkatu garrotatu Aiorabide, Morga, Larrabazter, Bizkaigana anaiak, Urtusaustegi... Abokatuak eta ferratzaileak, Bizkaiko jende prestua, une bateko buruzagiak. Bizkaitar xumeek, euskaldunen masa osatzen zuten haiek Gernikako batzarra okupatu zuten. Populuaren berba nagusitu zen orduan, euskaraz jardun ahal izan zuten aurrenekoz Gernikan.

      Espainiako koroaren aliatu zintzo jokatzen zuten Bizkaiko merkatari handiek laguntza eskatu erregeari. Ciudad Realeko dukea heldu zen tropa blindatuarekin, Idiakeztar bat, zestoarra, militar kasta higuineko euskalduna. Eta Bizkaiko jauntxoek forua manipulatu zuten ostera, Batzar Nagusirako eskubidea gaztelaniaz irakurtzen eta idazten ez zekien orori ukatuz.

      Euskalduna matxinatzen bada, bere hizkuntzak nozituko du.

      Hizkuntza arazoek arazo sozialen alderdi linguistikoa osatzen dute.

urkatuaren eztula

Bilbon zelako estura

gure mihian burges etoiek

bertoko gatzik ez gura

AZKEN MONOLINGUE EUSKALDUNAK

      Buhameak omen, mendian bizi ziren familia bat. Ez dakit noiz eta non. Hogeigarren mende akabantzan irakurri nuen nonbait.

      Nafarroa Beherean, ustez. Mendian, buhameak.

      Zabartasun, alprojatasun marka da hizkuntza bakarrekoa izatea euskaraz. Hizkuntzak jakitea balio handikotzat dauka gizarte honek.

      Monolingue frantsesa izatea ez da murriztasuna.

AZKEN EUSKALDUNA

      Gertagarri hori, munduan euskaldun bakarra geratzearen proiekzioa, 1966an azaldu zen Hernanin, euskaldunak ziren eta euskaldunagoak izan nahi zuten gaztez mukuru zegoen aretoan.

      Azkenean, gizona ohearen gainean etzaten da, eta milagro batez lokartzen baldin bada, amets itsusiak ditu. Euskera bere ama dela, eta besartean duelarik, hil egiten zaiola. Bere anaiak deitzen ditu bere laguntzan, eta ez datoz. (Bateon batek entzuten badu, barre-algara zipriztin batekin erantzuten dio). Eta orduan olerkaria lurretik zutitzen da, eta penaz eta ezinbestean kantatzen ditu bertso batzuk, gero, hurrengo biharamunean, ogiaren eta egiaren alde burrukatzen duen bitartean, taigabe kolpeatzen dutenak bere kopetan. Lehenengo biak euskeraz, mundu guztiari adierazitzeko ama hiltzen zaiola; baina inork ez dio aditzen, inork ez baitaki euskeraz, eta erderaz kantatu behar du; eta hau da, ene lagunak, azken euskaldunaren heriotzea, berekin euskeraren izen poetikoak dakarzkiena.

      Orduan Azken euskaldunaren heriotzea (Euzkadi año 2.000) poema errezitatu zuen poetak artega Euzko Gudariak doinuan, euskaraz hasieran, baina poemako poetari poemako munduak ulertzen ez dionez, beste hizkuntza batean gero. Martin Ugalderen Ama gaxo dago antzerkiaren emanaldi poesiaratua izan zen, Arrese Beitiaren Ama euzkeriari azken agurrak zaharraren eguneratzea. Eta herriaren alienatze linguistikoa obratu baitzuen Arestik hantxe, beldurgarria izan zen euskararen abandonatzaileei eginiko salaketa hura hain garbi, hain aurpegira, hain erdaraz, hain denek jakin zezaketenera, hain katastrofean amildua.

      Aquellos que juraron darte hacienda y vida

      después ocasionaron tu profunda herida

      La que ahora te tiene toda ensangrecida

      por donde a borbotones se te va la vida.

      Juraron darte vida y te dieron muerte:

      no llores, madre mía, solo yace inerte.

      El poeta maldito no puede quererte

      y sí aceptar tu misma desdichada suerte.

      Un aire gris se lleva estos cuatro puntos

      y suena como un triste toque de difuntos.

      En las alas del viento dejo mis asuntos.

      Quiero yacer contigo. Moriremos juntos.

      Azken euskaldunaren azken finak gertakizun zen errealitate bat ekarri zien begi bistara gazte haiei, eta konfabulatu egin ziren halakorik gerta ez zedin: mila oihu mila izkribu mila pintaketa mila bilera mila antzerki mila hitzaldi mila gau-eskola mila kontzertu mila atxiloketa tortura kartzela heriotza ezagutu zuten bizia emateko euskarari.

      Ez zuten hil nahi.

Gabriel Aresti. Euskeraren izen poetikoak. Hitzaldia. Hernani, 1966

Gabriel Aresti. Artikuluak. Hitzaldiak. Gutunak. Susa, 1986

www.susa-literatura.eus [poema osorik Gabriel Arestiren ahotsean]

AMA HIZKUNTZA

      Ugatzarekin hartzen den hori omen da gizakiaren benazko hizkuntza, amak eman ziguna, sehaskan entzun genituen txuntxulunberdeena... Mito bat, euskararen ideologoek sarritan baliatu dutena euskara eskolan sartzeko arrazoi, euskarak elikatu zuen dohakabea gurasokerian babestuz beren burua gatazka linguistikotik lekora gordetzen zutela. Biztanleria gehiena euskalduna zen bitartean ez zegoen hizkuntza aldarri politikoen eremura ekarri beharrik, laborari samalda hura hobeki gaztelaniatzeko bitartekotzat hartzen ahal zen euskara, arazo pedagogiko hutsa.

      Euskaldunok ordea ez gaude leku txarrean jakiteko, hain zuzen, familia ez dela beti hizkuntzaren jarraipenaren altzoa, haurrek familiatik kanpoko hizkuntza hartzen dutela «ama hizkuntza» bezala, ingurukoa bihurtzen zaiela familiarrena.

      Para uno de Otsagi, como yo, que en su infancia vió cómo se perdía el euskera en su pueblo, una de las mayores satisfacciones es poder haber contribuido en la recuperación de nuestra lengua. Mi madre era euskaldún y recuerdo que la mujer que ayudaba a mi madre en las labores de la casa también lo era. Entre ellas hablaban en euskera. Yo, asomado a la ventana de la cocina, le decía:

      —Serafina! —así se llamaba—. Serafina, háblame en euskera! Háblame en euskera!

      Eta Serafinak ematen zion amak, semearen onerako, ukatu jostailua. Ugatz linguistikoa ez da amarena.

Jorge Cortes Izal. «Principe de Viana». Iruñean hogeita bortz urte. Arturo Campion Kultur Elkartea  IKA, 1997

SEME-ALABA HIZKUNTZA

      Amarena, aitarena, senideena, izeba-osabena, lehengusuena, haurtzaindegiko zaindari eta lagunena, eskolako etsaiena... magma handia da ama hizkuntza esaten zaion hori, ama-umeak inguru sozialean daudelako txertatuak. Eta apurka, ohartu gabetarik, haurrak ama adoptatzen du, bere hizkera ez da amarena edo aitarena, beste zer edo zer baizik: ikustekoa da zeinen harro irakasten dizkion umeak gurasoari ikasi dituen hitz berriak, ez da legidu esaten irakurri esaten da, esaldi barregarriak bost kakatan plost.

      Familiaren historia linguistikoa historia sozialaren isla da.

      Euskara ez da ama euskaldunen esklusiba, beste edozein hizkuntza legez ekar liteke ingurutik etxera, altzora, haurtzarora, gaztarora, heldutasunera... kontzientziaren maila guztietara.

      Haurrak (ere) irakasten die ama hizkuntza (berri) bana gurasoei, eskutik helduta paseatzera ateratzen dituen bezalaxe.

HIZKUNTZAK IKASTEA

      Haurrek ez dute hizkuntza ikasten hazi ahala, hizkuntza da haurrak haziarazten dituena. Hizkuntzaren baliabideak menderatzen ditugun neurrian urruntzen gara geure baitatik, hartzen diogu gain geure buruari.

      Hizkuntza da pentsamenduaren giltza. Matematika ez da ezinbestekoa matematika ikasteko.

DURANGOKO ESKOLA UMEAK, 1802

      Umeak jolasean ari diren eskola ingururaino ekarri du Astarloak jakintsu alemaniarra. Umeen zalapartari geratu da erne.

      —Zer da hori...? Ume hauek ez dira euskaraz ari!

      Ez dio ezer ihardetsi, barre triste bat egin du gure euskalariak. Intxaurrondo handi baten gerizpea proposatu dio, enborraren inguruan ume batzuk bere buruarekin xuxurlan ari diren hartaraxe datoz.

      —Entzun...!

      Maisuak eraztuna ematen dio astearen hasieran umeren bati. Ume honek erregea du izena. Erne egon behar du eskolako umeetan nork egiten duen hitzen bat euskaraz eskolan edo eskolatik lekora eskolako besteren batekin, eta eraztuna ematen dio. Honek berriz kontu berari egon behar du erne, eta eraztuna eman, eta horrela batak besteari.

      Astearen amaieran maisuak eraztunaren galde egiten du, edo nor eta nor diren elkarri eman diotenak. Hauek denak besoak gurutze jarri behar dira, atorra atze aldetik jaso, eta zigorra ematen zaie. Horrela, gorroto hartzen diote beren naturari.

      Baina eskolako umeek saihestu egiten dute debekua. Bateren batek zer edo zer esan nahi baldin badio inori, zuhaitzari esaten dio, izarrari, eta gisa berean erantzuten dio besteak.

      Izar-zuhaitzak, gure hizkuntzaren alegia.

      Hostoak galdurik, berritu egiten da.

      Hilik dago, eta argi ematen jarraitzen du.

      Umeek bakarrik dakiten poetikan.

      Umeek bakarrik.

      Erresistentzian dute ikasten.

      Gerrilla linguistiko bat balira bezala.

      Bihar ihes eginen dute gauzak aldrebes paratzeko.

      Zenbaitek galdua du esku bat, askok ditu biak galduko.

Guillermo de Humboldt y el País Vasco. Eusko Ikaskuntza, 1925

horma zaharreko huntza

euskaldunaren hizkuntza

ikara hotzez betea dago

plazako eskola hutsa

horma zaharreko huntza

plazako eskola hutsa

ikara beroz betea dago

euskaldunaren hizkuntza

LEER Y ESCRIBIR

      Non dago Uterga? Sara bat izan omen zen noizbait, «Izarbeibarreko Eskola», Joxemiel Bidadorren aburuz. Gure literaturaren historiaurrea.

      [...] escribo en Bascuence porque no ha abido nación en todo el mundo que no se aya preciado de la lengua natural de su patria, y de enseñarla en las escuelas a leer y escribir [...]. Según esto, razón es que nosotros estimemos nuestra lengua Bascongada: porque cosa cierta es que quiso Dios se repartieran las lenguas tantas, y tan diferentes como ay en tan diversas partes del mundo.

      Lehen liburua nekazari itzain almadiero ehule errekardari saskigile errementarien mintzairan Nafarroa Garaian. Euskara gaztelaniaren ondoan. Iruñan, mendez mende euskaratik urrun bizi zen boteretik hurbil. Ez du deus esaten zergatik gaztelaniaz. Ez da beharrezkoa, berez dator erran gabe doa.

      Etxeparek bozkalentzia batean egiten digu dei, Beriain maila praktikora dator, politika bat eskatzen du, leku bat eskolan gure naturari.

      Escribo en bascuence porque...

      Euskaraz jakin nahi ez zutenek jakin zezaten.

      En las escuelas, a leer y escribir...

      Horretarako idatzi zituen Kabildoak baimena ukatu ezineko testuak, eskolan euskaraz zer irakurri ukan genezan.

Juan de Beriayn. Doctrina Christiana en Romance y Bascuence. Carlos de Labayen, Pamplona, 1621

Jose Angel Irigarai. Euskera eta Nafarroa. Aranzadi, 1973

BURLATZEN NAIZ

      Aiorabide eta bere lagunak —hizkuntzaren mihia— urkatzen garrotatzen zituzten hartan, Lapurdiko apez xume batek salatu egin zuen gure klase gorenak hizkuntzari egin saldukeria.

      Burlatzen naiz Garibaiez

      bai halaber Etxabez,

      zenak mintzatu baitire

      erdaraz eskaldunez.

      Kopla pare honek egin du Claveria hilezkor, satirazko kopla pare honek erakusten digu logika baten bide galdua.

      Ezen zirenaz geroztik

      eskaldunak hek biak

      eskaraz behar zituzten

      egin bere historiak.

      Ehun urte geroago Etxepareren deiak bide egin du Iparraldean: eskolatuek ez dute hizkuntza ez burutik ez eskutik utzi, eta orain bertzeak oro burlatzen ziren hartaz idazten ez dutenei egiten diete beraiek burla, bertzeak oro burla gaitezen euskaldun motzepelez.

Joan Claveria. «Laudoriozko koplak», 1636 [Joanes Etxeberriren Elizara erabiltzeko liburua-ren Dedikazionean].

AGUSTIN ETXEBERRIREN IZERDIAK

      Aitaren gutun bat zeraman Uztaritzera.

      Gutun hura mediku jaunak bizirik publikatuko zuen obra bakarra izanen zen, Lau-urdiri gomendiozko karta edo guthuna, 1718, Lapurdiko Biltzarrari zuzendua, eginak zeuzkan Hiztegia eta Gramatika inprimatzeko laguntza eskatuz: eskoletarako materiala zen.

      Halakotz bada, jaunak, orai hemen dakarzketzuet egin ahal tudan maneran moldatuak eta eginak; non hauekien bidez estudiatu nahi duenak Eskuaraz Eskual Herritik ilki gabe, ikas baitetzake Latinezko Deklinazioneak, bai halaber Konjugazinoak eta lehenbiziko hatsapen guziak. Egia hunen lekuko, fiador edo berme, eta lehenbiziko Eskual Herriko originaltzat emaiten dut ene seme Agustin, zeina baita presenteko karta edo gutun gomendiozko hunen eramaile hau. [...] hartarakotz, satifamendu osoa hartu nahi duenak froga beza originala hau bera, eta galdegin betzo euskarazko zenbait perpaus, Latinez ihardesteko, Eskuara Latinera ganbiaturik; edo bertzela eman betzo zenbait Autor, edo Liburu Latinezko eskuaraz esplikatzeko, eta esperantza dut (eskuaraz bertze hizkuntzarik ez jakin arren, eta oraino Eskual Herritik ilki ez delarikan) halere hunen ahoak eta mihiak batere ahalketan eman gabe, aitzitik ohorezki egietan aterako nautela.

      Zein ziren biltzarkideak? Nola izendatu zituzten?

      Nolakoa zen gure demokrazia? Zenbateraino zen ordezkatzailea?

      Nork hil zuen Matalas? Zergatik?

      Biltzarrak ezezko ihardespena eman zion.

      Ez dakigu Agustin gaixoa galdekatu zutenetz.

Joanes Etxeberri. Lau-urdiri gomendiozko carta edo guthuna. Baiona, 1718

Joannes Etcheberriren Lan Osoa. Atlantica, d.g. [Julio Urkixok 1907an apailatu eta argitaraturiko Obras Vascongadas del doctor labortano Joannes D'Etcheberri-ren berrinprimaketa]

EZ SEME EZ ADISKIDE

      Larramendik astindu zituen kontzientziak euskaraz gaztelaniaz gutunez predikuz liburuz euskaldun asimilatuak eta euskaldun totelduak salatzearekin. Eta Loiolako erretirotik Gipuzkoa osoko liskar juridikoetan bezala hartu zuen hitz eta esku Espainian ziren antieuskaldun guztien arrazoiak triskatzearren.

      Baina ez bide du euskera gaixoak, are bere etxapean, ez seme ez adiskide bihotz onez nahi dionik; eta hargatikan daude guztiak hain geldi, hain isil, eskuak tolesturik, nahiz beztu eta itsuskitu dezatela, nahiz darabiltela oinen azpian.

      Gure lehen gramatika egin zuen (El imposible vencido, adierazten du zer edo zer), hiztegi handi bat asmazioz betea...

      Euskararen aurreneko medikua dugu Larramendi: euskara gaixo zegoela jakinarazi zigun, oinpean ibilita belztua, eta euskaldunok koldar hutsak ginela.

      Zenbait jesuita batu zitzaion, gizarte zibilean inor ez.

Manuel Larramendi. Diccionario trilingüe del Castellano, Bascuence, Latin. San Sebastián, 1745

POCO RECOMENDABLE

      Ilustratua, entziklopedisten irakurlea, jabegoduna, musikaria, kale-milizia baten buru 1766ko matxinada zanpatzen ibilia. Sociedad Bascongada de Amigos del País sortu zuen, nekazaritzan eta industrian garaiko metodo eta teknika aurreratuenak sartze alde.

      No me detengo en repetir lo que dije en la otra ópera [frantsesetik itzuli zuen Marischal Ferrant-ek] para probar de que nunca fue mi intención el imprimir ni ésta ni aquella; pues lo mucho que lleva de bascuence en ésta es una prueba evidente de ello, porque sería presentar al público una pieza poco recomendable, y esto no es regular en ningún autor.

      Zenbatenaz euskara gehiago, hanbatenaz...

      Kondeak ez zuen lan hura inprimatzeko asmorik, inprimatua erosteko ohitura ukan zezaketenek —bere kastakoek— ez luketelako irakurgarritzat hartuko. Euskarak ez dauka mailarik, zaldun euskaldunek ez diote elkarri gomendatuko euskaraz idatzirikorik.

      Pieza oholtza batean edo jauregiko musika aretoan ahoz jokatzeko dago idatzia, ez irakurtzeko.

      Euskara, entzun liteke algara egiteko.

Francisco Xavier María de Munibe e Idiáquez. «Advertencia del autor». El borracho burlado. Opera cómica en castellano y bascuence escrita y puesta en música por un caballero guipuzcoano. Vergara, 1764

ALEGIAKO BELEA BEZALA

      Latin gramatika irakasten zuen Hernaniko eskolan XVIII. mende amaieran, eta ikasleek miresmena sortzen omen zuten Oñatiko azterketetan. Eskaria egin zion Diputazioari eskola pribatu bat ireki ahal izateko Hernanin, 1817an.

      Ningún maestro ni inspector podrá poner las manos sobre los alumnos por motivo ni pretexto alguno.

      Diputazioak ez zion baimenik eman.

      Entziklopedista usaina zeukan Agustin Pascual Iturriagak, liberala, frantsestua omen zen, apeza izan arren. Berrikuntza gehiegitxo, maisu-maistren jelosia, bere artekoen asaldura... Euskaraz irakatsi nahi du pribatuan bere anaiarekin eta Larrarte kantariarekin: monopolioa kenduko dio Elizari.

      ¿Qué importan que sea propísimo en la significación de sus voces, muy cortés en sus fórmulas y expresiones, rico y armonioso en vocablos, ordenadísimo en sus reglas, la más antigua lengua de España... si cada día camina con más celeridad hacia su perdición y se nos va a desaparecer totalmente? Si nos descuidamos nos vamos a quedar como el cuervo de la fábula, hinchados de vanidad y sin queso.

      Horrelakorik gerta ez zedin batekoz bestera ipini behar zen eskola sistema eta, lehenik, euskaraz irakurtzen irakatsi behar zitzaien haurrei. Egun galduak dauden El arte de aprender a hablar la lengua castellana eta Diálogos vasco-castellanos argitaratu zituen Hernanin 1841ean eta 1842an. Eta fabula bilduma bat.

      Orain nik gazta jaten dedan bitartean

      goza zaitez zu zere harrotasunean.

      Jaungoikoak dizula luzaro osasuna

      zure kantu eztia, zure edertasuna.

      Kontentu izango naiz ni nere aldetik

      tripa betetzen badet maiz zure mokotik.

Jose Ignacio Lasa y Colab. Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco. Auñamendi. 1968

Fábulas y otras composiciones en verso bascongado. Ignacio Ramon Barojaren moldizteguian, 1842 [Egilearen izenik gabe argitaratu zituen. Eusebio Lopezek Ipuyac tituluarekin egin zuen bigarren argitalpenean, 1884, F.L.k argitzen du egiletza gaztelaniazko sarrera luzean]

ZALDIBIA, XVIII. MENDE AMAIERA

      Mendiko ekonomian bizi den herritxoan, artzain ikazkin lexibera mandazain esneketariek jakin dute udala kontrolatzen.

      Que dicho maestro haya de poner el cuidado posible para que los niños y las niñas aprendan a hablar bien ambas lenguas vascongada nativa y la castellana de romance.

      Neskato zein mutiko, euskara zein gaztelania. Eskolako guztia. Gipuzkoako errekazoko batean. Ez daukagu frogarik, susmo handi bat ordea, ez zela bakarra izanen.

Jose Ignacio Lasa y Colab. Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco. Auñamendi. 1968

Jose Garmendia. La enseñanza primaria en 1782 en Zaldibia. Iztueta Fundazioa

www.iztueta.com

LUIS ASTIGARRAGA

      Donostiako Udalak sortutako ikastetxeko zuzendaria izan zen. Frantsesek Espainia okupatu ostean (1808-1814) absolutismoa berrezarri zelarik, ihes egin behar izan zuen beste (euskaldun) askok bezala.

      Segurako semea genuen, familia aberatsekoa. Parisen bizi izan zen aterpetua, bertako Hezkuntza Akademiako partaide hartu zuten.

      Seguran azaltzea erabaki zuen arte.

      Umeek ez zekiten diligentzia maletaz betea zekarren gizon dotore hura maisua zela. Diligentzia maletaz eta maletak tresnaz eta liburuz. Urte hartan bertan zabaldu zuen eskola, 1825, Humanidades izeneko sailekoa, latina, gaztelania, frantsesa, ingelesa, matematika, geografia eta marrazkia irakasteko.

      Latinetxe, segurarrek eskolari. Euskaraz aritzen ziren hari.

      Ezinbestean euskaraz, horregatik zabaldu zuen eskola Seguran, umeen esku hartzea eta elkar lagunketa behar zuen Lancaster metodoa aplikatzeko bere hizkuntza erituan. Seguran, Aizkorripean, Erdi Aroan zer edo zer izandako herri koxkor hondatuan.

      Berea dugu gure lehen eskola-liburua, Diccionario manual bascongado y castellano y elementos de gramática para el uso de la juventud, hogeita zazpi aldiz berrinprimatu zena 1933 arte.

      Ez, 1825etik 1933 arte ez zen ezer (hobeagorik) egin.

      Argitaratu gabe galdu ziren Luis Astigarragak idatzitako fabulak, gutun ereduak eta solasak.

AIZKIBELEN SALAKETA

      Erreforma ortografikoa abiatuz, gaztelaniaren dependentzia astun hura (qu, c, ch, sh...) gainditzeko bidea urratu eta Hizkuntzaren Akademia sortzea proposatu zuen. Toledon zeukan patxada utzirik euskarazko liburuak erosten ibili zen bazterrotan, bilduma on bat osatuz. Gero Gipuzkoako Diputazioari laga zion bere liburutegia, eta horrela sortu zen egun KM modernoa denaren lehen oinarri bibliografikoa. Alegia, probintzia horretako aurreneko liburutegi publikoa.

      Hiztegi bat ere egin zuen, Larramendiri jaramon egiteagatik askolakoa. Ahapaldi batek ongitzen ditu mila eta berrehun orrialdeak.

      Zuen artean askok uste dute eze batere baliorik ez duala Euskerak, eta probintzia hoietan ere ez txit asko, zergatik orain jende guztiak dakian Gaztelaniaz hitz egiten. Uste honetan okerrenak dira aberatsenak, eta gitxien izan behar lukeenak, baldin baztertzen badira etxadi zahar batzuek, zeinak onore handitzat dauken, arrazoi handiarekin, euskaldunak izatea, eta beren etxadi artean beti Euskeraz hitz egiten dute.

      Klase ondaredunaren marka soziala zen gaztelania.

      Aizkibel bezalako salbuespen horiek desklasatu linguistikoak ziren.

J. Francisco Aizkibel. Diccionario Vasco-Español. Eusebio Lopez Editor, 1884

PAULO ULIBARRI

      Bilbora ezkondu zen baina Okondon jaio, Araban, egun baino euskaldun gutiago eta euskalgune gehiago zeuzkan garaian, 1775. Ferratzailea zela jakin genuen, gero albaitaria zela esan digute. Albaitari edo ferratzaile, satsa eta lokatza eskuak zikin ukuilu usain. Iduri hori urteetan.

      —Ba omen dituzu liburu batzuk...

      Ulibarrik saski handi bat liburu ekarri zion ganbaratik Aizkibeli: Axular Larramendi Kardaberaz Astarloa Añibarro Mogel Fr. Bartolome Iztueta...

      —Ezebez, nik badakit zure eskuetan ondo dagozala...

      Ez zion deus kobratu nahi izan liburu haiengatik.

      Ulibarrik behorrak hazten eta zaintzen zituen, harremana zeukan zaldunekin, aditua zen eztabaida politikoetan eta bazeukan klase jasoen jarrera linguistikoaren berri, horregatik errepikatzen zien behin eta berriz:

      —Euskera eta latin jakin, eta mundu guztiari eragin!

      Eta umeak legez alfabetatu behar zirela helduak utzi zuen idatzia bere gutunetan.

      Esaizu: zer da hau

      edo zertara ari gara?

      Euskera berba eginda

      eskolia erdera?

      Hori da asmo gaiztoa

      egitia gu galtzera.

      Euskarazko lehen egutegia idatzi eta inprimarazi zuen. Zinegotzia izan zen Abandon, eta bere harremanak baliatuz euskara zelanbait onartzera behartu zuen Gernikako Batzarra 1829an: eguneko deliberoen laburpentxo bat eginen zuten euskaraz, hurrengo eguneko batzarrean irakurtzekoa. Bilboko Institutuan euskarazko klaseak ematea ere okondotarrari zor zaio, bere egoskortasunari, handia izan behar zuen horratio, bakarrik zegoen, herritarra zen, ez hiritarra, euskara hitzetik hortzera, euskaldunari beti berba, kaletubako arlotea.

      Hogeta lau gizon

      behar dira izentau

      Gernikako batzarrean

      euskeraren ganean

      egiteko ahalegin hau.

      Bai, Euskararen Akademia sortu nahi izan zuen, Aizkibelekin bat eginda.

      Bere ideiak eta bertsoak biltzen dituen lana, Gutun-liburua, faksimile moduan argitaratu zuen Arabako Foru Aldundiak 1975ean, pitxigauza oparitakoa.

      Ferratzailea izan zen untzea zuzen jo zuena.

J.P. Ulibarri. Gutun-liburua. Arabako Foru Aldundia, 1975

«J.P. Ulibarriri omenaldia Okendon» [sic]. Euskera, 21. zenb. 1975

www.euskaltzaindia.net

MUXINDUKO GARA ETA...

      Karmelo Etxegarairen aburuz Iztuetaren Gipuzkoako historia ez da insigne monumento de candor bat besterik, gogo-xahuaren gomutarri garbala.

      Ez da lotsagarri ez ezik, mingarri ere, Gipuzkoako herri leialetan gazteria eskolatzeko, hitztxo bat bakarra ere euskaraz ez dakiten maisu erdaldunak ipintea? Eta oraindik are hilgarriago baizik ez da, eskolako haur gaixoari hitz bat euskaraz erorten zaiotelako, beraren etsai ezagutuak dauden gizon erbesteko hoiek ematen diezaten azote gogorrak ontzat eramatea. Zer bada! Hain bekatu handia da Euskaldunari Euskarazko hitza jalkitzea?

      Larramendi handiagoak esana zen, zaharretik ari zaigu dantzamaisua, egia da. Ezer berririk ez. Iztuetak ez du eztulik egin agiritegietako hautsetan.... Intruso bat. Baluke arrazoirik Etxegarai jaunak ikuspegi akademiko eta are zientifiko batean, alabaina Iztuetaren inozotasunak badu alderdi estetiko bat, naif esaten zaion hori, Etxegaraik egin zituen bertsoen bilduma osoak eta jaso zituen zilarrezko sari guztien fundizioak baino zatiaz balio handiagoa duena.

      Euskara hil ezkero Fueroak ez dira biziko; baina Euskara bizi bada, Fueroak piztuko dira. Fueroak nahi dituanak maite izan behar du Euskara, eta Euskara maite dabenak, Euskaldunai Euskaraz behar die hitz egin eta adierazo berai dagozkioten gauza guzti-guztiak. Bestela, zapuztuko da Euskara, muxinduko dira Euskaldunak, eta ihes egingo dute Fueroak.

      Euskarak (bestelako) herri izatearen froga eta kontzientzia ematen digu, hari muzin eginda muzindu eginen gara gu eta mendekotasuna sinatuko dugu.

Luis Michelena. Historia de la Literatura Vasca. Minotauro, 1960

Pello Joxe Aranburu / Mirian Bidegain / Antton Idiakez / Iñaki Rezola. Juan Inazio Iztueta Etxeberria (1767-1847). III. Gerriko Ikerlan-Sariketa. Eusko Jaurlaritza, 1993

Juan Ignazio Iztueta. Guipuzcoaco provinciaren condaira edo historia. Ignacio Ramon Barojaren moldizteguian, 1847

AZKENA JOTZEN

      Behingoz, erdaldunek euskara ikasteko zerbait, gramatika bat, Larramendiren antzinako hura baino eskolakoagoa. Lardizabalen Gramática Vascongada lehen mailako maisuen artean banatzea erabaki zuelarik, 1856, berandu samar zebilela aitortu zuen Gipuzkoako Diputazioak.

      Tal vez parecerá extraño que se haya esperado a una época en que la lengua vascongada que está tocando casi a su fin para escribir una gramática con reglas para aprenderla, pero es bien que se sepa que antes de ahora ha tenido la Provincia de Guipúzcoa el pensamiento de mandar escribir y publicar una gramática vascongada, y si no ha conseguido su objeto es porque circunstancias independientes de su voluntad han impedido la realización de este objetivo.

      Bitartean, karlistek behin eta berriz salatu zuten erdararen diktadura Batzarretan. Bizkaiko jauntxoek 1634an eman zioten estatusean zegoen euskara, urkamendian.

Frantzisko Lardizabal. Gramática Vascongada. Imprenta de Ignacio Ramon Baroja, 1856

Fito Rodriguez. Ikastolak eta euskal eskolak. Orain, 1996

ITURENGO AROTZA

      Hainbesteraino alienatu gaituzte non guk geuk zapaltzen dugun euskara, euskaldunok, txaloaren laido bila.

      Arturo Kanpion ari da sarrerako hitzaldia ematen Irungo Euskal Jaietan. Adibidea, emakume aberats batek fundazioa sortu zuen, diruz polito hornitua, Iturenen eskolak eraikitzeko eta maisu-maestrei soldata emateko. Irakasle hautagaietan, euskaldunek ukanen dute lehentasuna. Halako batez hutsik geratu da maisuaren plaza. Iruñako Udalak, bera izaki Iturengo maisu-maistrak izendatzeko ahalmena daukana, ordezko erdalduna bidali du, gaztelarra hain zuzen.

      Engracio de Aranzadi jaunak —artikulu guztiak erdaraz egin zituen goiz tenoreko abertzalea Gipuzkoan— protesta bizia egin du prentsan. Nik beste horrenbeste, eta zer gertatu zen orduan?, galdetzen die entzuleei hizlariak. Iturendik bertatik erantzun, prentsan noski.

      Este Ayuntamiento, Junta local y padres de familia han recomendado siempre a los maestros que no permitan nunca que sus discípulos hablen el vascuence dentro ni fuera de la escuela, pues desengañados estamos que lo que necesitan los jóvenes es saber castellano, idioma universal de España y América, que es donde los hijos de este pueblo han de desenvolverse en el estudio de sus carreras y profesiones.

      Horra aldeano dirukoien utilitarismoa, horra Iturengo semeak esportaziorako gaitzat hartuta, horra gizakia merkaturako egokitu beharra... deabruak hartuta Kanpion jauna.

      Zer indarrek manipulatzen dute Ituren, Busturia, Beasain, Garazi...?

      Nork idazten ditu halako ohar bikainak prentsarako?

      Iturengo arotza mailuka, beti mailuka, alkatea urtuta joareak egiten.

      Euskalduna da oraino.

Arturo Campion. Discurso en las Fiestas Euskaras de Irun. 1903

Arturo Campion. Discursos políticos y literarios. La Gran Enciclopedia Vasca, 1976

SEULEMENT AVEC LES DOMESTIQUES

      Phillippe Veyrin artista euskaltzaleak argitaratu zigun Julien Vinsonek entzun omen zuen xarma miarrotaz beteriko solas hauxe, paparrean hainbat kondekorazio zeuzkan gizonezko baten eta dama errespetagarri baten artekoa:

      —Ainsi, Madame, vous êtes Basque?

      —Oui, Monsieur, la famille de mon mari est une des premières du pays.

      —Et vous parlez basque?

      —Oh, Monsieur, seulement avec les domestiques.

      Artzain artisau jostun olagizon hargin morroi zamaketari mandazain inude errekardari mahastiri laborari neskame arrantzaleen hizkuntza izan da atzo arte: arrazoia zeukan Unamunok, euskara egokia zen behiak nola janaritu eztabaidatzeko, arrazoia zeukan Barojak, ezein euskalduni ez zitzaion otuko Hegel-en Logika itzultzea.

      Intelektual biok, itsugarrizko argitasunez, hizkuntza bera ikusteko gai ziren arren, ez zeukaten ahalmenik ageriagoa atzemateko, hizkuntza hura berba egiten zutenek klase apal eta zapal bat osatzen zutela.

      Eta euskal baserritarrek, esaterako, Hegel irakurri ahal izanen zuten noizbait, zer duda egin, gaztelaniari esker. Horretan laketzen ziren Torrelavegakoak.

Joan Mari Torrealdai. El libro negro del euskera. Ttarttalo, 1998

EUSKARA KULTURARAKO

      Aizkibel, Kanpion, Eleizalde...

      Ez dira presondegian egoteko gizonak, ez dira Iztuetaren mailakoak herritasunean baina ez dira apeztegietan moldatuak, goi mailako ikasketak dauzkate eta orain artekoak baino zorrotzagoak dira hizkuntzaren egoeraz egiten dituzten gogoetak, laster Eusko Ikaskuntza deritzan erakundearen inguruan ezagutzera azalduko den klase kultu berria sortu da, suharra euskaltzaletasunean, hotzila euskaltasunean, egoeraren irakurketa politikoa egiten dakiena, politikoki eragin nahi duena.

      Desde bastante antiguo, al parecer, las clases preeminentes de nuestro País comenzaron a desestimar el idioma propio en tales términos que hemos llegado a la situación verdaderamente lamentable de que el idioma propio, en lugar de ser la característica general del pueblo, de la 'gens' en masa, ha venido a ser una especie de distintivo de clase social, y de la clase social que se reputa, aunque falsamente, como inferior, porque no es la clase que da el tono en las reuniones elegantes, en los círculos que se suponen de la élite, en los cenáculos que se autoadjudican el título de crême. En resumen, el Euzkera ha descendido, de ser la lengua del pueblo en el sentido étnico de esta palabra, a ser el habla del pueblo en la significación puramente social de este vocablo.

      Luis Eleizaldek, argitasun handiz, bere garaiko elite ekonomikoari ez baina eskolatuari egiten dio deialdia: lanbide liberalen eta intelektualen multzoa batetik, apezgoa bestetik. Eta bere garaiko politikoetan inork aintzat hartuko ez dion hezkuntzaren maila guztien euskalduntzea du proposatzen.

      [...] si de veras deseamos una incorporación de nuestro País con todas sus características al movimiento cultural del mundo, hemos de plantear y resolver ese problema de tal suerte que el euzkeldun pueda recibir en su propio idioma todas las enseñanzas posibles, desde la más elemental a la más superior, desde el deletreo primario hasta el cálculo de una órbita planetaria por el método de Gauss.

      Horrela klase ertaineko euskaldunak bere hizkuntzan eginen lituzke lan profesionalak, eta goi mailakoak hizkuntzaren bat edo beste gehiago behar lituzke, egungo (orduko) edozein frantses, ingeles edo alemanek bezala. Eta hizkuntza kultu horren nolakoaz ari dela, iduri luke gure garaiko euskara batua ikusi zuela.

      [...] es evidente que la lengua ordinaria, usual y corriente del euzkeldun de alta cultura sería el Euzkera, un Euzkera mucho más literario, fluido y rico que el actual [...]

      Bazegoen beraz traba handi hori, hizkuntza literario baten eskasia: batasun ortografikorik eza, hiru aditz sistema, hiztegiaren murritza.

      Beraiek probokatu egoera zuten aitzakiarik onena immobilismorako klase gorenek. Eta euskalariek ez zituzten alderdikeriak gainditu ahal izan urte luzez.

Luis de Eleizalde. «Metodología para la restauración del Euzkera». Primer Congreso de Estudios Vascos. Oñate, 1918. Donostia, 1919

Joxe Manuel Odriozola. Gerraurreko gizarte-hizkuntzalaritza Euskal Herrian. Udako Euskal Unibertsitatea, 1992

ETXEKO ERRENTA

      Geroago euskaraz maisuki garatuko zuen xehetasun pintoreskoarekin eman zigun estanpa soziolinguistiko bat Telesforo Monzonek, beste desklasatu linguistiko hark, bertatik ezagutzen zuen edozein palazio edo etxanditakoa.

      En muchas casas antiguas y principales del País se rinde hoy mismo cierto culto al euskera. A los niños, mientras lo sean, les está vedado, por lo general, expresarse en otro idioma; a los criados también. Bajan del monte, allá por el invierno, pocos días antes de Gabon los baserritarras a pagar al nagusi las rentas del año, y en el palacio, como ellos dicen, se les habla también en su lengua. Y en su lengua se habla al carpintero y a la mujer del herrero y al mendigo que acude todos los días a pedir pan a la puerta. Ya el administrador, si posee alguna cultura, pudiera disfrutar de las ventajas del bilingüismo. Pero, desde luego, con los amigos la cosa cambia. Con ellos se habla exclusivamente en castellano. Al abogado, al médico, al sacerdote, al pariente, jamás una palabra en Euskera, a no ser para referir durante la tertulia de la noche más a lo vivo y en su propia salsa cuentos chascarrillos recogidos del pueblo. Y así se entiende que haya habido quien reventara de satisfacción y de agradecimiento al ver que en el palacio, un feliz día, se le hablaba ya en castellano. Esto ha podido equivaler para alguno, en ciertas ocasiones, a un certificado de cultura o de cierta posición social.

      Euskaraz: baserritarra, zurgina, errementaria, eskekoa.

      Gaztelaniaz: administratzailea, jauregiko lagunak, abokatua, medikua, apeza, ahaideak.

      Antzerki baten eskema da, Azkoitiko edo Bergarako zaldunaren musika aretoan jokatzekoa, diglosiaren erakusketa zehatza, gaztelania dominazioaren sinbolo.

      Oker dago Monzon jauregitarra euskararen erabilera hori euskarari egiten zaion nolabaiteko aintza delako ustean. Euskararen erabilera hori, jauregikoak azpikoari euskaraz egitea, indar-harremanen adierazpena da: klase gorenak hain dira goiko non jaitsi egin behar baitute herriarekin hitz egiteko. Klase gorenen benetako jauregia gaztelania da, euskara klase apalen tresna ekonomikoa (besteak beste). Eta hori oroitarazten du nagusiak morroiari euskaraz egiten dion aldiro, zein den sartu ezin den gela, non geratu behar duen. Nagusia eskaileretan behera azalduko zaio kapoiak hartzera, hizkuntza batetik besterako mailak jaitsiz. Euskara dominaziorako da. Horretarakoxe behar du jauntxo sasi-euskaldunak, hizkuntza bien artean ematen dituen pausoak hierarkia sozialak markatzeko dira.

Telesforo de Monzon. El euskera en las clases altas del País (II). El Día, 1931-01-20

ZAPATARIA ZALDUN JANTZI ZUTENEKOA

      Matxinadak eskua latz zanpatzen zituen aristokrazia gureak ukan zuen bere multzo ilustratua, Azkoitiko zaldun nagusiaren lagunek osatua, hizkuntzaganako txera bat erakutsi zuena, Monzonek dioen bezala baserritarren arlotekeriak beren saltsan kontatzeko ezinbestekoa. Peñafloridako kondeak antzerki bat idatzi zuen, palazioan jokatzekoa seguru aski, adiskideen entretenigarri eta bere dohain musikalen erakusgarri.

      [...] mi primera idea fue de que toda esta ópera fuese en vascuence; pero luego me faltó la dificultad del dialecto de que me había de servir en ella. Si me valía del de Azcoytia, hubiera sido poco grato a todo el resto del País hasta la frontera de Francia, por la preocupación que tienen contra el vascuence o dialecto de Goi-erri; y, si quería usar del dialecto de Tolosa, Hernani, San Sebastián, etc., exponía a los actores a hacerse ridículos, pues sería difícil que todos pudiesen imitarle bien. Por esta razón, pues, me hube de contentar con reservar el vascuence para lo cantado, haciendo que todo lo representado fuese en castellano.

      Ez dakigu nolako aktoreak zeuzkan edo kontratatzen zituen Munibe jaunak. Arrunt zarpailak agidanez, opera irrigarri batean ondoko herrikoen hizkera imitatzeko gai ez baldin baziren. Alta, abestien testuetarik bertatik ateratzen da egileak darabilen euskara zeharo ulergarria dela —bere garaian berdintsu— Gipuzkoan ez ezik Lapurdin eta Bizkaian ere.

      Eskutik ahora utzi zuten.

      Mila mendi, mila ibar, mila erreka euskara zatitzeko...

      Konde jaunak ez zezakeen iraultzarik egin obraren egituran: Txanton Garrote zapataria, hordirik dela, etxekojaun —un caballlero— arroparekin jantzi (etxekojauna bera kanpoan denez) eta haren gelara daramate. Itzarritakoan, etxekojauna dela sinetsarazten diote morroi denek Txanton dohakabeari, haren aginduetara dira jartzen.

      Gero, bestela ezin, korapiloa askatu egiten da...

      La escena es en la casa de un caballero, en cuyo suelo bajo tiene el zapatero su tienda.

      Txantonek dagokion hartara itzuli beharko du, euskaraz kantuan adina prosan egin ahal izanen duen zokora. Fartsa izan da dena. Gaztelania ezinbesteko marka zen, gela debekatua, zaldunaren zinezko jantzia, obra horretan.

      Eskutik ahora utzi zuten euskara.

      Zorua zikindu eta mihiarekin garbi genezan.

      Gero mihia moztu zuten, urkatu.

      Matxinada zanpatzeko.

      Nolanahi den dela, zaldunek badakite morroiekin kantatzen, baita berauek baino hobeki ere, euskaraz. Horretarako behar dute euskara, nagusigoa azaltzeko jauntxoek. Peñafloridako kondeak, opera barregarriak egiteko.

      Urkatuen lepotik.

Francisco Xavier de Munibe e Idiáquez. «Advertencia del autor». El borracho burlado. Opera cómica en castellano y vascuence escrita y puesta en música por un caballero guipuzcoano. Vergara, 1764

Pedro Barrutia / Sor Luisa / Xabier Munibe. Teatro zaarra. Auspoa, 1965

PALAZIOKO LEIHOTIK

      Azkoitian, Intxausti jauregian, Munibe e Idiakezena izandako hartan dauzkagu euskaltzainak, ohitura dute urteurrenetan egoitza nagusia utzi eta Euskal Herriko bazterretan biltzea, berrehun urte dira El borracho burlado argitaratu zela, kondearen omenez dira etorri.

      Gela honetan

      eman zuten

      lehenez

      «Hordi enganatua».

      Gela honetan

      entzuten dut

      euskal musika

      zaharra.

      Gabriel Aresti euskaltzainen artean, autore zaharren baten aditzari buruzko apunteak irakurtzera etorria menturaz.

      Gela honetatik

      ikusten dut

      Euskal Herria

              (haurrak dostatzen)

              (andreak josten)

      leiho honetatik.

      Bere baitatik jalgi da, historia literariotik oraintasunera egin du, gelatik jalgi, besteratu egin da bileratik, euskararen biztanleetaraino jaitsi. Leiho hartatik Munibe idazleak Peñafloridako kondeak bezala maite zuen herrira: aldi berean dago bileran eta lorategian, opera komiko bat ikusten eta zapatari mozkorrekin berbetan, gure historiaren iraganean eta presentean.

      Hala eta

      guztiz ere

      leihotik

      ikusten dudan

      herriarekin

      egiten naiz

      geratu.

Gabriel Aresti. «Intxaustin». Harrizko herri hau. Kriselu-Lur, 1970

GURE TXALOEN KEA

      Euskara bai ala ez, sekulako irrika bulebarrekoen artean mahai-inguru hura disfrutatzeko: Jaime Jamar, Serafin Baroja, Jose Manterola... joera desberdineko hiztun egokienak.

      ¿Hasta que punto es cierto que encierra un gran interés la conservación de la lengua euskara? ¿Hay realmente un interés en conservarla y procede que se hagan serios esfuerzos para ese fin?

      Manterolak orduan, nolakoa zen Manterola, suharra bezain zorrotza gure ama zaharra defenditzeko, haiek arrazoiak Jamarri!

      Donostiako Ateneoan inoizko txalo jasarik handiena.

      Makur dezagun burua esker onez oihala jausi aitzin.

Juan San Martin. «Jose Manterolari omenaldia». Euskera, 29. zenb. 1984

MIGEL MUÑOA

      Ez dakigu askorik gizon honetaz, dirua zeukala eta euskaran xahutu zuela, euskaltzale gehienek bezala egin behar izan zuela ihes 1936an eta Donibane Lohizunen hil zela 1953an. Ez dakiguna asko da, bai. Puyuelo karrikan 1914an sortu zuen ikastetxea dugu (egungo Fermin Calbeton, Parte Zaharreko ezagunena) Donostiako lehen ikastola. Berak ordaintzen zuen dena, irakasleen soldata, ikasleen liburuak. Leku bat txipi geratzen zelarik, beste bat erosten zuen. Hiru urte geroago Euskal Ikastetxea izenekoa sortu zuen karmeldarren komentuan: sei irakasle, berrehun ikasle. Argazkiren bat edo beste Muñoa ikasle-irakasleen erdian. Hura ere handitu egin zen, Ategorrietan etxe berria erosi zuen, Karmen-enea. Morlans auzoan beste bat zabaldu zuen aisialdirako, kirol instalakuntzekin. Egun historikoak diren eskola liburu eder haiek, Zenbakiztia, Lutelestia, Gramatica Vasca... berak eragin eta ekoitzi zituen.

      Urteetan, Orixe ikastolakoek zurlandu bat eduki zuten paratua Kanpanario karrikako plazatxoan. Udalak, noizbait, Migel Muñoa Plaza izendatu zuen.

      Bakan batzuek badakite zergatik.

MUJIKA MAISUAREN JAKINDURIA

      Belle Epoque garaian bi umore mota egiten ziren Donostian: betikoa, sagardotegietakoa, eta berria, Kasinokoa. Lehen multzoko barregina xelebrea zen eta bertsoetara iristen ahal zen, bigarren taldekoa ospetsua zen eta prentsaren eta are liburuaren ohorea jasotzen ahal zuen. Baziren kasinotarretan umore biko arrain batzuk, euskaldunak izaki jende xehearekin zirtoka jardutea maite zutenak. Hauetarikoa genuen Gabriel Maria Laffite sportman abokatu alkate administrazio zibileko buru lehen hezkuntzarako ordezkari erregerena.

      El maestro amablemente nos mostró las diversas labores de sus alumnos, que estaban bien, pero observamos que aquellos muchachos hablaban todos vascuence y apenas castellano. «Querido amigo, le dijimos. Toda su labor es muy meritoria, pero no basta con que los chicos hablen su lengua materna que no deben olvidar, sino que necesitan aprender además el castellano, imprescindible el día de mañana para su vida». «¿Qué me dice V., que no les enseño castellano?» replicó vivamente. «Ahora va a verlo»; y dirigiéndose a la clase interpeló en esta forma: «Castellano, primer curso: Zatarain, Illarramendi, Mendizábal, adelante». Avanzaron tres chicos del campo, un poco asustados.

      El maestro amablemente les dijo: «belarra», «el hierba», respondieron los tres alumnos; «choriya», «el pájaro»; «burniya», «el hierro»; traducían al español las palabras vascas del profesor. «¡A retirar!» añadia éste. Cuando se fueron los rapaces, Múgica, que así se llamaba el original pedagogo, volvió a gritar: «Castellano, segundo curso: Arana, Urdampilleta, Lecaroz y Mendigorría», destacándose los interpelados de la masa anónima. «Vamos a hacer una oración atiba», dice el profesor. «Fijaros bien, atiba». «El gallina de Aguinaga hase huevo», exclama uno de los alumnos, de cabeza de naranja. «Bien está», comenta el maestro; «ahora vuelta al pasivo». «Huevo te hase el gallina de Aguinaga», añade el examinado. «Perfectamente», replica Múgica.

      Eta ikertaldia egitera azaldutako jaunek ezer esan ahal izan baino lehen —zinez gertatua izan edo Laffite jaunak aldeanismoz jantzia, ez du ardura handirik—, hizkuntzen estatusa erakutsi zien Mujika maisuak, euskaldunen bizitzan ezinbestekoa zena eta ez zena zerk zuen trenkatzen.

      «Vea usted si cumplimos o no con el ley vigente!».

      Gaztelania legeak dakar, gaztelaniak legea dakar.

      Euskara ez da ahanztera uztekoa, baina ez du legearen beharrik.

      Hiriburura itzuli zirenean Parte Zaharreko sagardotegiren batera joko zuten Club Nauticon afaldu aitzin, eta larreko eskola hartatik ekarria zuten pieza komikoa erakutsiko zuten algaraka euskaldunen artean.

      Gaztelania guti egitea ez baita legezkoa.

Gabriel María Laffitte. «La lección de castellano en la escuela rural». Aspaldiko gauzak. Cosas de antaño. Primitiva Casa Baroja, 1936

—3—

      Zapalketa gogor bat ari gara kontatzen euskaraz egiten dugun aldiro.

      Monotematikoak izan gintezke, langabetuari biktimarena jotzen duela esaten zaion arinkeria berdinarekin eransten ahal digute negartiak garela. A, ez! Gure hizkuntzaren historia hagitz bestelakoa da ondoan dauzkagun handietarik.

      Hain zuzen, gure hizkuntzaren historia eta egoera ez dira konprenitzen ez bada kontuan hartzen gure gaineko hizkuntzek eduki duten rola errealitate linguistikoaren eraikuntzan.

      Ondokoa genuena gainekoa bihurtu digute.

      Gu azpiko.

      Errealitatea ez da hor egon delako dagoen zerbait.

      Eraikitzaileak ukan ditu errealitateak, eta begiak ezin harrapa lezakeena erakusten du hitzak.

      Gatazka sozial baten barruan dago gure hizkuntza, eta aberatsak egunean baino egunean aberatsago egiten diren bezala da geroz handiagoa hizkuntza handien eta hizkuntza murriztuen artean dagoen aldea.

Madrilek zenbat jauregi

errege jauna jaun bedi

Gorteko lumak haren gezurrez

latz ematen du aurpegi

1963-04-24: DATA HISTORIKO BAT, ADIBIDEZ

      Egun horretan TOP esaten zitzaion Tribunal de Orden Publico erakundean epaitu zituzten Jon Aizpurua, Jose Ramon Luzarraga, Guillermo Mariñelarena eta Rufino Ahedo, ETAren paperak idatzi, multikopiatu eta zabaltzeagatik Bilbon.

      Data ez da historikoa epaiketa hartan akusatuek deklaratu zutenagatik, bai ordea mendeetan gorteko ideologoek buruan ibili eta ahapetik esaten zutena ahoan bilorik gabe esan zuelako fiskalak lekunerik egokienean:

      Escribir en vasco, sin previo permiso, es ya un desacato a la unidad de España.

      Ez du hainbesteko garrantzirik zer idazten den, hizkuntza bera da mezu (onartezina).

      Euskara ez da sortu irakurria izateko.

      Idaztea, egitate politikoa da: irakurleak sortzen ditu, bide egiten dio kulturari. Gaztelaniaren hegemonia, hain zuzen, estatuko gainerako hizkuntzek kultura sortzeko debekuan oinarritu da.

      Horixe nahiko zuten frogatu seguruenik akusatuek, hizkuntzaren erabilera politikoa zela euskaraz ez idaztea.

Euskadi eta Askatasuna 1. 1952-1965. De Ekin a Eta. Txalaparta, 1993

PENTSAMENDU DEPENDENTEA

      Ez omen lukete batzuek hain erraz lotuko euskara eta terrorismoa, ETAk euskara erabili izan ez balu komunikatuetan eta elkarrizketetan.

      ETAk euskara erabili ez balu...

      Euskara ez omen litzateke izanen terroristen hizkuntza.

      ETAk euskara erabili ez balu...

      Independentista amorratuenek erdaraz jarduten dutela argudiatuko liguke behatzaile neutralenak leunkiro: froga gardenagorik gure hizkuntza ez zaiola inori interesatzen...!

      Orain, demokrazian, terroristena.

      Aspaldi gabe, diktaduran, separatistena.

      Altxamendu Loriosean, Jainkoaren etsaiekin bat eginiko Espainiaren etsaiena.

      Lehenago, errepublikan, harpetarrena, kabernikolena.

      Azken karlistadan, XIX. mende amaieran, Bilintx, Ramon Artola, Serafin Baroja eta euskal kantagilerik onenak liberalak ziren, batzuk fusila boluntario hartuak. Nagusitu egin ziren, baina Don Karlosek irabaztera foruenak eginen zuela kantatu zutenok ezin izan zizkiguten bermatu.

      Ematen du boluntario karlistek zein liberalek foruak eta euskara bera entregatu behar izan zituztela armak entregatzearekin batera, ordukoak dira «Ama euskararen heriotza» ideiaren inguruan sortu ziren bertso sail ugariak.

      Ez genuke euskararik gabe bizi nahi, eta halarik ere...

      Ameto politiko batek ekarriko ote digu hizkuntzaren errespetua? Gure buruaren mutilazio batek bermatuko ote digu hizkuntzaren unibertsaltasuna?

      Historiaren eskubideari uko eginda bizia hobetuko lukeen lehenengo hizkuntza izanen litzateke euskara.

EZ DUGU ORAINGOA KONTU HAU

      Ez ziren Madrilera nahi bezain agudo heldu. Franco deabruak hartuta zegoen oraino Hendaian Hitlerrek esan zionarekin.

      —Nork idatziko lidake gutun bat alemanez Hitlerrendako, behar den bezalakoa?

      Eta Atzerri ministroak, Serrano Suñer, bere idazkariaren izena eman zion:

      —Antonio Tovar-ek.

      Führer bihotzekoa:

      Atsekabe handian itzuli nauzu gure solasalditik. Zuk, lurralde beharkizunak nahikotzearren zeure herriaren garraldia irazekitzen jakin izan duzun horrek, ontsa konprenituko duzu nire jarrera...

      Tovarrek errepublikazaletik faxismora egin zuen Ridruejo eta beste intelektual batzuen gisan. Francoren interprete-itzultzailea izan zen gerran, eta propagandan egin zuen lana 1939tik aitzina. Irakaskuntzari lotu zen gero, hizkuntzalaritzan. Salamancako erretore zelarik, 1948, Manuel de Larramendi izeneko euskararen katedra sortu zuen, berak ematen zituela klaseak. Urrunduz joan zen frankismotik, eta herbesteratu egin behar izan zen.

      [...] el planteamiento del problema lingüístico y político de los vascos no es de ahora, y [...] el largo silencio impuesto hasta que surgió ETA no resolvió nada, sino que lo enconó todo.

      Consuelo Larruzea alargunak euskarari buruzko bostehun eta gehiago aleko liburutegia oparitu zion Euskaltzaindiari, eta bederatziehun gutun inguru utzi.

      Orion ikasi zuen Antonio Tovarrek euskaraz, udatiar zetorrenetan.

Serrano Suñer. Política de España en la II Guerra Mundial. Conferencia pronunciada el día 5 de mayo de 1987, en el Colegio Mayor Universitario «Juan Luis Vives» de Madrid

www.forofundacionserranosuñer.es/documentos/politica-de-espana.doc

Antonio Tovar. Mitología e ideología sobre la langua vasca. Alianza Editorial, 1980

ZINEZKO DEMOKRATAK IZATEKO

      Balio ororen balioa da demokrazia. Estatuaren ezaugarria da eta ondare guztizkoa da izatez, daukanak dauka, demokraten esparruan onartua izateko demokratak ezarri baldintzak bete behar ditu ez daukanak. Baldintza horiek ordea ez dira guztizkoak, unean uneko alderdikeriek ezartzen moldatzen aldatzen dituzte.

      Lo mismo que la izquierda no se hizo plenamente democrática hasta abandonar el mito de la revolución y la dictadura del proletariado, el nacionalismo vasco no lo será hasta abandonar el mito del pueblo oprimido y distinguir claramente entre derechos irrenunciables y proyectos políticos. Por ejemplo, la autodeterminación. [...] Otro ejemplo: el manifiesto del PNV en su centenario afirma sin matices: «la lengua de nuestro pueblo es el euskera», lo que resulta una declaración xenófoba, con esa xenofobia culturalmente falsa y socialmente disgregadora que Arzalluz disculpa en Sabino Arana como un mal de aquellos tiempos pero que hoy ya no tiene excusa.

      Mendebaldeko demokraziak ez ziren gai izan kolonizatu zituzten herrialdeetan demokrazia ezartzeko. Ez ziren gai izan, komeni ere ez zitzaielako ustiaketa bermatuko bazuten. Orain berkolonizatzeari ekin diote, hain zuzen, demokraziaren beraren izenean. Interesgarria da kolonizatu ohiek demokratizatu behar hau nola sentitzen duten jakitea, badu antzik Frantziako eta Espainiako hizkuntza murriztukook ezagutzen dugunarekin.

      La carence démocratique nous prive de notre identité humaine: hier j'étais un «sauvage», aujourd'hui je suis un «non-démocrate». Nous voilà retombés dans le manichéisme. Tant que nous ne serons pas devenus démocrates, nous resterons au-dessous de la valeur d'humanité! C'est ce nouveau jugement de l'Histoire qui nous pousse à nous renfermer sur notre culture, afin de rétablir cette intégrité morale, qu'ont met à nouveau en doute, en dépit de ce déficit démocratique.

      Manikeismo horretan euskaldunok gure hizkuntzaz egin genezakeen ia dena, hartaz esan genezakeen oro, demokraziaren aitzikoa da. Horrelako juzkua egiten digu Historiak, bere kadira ugarietarik.

      Atzo salbaia bihurtu zutenari egun demokrata ez izatea aurpegiratzen dioten jokabide berean digute ezarri nahi orain (beren buruko) demokratek euskararen estatusa, (inoizko) arrazakerian bizi ez gaitezen. Azken finean, demokrata ez delako segitzen du salbaia izaten afrikarrak, eta euskara ahotan hartzen duen aldikal segitzen du euskaldunak xenofoboa izaten.

Fernando Savater. «Política (verdaderamente) antiterrorista». El mito nacionalista. Alianza Cien, 1996

Hélé Béji. Nous, décolonisés. Arléa, 2008

EGIZU KONTU

      Egizu kontu leize zuloko hizkuntza batean jaio zarela.

      Egizu kontu izarrak kanpoan daudela.

      Egizu kontu hitzbestean hilen zarela, itsu eta berotasunetik urrun.

INOIZ INORI INON

      Aspaldi du gaztelaniazko hiztunik ugarien eta onenak idazlerik ugarien eta onenak ez daudela ez Gaztelan ez Espainian. Horregatik, aldian behin, espainiarren bati egokitu behar zaio titulua, eta zabaltasun demokratiko horretan eman zioten —gaztelania eredu gaztelar minoritarioan indartu behar izateaz gainera— Francisco Umbral moduko idazle herbal bati Cervantes Saria 2001ean. Espainiako sari gorena da literaturan, erregeak ematen du.

      Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro; a nadie se le obligó nunca a hablar en castellano: fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.

      Voluntad libérrima, ezin libreagoko borondatez.

      Jauregiko idazlariak ez dira oraino ohartu gezurra ageriagoan uzten duela estilo hanpatuak.

Espainiako Erregeak esana Cervantes Sariaren zeremonian, 2001-04-23

EGUNKARI PROGRE BAT

      Orain ez baitago horrelakorik, garbi aitortu behar dira iraganean zinez eginiko jazarrak. Esate baterako, gaztelania inoiz inori inposatu ez zaiola esatea ez da euskarari eginiko agresioa. Horrelakotzat hartzea demagogia izanen litzateke.

      Garaiz kanpo esana zen, horixe makur bakarra. Esan zuena, funtsean, ez zegoen lekuz kanpo.

      Sorprende que con la sensibilidad que ha mostrado Juan Carlos I en esta materia se haya producido este error. Con las elecciones vascas de trasfondo, y precisamente para no alentar la demagogia de quienes advierten de que un cambio de Gobierno daría paso a agresiones al euskera, es preciso ser muy claros respecto a las agresiones efectivas del pasado.

      Bihar, noizbait, hemendik berrogei urtera menturaz, iraganeko desmasietan zerrendatuko dituzte egungo erratu puntualak biharko (zinezko) demokratek.

      Historia idazteko, hain zuzen, perspektiba behar da.

      Europako kazeta aurrerazaleen artean omen den El País-ek hauteskunde autonomikoetara urritu du Espainiako erregeak Cervantesen Hizkuntzari buruz esandakoa. Amerikako zibilizazioak nola ziren suntsitu gaztelania mailu, berbarako, ez du ardura.

      Etxe barrukoa zaie orain konkistatu beharra.

      Beregana ote zezakeen inork «Cervantesen Hizkuntza» 1492an? Cervantes ez zen inor 1492an. Oker ez bagaude, jaio gabea zen. Mendeak joan ziren La lengua de Cervantes asmatu arte. Eta, bestalde, nolatan ez ote zuen munduak beretu A lingua de Camoens, antzinako Grezian sortua iduri obra hori, Os Lusiadas, lehenagokoa izaki El Quijote baino? Edo are zaharragoak eta ederrean bionak beste ziren Gargantua eta Pantagruelen ibili zoragarriak kontatzen zituen La langue de Rabelais? Edo berrehun eta gehiago urte lehenago Divina Commedia izugarria eman zuen La lingua di Dante? Nolatan? Zergatik? Posible ote?

      Erantzun kiratsak, bai.

Editorial: «Las palabras del rey». El País, 2001-04-25

EGIZU KONTU

      Egizu kontu aldarri guztiak berandu sortzen diren herrian bizi zarela.

      Egizu kontu historiaren barruan zaudela.

      Egizu kontu kurduak presondegian direla kurdueraren erruz.

TELEFONO DEI BAT (BESTERIK EZ)

      Iruñako Arturo Kanpion Akademiak mende laurdena bete zuelarik, liburu eder bat atera zuen, hitz eta irudi, urte gabe galda gorri haien lekuko. Oroitzapenak bildu zituzten, mailu azpiko harri puskak.

      Recuerdo que cuando habíamos iniciado el movimiento de las ikastolas, me contó un diputado —Urmeneta o Amadeo Marco, que era con los que yo tenía relación—, que el Gobernador Civil de Gipuzkoa llamó al de Navarra para decirle: «Ten cuidado, y si empiezan las ikastolas, no las dejes nacer, porque en Gipuzkoa pensábamos que iban a fracasar y han tenido un éxito fuerte, machaca desde el principio».

      Ahal izan zuena egin zuen gobernadoreak, zelako jendea iruñarrak.

Jorge Cortes Izal. «Principe de Viana». Iruñean hogeita bortz urte. Arturo Campion Kultur Elkartea - IKA, 1997

GAZTELA ZAHARRA, GAZTELA BERRIA

      Castella la Nova

                        Castella la Vella

      jou i malvestat.

      Uztarria eta gaiztakeria, Gaztelak. Zaharrak zein Berriak.

      Les crostes li surten pel front i les celles

      i és soberga en mal.

      Harroa da gaiztakerian, azalgogortuak ditu bekoki-betazalak.

      Les crostes li surten pels xims i les planes

      i vol dominar.

      Gogortu horrek besteak mendean hartzea du helburu.

      Castella la Nova

                        Castella la Vella

      la mort al costat.

      Heriotza dakar aldamenean Gaztelak. Zaharrak zein Berriak.

      Pobles de la Ibéria,

      i gallecs

              i èuscars!

      Castella la Nova

                        Castella la Vella

      —si ens donem les mans—

      si ara ens domenyava

      ja no hi tornarà.

      Ez gaitu geroenean menderatuko, ez Zaharrak ez Berriak, baldin elkarri eskua ematen badiogu katalanok, galegook, euskaldunok.

Joan Salvat-Papasseit. «Pregó». Les Conspiracions. Barcelona, 1922

POR FUERSA

      Euskara eta presondegia, saiakera mandoa egin liteke. Bertan idatzi ote zuen Etxeparek bere buruari egin kantuia? Zenbateko meritua ematen ote zioten euskarari jaulierrerako oposaketetan? Nola atera zituen Martin Larraldek kopla haiek eskanerrek harrapatu gabe?

      Donostiako La Mota gazteluko presoek idatzi bat egin zioten aldundiari 1798ko abuztuaren 17an. Grilluz beteak, ogi zati bat egunean behin, badute zer deitoratu.

      Segundo motibo es que lo que ninguno del mundo puede creer lo que pasa aquí que es que bienen muchos conocidos que no saven mas que la lengua Basquense y que por fuersa ha de hablar la castellana y a la primera palabra que dice algun paysano que dice en dicho Basquense, salta la sentinel diciendo que si hablamos en aquella lengua halsara la llave del fusil y nos pegara un trabucaso.

      Gizabideak ez omen du horrelakorik agintzen, beraiek paisanoak dira eta halarik ere militarren manupean dauzkate: nahiago lukete Valladolid-era.

      Gipuzkoak ez zeukan epaiondoko presondegirik.

      Arriskutsuak izaten dira hizkuntza murriztuak hizkuntza nagusiendako.

      Autodefentsan hiltzen gaituzte.

Gipuzkoako Artxibo Orokorra. JD IM 3/14/155

Juan Carlos Mora / David Zapirain. «Gipuzkoako espetxeak XVIII. eta XIX. mendeetan». Boletín de Estudios Históricos sobre San Sebastián. 35 alea, 2001

VICHY LINGUISTIKOA

      Suposatzekoa da ikerketa sakonen bat egin ondoren edo aditu zorrotzenen iritziak jasota aurkeztu zuela bere txostena 2004ko urrian Commission prévention du groupe d'études parlementaire sur la sécurité intérieure batzordeak, gazte delinkuentziari buruz. Txosten hartan etxean frantsesa ez beste hizkuntzak erabiltzearen arriskua nabarmentzen zen.

      Les parents devront donc s'obliger à parler le français dans leur foyer pour habituer les enfants à n'avoir que cette langue pour s'exprimer.

      Irakasleak hezitzaileak kontrolatu egin behar luke hala dela gertatzen, eta...

      Il faut redéfinir le secret professionnel et créer une culture du secret partagé.

      Salaketa, bai, «lurrin eztiro nazia» daukan «hizkuntzen aurkako terrorismoak» mehatxupean ditu Frantziako haurrak Robert Lafont irakaslearen hitzetan: immigranteen mintzairak ezabatu behar dira, eta halaber Frantziako mugapean frantsesa bera baino lehenagokoak diren parler patois du pays guztiak, gaizkiletza estaltzen dutelako.

      Frantziako Legebiltzarreko Batzorde horrek, aztarna guztien arabera, La Mota gazteluan egin zituen bere ikerketak 1798ko abuztuan, Donostian.

Robert Lafont. Vingt lettres sur l'histoire à ces cons de français et ces couillons d'occitans. Vent terral, 2005

—4—

      Euskal Herria terminoa geografia bati lotzen zaio.

      Hiztunek egiten dute euskara herri eta herria euskal. Non egiten den euskaraz, han dugu herri bat, euskal herri bat. Gure lurra ez da hizkuntza, baina hizkuntzarena da lurra.

      Lur hau, aldi berean zaigu handiegia eta murritzegia.

      Handiegia, erdaldunen artean bizi garelako.

      Murritzegia, gaitza zaigulako euskaldunen artean bizitzea.

      Halako batean ordea Euskal Herria esan genion euskaldunok zapaltzen genuen lurrari, eta honenbestez ahalmen berezi hori hartu zuen lurrak, berton sortu edo bizi denari zertasun bat ematearena.

      Hizkuntzak lurra landu eta lurrak hiztunak emanen balitu bezala.

      Hizkuntzak ematen digu euskaltasuna, hala da, baina hiztunak multzotan biltzen dira —multzoetarik sortu dira hizkuntzak—, eta euskalduna edonongoa izan baliteke ere, hizkuntzari bizia bermatzen dion multzoak lurralde bat behar du, hots, euskara entzun eta ikusgarri izanen den geografia politiko bat.

      Lurrak hiztunak eman ditzan.

      Hiztunak mundua landu ahal izan dezan.

zuria ziguten beztu

ahoko hitza makestu

elurra zer den ikastearren

ginen berriz aldrebestu

GIZON ALDREBESTUA

      Estali, baztertu eta suntsitu egin zuen erdarak errealitatea, hizkuntza bat, herri honen izana. Erdara bera izateraino errealitatea.

      eta gauzak aldrebes ikusirik

      erderaz

      amorratu nintzen

      Errealitate suntsitzaile hura batekoz bestera ikusirik egin zen euskalduna Gabriel Aresti, XX. mendeko euskal poetarik handiena, Bilboko «erdal herrian», gerraosteko basamortu hartan. Elkarrizketa batean baino gehiagotan aitortu zuenez, gauzak aldrebes ikusirik eta portuko langile euskaldunekin (Federiko Krutwig etxeko neskameekin: burgesen marka dela euskara horratio!).

      Gabriel Arestik euskararen maparen barruan kokatu zuen Bilbo, betirako, Bilboko karrikak eta Euzkadiren erdalkeria kantatu zituelako euskaraz.

      euskeraz

      gauzak aldrebes ikusirik

      sentitu nintzen

      euskaldun

      Behar litzatekeena ez da eta badena ez litzateke behar.

      Gure hizkuntzaren geografia zientzia politikoa da.

Gabriel Aresti. «Gauzak aldrebestu nahirik». Euskal harria. Kriselu, 1967

GURE GEOGRAFIA

      Literaturan Arestik obratu zuena, Oskorrik gauzatu du musikan, kantuan. Euskal folk talderik onena Bilbon sortu zen (inork espero ez bezala), eta bertakoa izaten jarraitzen du azken hogeita hamabost urteotan. Arestiren antzera Euskal Herri alienatu hartan gauzak aldrebes ikusten hasi ziren gaztetxo haiei zor dizkiegu Gora ta gora beti Lapurdi, Furra furra fandangua, Violetaren martxa, Aita-semeak, Gaztelugatxe, Guretzat berdin dira... Egun, euskaldun guztion patrimonioa diren erreferentzia ludiko-kulturalak ditugu kantuok.

      Lezamako jendia jende modu pobria, kantatzen zuten alboko herrietan; Txorierriko herririk aberatsena, motelena, burjesena, beldurtiena, hitz batetan, pobreena. Neska-mutilen artean erdara besterik ez zen aditzen, batzuek euskara bakarrik jakin arren; hoik erdaraz mintzatzen ikustea benetan zen barregarria; Chomin del Regato edo Pello Kirten ematen zuten, baina euskara, normalki, txakurrari edo umeei egiteko erabiltzen zen (...). Hamasei urte nituela neure herritasunaz konturatu nintzen, eta Bilbon nengoela, erabaki nuen euskaldun moderno bat izatea, gaurko euskaldun hiritar bat izatea.

      Natxo de Felipek euskaltasunaren atlasetik kanpo zegoen leku batean hartu zuen euskaldun modernoa izatearen deliberoa.

      Euskararen geografia ez da atlas linguistiko bat.

      Gure kantari eta musikariaren erabaki horretan garrantzi berezia eduki zuen, hain zuzen, euskararen eremu barruan bizi zirenen erdalkeriak. Euskararen geografiak alienazioaren aurkako borroka luze baten toponimia dauka.

      Xabier Gereño kartzelan sartu zuten Bilbon euskarazko klaseak antolatu nahi izan zituelako 1940ko hamarraldian.

      Bilbon sortu zen Maskarada taldea, euskal antzerkiaren aurreneko profesionalak.

      Lehenengo ikastola modernoa ez zen ez Tolosan ez Elizondon ez Saran ez Lekeition sortu, Bilbon sortu zen 1957an.

      Bizkaian Gallarta eta Gallartarik ez bizkaieraren barruan, bai euskararenean. Gallartako institutuan —Dolores Ibarruri du izena—, euskara polito menderatzen duten nerabez betetzen da gela handia euskal idazleren bat joaten zaienean hitzaldia ematera. Euskaldunak dira, euskaldun konpetenteak, euskaldun eredugarriak, bizkaiera ulertzeko zailtasunak dauzkaten gallartatarrak.

      Je me suis mis à écouter une nouvelle génération d'occitanistes, celle entre vingt et trente ans, qui taille, dans la langue que je lui ai enseignée, le parler de ses journées. Qui parle aussi peu dialectalement que possible et ne sait plus le patois. Mais qui parle tout le temps un langage où il sait tout dire.

      Euskara ez da dialekto multzo bat.

      Euskaldun berriek apurtu egiten dituzte mugak, oasiak sortzen dituzte basamortuan, euskaldun berria hizkuntzaren ahalak eta ezinak gurutzatzen diren puntua da, beste milaka puntu posibleren lotura.

Xabier Kintana / Joseba Tobar. Euskaldun(berri)ekin hizketan. Natxo de Feliperen lekukotza. Cinsa, 1975

Aitor Zuberogoitia / Pedro Zuberogoitia. Bertan Bilbo. Bizkaiko hiriburua eta euskara: XX. mendeko historia. Bilboko Udala, 2008

Robert Lafont. Vingt lettres sur l'histoire à ces cons de français et ces couillons d'occitans. Vent terral, 2005

KANPO ETA BARRU

      Euskara kanpoan eta barruan dago aldi berean, euskaldun multzo trinkoetarik kanpo ere bizi da euskara. Horrek bihurtzen du ahul eta aldi berean integratzaile, geografia baten jabe:

      L'aire géographique du basque coïncide aujourd'hui avec celle du Pays Basque français et espagnol.

      Ingelesaren antzeko zer edo zer dugu euskara: nonahikoa da, ahul eta bakan, baina zazpi (gutxienez) lurralde hartzen dituena.

      Txinera hiztun gehien dituen hizkuntza da, baina trinkoa da, konpaktatua, Txinatik kanpo ez dauka hiztunik ez bada emigratuen artean.

      Nola ingelesa munduan, hala euskara Euskal Herrian.

      Katalunian, kantuak Bartzelonan sortu ziren, eta handik zabaltzen eta zabaltzen joan ziren beste eskualdeetara. Areago, kantaria Bartzelonatik pasatzen zen arte ez zen aintzat hartzen. Euskal Herrian, aldiz, kantariak beren herrietan bizi dira eta balioa eransten diete gainera herri horiei. Niko Etxart Zuberoako herri txiki-txiki batean bizi da.

      Euskarak geografia bat osatzen du, dialekto guztien mugak, euskararen beraren mugak gainditzen dituena. Euskarak (beste) Euskal Herria osatzen du. Hori, euskara zonifikatzen dutenek dakite ongien.

Au coeur des langues d'Europe. Le Petit Robert, 2002

Felix Ibargutxi. «Katalunia eta Euskal Herriko kantagintza berriak konparatu ditu Marc Bioscak saiakera liburu batean». Diario Vasco, 2010-03-05

Marc Biosca. Per què ells en diuen Euskal Herria i nosaltres Ítaca? Pagès, 2008

Marc Biosca. Haiek zergatik deitzen diote Euskal Herria eta guk Ithaka? Alberdania, 2009

TERRITORIOZALEAK

      Santo Tomas bigarrena, Donostian dute saioa bezperan Azpeitian kantatu duten Xalbador Mattin Uztapide Basarrik. Nafarroa Beherekoa eta Lapurdikoa gipuzkoarren artean, aho-belarriko euskara batua egina zen 1950-60 urte urrun haietan bertsolarien artean.

      Bar Tiburtzion daudela hamaiketakoa egiten, Donostiako bertsolari bat azaltzen zaie:

      —Hara hemen frantses zerri hauek. Bertan askoz bertsolari hobeak egon eta Frantziako zerriak ekarri. Ez zakiat hemengo agintariek burua non duten!

      Territorio bat markatu behar du mediokreak, multzo mugatu bateko izan behar du, horretan dauka leku, ez hizkuntzaren lurraldean. Ez du hizkuntza librean nahi, ez zaio komeni kulturaren, artearen zirkulazio librea, hitza zazpian zazpi.

      Euskara, ordea, territorialitatearen gainetik dago.

      Ez balego, ez litzateke hizkuntza bizia izanen.

      Hizkuntza biziak insekuritatea sortzen dio pentsamendu bakarrari.

Basarri. «Nere Bordatxotik». Goiz Argi, 1977-01-29

GALDU ZUENAREN LANTUA

      Badira nahiago luketenak euskara galdua balego.

      Batzuk euskararen etsaiak dira, beste batzuk euskararen maitaleak.

      Euskara galdua balego, argudio politiko bezala erabili ahal izanen lukete maitaleok: «Zuek hil zeniguten!», eta malkotan urtuko lirateke, madarikaziorik saminenak jaurtiko lituzkete erahileen gainean.

      Hizkuntzak ez dira tresna hutsak. Euskarak sentimenduak transmititzen ditu, eta euskara galduarena ere bai, erdaldundu askori.

      Al nacer me mutilaron la lengua.

      Yo tenía derecho a aquella lengua que oía en boca de mi abuela entre los castaños de la huerta de Orozko.

      Euskara ez da arkadia idealizatu bat, Orozkoko baratzea.

      Inguruan daukate, bizirik, bere atsegintasun guztiekin, erabilgarri, alegia, hilezkor egiteko, maite dutenek.

      Oterok politikoki interpretatzen du mutilazioa: «nik eskubidea neukan». Entzuteko minak esaten dizkie, saihetsetik, amonaren hizkuntza hura transmititu ez ziotenei, aldrebestu egin nahi luke, euskal poeta (ere) izan.

Blas de Otero. Que trata de España. Visor, 1981

EGIZU KONTU

      Egizu kontu ni gu mendi herri hodei.

      Egizu kontu zenbatek jantzi dituen hitzok zuk baino lehen.

      Egizu kontu biluzik gatozela.

EUSKARARI BURUZ

      Euskarari buruz jardun behar izaten dutelarik, bai euskaldunek eta bai erdaldunek gaztelaniatik (frantsesetik gutiago, aro modernoan) abiatu den konturen baten inguruan dihardute (izan liteke salaketa, iraina edo iritzi sasi-zientifikoa).

      Euskarari buruzkoan, euskarak ez dauka aginterik erdaran. Euskaran bertan ere, lanak ditu. Euskara ez da bere buruaren jabe, beste hizkuntza batetik inposaturiko diskurtsotan ibili behar izaten du.

      Euskara, Euskal Herrian, musulmana Frantzian bezala bizi da: bestek ezartzen diote, musulmanak ez direnek, «islamista» izena (salafista, terrorista alegia), berdintasun errepublikanoarekin zer ikusirik ez duten garaian garaiko hauteskunde-interesen arabera.

      Euskara multzo arraroa da. Periferikoa ez ezik ulertezina da, eta multzo integratua da bere hitzak balio ez duen multzo handiagotan.

      Oihartzunik gabe, mutua da.

EGIZU KONTU

      Egizu kontu aukeren kalkulu batean ez zenukeela euskalduna izan behar.

      Egizu kontu kasualitate hutsa zarela.

      Egizu kontu munduari ez diola buruak emanen mundurik ez izatea aukeren artean zegoenik.

MATTINEN HERIOTZA, 1981 DONOSTIA

      Martin Ugalde idazle handia zen, ipuin ederrak idatzi zituen gaztelaniaz Caracasen, gero gaztelaniazko karrera utzi eta euskaraz idazteari ekin zion. Gure ipuingile handienetarikoa dugu. Eusko Jaurlaritzako lehendakariordea izan zen exilioan. Etxeratu zelarik, zuzendariorde sartu zen Deia egunkarian, euskarazko atalen arduradun. Igande batean, Mattinen heriotzaren berria heldu zitzaiolarik, zuzendaria ez zegoela profitatuz, lehen plama euskaraz jartzea agindu zuen, letra handiz: «Mattin hil da».

      Zuzendaria azaldu egin zen, zorionez.

      —¿Qué pone aquí?

      —«Ha muerto Mattin».

      —¿Matin? ¿Quién es ése?

      —Un bertsolari, un bertsolari muy importante.

      —Un bertsolari nunca será importante, no merece primera plana.

      Martin Ugaldek dimititu egin zuen luzera gabe.

      Hizkuntza murriztuak kultura murritza sortzen duela uste du anitz ustetuk. Eta oker daudela entzunda beti kexaka beti negarrez aritzen garela esaten digute batzuetan hizkuntza hedatuetakook. Ez da guri gertatzen zaigun kontua bakarrik. Milan Kunderak esana du nazio handiek (hizkuntza hedatuenek) uste dutela beraien kultura aski inportantea dela beste inorenaz arduratzen ibili behar izateko. Kundera, txekiarra da.

      Kontestu txikiko kultura munduan txertatua ez balego bezala.

      Euskal kultura modernoa ez dago egina euskal margolariz, euskal bertsolariz, euskal kantariz eta euskal idazlez: margolariz, bertsolariz, kantariz eta idazlez dago egina. Munduaren kontestuan daude, eta hartan dute margotzen, kantatzen eta idazten. Mundurako.

      Txipiak edo handiak ez du zer ikusirik kalitatearen nolakoarekin: ondo frogatua daukate margolariek, bertsolariek, kantariek, idazleek.

      Bertsolari bat ez omen da inoiz garrantzizkoa izanen... Non?

      Geografia ez da zientzia objektiboa.

Martin Ugaldek egileari esana. Aurreko edizioetan Xalbador bihurtua neukan Mattin zena, akordu okerrean: Xalbador 1976an hil zen, Deia 1977an sortu. Zuzenketa, Josu Chuecari zor.

Milan Kundera. Le rideau. Gallimard, 2005

XALBADOR ETA MATTIN

      Xalbador eta Mattin bertsolariak, gaur egun, erraldoi bana dira. Zur-kartoizkoak, panpinatuak. Amikuzen egin zituzten, eta «Amikuzeko erraldoiak» esaten diete. Amikuzen batu ziren Urepel eta Ahetze, Nafarroa eta Lapurdi.

      Euskara noranahikoa da.

      Iparraldeko haurren izu-poza sortzen dute festetan, noiztenka Iruñan. Gure Laurel & Hardy dira, gure Antso Gilbor eta On Kixote. Herriz herri dabiltza, bertsotan bezala. Hizkuntzaren alderdi ludikoa luzatzen dute, haurretara.

      Euskararen eskutik heldu dira.

      Txipitasunak egin ditu erraldoi. Pauso bat eman, eta territorio batetik bestera datoz. Irratiz entzunen bagenitu bezala.

GURE LEKU BESTEK

      Gaza txipi askotan sakabanatua da euskara.

      Eta nekez itzuliko da bereak ziren leku (bestek) okupatuetara.

      Gaza horiek ez zirela inoiz euskararenak izan entzun eta irakurri ohi du euskaldunak. Iragana sortu, idealizatu egiten duela.

      Palestinarra sionista.

TUNELA

      Gaza txipi horiek zipriztinezko mapa bat osatzen dute, mugagaitza, definigaitza, aldakorra. Ez daukagu, Flandriak bezala, muga linguistiko nabarmen eta zehatzik. Euskararen zipriztin batetik bestera mintzoa da lotura, jakina, baina hotsik gabeko ahoa da gurea, ez da entzuten ez ikusten, lupean dihardugu, sare konplexu eta mehean, erdaldunen eremuan gaudelako sakabanaturik, harresi bana inguruan.

      Horrek egiten gaitu ilun uzkur zurrun, horrek egiten gaitu kezkagarri.

      Harresiaren beste aldea ere, Euskal Herria da.

HEGAZKINETIK 1

      Berak darabilen hitzarekin esanik, hegalontzian doa Orixe Ameriketara 1950ean. Lurrera behatuz gogoeta egiten du, poema bat ontzen du.

      Ameriketan bai oihan zabal, itsu.

      Zertako da Larraun? Han, muskilez muskil,

      egun bat bidean lurrik uki gabe

      milaka tximuen saldoketa dabil.

      Larraun bat, ezdeuskeria da munduan.

      Larraungo hizkeran aitorturik, handitasuna erakusten du.

      Poetak berarekin daramana ez da lurra, lurra nonahi dauka, sorterrikoa baino ederragoa sarritan. Euskara darama kolkoan.

      Euskarak mundua du gai, askatasun hori ematen dio euskaldunari, hegan darama hizkuntzak, euskaldunak hegazkinetik jaurtitzen duena behako garden eta zuhurra da.

      Zertako eta zendako ote da Euskal Herria?

      Euskal Herria txipia da lurrez, hizkuntzaz da handi: euskaldunak bere burua problematizatzen duen aldiro egiten du hizkuntzago.

Orixe. «Egan». Idazlan guztiak I. Sorkuntzazkoak. Etor, 1991

HEGAZKINETIK 2

      Bi ziren, ehizakoak. Babes eskasa bonbarderoak zaintzeko. Itzuliak ematen, han goian. «Noiz arraio azaldu behar dira gureak?» Gero jaitsi egin ziren apur bat, eta lubakiari buruz ekin zioten. Tirorik ez. «Zer jukutria...?» Etorri ziren bezala urrundu. Paperak. Lubakian bertan jausiak ziren batzuk, hartu egin zuen. Euskarazko idatzi bat, ulertzen ez zuen zer edo zer behintzat, hegazkinetarik, Kalamuan.

      «Eran de los nuestros!»

      Eta erdaraz egiten ez zuen atxabaltarrari pasatu zion.

      Azkaneko deia:

      España'ko nortian darabilgun guda edo guerra au beriala amaitzeko asmua artu dot.

      Iñor il ez badozue eta daukozuezan armak itxi eta gugana etorten bazarien suen bizija eta ondasunak gordeko doguz zuentzako oker barik.

      Onela gaur berian egiten ez badozuen Bizkai guztiak deseguin edo apurtuko dot, guda edo guerra'ko Fabriketatik azirik.

      Jakin eguizue ziur eguiteko oso-oso guertauta nagoala biar diran gauza guztiak ezkuetan daukedaz ta.

      General Mola.

      Gerra psikologikoa ari zen egiten Mola: erdaraz mehatxua zen; euskaraz, napalm erregarria.

      Bazekien euskara inbadituz errazago jabetu ahal izanen zela lurraldeaz. Inbaditua zeukala erresistentzia.

      Euskarak eusten dio gure izanlekuari, iduri eta zutabe.

Josu Chueca / Luis Fernandez. Espainiako gerra zibila Euskal Herrian. Euskaldunon Egunkaria, 1997

ZAZPIOK

      Xahok eta Abadiak «Zazpi Uskal Herrietako Uskalduner» eskaini zieten beren gramatika 1836an.

      Zazpi euskal herri ditugu, gara, beraz.

      Diotenez, Jean Jaurgainek eman zion Zazpiak leloari lehen arnasa politikoa, 1897an zazpi probintzien harmarriak bakarrera bildu zituelarik.

      Ordurako «Zazpiak (Bat)» aski zabaldua zen poeten eta bertsogileen artean.

      Gratien Ademak, Zaldubi bertsogile handiak 1893an datatu zuen kantu ezagunean, honela dio:

      Zazpi euskal herriek bat egin dezagun...

      Bat egin (ahal izan) dezagun, zein ote da baldintza?

      ...guziak beti, beti, gauden gu, eskualdun.

      Beti euskaldun izatea da bat egitearen baldintza: mintzairak egiten gaitu bat. «Gauden gu», alegia, gutasunean irautea, gu geu izanik, euskalduntasunean: gauden gu (zazpiak), bat egin dezagun (euskaran); gauden gu (euskaran), bat egin dezagun (zazpiek).

      Ia mende bat geroago, Urko kantari donostiarrak kalejirako doinua ipini zion kantu honi, popularra bihurtuz. «Zazpi euskal herriak» izenarekin grabatu zuen, gero «Agur Euskal Herriari» esan izan zaio. Jatorrizko titulua, Zaldubik ezarri ziona, «Gauden gu euskaldun» da, mezua laburbiltzen duena. Agindu bat da funtsean, edo nahikari bortitz bat.

      Erdaldunduko bagina, ezin bat izan.

      Euskara mugaz gaindikoa da, aspalditik. Hark egiten gaitu bateragarri. Euskararik gabe, sakabanaturik gaude.

      Euskarak ez du bereizten, batu egiten du. Batasunaren baldintza da, hain zuzen. Eta batasunak bateko zazpi egiten gaitu nontasuna ematen ahal diolako hizkuntzari: zazpitasun egituratua, erakundeak, leku bat.

Gratien Adema, Zalduby. Kantikak eta Neurtitzak. Euskal Editoreen Elkartea, 1991

OTAÑOREN GALDERA

      Har dezagun oihal puska gona bana egiteko zazpi ahizparendako, alde batera ebaki hiru zati, bestera lau: oihal bera da beti.

      Oihaltzat hartu zagun euskera, guraizetzat Bidasoa,

      ibai koxkor bat besterik ez da, hutsa balitz itsasoa:

      elkarren hurbil daude zazpiak, muga deitzen da Pausoa,

      zergatik izan behar ez degu famili bakar osoa?

      Itsasoa balitz, errazago iraganen genuke Bidasoa, errazago zaigu euskaldunoi Amerikaraino iristea elkarrengana biltzea baino, Bidasoak moztu egiten du gure ibilia, aiztur garratza da.

      Euskara da bertsolariaren printzipio politikoa, hizkuntzak egiten gaitu hurbil eta eskubidedun, kontzientzia amankomun bateko.

      Ameriketara joan behar izan du horrelakorik kantatu ahal izateko.

Pedro Mari Otaño. Bertsoak. Auspoa, 1994

OMBUA ETA AMATEA

      Arbolak, zuhaitz zehatz bi. Ez ditugu Euskal Herrian aurkituko.

      Ez dira Euskal Herrikoak, bai ordea Euskal Herriarenak: euskarak eman dizkio lurra ez den lurrari. Euskarak handitu egiten du Euskal Herria. Ez da eslogan bat, kuantifikagarria da.

      Ombuaren hostajean laketzen zen Pedro Mari Otaño Pampako zabaldegi haietan, 1900, herri-minak jota. Herri-minaren bertsorik bikainetarikoak ditugu: han dago eta hemen egon nahi luke, hura asko maite du baina beste batean behar luke, etxeaurreko intxaurpean. Poesia leienda egin zedin, Otaño Ameriketan hil zen, eta han dautza bere hezurrak.

      Euskal lurrean nahi zuen hil, sentimentala zen.

      Ombua, euskararen leku probisionala da. Amerika ez da euskal. Alta, ombua Euskal Herriarena da geroztik, euskararen leku mitikoetarik bat. Esan liteke euskaldunok ombu bana daukagula orain geure penak entzuteko.

      Otañok ombuaren rola ezarri zuenetik mende erdira, 1950, beste poeta handi batek, Orixek, amateari kantatu zion Ekuadorren.

Gogoan daukat haur nintzaneko Musulungo pagopea,

izerditurik arrisku baitzan itzal hartan esertzea;

baina sargori zegonerako goxoa bai ohatzea!

Goxoagorik aurki dut hemen Amateren gerizpea.

      Intxaurrondoa bezain zuhaitz tradizionala du oroit Orixek Ameriketan, pagoa. Eta horra non ez duen haren gerizpea huts ematen. Goxoagoa du amatearena. Musulungo pagopea? Dagoela han, nonbait, urrun!

      Ameriketan kausitu du bakea eta patxada Orixek: euskalduna izateko arazorik ez daukan leku bat. Euskalago zen Ekuadorren, «bere Larraunen» baino.

      Otañok intxaurpearen gerizpea hobetsi zuen, Orixek amatearen itzala.

Bil-bil egin naiz neronengan hauspean sua bezala,

pizturik nagon, itzali naizan, neronek ez dakidala.

Hortik aurrera hau dakit soilik: grina batek naramala...

Pago harena baino hobe zait amate honen itzala!

      Ez dauka herri-minik. Orixek ez du «euskal» den ezer behar. Barruan daukan grina adierazteko hizkuntzaren jabe da, eta aski du. Otañok Unamunori egotzi bezala, Orixe Euskal Herritik alderago dago «beste munduan», Ameriketan, euskal herritar asko baino. Euskara mundua interpretatzeko tresna dugu.

      Hizkuntzak, euskara murriztu honek, egiten gaitu unibertsal. Paradoxikoa iduri lukeen arren, handiena izaten da probintzialismorik handiena, txipiok txipitasunetik dakigu ez garela munduan nagusi ibiliko, biztanle xume izateko jaio ginela, beste askoren eta bestelakoren arteko.

      Ez gara territorialak, gure territorioa euskaraz egin litekeen edozein gerizpe da.

      Edozein gerizpe... adibidez?

      Poema bere testuinguruan ezarririk, esan dezagun poetak bazeukakeela 1950 hartan, 1900ean baino areago, arrazoi objektibo bat —barnekoitasunik sakonena bezain indartsua— Euskal Herritik alde egiteko, Ameriketan geratu nahi izateko: euskaldunak ez ezik, euskara ere desterratua zegoen berea duen lurretik, debekatua ezabatua zigortua. Hormatik, paperetik, ahotik.

      Gure territorioa euskaraz egin litekeen edozein gerizpe da, baina non ote da euskaldunok hartuko gaituen gerizpe hori? Non da lurrari herri esan geniezaiokeen lekua?

      Euskara itzaltzen ari da eta poetak munduaren ederra kantatzen du euskaraz. Erresistentzia modu bat, leku inposibleak egokitzen hizkuntzari.

Pedro Mari Otaño. Bertsoak. Auspoa, 1994

Orixe. Idazlan guztiak I. Sorkuntzazkoak. Etor, 1991

EUSKALDUN NAZIONALA

      Nafarrak, bizkaitarrak, lapurtarrak... elkarrekin lehen aldikotz historian. Ez Euskal Herriko lekuren batean, bai Euskal Herriarenean.

      «Buenos Airesko euskalkia» esan izan zitzaion euskaldunok elkarrekin hitz eginez aberasturikoari.

      [...] me marché a Argentina en 1910, de donde volví al cabo de siete años, hecho, como yo mismo me llamaba, un 'euskaldun internacional', pues me consideraba capaz de mantener conversación en vasco de cualquier parte, por el trato que allí había tenido con vascos de todas las regiones.

      Biharko egunean, ausaz, edukiko dugu mintzategi (inter)nazionalen bat herbestera jo behar izan gabe.

Luis Baraiazarra. «Bernardo Maria Garro, Otxolua. A. Santi Onaindiari gaztelaniaz idatzitako gutuna». Karmel, 268 zenb., 2009

TRABARIK EZ BAINA

      Hemeretzigarren mende amaieran, hor nonbait, euskaldunok esnezaleen monopolioa geneukan Buenos Airesen, baginen zer edo zer, ekonomikoki indartzen ari ziren gure kolonoak, ez Pampan bakarrik. Hainbat Euskal Etxe sortu genituen, gure enbaxada ezin ofizialak. Zazpiak Bat izenekoa mustu zenean kantatu zituen Otañok gero hain ezagunak eginen ziren Zazpiak Bat bertsoak.

      Ama Euskera! bere semeak gu Ameriketan zenbat

      arkitzen geran! Ta urrutitik maiteago degu hanbat:

      hemen ez dago Bidasoarik ta beste trabik han hainbat.

      Ama maitea indartu dedin, bizi bedi Zazpiak Bat.

      Ameriketan ez genuen trabarik Ama Euskera maitatzeko (Euskara eta Euskal Herria identifikatu egiten dira maiz Otañorenean eta beste askorenean), haatik ez genuen kolonia linguistikorik sortu. Gaztelanian integratu ginen, ez genuen nahikoa kontzientzia eta ahalmen politikorik ukan leku libre bat sortzeko gure hizkuntzari. Montevideo, Buenos Aires... gure hiriburu galduak.

Pedro Mari Otaño. Bertsoak. Auspoa, 1994

LEKURIK GABE

      Ez gara territorialak, gure territorioa euskaraz egin litekeen edozein gerizpe da. Hizkuntzarenak gara, ez lurrarenak. Hizkuntzak, baina, lekua behar du. Edozein gerizpe hori.

      El derecho de un euskaldún a hablar con sus hijos en Euskara en Londres no le da derecho a exigir que el gobierno inglés ponga un euskaldún en todas las oficinas públicas. Pero también es cierto lo siguiente: como euskaldún, su derecho a transmitir el Euskara a sus hijos es, correlativamente, su responsabilidad con respecto a la comunidad lingüística euskaldún y al Euskara, independientemente de dónde se encuentre él. Por tanto, esté en Londres, en Legazpia o en Mongolia tiene el derecho a reclamar internacionalmente que su lengua de identidad tenga un territorio en el que pueda reproducirse como lengua completa, pues de lo contrario no puede ejercer su derecho individual plenamente, ya que la identidad lingüistica que conserva y transmite a sus hijos estará mutilada al no poder vivirse como una identidad completa (individual y social; natural y cultural) en parte alguna del mundo.

      Guztizko hizkuntzaren tresnak behar ditu euskarak, euskaraz mintzo den herritarrak, lurrekoak: lekurik gabe, poetaren kolkoa da hizkuntzaren azken gerizpea.

Jose Maria Sanchez Carrion Txepetx. Un futuro para nuestro pasado. Claves de la recuperación del Euskara y teoría de las Lenguas. Egilea editore, 1987

POETAREN KOLKOA

      Hizkuntza duela aberri bakarra, zenbat poetak eta idazlek esan ez ote du? Aberria, bestea, legez armadaz diskurtsoz banderaz eginikoa, itogarria zaie, zatarra, izugarria ere bai, arrazoi garratzak egon litezke tarteko. Muzin egiten diote, nolabait, nazionalitate horri. Hizkuntzan identifikatzen dira, aterpe kritiko edo baketsu edo zibilizatu bila. Albert Camus frantsesez idazlea da, Frantziak alde egin behar du haren ama bizi den Aljeriatik... Urradura bat, galderak batetik eta bestetik, «Nire aberria, frantses hizkuntza da». Bere aberri horrek ordea leku bat okupatzen jarraituko du Aljerian (handia, beste leku askoren lekua) FLNk garaitu ostean, luzaz.

      Hizkuntza ez da historiatik lekorako egitura.

HIZTUNEK LEKU

      Gaza txipi ugaritan gaude zipriztinduak euskaldunok. Horrek edonontasuna ematen dio euskarari. Kontuan hartzekoa da. Besterik ez daukagulako ere izan liteke kontuan hartzekoa, ados. Zentro (txipi) asko ditugu, buruanitzak gara, baina Hiria dugu eskas, nukleo gotor bat, kultur kontsumoa bideratuko lukeena berbarako, gure Bartzelona gure Paris gure New York, edo, beste barik, gure neguko kaserna.

      Hiri posible hori, Donostia zela edo izan zitekeela uste izan dugu luzaz.

      [...] euskaldun dentsitatea kontuan hartuta, Donostian espero izaten da aldez aurreko hautaketarik gabe, taberna, denda edo kiosko batera gerturatuz gero, euskara naturaltasunez erabili ahal izatea; baina, noski, gehiegitan ez da horrela gertatzen. Ondorioz, errazago da Donostiako euskalduna erregistro linguistikoa aldatu beharrean aurkitzea, egoera frustragarria benetan.

      Frogak ematen bizi gara. Bagarela. Oraino hemen.

      Ez da samurra gure Gaza txipietarik lekora.

      Ozta bada ozta, bizi garela ari gara esaten, hemen garela, leku eske. Hori dauka hizkuntza batetik bestera ibiltzeak, leku egitea, apurka, zeharbidez, sinbolikoki. Euskaldun dentsitate txipian bizi diren hiztunek, euskararen gotorleku hesituan sortu ohi den elkartasun linguistikoan kukuturik, ez daukate ahaltasun hori.

      Trinkotzea ongi dago, euskal mundu bat eraikitzeko ezinbertzeko baldintza baita. Ez dakit, hala ere, trinkotze horrek ez digun halako autismo bat ekarri, alegia, ghettorako joera arriskutsua, euskal komunitatetik kanpora ezin begiratua, jende normalarengandik urruntzea eta erabakiguneetan zer mamitzen den ez ohartzea.

      Aingeru Epaltzak leialki ageri du gure ahuldade nagusia: gu ez gara normalak, partikularzki ez daukagulako erabakigunerik, gizartea inplikatuko duten deliberoak gutaz haraindian direlako hartzen.

      Gatazkan dago (euskararen) bizia. Ez Gatazkan, gatazkan baizik, gatazka zehatz eta jakinetan, beste anormal horien aurkarteko.

Ramon Saizarbitoria. Aberriaren alde (eta kontra). Alberdania, 1999

Aingeru Epaltza. Etxean otso, kanpoan... deus ez. Euskaldunon Egunkaria, 2000-07-06

—5—

      Oker handirik gabe esan genezake esklabotzaren abolizioan jokatu zen antzerki bera dela elebitasuna: libre izendatu zaituen nagusiarena jarraitzen du izaten lurraren jabegoak. Horrelaxe izendatu zaitu bilinguistak pareko, zure hizkuntza legezkotzeak ez dituelako ezertan higatzen bereak aspaldian hartuak dauzkan pribilegioak.

      Bilinguista, elebakarra da askotan.

      Onartu egiten du bestearen existentzia.

      Tolerantea da, eskubide hori dauka, inor onargarri izendatzekoa. Boterean da, nahiz berak ikusi ez.

      Bilinguistak badaki bere hizkuntza dela subjektu soziala, eta ez bizi den gizarteko beste hori. Edo ez daki, baina segurtasun intuitibo hori dauka, inguruak ematen dio, gizarteak, eguneroko patxada linguistiko horrek. Boterearen banaketaren isla da elebitasunaren aldekoa: status quo diglosiko honetan berton ikusten du menderatuaren kidetasuna, lehen-kide-tasuna.

      Ez zaio bururatuko kategoriak berrezartzen berrizartzen ari denik hemen eta orain erdaraz diharduen aldiro.

      Erdaraz egin ahal izatea (eskubide) naturala da.

      Euskaraz (bestek) egitea legezkoa da (orain).

euskarazko harrabotsa

erdaldunen auzolotsa

enbatak ez du aurten botako

bazterreko pagamotza

EUSKALDUNAREN BAKARDADEA

      Jardun fisiologiko bat bezala, berba hitza elea egin egin behar da. Euskara larritasuna da, premia bat, libratu beharrekoa.

      Bakarka ez egitekoa.

      Euskara, hizkuntza menostu guztiak bezala, voyeur-écouteur baten (gutienez) premian da beti —ez baitu—, haren bila bizi da euskalduna.

      Euskaraz (inori) mintzatzea ez delako egitate naturala bezala hartzen: (demokratek emandako) eskubide bat gauzatzen ari garela esaten digute.

      Bakarka egitekoa da euskara.

FAXISTAREN ZUHURTZIA

      Aldaketarako haizeak jo du Espainia eternalean, aperturismoa izeneko onobra hasi dute diputatu frankistek Europako egituretan txertatzeak eskatzen dien eguneramendu. Hainbat hitz berri, beste politika molde bat, tolerantziako ordena. Hezkuntza Legearen berritzea dute eztabaidatzekoa Gorteetan, elebitasunaren izenean hizkuntza bernakuluei lehen hezkuntzako bidea zabalduko zien hura.

      Para terminar, quiero recordar que, como hombre del 18 de julio, como hombre perteneciente a esa tan conocida y baqueteada generación de tan probado amor y lealtad a España, comprendo, entiendo y siento, como muchos más españoles, que a la altura del año 1970 el bilingüismo no es ninguna anomalía. Lo que es una anomalía constante es el no reconocimiento del bilingüismo. El bilingüismo es una riqueza, o expresándolo de otra manera quizá más correcta, un bien, y una Ley General de la Educación no puede cerrar los ojos a la realidad, a esta entrañable y hermosa realidad.

      Antonio Roson-ek, Interviú aldizkari ezagunak El azote de Galicia izendatu zuen kazike familia hartako aitabitxiak (Poliziak bahitu egin zien alea), argiro ikusi zuen dena aldatu beharko zela ezer aldatuko ez bazen.

Antonio Rosón Pérez. Espainiako Gorteetako saioa. 1970-04-15

Xesus Alonso Montero. Informe dramático sobre la lengua gallega. Akal, 1973

BESTETASUNA

      Hizkuntza bi, eta ez parekatuak.

      Batak bestearen leku guztietan egon behar du.

      Horrela, besteak ez dauka leku propiorik egitura sozio-ekonomikoan.

      Letonia independentea egin zelarik, 1991, letoniar jatorriko %100ek egiten zuen errusieraz, baina errusiar jatorriko biztanle letoniarren %3ak bakarrik egiten zuen letonieraz.

      Besteak, gu gara. Gu besteak gara.

      Horixe zaigu elebitasuna.

ISPILUA

      Parisen, 1968ko maiatz eder hartan, ispilu handi bat atera zuten kalera ikasleek. Polizien aurrean paratu zuten, poliziek beren burua ikus zezaten, zelako zakur itxura zeukaten.

      Hizkuntza murriztuak, askotan, ispiluaren efektua egiten du.

      —En castellano, por favor.

      —Je ne vous comprends pas!

      —En erderas, por favor.

      —¿Qué?

      —Désolé, je ne parle pas le patois!

      —Barkatu... erdaraz.

      Ñabardura askorekin esan liteke esaldi horietarik bakoitza, baina oraino oldarkeria ageri dute euskaraz hitz egiten zaion erdaldun ez gutik.

      (Euskaraz) hitz (pare bat) egitea haginak erakustea balitz bezala. Edo inposaketa.

      Elebakartasunak arazo larriak dauzka bestelakoa onartzeko.

      Euskara ispilu handia da. Erdaldunek bestea, bestelakoa garen hau nola onartzen duten edo onartzen ez duten erakusten du. Eta maizegiko tamalez iduritzen zaizkigu CRSak.

      Gu zalapartariak gara, ados.

ERDARAZ

      Euskararen bikia da erdara.

      —Erdaraz, mesedez!

      Euskaratik hurbilen dagoen hizkuntza da.

      Erdaraz mesedez eskatzen digutelarik laztan gozo bat ematen digute. Ikasten egon liteke. Ahalegin bat egin du. Hurreratu egin zaizu. Mesede bat eskatu dizu zeure hizkuntzan.

      Eta espainolez egiten diozu, edo gaztelaniaz.

      Kexu zara? Euskaraz eskatu dizu barren!

FUNTZIONALTASUNA

      Euskara dakitenek, erdaldunen eta euskaldunen arteko saldo handiak, irakaskuntzako eta administrazioko milaka kargulantek, ez denek, multzo linguistiko berri bat osatzen dute, ez euskaldun ez erdaldun. Euskaldun funtzionalak dira lanean, erdaldun funtzionalak bizitzan.

      Hizkuntza jakin dakite, ez dira euskaldunak, ez dute euskara sufrimendu eta harrotasun. Beren euskara oposaketa batean eskatzen den araberakoa da. Euskaldunak pairatzeko edo artatzeko beste ikasi dute, eta aski zaie. Teknikoki, herritar euskaldunak ez die deus aurpegiratzen ahal, lehen esanean konprenitu ezina beharbada, zenbaitzuetan.

      Lanean ere ez dute euskaraz egiten beraien artean. Publikoari egiteko da, mostradoretik edo leihatilatik haratagokoa, edo arbelaren ondokoa, ikasi dutena. Ikasi egin dute, euskaldun izatearen atarian gelditu dira, sartu gabe. Arau bat betetzeko behar dute. Ulertzen dute zelan edo halan, hitz egiteko gai dira, ez ditugu euskaldunak, zeharo erdaldunak izan gabe euskara dakien multzoaren zati dira, samalda berria, administrazioak sustatu euskara morroituaren adibide pertsonifikatua: behartuz gero funtzionatzen dute, hiztun pregrabatuak dira.

      Elebitasun hau prozesu baten barruan saiatzen gara kokatzen, baina ez gaude seguru nolakoa den prozesua, ez dakigu euskaldunok tokian tokiko nahikoa masa daukagunetz euskaraz dakiena euskaldun bihurtzeko, badakigu ez daukagula.

      Orduko euskaldun berri guztiak [Aresti euskaldundu zen garaikoak], edo gehien-gehienak, euskaltzaleak ziren, euskaltzale petoak. Aldiz, gaurko euskaldun berri asko —ez denak noski, baina bai asko nire ustez— ez dira euskaltzaleak, euskaldunak lanorduetan dira eta lanorduetatik aparte erdaraz bizi dira; eta euskaldungoak ezer gutxi irabazi du horrelako euskaldunekin.

      Lehen euskaraz ikastea euskalduntzea zen, hizkuntza ikasteko ukan dugun aurreneko metodo modernoak Euskalduntzen zeukan izena. Harrotasun bat zegoen euskara ikastean, lotura eraginkor bat ikasleen eta irakaslearen artean, identitate bat euskaltasunaren bidean: arraina ur bila zebilen, arraina uretan bezala bizi ahal izateko. Orain euskara ikastea eta irakastea (beste) hizkuntza bat ikastea eta irakastea da (askorendako), euskara, ez euskaraz (egiten/izaten) ikastea eta irakastea. Lege mailako lorpena, duda barik, bere on-gaitzekin. Forma ikas-irakasten da, ez edukia, hizkuntza bere historiatik, bere literaturatik, bere gatazkatik lekora eman eta hartu behar da, ez dago astirik besterako, batxilerrean bertan aplikatzen den politika, EGA azterketa gainditu behar, ez daukagu astirik, nahikoa lan ahalezko formak irakasten.

      Hizkuntzaren irakaskuntza teknokratikoa nagusitu da.

      Horrek bakarrik ez du esplikatzen ahal, seguruenik, dakiena zergatik ez den izatera iristen.

Ibon Sarasola. «Mahai ingurua: Gabriel Arestiren ekarpena eta eragina euskal literaturan». Gabriel Aresti 1933-1975. Gabriel Arestiren mundua. Erakusketa eta jardunaldiak. Bilbao/Donostia-San Sebastián, 2000

EGIZU KONTU

      Egizu kontu noiztik gauden harremanetan euriarekin.

      Egizu kontu munduak zenbat dakien.

      Egizu kontu ez dugula inoiz ikasiko euskaraz egiten.

QUE ONAK

      Eusko Jaurlaritzak egin zuen tabakismoaren aurkako kanpainaren barruan zabaldu zen Osakidetzaren bitartez, ospitale guztietan dago elebitasunaren eredu hau, zegoen behintzat ez aspaldi.

      Sin malos humos.

      Eta ikono bat ageri da barrezka, pipatzen ez duten ospitaleko profesional multzo batzuen gainean. Ez da afixa ikusgarria, zatarra da. Baina hitzak larri, ikusi egiten dugu.

      Ke gabe irribarrez.

      Euskara ofizialak euskaratik kanpo dagoen merkatu baten menpeko ekonomian egiten du lana, eta horrek gure hizkuntzaren txirotzea dakar (multzo profesional erdaldunak sendotzen dituen ber gisan euskararen aurrekontuen lepotik). Elebitasun autonomikoak, paradoxaz, autonomia ukatzen dio euskarari, menderazioa legeztatzen du: diglosia publizitario eta informatiboaren adibideak ezin konta ahala dira esparru guztietan.

INTELIGENTZIA NATURALA

      Lupeko autolekuan sartu da berriz. Kutxa automatikotik pasa behar du aurrena. Lau aldiz sakatu du bere hizkuntzaren bila, txinpantze euskalduna zeinen bizkorra den erakusteko. Estatistikak gizentzen ditu horrela, poz horixe, miseria.

      «Sartu zure txartela, mesedez»

      Sartu du, ordaindu du. Lapurreta. Ezinbestekoa zeukan autoan etortzea.

      «Eskerrik asko. Bidaia on».

      Txartela jaso eta ikurrinari sakatu dio, hurrengo bezeroak ez dezan txinpantzearena egin behar.

      «Sartu zure txartela, mesedez».

      Eta «lehen solairua okiturik» dioen jakingarri argituaren ondotik iragan denean, militantea nahikoa urrundu zaiola iritzirik, kutxak, automatikoki:

      Introduzca su ticket, por favor.

EGIZU KONTU

      Egizu kontu zenbait egunetan ez duzula bestelako hizkuntzarik behar izaten.

AZKEN HITZA EUSKARAZ

      Donostiako Ospitaleak 1992an abiatutako publizitatea da, beste alor batzuetan ere ikusten ahal da gaur egun.

      «Lehen hitza euskaraz».

      Horraino iritsi gara.

      Ezin egokiago islatzen dugu erdararen egoera larria: bigarren eta hirugarren eta zazpigarren eta hamaikagarren... hitza izatera daukagu baztertua.

GURE LEKU SINBOLIKO BESTEK

      Euskara bezainbeste dela gurea gaztelania esan izan zaigu askotan. Euskal herritar erdaldun eta euskaldun ugarik defendatu izan dute hori, guretasunean mailak egon litezkeela pentsatu gabe, edo isilduz.

      Luis Mitxelena dejó escrito aquello de que 'también el castellano es nuestro idioma'. El castellano, en efecto, no solo es nuestro porque es la principal lengua de comunicación entre nosotros, sino que el castellano es nuestro también a título de propiedad; no en vano el castellano surgió en íntima relación del euskara con el latín y lo hizo además en nuestro propio territorio. Los monasterios de Valpuesta o San Millán recogieron los atisbos de un romance balbuceado ya por los labriegos alaveses y navarros.

      Non irakurri dugu euskara gaztelauaren hizkuntza ere badela? Inon ez.

      Argudio batzuk norabide bakarrekoak dira: indar korrelazioa ezkutatzen dute.

      Guretasun mailak daude dakizkigun hizkuntzetan, bide desberdinetarik iritsi direlako «gureak» izatera. Hedatuena izatetik gureena (ere) izendatzera dagoen jauzi ideologiko handia erraz egiten da, debekatu zuten haiek berek euskarari españolísima esateko zeukaten antzeko airostasunez.

Luis Haranburu Altuna. Duelos y quebrantos del euskara. Hiria, 2008

Erramun Osa. www.erabili.com. 2010

EUSKARA GAZTELANIAREN GENEETAN

      Ez da oraingoa arabarrek eta nafarrek murduskatzen zuten erromantzea gaztelania omen zelakoa. Espainiartasunaren kapital sinboliko garrantzitsua dugu, Erregeek eta Akademiek ongi gogoan atxiki dutena. Gezur gorotza da: arabarrek eta nafarrek murduskatu zuten antzinako erromantze hura nekez izan zitekeen gaztelania, bai ordea nafarrera, Nafarroako erromantzea. Oro har, Donemiliagako glosetan ageri den erromantzea ez da gaztelania, nafar-aragoiera da.

      La aparición del castellano en la escritura fue una lenta revelación. Sólo algunos rasgos se traslucen en documentos del siglo X, cuando el condado [Fernan Gonzalez-ena] pugnaba por desligarse de extrañas tutelas y su lenguaje tropezaba con la influencia de los dialectos vecinos, menos desacostumbrados para los oídos cultos. En el Monasterio de Silos, en plena tierra burgalesa, corrían entonces glosas en navarro-aragonés, propagado por los monjes riojanos de San Millán de la Cogolla. Los caracteres más distintivos del habla castellana no empiezan a registrarse con alguna normalidad hasta mediados del siglo XI, al tiempo que Castilla va sobreponiéndose a León y Navarra.

      Euskara arazo amorragarria da. Gaztelaniaren erreka ederrera isuri behar litzateke eta bestelako bidetik doa itsasora. Ez liteke onar, ezin du huts egin hizkera guztien batasuna den gaztelaniaren sorreran. Menendez Pidal daukagu, beste kontu batzuetan bezala, hispanitatearen salbagarri:

      En estas glosas emilianenses vemos el habla riojana del siglo X muy impregnada de caracteres navarro-aragoneses.

      Interes politiko modernoen arabera, «hizkera» hori latinaren dialekto bat izan liteke berez edo gaztelaniaren azpi-dialektoa. Trikimailu sasizientifiko baten gainean eraiki da gaztelaniaren eta euskararen maitaketa, koitoa: íntima relación. Ezinbestekoa zen, desde tiempo inmemorial inguruotan mintzatu dena ez baita gaztelania izan: euskararen besotik azaldu behar du antzinatasuna aldarrikatzeko. Horrela ateratzen ahal da, linguistikan lagun aizunak esaten zaion sasi-senidetza erabiliz, euskaldunok Espainia sortu genuela, «ezpaina» daukagulako ahotan (Unamuno), hots, metafora politikoki interpretatuz, aspaldi handian ohartu ginelako euskaldunok euskara ez beste zerbait behar genuela bizi ahal izateko, eta esan litekeela —mila urteren aldea gora-behera— elkarren besotik sartu zirela historian euskara eta gaztelania, gure herriaren continuum historikoan daudela biak.

Rafael Lapesa. Historia de la lengua española. Madrid, 1991 [lehen argt., 1942]

Maria Teresa Echenique. Historia lingüística-vasco-romana. Paraninfo, 1987

Juan Carlos Moreno Cabrera. El nacionalismo lingüístico. Una ideología destructiva. Península, 2008 [Ikus Nacionalismo lingüístico e imperialismo kapitulua]

FUKUYAMA OKER ZEGOEN

      Gaztelaniaren historia eraikuntza politikoa da, egunero berritzen, irmotzen eta gotortzen dena.

      Franco hil osteko demokrazia-aldian, 2009ko abenduaren hogeita hirua arte, askotan isilpean eta etenik gabe, 500 Agindu, Errege Dekretu eta abar jarri dira indarrean Espainian jardun-eremu desberdinetan, gaztelaniaren presentzia ez ezik, haren erabilera ere ziurtatzeko, behartzeko.

      Zu eta biok, laztana, ez gabiltzala besotik, kalean pasata guztiek dakite.

Erramun Osa. www.erabili.com. 2010

ANDERE (URDIN HURA)

      Euskara eta gaztelania ez ziren elkarrekin sartu historian. Euskarak mailegu ugari hartu zituen latinetik bertatik gaztelaniari eskatu behar izan gabe.

      Idatzia ez da derrigorrez —errazago ulertuko da egun, ebooken sasoian— liburuan edo paperean idatzia dagoena. Etxepare oker zegoen euskara «ezein eskripturan» erideiten ez zela zioenean.

      ANNIVS

      DVNOHOXSIS.F.

      CALVA.CASSILLI.F.

      VXOR.ANDERE.FILIA

      FILI.EX.TEST

      Bi mila eta gehiago urte ditu idatzi honek.

      Okzitaniako Tuluson ikusten ahal da, harrian zehatz zizelkaturik, Musée Saint-Raymond-en, Saint Sernin plazan, Capitole plazatik bost minutura oinez.

      Gure filologoek ez dute esan ahal izan faltsutze bat denik, ez hori ez beste hainbat.

      Euskarak historia luze ilun eder gorri andere urdin lo bat dauka, historiaren historia bat, idazten ari dena, direna, garena.

      Milaka urte ditu zibilizaturik.

      Afrikako eta Amerikako hizkuntzen aldean Europako hizkuntzek omen daukaten nagusigoa azaltzeko idatzia erabili izan zuten kolonialismoaren ideologoek: idatzirik ez daukanak historiarik ez daukalako leloa. Horregatik «oro burlatzen» ziren gure lenguajeaz, Etxepareren kexamendua.

      [...] el poder puede manipular mucho mejor la palabra escrita que la palabra hablada. El poder busca la adoración, la fidelidad y la vinculación «al texto». Porque el texto y el poder se identifican en algo: en su estaticismo.

      Idatzia izan ez dena —paperean, jakina— historiarik gabekotzat hartzea ez da horratio zientziatasun handiko argudioa. Menturaz horregatik egin du halako sustrai luzea zientziakeria horrek, geroko gerogarrenetan hor azalduko da europar askoren jardun zientifiko ez ideologikoan. Adibidez unibertsitateetako irakasleetan, fonologia laborategietako zuzendariak edo hizkuntzalaritza funtzionalaren elkarteetako lehendakariak izanagatik:

      Langue parlée dans la Péninsule bien longtemps avant l'arrivée des invasions indo-européennes, le basque n'est attesté par écrit qu'à partir du Xe. siècle, mais uniquement dans quelques phrases difficiles à interpreter ou dans des noms de lieux.

      Maitagarriak dira frantximantok, euskararen antzinatasuna Penintsulari oparitzen diote Akitania ahantzirik.

      Badakite, bistan da, gatazka kokatzen eta mugapea kolonizatzen.

Jose Maria Sanchez Carrion. Lengua y Pueblo. Elkar, 1980

Henriette Walter. L'aventure des langues en Occident. Robert Laffont, 1994

ARDITUEN GEOMETRIA:
ATXIK DIGLOSIARI!

      Euskararen menderazioa teorizatua, adostua eta planifikatua daukate gure hainbat irakasle teknikari arduradun eragile kudeatzaile irizlari kargulant politikarik, hitzarmena ez baina itun berritua, hots, ebanjelio gaurkotua den agirian. Ez dakigu eta ez dugu inoiz jakinen gogoeta irekian zer esan, irakurri eta eztabaidatu zuten, hain guti «ondorengo txostena» nola idatzi zen, nork edo nortzuek, idatzi ondoren berriro zutenetz adostu, ezetz esanen genuke.

      Dakigun bakarra da euskaldunok inozotzat hartzen gaituztela eta, maluruski, arrazoia eduki dezakete.

      Asimetria baterantz goaz, beraz, gizarte elebidun baten helburua posible izango bada, eta asimetria hori bai geografikoa eta baita funtzionala ere izango da. Garbi adierazi dezagun denok ez da hori ukatzerainoko itsumenik inon ezagutzen gure baitan garbi dakiguna: helburua ez da toki edo alor batean egiten dena bestean ere modu mimetikoan errepikatzea, baldintzei eta errealitateari muzin eginez, baizik eta toki edota alor bakoitzak eman dezakeena eman dezan lortzea, asmoz eta jakitez, ez gutxiago baina ezta gehiago ere.

      «Denok», gurearen ezer inork zalantzan ipini barik.

      «Ez da inon ezagutzen [gurearen zuzena ikusten ez duen] itsumenik», eta inor balego, burutik egina egonen litzateke, gauzak zabaltasunez ikusten ez dakien hiperreuskaldunultra amorraturen bat.

      Asimetria baterantz goaz, hots, ez goaz inora, leku berean geratuko gara (onenean), asimetriaren iduri murriztua geu izanen garelako.

      Hori ongi dakite gure hizkuntza politikaren oinarriak ezarri dituzten irakasle teknikari arduradun eragile kudeatzaile irizlari kargulant politikariek, gidoiarteko kategorikoak du salatzen: guk dioguna ukatzea itsumena izanen litzateke.

      Ez goaz ematera eta aberastera, alor bakoitzak eman diezagukeena hartzera baino «asmoz eta jakitez», alegia, jakinduriarik zuhurrenarekin, erran nahi baita asmo handirik gabe.

      Gaurko errealitatearen aurreak aski modu garbian erakusten digu atzea nola dantzatu: euskarak eta gaztelaniak funtzio ezberdinak bereganatuko dituzte, nolabaiteko banaketa funtzional baten arabera, eta beste hainbeste gertatuko da euskarentzat erreklamatzen ditugun lurraldeei dagokienez: ez da guztietan, inondik inora ere, hiztun, erabiltzaile eta gaitasun maila bera erdietsiko.

      Hizkuntza bat bestearen zerbitzuan jartzeko tresneria dugu elebitasun ofiziala, urteetan nazionalistek zuzenduriko hizkuntza politikak sortua. Eta teorizatua, adostua eta planifikatua dago erretorikak ematen duen moralkeria motzaren argudioak makila: «helburua posible izango bada», «denok», «gure baitan dakiguna», «ez da inon ezagutzen», «hori ukatzerainoko itsumenik», «garbi adierazi dezagun», «aurreak erakusten digu atzea nola dantzatu», «aski modu garbian», «inondik inora ere ez...».

      Argudiorik ezean, onak dira baieztapen kategorikoak.

      Gonbitolarria ematen du bai: gaztelaniatik barrena heldu zaigun ingelesezko sustainable alegeraki itzulita, «diglosia atxikigarria» kontzeptua ekartzeko da aitziko iritziaren mespretxuz eta menostekoz osatu jardun ofizialaren tortika hori guztia. Jasangarria edo pairagarria edo eramangarria edo luzagarria edo iraungarria izan behar lukeena, atxikigarria bihurtu digute, euskaldunok «atxikimendua» zor diogu —ebanjelikoa da— erdaldunek nozitzeko modukoa irizten diotenari: ituna bera da asimetrikoa, adibide egoki bat ukan dezagun.

      Aquest informe, tan embriac de cofoisme, retòrica bilingüista, ideologia neoliberal i aversió a la dissidència com freturat de sociolingüística empírica i teòrica, constitueix un veritable ditirambe de la subordinació lingüística des del pricipi al final.

      Estiloak dager ustela.

      Eta kiratsa euskalgintza ardituaren isiltasunak, zeren, Moreno Cabrera irakasleak Madrildik oroitarazten digunez...

      El euskera es una lengua del siglo XXI, es una lengua europea moderna y, por tanto, tiene el mismo derecho que las demás a ocupar el lugar más relevante posible en todos los ámbitos de nuestra sociedad occidental contemporánea.

      Eta gure hizkuntzaren maila eman behar dugu orain euskaldunok: euskara prest dago, ez da engoitik aurre-indoeuroparra edo besteak ez bezalakoa, modernoa eta mendebaldekoa da, araberako estatusa eskatzen du, hots, autodeterminazio linguistikoa bere ondorio guztiekin.

XXI. mende hasierarako hizkuntza politikaren oinarriak. Itun berritu baterantz. Gogoeta irekiaren ondorengo txostena. Eusko Jaurlaritza, 2009 www.euskara.euskadi.net

Daniel Escribano. «Misèria del realisme. Debats sobre la interposició en la narrativa basca actual». Els Marges. Barcelona, 2009

Juan Carlos Moreno Cabrera. Prejuicios sobre el euskera. Ekarpenak www.euskaldunak.info

BIZIEN BIZITZA MOTZA

      Lizardi hila da eta ez zaigu prentsan azalduko erredukzionismoak salatzen, nork dauzka gogoan «Bide berriak? Bide guztiak!» artikulu zuhurrean kritikatu eta defendatu zituenak?

      Gauzak berezko bideetatik atera nahi dituzute. Mailak elkarrekin lotuak behar dute, igotzeko mailadirik osatuko bada. Gure elertia beste herrietakoa ez bezelako eraz hazitzea nahi zenuteke, eta oker zoazte hortan. Opila ez da jaikitzen legamirik gabe [...]. Beraz, nor gere irizmena zabalagotzea da beharrenik. Gure baratzean mota guztietako landareak behar ditugu. Ez degu zapuztuarazi behar ez bertsolari mordoiloa, ez olerkari garbi antxekoa, ez eta ere berrizale bihurria. [...] Elerti gaietan ez da biderik zuzenena nor bere zale eta joeratik aterata ibilaraztea.

      Aitzolek libre dauka bidea euskara ez dakitenen artean euskal literaturari buruzko doktrina zabaltzeko, berak Pizkundea bataiatu aroak zeukan distira apurra eman diotenei, hizkera higatua berritu dutenei, munduaren orenean idatzi nahi izan dutenei okerraren handia erakusteko:

      Es imprecindible que, dando un viraje pronunciado, enfilemos la producción literaria hacia los senderos de lo natural, de lo espontáneo, de lo sencillo, huyendo de lo artificioso, amanerado, y de la expresión dura de un lenguaje fabricado en laboratorio. Es ésta una condición sin la cual no llegaremos jamás a tener una literatura vasca.

      Ez zaigu jadanik euskara «jakite hegoek igoa» interesatzen. Herriarena igo ez, geurea jaitsiko dugu herriarenera. Iñigo Aranbarrik esana duen bezala, Aitzolendako poesiak —literaturak, oro har— herriaren esentzia ukitu, jaso eta transmititu behar du, funtzio etnologiko-etnografikoa eta funtzio didaktikoa bete behar ditu —bertsolariak antzinako larru-jantzian azaldu behar lirateke oholtza gainean aberriari kantari—, eta agitaziorako balio behar du, helburu politikoak lortzeko bitartekoa da.

      Hamazazpi urte iragan dira Luis Eleizaldek euskara kultu eta moderno baterako deia egin eta plangintza zirriborratu zuenetik. Artean ezer guti aurreratu da. Euskaltzaindia sortu dute noizbait, baina bere zereginak eta ahalmenak urrun daude, ezinbestez, hizkuntzaren borroka sozialetarik. Liburugintzak ahul darrai, nahiz eskola liburu politak argitaratu euskararen estatusa ez da biziki hobetu eskola publikoan, ez da hezkuntza sisteman ofizialki txertatu... Errepublika heldu da, askatasun aire bat ekarri du. Irratia indartu eta hedatu egin da, euskarak ordea musika programa bat besterik ez dauka astean behin Donostiako Union Radion, hitzalditxoa tartean. Harrera ona daukan astekaria dago Gipuzkoan, Argia, Diputazioak eta zenbait apez euskaltzalek eragina, zintzoa eta katolikoa, euskara klaruan idatzia, baserritarrendako izanagatik denetariko gaiak ageri dituena. Ahaleginak egin dira Bizkaian antzeko zerbait ateratzeko, ez da lortu. Kazeta abertzaleetan, «Euskal Orria» izeneko atala orri erdia edo laurdena izaten da maiz, herrietako ohar-albistez osatua. Politikak hartu du lehentasuna, eta politikak ez du balio izan programa minimo bat emateko hizkuntzari, besteak beste, autonomia estatutuaren tramitazioa izoztua dagoelako, zorioneko negualdia, Madrilgo legebiltzarrean.

      Y, admitido como incuestionable, que, por un lado, no hace falta, y por otro, tampoco es posible hic et nunc escribir de todo en euskera; tengamos la franqueza y el valor de reconocer —prácticamente— que es un deber de patriotismo aplazar y aun suspender el cultivo de nuestra lengua en ciertos ramos del saber y dirigir en cambio toda la preocupación al fomento de su uso vivo.

      Hizkuntza burutik eta eskutik utzia duten euskaltzale buruzagiek —Aitzol bera eredu barre-mingarri— ahokora datoz sokorri eske, herri sentzillo eta naturala-ren mintzoa zabaldu behar da —euskal sena deskubritu dute—, klase kultuak euskarazko liburuen hirurehuna ale baino erosten ez duenez gerokotu eta are bertan behera utzi behar da zenbait lanketa, ez omen da behar eta ez omen da posible orotarik idaztea euskaraz... Eta ezin da zalantzatu: euskaltzaleek onartu egin dute euskararen ez-unibertsaltasuna.

      Ez ote da gertatzen, aitzitik, ez zaielako posible dela ez beharrezko? Alegia, ez ote dute ez beharrezkotzat hartzen beraiek egiteko gauza ez direlako? Zein ote ziren bada une hartan euskara lantzen hasia zen jakintza eremu berriak, beste (garai) (hizkuntza) baterako utzi beharreko haiek? Ez izugarri elitekoak, egia esan, ez ugariak: Yakintza aldizkarian, sarkasmoa da, euskara minoritarioa zen, eta diglosikoa tematikan.

      Aitzolen diktat literarioari diktat soziologikoa erantsi zion Ibarrek, ahozkotasunari lehentasuna ematea zen betebehar patriotikoa... populu xeheak bete zezan buruzagi abertzaleak beren gisakoen artean, klase burges ertainean, txertatzeko gai izan ez ziren euskaltasuna.

      Zehaztasun matematikoz, agindua eginez, lehen Bertsolari Egunak antolatu zituzten 1935 eta 1936an, oroz gain txukuntasuna zintzotasuna moteltasuna legezahartasuna saritzeko. Produktu kultuek ezin zuten hartara iritsiko zen bertsolaritza, tresna behinena genuen masa euskalduna leziatzeko lixibatzeko.

      Euskaran bizi zirenak klase apalak genituen. Haiena zen hizkuntzaren hatsa eta gatza. Umezurtz zeuden, eta eskua luzatu zien gurasokeriak: eske gatoz, baina argi emaile.

      Politika bat indartzeko baliatu zuten euskara abertzaleek, lehenik kulturalismoz, gero populismoz.

      Ez ziren gauza izan euskara bera politikoki indartzeko, ihes egin zioten betebehar historiko horri, gainetik kendu zuten herriaren lepora jaurtiz. Eta ondorioz, egitura instituzionaletarik ate, erakartzeko indarrik gabe utzi zuten gure hizkuntza.

      Diglosiaren defentsa patriotikoak erro luzeak ditu gurean, hala ukamen ahalkegarrietan nola estilo kategorikoan.

Xabier Lizardi. «Bide berriak...? Bide guztiak!» Argia, 1932-02-21

Aitzol. «Por la literatura euskaldun». Euzkadi, 1934-12-18

Ibar. Genio y lengua. Tolosa, 1935 [Aipuko etzanak, bereak dira]

Iñigo Aranbarri. «Pizkundea: Aitzol modernitatearen kontra». Hitzaldia. Larrabetzuko Literatura Eskola, 2003-10-18

HITZA HITZ

      Emana da, ezin duzu jan.

      Hartu duenak gogoan atxikiko du.

      Euskaldunak eman hitza sakratua omen delako hori ez da gure leialtasunaren adierazgarria. Ahozkotasuna da, analfabetismoaren froga.

      Euskaraz, magian bizi (izan) gara.