JOSE ANGEL IRIGARAY

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2001 Jose Angel Irigaray

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2001

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Nafartasuna adierazteko ahalegin handi bat da Jose Angel Irigarayren poesia. Egia da Irigarayren obraren ezaugarri nagusi honen aztarrenak poeta nafarren obretan ageri direla nagusiki, Gorka Trintxerperenean eta Iñaki Zabaletarenean kasurako, baina ez genuke nafartasuna ongi konprenituko eremu geografiko batez definitu nahi izanen bagenu. Erronkari, Aiezkoa, Baztan... erreferentzia zehatzak ditu, baita Bizkaia eta Bretaina ere ordea. Aipamen horiek esangura jasoago baten fun tzioa dute, hizkuntzaren galera gogoratzeko dira, edo suntsipen historikoa, edo nahikari galdua. Nafartasuna ardatz bertikalean ere ulertu behar da. Mitologia (Ortzi, Mari...), folklorea (Miel-Otxin, ur goienaren erritoa...), gertakari eta pertsonaia historikoak (Amaiur, Gaxeneko Inesa...) deitzen ditu Irigarayk, izate ukatu baten hondarrak biltzen ditu kantu liriko batean. Historia ihauteri dela diosku, ez ginena izan garelako, eta ginena galdu dugulako. Alabaina, poeta ez da oroitzapenen gatibu, natura historian kokatzen duen bezala kokatzen du historia orainean: erronkarieraz mintzo zaigunean, ez ote digu esan nahi, dagoeneko, denok ere erronkarieraz ari garela euskaraz ari garelarik? Dena ez da etsipena, «erresiñola ere entzuten du» poetak. Jose Angel Irigarayren poemak gure izatearen oroititzak dira, bai, baina etorkizunari buruz egiten du poetak hasperen. Bere obran nostalgiak ez du gibelera jotzen. Gure herria «edozein haizeren menpeko» nahi ez duenaren mindura du. Horixe da nafartasuna, arrangura existentzial-kolektibo bat, gure itolarri historikoa, erresuma baten hondamendian eta erresistentzian islatua. «Bizkaia duela aterbe» aitortzen digunean, badu Bizkaia horrek lurralde fisikoaz goragoko sinbologia. Lauaxetak landu zuen balada historiko ederrik, baina historiaren interpretazio abertzale ofizial batetik, era epiko-tragiko batean. Hondamendiaren kontzientziari bere kexamendu pertsonala eransten dio Irigarayk, esan liteke poeta barne exilio batean bizi dela, toponimoen eta izenen eta iragan aroen aipu ugariek ausentzia handi bat salatzen dute noski. Poetak sumatzen duen hustasun horrek bihurtzen du oroitzapena saudade. Nafartasuna, gure saudade nazionala.

      Alabaina, Irigaray ez da sentimendu pertsonalak alboratzen dituztenetarik. Lehen bakanago ageri zituen gai intimistek garrantzi handiagoa hartu dute bere azken liburuan, ebokazioa inguru abstraktuagoetan gauzatzen da eta leku handiagoa hartu du poetaren niak. Nafarrerazko ñabardurek xarmaturiko hizkeran, Irigarayren poemek badute erritmo berezi bat, kantu ezagun bilakatu dituena.

KOLDO IZAGIRRE

Jose Anjel Irigaray (Iruñea, 1942) tradizio euskaltzale handiko familian sortua da, eta medikuntza eduki du lanbide egun euskalgin tzari osoro emana dagoen arren. Ez dok amairu mugimendu eta sentikariaren sortzaileetarikoa izan zen. Saiakera ere landu du (Euskara eta Nafarroa).

Urak dakarrena

urak daroa

lurrak emandakoa

lurrean gelditzen da,

eta gu hemen

beti gu hemen

Zuhaitzak bezala lurrean

kantuak bezala haizean

muina bezala erroetan

ohi ez bezala gure etxean,

ekaitzek botarazten

ifar eta hego aldetik

inor izateko hasi behar da

inor izaten hemen

1965

Musika: Jose Angel Irigaray

Ongi ezak nago

eta

nire ongi eza

ez da edozein motatako sendakizunik

senda lezakeen horietakoa,

nire ongi eza

gurea

giza grinaren kumea

kondairazkoa da,

hameka mila euritek

bustitakoa

hameka mila elurtek

hoztutakoa

hameka mila eguzkik

berotutakoa

mendeetan zehar

gaiztotutakoa,

ongi ezak nago

ongi ezak gaude.

1968-70

Oi gure herria!

Zer hintzen eta non hago!

Zazpi mendeetako gauean

zanpatua

itoa

zikiratua

ahuldua

            eta

ohitua

         bortxara

         halabeharrez,

ez ote duka jada kemenik

hire hatsaren sendotzeko?

Oi gure herria!

bizitzaren ametsa,

negarra dagiat saminki,

hiri so

nire hatsa duk

bihurtzen auhen.

1975

Musika: Benito Lertxundi

Bizkaia maite

atzo goizean ikusi zintudan

soineko xuriz jauntzia

buruan orlegi, bihotzean sua

lirain, sendo, eder

nire gogoaren ertzetik pasatzen,

zure usain gozoa

                        lana, amodioa, itsasoa

nire baitan sartzen,

atzo goizean entzun nuen

zure berbaren oihartzuna

zure kantaren fereka

                              bihotzean kilika

eta oihartzunaren haunditasunean murgilduz

joan nintzen jauzika, hegaka,

barda arratsean

arbasoen baratzaren ondoan

bertsotan eta dantzan lotu zinen

                                              alai, piper eta gatz

sabel emankor

iturri ugaria,

Bizkaia maite

atzo goizean ikusi zintudan

soineko xuriz jauntzia

buruan orlegi, bihotzean sua

olerkari penatuaren gozo eta mina

amodio eta kanta,

zure berba leun

zure gatzaren bizia

zure burdinaren goria

dira gaur niretzat aterbe.

1975

Musika: Benito Lertxundi

Nik ez dakit

zer epeltzen zautan

udazkeneko ilunabar gorritsuetan,

nik ez dakit

zer bustitzen zautan

euri zara-zara ari duenean,

nik ez dakit

zer inarrosten didan

udaberriko neskatila airosak,

nik ez dakit

zer jazartzen zautan

gizaki batek besteari

arnasa estutzen dionean,

nik ez dakit

zer artaldetatik noan iheska

bakardadean galdurik nabilenean,

nik ez dakit

zer den

betikotasunak biharamunik ez izatea,

nik ez dakit

zer den

lurperatuen ezerezaren eza,

nik ez dakit

zer garen, norat goazen

ez eta nondik gatozen,

baina bizitza

goizeko ihintza

bukaerarik gabeko borroka

maite dut eta nahi dut bizi.

1975-76

Aiezkoako mendietan

Auñamendiren magalean

Iratiko oihanaren itzalean

bihotzaren erdian

euri, elur eta laino

laino guztien artean

zegoen eta dago

                        bakardadean

                        isilean, lo

Orbaizetako ola

Orbaizetako fabrikaren hondarra

oroitzapena,

aunitz kostata

mendi pare baten ordainez

mendez mendeko sua

bizirik eusteko

biziagorik uzteko

                         su zahar

                         berpizte berri

ola zaharraren tokian

sortu zen berria,

han

oihan eta laino

Xangoaren altzoan

                           ur eta zur

                           su eta harri

lurrean sakonki errotua

ingurumariari ohi ez bezala itsatsia

han

lerden eta eder

lantoki berezia,

su eta ur

atzo eta gaur

bizitzaren bi habe

Orbaizetako olaren zutabe,

ur garbia

tegiak, sutegiak eta lau labe,

gure industrigintzaren egunsentian

itxaropenezko amets

eta atsekabe

                                         tegi baliosa

                                         altxor preziatua

                                         karlistek eta liberalek

                                         borrokatutakoa

                                         osinean amildu eta gero finean

                                         edozein haizeren menpekoa,

                                         zure azken hatsaren lekuko

                                         Telleria zuzendaria

                                         zure magalean ehortzia

                                         Xangoaren bakean

                                         labeen ondoan

                                         fago batzuen azpian

                                         sabeleko suaren getari

                                         hilik ere zeletan,

Orbaizetako ola

atzoko nahiaren hondar bizia

labeetan su itzalia

gure bihotzetan sukarra,

bitartean

ura bere bidetik

Xangoa beti jauzika

ezker-eskuin

                   olaren bihotz harriztatua

                   gure nahiaren oinarria

fereka eta kanta

bitartean

gure oroitzapenaren ametsak

uraren xingolaz dira jaunzten

eta Iratiko oihanean barna

desleitzen

               bizitzen

                          hiltzen,

Orbaizetako ola

gure amets harriztatua

itxaropen urtua

hor zaude

zu zara

mendien erdian

euri, elur eta laino

gure haragi urratuaren

hondar hil eta bizia,

Orbaizetako ola zahar

                  eta berria

gure izatearen oroitarria.

1975-76

Musika: Benito Lertxundi

Nola xin, kala fan

Erronkariko ibaxa

oi zer ibax handia!

Zazpi hiri berex

batruk zazpiak,

                                   aretxak, biltzarrak

                                   guziuak bat

                                   guziuak igual

                                   bagoak eta lerrak,

                                   ardien xaxgiua

                                   gairon gairona

                                   otso eta hartza, ardaua, ganzta

                                   almadiak eta zunrezko trafikiua,

                                   kantxoin xaharra

                                   ttun-ttuna eta iantzak

                                   andere ederrak

                                   kikosoa eta zorria,

                                   korietarik

                                   eta beste anitxetarik

                                   ez ote obrorik?

Nola xin, kala fan

konek merezi du

erratea anixkotan,

heltu bikala

aitzina fan,

Erronkariko neabea

jein eta jabea

ez tuzia elerran nahi

aspaldiko mintzoa?

                                   Ezka eta Ezkaurre

                                   mila urtetan aurrez aurre,

                                   erraidaitazu mendi Ezkaurre

                                   argizai beteko gai luzeetan

                                   zure beitarte dundua

                                   Ezkaren ur garbieki

                                   amodiozko mattoan josia tzularik

                                   zer ele-erranez ari zreia?

                                   Zer elez Belaguako mozoloak

                                   bortiuko belaginak

                                   neskenegunetan akelarrean

                                   elkartzen zreitenean?

                                   Hodeiak, durrundak eta erraizoa

                                   egin zazei erauntsia,

                                   errekak, ugatxak

                                   arbolak eta mendiak

                                   izorrotan dokezuen indarra

                                   noiz erki behar tuzei?

Nablara batez eskiuan hartruk

moztu omen zeitzien buriua

Abderramanen semea,

moztu deikuie mihia

erronkariko jentia,

                                   eta artzainak bortiuan

                                   kango onletan baratra

                                   xitan dren xuberotarreki

                                   erdaraz ari dra

ai! Mendigatxa handia

uskarareki fan zinena

zu bikala

ekun izan bagunu dozena!

                                   Nik zureki nahi nokezu

                                   Uztrotzeko neskatila

                                   bortiura fan igartra xunto

                                   iturrira fan

                                   ur berriaren bila,

                                   erraidaitazu Ederra

                                   bortiura zoazilarik

                                   ez tuzia kandik ekustan

                                   uskara abantxu hilik

                                   kemendik badoaiela?

                                   Ez tuzia sentitan negarra

                                   kan goiti uskara

                                   kemen beheiti erdara?

Uskara gaixoa norat yoa

Erronkaritik urrin

beste lekuetra?

Gatxa ote da yiretako

kebengo negiua?

Erronkariko negiua

tenpra luzeegia,

noiz heltuko da

guziuendako bedatsia?

1975-76

Breizh II

Kenavo Breizh, oi Breizh maitea!

zure lanbroaren hegalean jarririk

ibilia naiz zure oihartzunetan barna,

bide bazterretan

harrizko herri heze ñabar bat agertu zait,

Kemper-eko karrika zaharretan

Oanez deitu begitarte zabaleko neskatxa tinkoak

gizaseme sendoak

buruan kofiadun emakume xahar maitagarriak,

zure hatsa

lanbroaren mezua, gizakien auhen eta poza

musikaren bitarteaz da

oroimenaren ortzimugan desleitzen,

zure bizitza

kan-ha-diskan bat

gavotta dantzan da lotzen ari

Karnag-eko harri zaharrak dantzari

bukaerarik gabeko fest-noz zoragarrian,

Gwendal

Roazhon-eko xirularru joile jatorra

erdi aroko irudi batetik sortua iduri

musikalari aspergaitza

kondairaren ihauteri eta dantzaren gidari

zapela zahar

zaharragoak sena eta nahikari,

Breizh

herri haurridea

egungo maizter dohakabea

zapela eta musika hartu eta

kondairan barna zoazena,

iduri luke

musika telurikoan bakarrik atzematen duzula

barda gauean Brest-eko karriketan ebatsi zentzua,

oi Breizh,

herri zahar maitagarria

eskua nahi nizuke luzatu

sentipenak azaldu

baina...

garai batean, antzinean, hobeki ezagutzen genuen elkar

—oroitzen?—

horrengatik

hiru punttuko gavottan lotuko garelakoan elkarri

oroitzapenez josi ametsean

ari nauzu egungo argisentian

zuri kantari.

1975-76

                Kenavo: agur.

                Oanez: emakume izena.

                Roazhon: Rennes.

                Gwendal: gizon izena.

                Kan-ha diskan: Kantu kontrakantua.

                Fest-noz: gau-festa.

Nik

herio bidean

doan sortu berri honek

bizitza

goizeko ihintza

                                   negar eta kanta

                                   jauzi eta dantza

                                   oskarbi eta laino

ezin osoki bizituz

dut egun egiten olerki

bizitzaren antzerkian

kondairazko ihauterian.

1977

Izan nahi nuke

atzo, egun, bihar

denboraren gauean eta egunsentian

hegaka ibiltzeko,

izan nahi nuke

ilargi eta iduzki

euri, elur eta laino

ortzimugatik ilunabarrera

jauzika aritzeko,

izan nahi nuke

mendi, ibar

zelai, zuhazti eta harkaitz

itsaso, erreka, ibai

gure lur osoa

izan ahal izateko,

izan nahi nuke

arrano, urzo, sai

hartza, otso eta azeri

orein eta amorrain

bizidun guztien taupadak

nire bihotzean senditzeko,

izan nahi nuke

hangoa, hemengoa

emakume, mutiko eta neska

gizadiaren haunditasunean

murgiltzeko,

izan nahi nuke

arnasa, kanta, dantza

sinfonia, opera

eskultura eta margo

karrika eta baserri

diren gauza guztien urdin-ñabarrean

betirako desleitzeko,

izan nahi nuke

mezulari

gure mendetako mina adierazteko,

laboraria eta goldea

gure baratza iraultzeko eta ereiteko

lemazain

gure itsas-ontzia kai onean sartzeko,

izan nahi nuke

ihauteri

izan ez naitekeena izateko.

1977

Oinetako lur hau jabilt ikaran!

Ai, aldi honi ahal bagenezaio enpara!

Ginen eta bagara

sendituko ote dugu nehoiz egunsentiaren zirrara?

Goazen beti aitzina

goazen aurrera,

Ortzi, Mari, jainko eta jainkosa guztiak!

Jaun Peru Abendañokok zexola,

guk diñogula:

zatozte aldamenera

ezin dugula

behar dugula

urzuriaren indarra!

errotikako esne eta sustraiak

iduzki eta ilargia

egiazko jakinduria,

baina oihu luze hauek ez doazila urrutira

geldi bitez hemen

                     ikararen ikara

                     oinetako lur honena!

gure odolean barna

iganez

irakinez,

ai, aldi honi ahal bagenezaio enpara!

1977

Tokian toki itsatsitakoa

izan ohi da

gizakiaren oroitzapena.

Bizitzan zehar

ikasten eta ikusten dituen gauzak

itsasten zaizka

eta bere zerbait bihurtzen.

               Ni lur honetan

               nabil,

               han-hemenka

               bazter guztiak

               nire baitara bihurtu nahiz,

               gure lurraren hatsa

               usaina

               lurrina

               gure lurraren mendi, zuhaitz

               erreka eta ibai

               alor, etxe eta hiri

               soro eta eremu

               arto, iratze, ardantza eta gari,

               gure lur honek

               bizkarrean dituen bazter guztiak,

               gizakiak eta gizakienak,

               nituzke nireganatu nahi,

               denak

               kolkoratu nahi ditut

               emeki

               astiro

               sakonki

               nire oroimena ez dadin ahantz sekula,

               nirekin bat egin daitezen,

               bihar ilunabarrean

               betirako loaren ametsean

               haietako bat izan nadin munduko ihauterian.

1977

Hemen heldu gara

kondairan barna bidez bide

itsasoaren gainetik hegaka

urratsez urrats

ilunabarretik ilunabarrera

gorri, orlegi, eta ñabar

hemen heldu gara

trumilka eta bakarka

etxerik ezaren semeok

asekaiztasunaren alabak,

mendez mendeko uztaren emaitzak

sabaian ditugu gorderik

pipiak janak

itaxurez josiak,

ai, kondairaren karriketan galdutako arnasa!

Bitartean,

euriak laztantzen ditu

gure bizkar penatuak,

Brahms entzuten dugu

iturri agortuaren ondoko mugarrian jarriak,

trikitrixa dastatzen

gure herriko arkupeetan,

amodioa urrupatzen

itsas-ertz lanbrotsuetan

zehar-bide galduetan...

Hemen heldu gara

oinez

ilunabarretik egunsentira bidaiatzen

bidez bide kontu kontari.

1977

Gaxeneko Inesa, Maria Zozaia

eta beste aunitz lamina

bada bai sorginik

eta izanen oraindik

eta liluratuko

Lamiazingo errekan kantari

ispilu, orrazi eta irri,

                               sorginak eta lamiak

                               hor nonbait dabiltza,

                               Zubieta-Itturengo zanpanzarren

                               joareen sabeletan

                               ezkutuan gorderik,

                               beldur baitira aspaldian

                               Pierre Lancre, Avellaneda

                               eta ondorengoei,

begizkoa dugu sarturik

itzala galdurik,

itzuliko oraindik

Pierre Lancre eta inkisizioko epailariak,

su eta gar

jo eta kea

sorginkeria errotik garbitzera

erretzera berriz ere hameka sorgin,

gaurko akelarreak hedatu dira eta

ez bakarrik Zugarramurdin,

segituko bai epaiketak

sorginkeriaz baikaude josirik,

eta oraindik ez dugu aurkitu

Axularren itzalik.

1977

Ur goiena

ur barrena

jaundonejoaneko

akelarre itxurako ilargiaren iturri,

etxe honetan sar dadiela

urarekin osasuna

urarekin osasuna

etxe honetan askatasuna,

urak sua hil eta

suak ura,

biak biziaren hazi

biak bizigarri,

ur kantari

su dantzari

biek atxiki behar elkarri,

ur goiena

ur barrena

nik sua estali

bortan bedi harri

          bedi zur

          bedi ur

baina nik sua estali

uraren gainetik

uraren azpitik

uraren barrenetik,

suzko iturri

bizibidezko ur

jaundonejoaneko

akelarre itxurako

otoitz bizigarri.

1977

Euskalerriko ihauteri

burua dugu eri,

Ziripot trufalaria dager

organbidexka guztietan

itsu eta trakets

gure haragizko ametsak

bihurrituz

mutiko eta neskatikoak bere gibeletik trumilka daramatzalarik,

eta Miel-Otxin

behin eta berriz

dugu denok hilen,

gure akats eta bekatuak

        min eta grinak

berarekin eramanen dituelakoan,

berriz ere

oraindik ere

hil beharko dugu Miel-Otxin

                                          lapur faltsua

                                          bizi taupada ausartegia

Euskalerriko plazan

kondairazko ihauterian,

gero denok

garbiturik

lasaiturik

itsuturik

liluraturik

suzko Miel-Otxinen inguru-minguruan

eten gabeko mutil-dantza paregabean

sokan dantzatuko dugu

egunak gaua hausten ez duen artean,

Euskalerriko enparantzan

kondairazko ihauterian.

1977

Kondairazko ihauterian
(Zatia)

Eta kondairazko ihauteriaren hasieran sua dantzari zen

                                                         eta ura kantari

hutsaren gauean

denboraren mugan,

eta etorri zen eguna

                             ortzeguna

iduzkiak argitzen eta biziarazten duena

eta etorri zen gaua

                              ortzirala

ilargiak ferekatzen eta hilarazten duena

ludiaren aro luzean,

hazitik bihia

                  eta

                       hutsaren hautsez

                       uraren urez

                       lurraren lurrez

bizitza da hasten atzo goizean,

han-hemenka ustegabeko emankortasuna

hats eta taupadak

han hemenka izakiak

urean, lehorrean, aidean

gizadiaren aurrekoak

                              sortzearen sortzez

bizitza sortzearen eromenean

                           ihauterian,

tokian toki sortzen, hazten, hezitzen

herriak osatzen

sinesteak azaltzen,

eta herri guztiek badute beren enparantza

ele, soinu eta dantza.

1977

Eta Baztanen

udazkeneko urregorriz jauntzirik

Amaiurko gazteluaren egoitza datza

zazpi jauzietako azken urrats

gure nahikari galduaren harrizko hatza,

inguru minguru

fagoak, saiak eta artaldeak

gure kondairan denak dira hondarrak,

eta ilunabarrez harri artean

ametsak ximel

oroitzapenak ihes

laminen kantak mutil dantzan,

ai, Baztan!

Bidasoaren ohako

urrin gozo, doinu leun

zu zara

gure oihartzun minduaren laztan.

1977-79

Arrotz gure etxean

maitasunik gabe

bakarti eta ero

bihotza sobera bero

amodioaren bila eta ez aurkitu

magal beroaren aterbea behar eta

beti hotz,

herriz herri

atzo goizean galdu herriaren bila

eta ezin topatu,

exiliatua nire herrian

             mundu osoan

lurrez lur

osatua eta maitatua izan nahiz

eta kondairaren ihautearen soka dantzan

ezin sar,

eta

aldiz dantzut erresiñolaren kanta bizigarria

aldiz oinazearen hasperena.

1977-79

Bizitza uretan hasten da

eta gu uretan murgildurik, sortuak, mamituak gara

lur amaren, emakumearen, sabelean,

hantxe hasten da gozoa,

han amodioa eta gerla iluntasunean desleiturik,

eta nahigabe bizi tutuaren barna gertatzen zara

argia amets

bizi irrikak eraginik,

eta gero aidean makurra loratzean

kosmozko bidaiaren zentzua galtzean

axolagabekeriaz

ilargiari beha une hura ohoratu beharrean duzu gaitzesten,

eta grinaz beteta

bizitzaren zentzuaren berreskuratzeko

talai baten xerka zara ematen,

Afrikako beltzen antzekoa

Australiako eta Ameriketako

jatorrizko biztanleen tankerakoa,

harri aroko euskal artzainen gisakoa,

behin eta berriz ohartu gabe zoldaz itsuturik zaudela

hori ez datzala nehorengan, ez nehun ere

toki guztietan

zure baitan baizik.

1977-79

Goiz hartako zure azken potaz

ametsa oroitzapen mikatza bihurdikaturikoan

ezin negarrik egin

sobera agorturik jada argisentian,

eta labirintotik jalgi nahiz nintzen bermatu

beti bezala gelditzeko, ai, atalasean,

Ulyses bat bainintzan

Peneloperekin nahi kantuz

dantzan itsas ezezagunetako laminekin

hil eta bizi, itzurian joan eta jin,

egunen batean, alta, hondartza hartarat

artez, izpliguz eta erranberoz jauntzi

isiltasunaren eremuetarat

oraino ere iritsiko naizelakoan nago

amodio-asekaiztasun hutsez beterik

herioa ere zeharka tronpaturik

iruzurraren marroan eroria, baina,

eta beti ere sagarrondoak eder dira loretan

xintaka kantan txoriak.

1995

Ergela ni,

oraindik ere ametsaren liluraz lotaratzen

oroitzapenaren urregorrizko gazi-gezaz mintzen

atsaldeko iduzkipeko hondartza luzean

harat-hunataka

amodioak osatuko nauelakoan,

ergela ni,

oraindik ere gizadiarenganako sineste lañoz

bihotza hesolaren galdurruan

emateko prest nagoke-ta

lau haizetako bizi hatsak

haren hoberenaz bazka daitezen,

eta jukutrian eraiki gizaterian

elea nekez salbabide

gizatasuna oinarri,

ezin oraindik jainkorik ezean

Dionisos, baina, txerren bilakatua aspaldi,

beharrik eta herri kanta eta dantzak badiren

mahats ondoko lagunarteak

beharrik eta are sinfonia ederragoaz

—itsas orroa, oihan urrin, haizearen firfira—

zora naitekeen isiltasunean,

ergel handia ni,

bestela ez bainaite, ez baitut nahi besterik.

1995

Itsas hegian bizi

penetan hil

oroimen osoa minez

itsasoa naizena

amets dagit.

1995

Latzak eta nekezak dira

bizia eta herioaren arteko bideak,

mingarriak adimendun gizaki ororentzat

izadiaren berez

deplauki geldiarazi taupadak

bortizki zafratu liliak,

are mingarriagoak

bizibera guztientzat

giza itsumenez, ukaite egarriz

eten hatsak, eragin auhen eta intziriak,

lehenengo eremu eta landetan

zail eta nekez bada ere

beti daitezke lora aske eta eder biziaren zituak,

gizadiak eragin basamortuetan, aldiz,

oro ximel, kizkur gelditzen, erauzia,

latzak eta nekezak dira, bai,

orobat eder-itsusiak

bizia eta herioaren arteko giza-bideak.

1995

Galdu gara bidean

eta lur taupadekilako dantzan ahantzi,

biziaren hatsa zauku moteldu

eta ez dakigu nola arnasberritu behingoan,

negarrez geldo

ez da malkoz ugalde-itsasorik osatuko

are gutiago ikuziko zoldarik,

auhenak intzirika

ez da horrela ederrestuko giza kanta,

isiltasun urdinean datzanari buruz

libroki errotuz, jatorki zabalduz

—ez oroitzapenka edota gurariz gatibu—

nahi nuke urratu bidea.

1995

Min ematen daut han

mundua gizadia den hartan

gizadia nikeriaz, zikoizkeriaz, doilorkeriaz

arrandius eta ergelki hornitua den hartan

min bizia ematen,

eta gizakia

beste edozein izaki baino amiño bat gehiago

dut maite,

beste izakiak baino aise gehiago

dut oinazez erdein-gorrotatzen,

bai, min garratza dut han

bizia gu den hartan.

1995

Beltza

oihalontzia zen beltza

itsasoa gorri

nire etsipenean,

beti asekaitz, beti iheska

izan ez izanaren trajikomerian,

eta oreka desorekatu hunek

atxikitzen nau ameska

amiltzen osin beltzean,

zuria

zuria zen oihalontzia

itsasoa urdin

nire etsipenaren oroitzapenean.

1995

Eta bidearen luzean

hodi beltzean barna

iluntasunean argi bila

izuak kokildurik, lotsaturik

nire burua erdeinatuz, gorrotatuz bizia,

hameka mila urtetan

higidura mantsoan isilik,

gero astiro argia ikusten hasiz

aminka sendoa nintzena sendi,

ohargabean osotasuna erdietsi nuelakoan

nindoan hegan,

baina hutsaz enpo, haizez hantua

gailur hartatik, nikeriaz asea, okitua,

zoralda ikaragarrian murgil

sasi amodioan itota

denborazko arranguratik nintzen erori,

eta joan eta jinean

zimurrean andere beltza nahi-ustekabean topatu,

bihotzean zimiko, begiak lauso,

amodioa izanki, deus eza,

herioaz maite mindurik, gorrotatuz

negarrez nintzen ezkondu alaiki,

eta bestea idoroz ni aurkituz, osaturik,

izan ez izanaren muga iraganez

nintzaion abiatu beste bidaia bati.

1995

Sendi naizen txoria

entzun nire xinta

hegan aske eta zuhaitzeko gerizan,

soizu naizen zuhaitza

oihanaren isilean xut

haizeekin amodioz firfiran,

usna naizen lorea

lurraren urrina

hatsa kantuz, dantza bihotzean,

istant batez oro, deus eza,

lizuntasunaren poesian.

1995

Hau osotasunaren sentipena

zirrararen minbera!

Berriz ere okzitaniar lurraldean

lurrinak zorabiaturik

ilargi betea horizta, beroa

hodei artean eder ortzian gora

izarrak han-hemenka keinuz

hartzaina getari isiltasunean,

hau biziaren lizuna

ekialdeko fereka atlantikozko lanbroan,

jaundone Joaneseko gaua

ekainburuko ilargi betea

su zahar, ur berria,

bakean izadiarekin, hutsarekin

menperatze egarriarekin borrokan

giza ergelkeriarekin

gerlan ni nihaurren aitzi,

sanjuan gaueko ilargia ekialdetik gora

lizun argiz jauntzirik

tristuraz enpo izanagatik ere

iraganki kurdistandarren gauean barna

eragotzi bosniar hatsean gaindi,

berriz ere okzitaniar lurrean

—hélas, hain besterendua jadanik—

haren arima mendien atzean

zuhaitzen gibelean

harrizko hondarren azpian ezkutaturik

ekialdeko ilargiarekin ezkondua

—hain urrun eta hain hurbil den Bosnian, naski—,

eta bosniar hasperena, ororena,

idekia, aberatsa, anitza

bortizki kasatua, koldarki eraila,

non ote geroan geriza bizigarririk?

Ilargi betea eder

hodei xumearen magiaz inguraturik

maite mindua bailitzan,

maite zaitut bizia

gorrotatzen existentzia ni-gurea,

gaur Bosnian naiz hil

salbatuxe Okzitanian gaindi.

1995

Urratsez urrats zeharbidetan barna

ilunabarrez bidagurutzerat iritsia

eta beti bezala

hautaren osin atalasean geldia

zalantzaren zirimolan,

eta bide bat hautatu-eta

erakargarriagoa bazter utzia,

barda bidagurutzean

bazen ederkiro margotu mihise zabala

bertako isiltasunaren itsasoan

orbelean biderik gabeko oihanean

nasai zure lizuna,

eta irudia hain zen bizia non

—zure idera Ederra—

mihiseko muga zeharkatuz

abian bainaiz zurekilako menturan.

1995

Bibliografia

KONDAIRAREN IHAUTERIAN. Caja de Ahorros Provincial de Guipuzcoa, 1978

BIZI MINAREN OLERKIAN. Pamiela, 1986

URDINKARA. Pamiela, 1995

Diskografia

IRIGARAI. Irigarai, J.A., 1969

        Urak dakarrena / Begiak / Herri behera / Miña ta griña

BENITO LERTXUNDI. Lertxundi, Benito, 1969

        Urak dakarrena

EZ DOK AMAIRU. Ez dok amairu, 1976

        Urak dakarrena

ZUBEROA. Lertxundi, Benito, 1977

        Oi Zuberoa! / Aiezkoako mendietan / Orbaizetako arma olaren kantua /

        Bizkaia maite / Zortearen kolpeak

ASKATASUN HAIZEARI. Gure Bidea, 1979

        Herri Behera

ALTABIZKAR. Lertxundi, Benito, 1981

        Orreagako Gatazka

MEZULARI. Breschi, Antonio, 1985

        Connemara maitea I / Atlantic, kresal eta laino / Connemara maitea II

ENBIDO. Jokaldi, 1992

        Bizkaia Maite

KANTA KANTEMUS KOROA. Busto, Javier, 1996

        Amodioa

AZKARATE. Duhalde, Anje, 1997

        Eman bizitzeari

Partiturak:

AMODIOA. Busto, Javier, 2000

BIDASOA. Busto, Javier, 2000