XABIER IRATZEDER

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2000 Xabier Iratzeder

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2000

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Donibane-Lohizuneko Karrika Handian, elizaren ondoko etxetxoan, hamaika urteko mutiko batek apeztu egin nahi duela esaten dio aitari. «Zer! Hi apez? Ez dakik eta ongi euskara!», gurasoaren arrapostua. Egun hartan bertan hasi zen mutikoa bere euskara motela hobetzen, etxean aurkitu Piarres Barbierren liburu bat zabalduta. Ez zuten asko uste etxe hartan, hala ere, Jean Diharce hura ez apeztuko zenik, ez eta Xabier Iratzeder poeta izatera iritsiko zenik. Baina hurrengo urtean hasi zituen apez ikasketak Ustaritzen, eta bertan euskararekiko atxikimendua azkartu zion Pierre Lafitte ezagutu zuen. Honek Laphi tzeren San Inazioren bizitza eman zion, eta liluraturik, eskuz kopiatu zuen mutikoak. Iratzederrek beti aitortu izan du ordea guti irakurri zuela gaztetan, bazuela begietan halako dantza bat, eta gogoetari eta ametsari zela emanago. Hamasei urtetan eritu egin zen eta zenbait hilabetez etzanik egon behar izan zuen. Orduan kantua deskubritu zuen, berrehunetik gora abesti ikasteraino: «horrek eraku tsi zidan pertsuak nola egin behar ziren; euskal kantua izan da ene eskola».

      Hasi zen, bada, zenbait kantu berri argitaratzen apez gaztea. Euskal Herriaren suntsipenak zarrapo egiten zion bihotzean. Eta bere herriaren hondamendiari, barne-urradura pertsonal berri bat erantsi behar izan zion: nazien aurkako gerran galdua du anaia, umetako jostetako laguna. Anaiaren heriotza eta urrun duen familiarekiko atxikimendua dira donibandarra agerrarazten duten gaiak; gainerako kantagai ia osoa hatzen duen Jainkoaganako sentimenduak, beloketarra digu argira ekartzen. Bi alderdiok osatzen dute Xabier Iratzeder poeta, lagun minak gogoan dituen urrunduak eta herriaren aldeko otoizlariak.

      Kantuak poesiarako eskolatu zuen apezgai hark Beloken beneditarra sartzea erabaki zuenean halako gertakari historiko xume bat zen gertatu, bertan baitzegoen Aita Lertxundi kantika liburua osatu nahi eta ezinik. Orduan agertu zitzaion behar zuen letragilea, otoitza euskaraz ederren egiten zekien olerkaria. Horixe da, batez ere, Iratzederren poesia: otoitza kantuan. Apezteko gogoa eta euskaltzale izateko gogoa, biak batean piztu zitzaizkion, eta bere obra ere binomio etenezin horri zor zaio, fedea eta euskaltasuna bat ditu ezin banatuzko karrean. Iratzederrek esan ohi du berak ez duela literatura egiten, bihotzean dituenak erran besterik ez. Baina bihotzekoa usadioak landutako molde nobleetan ematen du, hizkera gozo, irudi gutiko eta hunkitze ahalmen handiko poemetan, espiritu minbera baten dotoreziaz, kantuan edo isilean esateko. Berak idatzia duen era biribilean: «Pertsutan urtu bihotza / otoitzik otoitzena. / Zerurat doan otoi tza / pertsurik pertsuena.»

KOLDO IZAGIRRE

Jean Diharce, Xabier Iratzeder (Donibane-Lohizune, 1920) fraile beneditarra da, eta Belokeko nagusi izan da. Poema bilduma askoren egilea da. Bi memoria liburu ditu eginak, Biziaren olerkia eta Biziaren gudaldia, eta Belokeko abatetxearen historia saioa. Afrikako misiolari esperientzia Hamazazpi hilabete Afrikako bihotzean eman du. Anitz kantu eta antzerki ditu eginak elizarako.

Zorigaitzezko Euskadi

Euskal Herriko zeru eztian, hedoi beltzak bildu dira;

Haitzen artetik izigarriko sistutan ari da herra;

Odol berozko iturburu bat doa menditik behera...

Auhenkatzetik nehoiz ez geldi,

Zorigaitzezko Euskadi!...

Lanerat goizik gizon gaztea abiatu da kantari;

Bainan anaia, ustegabean, tiroka zaio jazarri:

Oihu samin bat botatuz kolpez zauriturik da erori.

Auhenkatzetik nehoiz ez geldi,

Zorigaitzezko Euskadi!...

Bere haurñoa salbatu nahiz, ihesi joan da joan ama;

Laster mendiez alde huntarat besoetan baderama:

Zori oinazen artetik doa. Gaixo amaren marruma!

Auhenkatzetik nehoiz ez geldi,

Zorigaitzezko Euskadi!...

Zelaian bada harri meta bat, erditik kea dario...

Jabe zaharrak, hurbil jarririk, nigarrez behatzen dio.

Zenbatek dute aiten egoitzer tristerik erran adio!

Auhenkatzetik nehoiz ez geldi,

Zorigaitzezko Euskadi!...

Amodiozko Jainkoarentzat hori egin omen dute.

Jainkoarentzat bazterrak erre eta apezak hil ote?...

Zu, otoi, Jauna, gure herriaz zerutik urrikal zite.

Auhenkatzetik nehoiz ez geldi,

Zorigaitzezko Euskadi!...

Berritz ohiko irrintzin hura badoala mendiz mendi.

Gure herrian burrunba tzarra ez dadin geiago adi:

Ezin hilezko gure Euskadi berritz ere atzar bedi;

Jainkoa lagun, bai, berpitz hadi,

Arbaso gaitzen Euskadi!

1937

Arreba

Gure haur denboraz oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Itsas bazterrean biek elgarrekin

Ontuts zer lasterkak ditugun ba egin!

Zoin doatsu ginen nork lezake jakin!

Gure haur jostetez oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Orori behatuz irriz ginen ari.

Ez ginagoken so bata bertzeari,

Irri egin gabe kuxean elgarri.

Gure haur irriez oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Behin mutiko bat harrika jin zaitzun;

Ni lasterka jinik joan zen hortik urrun.

Zuretzat nor ote ez dezaket bentzun.

Balentriño hortaz oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Lehen zer irriak, zer nigar goxoak,

Biek elgarrekin egin ditugunak!

Beha bezat luzaz zure behakoak!

Amodio hartaz oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Tartean etxerat naizenean jiten,

Irri gutiago zaiku segur jauzten,

Bainan ez zaizkigu kantuak ahanzten.

Gure kantu hetaz oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

Kantuz ari gare ba, bainan noiz arte?

Bertze bat eta zu noiz joanen zarete?

Zoazi bozik!... Noizbeit... nitaz oroit zaite...

Gure haur denboraz oroit zira ote?

Ahantziko zaitan ez dut uste,

Arreba, hil arte...

1938

Gernika

GERNIKA!

Zure kantu sarkorra

Entzun dut gau huntan:

Aditu izan nuen

Jadanik askotan:

Bozkarioz bihotza

Gainditzen zitzaitan.

Gaur egin dut gogotik

Nigar ilunbetan...

GERNIKA!

GERNIKA!

Ikusten zaitut hilen

herria iduri;

Etxe aurtikitz baizik

ez zare igeri...

Udaberria irriz

dago munduari:

Harri beltzetan lore

guti zait ageri.

GERNIKA!

GERNIKA!

Orai datza ohiko

Kartago bezala,

Paret beltz handi batzu

baizik ez dauzkala.

Jazko Euskaldun-iri

haren gorputz hila

Nigarrik egin gabe

nola ikus, nola?

GERNIKA!

GERNIKA!

Xoratzen iluntzen daut

hitz horrek bihotza.

Mendek jakinen dute

haren zorigaitza...

Numanze ta Kartagoz

ez gaitezke mintza,

Goraki erran gabe

Euskadin, han, datza:

GERNIKA!

1938

Hogoi urte

Jauzi batean irriz sortu naiz zeru azpiko bizian

Bozkarioa bazterrez bazter nahiz orotan ereini.

Guziak argi eta dohatsu izanez nere herrian

Dohakaberi nahi nioten zorion hori eskaini.

Bihotz zaurien goxatzerat naiz bihotz erditik leiatu

Irri batean iragan zauzkit iturburu-hotz bat urte.

Kopet ilunak arraitu nahiz egin dut irri ta kantu:

Zoro naizela diote.

Gaur hogoi urte izaki eta, orai ari naiz gizontzen.

Nere bihotzak ereman alde naiz orai arte ibili;

Bainan huna nun xede azkarren ordu handirat jin naizen

Haurreko urte goxo hoitarat behar naiz egun itzuli.

Zerutik hurbil, mendi buruan, gogoetan naiz egoki,

Bazterreri so orroitzen bainaiz jada iragan egunez.

Gain huntaraino zelai beltzari gaua dario eztiki

Orroitzeari oro ixilduz indar gehiago emanez.

Ikusten ditut nere amaren behako maitagarriak

Haren hatsaren gozo xamurra oraino hurbil sendituz;

Arrebarekin itsasondoan egin ditudan irriak;

Etxeko afal ondo beroak, ari baikinen han kantuz.

Begiak argi, zangoak zalu, eta bihotza hain bero,

Agertzen zaizkit maite nituen nere lagunen andana

Eta haurreko toki argiak, goiz arraiak eta oro...

Hau atsegina bihotz zolatik gaindi egiten dautana.

Zeruko hedoi beltzak sugartuz, iragan da itzal latza.

Eskuak luze ta dena hezur sua botatuz ahotik,

Hegalak gaua bezenbat zabal, iragan da zorigaitza:

Guziak odol, guziak nigar uzten baititu ondotik.

Mendipe hoitan oihan bat beso zerurat luze badaude,

Neguko haize auhenkariak laztu adarrak iduri.

Bi aldetarik Euskal Herrian auhenez ari dirade

Gerla gorria odol xurgatzen ari zaiote orori.

Bihotz gabeko itzal beltz horrek errabian du erretzen

Suzko hats hartaz, doatsu dauzin edozoin jenden bihotza:

Nere lagunen begi urdinak ikusi ditut goibeltzen;

Gizon guziak bizi direno atsegabetan dabiltza.

Oro nigarrez, oro begi beltz, eta nik orai zer egin?

Nola iragan atsekabetan, nola ez egin nigarrik?

Zorigaitz beltzak ez ote zaitu bizi huntan jo basairik?

Atsekabea ote da beraz mundu huntako legea?

Zertako dugu zorionerat oro geraman lehia?

Bai, ikusten dut, zuretu duzu guzien atsekabea

Zoriona den zerurat doan zurekin gure begia.

Nigarrez nigar doatzi oro ez baitakite nun bila

Atsekabeen ilunben petik zinezko bozkarioa:

Aberen pare, gizona triste, lur beltzari so dabila.

Heldu naiz heldu, Kristok suturik, idor ditela begiak.

Atsekabeak neretzen ditut, neretzen apez jauntzia.

Nere baitarik ohiltzen ditut lurreko xede guziak

Nasaikiago etor dakitan goiko zorion bizia.

Sort-Herriari hartuko diot bere bazterren lillura

Eta bihotzez, bazterrez bazter, auhenen alde banoa,

Irri bat bezein arin eta boz, zabaldu nahiz lurrera

Zorionaren gozoa.

1940

Itsas-lapur

Arbasoen kar beroak

Erretzen nau ta zoratzen

Itsasoa! Itsasoa!

Hire amets gaitz zoroak

Daut gogoan su ezartzen.

Nunbeit bizi itsas-lapur

Uhainetan zabal, nausi!

Itsasoa! Itsasoa!

Ez deusetaz izan beldur

Deus mugarik ez ikusi!

Larrua beltz, burua xut,

Tirain basak oro bentzun!

Itsasoa! Itsasoa!

Kantu, ttoro eta zurrut

Luze ibil eta urrun!

Ez jendetan alfer bizi

Heriotze hits baten goait!

Itsasoa! Itsasoa!

Garrait ehun etsai-untzi

Gazterik hil, bainan garrait!

Zainetako nere karra,

Sutan dautak joan gogoa.

Itsasoa! Itsasoa!

Zabal, zabal ta azkarra

Aipatzen duk Jaun Goikoa.

Itsas-lapur naiz eginen

Galernari gogor, nausi.

Itsasoa! Itsasoa!

Guzia su nitzaik jinen

Nahiz arimak ebatsi.

Apez jauntzi suharretan

Niri nausi, denen mutil,

Itsasoa! Itsasoa!

Nahi nuke uhainetan

Amodioz gazterik hil.

1940

Hila da

Ez ninduen sekulan herioak laztu.

Egun nere gogoak guzietan ditu

Haren ikara eta usainak senditzen.

Errobiko zelaia, gaur hola zerk zaitu,

Gozo hura kendurik, hainbertze usaintzen?

Beldur nago ez baitut nigarrik ixurtzen,

Beldur bihotza zapart eginik ez naizen,

Penak salatu gabe, hemen flakatuko.

Denak zerk ote ditu gaur hola usaintzen?

Lohitik heldu dira, lohi itzultzeko...

Pertsukeri hoik oro ezin jasan zaizko

bihotz huni; egiten baitiotet uko.

Doala ba lasaiki nere zorigaitza.

Ixil ba ixil, nere penen entzuteko.

Oi, gaindi egin gabe, huts hadi bihotza.

Eskuratu dut atzo arrebaren hitza

Ikasi baitaut anai baten heriotza.

Azpian eman zautan: «Zure Mayi» eta

Nigar bat... ezin gordez pena horren gaitza.

Gaixoak! zertan zaizte Ama eta Aita?

Mixel, nere anaia suhar eta hauta,

Berri beltz hori ezin sinetsia baita,

Zato, ager zakizkit, egidazu irri.

Zato lehen bezala dugun biek kanta;

Bi bozetan lot gaiten zure kantu horri:

«Ttipi ttipitik...» bainan bakarrik naiz ari...

Ahantzi ote zaitzu, oihuz nago zuri.

Zure anai leialaz, Mixel, orroit zaite.

Itsasoan arrauka, mendietan kurri,

Elgarrekin joaitea hain ginuen maite.

Orai denak ahantzi zaizkitzu, ba ote?

Bihotzek ahanzterik sekulan ez dute:

Ixilik orroit zaude; ez zaitut ahantzi

Ez eta ahantziko zuganat jin arte,

Zuri esker delakotz nere karra bizi.

Zuk dautazu Herria hola maitarazi

Zure gogotik, zure karretik datortzi

Nere amets zabalak, pertsulari karra.

Hiltzekotan hiltze hau zinuen merezi:

Herriaren zaintzale, etsaier begira.

1940

Zarrapo...

Leiotik xeletaka ditugu ikusi

Kantari iragaiten karrikan nagusi.

Noiz ganen ote dire hemendik ihesi?

Gaua da... Haizeak daut bisaia zafratzen

Urrundik bafadaka baititut aditzen.

Huna nun dardaraka barnerat joan naizen.

Kantuak bihotzean egin daut zarrapo...

Ar kantuz lerro lerro xut eta espantu,

Bai egin nigarrari salbaiki gaur kantu,

Herraz gare maiz jada herraz kasik hantu.

Neri so dena odol baituzu bisaia,

Pilpilka ikusten dut, oi ene anaia,

Hil gabe egin duzun «Aitaren» nasaia.

Zu maitez ene baitan ez daite herrarik

Halere kantu ozar horiek utzirik

Zoazkite, ar nadien nigarrez lasairik...

1940

Jakes edo zeru-menditik

                                                (Lehengo euskal-anaietarik bat

                                                Italian hil, etsaiari oldarka.)

Euskal mendiak, euskal etxeak eta euskal itsasoa,

Kartsuki beha egon zaitzue haren behako beroa,

Zeru-menditik sutan luzatuz zuen alderat besoa.

Neurrigabeko ametsez bete haren bihotz hoin suharrak

Zuek maitatu zaituztelako, Euskal Herriko bazterrak,

Ezin gehiago zaizkitet orai maiteak eta ederrak.

Hain baitzen maitez ezin asea hiltzen zakusan Herriaz

Haren behako sarkorrak zauzte apaindu goiko loriaz,

Haren besoak lurpetaraino betiereko biziaz.

Euskal mendiak, euskal etxeak eta euskal itsasoa,

Kartsuki beha egon zaitzue haren behako beroa,

Zeru menditik sutan luzatuz zuen alderat besoa.

Harek hoin maite euskal mintzaira, has oihuz eta hil-kantuz.

Euskal mendiak, euskal hedoiez, ur atsegabez, ur doluz.

Hil baita, bai, hil, burua gora; zuen etsaiak garraituz.

Hil da ondikotz! bainan Erroman hari zoakon bezala

Eta geroztik haren hil-hatsa bihotzez bihotz dabila,

Haize burrunban Herrian piztuz haren goi-amets zabala.

Euskal mendiak, euskal etxeak eta euskal itsasoa,

Kartsuki beha egon zaitzue haren behako beroa,

Zeru menditik sutan luzatuz zuen alderat besoa.

Euskal fraideen zeru-mendirat iganik Jainkoz egarri,

Azken aldiko zitzaikun hura hiltzerat gabe etorri;

Ez dut ahantzi erran zaukuna, begitartea sugarri.

Ez dut ahantzi, ez ahantziko orduko haren burua

Mendi hauk zaindu, uhainak hezi Aiten odolak sutua

Sutua nola gauerakoan iduzki garrek zerua.

Euskal mendiak, euskal etxeak eta euskal itsasoa,

Kartsuki beha egon zaitzue haren behako beroa,

Eta erran du sutan luzatuz zuen alderat besoa:

Bertze Herriak eraiki dire odolaz!

Euskal Herria eraikiko da otoitzaz!

Aditu dugu euskal fraideek aditu zure oihua,

Aditu ere ixuri duzun odolaren dei kartsua:

Gau eta egun menderen mende euskaldun otoitz-kantua,

Mendi huntarik airatuko da, zure hil-hatsak piztua.

Ilargi xuri amesgarrian, fraide itzalak iduri

—Zuhaitz hezurrak zerurat luze gurekin otoizka ari—

Ixil ixila gabiltzalarik pentsatuz gure hileri,

Hek... guri beha, sistuz dabiltza izarrez izar dantzari...

«Legaztar Jakes, Lazkona eta bertze euskaldun lagunak,

Jaun Goikoan den betiereko Euskal Herrirat iganak,

Zuek hil geroz euskal lurrari usu doazko auhenak;

Noiz ditu tanpez denak boztuko zuen goiko irrintzinak?

Ilargi xuri amesgarrian, fraide itzalak iduri,

Ixil ixila gabiltzalarik pentsatuz gure hileri,

Hek... guri beha, sistuz dabiltza izarrez izar dantzari...

Bizirik dire bizirik eta biziagorik guziak

Guk plekan, irriz, kantuz ikusi hil gazte maitagarriak.

Atera laster heier agurka, altxa zerurat begiak:

Gain hartan gaitu bateratuko zinezko Euskal Herriak.

Azken goiz hartan, zelai mendi hauk bilakaturik hil-herri,

Jautsiko dire dena iduzki, hezur errautsen pizgarri,

Irrintzin eta irrintzinaka euskal lurpeko hileri:

Pitz gaiten eta airez-aire joan, hek zerurat aintzindari.

Ilargi xuri amesgarrian, fraide itzalak iduri

Ixil ixila gabiltzalarik pentsatuz gure hileri,

Hek... guri beha, sistuz dabiltza izarrez izar dantzari.

Noiz gaitu joanen gaupe hautarik Piztearen goiz ederrak?

Noiz gare denak lano gainetan batetaratu beharrak?

Ai, hek bezala Jainkoan hilik, gure zorion nigarrak!

Ai, euskal jenden kantuak eta betiereko eskerrak!

Ilargi xuri amesgarrian, fraide itzalak iduri

—Zorion hura, esker-kantu hek jadanik gozatzen ari—

Ixil ixila gabiltzalarik pentsatuz gure hileri

Hek... guri beha, sistuz dabiltza izarrez izar dantzari.

1944

Nun habil orai?

                Etxahun!

                Izen bero, izen ilun...

Nun habil orai, Etxahun, zoin bidetan kantuz,

Hire pertsuño minkorrak jender karkailatuz?

Hire bihotz kartsu eta zabalegi hori

Bidetan ote deramak zarrapo ta zauri?

Herrestan ote haiz beti beilaz beila joaki,

Ezpain zimurrak irri, barnea urriki?

Ez ote ditek gehiago, ontsa bazkaldurik,

Kikera zolan kausitzen hire trufa txarrik?

                Etxahun!

                Izen bero, izen ilun...

                Etxahun!

Xiberotarrak hastean jauzi errabian,

Ez ote haiz hor kantari dantzaren erdian?

Elizen hiru dorreak ari direnetan,

Euskaldun zintzurren bortxaz, kantu daldaretan,

Ez ote haiz hor, Etxahun, bozek airatua,

Zerurat eskaintzen ari euskaldun kantua?

Hor haiz ote aize luzek, gau-intzirak lagun,

Gauez gau diotelarik: Etxahun, Etxahun...?

Hor bertze Etxahun baten deiadar beroa

Guziak pizten aitzean: «Agur, Ziberoa...»?

                Etxahun!

                Izen bero, izen ilun...

                Etxahun!

Hi bezein pertsularirik ez duk orai nihun...

Begia ortzi ta ximixt, jeiki ba Etxahun.

Badituk bai noiz edo noiz xutitzen direnak

Eta arno-sukarrean pertsutan dauzinak,

Bainan hik bertze sukarrik, bertze surik huen:

Minez, maitez, errabiaz hintzen hi pertsutzen.

Ai, iragan, inarrosiz euskal lur hoztua;

Haugi nola gau-itzala, nola hil-zeinua...

                Etxahun!

                Izen bero, izen ilun...

                Etxahun!

Entzun beza nork edo nork, hire deia, entzun;

Eta gora egin bezo pertsuka oiharzun.

Euskal minak eta suak hezurretan jana,

Jalgi bedi oihutzeko bihotzen auhena.

Hezur ta larru doala kantuz eta eske,

Munduko bidetan bilduz jende-trufa merke.

Bai, doala, bidez-bide eta beilaz beila,

Euskal anaien amorez Jainkoaren bila...

1946

Ixilik jautsi zinen

                                                (Gerlan hil anaiaren

                                                gorputza herriratu.)

Ixilik jautsi zinen etxetik bidera,

Larrungo mendiari nigarrez begira...

Adi-ka zagokizun amaren daldara,

Bainan, itzuli gabe ixilik joan zira.

Adi-ka zaitzu ama leihorat atera,

Ikusi nahiz handik azkengo agurra:

Bihotza urtzen duen azkengo so hura...

Bainan, itzuli gabe gerlarat joan zira.

Zoin maite zinuen zuk euskaldun xokoa,

Larrunpeko zelaiak eta itsasoa!

Heier emanen zinen gogotik osoa...

Bainan urrun hartarat hain kartsu norat hoa?

Urrungo muga hetan hasia da gerla:

Bihotz-errausle hori orroaz dabila.

Bazoazi hari traban emanen zarela

Ixuriz, behar bada, bertzentzat odola.

Ixilik jautsi zinen etxetik bidera...

Adi-ka zaitzu ama leiorat atera:

Ikusi nahiz handik azkengo agurra,

Bihotza urtzen duen azkengo so hura...

Geroztik jin zaizko maiz amari nigarrak

Bakarrik, zuri pentsu, xukatuz baxerak:

Baitaki zure karrak, zure kar soberak

Eginen dituela gaitzago lanjerak.

Etsaia lanopetik heldu zen goiz hartan,

Eta zu bazinoazin denen aintzinean;

Bet-betan tiro batek jorik bularretan

Erori zira oihuz, odola burrustan...

Armada burrunbaka ihesi joan-eta,

Lurperat du norbeitek gorputz hori bota...

Sukaldean zaudela ama eta aita

Zure itzultzeari irriz pentsaketa.

Ixilik jautsi zinen etxetik bidera,

Larrungo mendiari nigarrez begira...

Ixilik joana eta ixilago jina,

Lau gaztek sorbaldean zira eramana:

Kutxa bat hezur-errauts... hortan zira dena...

Oi, ama, gaixo ama! haren bihotzmina!

Kapetan, lerro-lerro, guziak jin dira,

Larrunpe maite hortan zure ehorztera:

Oi, hezur eta lurren azken musu hura!

Oi, elgar berritz unkiz duketen daldara!

Daldara kartsu horrek inarros ditzala

Lurpeak, mendi gainak, uhainen zabala

Eta, hedoiak gorri odolez bezala,

Euskal aize bortitzak mundurat diola:

«Nasaiki emana dut gazteen odola:

Ene zain nor dut orai? hil errauts ixila...

Ez ditzala errauts hoik nehork zangopila:

Euskal lurren arima euskaldun dagola!»

1948

Zer gizonak!

Dena begi zagon mutiko bat nintzen...

Oroit naiz eguerdi batez Atharratzen.

Gizon horiek ikusirik, aditurik, miretsirik:

Zer gizonak!...

Argi zabaltzerik ez da hain argi eta su,

ez itsaso uhainik hain tiraintsu,

ez eta euskal mendirik hain gorarik,

nola baitziren gizon horiek... gizon.

Ikusten ditut oraino xutitzen,

mintzatzen, kantatzen,

Aitzol, Eizagirre eta Monzon.

Ikusten ditut heien behakoak,

aditzen heien mintzoak, heien kantu beroak:

Aitzol! barneko suak jana,

Euskal arimari osoki emana,

Aitzol eta Eizagirre,

besoak zabal ta bihotzak zenbatez zabalagoak,

mendiz hunaindiko jendeari

oihuz eta kantuz ari.

Aitzol, Eizagirre eta... Monzon.

Euskal gazten argi, euskal lurreko arimadun lore hura,

guri oihuka, otoizka, deiadarka:

Herriari pilpira, Herriari euskara

indar guzi-guziez ginezon

atxik eta begira.

Zer gizon bihozdunak!

Zer gizonak!

Mutiko bat nintzen:

buru guti nuen, ausarki bihotz...

Ilundu arte, entzun ta behaka, egon nintzaioten;

eta bihotza, egun kartsu hartan,

barne barneraino zitzaitan

euskal suz bete behin betikotz.

Bete, bai, eta laster... eritu.

Gizon horiek asmatu euskal amets beroa,

gizon horiek altxatu paregabeko Gazteria,

gizon horiek eraiki Euskal Herri berria

gerlak bet-betan baitu

nahasi eta erraustu...

Oi, gerlaren eta herraren dantza zirimolen orroa!...

Iragan dire iragan

trumilka, orroka eta xehaka

mendi, zelai dohatsu hoitan

herra eta gerla begi-gorria,

herra bere su beltza aztaparretan

eta Gerla denen errausle ikaragarria.

Iragan dire iragan

hil-dantza errabian:

eta kantuz ta irrintzinaka zabaldu ahoak.

Euskaldun gazte lerdenen ahoak,

lur odoltsu, errauts gorrian

etzan ditu, barneko hatsez hustu

herra ta gerlaren izigarrizko fandangoak.

Iragan dire iragan

eta euskal errautsen artetik

euskal odolaren ke lanotik

ikusi ditut hain gizon ziren gizon horiek,

atsegabek, bihozminek, kurutze-besarka odoltsuek

gizon baino gizonago, handiago, ederrago eginak...

Zer gizonak!

Iragan dire egun beltzak iragan

eta egun horien lazgarriko trumilak

ez ditu eihartu heien neurrigabeko bihotzak,

ez eta histu, ez eta hoztu heien su eta amets zabalak.

Ikusi dut Aitzol fraiden artean ameska...

eta joan da, bere gazten azken hil-deiak entzunik;

joan da eta hil... heien odolean bere odola emanik.

Euskal errautsean bertzen amodioz auhenkatuz: Barka!

Ikusi dut ere

zorigaitz haizeak Herritik kanpo ufatu

mundu zabal guzirat barreatu

Gernikako Haritz bipilduaren ostoen artean,

ikusi dut Eizagirre.

Euskal zorigaitzak, atsegabeak eta herioa

iragan zitzaizkion barne-barnean;

halere... agurka eman dauzkit lehen bezala

bere beso zabalak, bere irri zabala

eta bere bihotz zenbatez zabalagoa!

Ikusi dut eta, Herritik kanpo, hil da ixil ixila,

hiltzeraino eraikiz ondokoen Euskal Herriaren Geroa.

Ikusi dut, Lapurtar besta batean, Monzon,

hauts beltzen artetik doan arimadun sugarra,

galerna ihurtzurien ondoko ortzadarra,

herio-musuak, Jainko-besarkak zerutu gizona iduri.

Bazkari eta kantuen artean zagon,

urrunerat so, gogoetan ari...

Ikusi dut Monzon...

«Zeri pentsa zaude, zer duzu gogoan?»

«Hamar mila ziren, hamar mila gazte

Loiolako etxaintzinean, oso garbi ta dena sineste,

Jainkoa zuten bihotzean, haren argia behakoan:

Bake-gizonak ziren, bortxaz... gerla gizon...»

Agur, Aitzol, Eizagirre eta Monzon!

Zuen ametsa, zuen sua ez da histuren,

Zuen Euskal Herria, Euskal Herri berria, ez da hilen.

Zu hil aintzin, Aitzol, bai, hiltzer zagon;

bainan orai zainetan, harroka-hezurretan sartu dio

zure eta gazteen odolak

euskal su, euskal amodio,

lurraren bularretik hartaz baitire haziko

gure zelai mendietan hemendik goiti sortu beharrak.

Zuen hiltzeari esker, bizi da bizi behin betiko.

Zuen barkamendu nasaiari esker, akabo herrak,

akabo euskal semen arteko arrozkeri eta gerlak.

***

Zato, Monzon, zato Olhetako larretarik zaldiz,

joan-egunez eta gerokoez luze mintza gaiten.

Igan, zu eta Aitzol bakez egarri jin zinezten

malda saindu eta ixil huntara.

Zato eta igan, Orhi, Larrun ta Jaizkibel ikusiz,

gauden elgarrekin euskal arimari begira.

Igan, sar dakizkigun euskal bazterraren gozoa,

mendi-harroken indarra eta itsas-orroa,

zeru-zolaren zabala eta oihan intzirekin haize hegoa.

Igan, begiak lano, gain huntakoak kantari,

sar dakizkigun euskal lurpean etzan guzien hatsak

eta, odoltsu erori, gazte-behako guzien ametsak.

Igan, igan, Monzon,

mundu zabaleko euskal jendeari

oihuka gauzkion:

«Ihes-bidetan, bortxaz eta ilun, Herritik urrunduak.

xuti, altxa burua, utz auhen eta doluak.

Gerlak zaurtu, gerlak errausperatu Euskaldungoa,

odolean ta nigar-errekan iragan eta,

garbiturik, barnaturik, zabaldurik baitoa...

xuti, altxa burua, jauz-egin, Herriari buruz kanta!»

Ihes-bidetan, diru-bidetan, Jainko-bidetan,

mundu-bide orotan joan euskal semeak,

ez uka, bainan ixur! heda, erein, haurren ta elgarren baitan,

zainetan dabilkizuen euskal amodioa,

bat dagon, muga ororen gainetik ere, euskal jende osoa.

Herriko eta kanpoko euskalzaleak,

maita, funski maita;

eta ez, bakarrik, euskalki josta, euskalki zurruta.

Maita; eta ez jasan ez neurririk, ez mugarik, ez itzalik.

Maita, bihotza mundua bezein, Jainkoa bezein zabalik.

(Euskal seme bakotxak bi Herri dituela:

Euskal Herria eta Mundu zabala.)

Maita eta ibil, izarrez goitikoari so,

erresumatzez eta hilkeri guziez ezaxol, bainan Euskaldun.

Ibil mendez mende, ibil itsasoz itsaso,

mundu guzikoen anai eta Jaun Goikoa lagun.

Ibil eta noizbeit, maitatzearen bortxaz,

euskaldungoaren zabaltzearen zabaltzeaz,

sartuko zaizte, sartuko gare, irrintzinaka ta kantuz,

Mundu-bazter guzietarik goiko euskal xokoan.

Sartuko, ilunbe ta herio guziak gaindituz,

hemen maitatu euskal itzaletarik izaite egiazkoan:

Zeruetan den Mundu Berriko Euskal Herri betierekoan.

Sartuko eta iganen, osteka, ibaika, uhainka;

Aitzol, Eizagirre, Monzon eta oro

elgarri besarka, elgarri goreska,

oro doatsu, oro kantuz ta kantuz,

osteka, ibaika, uhainka, irrintzinaka

iguzkien Iguzki den Jainko-Gizonari buruz.

Iganen, bai, iganen lanoz-lano, lerroz-lerro;

eta... zeruetako ate-bazterretan bildurik,

ukurturik, harriturik,

Aingeruek —nik uste—

igaiten adituz euskal bihotz, kantu eta irrintzinak,

elgarri erranen dute:

«Zer gizonak!»

1949

Jainko-bilari

Lazkanon dago, Aralar zolan, euskal lurrean etzana,

Euskal ametsik den zabalena asmatu duen gizona...

Nork daki orai Euskal Herrian, nork daki haren izena?

Ez ote duk ba nehoiz aditu, Euskal Herriko jendea,

Nundik hoin bero dukan arima, nundik hoin azkar fedea,

Nundik ez zaikan hiri nausitu oraiko gezur-mendea?

Hain laket baituk supazterretan zernahi kondan aitzea,

Ez ote duk ba sutzen ikusi xaharren begitartea

Gazter aipatuz gizon gaitz horren ihurzurizko elea?

Haren mintzoak, haren besoak, haren behako kartsuak

Frangotan diztek ikararazi hire elizen murruak,

Nola galernak oihan kaskoak, ukurraraziz buruak...

Entzun gaupetik, euskal jendea, entzun gaur hire Arima:

Zerk ote hola traberi nausi mendetan barna herama?

Entzun, han, Aiten boz eta karrak iduri itsas-marruma...

Entzun Axular eta erretor saindu guzien ostea

Eta gain hautan moldatu hauen mendez mendeko jendea,

Entzun gaupetik su-deiadarka Bastidarreko Semea:

«Euskal Herriko gazte beroak, euskal bihotzek sortuak,

Mendi arrokak bezein tematsu, tirainak bezein zaluak,

Argi hasteko hedoi gorriak bezein arrai ta kartsuak;

Euskal Herriko gazte maiteak, euskal lurraren lorea,

Nundik duzue zuen barnean duzuen urre gosea,

Nundik amestu, diru egarriz, herritik kanpo joatea?

Hirirat edo itsasoz harat bihotza amets bazoazte.

Bazoazte eta zenbat, ondikotz! han ilun hilen zarezte,

Oro galdurik: diru, zorion, gizontasun ta sineste...

Ai, urrutirat so dauden Orri, Artaburu ta Larrunak

Eta gazteak jada milaka ereman itsas uhainak

Mintza balaite guri salatuz zer egin diren gehienak.

Zenbat amaso dauden aiduru... Ai balakite gaixoek!

Zertako bada joan zaizkiote etxeko seme zoro hek,

Beretu nahiz urre diote ifernu pindar horiek?

Euskal Herriko gazte maiteak, Jaunak dena suz eginak,

Ene ahotik entzun auhenez euskal lurraren auhenak,

Beha, iturri eta ibaika, zer nigarrak doazkonak...

Jaunak barnea egin dautzute itsas-mendi hauk bezala

Eta hara nun mundu guzian deus zuetaz gai ez dela.

Zerk ase ote ala nork bete zuen bihotzen zabala?

***

Zatozte! nik dut, bai nik dut egun zuen barnea aseko.

Nik dautzuetet bila zoazten zorion hartaz beteko.

Eskuko daukat zuen Ametsa, huna mendi hauk lekuko.

Zatozte eta ene ondotik igan euskal gain hartara;

Goazen denak bat, airos harturik aitzurra eta aizkora:

Ken lur hortarik harri laparrak, zuhaitz erroak atera.

Zatozte kantuz, zatozte bozik, ekar zuen su guzia,

Hor, denak anai, aurki dezagun nihun ez daiten loria

Eta toki hau deituko dute: euskaldun zeru-mendia!

Zuen odolak jitez behar du borroka eta gudua?

Nahiko gudu, izanen dugu, garaituz: gure burua

Eta gain huni tirain-orroaz oldartuko den mundua.

Zuen gogoek, ezin asea, ez du jasaiten mugarik?

Lurreko itzal haukien orde, huna ba huna nasairik

Ezin amestu goiko izaite neurri gabeko hetarik.

Igan ba eta besoz beso hel, lanoez harat behaka,

Hor asetzeko, hor zoratzeko gogo ta bihotz beteka.

Lurkeriz arin, gutarik libro, hel gaiten eta hor finka,

Lurra aitzurtuz, elgar maitatuz, goian alatuz gogoa,

Zorion sutan aurki dezagun, aurki gozoen gozoa:

Diren guzien iturburu den betiereko Jainkoa.

***

Oi Belokeko gain doatsua, nehork ez jakin gainttoa,

Mendiak oro baino gorago duzu gaurgoiti kaskoa,

Zure larrerat urtu delakotz Jaun Goikoaren Gogoa.

Zure alorren zirrimarreri urrundik beha egoki,

Laborariek jakinen dute nolaz lan egin Jainkozki

Eta zer gisaz beren lurretan bai zeru eta boz aurki.

Gau eta egun joanen baitzaizu zerurat euskal otoitza,

Zu zare orai hortxet izanen euskal lurraren bihotza,

Zu mendez mende euskal arima zainduko duen harkaitza.

Hor, euskal mugan geldi araziz ipar haize hilgarria,

Ez duzu hemen sartzen utziko gezurra eta lohia,

Zuk, zerurako galernen pean gizalde hunen argia.

Agur, Beloke, Euskal Herriko Golgota mendi saindua,

Zenbatek dute zutan eginen bihotz eskaintza kartsua,

Zutan jasanen, zorion pleinuz, amodiozko Pairua.

Kristoren pare, Kristoren maitez euskal bihotzik maitenak

Behin betiko izaite osoz Jainko baitan bat eginak,

Kantuz dituzte lurreratuko gauez gau zeru uhainak.

Agur, Beloke, gain doatsua, fede histuen pizgarri,

Osteka zaitzu jendea jinen kar eta bakez egarri

Zuri gaindika baitoakizu goiko Bizia iturri.

Zure kaskorat iganak eta zure uretan aseak

Biziko dire hiltzen ikusiz erresumak ta mendeak

Eta munduko lillurakeri guzien zoratzaileak.

Diren guziak Jaunak garrazki suaz frogatu ondoan,

Hek, oso garbi, mundu guzien hautsak, errautsak oinpean,

Jaun Goikoraino iganen dire zorion oso osoan,

Urrezko hedoi artalden pare iguzkiaren jitean...

        Goraipa-zue, itsas mendiak eta zelaiak,

                   goraipa-zue Jainkoa!

        Goraipa-zue, izar, iguzki eta hedoiak,

                   goraipa-zue Jainkoa!

        Bai eta gorets eta goraltxa beti, orotan

                           eta menderen mendetan...

Ez ginen eta... —zuri, Jainkoa, ospe, goresmen, esker ta kantu—

Hara nun garen euskal lurretik goi argiraino loratu...

Ez ginen eta... —zuri, Jainkoa, ospe, goresmen, esker ta kantu—

Hara nun garen beti betiko zuri so behar zoratu...

        Goraipa-zue, zeruak eta zeruko bazter soratzaileak,

                           goraipa-zue Jainkoa!

        Goraipa-zue, denez gabetuz Mundu berrirat igan jendeak,

                           goraipa-zue Jainkoa!

        Goraipa-zue, hedoiez hedoi lorios heldu

                           euskaldun Jainko Semeak,

        goraipa-zue, goraipa-zagun Jainkoa!

        Bai eta gorets eta goraltxa beti, orotan

                           eta menderen mendetan...

***

Lazkanon dago, Aralar zolan, euskal lurrean etzana,

Bi zurtxurien artean eta ibai hegian emana,

Euskal ametsik den zabalena asmatu duen gizona.

***

Hartu nau tanpez, orai lau urte, haren euskaldun sukarrak:

Joan naiz gainez gain ea nun ziren sutu zituen bazterrak,

Ea nola pitz herra-galernak handik ufatu su-garrak.

Igan naiz eta gain saindu hortan, nuen lehiaz beteak,

Bihotza amets, begia bero, aurkitu ditut gazteak

Otoitz ameska aitzurtzen ari, nola lehengo fraideak.

Zerumin beraz minez daudenen batetaratze gozoa!...

Denek bat lantuz lur zerutu hoik eta otoiztuz Jainkoa,

Kartsuki dugu bila-bilatzen Aintzinekoen Gogoa.

Batek pilpil bat, bertzeak hats bat, bertzeak aldiz pindarrak

Xorta xortaka biltzen ditugu hek utzi amets hondarrak.

Ai! baginitu hauien pizgarri Lazkanon dauden hezurrak!

Oi Lazkanoko fraide anaiak, idek ba hobi ziloa

Eta sistuka, zirimolaka, iduri haize hegoa,

Mendiz hainditik etor bekigu, etor haren hats beroa.

Zirimolan, furfurifian eta gaineri fereka,

Irrintzin-sistuz inarrosirik Larrun zolako erreka,

Hel bekigu hel guk amultsuki bildu su-gaier ufaka;

Eta, gurekin kantuz jeikirik zelaitar jende guzia,

Euskal lurretik izarretarat hau loriaren loria!

Gauez gau zaiku berritz iganen goiko suaren Argia,

Euskal zainetan burrustan sartuz betiereko bizia...

***

Oi Jainko-bilarien sugar zoraleak,

Igan, igan arinki, erre ilunbeak.

Guziak argi ditzan zeruko bakeak

Igan, igan airoski, pitz euskal jendeak.

Bazter guzietarik zueri begira

Zorion dantzan joaki izarren aldera,

Begiak oro beite boz eta lillura

Urretik diten libra, lohitik atera.

Zirimiro lilero zirimo mirolan,

Aira gaitezen oro aira zuekilan.

Zirimiro lilero zirimo mirolan!

Dantza-mantzari altxa zuen besoak,

Zirimolan eskain euskal ke gozoak.

Euskal jende guzien arima beroak

Noizbeit hurrupa ditzan zeruko Jainkoak.

Zirimiro mirolan hau dantza! hau boza!

Haize hego hauetan mendez mende dantza

Eta, zueri beha, Lurrak ikus beza

Gain huntan daitekela Jaun Goikoa goza.

Zirimiro lilero zirimo mirolan,

Aira gaitezen oro aira zuekilan.

Zirimiro lilero zirimo mirolan...

Oi fraide ixilaren bizitze gozoa,

Jadanik baitu harek gozatzen Jainkoa!

Bihotza libro eta zeruan gogoa,

Lurra bozik aitzurtuz zeru alde doa.

Amodioz barnea hain baitu zabala

Eta mugarik gabe Jainkoak bezala,

Jaunarekin mundua harek derabila

Otoitzean eginez bere lan ixila.

Zirimiro lilero zirimo mirolan,

Aira gaitezen oro aira zuekilan.

Zirimiro lilero zirimo mirolan.

Oi Jainko-bilarien gaintto doatsua

Zerurat igor beti euskal dei kartsua.

Euskal jender, Beloke, zabal-zak zerua

Bazter orotan piztuz Jainkorako sua.

1946

Itsasoan

Itsasoan, itsasoan,

Uhain zabal zoroan,

Urrunerat itsasoan.

Zurekin maiz nindoan.

Ez zen han neurririk,

Ez zen han mugarik!

Zu kapitain ni lemazain,

Ez zen han gu bezain

Bihotzez alairik.

Urrunerat itsasoan

Zurekin maiz nindoan.

Ai! hango solasak,

kantuak, ametsak!

Uhain zoroz, amodioz

Betez han betikotz

Elgarren bihotzak.

Itsasoan, itsasoan,

Uhain zabal zoroan...

Geroztik nun gaude?

Zu hezur, ni fraide:

Zu zeruan, ni munduan,

Biak bat kantuan,

Euskaldunen alde.

Itsasoan, itsasoan...

Jainkoaren itsasoan,

Bozkario zabal eta osoan.

1950

Parisen

Parisen, Jauna, zer harrabotsa!

Nola bidetan ez lotsa?

Parisen, Jauna, zer harrabotsa!

Nun aurki loa, nun hatsa?

Parisepean, burrunben pean,

Jainko xorta bat bezala

Hiri burrunben hertzen barnean

Kaperaño bat ixila.

Parisen, Jauna, zer harrabotsa!

Nun aurki loa, nun hatsa?

Parisepeko kaperañoan

Multxo bat gazte zen jautsi

Orai lau mende, oso-osoan

Eman beharrez Jesusi.

Parisen, Jauna, zer harrabotsa!

Nola bidetan ez lotsa?

Hiri burrunben itsasoeri

Jainko xorta nausi zela,

Parisepean begiak argi

Hor zen Xabier, hor Loiola.

Parisepean, burrunben pean,

Kaperaño bat ixila.

Hor jauzi xorta, jauzi gaitzean

Denak loratuz dabila.

1957

San Iñazioren egunean, lehen botuen kaperan.

Banaki...

Banaki nola banaki

Zeru zola nola unki.

Joan naiz bidez,

joan naiz larrez

Nundik nola zeru zola

Eskuez unki beharrez.

Banaki nola banaki

Zeru zola nola unki.

Joan naiz mendiz,

joan naiz harriz,

Zeru zola hortxet zela

Laster-laster eta irriz.

Banaki nola banaki

Zeru zola nola unki.

Zeruaren unkitzeko

Beti joan naiz, beti goiti

Mendi-kaxkoz mendi-kaxko.

Banaki nola banaki

Zeru zola nola unki.

Joan naiz bila eta bila:

Hara urrun, ez dakit nun,

Han zagola zeru zola.

Banaki nola banaki

Zeru zola nola unki.

***

Gelditu naiz iluntzean

Izerditan, nigarretan.

Erori naiz iratzean:

Zeru zola histen zela.

Erori naiz otoitzean

Nigarretan, lorietan:

Ene bihotz bihotzean

Pizten zela zeru zola.

1957

Ez balitz...

Ez balitz herio, eritasunik

Bai ongi dakit nik;

Ez balitz herio, eritasunik

Gu ote nork atxik?

Ez balitz gorputza hertsiagoa

Bihotza baino,

Ez balitz bihotza ahulagoa

Gogoa baino,

Nun aurki bakea eta nun loa,

Lur huntan gareno?

Ez balitz herio, eritasunik

Gu ote nork atxik?

Ez balitz minetan deus gaitz, deus minik,

Bai ongi dakit nik;

Ez balitz minetan deus gaitz, deus minik,

Nork luke bihotzik?

Ez balitz bizian jauzten nigarrik,

Etxea zer laite?

Ez balitz haurretan amen beharrik,

Musua zer laite?

Gutarik bakotxak beraz bertzerik

Nork luke nor maite?

Ez balitz minetan deus gaitz, deus minik,

Nork luke bihotzik?

1971

Zuhaitz handian...

Zuhaitz handian

  ikustean

zerutik hurbil hurbila

den azken muskila,

jauzten zait bihotza:

ez nindake mintza...

Orga-bidean

  ikustean

zerurat hain luzatua

den patar burua,

jauzten zait bihotza:

ez nindake mintza...

Zeru gainean

  ikustean

haizeak han eremana

den hedoi arina,

jauzten zait bihotza:

ez nindake mintza...

1977

Ate ondoko...

Ate ondoko kadira hori...

Beloken sartu nintzen

egun doatsuan,

Aitak berak ninduen

kristauki ereman.

Igan zen gure lagun

atezain ixila:

Nun zuen erran zaukun

Abadeak gela.

Ate ondoko kadira hori...

Abadearen gela

orai ni nagon hau...

Xutituz berehala

eskutik hartu nau.

Orduan nere aita,

behatuz bieri,

kadira hortarat da

bet-betan erori.

Ate ondoko kadira hori...

Horrat zait horrat, nigarrez ari,

Aita... bet-betan erori...

1977

Bihotzak hala nahian...

Bihotzak hala nahian

zergatik ari naizen,

lan-arte bat dutanean

euskal pertsu ontzen?

Otoitz-gizon izaki-ta

zergatik ez naiz hasten,

ainitzez hobe baita,

Jaunari mintzatzen?

Zergatik ari naizen

euskal pertsu ontzen?

Nolaz nik egin pertsurik

ez bada otoitzean?

Nolaz nik otoitz kartsurik

ez bada pertsutan?

Bai, traba egin dezoke

pertsuak otoitzari;

maizago lagun zaioke,

hegala iduri.

Zergatik ari naizen

euskal pertsu ontzen?

Pertsutan urtu bihotza

otoitzik otoitzena.

Zerurat doan otoitza

pertsurik pertsuena.

1977

Bihotzean nork ez du?

Bihotzean nork ez du

zerbeit etsimendu?

Ametsetan zaukana

nork ez duke galdu?

Ez da nehoiz mundua

nahi dugun mundu.

Bihotzean nork ez du

zerbeit etsimendu?

Etsimendu gainetik

dator esperantza:

garraituz da baketzen

gizonen bihotza.

Bihotzean nork ez du

zerbeit etsimendu?

Gaua gabe ez baita

izarrik ageri,

Etsituak, jauz, kanta

gauaz argiari.

1980

Xahartuko...

Xahartuko ta kraskatuko naizenean,

ez jakin geiago zer pentsa, zer erran,

ezinduko naizenean,

pilpilkatuko zait halere bihotzean

betiko maitasuna.

Xahartuko, kraskatuko, ezinduko naizenean,

erranen dute, neri behatzean:

«Gaizo gizona!»

Elgarri

eginen dute

nitaz trufa, nitaz irri:

«Horrek zertako egin ote du

bere buruaz, bere bihotzaz

urtez urte

hainbertze pertsu,

hainbertze kantu?»

1982

Berrogoita hameka urte...

Berrogoita hameka urte badu,

urteak joaki

urteak heldu,

berrogoita hameka urte badu,

kolpatu baten bila joaki,

bizia duzula gerlan galdu.

Eta gu, zure euskal anaiak,

aintzinat goazi,

euskaldungoaren etsaiak

nahiz gibelarazi;

odolik dueno,

ez baitzaio

fededun gizonari haizu

amor emaitea,

ukatzea,

ihes egitea.

Zuk bezein bihotzdunki

hori nork daki?

Zuk hori daukuzu erakutsi,

lagunaren maitez,

etsaien tiroeri

ez eginez

ihesi.

Kolpatu hori,

dena zauri

den hil-hurren hori

euskaldungoa dugu orai.

Badu zauri,

badu etsai.

Nor du alde?

betitik eta betiko

nor du orai

bihotz-odol emaiteraino

adiskide?

1991

Parise-ko burdin-bidean

Bibliografia

PINDAR ETA LANHO. Editions Ezkila. Data gabe, 1938-1941 bitarteko poemak

ARGIZ ARGI. Editions Ezkila. Data gabe, 1947-1957 bitarteko poemak.

UHAINERI NAUSI. Data gabe, 1959-1971 bitarteko poemak

BIZIAREN OLERKIA. Gero, 1983

BIZIAREN GUDALDIA. Gero, 1997

BIZIAREN AIRALDIA. Agertzekoa.

Diskografia

IRATZEDER: 4 ELEIZ ABESTI. Abbaye de Belloc. Choeur de Moines, 1964

Jesu-Kristo, zu zare / Elgarren ogi / Oi gau saindua!... Hau da eguna / Jaun Goikoaren hegalaren pean

GABRIEL LERCHUNDI (OSB), 1964

Messe «Jainko Jaun Zerukoa»

KANTARIAK. Biarritzeko Kantariak, 1975

Ilunbetarik / Hil da... bizi da

IGANDEA, 1976

Krixto bizi da / Alleluia / Girixtinoak

EGUBERRI ABESTIAK. Coro Orereta, 1976

Astoaren lo-kantua / Orgabidetan / Tralalai eta

DEZAGUN KANTA GOGOTIK, 1976

Sainduekin

JAUNAREN EGUNA: Rassemblement 1977 des chorales du Pays Bas que, 1977

Agur Eliza / Zeru lurren erregina

KANTA JAUNA 1. Jaunaren haurrek, 1978

Jesus lurreko bidetan / Jainkoaren erreinua / Goazen / Zato zato Jesus

EUZKO ABESLARI TXIKIEN ALKARTASUNA, 1979

Euskalerriko ama

KANTA JAUNA 2. Jaunaren haurrek, 1980

Nere bizia / Kantuz goazi / Heda, heda / Begitarte hori

HERRI HAU SALDU EZ DADIN LANA BEHAR DA EUSKADIN. J.N. Bessonart / M. Brave, 1980

Toki maitea

ALTABIZKAR. Lertxundi, Benito, 1981

Orreaga

BAKEAREN BESARKADA BERO BATEAN. Pantxoa ta Peio, 1985

Haitzpea

BERRIZ ARTE. Artola, Txomin, 1988

Eskual anaiak

EGUZKIAREN MUSU. Pantxoa ta Peio, 1990

Eder-mina

ALEGERA MEZA. Urteaga, Juan, 1991

Igandetan Eliza / Jainkoa dugu / Ogi zerutik

GORETS JAUNA. Abbaye de Belloc. Choeur de Moines, 1992

Cantinela / Belenen / Haur egin zaiku / Ilunbe ginen / Oi gau saindua / Zato izpiritua / Har Jauna / Girixtinoak / Ogi zerukoa / Nahi duzue jakin / Guretzat duzu / Ogi sainduaz

JOUR DE PÂQUES, JOUR DE JOIE. Abbaye de Belloc. Choeur de Moines, 1993

Ilunbetarik atera gaitu

DONIBANE LOHITZUNE IGANDETAN. Schola Cantorum Donibane, 1994

Jainkoaren bihotzean / Aipa Jainkoa

AIPA JAINKOA. Iguzki Lore, 1994

Argitik Argia

LE CHANT BASQUE. Oldarra, 1997

Elgarren ogi – Hilen artetik