JUAN KRUZ IGERABIDE

Poesia kaiera

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2002 Juan Kruz Igerabide

© edizio honena: Susa

Lehen edizioa paperean: 2002

Edizio hau: 2018ko abendua

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Lehen, euskara eskolatik kanpo zegoen garaietan, poesia zerabilten gure idazleek haurrak euskaragana zaletzeko, asmo horrekin idatzi zituen Oxobik bere fabula asko, eta ez da kasualitatea Pascual Iturriaga maisu eta pedagogoak ere alegiak moldatu izana. Orain berriz bazter samarrean gelditu dira saio historiko haiek, orain baditugu ipuinlariak, baditugu nobelagileak, baditugu kontalariak, baditugu marrazkilariak... eta horien guztien produkzioa bideratzen duen industria bat ere badaukagu. Hainbesteraino handitu da adin txikikoei zuzenduriko literatura, non aldizkari berezi bat ere sortua den, gurasoen eta irakasleen orientabide. Gure haurrek eta gaztetxoek badute, beraz, jakin-mina non ase eta irudimena non askatu. Baina harrigarria dirudien arren, literaturaren eta hezkuntzaren alor garrantzitsu honetan modu jarraituan jardun duen poeta bakarra daukagu: Juan Kruz Igerabide. Egia da bere obra poetikoa zabalagoa dela, baina hasi berrian helduentzako eginiko poemetan ageri zituen ezaugarri estilistikoak geroztikako haur-lanetan garatu ditu nabarmen, horrexek egin du berezi eta nortasuneko. Kezka moralak eta existentzialak dotoreziaz lantzen jarraituko duela iragartzen digu, nolanahi ere, helduentzako bere azken poema liburuak. Baina beharrik, gaztetxoak helduon literaturaren hainbat lanez jabetu diren moduan goza genezake helduok idazle honek gaztetxoentzako berariaz egiten duen poesiarekin, hain baita estetikoki landua eta gogoetaren ñabardurei emana.

      Oro har, literatura infantilak esker txarra jaso ohi du kritikaren eta literaturaren historiagileen aldetik, «eskolako literatura» bezala hartu izan da, bigarren edo hirugarren mailako genero bat. Hor egon liteke, besteak beste, umeentzako poesia hain eremu abandonatua izatearen arrazoia. Alabaina, Juan Kruz Igerabidek ezin hobeki frogatu digu gaztetxoen psikologiak eta formazio mailak eskatzen dituzten parametroetan idazteak ez dakarrela kalterik kalitatean, baldin eta irizpide estetikoak hartzen badira gidari. Poesia honek eskatzen dituen maisutasun formal handiaren eta espiritu ernearen jabe da gure poeta. Folklore guztietan ageri diren baliabideak, hala nola papaitak, inude kantuak, erritmo aldaketak, puntu bitxiak, hitz jokoak edo asmakizunak bere gisara moldaturik erabiltzen ditu, eta arrazionaltasun hertsia gainditzen du ezustekoak eskainiz eta gaiaren azpi-gordeak landuz. Honenbestez seriosaren eta infantilaren arteko lotura zaila egiten du, txinparta ikusgarritan, barrearen aldaera guztiak erakusten dizkigula. Didaktismotik zuhurki urrundua eta hala ere munduaren ikuspegi etikoa txertatuz, inozokeriari aurre egiten dio poetak bizitzaren mikatzak ezkutatu gabe. Plazer eta hausnarketa bihurtzen du hitzen jolasa Juan Kruz Igerabidek.

KOLDO IZAGIRRE

Juan Kruz Igerabide (Aduna, 1956) filologoa da eta irakaskuntzan dihardu. Poesia ez ezik, gaztetxoentzako narragintza ere landua du hainbat titulutan: Egunez parke batean, Oporraldi bat baserrian, Ametsontzi, Bota ura, Neskatxa telepatikoa, Atea kox-kox, Jonas eta hozkailu beldurtia... Bi nobela argitaratu ditu genero berean, Hamabi galdera pianoari eta Helena eta arrastiria. Literatura unibertsaleko lan asko itzuli ditu. Haur eta Gazte alorreko Euskadi Saria jaso zuen 1999an.

Senak Errezilen

baitu jatorri:

Behetik gorantz dator,

ezkilen dangadak antza;

murmurioa

hidrogenoz eta oxigenoz

bat egin da.

Bi eta bat:

Errezilgo frontoitik

kankateko pausatuak.

1983

Ipurtargiek keinu dagite

tristerik,

burua makur

uda eguzkiaren aurrean;

distira bortitzaren aurrean

ahuspez,

derrigorrean.

Ipurtargiek,

ilunpeko itxaropen txinpartek,

keinu dagite.

1983

Sena-ren ertzetik

saminki

oroitu ditu

poetak

Ernio azpiko

ibarrak.

Pospolo baten

garretan

erretako gizartea:

Zure historiaren

letra bakoitzak

zenbat odol tanta,

zenbat mailukada,

zenbat garrasi,

zenbat malko

xurgatu ote dizu?

Biharamunean hiltzeko

jaiotzen gara.

Bizitzaren arrazoia

arrastaka kalean

aurkitu du poetak:

Erantzun zatarra,

erabaki tristea;

soberatzen zaizkion

bertsoak

zaborretara bota behar.

Urteak joan

urteak etorri:

parrandero baten

gau eternoa;

biharamunez hiltzeko

jaio ginen

gau mozkorti honetara.

Egunkari zati bat

belaun koskoaren kontra

plantxatu eta

hozkaka jandako

boligrafo zahar batez

poetak

hau idatzi dio munduari:

«Arrastaka dabilenak

hilobia gertu.»

1983

Sena-ren senaren

esanak

agintzen dik

eskuko mugimenduaren

abiadan, artista.

Hondorik ez dakuskiok,

ezin ikus;

arre zegok.

Sentimenduak

ur kizkurretan

irakurri behar,

hormetako harrien

kontrako igurtzietan.

Hondorik ezin ikus,

baina mintzatzen zaik

leunki.

Eta hik hori

bizar bakarreko

pintzelaz

izkiriatu behar

betiko

bi erraldoien tartean.

Euskal Herriko

herensugeak,

herensuge euskaldunak,

triste eta mutu,

burumakur,

beren zuloetan gorderik,

zain daude oraindik

Errezilgo odola

noiz mendekatuko.

Usoen bakezko

hatsek,

itsas lurrunetan

galdurik,

aiuma dagiete

izarrei.

1983

Uso xuriek

Hegalpetan lanbro epela

Uxo isuriek

Lanbropetan langa opila

Ixo usuriek

Koloreen jabetza emea

Musu usu sutsua

Ene kolore kloka umea

Urzo ur zu

Zilarra bidalia izan da

          Zilarra

          Zilar zuria

          Zirrara

Hiru loretan lore

Tximistaren gerriko

Hiru krixketa krabelin

Ilargi gizenaren alaba

Hiru xurrumurru masusta

Haizearen zirriztu negarra

Sehaskatxo mugagabea

Hutsik egonen da

Haize ziztada izoztuen

Azazkal astinduetan

Guruzpide bakarraren

Harrizko ostikoetan

          Doluminaren eremua

          Zabalik dago

          Nola zeruan hala lurrean

Urruntasunaren kordeak

Beti kordelak gorderik

          Zakurren zaunkak

          Lotu ezinik

          Lotu ezinik eta

          Ekaitzaren mirabea

          Zotinka ihesi

          Kordel krudel baten eske

1989

Amets alde egina

Alde egin dinate amets

Xirripa zorabiatuek

Iturri izandako hodi

Herdoilduetan barna

Mingain ertzetara datorkinan

Metal listu pozoinduaz

Malenkoniaz gogoratzen dun

Han edaten omen zinaten

Dontzeila mantalzuriek

Han kotoizko eztarrietako

Egarri labainkor lotsatia

Omen zinaten asetzen

Han muxukatzen omen zinaten

Ezpain larrosa xurgakorrez

Ur xirriparen dizdira irisatua

Han herenilezko mingain

Lirainak xipristinetan dantzan

Alde egin dinate

Amets kartoi tolestatuek

1989

Tren mamu errota

          Oi, gurarien kutxa

          zaharkituak ametsaren

          errotaraino baninderama!

Urrezko txirikorda kiribilduak

Kiribilduak eta esnezopa esnatuak:

          Hotzikararen bainua

          Lurrikararen lehorkia

          Orrazearen lozorroa

          Laiotzaren leize etzana

Argi gorringo txepetxak

          Limosna eske

Zerraldo zintzilikatuak

          Limonadaz beteta

Kutxen bisagra herdoilduak eta

          Barnean irribarrez

Ametsaren hozkailuan

Gogorturiko gonak

Jira eta jira

Jira eta bira

Leihatiletatik haize hotza:

                      Mamu errotan

                      Marmita erotuak

Liparrezko tren mamuaren

Irrifarrezko leihatila itxiezinetan

Haizezko zaplada beltzen metrailadorea:

                      Noraezaren bonbardatze isilean

                      Lainozko bonboiak miazkatuz

1989

Ametsaren tiobiboa

Trenbide lizuna sortu da

Hilerri infinituan bueltaka:

          Zimurdura itzalien

          Aspalditasun desagertua

          Adar biluzien

          Ezinezko arraunketa

Saihets-hezur askatuek

Hezurdura adieragabeen

Tiobiboa hautsi nahi lukete

1989

Amets etena

Eta itsasoan suzko euri tanta

Txaplakor dardartiak ikusten

Hasi ginen zeruzko ispilu isilean

Eta ostera hostoen soinu iharrak

Entzuten ari ginen

Kriseilu lotsatuaren gorringoan

Emandako hitza eten bailitzaigun

1989

Erraiak erro

Erreinu morearen eta

Erreinu urdinaren tarte-tartean

Garunsare mozorrotua harresitzat

Garuna harresitzat eta

Gurutzaturiko bi sugeren mizto

Zorrotzak haren zaindari

          Jaun Itzalaren

          Borrero eta zelatari

Erreinu morearen eta

Erreinu urdinaren tarte itzalean

Harresiaren honuzkaldetik

Bizi behar gaztetasuna

Gaztetasuna itzali behar

Harresiaren honuzkaldetik

1989

Udaberri goiza

Kanpaihots latentearen

Xarma sekretua deika isilik

Goizeko bonbila itzali

Nekatuaren hezetasun borobilari

Hezetasun borobilari eta

Izar galdu berrien

Jostorratzak musuka

Adatsetan eta zilarrezko

Hozkattoak ezpainetan

Hozkattoak ezpainetan eta

Armiarmasare elektrikoaren

Matte-matteak betazaletan

Sudurrean berriz

Aizto adiskideak atejoka

Errainuzko anderearen

Denbora zaharrak

Segundo isiletako

Gaztetasun eternala

Aldarrikatu du isil-isilik

Denbora gelditu egin da une batez bere buruari begira;

bere buruari begira eta,

tomatepotoan gorde nahi izan dut kilkerra, ito ez dakidan.

1989

Heze jaio haiz eta

Heze jaio haiz eta

Sanjoselorea agertu dun lotsati

Baratze bazterrean.

Haize izan haiz eta

Erleek usaindu haute

Arbilore etzanetan.

Galdegion lanbro emeari

Galde teilatu ertzetan

Nola igarotzen dituen garizumak

Hire adatsaren gaubeilan.

Hitzez jaio haiz eta lanbro

Mehearen kristalezko plaxtadan

Haize leunak elurra jorratu din

Maiatzaren negu urratuan.

Gose izan haiz eta baratzeko

Lore birjinen artean musu

Okerrak dastatu ditun

Egunsentiaren erditze lauan.

Galdegion lanbro amari galde

Sehaskako oihalari nola

Maitatzen duten hire bularrek

Lanbroaren xurgatze kixkurra.

1989

Elurretan

Elurretan oinak, elurretan

Eskuak, elurretatik izenak, elurretara

Etzanak, elurretako hats zuria.

Elorriak xuri, larrosak xuri, izenak

Xuri, bekain zuriak, gogo zuriak, hauts

Zuriak, lepo zurietan musuak xuri.

Errekatik ahotsa dator; lotsa harri

Leunetan doa: bion artean larrosa.

Bihoa dardarotsa hortzotatik, bihoa.

1989

Suge arrastaria

Suge arrastaria izan naiz

Asfalto bazterreko hartxintxarretan

Suge arrastaria izan naiz eta

Banindoake mendietan gora

Harangoitietan ur berriak bilatzera

Banindoake mendien atzeetara eta

Bidezidorrak bide ziur nahi nituzke

Zein leuna den zure ahotsa

Malentxo Bidezidorrak bide ziur eta

Lore artean sugeari hegalak sortu bait

Zaizkio ursaltoak nekatuta erori diren

Unean sugeari hegalak sortu zaizkio eta

Bakeak ez dit atsedenik ematen

Zekaleak orraztu du zure ilea

Malentxo Bakeak atsedenik ez du eta

Haritzari itzala zartatu zaio bide

Malkartsu honek ez baitu iturririk

Haritzari itzala zartatu zaio eta

Belardi lokartuak ez daki igobeharraren berri

Karobizuloetan ez dago mamurik Malentxo

Suge arrastaria izan naiz eta

Harritxintxar baztertuetan bidetxurretan

Gora noa eguzkitara iturritara aidera

Hegal nadin gereziak belarrietan Malentxo

1989

Kontzertua

Lore hotzak odoleztatzen ari da

Soinujolearen alanbre dardartia

  Ez nau Maialenek ezagutzen

Piku sortak hegaldatzen ari dira

Kantariaren garrobi urdinargitik

  Txakurra kateak gosaltzen ari da

Eskusoinua lurjota dago dorre zurian

Karobietan taloak erretzen dituzte goizero

  Ez nau mahaiak ezagutzen

Ur azpian gorde dinat musu goxoa

Eta amuarrainek hozka egin zioten

Lur eztian gordinik masustatxoa

  Higan lo Maialentxo

Gau argietan hontzak telebistan dantzan

Eta lizarrak kilkerrekin ihintzari tiroka

Ilargitan ohantze trikua balantzaka

  Higan lo

1989

Gerezi zauritua

Txolarrea mokoka gerezian:

Mina daukat eztarrian.

1992

Artista

Hodeiak margotu ditu

norbaitek errekan:

Euria dator hurrean.

1992

Iluna itsaso

Ilun dago itsasoa

nire ohe azpian:

Egun-argia arte ez ditut

irekiko begiak.

1992

Haserre

Lokatzetan eseri eta

sagarra txirtxilatu paretaren kontra:

Orain, lurrikara izango da.

1992

Sabelean zulo

Haizeak, burrunban,

etxeko atea ireki du kolpean:

Hutsunea daukat sabelean.

1992

Bakarrik gauez

Bakarrik nago zelaian;

animalia ttikiak nonahi.

Bakarrik nago zelaian;

landare ttikiak nonahi.

Bakarrik nago zelaian;

soinu ttikiak nonahi.

Ez nago bakarrik zelaian.

1993

Izarren arteko bideak

Bideak izar artean,

zeru zabala betean.

Haietan ibiltzen dira

sorginak erratz batean.

Bideak izar arteko,

zeru zabala hartzeko.

Zintzilika jartzen dira

sorginak, arin joateko.

Bideak izar artera,

zeru zabala janztera.

Haietan jolasten dira

sorginak, denak batera.

Egurra sutondoan:

Hor egote hutsarekin

berotzen du

Sehaska kantaren

oihartzun amaigabea

gure amaren hilobian

Kukua

denbora bikoizten ari da,

bihotza bezala

Noiz egingo ote du elurra,

berriro

nire herria ikusteko

Bi kuku

erdibana

kantuan

Une honetan norbaiti

artatxori hegaldi bat

bururatuko zaio

Haur batek harria jarri du

belaze erdian:

belar kontzentrikoa

Iluntasuna lurrun beltza da

eta egun-argiz

lurpeko leizeetan ezkutatzen da

Eztul bat:

isiltasunak

behaztopa egin du

Gauak

itsasoa hustu du

inork sumatu gabe

Tanta sortu aurretik ez nintzena

tantaren erorian amets

tantaren uretaratzean ezer ez

Izotza ispilu jelatua zen

eta bere burua

gugan zekusan

Poetaren mahaian

denbora bat dago

aulkian beste bat

1993

Oinetan lokarri (Eta bihotzean korapilo)

Oinetakoak lotu eta askatu

aritu da haur bakartia

arratsalde osoan, isilik.

Zaintzen duen neskak

irribarre egin dio, harriturik.

Atea jo dute; nor ote?

Haurrak bere lanari utzi dio.

Atean amaren aurpegia agertu da.

Haurrak lanari ekin dio berriro;

Oraingoan, bihotzeko

korapiloa askatu du.

1997

Kandelaren argian (Beldur beltzaren korapiloa)

Kandelaren argian

ene gelaren erdian

dantzatu dira kristalak,

dantzatu dira itzalak,

handitu dira behatzak,

handitu dira ile latzak,

kandelaren argian

ene gelaren erdian.

1997

Ipar haizea (Arriskuaren korapiloa)

Ipar haizeak hozkirri,

txoriak dardar, txiotxirri.

Ipar haizeak txingarra,

usoak uzkur, ikara.

Ipar haizeak elurra,

otsoak ere beldurra.

1997

Andrakileta (Bihotzeko korapiloak askatzeko)

Nire andrakiletak

begiak ezkelak:

bat gora, bestea behera.

Nire andrakiletak

ez du ahoan zulorik:

ezin ireki, ezin itxi.

Nire andrakileta

belarri gabea;

gorra, itsua eta mutua da.

Nire andrakileta, ordea,

bihotzez betea;

gozoa da haren taupada gordea.

1997

Dena askatzen zuen neska ttikia

Neska ttiki batek

edozer askatzeko tresna bat asmatu zuen

eta inguruko mendi guztiak askatu zituen

eta itsasertzeko haitzak

eta harresi handiak...

Azkenean, kendu egin behar izan zioten

tresna askatzailea.

Gaur egun, tresna hori

ametsen museoan dago

zazpi sarrailez giltzaturik.

Museoak Sesamo du izena.

1997

Oilo beltzak

Oilo beltzak errun ditu

arrautzatxo bi

arrautzatxo bi

arrautzatxo bi;

gau beltzak sortuko ditu

ilargiño bi

ilargiño bi,

hala dirudi.

1997

Txantxangorri

Txantxangorri, txantxanpeta

ene etxeko leihoan;

leihoa ireki dut eta

ez da ihesi joan.

Txantxangorri, txantxanpeta

dator ene eskura;

mokoka hasi zait eta

egiten dit azkura.

1997

Inuitak

Inuit batek jelan zuloa egin

eta amua bota zuen;

amua trabatu eta inuita

tira eta tira hasi zen

baina ezin.

Beste inuit bat joan

zitzaion laguntzera

baina ezin.

Beste bat ere agertu zen

eta beste bat eta beste bat...

baina ezin.

Han bildu ziren milaka inuit

amuari tira eta tira, ilaran...

eta Lurra irauli zuten

eta ipurdiz gora jarri.

1997

Mutiko mukitsua

Bazen behin mutiko bat, mukitsua oso;

beti zintza eta zintza aritzen zen eroso.

Behin, hain zintza gogorra egin zuen,

non sudur erdiko hezurra atera baitzuen.

Sudurzulo bakarra gelditu zitzaion, handia oso.

1997

Lapurdin

Lapurdin ba omen zen Axular bat;

lepoan eramaten zuen fular bat.

Behin, igo zen globoan

eta Ameriketaraino joan.

Fularmonika joz irabazi zuen dolar bat.

1997

Mutrikuko trikua

Bazen Mutrikun triku bat

eta hondartzan izan zuen istripu bat.

Sartu zitzaion arantza

sudur zuloan gorantza.

Haren mediku izan zen bisigu bat.

1997

Idazle arraroa

Bazen behin idazle bat, oso arraroa;

liburuak idazteko behar zuen upela-ardoa.

Hantxe etzanda

tarteka dzanga.

Haren liburuek arduratu zuten mundu osoa.

1997

Amodio poema [1]

Zazpi zaku

bete nituen gauez

izarrez eta ilunez.

Zazpi zaku

bete nituen egunez

berunez eta urdinez.

Zazpitan zazpi zaku

bete nituen zeruz eta lurrez

eta nahastu nituen egunak gauez

eta nahastu nituen gauak egunez.

1997

Amodio poema [3]

Ez eman azukrerik, maite,

banaiz-eta nahikoa ezti.

Ez eman gatzik, maite,

banaiz-eta nahikoa bixi.

Emadazu musu bat, maite,

beti naiz-eta zure egarri.

1997

Amodio poema [6]

Penak elefanteak dira

eta bizkarrean jartzen zaizkizu.

Pozak zaldiak dira

eta oinetan eragiten dizute.

Amodioa inurriak dira

eta gorputz osora zabaltzen zaizkizu.

1997