Miroslav Holub

itzulpena: KARLOS CID ABASOLO

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.com/ebook

© Miroslav Holub

© itzulpenarena: Karlos Cid Abasolo

© edizio honena: Susa

2016ko urria

Munduko Poesia Kaierak

bildumaren zuzendaria: Beñat Sarasola

http://kaierak.com

Susa:

        317 posta kutxa / 20800 Zarautz

        Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

        Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

                Telefonoa: 943 83 26 55

                Elektroposta: susalit@armiarma.eus

                Webgunea: http://susa-literatura.eus

[]

      Menturaz, ez dira erraz uztartzekoak zientzia eta poesia, bataren arrazoimena eta bestearen sentsibilitatea. Ezagun dugu, baina, artegintzan salbuespenetan topatzen ditugula maiz emakari ederrenak. Miroslav Holub-ek, bada, horixe gorpuzten du nolabait. Zientzialaria —immunologoa— ofizioz, poesiari eskaini zizkion aisialdiaren ordurik preziatuenak. Behin aitortu zuenez, Txekiako Idazleen Elkarteak ikerlari gisa jasotzen zuen soldataren halakoa eskaini omen zion bi urtez buru-belarri poesiagintzan jardun zezan. Eskaintza baztertu zuen batetik ikertzeari utzi nahi ez ziolako, eta bestetik, poesia idazteko denbora guztia izanda lerro bakar bat idatziko ez zuen beldur zelako.

      Holuben inguruko gorabehera hauek guztiak hutsalkeriak lirateke baldin eta haren poesian bere ofizioaren arrastorik ez balego. Baina Holuben poesian begirada zientifikoa ez ezik haren lengoaia eta haren galderak ageri dira behin eta berriz. Bi mundu ustez hain banandu horien uztartzeak arriskuak eduki bazituela kontziente zen, baina artez erabili zituen metafora zientifikoak, Mikroskopioan poema ederrean adibidez.

      Denak ez dira, halere, zientzia kontuak. Humanista antzinakoen erara, espiritu eta so ireki eta zabalekoa zen, eta horregatik, munduarena eta jendearena den orok zuen kezkatzen. Esaterako, poemotan bere herriaren (Funtzionarioa) zein, oro har, gizateriaren historiari (Napoleon) buruzko aipamenak topatzen ahal dira, gehienetan begirada kritiko-ironikoz. Harentzat historia ez baitzen kontu itxi eta determinatzailea, Arbaso handiak poeman ageri denez: “birusetatik substantzia heredagarri gehiago ditugu / haiengandik baino”. Soslai humanista horretatik uler liteke halaber klasikoekiko (Arkimedes) edo filosofiarekiko (Kant) interesa. Holubek ondo ikusarazten digu jatorrian zientzia, filosofia eta artea bat eginik zeudela. Gogoan hartu bestela zer jartzen zuen Platonen akademiaren atarian: “ez bedi sar geometriarik ez dakienik”.

      Plzeň-en jaio zen 1923an, garaiko Txekoslovakiako mendebaldean (gaur egun Txekiar Errepublika). Bigarren Mundu Gerraren amaitzearekin, Pragara joan eta immunologo ibilbideari ekin zion. Aurretik ale solteak argitaratu bazituen ere, 1958an plazaratu zuen bere lehen poema liburua, Denní služba (Eguneroko zerbitzua), eta gerora hamar liburu gehiagotik gora argitaratuko zituen, gehienetatik poemaren bat aurki dezakezula Karlos Cid-ek itzuli eta apailatutako antologia honetan. Hala ere, ez zen samurra izan Holuben publikazio ibilbidea. Bere herrian arrazoi politikoengatik zentsuraturik, atzerrian argitaratu behar izan zituen liburu gehienak harik eta 1979an betoa kendu zioten arte. Hala, batez ere mundu anglosaxoian, sona handia eskuratu zuen, eta XX. mendeko bigarren erdiko Europa erdialdeko poeta handienen artean kokatu izan dute. Horren adibide da Penguin Modern European Poets bilduma kanonikoan sartu izana, R.M. Rilke, Eugenio Montale, Vasko Popa edota Anna Akhmatova bezalako poeten alboan.

      Txekoslovakiako Gobernuarekin izandako liskarrek ez zioten bere herriarekiko urruntzerik ekarri; hango ohitura eta tradizioek ere oihartzun egiten dute-eta Holuben poesiagintzan. Poema batean karpak arrantzatzeari buruz dihardu, zeina Gabonetako jaki preziatua den haren herrialdean; beste batean Kafkaren hilobian idazten du, kaieretan antologatutako beste poeta batek, Mallarmek alegia, Baudelaireren hilobian idatzi nola.

      Bistan denez, poeta bakana izan zen Holub, bakana bere herrian zein atzerrian, nahiz eta, tamalez, gurean apenas izan dugun haren berririk, 1991n Maite Gonzalez-ek Hegats aldizkarirako itzulitako zenbait poemaz landa.

BEÑAT SARASOLA

Mikroskopioan

Hemen ere badira paisaia ameslari,

ilargitar, abandonatuak.

Hemen ere badira osteak,

infanteria-soldaduak.

Eta zelulek, borrokalari,

munduan dagoen guztiagatik

dute bizia ematen.

Hemen ere badira hilerriak,

loria eta elurra.

Eta harrabotsa dantzut,

egoera neurrigabeen orroa.

Patologia

Hemen dautza

pobreen hizkuntzak,

jeneralen birikak,

salatarien begiak,

martirien larruak,

kristaltxo mikroskopikoen

absolutuan.

Gainetik irakurtzen ditut gibelaren itun zaharreko lore-hostoak,

burmuinaren oroigarritxo zurietan leitzen ditut

usteltzearen

hieroglifikoak.

Hona hemen, kristauok,

zerua, infernua eta paradisua

flaskotxotan.

Eta ez dago erostarik,

ezta hasperenik ere.

Hautsa baino ez da auhendatzen.

Isiltzen da Historia

kapilarretatik

iragazia.

Berdintasun mutua. Anaitasun mutua.

Eta atsekabe hilkorren hiru koloreko banderetatik

jakitearen hariak

egunez egun

ditugu erauzten.

Arkimedes sastakatu zuen kaporala

Inpaktu ausartaz

hil zituen zirkulua, tangentea,

eta lerro paraleloen elkargunea

infinituan.

Laurdentze

zigorpean

debekatu zituen zenbakiak

hirutik gora.

Sirakusan orain

filosofo-eskola bateko nagusia da,

bi milurtekoz dago

alabarda batean eserita

eta idazten du:

bat bi

bat bi

bat bi

bat bi

Barnean

Gau absolutua,

kale absolutua,

Praga absolutua.

Deus ez.

Deus ez, zure begiak salbu.

Agian hormak,

agian sabaia,

agian lurraren birikak

azken arnasa emanik.

Inor ez.

Inor ez, zu salbu.

Linolioaren eta hormaren artean,

liburuaren eta ganibetaren artean,

eskularruaren eta pospoloaren artean,

izenaren letren artean,

betileen artean,

atzamarren artean,

isiltasunaren protonemetatik

haziko da zuhaitza.

Uhina ezbaian,

ontzia ateko bandan joan gabe,

ilea orrazian kantari.

Inoiz ez.

Inoiz ez nukeen sinetsiko.

Munduaren barnean

zoriona dago.

Ebakuntza

Hartu eskuan

bihotz langilea

      (xuxurlaz kantatzen duen

      historiaurreko txoriarena),

gibel langilea,

gibel langilea,

      (itsaspeko ziza gosetua),

arima langilea

      (lurpeko lurra,

      esperantzaren

      harizko ibaitzarra),

tumorea erauzi,

oinaze-gandorrak anputatu,

hodi berria,

aurpegi berria egin,

josi,

bendatu,

bisturia bota,

pintzak askatu,

eskuak garbitu,

izerdia lehortu,

zigarroa piztu.

Esan

aurrerantzean ez ezazue edan,

ez zaitezte galtzadan sar,

ez maitatu zorigaizki,

ez tirokatu zeuen burua,

zain zaitezte,

zain zaitezte

          (obeditzerik balute bezala).

Eta berriro garbitu,

esterilizatu,

eskuan hartu...

Minutu bat gehiago

eutsi

odol galtzeak baino,

erradioaktibitateak baino,

hiltzaileek baino.

Besterik ez.

Poloaren konkista

Urratsak,

urratsak zoladuratik,

parketetik,

hormigoitik,

betiereko izotzetik.

Urratsak motxila bizkarrean eramanda.

Urratsak eguzkia

buru gain-gainean edukita.

Urratsak

menditik mendira,

hegazkinetik lerara,

kanpadendatik kanpadendara,

ekipo elektrogenotik ekipo elektrogenora,

torlojutik torlojura,

gosaritik bazkarira.

Urratsak

gauetik goizera.

Atzo

Edmund Hillary Hego Polora iritsi zen.

Balantzea

Urratsak.

Urratsak zoladuratik,

eskaileretatik,

ohol karraskarietatik.

Urratsak paper-zorroa eskuan edukita,

urratsak iluna garondoan izanda.

Urratsak mahairik mahai,

libururik liburu,

zenbakirik zenbaki,

izarrik izar,

infiniturik infinitu.

Urratsak ozeanoaren hondotik,

gauaren sabaitik.

Atzo

K. kontalaria unaturik erori zen.

Kontu-liburuak ez zetozen bat hiru xentimotan.

Napoleon

Haurrok, noiz jaio zen

Napoleon Bonaparte,

maisuak galde.

Duela mila urte, diote haurrek.

Duela ehun urte, diote haurrek.

Iaz, diote haurrek.

Inork ez daki.

Haurrok, zer egin zuen

Napoleon Bonapartek,

maisuak galde.

Gerra irabazi, diote haurrek.

Gerra galdu, diote haurrek.

Inork ez daki.

Nire auzoko harakinak txakur bat zeukan,

dio Patxikok,

Napoleon zuen izena.

Harakinak jo egiten zuen eta txakurra

gosez hil zen

iaz.

Eta haur guztiek erruki diote orain

Napoleoni.

Bost minutu aire-erasoaz geroztik

Plzeň hirian,

Tren-geltokia etorbideko 26. zenbakian

igo zen emakumea hirugarren solairura

etxe guztian tente zirauten

eskailera bakarretatik,

zerura ematen zuen

atea ireki

eta zurrundu egin zen

amildegiaren aurrean.

Zeren hemen

bukatu baitzen mundua.

Gero

ongi itxi zuen atea, giltzaz,

agian inork

haien sukaldetik

Sirius

edo Aldebaran

har ez zezan,

eskaileretatik jaitsi

eta behealdean eseri zen

zain

etxea berriz

noiz haziko

eta errautsetik senarra noiz itzuliko,

eta haurrak hankatxoetatik noiz lekedatuko.

Goizean goiz aurkitu zuten

harri eginda.

Txolarreek ahurra mokokatzen zioten.

Funtzionarioa

Aski da ebakitzea

eta isuriko da odola.

Aski da garrasia

eta dardaratuko dira hormak.

Ez da aski.

Gauerdian, eserita, idazten du:

          Bilera... zatozte denok...

          Bilera... zatozte denok...

          Bilera... zatozte denok...

Begi gorriak. Zigarroen sugeak.

Egunez egun.

Mintzo da:

          Langileen garaipen loriatsua...

          Langileen garaipen loriatsua...

          Langileen garaipen loriatsua...

Hareazko airea. Leihoen blindatzea.

Ez zaio boza erlastuko.

Ehun ahots ditu,

ehun esku.

Aitzurrean dabil

igandero

Uhříneves-en,

Petřín muinoaren azpian.

            Burkideok... bakearen alde...

            Burkideok... bakearen alde...

            Burkideok... bakearen alde...

Lurra urratuko balitz

hark gorputzaz luke buxatuko,

lehenengoa edo bi milioigarrena.

Zuek haritzaren atzean

akabatzen zareten bitartean,

zuen eragozpenekin,

poltsa mukuru betearekin,

eskaileretatik,

harrietatik,

arantzetatik,

igo egiten da

etorkizunaren granitoa pisatzen duen

balantzara.

Leherketa

Bai,

baina gero iritsi ziren

igeltseroak,

medikuak,

zurginak,

             jendea, pala eta guzti,

             jendea, esperantza eta guzti,

             jendea, trapu eta guzti,

etxe hezigaitzaren mehakak

laztantzen zituzten,

esparruaren bihotz taupakaria,

oinazearen gangarrak,

harik eta adreiluak oro itzuli ziren arte,

harik eta odol tantak oro itzuli ziren arte,

oxigeno molekulak oro

eta barkatzen zion

harriak harriari.

Paisaiako ahotsak

Lainoa gaubeilan.

Urruntasun neurrigabetik lemurren uluak.

Belarraren arima ilargi pean irriz.

Jendeak uste du airea ari dela negarrez.

Iluna enborrak marraskatzen ari da.

Okin hankamotzaren arima

orean botatako legamiaz kontu kontari.

Basozain urkatua

sokan bere artean kantuz.

Jostuna haritik

tuberkulosi-gelatik

gora.

Betikotasunak oxigenaturiko gaua.

Soldaduek

beroki oraino xuriz jantzirik

trenbide-pasaguneko barreren organo biraderaduna

jotzen dute geltoki ondoan.

Harri-koskorretan marruka ari da taberna.

Baina goizean

mamuak hiltzen dira

eta betiko ehortziak izango dira

titarean,

ogi biribiletan,

egur metro kubikoetan,

trabes

eta kisketa

gu bezain

hilezkorretan.

Arratsa hil zen

Goian, goian.

Azken hitzak sabaian noraezean

hodeien antzo.

Arasak negar zegien.

Amantala dardarka,

amildegia estaliko balu bezala.

Bukaera zen. Gazteak lotara joan ziren.

Baina gauerdi aldera

hildakoa jaiki zen,

kandelak piztu (errukia diote),

azken galtzerdia azkar josi,

bere berrogeita hamar koroak

ziape-pote batean aurkitu,

eta mahaian ezarri,

armairutik eroritako guraizeak aurkitu,

urtebetez topatu ezin izan zuten

eskularrua aurkitu,

kisketa guztiak probatu,

ura itxi,

kafea bukatu

eta berriz erori zen atzerantz.

Goizean eraman zuten.

Kiskalirik zegoen.

Errautsa zarpaila zen

ikatz

marroi

arruntezkoa balitz bezala.

* koroa: Txekoslovakiako (1918-1992) moneta (itzultzailearen oharra).

Gaua kaleetan

Txori-dendatik

dator kantua.

Etxeak hazten dira.

Zenbait adreilu

tenplutik irteten.

Han-hemenka

luma

edo katua

edo txakurra

erortzen da zerutik.

Txori-dendatik

dator kantua.

Etxeak hazten dira.

Jende zuzenaren odol zuria

darie hormei.

Milioien arnasan

jira-biraka dabil hegan ilargia,

bihotz neurrigabeak

pirritan darama gaua egunerantz.

Aski zaigu bizirik egotea.

Arnasa hartzen dugu.

Lurraren errotazioan ere

gara erantzule.

Euria gauez

Sagu-hortzez

euriak harriak ditu haginkatzen.

Zuhaitzak hiritik pasieran

profeten moduan.

Agian iluntasunaren aingeru desitxuratuen

negar-zotina,

agian izurri zuritik marmarrez

sendatzen diren

atalaseko loreen

irri eutsia.

Agian Espiritu Santuaren

urruma

edozein bizkar-teilaren pean.

Denbora esanezina

zeinean bozgorailuen hotsa hausten baita

eta poemek

ez baitute hitzik,

tantak baizik.

Eulia

Sahatsaren enborrean pausaturik,

euliak Crécyko batailaren zati bat

behatzen zuen,

baita orro,

arnasestu,

auhen,

aztalka eta erorikoak ere.

Vladincourt-eko

euli ar begi-arre batek

eulia estali zuen

frantses zaldieriaren

hamalaugarren erasoan.

Euliak hankatxoak astintzen zituen

tripak irekita zeuzkan zaldi baten bizkarrean,

eulien hilezkortasunaz

hausnarka.

Clairvaux-eko dukearen

mihi urdinean

pausatu zen lasaiturik.

Isiltasuna abailduta,

usteltzearen xuxurlak soilik

gorputzak inguratu

eta zenbait esku eta hanka,

dar-dar batean,

oraino ere borrokan ari zirenean pago baten azpian,

eulia arrautzak erruten hasi zen

erregeren armazain Johann Uhr-en

begi bakarrean.

Eta, halako batean, mokoka jan zuen

su hartutako Estrées-etik

ihesi zetorren sorbeltz batek.

Oda pozari

Jada esperantzarik ez denean maitatzea:

hori baino ez da amodioa.

Zunda-globo bat jaurtitzea

jada hamar erori direnean,

berrehun untxi hartzea

ehun hilak direnean:

hori baino ez da zientzia.

Sekretuaz ari zara galdezka.

Izen bakarra du:

berriz ere.

Azkenik,

uretango bere irudia

darama hortz artean txakurrak,

jendeak ilargi berria errematxatzen du,

maite zaitut.

Besoak altxaturik

dituzten kariatideen antzera

granitozko denbora dugu tinkatzen

eta, garaiturik,

beti irabaziko dugu.

Maitasuna

Bi mila zigarro.

Berrehun kilometro

hormatik hormara.

Elurra baino hutsalagoa den

beila-betikotasun bat eta erdi.

Hitz tonak,

pterodaktiloek harean utzitako

hatzak bezain zaharrak.

Izkiriatu ez ditugun ehun liburu.

Eraiki ez ditugun ehun piramide.

Zarama.

Hautsa.

Munduaren hasieran bezalako

mingostasuna.

...

Benetan diotsuet:

ederra izan zen.

Basoa

Kanbriarraurreko baso batean

non txorien mamuek

granitozko bihiak kraskatzen

eta zuhaitzen estatuek

esku beltzez

hodeiak mehatxatzen dituzten,

bat-batean

dira burrunbak aditzen

historia

errotik aterako balitz bezala,

belarra laztu egiten da,

harritzarrek dar-dar dagite,

arrailtzen da lur azala

eta hazten

esnegorria,

bizitza bezain neurrigabea,

bizitza bezain neurrigabeak diren

mila milioi zelulaz betea,

betierekoa,

urtsua,

mundu honetan estreinako aldiz

eta azkenekoz.

Hegalak

Balearen

anatomia

mikroskopikoa

dugu

horrek

gizakiari

segurtasuna

ematen dio.

   WILLIAM CARLOS WILLIAMS

Mikrobioentzako

unibertsoaren mapa

dugu,

unibertsoarentzako

mikrobio baten mapa

dugu.

Mikroprozesagailuzko

xake-maisu bat

dugu.

Baina, batez ere,

indarra dugu

ilarrak garbitu,

ahurretan ura eraman

eta sofa pean

ordu luzez

torlojutxo egokia bilatzeko.

Horrek

hegalak

ematen ditu.

Etxearen anatomia

Epidermis ekzematiko

eta urratuaren azpi-azpian

atso-xuxurla frenetikoa.

Hazkura.

Teilatupean,

zahartzen ari den argiaren esklerosia.

Sotoaren birika urdinduetan,

ilunaren tuberkulosia.

Eta ilargiak ere ez du

esnezko antibiotiko tantarik

luzatzen.

Hormak ez daude elkarri ondo itsatsita,

sekretuaren malko odolezkoak

darizkie eraikineko galeriei.

Baina eskeleto osoaren azpian,

mahai eta ohantzeen,

beila eta ametsen,

estufa eta katiluen

organo harrigarrian

bizitzazko ehun beroa:

zorion hautemanezinaren

biosintesia,

etorri eta alde egiteko energiaren

biosintesia,

hiriak eraiki,

arropa garbitu,

maitatu,

gorrotatu,

epaitu

eta ulertzeko energiarena.

Eta gelaz gela,

zelulaz zelula,

zuntz ikusezinetatik gaindi

zirkulatzen da belaunaldien memoria:

Etxea.

Harria harri gainean

dagoen bitartean,

eta gizon bakar bat,

eta emakume bakar bat.

Hizkuntza hilaren ariketa-liburua

Hau mutila da.

Hau neska da.

Mutilak txakurra du.

Neskak katua du.

Nola du izena txakurrak?

Nola du izena katuak?

Mutila eta neska

pilotan ari dira.

Nora doa pirritan pilota?

Non dago ehortzirik mutila?

Non dago ehortzirik neska?

Irakur

eta itzul ezazue

isiltze eta hizkuntza guztietara!

Idatz

ehortzirik

zaudeten lekuan.

Eskua

Belarrari luzatu genion eskua

             eta honatx garia.

Suari luzatu genion eskua

             eta honatx bengala.

Pixkanaka,

zuhurki,

jendeari

luzatzen diogu eskua,

zenbait jenderi.

Atea

Joan eta ireki atea.

      Agian hor kanpoan

      zuhaitza edo oihana dago,

      edo lorategia,

      edo hiri magikoa.

Joan eta ireki atea.

      Agian hor txakurra dabil atzaparka.

      Agian hor aurpegia dago,

      edo begia,

      edo irudiaren

                        irudia.

Joan eta ireki atea.

      Hor lainorik bada,

      erori eginen da.

Joan eta ireki atea.

      Hor txioka ari den iluna baino

      ez balego ere,

      hor haizea baino

      ez balebil ere,

                        hor

                            deus

                                   ez balego ere,

joan eta ireki atea.

Bederen

haize bolada

izanen da.

Garagardotegia

Espiritu ongarria

mukosei darie,

zilarbiziaren antzo

kapilarretatik gora,

burmuina blaiturik

burugainera igotzen da,

zenbait zelula balantzaka

toskazko burezurretik gorantz.

Hau poza gaur ere hartu duguna.

Pinpirin

Esekitokian zintzilikaturiko arropa lisatua

          erreberentzia egitera bidaltzen du.

Beirazko begia

          keinu egitera bidaltzen du.

LP diskoa

          solastatzera bidaltzen du.

Protesia

          hanka batekin estu-estu egotera bidaltzen du.

Hortzordea

          eskua musukatzera bidaltzen du.

Itzal labetik atera berria

          lagun egitera bidaltzen du.

Zurezkoa delako,

adarra zerurantz,

adabegia belarri atzean,

erroa buruan.

Maisua

Lurra jiratzen da,

                        dio ikasle txikiak.

Inola ere ez, lurra jiratu egiten da,

                        dio maisuak.

Mendiak berdatzen dira,

                        dio ikasle txikiak.

Inola ere ez, mendiak berdatu egiten dira,

                        dio maisuak.

Bi bider bi lau dira,

                        dio ikasle txikiak.

Bi bider bi lau dira,

                        zuzentzen dio maisuak.

Maisuak hobeki baitaki.

Arratseko natura hila protoplasmarekin

Etxeak arrastiriaren likenaz

estaltzen dira,

irratiko albistegiak

fatxadetatik egiten du gora,

hanburgesa bere artean kantari.

Horrelakoa-da-bizitza

izeneko protoplasmak

leiho guztietatik ateratzen ditu

atso-buru zoliak dituzten irtenguneak,

oinezkoak blaitzen ditu,

aurreko etxeko oheetan sartzen da,

malkoak, liskar-zatitxoak,

haurdunaldi eta abortuak xurgatzen ditu,

auto eta telebistak zikintzen ditu,

arrautzen prezioez hanpatzen da,

adulterioez puzten da,

exospora bihurriak bereizten ditu

gure-denboran-ez-zen-halakorik-gertatzen

Eta artean iluntzean distiratzen du

agortzen ari den itsaso hilak bezala

edredoien, marmeladen eta estratosferaren artean.

Asmakariak

Gizon jakintsuak, toga zuriz jantzita, Festetara azaldu dira

beren lanaz kontuak ematera eta Gelos erregek entzun ditu.

“Oi, errege, dio batek, hegalak sortu ditut

zure tronurako. Hegaka duzu gobernatuko”. Pozarren

egin du txalo batzar guztiak eta gizona ongi saritua izan da.

“Oi, errege, dio bigarrenak, dragoi automata bat sortu dut

zure etsaiak automatikoki birrinduko dituena”. Pozarren

egin du txalo batzar guztiak eta gizona ongi saritua izan da.

“Oi, errege, dio hirugarrenak, amesgaizto-erauzgailu bat

sortu dut. Deusek ez du zure lo gorena galaraziko”. Pozarren

egin du txalo batzar guztiak eta gizona ongi saritua izan da.

Baina laugarren gizonak dio: “Urte osoan ez zait

deus, baina deus ere atera. Ukitu dudan oro

zapuztu egin dut”. Batzarra inarrosi eta Gelos errege jakintsua

isildu egin da.

Geroago egiaztatu zen laugarren gizon hura

Arkimedes zela.

Irakaskuntza

Zuhaitzak, sartu eta, erreberentzia egin du, esanez:

                                 Ni zuhaitza naiz.

Zeruko malko beltza isurtzen da hona, eta dio:

                                 Txoria naiz.

Hurbildu da

                  amaraunetik

                           amodioa bezalako zerbait

                                  eta dio:

                           Isiltasuna naiz.

Baina gero arbelean zabar-zabar jarri da

                           zamarraz jantzitako zaldi

                           nazional-demokrata

                           eta errepikatzen du,

                           belarriak alde guztietara mugituz,

                           errepikatzen eta errepikatzen:

                                  Historiaren motorra naiz,

                                  eta

                                  guk guztiok

                                  aurrerabidea

                                  maite dugu,

                                  eta

                                  kemena,

                                  eta

                                  borrokalarien sumina.

Eta hara non ikasgelako atearen azpiari

errekasto mehea osatuz

odola darion.

Zeren hasten baita

errugabeen

laurdenkatzea.

Nolakoa da bihotza?

Ofizialki bihotza

obalatua, gihartsua da,

irrikaz betea.

Baina bihotza margotu zuenak badaki

era berean badela

izarra bezain puntazorrotza,

eta batzuetan

gaueko txakur deslaia

bezain ahula,

eta batzuetan

arkanjeluaren tinpanoa

bezain bortitza.

Eta batzuetan

delineatzailearen ametsa

bezain kubikoa,

eta batzuetan

sarean dagoen baloia

bezain alaiki biribila.

Eta batzuetan marratxo mehearen gisako,

eta batzuetan leherketaren gisako.

Eta haren barnean

soilik ibaia dago,

presa,

eta, gorago, arraintxo bakarra,

urrutitik urrekara ez dena.

Halakoxe mazkar

jeloskor

grisaren

antzeko baino ez.

Hau ez da nabaria, jakina,

lehenengo begiratuan.

Bihotza margotu zuenak badaki

aurrena egin behar zuela

betaurrekoak,

ispilua kendu,

boligrafoa eta kalko-papera

jaurti,

eta oso luzaroan

kanpoan

ibili.

Hitz hori

Poeten hitzak dantzuzkit

loretan dauden adaburuetara

azukrea legez isuriak.

Baina hori ez da hitz hori.

Eta mintzalarien hitzak,

maldan behera joan eta

harri gainetik pozarren saltoka dabilen zalgurdia bezalakoak.

Baina hori ez da hitz hori.

Eta jendetza zalapartatsuaren gaineko geruza bezalako

hitzak.

Baina hori ez da hitz hori.

Eta maitalearen hitzak,

zure belarrietan jarritako

perlazko arrakadak bezalakoak.

Hori ere ez da hitz hori.

Baina bi mutiko

dantzuzkit

Pragako Hloubětín auzorako

edo Marterako

bidaiaz eztabaidatzen

eta batek dio:

               Benetan, nire ohorezko hitza duzu.

Eta horixe da hitz hori,

denboran eta espazioan

Lurraren ardatza

nahi gabe

bermatzen deneko

puntu tinkoa.

Bufoiak

Nora joaten dira bufoiak?

Zer jaten dute bufoiek?

Non egiten dute lo bufoiek?

Zer egiten dute bufoiek

jadanik inork,

baina inortxok ere irri egiten ez badu,

amatxo?

Lurra arratsean

Arrats batean bizkarra laztandu nion

                       Lurrari.

Harrizko bizkarrezurra atzeman zitekeen

                       izarren buruei eutsiz.

Akuri grisen

dardara indargea

antzeman zitekeen sakonetik.

Munduaren hastapena

Hau zerua da

eta hau lurra,

lepondoko hotzikara bezalako zerua,

ahurretako azala bezalako lurra.

Hau zuhaitza da,

gorantz luzaturiko eskua,

hau harria da,

horizontearen malkoa.

Hau odola da

eta hau haizea,

patuaren bafada neurrigabea

iparraldera, ekialdera,

mendebaldera, hegoaldera,

hau gorde ezak,

hau hautsi,

hemen eseki txoria,

hemen hedatu bidea,

hemendik sakonera,

hemendik izarretarantz,

ez egin estropezu gero,

ez hadi hoztu.

Eta lehortu sudurra!

Gogoeta arras laburra m letraz

A, | b, | c, | d, | e,
f, | g, | h, | i, | j,
k, | l, | n, | ñ, | o,
p, | q, | r, | s, | t,
u, | v, | w, | x, | y,
zeta. |  |  |  |

Gogoeta labur bat erlatibitatearen teoriaz

Albert Einsteini, solasean

    (Knowledge is discovering

    what to say) — solasean, bada,

    Paul Valeryrekin,

galdetu zion honek:

Einstein jauna, nola egiten duzu lan

    zeure pentsamenduekin? Bururatu ahala

    apuntatzen dituzu?

    Ala gauera arte

    itxaroten duzu? Ala biharamun goizera arte?

Albert Einsteinek arrapostu:

    Valery jauna, gure lanbidean

    hain dira bakanak pentsamenduak, ezen

    inork baten bat aurkitzen duenean

    ez baitu, ziur, ahaztuko.

Ezta urtebetean ere.

Gogoeta labur bat argiaz

Ikusteko egiten dugu argia.

Siluriarrean, Siluriarra ikusteko egiten zuten argia.

Uholde nagusian, uholdea ikusteko egiten zuten argia.

Troian, Troia ikusteko egiten zuten argia,

aldi berean inguruko greziarrez ohartu zirelarik.

Iluminismoan iluminismoa ikusteko egiten zuten argia.

Gaur ere kasu hori ematen da.

Bilakatu,

   espezieak bilakatu ziren, hala nola ipurtargiak,

baita lanbideak ere, hala nola zuzi-eroaleak.

Energia asko argi da bihurtzen,

elektrikoa eta kimikoa, mekanikoa eta biologikoa.

Bateria bat ere aurkitzen da batzuetan.

Hainbesteko argia sortu zen, non izkina atzean ere dakusagun,

albokoaren urdaileraino ere badakusagun,

gauaren sustraitxoetaraino ere badakusagun.

Ez, ikustea ez da, ez,

    txantxetakoa.

Baina ikusi egin behar da

egin ahal dezagun argia,

                                    argia,

                                            argia,

itsutzeraino.

Gogoeta labur bat hesiaz

Hesia

         ez da inon hasten,

         ez da inon bukatzen,

eta

         deneko lekua banantzen du

         falta deneko lekutik.

Zoritxarrez, alabaina,

         hesi bakoitza erlatiboki

         zeharkagarria da, hau txikitxoentzat,

         hau nagusientzat, eta, hala,

hesiak,

         banandu ordez seinalatzen du

         banandu beharra dagoela.

         Eta barneratzea zigortzen dela.

Zentzu horretan,

         hesia lasai asko

         ordezka dezake

         hitz gaizto batek, batzuetan

         hitz on batek ere, baina gehienetan

         inori ez zaio halakorik otuko.

Zentzu horretan,

          hesi zinez perfektua da

          ezereza ezerezetik

          banantzen duena,

          ezer ez dagoeneko lekua

          berdin dioneko lekutik.

Hesi absolutua da, poetaren hitzaren antzekoa.

Gogoeta labur bat karpak hiltzeaz

Mazoa

eta ganibeta hartu

eta behar den tokian

jotzen da karpa, zirkin gehiegi egin ez dezan, zeren

zirkin egiteak konplikazioak baizik ez baitakartza eta irabaziak gutxitzen.

Eta begiraleek begiak erdi itxi, trebezia miretsi,

eta diru-zorroa arakatzen dute. Eta papera prest dago

biltzeko. Eta tximiniei kea darie.

Eta Gabonak leihoetara agertu, zorutik herrestan ibili,

eta baldeetan plisti-plasta egiten dute,

Halakoxea da pozaren legea.

Karpa animalia egokia ote den baino ez zait otu.

Zeren eta askoz animalia hobea litzateke

luzatuta — ezarrita — oratuta

bere begi urdinak jiratuko lizkiekeena

mazo, ganibet, diru-zorro, paper,

begirale, tximinia

eta Gabonei

eta zerbait esatera

iritsiko litzatekeena. Adibidez:

Hauek dira nire egunik onenak; hauek dira nire urrezko egunak.

Edo:

Nire gaineko zeru izartsua eta nire baitako lege etikoa.

Edo:

Eta, hala ere, jira-biraka dabil.

Edo, bederen:

Aleluia!

* Karpa Gabon Gaueko janari nagusia izaten zen txekoslovakiarrentzat (eta izaten da txekiarrentzat). Karpa-saltzaileek kaleetan baldeak jarri eta hor dauzkate arrain horiek, uretan igeri, eta bitako bat: saltzaileak bertan hiltzen du karpa, bezeroak hala erabakita, edo, bestela, bizirik eraman dezake etxera erosleak: behin etxean, bainuontzia urez bete eta bertan dauka bizirik, Gabon Gaueko afaria prestatu arte (itzultzailearen oharra).

Gogoeta labur bat atso gurditxodun batez

Demagun atso bat eta demagun gurditxo bat.

Beraz, A atso baten eta G gurditxo baten sistema.

Sistema mugitzen da A ataritik I izkinara,

            I izkinatik H harrira, H harritik

            B basora, B basotik Z zerumugara.

Z zerumuga, ikusmena bukatzen

            eta oroimena hasten den lekua da.

Hala ere, sistema mugitzen da

            A abiadura konstantez,

            bide konstantetik,

            mundu konstantetik eta

            patu konstantetik,

bere bulkada eta bere zentzua berez

berreskuratuz.

Sistema erlatiboki independentea da hori,

zerumugatik zerumugarako paisaietan

beti atso gurditxodun bat.

Eta horrela behin betiko sortzen da

            unitate geodesiko hori,

            joan-etorriko bidaiaren unitatea,

            udazkenaren unitatea,

            gure eguneroko ogiaren unitatea,

            haizearen eta behe-zeruaren unitatea,

            urrutiko sorlekuaren unitatea,

            geuk ere barkatzen diegun zordunen unitatea.

            Ilunabarraren unitatea,

            oinatzen eta hautsaren unitatea,

            bizitza asetzearen unitatea amen.

Bazkaria

Zopa azken koilarakadaraino hartu behar, horrexetan baita indarra.

Jan ezak zopatxoa, milika horrek!

Bestela, ahula izanen haiz eta ez haiz haziko.

Eta errua heurea izanen duk.

Bidenabar, hiri eta nazioek ere hazi ez izanaren errua dute.

Hiri txikiei hiri handi bihurtu ez izana leporatzen diet. Haientzat kalte.

Nazio txikiei boteretsu bihurtu ez izana leporatzen diet. Haientzat kalte.

Accuso le piccole nazioni...

I blame the little nations...

Ich beschuldige die kleinen Nationen...

J’accuse les petites nations...

Beraz, irentsi ezak zopa izoztu aurretik!

Poetarekin elkarrizketan

Poeta al zara?

    Bai.

Eta nola dakizu?

    Poema bat idatzi nuen.

Poema idatzi izanak poeta izan zinela esan nahi du.

Baina orain zer?

    Noizbait beste poema bat idatziko dut.

Beraz, agian noizbait poeta izango zara berriro. Baina nola jakinen duzu

benetako poema izanen dela?

    Azken hau bezalakoxea izanen da.

Hortaz, ez da batere poema izanen. Poema behin

bakarrik da, bigarrenez ezin izan halakoxea.

    Azkena bezain ona izanen dela nahi dut esan.

Baina ezin duzu hori pentsatu. Poemaren ontasuna ere behin bakarrik da

eta ez dago zure esku, zirkunstantzien esku baizik.

    Susmoa dut zirkunstantziak berdinak izanen direla.

Hala uste baduzu, seinale sekula ez zarela poeta izan, ezta

izanen ere. Zergatik uste duzu, beraz, poeta zarela?

    Bai, egia esan, ez dakit, ba...

    Baina zu nor zara?

Jende zaharraren lorategia

Huntzaren ugaltze kaltegarria.

Eta belar orraztu gabea,

dagoeneko ez baitu axolarik.

Zuhaitzen azpian, gotiko

emankorraren oldarra.

Iluntzea, hala mitologikoa

nola hortz gabea.

Alabaina, Minotaurok ospa egin zuen

hesiaren zulotik.

Ikaroak nonbaiteko

amaraunetan ziren korapilatu.

Egunsenti argitsuan

zuhaixka artean bistaratzen da

zirtzil, gris, ozar,

gertaeraren kopeta-hezurra.

Eta hitzik gabe hanpatzen da.

Udazkenaren filosofia

Azken eguzkiaren printzak,

hazta-haztaka doaz atzamartxoak orbel horitik

kanpoan. Leihoan islatzen dira

liburua eta silueta eta

silueta, ileen aureola,

aurten gaitu

historiak zeharkatu

argiak amarauna bezala.

Galdezka nago

nagusi den jenio gabezia

ez ote duen hirugarren estadio

luetiko tertziarioen desagerpenak eragin.

Jainkozko armiarmatxo bat

igotzen da zure, nire

eta aspirinaren gainetik.

Barnerako bidaia

Mintzairaren iturrietara bidean

luzaro ibili zineten noraezean

harrien ordez begi irekiak dautzan gauerdiko lurraldean.

Gero bidea amildu zen izotza potxingoan legez,

eta erori egin zineten. Milaka urte.

Amaraunezko sototxo

idor leihogabe batean

zeundeten. Sabaian

bizpahiru berbatxo elbarri kuzkurtzen ziren

(ni... kanpo... berde)

eta zoruan ulua zebilen

biraka.

Ate-danbatekoa jo zenuten eta ospa.

Agian barnea, esan zenioten elkarri,

barnea, beharbada, kanpoan egongo da.

Gaueko azken autobusa

Azken autobusaren burrunba

gaueko

bizkarrezur-kanalaren

sakontasunean iraungitzen da.

Izarrak dardarka ari,

lehertzen ez badira.

Ez dago beste zibilizaziorik.

Soilik izu

leun galaktikoa

metanoaren basean.

Ametsak

Gizakiarengandik amiñi bat hurrupatzen dute,

ilargiak ihintzetik legez.

Soka burugainetik hazten da

bertikalki gora.

Zisne beltza harri-koskorrean

txitatzen ari da.

Eta zeruan aingeru multzo batek

gaueko irristada-eskolan

du ikasten.

Amets dagit, hortaz, amets dagit.

Amets dagit

hiru bider hiru bederatzi direla,

indarrean dagoela

eskuineko eskuaren legea,

eta zirkuak alde egiten duenean

zelaigune zapalduan

belarra haziko dela.

Bai, belarra.

Belar adiera bakarrekoa.

Belar soila.

Urrutiko uluak

Alsazian,

1885eko uztailaren seian

txakur amorratu batek

bederatzi urteko Joseph Meister lurrera bota

eta hamalau aldiz zuen ausiki.

Meister izan zen estreinako pazientea

Pasteurrek bere txertoarekin

birus ahulduzko

hamahiru dosi progresibotan

salbatu zuena.

Pasteur

hamar urte geroago hil zen, iktusez.

Meister atezainak

berrogeita hamar urte geroago

bere buruaz beste egin zuen

alemaniarrek Pasteurren institutua

txakur gizagaixoak eta guzti

okupatu ziotenean.

Birus hark soilik

iraun zuen gauzen gainetik.

Immanuel Kant

Odol zelula zurien filosofia:

hau ni da,

hau ez-ni da.

Zeru izartsu ez-ni,

sakonaren sakonean

ezin hobeki ispilatua.

Immanuel Kant,

sakonaren sakonean

ezin hobeki ispilatua.

Eta hartaz deusik ez daki,

soilik haize boladaren beldur da.

Eta horretaz deus ez daki

horixe bada ere arrazoi

hutsaren kritika.

Sakonaren sakonean.

Erleak lasaitu zirenean

Gizon zahar bat

bat-batean hil zen

bakarrik, lorategiko apo-belar pean.

Ilundu arte egon zen etzanda

erleak

lasaitu zirenean.

Heriotza ederra izan zuen, ezta,

sendagile jauna?, dio

emakume beltzez jantziak,

zeina lorategira iristen den

lehenago bezala,

larunbatero,

poltsan beti birentzako bazkaria

eramanda.

Olšany auzoko hilerri judua,
Kafkaren hilobia,
apirila, egun eguzkitsua

Mihitik isuritako zenbait hitz dabiltza

astigar zurien azpitik miatzen.

Abandonu hurbila

eta, beraz, harrizkoa.

Gregor Samsa gogorarazten duen

ate ondoko gizon zahar

metamorfizatu gabeak

argi biluzi horretan

begiak erdi itxi

eta edozein galderari erantzuten dio:

Barkatu, ez dakit,

ez naiz Pragakoa.

Abigdor Karoren bidaia-liburutik

Lur hura

markatu izan dute

hainbat gurutze eta gurutzetxok

bidegurutzeetan

eta elur eta euri

bideetatik gaindi,

basoen

eta pentsamenduen

eta hirien bazterretan.

Anitzetatik

Jesukristo dago zintzilikatuta.

Anitz hutsik daude

oraindik.

* Abigdor Karo: Poeta judua (1389-1439). Bere hilobia zaharrena da Pragako hilerri juduan (itzultzailearen oharra).

Arbaso handiak

Gauez

haien siluetak zeru hutsaren kontra

marrazten dira

Troiako zaldi-erregimentuaren moduan.

Haien marmarioa putzuko

ur nabarmen bizitik

igotzen da.

Hala ere,

arrautza kraskatzen den bezala eguna lehertzen denean

eta zuzenean gizon armatu borradunak jaiotzen direnean

eta amak odoletan blai daudenean,

haiek aza-hostozko hegalak

dituzten tximeletak dirudite,

lainozko jelea dirudite,

ume-marra zimel batek kalkatua,

haien apenas markaturiko

eskuak dardarka daude,

arnasa hartzea ahazten zaie

eta hitz ulergarri

soil bat esatearen beldur dira.

Finean,

birusetatik substantzia heredagarri gehiago ditugu

haiengandik baino.

Ez dute indarrik.

Eta gu indarrik ez dutenen

indarra behar gara izan.

Lerro paraleloen sindromea

Bi lerro paralelok

beti egiten dute topo

geure eskuaz marrazten baditugu.

Kontu bakarra da

ea gure aurrean

edo gure atzean.

Ea urrutiko tren hura

aurrerantz doan

edo atzerantz.

Txoria

Segundoak mokokatzen dituen txoria.

Minutuak irensten dituen txoria.

Orduak digeritzen dituen txoria.

Oroimen-txoria,

kanpai-hots antzina itoa

orainaldira dakarrena.

Paperezko kukurutxoan

harrapaturiko txoria, malkoen lekeda batean

eseritako txoria,

zigor-ziegazko liburuen sakontasunean

hegalak astintzen dituen txoria,

oroimenaren esklabo den

txoria, idaztearen esklaboa,

paisaiaren laugarren dimentsioa

ezabatu zuen txoria,

orain erraietan txioka ari dena,

hezur hutsa den txoria, bulartxo

zikin hauskorra den txoria,

lumaje itsatsia den txoria,

azkazalaren atzeko hatz-bizarra den txoria,

jada inoiz ere

bakerik ez izateko zio den txoria.

Bataio-agiria

Jaiotza-eguna, bataio-eguna.

Giltza emandako pendulu-erlojua,

atea eror ez dadin

giltzaz itxitako armairua.

Ezkon-ohea, erlijio

utrakista, ardoa udazkeneko ekaitzetan

ozpin ez dadin. Kapilau beltza zozoa bezain,

isipua, abendu-meza.

Hiru kilo hogei,

azal gorrizta, ikterizia apur bat duena,

ile alferra. Eta orroa.

Bi milioi eta bostehun urteko adina.

Zahartzaroan baino ez dugu

ehun gutxi batzuetara murriztuko,

gure zelulek ez dute-eta

gehiagotarako ematen.