OIER GUILLAN

Aztitza

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2025 Oier Guillan

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2025eko maiatza

Edizio hau: 2025eko maiatza

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Euskal antzerki garaikidearen oholtza eta ispilu izan nahi duen Ganbila sail honetan zegoen hutsunea betetzera dator eskuan duzun liburu hau. Oier Guillanen izena ez zegoen. Hutsune agerikoa, hortaz, ezen azken hamarkadetako euskal eszenan, bakarkako lanean edota, gehienetan, talde lanean, bere presentzia eta eragina agerikoa izan baita: hamaika arlotan aritua, erreferentziazko pertsonaia bihurtua da egungo antzerkiaren ekosisteman.

      Oierrek berezko lekua du euskal kulturaren panoraman poemagile, eleberrigile edota kazetari moduan. Baina, agian, antzerkiarena da bere esparru kutunena. Edo, zehazkiago eta zentzu zabalagoan esanda, eszenarena. Izan ere, badaude sortzaile batzuk zeinei oso lausoak gertatzen zaizkien genero literarioen arteko mugak. Oier Guillan da horietako bat. Noiz hasten da poema bat, edo narrazio bat, edo gogoeta bat, bere jatorrizko izaera literarioari utzi gabe, material eszeniko bilakatzen? Oierri galdetu beharko genioke. Hitzaren eta hizkuntzaren esploradore moduan bere sorkuntza bidearen bila, literaturaren eremu hibrido horietan murgiltzen da. Hortik abiatuz, hornidura horiekin motxila eta kantinplora ederki kargatuta, modu zabalenean ulertutako sorkuntza eszenikora egiten du salto, performancearen, musikaren edota dantzaren lurralde arrotzen esplorazioan, paisaia berrien xerka. Euskal eszenan gutxi urratu edo urratu gabeko eremuetan peskizan alegia; zeinetan kartografia zaharrek paisaia zaharrak baino ez dituzten erakusten, eta GPSek estaldurarik ez duten. Bera bezalako abenturazaleen konpainian beti ere, Metrokoadrokakoak adibidez, neurea osoa izateko zeurea behar dela osa erabat sinetsita dagoelako.

      Liburu hau, kulturaren eta sorkuntzaren gaineko begirada zorrotz, kritiko eta autokritikotik abiatuta, egileak sortutako hamaika testu eszenikoren bilduma da. Azken urteetan Itakarako bidaian emandako hamaika pausoren arrasto eta isla aurkituko du irakurleak bertan: des-desliluraz irekitako hamaika ibilbideetan topatutako harribitxiak eta zalantzak, perlak eta kezkak, gogoetak eta apetak. Bildutako sormen esperientziak, azkenean. Esan dugu hasieran: euskal antzerki garaikidearen ahaleginaren lagin ezinbestekoa. Bada zerbait.

      Beraz, ez bilatu egia borobilik hemen, ez eta adimen artifizialik ere. Egia erzdunak ditu lanabes egileak; eta, adimena, hezur-haragizko adimena, hezur apurtua bada ere agian, pitzatua, haragirik gabekoa, zopatarako hezurra. Fikzioak sortutako gezurrezko hezurra, alegia. Eta zer inporta du? Autokritikoa izan daiteke adimen artifiziala? Libre izan daiteke? Orduan, zer?

      Dasta ezazu Aztitza, gezur-haragi bizitan sortua baita.

AZTIA

HITZAURREA

ASIER SARASOLA

Nor ez da hezur apurtu bat?

Itakarik gabeko humero bat?

Piratarik gabeko tibia bat?

Bestearen zango igeltsatuak

sendotzen du norbere ibilia.

Elkarren makulu izan ezean,

ez dago biderik.

Gurpildun ahulkiak

hitzaso zabalean.

Norabideak axola du, jatorrira

itzuliko bagara.

Ipar, hor hatsa.

Maldak eta kroskak,

ar-akalak,

zebrabide kosmetikoak,

ipurmasail ahaldunduak,

zerbikalgia arin bat.

Bultza, bultza denok.

Batza.

Gurpildun ahalkiak

oztopo lasterketan.

Batera.

Denborak eta aldakak,

hitzak eta protesiak.

Selfieak bainoago

erradiografiak eskaintzea.

Igeltsurik gabe,

guztia hats eten.

Gurpildun aulkiak

aro zibernestesikoan.

Eskuak, haragi bizitan.

Bultza, bultza denok.

Nor ez da hezur apurtu bat?

Hezur pusken auzolaguntza

errotikoa

—r bakarrekoa ere—.

Hezurdura kuantikoa;

neurea osoa izateko,

zeurea behar da

osa.

Nor ez da hezur pitzatu,

gastatu,

zopatarako bat?

Dasta nazazu.

Gaitezen.

Ezazue.

Aztia.

Testuingurua:

      Testu hau Don Inorrez taldeak argitaratutako Aztia diskoarekin batera sortu zen. 2023ko udazkenean Don Inorrezeko kideek disko berri baterako kolaborazio proposamena luzatu zioten Oier Guillani, Mr. Señora liburuko testu batzuk gogoan. Hortik abiatuta, konpromisorik gabeko esperimentua abiatu zuten: bakarrizketa bat idatzi, eta bertatik kantak ateratzen ahaleginduko ziren. Hala, azkenean testua bera kantak sortu ahala borobildu zen. Metrokoadroka kolektiboak parte hartu du halaber hortik aurrerako prozesuan, oholtzaratzean eta diskoaren zein liburuaren diseinu lanetan.

      Aztia diskoa 2025eko urtarrilean publikatu zen, eta kontzertu teatralizatua urte bereko otsailean, Donostiako Lugaritz antzokian, estreinatu zen.

Lantaldea:

Musika: Don Inorrez.

Musikariak: Imanol Ubeda, Karlos Arancegui eta Fernando Neira.

Testuak eta dramaturgia: Oier Guillan.

Aktore-dantzaria: Ainhoa Alberdi.

Zuzendaritza artistikoa: Idoia Beratarbide.

Diseinua: Allende Arnaiz.

Argiak: Junki Mayo.

Soinua: Peio Gorrotxategi.

Ekoizpena: Don Inorrez & Metrokoadroka.

Banaketa: ENTER.

Herriak ta hizkuntzak

zuten norantzari

gai gehio lotu zaio

lehengo ardatzari

ta munduak hartu dun

itxura latzari

aurre egiteko, beraz,

laguna altxa hadi!

bultza hainbat borroka

ederren martxari

kontrapisu eginez

eskuin balantzari

txapela bete indar

mingaina dantzari

borroka irabazteko

desesperantzari.

MAIALEN LUJANBIO,

2022ko Euskal Herriko

Bertsolari Txapelketa Nagusian

Koherente izan sortutako pertsonaiarekin

Zutaz espero dena da

Idiotak asko daki

Ezagutzen dut leku sekretu bat

Non deslilurak tokirikan ez duen

Ez duen

Ez duen

GORKA URBIZU,

Toki bat

AZTIA BARRUTIK

Lehen ekitaldia

      Ez daki nola kendu jainkoaren ideia gainetik. Benetako ateo praktikantea izan nahiko luke. Gogoan egin du atzera, noiz sortu ote zitzaion behar hori. Ez du argi. Edo bai. Edo gutxi gorabehera.

      Egun hartan, edo beste edozein egunetan, begiak zabaldu zituen. Logelako pertsiana erdi jaitsita zegoen, baina suma zezakeen kanpoan eguzkia. Nagia sentitu zuen, gaueko izerdiaren pisua. Berea ez zen gorputz baten soinua dutxa hartzen. Ur jauzi minimoaren doinuarekin halako tregoa bat sentitzen zuen beti, altxatzeko tenorea atzeratzeko baimen moduko bat. Iturriaren karrankak urarena etetean biratu ohi zituen aldakak alde batera, gosaria prestatzeko tenorean. Egun hartan, ordea, eguzki betearen zantzuek koltxoian iltzatzen zuten. Gogoko zituen egun luzeak, argitasunaren orri zuriak, baina goiz hartan zama zitzaion denboraren neurria. Bizitzak, gorputza baliatu beharrak, ardura gisako bat ekartzen zion gero eta gehiagotan. Bere denboraren jabe izatearen esklabotza. Aitortzea zilegi ez zaion arren, sekretuan, ments ditu goizek euria oparitzen dioten aldiak. Begiak zabaldu eta etxean geratzeko aitzakia. Eguna aprobetxatzea etxetik ez mugitzearen baliokide diren goiz-arratsak. Ilunabarraren edertasuna miretsi gabe bizi daitekeen egun horien askatasuna. Sofa, telebista edo liburua. Bero sapak eguerdian etxea habitaezin bilakatzen duen egun horietan eginbeharrik ez izatearen bakea. Erreka, hondartza edo igerilekuaren artean aukeratu behar ez izatekoa.

      Maindire soilaren babesaz pasa du gaua. Oraindik ere suma dezake buruan bezperako ardo gehiegizkoaren lanbroa. Buruko min doiaren ezpata. Edozein egunetako edozein gautako une irabazia, jateko gutizia afalaurretik, edo kopa bete egun amaiera. Gehiegitan errepikatutako erritual irabazi berria, ez kezkatzeko moduko dosietan gailendua. Azkenaldi luzean, ordea, berak badaki ihes puntua dela, aitortzen dio bere buruari erdizka, behar du halako helduleku ezdeus eta inora bakoa. Drogaren maila baxua bada ere, eguna amaiarazten laguntzen dion parranda minimoetan dosifikatua.

      Errepasatu egin du bere gorputzaren ezina atalez atal, uraren txorrota atzerako kontaketa bilakatua dela jakinda. Automotibazio esaldi bat errepikatzen saiatu da, hankak mugitzeko lain behintzat. Terriblea da autolaguntza liburuek eragiten duten itxaropena, gomuta herabe horretara besterik ez da iritsi. Zabalegia da mundua dena posible denean, erantzunak zure esku daudenean, zure bizitzarekin zer egin erabakitzeko aske zarenean. Batzuetan nahiagoko luke arerio jakin bat, kexarako eskubidea lausotzen ez dion egoera argi eta zehatz bat, dagoen lekuan egoten jarraitzeko koartada ekidinezin bat.

      Uraren txorrota geratu da, baina oraindik ere ez da gai ukondoak maindiretik askatzeko. Behinola inork inoiz sutsuki gomendatutako azken bizilaguntza gidak ezinegona sortzen dio, estres existentzial moduko bat. Zoriontsua izan behar horren pisua. Minak sortzen dion ebakian lasai egon ezina. Bai ala bai, zeozer egin beharra. Unibertsoa. Bi kontu esango lizkioke unibertsoari. Maitasun erabatekoaren ideiari. Ironiak suspertu du amiñi bat; agian, oraindik ere, nork jakin, ez dago horren etzana. Zertara dator guztia plan liluragarri baten pieza ulergaitza dela intuitzea? Etsipenak hartu dizkio bazterrak. Ez du onartu nahi, baina ezin du ekidin. Unearen argazkia begiratu du kanpotik, eta ez du ulertu irudiak duen filtroa. Difuminatze sotilak aire artistikoa ematen dio inork ikusiko ez duen une izoztuari, baina errazegia da kolore geruza, sinpleegia. Umoreak salbatuko du, zerbait ilunagoa bilakatuko ez bada. Pauso hori emanez gero, akabo da.

      Uraren txorrotaren amaierak sorpresa ekarri dio. Abiadura, asaldura. Zer gertatzen den sumatzen du, harriduraz eta erdizka. Une batez samurtu egin zaio gogoa, negar egiteko gogoa piztu zaio ezkerreko begiaren ertzetik. Behin eta berriz laztanduko lukeen gainazala, erlojuak geratzeko ezagutzen duen denboraren makina bakarra, gauaren ertzetik munduaren isiltasunarekin lasai antzean etzateko ezagutzen duen bide posible bakana. Eta besteak ziztuan janzten du goiza, badoa, zereginak dauzka. Kaleko atea itxi da eta berak ohean jarraitzen du. Bizkarreko mina arintzeko xede bakarrarekin aldatu du lekuz begiradaren pausalekua. Denbora izoztu nahi luke, baina goiza badoa. Eguzkia gero eta gorago, gero eta ozenago, bazter errepideko autoen kalaka gero eta biziago. Haurren ahotsak sumatzen ditu, berrogei urte zaharrago diren oihuen azpitik. Hirurogei, agian. Ohean egoteagatik datorkion erruduntasun izpia buruko mina baino altuago ari zaio, apurka, mintzatzen.

      Guztia idatzita dago, diote.

      Baita hau ere? Ironiak urdin ilunetik egin dio berehala beltzera. Gidoilari hobeagoak behar ditu unibertsoak, jainkoak, zeru jaurlaritzak. Edo gidoilarien greba piztuko duten sindikalista hobeagoak. Bere buruari galdetu izan dio nolakoa litzatekeen bizitza gidoilari pertsonalizatu baten laguntzaz egingo balio aurre egunaren eszenatokiari. Ez du gogoko bizitzako pasarteen ordena miragarria. Mina autolaguntza liburu guztiak herriko plazan erretzen dituen gudarostea da. Ez dago paturik, hartutako erabakien ondorioak baizik. Nola pasa itxaropenera. Loteria. Bingo. Argia berreskuratu. Krudelkeria eta kale ilunak, itzalen beldur bizi denarentzat. Zer gertatuko litzatekeen Afrikara bidaliko balira autolaguntza liburu guztiak. Uste baino hobeto zaudelako, ondo bizi zarelako irakurri ahal dituzu haiek guztiak. Kaosa. Dena idatzita dago. Eta hala bada, zer. Duintasuna idatzita dago. Eta zer. Geratzen zaion bakarra da. Berea ez, besteen zoriona.

      Ohetik altxatzeko kemena bildu du, azkenean. Egin du komunetik bulego gisa darabilen gelara iristeko indarra. Zabaldu du maskaren maleta. Aurpegia jantzi du, eta badoa.

AZTIA KANPOTIK

Bigarren ekitaldia

Nire istorioa

jaio nintzenean hasten da.

Baina saiatu arren,

ez dut ezer oroitzen.

Beraz atal hori

saltatuko dut.

Beraz atal hori

saltatuko dut.

Beraz atal hori

saltatuko dut.

Beraz atal hori...

Arratsalde on, eta ongi etorri “Zoriontasuna hasiera bat besterik ez da” mintegira.

Patrika Zabalegi nauzue, munduko terapia guztietan aditua.

Agian zeuen buruari galdetuko diozue zer dagoen “Zoriontasuna hasiera bat besterik ez da” tituluaren atzean.

Gaur, hemen, egia bakarra helarazi nahi dizuet: esango dudan guztia gezurra da.

Mintegiaren prezioa izan ezik, hori bai egia dela.

Hasteko eta behin, bizuma egin dezakezue gero sarreran topatuko duzuen telefono zenbakira aurrematrikula ordaintzeko.

Gero ez deitu bertara, mesedez, nire kaseroaren zenbakia da, lau hilabete zor ditut alokairuan.

Tira ba, hel diezaiogun gaiari.

Gaur zoriontasunaren gakoak emango dizkizuet.

Gero gako horiek Izenpe txartelarekin erabili ditzakezue, edo BakQ-rekin, edo TicketBairekin.

Ba ote erakunde publiko batean eskaera bat lehengo saialdian bideratzen lortzea eta robot batena ez den ahots semisentsual batek zu euskara aurrearkaikoan idatzitako argibideak deszifratzen laguntzea baino zoriontasun handiagorik?

Bai! Erakundeek iritziz aldatzea eta aurrez aurreko harremanak berreskuratzea.

Baina ez gaitezen desbideratu.

Mintegi hau hasi denetik bik erlojua begiratu duzue; batek ingurura begiratu du ea kamera ezkutuak ote dauden; beste hiruk mugikorrean zabaldu duzue Maps aplikazioa ea lekuz nahastu zareten begiratzeko. Ba, aizue, sentitzen dut hau esatea, baina okerreko leku zuzenera etorri zarete.

Arratsalde on eta ongi etorri

okerreko leku zuzenera.

Autolaguntzaren aztia naiz,

sari ugari dituen hori bera.

Aritua, aditua,

autolaguntzaren aztia.

Nirekin fio ez bazarete,

denbora aurreztuko dizuet:

ez dut titulu bakar bat ere,

ezta beharrik ere.

Energian dago dena,

hori da nire iturria.

Patrika Zabalegi naiz,

autolaguntzaren aztia.

Jarrai dezagun! Ez dugu aztirik galtzeko!

Ni naiz, bai, Patrika Zabalegi, autolaguntzaren aztia.

Abagune hau baliatuko dut esateko oraindik ere zuetako baten batek mintegiko matrikula ordaindu ez badu, sarreran topatuko duzuen bigarren telefono zenbakira bizum bat bidal dezakeela.

Gero ez deitu zenbaki horretara, mesedez, nire dentistarena da, haginak kendu ditut; hau egia da, agintzen dizuet.

Hitz egin dezagun, bada, autolaguntzaz.

Autolaguntza ezinbestekoa da.

Nola bizi autolaguntzarik gabe.

Pentsa botata geratzen zarela autobidearen erdian, eta ez dakizula zergatik ateratzen ari den kea motorretik, edo aire girotuak zergatik utzi dion funtzionatzeari, edo ez duzula sekula jakin non dagoen ditxosozko errekanbioko gurpila.

Ba horrelakoetan... inoiz baino argiago ikusten da zergatik den horren beharrezkoa auto-laguntza.

Ez jarri aurpegi arrarorik, badakit txiste txarra ematen duela baina autoarena oso metafora ona iruditzen zait, bizitzari buruz hitz egiteko.

Zergatik den metafora on, galdetuko diozue agian zeuen buruari.

Ba ez dakit, baina lasai, saioa amaitu baino lehen segur aski okurrituko zait zerbait.

Nire bizitza autosuperazio istorio bat da: badakit hemen gauden guztiok autosuperatzen dugula geure burua bizitzan zehar, bakoitzak ahal duen moduan. Baina nire autosuperazioa nola izan den kontatuko dizuet: lehenbizi laugarren eskuko Ford Tourneo Connect bat eduki nuen, gero hirugarren eskuko Ford Courier bat, ondoren etorri zen bigarren eskuko Renault Trafic bat, eta, aizue, orain oso zoriontsua naiz hogei urteko Volkswagen Transporter batekin, nahiz eta ezin naizen Bilbo eta Donostia bezalako kapitaletako erdigunean sartu neurri ekoelitistengatik, hau da hau kapitaletako kapitalismoa.

Ea nola autosuperatzen duzuen hori.

Agian jakin nahiko duzue nola lortu dudan hain urrun iristea bizitzaren errepidean, 20 urteko auto batekin.

Ez kezkatu! Sarreran duzuen hirugarren telefono zenbakira bizum bat eginez gero, nire Wikipediako orrialdearen lotura bidaliko dizuet. Gero ez deitu telefono horretara, mesedez, nire mekanikariarena da, autoaren azken konponketa zor diot...!

Patrika Zabalegi nauzue,

munduko terapia guztietan

aditua.

Ongi etorri

“Zoriontasuna hasiera besterik ez da”

izeneko mintegira.

Patrika Zabalegi nauzue,

munduko terapia guztietan

aditua.

Fisiolinguistika nuklearra,

biowikipedia tutelatua,

marxismo postgardena,

kulturgintza hepatikoa,

teleokulista postdramatikoa,

tiritagintza postraumatikoa

eta sukaldaritza postbeganoa.

Patrika Zabalegi nauzue,

munduko terapia guztietan

aditua.

Jarrai dezagun! Ez dugu aztirik galtzeko!

Badakit!

Zoriontasuna, hasiera bat besterik ez da best-sellerra nola idatzi dudan azalduko dizuet.

Nire arrakastaren muina zein izan den jakingo duzue horrela, zuentzat inspiragarri izan dadin.

Baina utzi telefono mugikorrak!

Ez sartu amazonen, ezta aitazonen ere, liburua oraindik ez dago argitaratua.

Are gutxiago! liburua ez dago oraindik ere idatzia.

Are gutxiago...! oraintxe okurritu zait best-seller bat idazteko ideia, baina aurrerosketa egin nahi baduzue, bidali beste bizum bat sarreran topatuko duzuen laugarren telefono zenbakira.

Gero ez deitu bertara, mesedez, pareko tabernan zortzi plater konbinatu zor ditut.

Nire best-sellerrean errenkarnazioaz mintzatuko naiz, zuek... sinesten duzue errenkarnazioan?

Nik bai.

Baina herrenkarnazioa hatxez. Bai, ez da errata bat.

Bizitza honetan eduki dudan lanpostu bakoitza herrenkarnazio bat izan delako.

Jaiotze berri bat.

Aurreko herrenkarnazio batean, adibidez, kultur zeini-egotzia izan nintzen.

Bai, ez begiratu horrela, ez begiratu arraro, ez begiratu gaizki.

Kultur zeini-egotziarena ere ez da errata bat.

Kultur zeini-egotzia nintzen, gaitz guztien ardura niri egozten zidatelako.

Kultur zeini-egotzien artean ordea, badaude pertsona apartak, kulturari buruz gehiago jakiten saiatzen direnak... baina horiek, esan bezala, pertsona apartak dira, alegia, gehiegi inplikatuz gero apartatu egiten dituztenak.

Hasieran niri esan zidaten kultur zeini-egotzia izateko nahikoa zela aulki bat betetzearekin.

Ze fama txarra duten aulkiek, ezta?

Baina aulkiak garrantzitsuak dira egungo jendartean.

Eta aulkiek ez dute ondo pasatzen.

Ezagutu duzue inoiz kezka existentzialak dituen aulkiren bat?

Seguru nago ezetz.

Leihoak, txiskeroak, kuleroak, elurretako eskularruak, harriak, txoriak...

Baina arazo existentzialak dituen aulki bat?

Aulkien arazoak tabua dira oraindik jendarte honetan, edo hobeto esanda, tabu-reteak dira.

Munduan denak kezkatuak kultur mahaiekin, negoziazio mahaiekin, mahai sektorialekin, mahaiak post-it fosforito koloretsuez estaltzen dituzten prozesu parte hartzaileekin, baina zer da hori aulkiekiko jazarpen ikusezinaren aldean?

“Ez da egongo beste altzari bat gizakiaren antz handiagoa duenik”, idatzi zuen behin Harkaitz Canok. Esanguratsua, ezta?

A ze oroitzapen politak, kultur zeini-egotzi aulkia betetzen nuen garaikoak.

Oroitzapen politak ez lanekoak, hori peñazo bat zen, ni beti nintzen gaiztoa kulturgileentzat, zeinen erraza den ardurak hartu beharrean norbaiti gaitz guztien errua botatzea, nik beti nahasi ditut kixoteak eta kexatiak, erratak eta errotak...

Baina ez ditzala haizeak errotak eraman, zeinen ongi bizi nintzen garai hartan...!

Eragozpen bakarra egoten zen: kulturgileak beti tematzen ziren kultur ekitaldiak nire denbora librean antolatzen, arratsetan... asteburuetan, peña!

Eta, aizue, nik ez dut familiarik, ez dut kirolzaletasunik, ez dut ia lagunik ere... BAINA IZAN NITZAKEEN!

Kixoteak eta kexatiak, aulkiak eta ahulkiak...

Munduak entretenitu nahi du,

ez aztoratu.

Munduak entretenitu dezaten nahi du.

Eskuinak eskuineko publikoa

entretenitu nahi du.

“Nire publikoa gozarazi”, esaten dizute,

“ez despistatu, entretenitu”.

Ezkerrak ezkerreko publikoa

entretenitu nahi du.

“Nire herria gozarazi”, esaten dizute,

“ez eraldatu, entretenitu”.

Baina edertasuna beti da dislexikoa.

Beti, beti, ia beti, dislexikoa.

Ezkerra, eskuma, edertasuna...

Tarteka hitzen esanahia berrikustea beti iruditu izan zait ezker onekoa.

Hitzen ondoeza.

Nola bueltatu hitzei, zentzua ez bada, zentzuren bat?

Ez al daude hitzak apur bat nekatuta?

Zer da, adibidez, edertasuna?

Nork dio zer den ederra?

Agian akatsa da berreskuratu behar dena, errata errorea da, eta errorea errota, ez dadila izan haizea hitzen errotatiba.

Akatsa sisteman, kantatzen zuen Lurra taldeak, berrabiatu, mesedez.

Ondo gogoan dut, adibidez, zeini-egotzi nintzen garaian gure bulegoan jarrarazi nuen esaldia, kultur arloko lankideen motibazioa bultzatzeko: “Hemen guztiok egiten dugu ahul duguna, ahul dugun moduan”.

Ez zen poesia, errata bat zen, baina aizue, zer da euskarazko erratarik gabeko erakunde publiko bat, demokratizatu ditzagun erratak!

Akatsetik berrabiatzea, hori bai ederra!

Body milk moduko bat izan daitezela erratak, ez gaitezela izan azalekoak dermokraziaren festan.

Kultur zeini-egotzi nintzela papurrak banatzen nizkien bidegorrian uso zuriei, bakean egon zitezen, eta batez ere, bakean utz nintzaten.

Luntxetan, azpiegitura kultural azpierabilietan eta espaloi azpizapalduetan dirua xahutu ostean, pastelaren azken zatitxoa ematen zidaten niri kulturarentzat.

Eta horrekin ezin da egin mirakulurik, aizue!

Baina banatzeari ekiten nion.

Eta denak triste, gose zirelako, baina pozik, ondokoari papurra kendu ziotelako.

Pastelzatistak esaten nien nik, maitasunez. Desidealizazioa.

Aulki-jokoan ibiltzen ginen zeini-egotziak ere, eta niregan desesperantza nagusitu zen. Desilusioa.

“Zergatik hautsi burua, egin nahi dutenek egin nahi dutena berdin-berdin egingo badute”, esan zidan behin norbaitek. Desafekzioa.

Pastelzatista batzuk loreak botatzen hasi zitzaizkidanean ere, kezkatzen hasi nintzen.

Ulergarria zen desesperantza, baina...

Beste pastelzatista batzuk prekaritateaz bolo-bolo mintzatzen hasi ziren ordea, eta aizue, ez dago nire esku gauza guztiak aldatzea. Desubikazioa.

Baina gauzak aldatzeko itxaropena galtzen denean, norbera da aldatzen dena.

Horrela, lana uztea erabaki nuen. Deslilura.

“Eskerrak ahulak garen”, kantatzen zuen Anarik.

Eta bat nator.

Izan nadin ahula ni ere.

Kultur zeini-egotzi nintzela botatzen zizkidaten loreak gogoratu nituen.

Arrosak, krabelinak, zerbak, ziazerbak, porruak.

Atsegin dutak, storyak, bertxioak,

—bueno, bertxioak jada ez—.

Loreak hartu, oparitu edo erosi egiten dira?

Hainbeste lore jaso eta gero, lore saltzaile errenkarnatzea erabaki nuen.

Beti nahi izan dut lore saltzailea izan.

Mundua leku terriblea delako,

bizitzan ere gauza terrible asko

gertatzen direlako.

Baina nireak ez dira

hilei edo bizidunei

oparitzeko moduko loreak.

Beti nahi izan dut lore saltzailea izan.

Mundua leku terriblea delako,

bizitzan ere gauza terrible asko

gertatzen direlako.

Baina nireak ez dira

hilei edo bizidunei

oparitzeko moduko loreak.

Nireak hilik ala bizirik

zauden jakiteko loreak dira.

Krabelinak, arrosak, liliak.

Hartu lore bat aukeran.

Hartzazu lore bat,

zeren beldur zara?

Nire loreak ez dira

hilei edo bizidunei

oparitzeko moduko loreak.

Nireak hilik ala bizirik

zauden jakiteko loreak dira.

Gauza ederra da lore bat.

Gauza eder asko dago munduan.

Baina loreak ihartu, usteldu, lehortu egiten dira.

Lorea ilunabarra bezalakoa da.

Amaituko dela dakizulako da ilunabarra eder.

Egunero errepikatzen den balizko edertasuna.

Hurrengo egunean edertasun dosi bat eduki dezakezun promesa.

Edertasuna edonoren esku.

Egunsentia izan da historiako lehenengo filma, lehenengo pantaila, lehenengo ziklorama.

Ilunabarra mutu uzten zaituen ispilua da.

Begirada barrura bueltatzen dizun isilunea.

Agian soilik amaiera duten gauzak dira ederrak?

Lorea edertasuna zabaltzen tematzen da, errepide bazterrean dagoenean ere.

Baina loreak ez daki ezer edertasunaz.

Edertasunak ez daki ezer edertasunaz.

Edertasuna inoren, ezeren gaineko begirada bat da.

Loreak ekartzen dit gogora pertsona oro den begirada.

Zimeltzen delako da lorea eder.

Zimeltzen delako, zimeltzen.

Usteltzen delako da lorea eder.

Usteltzen delako, usteltzen;

edertasunaren puntu gorenean.

Zimeltzen delako da lorea eder.

Zimeltzen delako, zimeltzen;

edertasunaren puntu gorenean,

hiltzen hasten da.

Eta nik maite dut

zimelduko diren loreak prestatzea

eta jendeari eskaintzea.

Lore bat,

hartzazu lore bat,

zuretzat.

Desilusioa. Desesperantza. Desaktibazioa.

Deskafeinatzea. Deshidratatzea. Desliluratzea.

Des-desilusioa. Des-desesperatzea. Des-desaktibatzea.

Des-deskafeinatzea. Des-deshidratatzea. Des-desliluratzea.

Dena dago lotuta.

Ni eta zu.

Zu eta ni.

Gu eta besteak.

Besteak eta gu.

Mina eta mundua.

Mundua eta mina.

Norberaren deslilura eta besteena.

Besteen des-deslilura, eta norberarena.

Dena dago lotuta.

Konstelazio burokratikoak,

konstelazio familiarrak.

Mediuma, masajista,

biomagnetofonista.

Ez nekienez

nora jo, ze bide hartu,

bide guztiak

batera hartzea erabaki nuen.

Konstelazio politikoak,

konstelazio akuatikoak.

Tarota, iris irakurlea,

biomagnetofonista.

Ez nekienez

nora jo, ze bide hartu,

bide guztiak

batera hartzea erabaki nuen.

Aztia, aztia naiz.

Zoriontasunaren aztia.

Aztia, horixe naiz,

zoriontasunaren aztia.

Konstelazio espiritualak,

konstelazio sexualak.

Osteopata, homeopata,

biomagnetofonista.

Autolaguntza. Edo auzolaguntza. Hau ere ez da errata bat.

Lore saltzaile errenkarnazioa ere porrota izan zen, besteak beste guztiz eta erabat arruinatu nintzelako, beraz, konturatu nintzen beste zerbaitetan saiatu behar nuela.

Hirugarren berraragitze bat prestatu nuen:

kartak botatzen hasi nintzen.

Bai, nik kartak bota eta irakurtzen ditut.

Besteen kartak.

Alegia, postari egin nintzen.

Postontzietatik gutunak lapurtu eta triste zeudenei irakurtzen nizkien gero.

Bankuko gutunak batez ere.

Ikus zezaten norberaren mina ez dela bakarra munduan.

Banku estraktuen robin hood bat bilakatu nintzen.

Zuei kartak irakurtzea nahi baduzue, pasaizkidazue zuen posta helbideak, eta, ahal dela, utzi zuen postontziko giltzaren kopia bat ere.

Baina horrek, hala ere, ez zidan luze iraun.

Oposizioak egin behar ziren errenkarnazio horretan, eta ni ez naiz inoiz gustura egon oposizioan.

Nola lortu desdeslilura?

Auzolaguntzaren bidean, konturatu nintzen terapeuta izatea zela aukera bat.

Terapeuta, coach, medium, guru, bitartekari, magoa...

Baina terapeuta... zertan? Niregan pausatuko nuke nik, berriz ere indartsua izateko itxaropena?

Psikologoa, maitalea, kuadrilla, familia, pilula, alderdia, kantaria, estatua, sasipoeta...

Dagoeneko zeuen buruari galdetuko zenioten. Orduan, zergatik da hau mintegi bat?

Jendarte oro delako mintegi bat.

Mintegia, alegia, minak gordetzen diren lekua.

Ez zaituztet denok ezagutzen, baina aztia naiz, aizue, irakur dezaket airean dagoen energia.

Hemen gauden guztiok mina sentitzen dugu, sentitu dugu, sentituko dugu.

Ikus ditzaket batzuon harridura aurpegiak.

Biluzik sentitzen zarete, adierazpen paregabe honen aurrean, zuen minak agerian geratuko direlakoan.

Baina lasai, nik ezagutzen dut munduko min gehienak arintzeko modua...

Munduko min gehienak arintzen dira

beste norbaitek min horiek ikusten baditu.

Inork ez du aztirik galtzeko!

Nik, ordea, badut aztia zuek denontzako, entzuteko, eta entzundakoa ahazteko.

Une honetara iritsita esango dut pentsatu ere pentsatu nuela sekta bat sortzea.

Baina horrek lan handia ematen du.

Whatsapp talde bat osatu behar duzu zure jarraitzaile guztiekin, eta dagoeneko banago bizilagunen batzarreko, tailer mekanikoko, dentistako, ondoko tabernako zordunetako whatsapp taldeetan.

Talde gehiagorik ez, mesedez.

Gainera, sekta hitzarekin okurritzen zitzaidan errata probokatzaile bakarra ogitartekoekin zerikusia zuen, pollo sektas queso, eta ez nuen erdalkerietan erori nahi.

Nire terapia proiektu berriak “euskal” hitza behar zuen aurretik, diru irabazi asmorik gabeko elkarte bat sortu eta dirulaguntzetara aurkeztu ahal izateko.

O, ez.

Dirulaguntzak berriz ere, ez...!

Inork ez du aztirik galtzeko!

Orain, ariketa praktiko bat egingo dugu.

Ezer baino lehen, esango dizuet etorkizuna igar dezakedala, eta ez dudala sekula hutsik egiten.

Ez izutu!

Badakit gaur hemen ikusiko duzuena harrigarria izango dela, ahaztezina, inpaktantea, baina ez kezkatu, iragarpen guztiak maitasunetik eginak izango dira.

Etorkizuna igar dezaket...

Hemen gauden guztiok laster, oso laster, antzoki honetatik aterako gara.

Hemen gauden guztiok, laster, kanpoko atea zeharkatuko dugu.

Hemen gaude guztiok, laster, espaloian ibiliko gara.

Hemen gauden guztiok, ordu batzuk barru, lotan egongo gara.

Hemen zaudeten guztiok, sekulako paketea hartuko didazue, honezkero egin ez baduzue, eta kanpora aterako zarete pentsatzen: hau ez da posible, lotsagarria da, timo bat da, hau ez da mintegi bat, hau ez da teatroa, hau panfleto bat da... bikain!

Oharra: nire igarpenak huts egiten badu eta ondo pasa duela pentsatzen ateratzen bada baten bat, bizum baten bitartez ekarpen bolondres bat egin dezake, Kulturgintzak Pastel Handiagoak Nahi Ditu E Kulinari Zenter Gobernuz Kanpoko Erakundea babesteko. Ni neu naiz elkarteko lehendakaria, baina hori kasualitate hutsa da.

Eta orain, etorkizunerako azken igarkizuna: adi denok, ez urduri jarri.

Hemen gauden guztiok... Hil egingo gara...!

Ez zaitezte abaildu.

Hori esango nuen beldur zineten, ezta?

Hori izango da segur aski, denok izutzen gaituen igarkizuna.

Izan ere, nor ez da horren beldur?

Ba sentitzen dut hau esatea: hemen gauden guztiok... hil egingo gara?

Noiz hilko zareten?

Ez dakit.

Zenbat denbora geratzen zaizuen?

Ez dakit.

Nola izango den?

Ez dakit.

Sufrituko duzuen?

Aizue, ez dakit, terapeuta naiz, ez tabernaria.

Tabernariarena hurrengo errenkarnazio baterako utziko dut.

Baina ez zaitezte haserretu,

Hil egingo zarete...!, baina ez dakit noiz...

Seguru nago sustoaren ostean baten batek nire erantzunarekin arindua sentitu duela.

Ez duzue zoriontasun izpi bat sentitu?

Hala baldin bada, helburua beteta!

Ez dugu aztirik galtzeko!

Eserlekuetan sumatu ditut batzuk txamarrak prestatzen kalera ateratzeko... bazoazte?

Haserre, gainera?

Oso ondo.

Elkartu kanpoan beste haserretuekin, eta komentatu jugada.

Hori da nahi nuena.

Akzioa.

Erreakzioa.

Errenkarnakzioa.

Bribakzioa.

Autodeterminakzioa.

Mintegi hau eta gero ez dugu izango aztirik galtzeko.

Ikusten?

Esan dizuet.

Unea iritsi da.

Bagoaz hemendik, bizitza berri bat hastera.

Zoriontasuna... hasiera bat besterik ez da.

AZKEN OHARRA:

Oraindik ere mintegiko matrikula ordaindu ez baduzue, bidali bizum bat sarreran topatuko duzuen seigarren telefono zenbakira.

Gero ez deitu zenbaki horretara, mesedez, aretotik lehenbizi aterako den lehenengo pertsonarena da.

Diru guztia berari iritsiko zaio.

Sorpresa itzela hartuko du.

Opari bat izango da.

Subentzionatu dezagun pertsona baten une zoriontsu bat!

Ez dakit zergatik ez dudan lortzen sekula dirua aurreztea...

AZTIA BARRUTIK

Hirugarren ekitaldia

Aztia bueltatu egin da etxera. Esku mugimendu dardartiez utzi du kaleko arropa esekitokian. Komunera joan eta erantzi egin du gainontzekoa. Ispilu aurrean paratu eta apurka kendu du azkena, aurpegia. Dutxaren txorrota abiatu duenean, eguna beste bat dela sentitu du. Goizekoaren aldean kolorez mudatu dela gorputz honen denbora. Barrura sartu aurretik abian jarri du plazer laburren errituala: musika aparatura hurbildu eta kanta aukeratzen hasi da. Burutik pasa zaio, musikarena dela agian arteak ahal duen metamorfosirik behinena: kantuak desagertzeari uko egiten dioten oroitzapenak dira. Eta, haiek tristeak direnean ere, malenkoniaren bidetik bada ere, boz goran ahoskatzen hasi orduko gogoa pozera hurbiltzen da. Ur bildua da txorrotapean. Barrura sartu orduko hoztu egin du beroaren gaineko beroak. Burura etorri zaio berak ere guztiz sinesten ez duen mantra hura, entzuten ari den doinuaren erritmora: “Zoriontasuna hasiera bat besterik ez da...”. Itsaso keinukariaren baitatik entzun du kaleko atea. Berak doi bat utzi du zabalik dutxakoa. Badaezpada.

LORE SALTZAILEA

Testu hau lehenbiziko aldiz Xangre fanzinean publikatu zen, 2019an.

A: Lore saltzailea naiz.

Izan nintekeen artista ere, pintorea, aktorea, idazlea.

Baina ez.

Lore saltzailea naiz.

Lore saltzailea izatea erabaki dut.

Beti nahi izan dut lore saltzailea izan.

Lore saltzailea izatea erabaki nuenetik,

beti nahi izan dut lore saltzailea izan.

Lore bat?

Une txikietarako artista ikusezina.

Publikoaren aldeko ekintzailea, performerra.

Publikoaren aldekoa, publikoak publiko dela ez dakienean ere.

Banator, banoa.

Lore bat?

Mundua leku terriblea delako naiz lore saltzailea.

Bizitzan gauza terribleak gertatzen direlako naiz lore saltzailea.

Seme-alabak gaixotzen dira,

lagun bat gazterik hil,

gauza terribleei beldur terriblea hartzen diegulako naiz lore saltzailea.

Beldurra, XXI. mendeko izurrite hori.

Izurrite guztien oinarrian dagoen izurrite hori.

Gerra guztien oinarrian dagoen izurrite hori.

Hezkuntza hiltzaile guztien hastapenean dagoen izurrite hori.

Lore bat?

Inork ez du nahi lorerik?

Zergatik da jendea loreen beldur?

Arrosak, krabelinak, liliak.

Lore bat?

Ez?

Zeren beldur zara, jauna?

Lore saltzailea naiz.

Gogoan dut lore saltzaile izaten hasi nintzen garaia.

Duela urte batzuk izan zen.

Orduan emakume olde batek zeharkatzen zituen gauak eta tabernak, arrosak eskainiz.

Arrosa bat euro bat,

edo ehun pezeta ziren?

Gizonezkoengana jotzen zuten emakume haiek,

arrosak eskuan,

tristezia zamatsu bat disimulatu nahian.

Gizonezkoengana gerturatzen ziren,

gauaren izerdi larderiatsuaren erdian,

alboan zituzten beste emakumeak arrosa batez konkistatzen saia zitezen,

esanez bezala:

arrosa honek hankarte usaina dauka.

Emakume saltzaileek ez zieten beste emakumeei eskaintzarik egiten,

emakumeek ez omen dizkiete emakumeei arrosak oparitzen,

gizonezkoek ez omen dizkiete gizonezkoei arrosak oparitzen.

Gizonezkoen listuak arantzak ditu.

Arrosak ez.

Arrosek zauriak eragin ditzakete arantzez.

Odola.

Gizon larderiatsuek zauriak sortzen dituzte arrosetako arantzez,

eta odola borborka azaleratzen da emakumeen hatzetako zauri txikietatik.

Listuarekin nahastuz.

Hain da gauza intimoa lore bat oparitzea.

Nik inbidia nien emakume saltzaile haiei,

eta pena itzela.

Aitakeria zaurgarriz jokatzen nuen nik ere?

Zein da elkartasunaren eta limosnaren arteko muga?

Mugak ez daude soilik Ceutan, Lampedusan, Mexikon.

Mugak herriko jaietan daude.

Txinatarren, senegaldarren, ekuadortarren eta gure artean.

Zorionak mozkortzen gaituen gu hori.

Eta bihoztunok erruki diegu, urrunetik.

Ulertzen ditugu, urrunetik.

Mafientzat ari direla diogu, urrunetik.

Albistegi batean egongo balira bezala.

Eskua luzatu eta uki genitzakeen arren.

Pantailei esker errazagoa da ezkertiarra izatea.

Atsegin dut.

Baina muga zeharkatzen baduzu,

lurralde arriskutsu batean sartuko zara.

Mundu paraleloek ematen duten lasaitasuna apurtuko litzateke.

Eta automatikoki gu geu ginateke patera batean gaudenak.

Lore guztiak erosiko banizkio emakumeari?

Zoaz etxera,

har ezazu atseden, esango nioke.

Gure larderiaren peskizan ibili beharrean.

Ez al zenuke nahiago?

Edo hobe, emazkidazu lore guztiak eta zoaz garagardo katxi bat hartzera.

Utz ezazu udako kantaren bat azalean loratzen.

Emazkidazu lore guztiak.

B: Guztiak?

A: Bai. Zenbat da?

B: Hainbeste.

A: Tori.

B: Zer egingo duzu lore guztiekin?

A: Oparitu.

B: Oparitu, diozu?

A: Oparitu ez. Saldu egingo ditut.

B: Nik ez ditut arrosak saltzen, arantzak baizik. Nahi duzu arantza bat?

A: Gauaren larderiari arrosak saltzen dizkion gazte euskalduna.

Zauri bat.

Ulertu ezin den arantza.

Ez zaizkit balkoietako loreak interesatzen.

Horiek bizirik daude. Beraz geldirik. Beraz hilik.

Sustraiak ebakiak dituzten loreak interesatzen zaizkit.

Mugimenduan daudenak.

Erlojuaren kontra bizi diren loreak.

Denbora aurka duten loreak.

Oparitzen den lore sorta oro

laguntza eskatzen duen mezu bat da,

mezurik gabe itsasora jaurtitako botila hutsa.

Polita da irudi hori.

Norbaitek itsasora jaurti duen botila hutsa,

paper bat barruan sartuta agian.

Zer da ba galdera bat,

ez bada norbaitek itsasora jaurti duen botila hutsa,

gehien jota orri zuri bat barruan sartuta.

Galdera bat.

Erantzunik ez duen galdera oro da opari bat.

Nik loreak sartuko nituzke botilen barrura.

Baina ekologista naiz, aizu.

Horregatik, nahiago dut loreak saldu.

Lore sorta oro delako laguntza eskatzen duen dei bat.

Loreek berdin balio dute hildakoentzat zein bizientzat.

Izan ere, oparitzen dituenari buruz hitz egiten baitute loreek,

loreak oparitzen dituenak une bat gehiago oparitu nahi dio maite duen horri.

Loreak supermerkatuko kupoi sarituak balira legez.

Zorteak kolpatutako unea.

Zer kontatua izan afalosterako.

Nori kontatua izan.

Loreek berdin balio dute hildakoentzat zein bizientzat.

Nork ez dio oparitu inoiz lorerik hil denari,

harekin une bat gehiago sortu nahian, azken unea.

Zimeltzen direlako oparitzen ditugu loreak.

Ba ote ezer zimeltzen den edertasuna baino hunkigarriagorik.

Zimeltzen delako da lorea eder.

Usteltzen delako.

Edertasunaren puntu gorenean hiltzen hasten delako.

Edertasuna harrapatzen dute loreek une batez.

Zimeltzen direlako dira loreak eder.

Eta nik maite dut zimelduko diren loreak prestatzea, eta jendeari eskaintzea.

Bizientzat, hildakoentzat.

Lore bat?

Ez duzu lorerik nahi?

B: Ezin ditut jasan poetak.

Poetek desprestigiatu egin dituzte loreak.

Hankarteari lore deitzea nazkagarria da.

Bular biluziak loratzen direla esateak norbait akabatzeko gogoa ematen dit.

Poeta bat, ahal dela.

Loreak gauza serioa dira.

A: Lore bat?

Ez duzue lorerik nahi?

B: Lorea izan daiteke mehatxua ere.

Jazarle batek loreak bidaltzen dizkionean jazarria denari.

A: Horregatik, ni ez naiz edozein lore saltzaile.

Nire lore sorta propioak asmatu ditut.

B: Lore haragijaleak.

A: Nireak ez dira hilei edo bizidunei oparitzeko loreak.

Nireak hilik ala bizirik zauden jakiteko loreak dira.

BRIGADISTA

Javier Barandiaran brigadistak Euskaldunon Egunkariarako (zehatzago esanda, 2003an itxieraren osteko Egunero zenerako) Iraketik idatzitako kroniketan inspiratua.

Testu honek Café Bar Bilbao antzerki laburreko saria jaso zuen 2017. urtean, Ero, ia tituluarekin.

(Antzerki talde baten entsegu gela. Trasteen artean, kartoizko kutxa mordoa. B egunkari sorta batekin, haietako bat irakurtzen. A sartu da.)

A: Deitu du?

B: Ez, oraindik ez.

A: Zenbat denbora daramazu hemen?

B: Sei ordu.

A: Ez zara buelta bat ematera joan?

B: Ez naiz hemendik mugituko berak deitu arte.

A: Ez zara gose?

B: Bai, gose naiz.

(Isilunea. B irakurtzen. A kartoizko kutxak irekitzen hasi da.)

B: Zertan ari zara?

A: Lana aurreratzen. Hemen egon behar badugu...

B: Ez da beharrezkoa biok egotea. Nik hemen egon nahi dut.

A: Baita nik ere.

(A kutxa batetik trofeoak ateratzen hasiko da, bata bestearen atzetik, tamaina eta era ezberdinekoak. Kontu handiz zapia pasako die trofeoei eta banaka espazioan zehar jarriko ditu, lurrean, edo beste trasteen gainean.)

B: Zer dira?

A: Ez duzu ikusten?

B: Trofeoak.

A: Bai.

B: Ideia berri batean zabiltza lanean?

A: Bai.

(Ak lanean jarraitzen du. Bk beste egunkari bat hartzen du, eta irakurtzen jarraitzen du.)

A: Begira hau.

B: Zer?

A: Futbito txapelketa 1983. Sari nagusia.

B: Nork irabazi zuen?

A: Ez dakit.

B: Ez du jartzen?

A: Ez.

B: Eta lekua? Non egin zen txapelketa?

A: Hori ere ez du jartzen. (Geldiunea) Norbaitentzat, ekipo oso batentzat, egun ahaztezina izango zen hura. Heroikoa.

B: Bai. Orain berrogei urte baino gehiago izango dituzte denek.

A: Bai. Bakarren batek oroituko al du egun hura?

(Isilunea. Bakoitzak berean jarraitzen du.)

A: Saskibaloi eskola liga. Mistoa.

B: Uau.

A: Bai.

B: Mistoa. Zer esan nahi du horrek?

A: Mistoa? Ba... joder... mistoa. Saskibaloi liga honetan jolas daitezkeela argalak eta lodiak, itsusiak eta guapoak, jolasteko gogoa dutenak eta aitortu ez arren jolasteko gogorik ez dutenak. Mistoa.

B: Bale-bale, mistoa.

(Isilunea.)

A: Gipuzkoako bikote gazteen dantza txapelketa.

        Munduko mus txapelketa.

        1975eko xakeko zaldi mugimendurik onena, bigarren saria.

B: Epikoa! Hipikoa!

(Isilune laburra elkarri serio begira. Jarraitzen dute.)

A: Sagardorik onena, lehen saria, 1999ko uztailaren 23a, Dakarreko sagardo eguna.

B: Dakar?

A: Bai.

B: Zer “dakar”?

A: Lekuaren izena.

B: Lekuaren izena “dakar”?

A: Bai.

B: Eta ze sagardotegik irabazi zuen?

A: Hori ez “dakar”.

(Isilune luzea, bakoitza berean. Telefono hotsa, biek erreakzionatzen dute berehala, adi. Bk hartu du urduri.)

B: Bai?... Ez, oraindik ez.... Zuek badakizue zerbait?... aha... aha... bai... joder... ados, bai, itxarongo dut. (Ari)Antza denez lortu dute hiriburutik ateratzea. Iristen ari diren albiste bakarrak yankien armadak zabaldutakoak dira, eta beraiei buruz ez diote ezer.

A: Eta nola atera dira hiriburutik?

B (telefonoaz bestaldekoari berriz ere): Bai, nola lortu dute ateratzea hiriburutik?... (Entzun egiten du bestaldekoaren azalpena. Ari) Jeep batean. Basamortuan gidari izan zuten bertako lagunak utzia. (Telefonoaz bestaldekoari) Seguru zaude telefono honetara deituko duela?... Bai, ados, zain egongo gara badaezpada.

(Telefonoa utzi du.)

B: Telefono zenbaki hau eman omen du.

A: Zergatik hau?

B: Ez dakit, momentuan lokalekoa izango zen burura etorriko zitzaion lehena.

A: Edo agian ziur jakingo zuen gu hemen orduak sartuta egoteko bezain inozoak garela...

B: Inozoak...?

A: Ez barka, inozoak ez. Laostia, zer edo zer jakin nahiko nuke ya.

B: Bai.

(Isilunea. Bakoitza berean.)

A: Txistulari gazteen txapelketa. D kategoria. Lehen saria.

(Isilunea.)

B: Entzun zer idatzi zuen duela egun batzuk.

A: Noizkoa da?

B: Apirilaren 6koa.

“Basamortuko hiriburua. Kazetarien eta elkartasun taldearen hotela. Brigadistaren kronika Egunero egunkariarentzat:

Ez dakit pellokeria ote den, baina leila, gaua, iluna da eta eguna, aldiz, argitsua, hemen. Basamortuan. Gogorra izan da oso pasa dugun gaua. Atzo arratsaldetik hasita eta gaurko goiza hurreratu arte bonbardaketak izugarriak izan dira, hego-mendebaldean batez ere.

        Afaltzen ari ginela helikoptero baten hotsa, tak-tak-tak-tak... aditu ahal izan genuen hotelaren gainetik. Aho bete hortz guztiak. Susmo txarrenei ateak zabaltzen zitzaizkien. Txarragoak metraileten tiro-segidak entzutean, hemendik oso gertu.

        Koadroa borobiltzeko terrazatik argirik gabeko hiriaren belztasuna, eta zerura begira ginela, izar bat, mugikorra. Eta zaratatsua. Hegazkin txiki baten soinua ateratzen zuen, hego-sortaldetik hego-sartaldera poliki-poliki irristatzen zelarik. Airekoen kontrakoak tiroka, baina asmatu ez. Eta lo hartu ezina etengabeko leherketak entzuten eta sentitzen, lurrikara baten moduan eraikin osoa astintzen baitute. Era guztietako leherketak: misilak, bonbak, artilleria... gaua iluna benetan. Denok esna, pentsakor, biharamuneko panorama irudikatzen saiatuz”.

A: Kar! Hemen ez da izarrik mugitzen. Hemen izarrek ez dute hegazkinen soinurik ateratzen. Hemen izarrak geldirik daude eta ez digute tiro egiten.

B: Izarrak tiroka! Falta zitzaiguna!

A (kantuz): “Jada ez nau ezer harritzen, jada...”

(Isilunea. Bakoitza berean. Ak orain arte bezala trofeo bakoitzaren plaka irakurriz.)

A: Banaka pilota txapelketa.

        Bigarren 4X4 triala.

        Kross herrikoia, 7,5 kilometro.

        Mendiko txirringa martxa, BTT.

B: Eta izerdirik bota behar ez den zerbait?

A: Zer?

B: Izerdirik bota behar ez den zerbait?

(A pentsakor geratu da. Trofeo batzuk ateratzen ditu jarraian, zer diren begiratzen du, eta batekin geratzen da.)

A: Rally fotográfico en las alcantarillas del Niágara. 3. saria.

B: Aiba. Seguru hor ez dela izerdirik egiten?

A (beste bat atera du): 1er premio de ascensión cuesta abajo. Cuenca.

B: Nork irabazi zuen hori?

A: Ez dakit. Ez du jartzen.

B: Hor ere ez?

A: Ez.

B: Klaro, trofeoak prestatzen dituztenean ez dakite nork irabaziko duen.

A: Ufa. (Geldiunea) Konturatzen zara zenbat garaile eta gloria momentu pertsonen historian?

B: Milaka.

A: Milioika. Dagoeneko inork oroitzen ez dituen une ahaztezinak.

B: Tira. Batzuk bai, oroitzen dira.

A: Adibidez?

B: Tourreko garaileak. Edo Oscarrak. Ez duzu Oscarrik hor?

A: Ez. Oscarrak ez dira bigarren eskuko dendetan topatzen. Pertsona normalen oroitzapenen kanposantuak dira bigarren eskuko dendak, eta aktoreak ez dira normalak.

B: Gu aktoreak gara.

(Isilunea.)

A: Begira hau: Andrea Rodriguezek 1973. urtean bigarren sari bat jaso zuen.

B: Izena jartzen du beraz. Zer da?

A: Karta txapelketa.

B: Mus?

A: Tarot.

(Isilunea. Telefonoa hoska. Urduri hartu du Bk.)

B: Bai? ... Ez da ezer entzuten, bai? ... Joder, zarata moduko batzuk... C, zu zara?... kaka, moztu da.

A: Zer?

B: Ez dakit bera ote zen, ez zen ahotsik entzuten, baina zarata arraro batzuk bai...

A: Orduan... Zer egingo dugu?

B: Zer egingo dugu ba, itxaron, ea berriro deitzen duen.

(Apurka eta pentsakor, bakoitzak bere zereginera buelta.)

A: Irakurri beste zerbait.

B: Ea.

A: Noizkoa da hori?

B: Apirilaren 7koa.

“Basamortuko hiriburua. Kazetari eta elkartasun taldearen hotela. Brigadistaren kronika Egunero egunkariarentzat:

Egunero bezala, ospitaleetara joan gara. Orain arte zailtasunak zituzten jendea artatzeko, baina beraiek oso ongi egiten zuten lan hori. Orain, berriz, beren ahalmena gainditzear daude. Ohatilak eta ohatilak gure aurretik igarotzen ikusi ditugu Basamortuko Ospitale Nagusian. 280 zauritu eraman dituzte eta horietatik 80 beste ospitale batzuetara bidali behar izan dituzte. Informazio ministroa ere ospitalera etorri da, eta kamera asko bildu dira bertan. Une batez, biktimen senideen, sendagileen eta kameren artean liskar txiki bat sortu da, kamerak sendagileen lana oztopatzen ari zirelako. Zaurituen eta senideen artean galdera bera errepikatzen da beti: ‘Zergatik egin digute hau?’.

        Lanez gainezka zeuden, eta ezin izan dugu denbora asko egon ospitalean. Hotelera itzuli gara, pixka bat etsita, ezin izan dugulako gure lana egin. Zaurituen izen-abizenak jaso ohi ditugu, zein egoeratan zauritu diren, familiaren historia... kasu bakoitzari buruzko xehetasunak biltzen saiatzen gara, gerra krimenak direlako.

        Elkartasun taldekoek ez dakigu noiz arte geratuko garen hemen. Gure asmoa hemen jarraitzea da, baina gure presentziak eragina edo oihartzuna duen bitartean. Borroka oso gogorra eta luzea izango dela ematen du. Herritarren erresistentzia ikusita, ezin da baztertu Basamortuko herritar hauek gerra irabaztea”.

B: Benetan usteko zuen irabaz zezaketela?

A: Ez dakit. Hemengo titularrak irakurrita argi zegoen ezetz, yankiek erabakia hartua zutela eta ez zutela guztia suntsitu arte bakerik emango.

B: Baina han... han dena ezberdin ikusiko da. Ezin dut imajinatu zer izango den han egotea. Ez dakit gai izango nintzatekeen hara joateko.

A: Ezta ni ere. Baina...

B: Baina zer?

A: Ezer ez.

B: Zer duzu?

A: Ezer ez. (Pentsakor) Berak ere ez zuen usteko. Gerra egoera batean han egon zitekeenik, alegia.

B: Zuk uste?

A: Nola asmatu joan baino lehen inbasioak han harrapatuko zituela?

B: Picassoren Guernicaren irudi hura sinbolikoki eramatea zen haien asmo bakarra.

A: Oso ideia originala, portzierto. Ezin dut ulertu nola erabaki zuen han geratzea.

B: Asko izan ziren bueltatu zirenak. Beste batzuk berriz, gelditu. Eta badakizu bera nolakoa den. Zirt edo zart, unean bertan sentitzen duena egin behar. Zer egingo zenukeen zuk inbasioak han harrapatuz gero?

A: Ez dakit. Joder, ez dakit. Ezin dut imajinatu gerra egoera bat ere.

B: Eta hori guk hemen momentu askotan gerran gaudela dirudiela.

A: Ez esan tontakeriarik, ezin da konparatu.

B: Duela hilabete bat egunkari bat demokratikoki itxi digutela oroitarazi behar dizut?

A: Ez, ez didazu oroitarazi behar.

B: Elkartasuna izurrite bat izan behar litzateke, eta ez da. Edo bada, baina ez da aski kutsatzen. Hemen, han, berdin dio. Aski da pertsona bakar baten oinazea elkartasuna beharrezkoa izateko, pertsona horren oinazean dagoelako mundu guztia, pertsona horrek duen guztia bere mundua delako.

A: Bai, baina gu ez gaude bunker batean gordeta, gu antzerki talde baten lokalean gaude.

(Isilunea. Ak hainbat txapel ateratzen du.)

A: Gipuzkoako Bertso Txapelketa arritmikoaren lehen kanporaketa.

B: Bigarrenik egon ote zen.

A: Ondarroako Bertso Magia Txapelketa, herriko onenari saria.

B: Urtea?

A: 1993. Eta hau... Kantuan Polboroiak Janez Kantu Txapelketa, 1963.

B: Latza...

A: Bai.

(A pentsakor geratu da.)

A: Ez dut gogoratzen noiz ikusi nuen azkeneko aldiz.

B: Nor?

A: Nor izango da ba! C!

B: A. Nik bai, oroitzen dut noiz eta non ikusi nuen azkeneko aldiz.

A: Non?

B: Boulevardean. Kasualitatez. Antzezlan berriko azken entsegua egin berri genuen bezperan, akordatzen zara? Bera bueltatu arte antzezlana aparkatua utziko genuela erabaki eta gero. Kanpora joateko txertoak hartzetik zetorren. Astebeteko bidaia izango zelakoan zegoen. Hala ere...

A: Hala ere zer?

B: Agur berezia izan zen. Ez dakit. Nik ez nekien hura agur bat zenik. Bera agian ni baino kontzienteagoa zen gerta zitekeenaz.

A: Edo ez.

B: Edo ez. Baina joan beharra zuen.

(Isilunea.)

A: Marmelada jaialdia.

        Orrazkerarik lizunenari hirugarren saria.

        Lagunduko didazu?

B: Bai. (Trofeoak hartzen hasten da bera ere) Miss Beraun, 1993.

A: Hockey sobre patillas.

B: Irrintzi luzeenari saria.

A: Sarrailarik Gabeko Txori Kaiola onenari saria, 18. postua.

B: Munduko Karaoke txapelketa, Oiartzun 2008, Nino Bravo saria.

A: Taxidermiari buruzko blog onenari saria, 2010.

B: Baloirik borobilenari saria, 1978.

A: Basurdeak ehizatzeko Coca-Cola saria, 1998, Lizarra.

B: Pastor Alemán de Pelo Largo, New York, 1er lugar, barrio latino. 1989.

(Argazki handi bat atera du, lore sorta batez inguratua.)

A: Antonia Etxenike Zuriarrain. 1923-2001.

B: Eta hori?

A: Bizitza oso bati saria.

(Telefonoa. Korrika doaz biok.)

B: C? Zu zara? Ez da ezer entzuten? Kaixo? Hor zaude? Zuk entzuten nauzu? Nik ez dut ezer entzuten. Ez dakit ezer entzuten duzun. Badaezpada hitz egingo dizut. Nola zaude? Non zaudete? Lortu duzue handik ateratzea? Ikusi dituzue tankeak? C? ... C?... (Gero eta hunkituago) Kabroia, zure zain gaude! Entzun? Zure beharrean gaude! Ezin dugu antzezlana bukatu ez bazatoz. Bai ala bai etorri behar zara, entzun? Antzezlan bat estreinatu behar dugu, elkarrekin. Entzun? Hor zaude? Mundiala izango da, sekulakoa izango da, C? Laostia izango da, egin dugun onena! C? C? Moztu egin da.

(Isilunea.)

        Bera ote zen. Entzungo ote zuen.

A (hunkituta): Joder. Eta ez bada bueltatzen? Eta ez badute lortzen handik ateratzea?

B: Ez esan hori.

A: Zergatik ostia egiten digu hau?

B: Egin? Guri?!

A: Aski zuen elkartasuna modu normalago batean adieraztearekin, hala nahi bazuen. Ez dakit, iritzi artikulu bat idatzi, edo poema bat. Zertarako gehiago? Zer lortuko du? Guernicaren fotokopia madarikatu hori han utzi bestela, eta kito. Argazkia atera koadroarekin, argazkia publikatuko duten betiko lau komunikabideei bidali, eta listo. Horrekin nahikoa. Bera han egon gabe ere badakigu zertan ari diren yankiak, badakigu sarraskia dagoela, kaleko jendea akabatzen dutela, guztia gezurra dela.

B: Baina han dago, ulertzen? Han. Gu ere pixka bat han egongo bagina bezala da. Ez duzu sentitzen?

A: Ez. Hemen badago ere elkartasuna adierazteko mila aukera, hemengo arazoei, eta hangoei ere nahi baduzu.

B: Eta zer? Ez da gauza bera han egotea. Ulertzen? Jendeari aurrez aurre begietara begiratzen. Han. Bunker batean. Guk hemen bera gabe entseatzen pasa ditugun orduetan, berari izarrek tiro egiten zioten. Ez duzu ikusten?

A: Ez.

B: Kontrainformazioa ezinbestekoa da, zerbitzu bat ari dira eskaintzen.

A: Et-et-et, orain aldarriekin hasiko zara? Ei! Ni naiz! Ez dut uste mundua nola dabilen azaldu behar didazunik. Ez etorri niri “kontrainformazioa” bezalako hitz ponposoak azaltzera.

B: Ba “egia” orduan. “Egia”. Egunkari bat itxi berri digute, demokraziaren izenean. Eta ez da lehen aldia. Ez duzu ikusten gauzak lehen eskutik entzutearen garrantzia?

A: Egia? Kar. Ziurrenik borondate onenarekin ari dira, baina gerra bateko lehen biktima “egia” izaten da beti, ezin da ahaztu alde guztiek interesatzen zaiena esaten dutela beti. Ez eman niri leziorik.

B: Ongi etorri XXI. mendeko ezkertiar zinismo cool-era!

A: Ongi etorri XX. mendeko ezkertiar idealismoen museora, sarrera ordainduta noski! (Geldiunea) Joan zaitez pikutara. Zu bezain beste maite dut C. (Beste trofeo bat hartuta)

        Poesia Sari Nazionala.

        Zertarako hainbeste ahalegin, inork oroituko ez badu, jendea berdin-berdin akabatuko badute.

B: Behingoagatik zer edo zer egiteko. Benetan egin. Besoak kiskalita galdu dituen jendeari aurpegia jartzen, beren izenak eta abizenak gordetzen, eskuz idatzitako libreta batean bada ere. Elkartasuna adierazi zurekin batere zerikusirik ez duen norbaiti. Ez duzu uste merezi duenik?

A: Batzuetan errazago adierazten diogu elkartasuna urrun dagoenari, etxean dagoenari baino.

B: Baina bera “han” dago. Berarentzat orain “hura” da “hemen”. Momentu honetan hangoek berarentzat ezezagun batzuk izateari utzi diote.

A: Literatur Kritika Saria.

        Ipuin ez-sexisten lehiaketa bigarren saria.

(Geldiunea.)

        Benetan inporta duten lorpenek ez dute trofeorik behar. Aski da pertsona bakar batek oroitzea.

B: Eta zertarako balio digu guri antzerkia egiteak? Edo idazteak? Edo abesti bat kantatzeak? Ez al da gauza bera? Ez al da okerrago?

A: Kaka.

(Isilunea. Bk beste egunkari bat hartu du.)

B: “Apirilaren 9a. Basamortuko hiriburua. Kazetarien eta elkartasun taldearen hotela. Brigadistaren kronika Egunero egunkariarentzat:

        Igandea da eta lehenbiziko aldiz kristauen jai egunari ohore egin diogu gehiengo musulmaneko herrialde honetan. Hitz batean, berandu arte geratu garela ohean, dagoen lasaitasuna aprobetxatuz. Batek daki hurrengo loaldian zenbat aldiz esnatuko gaituzten leherketek eta hiltzaileen hegaldiek.

        Bat-batean, hego-sortalderako errepidearen gurutze-bidean pasatzen ari garen zubi gainetik, han behean, hilotz bat dago, jendez inguraturik. Milizianoak, soldaduak eta kazetariak bere gainean. Lehenak poz-pozik, beren armak airean, abestuz eta leloak oihukatuz. Hildakoaren izena Abrahams da eta armada estatubatuarrarentzat lan egiten zuen; basamortuko soldaduek txikitu zuten tankea, eta beraiekin batera ospatu dugu garaipen txiki hura. Eta, beti bezala, hemen, garai hauetan, gorakada baten ondoren bajoia, beherakada badator. Oraingoan Nasdaren begietatik iritsiko zaigu. Hiriburuko ospitalerik handienean dago, eta bakarrik gelditu da. Aireportuaren ondoan bizi zen, eta bertan pilotu amerikar batek bere ama, aita, sei ahizpa eta hiru anaia hil zituen, herenegun, bere etxea suntsitzeaz gain. Nasdak ez dauka nora joan bere zauri larriak sendatzen direnean. Ospitaleko erizainen senideek laguntzen dute, bere ohetik doi-doia begiratzen zigun bitartean, serio, ezer ulertzeko ahalmena kendu berri dioten heste zatiarekin batera erauzi baliote bezala.

        Ospitaletik irtetean, pilotu batek —beharbada Nasdaren familia osoa ezabatu zuen berberak— bere lana nola betetzen duen ikusteko aukera izan dugu. Sistematikoki, abiadura hartu han goitik; pikatua egin, bere heriotza zama askatu, argi gorri arrosario baten moduan, eta gorantz berriro. Bira egiteko, beste eraso bat jotzeko. Hiru aldiz, hamar-hamabi argi gorri bakoitzean; guztira, hogeita hamar-hogeita hamasei argi gorri hiri gainera erortzen, jende artera erortzen. Nahikoa dugu kristauen jai eguna izateko”.

A: Izar madarikatuak! Badakit, bai, izugarria da, eta zertarako balio dit niri hori jakiteak? Zer aldatuko da nire bizitzan?

(Telefonoa hoska. Biak urduri telefonora.)

A: Nor zen?

B: Kazetari bat.

(Isilunea.)

A: Dominó. Izenik ez, datarik ez.

        Patata Tortilla. Izenik ez, datarik ez.

        Ping Pong. Izenik ez, datarik ez.

        Ballet. Izenik ez, datarik ez.

B: Eta ez badut inoiz gehiago berarekin hitz egiteko aukerarik?

A: Ez esan txorradarik. (Pentsakor. Larriturik) Joder...

(Isilune oso luzea. Ak trofeoak ateratzen jarraitzen du.)

A: Itzalean geratzen diren garaipenak. Axola ez duten garaipenak.

B: Garaipen guztiek axola dute.

A: Baita itzalean geratu direnek ere?

B: Horiek batez ere. Pertsona bakar baten bizitzan eragina izan baldin badute, aski horrekin.

A: Erromantikoa! Ez zaizu iruditzen dagoeneko pasa dela heroien garaia?

B: Zer esan nahi duzu?

A: Inor enteratzen denean da norbera heroi. Bestela ez. Inor enteratzen denean ematen da garaipena. Bestela ez da. Horregatik behar ditugu komunikabideak. Ez garaipena lortzeko, baizik eta itzalean geratu diren garaipenak egon direla ospatzeko.

B: Eta horretarako daude heroiak, zer ospatua edukitzeko.

A: Heroien zabortegia da historia. Zein kubotan birziklatzen dira heroiak? (Isilunea) XXI. mendeko iraultzak isilak izango dira, edo ez dira izango.

B: Zergatik diozu hori?

A: Informazio saturazioa dagoelako. Hainbeste titular eta suplenteren artean ez dago ezer ulertzerik.

B: Horretan behintzat bat gatoz. Nik ere ez dut gustuko “heroi” hitza baina...

A: Baina zer?

B: Elkartasuna ez da berez ematen. Norbaitek adierazten du beti elkartasuna, pertsonaren batek.

A: Elkartasuna beharra duen norbaiten alde zerbait egitea da. Ez zerbait esatea, egitea baizik. Eta hortik inolako etekinik ez ateratzea.

B: Baina elkartasuna isilean, mutu, ekintzen bitartez adieraztea ez zaizu iruditzen ekintza heroikoa?

A: Ze ostia inporta du horrek? Elkartasuna jasotzen duenak du garrantzia, ez alderantziz. Areago, elkartasuna jasotzen duen horren gorputzean bizitzak islatzen duen gatazka. Pikutara heroiak eta heroiak behar dituztenak! (Bri barre) Badakizu? Idealista hutsa zara.

B: Baita zu ere. Zinikoak zarete idealistarik erradikalenak.

(Isilunea. Lehengo ekintzei heldu diete berriz ere.)

A: Begira hau.

B: Zer?

A: Egun bakarrean laztan gehien eman dituenari guinness world record 1987.

B: Nork irabazi zuen?

A: Ez dakit.

B: Ez du jartzen?

A: Ez.

B: Eta lekua? Non gainditu zen errekorra?

A: Hori ere ez du jartzen. (Geldiunea) Norbaitentzat egun ahaztezina izan zen hura.

B: Bai.

A: Bakarren batek oroituko al du egun hura? Laztan horiek jaso zituztenetatik zenbat daude bizirik?

(Isilunea.)

A: Badakizu zer falta den hemen?

B: Zer?

A: Lore sortak. Zimeltzen diren trofeoak.

(Isilune laburra.)

B: Zerbait aitortu behar dizut.

A: A bai? Zer?

B: Ez esan inori, ados?

A: Hainbesterako al da ba?

B: Ez dakit. Baina uste dut askok ez luketela ulertuko.

A: Ulertu zer?

B: Apur bat lizuna da agian, segur aski burges nazkagarri bat besterik ez naiz, baina...

A: Zer, ostia!?

B: Inbidia ematen dit.

A: Gerran egoteak?

B: Ez. Egiten duzunak zeozertarako balio duen sentsazioa edukitzeak. Nahiz eta gezurra izan.

(Isilune luzea. Bk beste egunkari bat hartu du. Testua begiratu du, eta pausa baten ostean, irakurtzen hasi da.)

B: “Apirilaren 10a. Basamortuko hiriburua. Kazetari eta elkartasun taldearen hotela. Brigadistaren kronika Egunero egunkariarentzat:

Tristurak jota gaude estatubatuarrak erdiguneraino sartu direlako, baina hau ez da amaitu; luze joko du.

        Gu oso-oso lasai geunden. Arratsaldean, ordea, telefonoz hitz egiten ari nintzela, bat-batean, deia bukatutakoan batzuk etorri dira: ‘Hor daude!!’. ‘Hor daude, baina nortzuk?’, galdetu diet. ‘Amerikarrak’, beren erantzuna. Izan ere, hotelaren gibelean 50 metrora-edo tanke ilara bat zegoen, hiri erdialderako bidean.

        Orduan motxilak egin eta gestioak egiten hasi gara enbaxadaren batera joateko, babes bila. Bagenekien Kubako enbaxada oso arriskutsua izango zela, inguru horietan oso borroka gogorrak izaten ari zirelako. Beraz, Vatikanokoan saiatu gara; baina, berriro ere —aurreko batean galdetu genuen— ezezko biribila eman digute. Bertatik oinez atera gara, trapu zuri eta guzti, eta, justu, hoteletik 200 bat metrora dagoen plazan... ttak! Hor agertu dira beste aldetik, bertara doan etorbidetik: marine-ak. Beraz, buelta eman dugu.

        Sentsazio mingots batekin geratu gara. Alde batetik, tristura, ez baikenuen espero dena hain bizkor joatea, eguerdian oraindik pentsatzen baikenuen estatubatuarrak oso urrun zeudela. Esperantza bagenuen oraindik ez zirela sartuko. Baina gero esperantza hori bertan behera geratu da. Botere militarra garaile atera da, aurreikustekoa zen, baina beti gordetzen duzu esperantza bat. Alde horretatik, triste. Orain herri hau atzerriko potentzia baten mende egongo da, munduan beste hainbat herri bezala. Bestalde, guk, oraingoz arriskutik at gaudenez, halako lasaitasun bat dugu gure elkartasunarekin segitzeko. Hau ez da amaitu: borrokak jarraitzen du oraindik eta horretarako denbora egongo da aurrerantzean ere”.

A: Sekulako ostia hartuko du.

B: Nork?

A: Ck.

B: Ez zaituzte hunkitzen bere hitzek?

A: Bai, noski. Horregatik diot.

B: Esan zer?

A: Sekulako ostia hartuko duela.

B: Aski da. Ostia, zergatik?

A: Ez duzu ikusten?

B: Ez.

A: Bueltatuko da. Ezer lortu gabe. Ezer aldatu gabe. Beno, bai. Berak aurpegia jarri die zenbaki batzuei. Liburu gogokoak, maitaleak, janari faboritoak dituzte han utzitako gorputz zatiek. Izena dute, etorkizuna dute, zer galdua dute hango gorputz zatiek. Hori da aldatu den bakarra. Eta berak orain badaki, eta, bueltatzen denean, lan egunetik lan egunera, gabon jaietatik gabon jaietara, parrandatik parrandara… ezingo du sekula ahaztu.

B: Energia horrekin emango diozu ongi etorria bueltatzen denean…?

A: Zer esan nahi duzu?

B: Zuretzat guztia da ezer egin gabe jarraitzeko aitzakia bat. Porrota barne.

A: Zuretzat ez, ala?

B: Zer da porrota?

A: Zure helburuak ez betetzea.

B: Ados. Ba ikas dezagun helburuak hobeto finkatzen.

A: Zuk ez al zenuen ba, mundua aldatu nahi? Gaurko progreek teoria berritzaileak sortzen dituzue inolako sinesgarritasunik gabe: postekonomia, postiraultza, postezkerra... Baina fondoan, gauza bera jarraitzen duzue amesten: mundu hobeago bat. XX. mendeko iraultzekin amesten jarraitzen duzue, borroka aspaldi galdu dela onartu gabe.

B: Joan zaitez pikutara.

(Isilunea.)

A: Barkatu. (Pausa) Sentitzen dut. (Pausa) Urduri nago.

B: Bai, badakit. (Pausa) Eta badakit neurri batean arrazoia duzula.

A: Ez da heroientzako garaia.

B: Ez da…

A: Ez da existitzen garaipenik.

B: Badakit…

A: Elkartasunak une bat besterik ez du irauten. Sistemaren barruko elkartasuna da soilik iraun dezakeena. Limosna. Norberaren estatusa mantentzearren banatzen den gupida.

B: Horregatik ba…

A: Horregatik zer?

B: Horregatik da hain garrantzitsua zerbait galtzeko prest egotea, norbera ez den zerbaiten alde porrot egiteko prest egotea. Zer egon daiteke gaur egun hori baino probokatzaileagorik? Zer egon daiteke zer edo zer galtzeko prest dagoen elkartasuna baino asaldagarriagorik?

A: Bravo! Bravo! (Txaloka) Yanki bat egongo balitz hemen Hollywoodeko pelikula bateko amaiera epiko bat idatziko luke zure hitzekin. Eta aberastu egingo litzateke gainera.

B: Aski da. Oraingoz hemen ez dugu ezer egiten… Joango gara tabernara?

A: Errenditu egingo zara?

B: Une bat besterik ez da izango, tregoa txiki bat. Ospatu dezagun gure lagunaren porrota, zer pentsatu franko eman digu eta. Ederra da hori.

A: Urtebete barru ahaztua izango dugu.

B: Agian bai. Baina nik benetan uste dut aldatu egin naizela bera han egonda, eskertzen diodala teorietatik harago zer edo zer egin izanak.

A: Optimistak zarete kontsumitzailerik fidelenak.

B: Pesimistak zarete optimistarik erradikalenak.

(Barre egiten dute.)

A: Goazen… tabernarik gabe, bakerik ez!

B: Ospakizunik gabe, garaipenik ez!

(Badoaz. Jarraian ARTE INSTALAZIO moduko bat sortuko da: argi-ilunen artean espazioan banatutako trofeo guztien silueta nabarmentzen da. Trofeo guztiek kanposantu bateko hilarriak bailiran espazio osoa hartzen dute. Kea.

Ilunera goazen heinean, telefonoa joka hasiko da, behin eta berriz, urgentziaz bezala. Argien bitartez trofeoek sortzen duten kanposantu antzeko irudia gero eta nabarmenagoa da.

Telefono hotsa amaitzen denerako, kanposantuaren gisako irudia osatua dago argi-ilunetan).

GORPUTZ AHAZTUEN EDERTASUNA

Testuingurua:

Gorputz ahaztuen edertasuna testua Noemi Viana eta Mikel Aristegi dantzarien enkarguz sortu zen, eta 2018ko urriaren 26an estreinatu zen Donostiako La Farandula aretoan.

Mikel Martin Conderi

1.

Denbora ez da existitzen.

Gorputza bai.

2.

Lore bat

bere edertasunaren gorenean zimeltzen hasten delako da eder,

lorearen edertasunak ekartzen ditu gogora

        bizitzaren hauskortasuna,

galkortasuna

eta etena.

Badira ordea sekula usteltzen ez diren loreak,

behin loratu eta

gorputzen denbora hautsia

nabarmendu nahi digutenak

lore ikusezinak dira:

zure gorputzean azaleratu orduko

beldurra betirako tatuatzen dizutenak

lore infinituak dira:

        behin loratu eta

                inoiz agortuko ez direnak

        behin loratu eta

                zaren guztia lausotu arte biziko direnak:

                                                lekuak,

                                                izenak,

                                                senideak,

                                                lagunak,

                                                zure beste gorputzak

lore atenporalak dira:

        erditu dituen gorputzak baino gehiago bizi direnak,

        lurretik ebakiak diren horiek bezala

                kolore biziko zelofan artean

        oparituak diren loreak

lore kutsakorrak dira:

        minez izan arren

        besteek ihes egiten diotenak,

        kutsakorra balitz bezala

        min bat norberarena

inork gutxik ulertzen ez dituen loreak dira:

        ez lurrak

        ez zeruak

        ez izotzak

nahi ez dituenak

lore ikusezinak dira:

        hor daudela jakinik

        ez baleude bezala bizi direnak

inguratzen gaituen denbora galduan

edertasuna kutsatzen duten loreak.

3.

Izenak ez dira gaixotzen

baina haien gorputzak bai.

Oroitzapenak ez dira galtzen

baina haien oihartzuna bai.

Pertsonak ez dira itzaltzen

baina haien pentsamenduak bai.

Mina ez da kutsatzen

baina minak dakarren edertasuna bai.

        Gorputz

ahaztuen

        edertasuna

da

        ingurukoengan

        kutsatzen dena.

4.

“Errazegi ahazten ditugu zoriontsu izan garen uneak”

esan zuen, ohean gaixo zela.

“Zeinen ongi pasa genuen egun haietan,

festa arraro haiek guztiak, eta gorputzak...

Ai, gorputzak!”

It’s a sin.

Begiradan zuena sentitu nahi nuke nik

eskuetan.

UKONDOA

Ukondoa antzezlana Hika Teatroak eta Lezoko Udalak 2023ko urrian antolaturiko lehenengo irakurketa dramatizatuen partidan eraman zen oholtzara, irakurketa dramatizatu moduan. Olatz Beobidek zuzendu zuen, Marise Urruti eta Kimetz Etxabe izan ziren oholtzan.

Pertsonaiak:

A: Ukondoan ebakia nahi duen gaztea. Mundu guztiak bere gorputz atal hori larderiaz desio duela sinetsita, zauritu, itsustu egin nahi du ebaki baten bidez.

B: Harakina, ezusteko eskaera jaso eta atakatik ateratzen saiatuko dena.

A: Ebaki bat, mesedez.

B: Non?

A: Hemen.

(Isilunea.)

B: Hau ez da kafetegi bat.

A: Bai. Badakit. Nik ebaki bat nahi dut soilik.

B: Baina zuk... Badakizu nola funtzionatzen duen labana batek?

A: Labana?

B: Labana.

A: Nik La Habana ezagutzen dut soilik.

(Isilunea.)

A: Kuba.

(Isilunea.)

A: Ebaki bat egingo didazu, bai ala ez?

B: Zu ez zara bertakoa.

A: Eta?

B: Zer da benetan nahi duzuna?

A: Ebaki bat. Ebaki bat, besterik ez.

B: Zergatik hemen? Zergatik orain?

A: Guillermo de Lazon, dago Lezon.

B: Guillermo de Lazon, dago Lezon?

A: Guillermo de Lazon, dago Lezon.

B: Nola dakizu klabe sekretua?

A: Berdin dio horrek. Diru truke mesedetxoak egiten dituzula entzun dut.

B: Bai. Kontrabandoko haragia. Matxinsalto xerrak batez ere.

A: Bilatzen ari naizena zara, orduan.

B: A, bai?

A: Bai.

(Isilune luzeagoa.)

A: Jendeak desioz begiratzen dit hona. Ezin dut ekidin.

B: Nora?

A: Hona.

B: Ukondora?

A: Bai.

B: Eta?

A: Ebaki bat nahi dut.

B: Hor?

A: Bai.

B: Baina nik haragia mozten dut. Xerratan.

A: Horixe ba.

B: Xerrak nahi dituzu?

A: Ez. Ebaki bat. Ebaki bat nahi dut. Jendeak begiratuko lidake haragia, haragia dela oroituko balu?

B: Ez dakit. Nik animaliak zatitzen ditut.

A: Eta zer naiz ni, bada? Ebaki bat nahi dut.

B: Baina nik ez ditut besoak mozten.

A: Nola ezetz? Izterra, hegala, lepoa... denetik mozten duzu zuk.

B: Baina ez pertsonena. Pertsonena... ez.

A: Ordaintzeko prest nago.

B: Ez da hori kontua.

A: Jendeak desioz begiratzen dit ukondoa, larderiaz. Begiak ateratzen zaizkie zuloetatik. Listua erortzen zaie ahoaren ertzetik. Nire haragia freskoa da hemen, ikusten? Hori izango da. Besoa eta besaurrearen arteko zirrikituan batez ere, mamia dut, ukondoak ederki borobildua. Bi zatiak elkartzen diren lekua erakargarri egite zaio jendeari. Ez dakit zer duen zirrikitu horrek. Sumatzen dut nola turistek argazkiak ateratzen dizkidaten ezkutuka. Behin sare sozialetan topatu nuen ezezagun batek jarritako nire ukondoaren argazkia. Nola deitzen zaio honi? Ukondoaren beste aldeari?

B: Ez dakit.

A: Ba jakin beharko zenuke. Aditua zara...

B: Baina...

A: Uler dezaket titien arteko hutsunera begiratzea. Edo ipurmasailen arteko tarte horretara. Baina hemen? Zergatik hemen? Zer du honek? Zergatik desio du jendeak nire ukondoa? Sexualki, esan nahi dut.

B: Ba ez dakit... Probatu duzu psikologoarekin?

A: Bai. Baina bulegoan ez zuen labanarik. Eta berak ere ukondoa begiratzen zidan. Saiatu zen ekiditen, disimuluz jokatzen, baina sumatu egin nuen. Begiradak ihes egin zion nire besora. Eta nik ezin dut besteen begirada gosetia jasan.

B: Nola dakizu?

A: Jakin... zer?

B: Nire izena. Hassan.

A: Begira, Hassan. Ezin dut jasan. Nik ez dut ezer egin besteen begirada pairatzeko. Nik kaletik lasai ibili, besterik ez dut nahi. Egunero kalera atera behar izaten naiz protektoreak jarrita. Edo alkandora mahuka luzeak, sekulako beroa egin arren. Ezin izan naiz aldaketa klimatikora egokitu, jendeak ukondoa larderiaz begiratzen didalako. Ez da justua. Zerk eramaten gaitu besteen haragia desiratzera, haragi horrek emozioak dituela ahaztuta?

B: Goseak?

A: Goseak? Zeren goseak? Hara, ni, ni izango banintz, ebaki bat egingo nuke hemen.

B: Baina zu, zu zara.

A: Hain zuzen ere. Nork ez ditu kontraesanak? Zuk egitea nahi dut. Ebakia. Ordaintzeko prest nago.

B: Baina zer lortuko duzu horrekin? Hau da, zer espero duzu lortzea besoa zaurituta?

A: Itsusia izatea. Jendartearentzat, esan nahi dut. Ukondo ederren kanonarentzat. Ukondo pornografiaren industriarentzat. Nire ukondoa munduko gorputz atalik desiragarriena izanda ere, jendeak oroitzea beso honen azpian sentimenduak daudela, egun onak, egun txarrak, egun erdipurdikoak.

B: Eta... ezin duzu esan?

A: Esan zer?

B: Hori bera.

A: Sentimenduak ditudala?

B: Bai.

A: Nik esan dezaket. Baina nire ukondoak? Berak ezin du hitz egin. Saiatu naiz, ez pentsa. Marraztu dizkiot ezpainak, baina ez du ezer esaten. Gorputz atalek ez dute ahotsik. Eta nork ez du inoiz inor epaitu, sailkatu, definitu gorputz atal baten arabera. Badirudi munduko, edo inguru hauetako, edo auzoko besorik xarmangarriena, lirainena, desiragarriena, nik dudala. Baina nork ematen die ahotsa gorputz atalei?

B: Hara. Nahi baduzu nire istorioa kontatuko dizut.

A: Hara, benetan?

B: Ez dakit. Horrelakoetan hori egiten da, ezta? Agian zeozer esango dizut eta argia ikusiko duzu, agian nire bizitzako pasarte esanguratsu bat kontatuta zer pentsatua emango dizu, alegoria bat, metafora bat, eta zure bizitzaren norabidea aldatuko duzu, eta beti egongo zara zorretan une itxuraz xume honekin, eta hortik aurrera harro erakutsiko duzu zure ukondoa, ahaldundurik, eta ezkutatzeko arrazoi bat izatetik zure izate sakonaren funtsa, oinarria izatera pasako da. Ukondoentzako autolaguntza liburu bat idatziko duzu, ehunka hizkuntzatara itzuliko dena, eta best seller bat bilakatuko da, eta aberastu egingo zara, eta filmak egingo dituzte ukondo ederrei buruz, edo Netflixeko miniserieak, edo Eusko Jaurlaritzaren zirkuitu kontzertatuan sartuko diren antzezlanak...

A: Hara, benetan? Hori egingo zenuke niregatik?

B: Bai, noski.

A: Eta...?

B: Ba... ez zait ezer okurritzen.

A: Saia zaitez.

B: Ea ba. Inprobisatuko dut. Begira, ni harakina naiz, baina betidanik izan nahi izan dut zinegilea.

A: Hara, benetan?

B: Ez. Baina interesgarria dirudi, ezta?

A: Segi, segi.

B: Zinema izugarri gustukoa dut. Beno, egia esan, istorioak ditut gustuko. Beno, egia esan, istorioen hasierak maite ditut.

A: Hasierak?

B: Hasierak. Hasierak soilik. Gustukoa dut nola aurkezten diren istorioak, nola ehuntzen diren paisaiak, pertsonaia batzuen bizitzak kokatzeko. Nola hasten diren azaleratzen haien bizitzak ekintzen bitartez. Maite dut une hori zeinean ate bat zabaltzen den, non espektatiba bat sortzen den, non kuriositatea pizten den. Liburuen hasierak irakurtzen ditut, eta korapiloak hasten direnean irakurtzeari uzten diot. Lagunek beren oporrak kontatzen dizkidatenean kontakizunaren erdian komunera joaten naiz. Ez zait interesatzen istorioen bilakaera, haien hasiera baizik. Filmekin berdin. Film guztien lehen ordu erdia ikusten dut, eta gero zinematik ateratzen naiz, aspertzen hasten naizelako, istorio bat garatzen hasi orduko. Interesgarriena ez delako zer gertatuko den, gerta daitekeena baizik. Posibilitateak interesatzen zaizkit. Aukerak. Jakitea beste mundu posible batzuk daudela, horrekin konformatzen naiz. Ez dut gehiagorik jakin nahi.

A: Orduan...

B: Bai.

A: Istorio guztiak zatikatuak entzuten dituzu.

B: Nire ofizioa zatiak egitea da. Harakina naiz.

A: Oso esanguratsua da. Uste dut harreman zuzena duela nire arazoarekin. Baina ez dakit zergatik.

B: Ezta nik ere.

A: Orduan...

B: Orduan, zer?

A: Ebakia egingo didazu?

(Isilunea.)

B: Ez.

A: Zergatik ez?

B: Ni harakina naizelako.

A: Baina zuk... zuk haragia zatikatzen duzu.

B: Bai, hala da.

A: Baina ni haragia naiz.

B: Ez. Haragia bazina, ez zenuke ebakirik eskatuko.

A: Aizu, azkenean moraleja bat atera zaizu.

B: A, bai? Ba ez zen nire asmoa.

A: A, ez? Eta zer lortu nahi zenuen ba?

B: Hurrengo bezeroari behingoz txanda eman. Zer nahi duzu?

C: Ukondoa, mesedez.

EPILOGOA

Ukondoen kontzientzia.

Mundu osoa mugitzen da hankartera begira,

ipurdira begira,

titiei begira,

abdominalei begira.

Baina ukondoa.

Nori axola dio ukondoak.

Ukondoen erotika.

Minbizia daukat ukondoan.

Ukondoen transplantea.

Ukondoa geratu zaio, zast, bat-batean.

Taupaka aritzeari utzi dio ukondoak.

Munduko ezker distopikoaren sinboloa, altxa ezkerreko ukondoa.

Ukondoetan pentsatzea ez zait lagungarri egiten.

Nekea bisualizatzen dudalako.

Ilean pentsatu agian.

Eskumuturretik besazpira doazen ileei begira jarri naiz.

Ileak. Ileak. Ileak.

Ezinezkoa da pertsona bakar baten ile guztiak kontatzea.

Pertsona ororen gorputza da mundua bezalakoa.

Ezinezkoa da munduan orain eta hemen dagoen jende guztia zehatz-mehatz zenbatzea.

Numero zehatza milisegundoero aldatzen da.

Orain pentsatzen ari naizen esaldi hau amaitu baino lehen milaka izango dira jaio eta hil diren pertsonak.

Orain beste esaldi bat hasi naiz eraikitzen eta idazten bukatzerako, komak zabaldu eta tartean hitz batzuk jartzerako, esaldia jarraitu eta amaitzerako, beste milaka batzuk dira jaio eta hil direnak.

Eta bakoitzagatik poz-negarrak, tristezia-negarrak, edo ezer ez.

Baina ukondoa.

Nori axola dio ukondoak.

BINGO NUDISTA

Gidoi hau Hitzaren Eskolaren egitarauaren barruan egindako performancearen gidoia izan zen, 2022an. Egileak irakasle jardun zuen, eta gidoi honetan oinarrituta egindako performancean eskolako ikasleen testuak ere tartekatu ziren, audio moduan. Performancean aktore jardun zuten Ainhoa Alberdik, Luix Mitxelenak eta egileak berak, Metrokoadrokaren izenean, eta Mario Sanchez Bravo jardun zen laguntzaile.

        Performancea Dinamoa azpiko aparkalekuan egin zen, publikoa autoetan sartua zegoela. Autoen artean ikasleak bizikleta estatikoetan ibiltzen erregez jantzita, aktoreak biluzik bingoko bolak ateratzen, eta idazlea testua irakurtzen. Autoen barruan ikusleek bingo txartelak zituzten. Bingo kantatu zuen autoa kalera atera zen, eta bertan antolakuntzako gidariak azken argibide bat eman zien, publikorik gabeko eszena gauzatzeko: gutun-azal bat eman zitzaien, barruan dirua zuena, ezezagun bat kafe bat hartzera gonbidatzeko, eta haren bizitzaren istorioa ezagutzeko.

Mapak galtzean hasten da bidea.

Benetako bidaiak mapak galtzean hasten dira.

Mapak modu askotan gal daitezke:

Nahi gabe gal daitezke, noski,

baina baita nahita ere.

Horixe da gaurko hitzorduaren funtsa:

mapak nahita galtzeko estrategiak izango ditugu mintzagai.

Nola galdu baina, nahita, mapa bat?

Espedizio hau prestatzen hasi ginenean, lantaldea finkatu genuen lehenik: Zira Gorria, Zira Urdina, Zira Morea, Zira Arrosa, Zira Horia. Espedizioko ekipoa aukeratzeak badu ausazkotasunetik, baina badu intuiziotik ere. Zerk eraman gaitu espedizio hau elkarrekin abiatzera? Afinitateak. Kasualitateak. Bizitzak.

HABIAN, ETA ABIAN

Esan gabe doa, espedizioak egin daitezke bakarka. Baina, taldean bizi dugun espedizioa ere, ez al da, funtsean, bakarkako bidaia bat? Taldeka joanda ere bizipen intransferiblea da bidaia. Espedizioko kide bakoitzak bitakora kaier bana idatziko balu, guztien batuketa izango litzateke espedizio honen historia.

Baina, adi, espedizio honetarako ez zaigu epika interesatzen. Ez gabiltza heroi handien peskizan. Ez gara Ipar Polora ez Hego Polora joango; Ertain Poloa da gurea, edo hobe, tartean dagoen poloa. Tartean dauden gorputzak dira gureak.

Izotz zati bat hartu dugu eskuetan, begiak itxi, eta hura sentitu dugu, eta ura sentitu dugu, gure hatzen artean labaintzen. Hauxe da espedizio honetan izozmendietatik gertuen egongo garen unea. Gozatu egin dugu, beraz; hotza esku ahurrean, eta barnean. Dastatu egin dugu izozmendi-unea: hotzaren hotzez pentsamenduak gogortu egiten gaituen sentsazioa eskuen beroan desegiten, emozioak airean jelatu egiten dizkigun sentipena urtzen, eta gu pozik, Zira Gorria, Urdina, Morea, Arrosa, Horia. Denboraren joanari diogun beldurra azpimarratu du segundoka desegiten ari den hotzak. Hotza: espedizioko kideek elkarri begiratu diogu, bat-batean ohartu bagina bezala. Neuk jarri dut hitzez ustez denoi begietan marraztu zaigun pentsamendua: gertuegi daude hotza eta hitza. Poesia. Ondoan dudan Zira Moreak aitortu dit berak beste zerbait zuela buruan: ez dezagun ahantz txokolatea. Hasia da jada, bakoitzak espedizioari eraikiko dion narrazio propioen gurutzaketa.

Narrazioa

—Zer da hiltzea? —galdetu nion Zira Urdinari.

—Hiltzea? —erantzun zidan begi okerrez—. Hiltzea norberaren bizitzaren gaineko kontakizunaren kontrola galtzea da.

GURE AURREKO PAISAIAK

Aurreko esploratzaileen bidaiak komentatu ditugu lehen bilera honetan. Errebisatu egin ditugu aurreko espedizioek egindako bidaien mapa emozionalak.

Julio Cortazar eta Carol Dunlopek 33 eguneko espedizio bat abiatu zuten Parisetik Marseillara autopistaz. Volkswagen konbi gorri batean egin zuten bidaia, eta izena ere jarri zioten izaki gurpildunari, espedizioko hirugarren kidea bilakatuz: Fafner dragoia, Wagnerren operatik hartutako izena. Bi egunean behin geldiunea egiten zuten restop batean, eta han sortzera jartzen ziren, begirada magikoa zabalduz. Lekuan lekuko mapak egingo zituzten, eta argazkiak, eta mikronarrazioak, eta gogoetak. Begirada magikoaren arabera idatzitako bitakora kaiera sortu zuten, Los autonautas de la cosmopista tituluarekin argitaratuko zena, Carol Dunlop —espero baino lehenago— hil ostean. Historiako bidaiari mitikoen gisara idatzitako bitakora kaiera izan zen hura, errepide bazterrean ikusitako piboteak bertikalki lurperatutako sorginak bilakatzen ziren berezitasunarekin.

Espedizioko kideok elkarri begiratu diogu: zein litzateke gure autobidea? Izena behar du espedizio honek, dio Zira Horiak. “Bingo nudista” bota du Zira Moreak. Inork ez du ulertu zergatia; agian horregatik beragatik, aho batez onartu da e-mozioa.

Werner Herzog zinema zuzendariak Izotzaren gainean ibiltzeaz liburua plazaratu zuen. Bertan, Herzogek berak Munich eta Paris artean oinez eginiko bidaia erreala kontatzen zuen, 1974ko azaroaren 23an hasi eta abenduaren 14an buka. Bakarka egin zuen bidea, helburu argi batekin: larriki gaixo zegoen Lotte Eisner laguna bisitatzea, bere bidaiak laguna bizirik mantenduko zuen sentsazioarekin: “Jaka bat, iparrorratz bat eta lonazko poltsa bat hartu nituen ezinbesteko gauzekin. Nire botak hain ziren solidoak eta berriak konfiantza osoa nuela haiengan. Biderik zuzenena hartu nuen Parisera, bera ikustera oinez joanez gero bizirik jarraituko zuela guztiz sinetsita”.

Hunkitu egin gaitu desio hutsak. Bingo nudista espedizioko kideek geure buruari galdetu diogu: zein litzateke espedizio honetan murgiltzera bultzatu gaituen desira? Izan liteke desira partekatua?

Badira beste era bateko bidaiak ere: Sophie Calle artistak egiten dituenak, kasu. Errealitatea eta fikzioa tentsioan jartzen zituen performanceak egiten zituen Callek, baina esperientzia hauek espedizioak ziren, ez zuten publikorik. Esperimentu edo performance hauen dokumentazioa zen ostera publikoak ikusten zuena, ez esperientzia bera. Bizitza dokumentatu: liburuetan, argazkietan, bideoetan, filmetan, performanceetan. Zure bizitza eta ondorioz besteena, edo alderantziz, edo alderantziz alderantziz. Argazkien bidez dokumentatu etxera datorkizun jendearen loa, urtero urtebetetze opariak bitrina batean sartu eta erakusketa bat osatu, eskatu zure amari detektibe bat kontrata dezan zu segitzeko eta gero haren apunteak zeureekin konparatu, eskatu itsuei edertasuna azaltzeko eta haien erantzunak argazkiz zein hitzez eman... Bada bizipenen arrastoen arrastorik inon?

Bitakora kaiera sutsuki idazteari ekin diogu, dokumentazio emozionalean trebatu nahian, Zira Gorria, Urdina, Morea, Arrosak eta Horiak, denok batera. Ez da espediziorik arrastorik gabe, ez da esperimenturik emaitzarik gabe; ezinbestekoa da bizitakoa idatziz, irudiz, ahotsez, gorputzez jasotzea. Dokumentazioa bera da artelana. Errealitatea transmititzeko osatu dugun fikzioa.

Alicia Kopf-ek Germà de gel (Izotzezko anaia) liburua argitaratu zuen 2015ean. Bertan Ipar eta Hego poloetara egindako bidaien antologia emozionala egin zuen, horren bitartez bere anaia autistarekin duen harremana kontatzeko. Izotzarekin eta poloetara eginiko espedizioekin izan duen betiereko obsesioa hartu eta hamaika ertz atera dizkio Alicia Kopf idazleak Germà de gel nobelan. Izotza, zuritasuna, hotza, aurora borealak, izebergak... eta, nola ez, Scott, Amundsen eta Shackletonen espedizioak. Poloak eta izotzari buruzko imajinarioak pertsonen arteko harremanei buruz hitz egiteko aukera eman dio egileari, nobela osatzen duten testu zatietan kontakizun autobiografikoak txertatuta. Bat egin dugu guztiz Alicia Kopfen erraiek espedizioei buruz diotenarekin: “Ez zaizkit berez Poloetako esploratzaileak interesatzen, espazio ezegonkor baten bilaketaren ideia baizik. Metafora baten moduan hitz egin nahi nuke horri guztiari buruz, epika berri bat topatzearren, arerio eta etsairik gabekoa, norbera eta bere ideiaren arteko epika bat. Artista eta idazleena bezala”.

Alicia Kopfen begirada magikoa errealitatean dago errotua eta gordina da, baina horregatik ez dio uzten magikoa izateari: “Sekretupean, beti pentsatu izan dut munduko igerileku guztiak elkarrekin komunikatuak daudela”.

Esaldi horrek zirrara eragin du Bingo nudista espedizioan. Guk ere badakigu munduko igerileku guztiak elkarrekin konektatuak daudela. “Entrenatu beharra dugu, irten aurretik”, dio Zira Horiak. “Begirada magikoa entrenatu, espedizioan xehetasunik gal ez dezagun”.

Ados gaude denok.

“Badira bide batzuk derrigorrez ibili behar ditugunak, inora ez doazela jakiteko”, irakur daiteke Joseba Sarrionandiaren Lagun izoztua nobelan.

Bingo nudista espedizioko kideak desiratzen gaude norabidea galtzeko.

Arriskua

Heriotzak

momentu bakar batean estaliko al ditu

heriotza garaitzea lortu genuen

momentu guztiak?

Bitakora kaiera idatzi dugu, baina Zira Gorriaren proposamena aintzat hartuta: ezinezkoa da Bingo nudista espedizioko kontakizun krono-logikoa egitea. Ezinbestekoa letren arabera idatzitako esperientzia da, norberaren bizipenaren abezedarioa. Leku bat non besteen hitz guztiak kabituko diren, letra bat ate bat da, norberak proposatutako giltzarekin zabaltzen dena. Hotza, hitza, giltza.

Ausa

Bidaiak eta espedizioak egiten ditugu,

ausazkotasuna aurrez aurre topatzeko.

Nor naiz ni ezustearen aurrean?

Nola bizi naiz ni kaosaren erdian?

Horra hor unean-unean nor garen jakiteko

modu posible bat.

Ausazkotasunari aurre egiteko dugun moduak dio

orain eta hemen nor garen,

geure buruari gure bizitzaz kontatzen diogun

historiaren momentu honetan

zein den gure egia.

Ausazkotasunak badaki nor garen.

Ausazkotasunari aurre egiteko diogun moduak,

kaosean eroso egoteko gaitasunak ala gabeziak,

beldurrak.

Itxaropenak dio

nor den naizena.

OHAR GARRANTZITSUA:

Hiztegiak dio

ausa hitzak

elur-jausia

esan nahi duela.

Kolorea

Etorkizuna bertan da, baina kosta egiten zaigu hura ikustea. Pandemia mundial bat bizi berri dugun arren (duela bi urte esaldi hau bera idaztea zientzia-fikzio merkea litzateke) ohitu egin gara, eta ez dugu ikusten zientzia-fikzioak irudikatutakoa dagoeneko bertan denik. Nola begiratuko lioke duela ehun urteko esploratzaile batek gaurko autobideen gaueko argi dirdaiari? Ez al da, hori bera, nahikoa Blade Runner, auto hegalarien beharrik gabe?

Baina ez gaitezen seriotasunean gal, pandemia kontuak gorabehera, “demokrazia” eta “eskubideak” bezalako hitzen zentzu galera gorabehera; tragediak eskutik helduta dakar komedia. Nork imajinatuko zituen duela ehun urte egunero ehunka, milaka pertsona korri egiten kalean, korri egiteko beste asmorik gabe? Nork imajinatuko zituen duela ehun urte ehunka edo milaka pertsona kolore fosforitoz jantzita arnasestuka kaletik, XX. mendeko lehen komikietako super heroien antzera jantzita? Ez al da hori nahikoa Blade Runner, auto hegalarien beharrik gabe ere?

Zientzia-fikzioa oraina da. Begirada da galdu dena.

Ziren batzarra egin dugu taberna batean. Edari guztiak jelarekin eskatu ditugu. Ez genuen sekula pentsatuko kolorea, fosforitotasuna, decathlonkeria, bizitzak salbatzeko modua izan zitekeenik. Koloreak salbatu ahal gaitu zuritasunetik. Zuria ez baita kolore bat.

Faseak, espedizioarenak

Desira.

Ideia.

Motibazioa.

Motorra.

Plangintza.

Baliabideak.

Entrenamendua.

Bidaia.

Kaiera.

Helmuga.

Itzulera.

Kontakizuna.

Oporrak

Nork ez du sentitu oporretan etxean baino “niago” denik? Norberaren gorputzean norbera presenteago balego bezala? Zer nolako ispilua eskaintzen digu bidaia batek? Zer nolako isla bueltatzen digu urrunera egindako txangoak? Paisaiak sentiarazten gaitu ezberdin, edo norberaren egunerokoarekiko urruntasuna hartzeak? Zer esaten digu paisaia berri batek geure buruaz? Distantzia hartzeak geure buruarengana gerturatzen gaitu? Zergatik? Zergatik aldatzen da geure buruaz eta geure bizitzaz dugun begirada, bidaia luze bat egiten dugunean?

Aldatu daiteke geure buruaz, geure bizitzaz dugun begirada, egunerokoan? Egin daiteke ausazkotasunarekin harremanetan jarriko gaituen espedizio bat, etxetik mugitu gabe? Nola aldatu begirada norberaren auzoan?

Dokumentazioa

Narrazioa.

Artea errealitatearen kontakizuna besterik ez da. Baina...

Edozerk merezi du kontatua izatea?

Edonoren bizitza da nobelablea?

Edonork du zeozer kontatzeko?

Bidaia erregistroa da.

Espedizioan dokumentazioa da arte lana.

Artxiboa ekintza bat da.

Ez dago ezohiko paisaiarik.

Ez dago ezohiko lekurik.

Ez dago ezohiko espediziorik.

Bertan denarentzat ohikoak ez du ezer ezohikotik.

Ezohiko dena begirada da.

Bisitariarena.

Turistarena.

Esploratzailearena.

Inbaditzailearena.

        Norberaren begiradan beti dago norbera.

        Baina entrena daiteke begirada?

        Entrena daiteke ezohikoa dena?

Ikus daiteke ezohikoa, norberaren ohikotasunaren erdian?

Esfortzua

Esfortzua. Baten batek galdetuko luke: zertarako igo mendi tontorrera? Zertarako joan hain urrun? Zer ematen dizu Ipar Polora joateak? Zergatik egin tamainako esfortzua, bizia ere gal dezakezunean? Zer behar du esfortzu handi batek, zentzua izateko? Zer behar du esfortzu handi batek, absurdoa ekiditeko?

Gaur Zira Gorriak ehunka lagun amestu ditu bizikleta estatikoan jo eta su ibiltzen. Igande goizero errepide bazterrak inundatzen dituzten milaka txirrindulariak, guztiak, errepidean baino bizikleta estatikoetan ibiltzen.

Egin daiteke eguneroko bizitzan, geure bizitzari zentzua ematen dion esfortzu sobrehumano eta absurdo bat?

Are gehiago, edo are gutxiago, absurdoa existitzen da? Absurdoa ez ote da beti besteak luzatzen digun begirada, absurdoa ez ote da beti ekintza absurdotik kanpo dagoenaren sentipena? Norbera izan daiteke absurdoa, edo absurdoa bestearen begirada da?

Ausazkotasuna versus desira

Agian, horretan datza bizitza.

Bizitza loteria makabroa.

Bizitza bingo gupidagabea.

Gaixotasuna, istripuak,

non jaio zaren, zein familiatan jaio zaren.

“Zergatik ni?” galdetzea, edo,

“eskerrak ez ni” pribatuki aitorturik,

lasai arnasa hartzea.

Bizitza loteria.

Bizitza tonbola.

Bizitza bingo nudista.

Biluzik sentiarazten gaituen hauskortasuna.

Jokatu ala ez erabaki ezin den jolas bakarra.

Jolastu ala hil. Jolas gaitezen.

Sari bakarra dago jokoan: norberaren begirada.

Errealitatea gure buruari kontatzen diogun fikzioa besterik ez da.

Beraz, zergatik ez nahieran jokatu, jolastu, zergatik ez erabili kaosa.

Gertuegi dauden hitzak dira kausa eta kaosa.

Zergatik ez erabili kaosa kausa baten alde.

Zergatik ez erabili kausa kaosaren alde.

Pentsatu subidoia ematen dizun desira batekin. Ez trauma batean, ez gatazka batean oinarritzen den desira, rollo ona ematen dizun desira bat baizik. Dena delakoagatik oraindik bete ez duzun desira bat. Zer nolako espedizio metaforikoa, espedizio poetikoa, espedizio performatiboa egingo zenuke hura bete duzula sentitzeko, neurri txiki batean bada ere?

Desira da motorra, eta ausazkotasuna errealitatea. Bien arteko talkan bizi gara gu. Norbera bi polo horien tartean dagoen begirada, besterik ez da.

Abezedarioa hasi besterik ez da egin. Zira kolore bakoitzeko abezedario bat. Guztien batuketa da bidaia. Bizitza ospatu daitekeen kaos bat da. Ez ditugu lekuak deskubritzen, lekuak ezin dira deskubritu: deskubritu daitekeen bakarra, begirada bat da.

Hauek dira gure bidaia de-ziragarriak. Orain hasiko dira zuenak.

BARRASKILOA

AUSA. 1 iz. (Z) Elur erauntsia.

ELHUYAR HIZTEGIA

Bizitza armadurak sortzen ematen dugu

bizitzatik babestuko gaituztelakoan;

baina horiek kaosarentzat

barraskilo oskolak besterik ez dira.

ANGELICA NEGRO,

 Historia de cualquiera

Ausa da ausaz gertatzen dena.

Ausa da azalaren kolorea,

herentzia biologikoa,

jaio orduko aukeratu ez duzun guztia.

Nola sortu itxaropen berri bat porrot egin ostean?

Ez dut idealizatzen iragana, ez nuke, berez, bueltatu nahi atzera.

Ments dut aspaldiko uneetan balizko etorkizunen arabera mintzo zena,

etorkizun gertagarri haien arabera gosaldu eta kalera irteten zena,

egunari zukua atera behar dionaren determinazioarekin.

Ez ginen ez —ustez— idealistak;

ez genuen ezer aldatzeko esperantzarik.

Zehaztu dezagun apur bat gehiago:

ezer genioenean sistema politikoa, edo, behintzat,

baratzea esan nahi genuen.

Akaso, elkartasunaren normalizazio batekin ere konformatuko ginen.

Akaso, bagenekien mundua aldatu ez zela aldatuko,

baina bagenuen gure bizitza aldatzeko aski denbora izango genuen esperantza.

Zuk eta nik,

elkarren izurrite.

Ausa da auto istripua,

gaixotasuna,

aukeratu ez baina

bizi behar duzun guztia.

Orain, oskola bustita dudala, esan dezaket:

beheraldiaren ertzetik artikulatzen saiatzen naizen egunerokorako

ideologia berri orok

hozten dizkit adurrak.

Esanez bezala: bai, baina.

Gaurkoa beste edozein egun bezain ona da

itxaropenari buruzko ausazko tesi bat egiteko.

Saiatzen naiz lirika berri bat sortzen neure buruarentzat.

Eta galdetzen dut: nola sortu itxaropen berri bat porrotaren gainean.

Hasteko eta behin, posible ote den.

Itxaropena zein neurritan zen inozentzia,

zein neurritan zen bizitzen jarraitzeko makulua.

Ausa da bizitzan norabide berri bat aukeratzea

eta gero,

espero ez duzun arrazoiengatik,

norabide hori jarraitu ezin izatea.

Nire bizitzako erronkarik zailenetako baten aurrean nauzue oraintxe,

nola gainditu itxaropenari hartu diodan mesfidantza:

Fluorixetina.

Paracetamol.

Colgate.

Mikrozebrainstaostianontra.

Biokmigrazetamina.

Barra aski eta loa.

Erre zetak, eta 26 letrako abezedarioak.

Helburuak modu errealistan egitean datza kontua, esango dizute.

Baina, orduan, hasiko dira kalkuluak, eta, nire kasuan, ez dute askorik iraungo:

modu antolatuan planifikatu beharreko itxaropenak

lurraren kontra zanpatzen nau, krask,

bi dimentsiotakoa banintz bezala.

Barbaritate bat iruditzen zait liburuak erretzearena,

baina zeinen gustura botako nituzkeen udako sura autolaguntza gida guztiak.

Ausa da loteria, bingoa, kiniela.

Ausa da begien kolorea.

Ments dut segurtasun hura, zeinaren arabera borrokatzeak beti ematen zuen fruitua.

Gaixotasun gehiegi, ezusteko heriotza gehiegi dago, ordea, itxaropenaren itxarongelan;

krudelkeria arrazoimenean zuritzeko gaitasun humanoak jota uzten nau.

Aurrekontu publiko eskasak bideratu ditu naturak kaosa ekidite aldera.

Hala ere, itxaropenari helduko diogun itxaropena gordetzen dugu beti,

itxaropenari heltzeko arrazoiren bat topatuko dugun itxaropena.

Iraganetik ments dudana ez da orduko denbora,

iragan hartan bizi genituen etorkizun posibleek

oharkabean sortzen zuten oraina baizik.

Ausa da elur-jausi bat

gainera datorrela sumatu eta

ihes egiteko

kemenik ez izatea.

Ausa da elurra gainera jaustean

egingo ez dituzun gauzak zerrendatzea.

Begira barea.

Azkenean lortu du:

bost axola zaizkio besteen iritziak.

Hondartzan biluzten da eta uretarako bidea egiten du,

sabelaldea orkatilak ukitzeko zorian badu ere.

Gorputzeko biloek haize brisarekin bat egiten dute dar-dar,

bandera ñimiñoen gisara,

manifestu postguztiak azkenean beregan haragiturik.

Ez dago une erraldoi hori iritzi artikulu batean jasoko duenik,

eta ez zaio piperrik inporta.

Bere minari beha igarotzen ditu uneak,

haietan jauzi egiteko beharrik gabe,

bazter auzo bateko museo garaikideko piezak bailiran egiten die so zauriei,

unearen bortxa turistikoa bailiran,

denboran arrastorik utziko ez balute bezala.

Barre egiten du, gehiegi, ozenegi, sentituegi, bareak.

Bare egiten du, gehiegi, ozenegi, sentituegi, barreak.

Inora ez doazen, ezerezean geratuko diren,

ikusezinak izango diren ekimen kulturalak,

sozialak,

deportiboak,

gastronomikoak,

politikoak antolatzeko gai da bata bestearen atzetik,

bazterrak nahastearen plazer hutsez.

Ortzimugaren edertasunak hunkitzen du eta benetan ari da,

egunsentiaren edertasunak hunkitzen du eta ase sentitzen da,

euria, ortzadarra, anomalia apasionanteak iruditzen zaizkio.

Kapaz da une bakoitzeko ahuldadeetan indarguneak ikusteko,

inguruko jendea pizteko,

inperfekzioa balioan jartzeko,

elkarrekin nora gabe abiatzeko.

Harriduraz, enpatiaz, axolagabetasunez,

xalo egiten die so inguratzen duten minei,

munduaren neurriari erreparatuta beti txikiegiak diren drama erraldoiei,

bizitza bati —beraz, halaber, mundu oso bati— amaiera jartzeko moduko ezintasun hil ala bizikoei.

“Ikusgarritasun amiñi bat, minaren aitortza minimo bat, besterik ez du behar nehork.

Existitu, funtsean”, pentsatzen du,

batere garrantzirik ez duten malko zintzoez.

Ni ez naiz inor bareari barre egiteko

—bestela esaera zaharrak jasan behar baitituzu bizitza osoan—.

Bareak bere buruari esaten dio:

“Zeinen ederra litzateke existentzialisten edarietan antidepresiboak bota izana!”,

—eta ez da metafora bat, benetan ari da, bere fantasia narratiboak rive gauchera daroa,

goresten ditu drogak, bareterapia zaizkio—.

Mundua leku iluna dela badaki,

saminaren bingoak gordinkeria gupidagabe batez astintzen dituela pertsonak,

boletorik erosi ez arren sariak zauritu dituen guztiak.

Eta, hala ere, haiekin emango luke bizitza, haien alde,

zoriontasuna okupatu beharreko oskol posible bakarra dela jakitun.

Bere pribilegioez jabetzen da eta, hala ere, ekin ekiten dio,

bihotz ahurrez, unez uneko iraultza dastatzeari,

bere zaborrarentzat ontzirik ez dela jakitun.

Dena ikusten du argi baina, behingoagatik,

horrek ez du paralisira behartzen.

Dena ondo dago, gaizki dagoelako.

Dena ondo aterako da, eta bestela, pasako da.

Pilulak uzteko tenorea dela ulertu du,

alaitasunean trabarik gabe ahalduntzeko, baina...

gero zer?

Gero...

Pilula hope!

Ausa da dena.

Ausa da ez dena.

Ausa da ausaz bizi duzun oro.

Ausa da gutxien espero duzun unean,

gutxien espero duzun moduan,

ausart izatera

behartzen zaituena.

Karakola naiz eta denbora gehiegi dut pentsatzeko.

Karakolak pribilegiodunak gara, non lo egin badugulako.

Nahiz eta nehork Camper batzuekin zanpatuko zaituen beldurrez bizi.

Horma bat topatu dut eta munduaren akabera iruditzen zait.

Apokalipsia.

Ezkor sentitzen naiz,

etengabeko katarro batean harrapaturik biziko banintz bezala,

adurjale.

Gaurkoa beste edozein egun bezain ona da

itxaropenari buruzko ausazko tesi bat egiteko

—non irakurri ote dut hori lehenago?—.

Ausa hego haizea.

Ausa idazketa automatikoa.

Ausa cadavre exquis.

Ausa poesia.

Ausa istorio bat idaztea eta gero

istorioak zu harritzea.

Ausa da haur baten nortasuna.

Ausa gurasoak aukeratu ezin izatea.

Ausa da aurreikusi ezin duzun uholdea eta,

jakitea,

leku horretan oporretan egotea aukeratu duzulako

etorriko zaizula gainera

ausaz.

Hau da une horietako bat zeinetan hozka sentitzen ditudan segundoak

inurri haragijaleak bailiran.

Airean tatuatu ditut nire amets hermafroditak.

Aztarrika etor litekeenaren iragarpena balitz bezala,

gorputz osoa sudur zulo.

Nagoen lekuan nago, naizenari erreparatu gabe.

Lanegun geldi oro izan daiteke film japoniar bat.

Begiek irakurtzen didate kafea,

autoen soinu etengabea,

ertzeko naturaren erdian.

Armiarma ñimiñoa,

pinpilinpauxa laranja,

aurreko lore hauek maite dudan norbaiten faboritoak dira.

Nahi izatera, axola zaidan guztiaz mintzo zait bizitza.

Txirrindulariak errepidearen ertzean,

beti bada bere buruarentzat tartea hartzen duen norbait.

Hermafrodita ez den norbait, gehienetan.

Batzuetan imajinatzen ditut bizikleta estatikoak trumilka,

igande goiz bateko errepide ertzetan.

Eta nik aurreratu ditzaket guztiak.

BAI, BAI ETA BAI (manifestu erratua)

Testu hau Baratza aretoaren enkarguz idatzia da, 2022 urteko Zurrunbilo jaialdirako. Manifestu hau idatzi eta, ondoren, deialdia egin zen. Parte hartzaileek, besteak beste, manifestua oinarri zuten pieza labur bana sortu beharko zuten.

Antzerki ibiltaria dena da niretzat. Antzerkia egiten duzunean, dena ezberdina da. Imajina dezakezu, ezta? Egun batean bizi eta hil zaitezke eta hurrengoan berriro bizi zara beste modu batean. Asko gustatzen zait bizitzea!... Zer diot? Nori ez zaio gustatzen bizitzea? Ba al dakizu antzeztu dezakezula jokatuz nola bizi nahi duzun? Nola azalduko nizuke? Desiratzen nituen paperak antzezten nituen beti. Nire mundu desiratua imajinatzen nuen... Hainbeste denboraz aktuatzen nuen azkenean errealitate bihurtzen zela... Amore ez ematearekin soilik ibili behar da kontuz...

EMMY HENNINGS, Kartzela

Lokomotorraren mamu korroka

zurezko isats zaratatsua arrastaka eramanez

jazz banda baten ilunabarrera.

MINA LOY, Basamortu mexikarra

Eta gure garaipenak

garaipen mutilatuak baino ez dira.

CLAUDE CAHUN, Aveux non Avenus

BAI,

hala da, edo hala dela diot, edo hala dela diotzuknik, edo hala dela diotzuknikguk:

Jainkoa

unibertsoa

lehendakariak

guruak eta

guruak salatzen dituzten guruak

ez dira fidatzekoak

besteentzat plan bat eduki arren

edo

hain zuzen ere

besteentzat plan bat daukatelako

ez

dira

fidatzekoak

besteentzat erantzunak eduki arren

edo, hain zuzen ere,

besteentzat erantzunak dauzkatelako

ez dira, ez, fidatzekoak

agian

bizitzan

harridura sortzen duen

bakarra

hilkortasun erreal batek mehatxatutako

pertsona errealen arteko

elkartasun inperfektua

da

BAI,

hala da, edo hala dela diot, edo hala dela diotzuknik, edo hala dela diotzuknikguk:

Mina Loy poetak idatzi zuen bezala: Girio pabula beringa es. Inio ba eskila bomba. Sakulu beringa zulunka bes.

“Ez dira fidatzekoak” esan eta posea salatuko dizute.

Nola dakidan hori, nikzuknik? Nigeu ere ez zarelako fidatzekoa.

Bada “pailazo” deitzen zaituenik min eman nahian,

edo “maskara” leporatu,

edo “bufoia” aurpegiratu.

Arrazoi osoz, esango duzukguk.

Izan ere, nikzuk uko egiten baitiogu arrazoia izateari.

Bufoiak konkorrak ereiten ditu abaila galdu duten hitzetan.

Posea salatuko dizute, eta zuknik diozu: bai, bai eta bai!

Pose absolutua aldarrikatzen dutguk,

garaian garaiko zauria norberaren azalean agerian uzten duelako horrek.

Norbera ebidentzian utziz, patetikoa izanez,

desprestigioaren zirtoa garatzen da,

agian egungo (gaurko, alegia, atzoko) arterik probokatzaileena dena bermatuz: erridikulua.

Claude Cahunek idatzi zuen bezala: Eragotelibakomeligasbe ikilia go.

Horregatik, akaso, maskara salatuko dizute, eta gukzuk diozu: bai, bai eta bai!

maskara janzten dut, maskara delako egia ezinezkoa azaleratzeko modu bat.

Eta hori ulertu ez duenak ez du ezer ulertu. Zorionez.

Emmy Henningsek zioen bezala: Akuluberiga, salanduziztika be.

Eta gainera, hau guzti hau aldarrikatuta oker gaude,

erratu gara,

hori bera delako bufoiaren funtsa,

errorea arrazoiari gailentzea,

pasioa motor bilakatzea eta ez estetika.

Hain da zaila hori ulertzea, antza.

Edo hain da intelektualitateen kanonean onartezina.

Probokaziorik handiena zuek ere maitatzea delako, ai!,

madarikatuak, ulujenbeak, postenpatikoak,

konkor —halaber intelektualen— ostikotzaileak:

ez dago norbera ederra kultua inteligentea kritikoa dela pentsatzea

baino itsustasun ederragorik,

maiteak, o maiteak!

Maskara salatzen badidazue nik diot: bai, o bai!

Posea salatzen badidazue nik diot: bai, o bai!

Bufoia salatzen badidazue nik diot: bai, o bai!

Erridikuluari diozuen beldurra delako

nire edo zure edo haren edo akaso gure (inoren?)

indarra.

ETA BAI,

hala da, edo hala dela diot, edo hala dela diotzuknik, edo hala dela diotzuknikguk:

Aske izango zara baldin eta

askatasunaren definizioa zalantzan jartzen ez baduzu,

demokrazian biziko zara baldin eta

demokraziaren definizioa zalantzan jartzen ez baduzu,

berdintasuna ezagutuko duzu baldin eta

berdintasunaren definizioa zalantzan jartzen ez baduzu,

artista izendatuko zaituzte baldin eta

artearen definizioa zalantzan jartzen ez baduzu,

bakean biziko zara baldin eta

bakearen definizioa zalantzan jartzen ez baduzu,

familia izango duzu baldin eta

familiaren definizioa zalantzan jartzen ez baduzu.

Inurria senti zaitezke txorientzako kaiola batean,

barroteetan grafiti minimoak idazten:

Inor ez da aske

aske izatea erabakitzen duen arte.

Adibidez.

DISEKZIOA

Obra hau Eusko Jaurlaritzaren antzerki testuak idazteko laguntzarekin idatzi zuen egileak, 2024an.

BALIZKO DRAMATURGIA BATERAKO IDEIAK:

Hastapeneko oharra:

Hemengo istorioek ez dituzte istorio guztiak ordezkatzen. Antzezlan honek ez du diskurtsorik sortu nahi, ezertarako formularik proposatu nahi. Antzezlan hau istorioz beterik dauden tiraderak zabaltzen hasteko ahalegin bat da, kontatzeke dauden beste milaka istorioekin baino osatu ezin dena. Testu honen abiapuntua zehatza da: biolentzia matxistaren ondorioak pairatu dituzten haurren bizipenetan murgiltzea, biolentzia horrek muturreko ondoriorik terribleenak izan ez dituen kasuetan. Neurri batean ikertu nahi da, baita ere, balizko gizonezkoak nola proiektatzen diren aurreko gizonezkoengan.

Testigantzei buruz:

Obraren hasierako testigantzak hastapen bat baino ez dira. Jaso ahala berridatziak izan dira, mamia gordeaz. Testigantza gehiago biltzea proposatzen da, iturri hori amaigabea delako. Obra muntatzen duen taldeari proposatzen zaio bere ikerketa propioa egitea, eta zerrendari testigantza berriak gehitzea.

      Testigantza bakoitza paper batean inprimatua egon daiteke. Obrak irauten duen bitartean, publikoak ezkerrekoari pasatzen dio paper bakoitza. Publikoari horrela orrialde bat iritsiko zaio tarteka, eta isilean irakurriko du. Jende askoren egunerokoan bezala, isilean gordetzen diren bizipenak bere eginez, kanpoan bizitzak jarraitzen duen bitartean.

      Beste aukera bat da testigantzak proiektatzea, publikoarentzat hari paralelo bat eskainiz, irakur daitekeena gauzak gertatzen diren bitartean. Azken aukera bat, aktore gehiagorekin bakarrizketak bilakatzea.

Lanerako materialak:

Atal hauetako testuak lanerako material gisa ulertu behar dira. Taldearen esku geratzen da haiek modu batean ala bestean erabiltzea, agerian ala ezkutuan. Material hauen gainean dramaturgiaren osatzeko azken urratsa muntatuko duen taldearen esku uzten da.

Egilearen oharra:

Inork bere testigantza partekatu nahi izanez gero, lanean jarraitzen dugu. Idatzi mezu bat harremanetan jartzeko email honetara, tituluan “Disekzioa” jarrita: metrokoadroka@metrokoadroka.eus

1. TESTIGANTZAK

Testigantza 1, Donostia.

Ni besteen aurretik pasatzeko beldur nintzen. Zehatzago esanda, besteen aurretik pasa eta erridikulua egitearen beldur nintzen. Edozein aitzakia zelako ona besteek nitaz barre egiteko. Edo hori iruditzen zitzaidan, behintzat. Gogoan dut egun hartan besteak eskailera batzuen ondoan zeudela, kalean. Hain nengoen urduri haien albotik pasa eta nolabait erridikulua egiteagatik, azkenean estropezu egin eta lurrera erori nintzela. Belaunak urratu nituen. Eta besteak, noski, barrez lehertu ziren.

      Garai batean tentazioa eduki nuen nik ere besteei barre egiteko. Nolabait aurrea hartzearren. Barre prebentiboa, atentzioa niregandik desbideratzeko. Orain gogoan ditut nire aurrean belaunak urratu dituzten pertsona guztiak. Belaunaldia. Belaunetarako baliagarriak diren tiritak fabrikatu nahi nituzke. Haurrenak bezala, baina maite dudan jendearen aurpegiekin.

Testigantza 2, Orereta.

Gogoan dut sukaldeko labana bat burukoaren azpian gordeta lokartzen nintzela. Literatan lo egiten genuen garai hartan arreba txikiak eta biok. Ama arrebarekin beheko ohean lo egiten hasi zen, elkarri estu helduta. Ni aita bueltatuko zen unearen beldur nintzen, eta horregatik sartzen nuen labana burukoaren azpian. Gelako ateak ez zuen kisketarik. Gaueko soinuei adi ematen nuen gaua, loak hartzen ninduen arte.

      Orain ez naiz gai labana bat hartzeko. Ez dakit nola moztu haragia. Labanak ispilu estuegiak iruditzen zaizkit.

Testigantza 3, Astigarraga.

Piszina eguna zen. Goizean goiz joaten ginen, ikastolara sartu baino lehen. Gurasoek eramaten gintuzten, eta haietako batzuk begira geratzen ziren mailetan. Egun hartan bera zegoen begira. Nahikoa zen bere begiak sentitzea nire azala zeharkatzen, izua hezurretaraino sentitzeko. Begiradarekin zeharkatuko banindu bezala zen. Nire biluztasuna transluzidoa balitz bezala. Beti zegoen nire atzean berak soilik ikusten zuen zerbait, nik atzeman ezin nuena. Nire biluztasuna zeharkatzea zen berak hura ikusteko zuen modu bakarra.

      Eta oka egin nuen, uretara salto egin aurretik. Monitoreei ondoezik nengoela esan nien. Ez nintzen sekula gehiago piszinara itzuli. Ez nuen ikasi igeri egiten. Gaur arte. Gaur da eguna zeinean oraindik kosta egiten zaidan biluztea.

      Orain, urteak pasata, norbaitek galdetzen didanean nola den posible igerian ez jakitea, zergatik ez dudan ostera ikasi, une hartara bueltatzen naiz. Oka egiteko gogoa sentitzen dut. Eta isilik geratzen naiz, eta edozein aitzakia jartzen dut, edo zuzenean ez naiz igeri egin behar den inora joaten. Ez diodalako igeri egiteari izua, nire azala zeharkatzen duten begiradei baizik.

Testigantza 4, Oiartzun.

Gogoan dut etxez aldatu ginen eguna. Sarritan aldatzen ginen etxez. Zorretan utzitako alokairuetatik ihesi, gutaz gehiegi zekiten bizilagunei ihesi. Egun hartan etxe berriko gure gela ari zen prestatzen: oheak, altzariak, torlojuak, mailuak. Gogoan dut balea zuria bezala, izerditan, alkandorarik gabe. Tripako gurinak arnasestuka, gehiegizko ahaleginean. Zapi bat emateko eskatu zidan. Pozik nengoen lagundu ahal izateaz. Gogoan dut ikusi nuela oihal horia. Hura hartu eta eman egin nion. Oihu egin zidan. Orro egin zidan. Barrutik dardarka utzi ninduen. Oihuen artetik gogoan ditut inozoa, ezdeusa, baliogabea, eta gazteleraz ozenagoak diren beste hamaika hitz. Zapi hura bere alkandora zelako.

      Edozein huskeriatan okertzeko izuak atsekabetu nau orduz geroztik. Ez naiz eskuekin ezer egiteko gai. Izua diodalako edozein huskeriatan okertzeari. Denborarekin arrazionalki egoera hura kokatua izan arren, oihu hura barruan dut oraindik bueltaka.

Testigantza 5, Donostia.

Hogei urte pasa nituen bera ikusi gabe. Urtean behin telefono dei bat, bizirik zegoela jakiteko. Ahotsaren bestaldean, gainbeheran intuitzen den bizitza. Okela. Xerra bat ahaztu duela armairuan, ez dela jabetu usaina etxean sumatzen hasi den arte. Nondik datorren. Zerena den. Kiratsa sudurrera zizare etorri zaion arte.

      Halako batean bera bisitatzera joango nintzela erabaki nuen. Guraso izan nahi nuen, eta aurpegira begiratzeko beharra sentitzen nuen. Inguruko guztiek esaten zidaten ez nuela zertan halakorik egin. Eta nik bai, hala da, baina nahi dut. Baina behar dut. Ez dezaten ondorengoek ere sentitu nire zama. Erraza delako beste guraso eredu bat defendatzea urruntasunean. Iskin egin bitasunei, irentsi itxaropena sortzen duten diskurtso berriak, praktikatu bestetasuna, barrura begiratu, isildu, ernaldu. Baina guraso izateko aukeraren aurrean, zer? Nolakoa da bere aita izan nahi ez duen gurasoa? Ez al da historia hori bera? Aurrekoek egindakoa ez errepikatu nahian, hobetu nahian, irauli nahian, etengabe harri berberekin erortzeko arrisku bat. Nire aita ere biktima bat zen. Nire ama bere aitaren antzeko gizon batekin elkartu zen. Nire amaren aita ere biktima bat zen. Gerra osteko elizgizonek haur umezurtzekin egindako ezin konta ahaleko traumen lekuko edo, auskalo, agian pairatzaile ere. Bere aita bezalakoa izan nahi ez duen gurasoak historiari egiten dio aurre, sistema oso bati egiten dio aurre; kontziente izan ala ez, harekin ados egon ala ez, antzinakoa den errepresio zentzugabe bati aurre egin nahi dio. Aitaren zama kendu nahi duen gurasoak mendeak dituen zama bat kendu behar du gainetik. Nola egiten da hori?

      Begiratuko diezu kuirtasunei, begiratuko diezu feminismoei, begiratuko diezu gay gizonezkoei baliagarriagoak diren gizon ereduen bila. Nahiz eta haiek guztiek ere mina izan, bizitzen kontakizunean. Eta helduko diozu, eta biziko zara, eta autokritika perfekzionatzen saiatuko zara, behin eta berriz desio ez dituzun pautetan erorita ere, altxatuko zara berriz, “ikasiko dut” dioen itxaropenari helduta. Baina halako batean, guraso izango zara. Eta izua antzinakoa da. Eta horregatik, diot, bere bila joan naizela. Ekintzen gaineko ardura batere kendu gabe, ez ikusiarena egin gabe, salatzeari utzi gabe. Bere mina ikusiko dut, errepresioaren kate gupidagabe honi amaiera ematearren.

      Guraso ezberdina izan behar banaiz, guztiz eta erabat, errotik ezabatu behar dut kate amaigabea. Hemen amaitzen da biktima izandakoen justifikazioen katea. Amilduko naiz ni ere, hanka sartuko dut nik ere, baina ahal dela, ez horrela.

Ez diot eragin duzun saminari iskin egingo. Ikusi egiten dut eragin duzun mina. Ikusi ez ezik, agerian geratu behar da. Eragin diozun, didazun, diguzun mina. Baina ikusi egiten dut zure mina ere; hitzik gabe, ikusi soilik. Zure minaz jabetuko naiz, ez dadin nire jabe egin.

Testigantza 6, Senpere.

Zailena ez da iragana barneratzea. Zailena ez da onartzea, gainditzea, ulertzea, samina gorputzetik pasatzea. Zailena oraina da. Zure gizonezko eredua itzala izanda, zaren gizonaren beldur bizitzea. Zure haurrei ipuinak kontatu gauean eta era berean pentsatu: zertan ari naiz ni.

      Bizigarri behar lukeen kasketa une bateko gainditze tasari ahots haserreaz erantzun, eta minutura gelan ixtea, norbere oihuetan beste inorenak topatzearen beldur. Zailena etorkizuna da. Zure gizonezko eredua itzala izanda, haurren alde bizitza emateko indarrez ez sentitzea, emakume heroikoa izateko kemenik ez topatzea, superbibentziaren izu bizitzea. Gizonik gizon maitemindu eta aldiro fereka baten beldur izatea, zer ezkutatzen duen, ez didanean ikusten uzten, diot ironiaz, horretarako indarrez sentitzen naizen egunetan.

      Zailena barkamena da. Beharrezkoa dela diote, norbera osatzearren. Baina benetako barkamenak benetako aurpegiak eta pertsonak eta izenak ditu bere baitan. Eta, diot, nola barkatzen du gizonezko batek. Nola barkatzen du emakumezko batek. Hitz hauek esan ahala bitasunak eragiten duen mina, saminaren zama, umorerik gabeko gela itxia, aire beharra, nola egin aurre, ekidin eta eraldatu bitasun hori, eguneroko praktika arraun barean, eguneroko bizi herren berean.

      Baina bada beldur handiago bat ere: norbait barkatzeak ez ote du egindakoa lausotzen. Gizona ez denak, barkatu lezake gizona? Izua eragiten dit oharkabean justifikazio eternalean jausteak.

Testigantza 7, Lesaka.

Gizonak gizona salatzen du. Gizonak gizonari aurre egiten dio. Gizonak gizona barkatzen du.

      Baina ni? Nolako emakumea izango naiz ni? Nolako emakumea izango naiz maltratatua izan den emakumearen alaba den emakume honek? Nola konfiatuko dut gizonezkoengan? Nola egongo naiz lasai gizonezko lagunekin, gizonezko lankideekin, gizonezko maitaleekin? Nola begiratuko diot orainari, nola etorkizunari?

      Nola ez ikusi ezkutuko mehatxua fereka batean?

      Gizonak gizona salatzen du. Gizonak gizonari aurre egiten dio. Gizonak gizona barkatzen du. Baina nola barkatzen du gizona emakume baten kontra erabilia izan den emakume batek, haur batek?

      Nik nire aitarengan konfiatzen nuen. Babestu egin behar ninduen, nirekin jolastu behar zuen. Bizitzari buruzko azalpenak eman behar zizkidan, telebista edo libururik ez zenean. Asteburuak bete. Oporrak bete. Oraina bete. Etorkizuna bete.

Bete. Eta ez joan.

Testigantza 8, Gasteiz.

Hau ez da niri gertatzen zaidan zerbait. Nire amari gertatzen zaion zerbait da. Asteartea da. Iritsi naiz ikastolatik. Urte batzuk dira etxeko giltzak ditudala eta bakarrik mugitzen naizela. Barrura sartu naiz, eguna amaitu delako pozik. Motxila lurrean utzi eta korrika noa komunera. Bertan topatu dudanarekin izoztuta geratu naiz. Orain, distantziatik, arte instalazio baten traza duela otu zait. Kreatiboa izan da, kabroia. Lababoan amaren barruko arropak erreta. Ispiluan merkrominaz idatzia: “Hurrengoa zu izango zara”. Dena ondo antolatua, oreka semiotikoan, argi uler dadin. Hau guztia amari gertatzen zaion zerbait da. Urteak pasa arte ez naiz konturatu niri ere gertatu zitzaidala, oraindik ere gertatzen ari zaidala.

Nik nire ama babestu nahi dut soilik, edozer egingo nuke handiagoa izatearren. Hotzean pentsatzen hasita, berak jakin behar zuen ni iritsiko nintzela lehenago etxera, ama lanean egongo zela oraindik, ni iristerako. Alegia, ez zuen nire amak topatuko instalazioa, haurrok baizik. Kuriosoa da. Kolpeak baino, masailekoek baino, izu laborriz oroitzen dudana oihuak dira, eta mehatxuak. Etxeko hormak baino ozenagoak diren mespretxuek oihartzun zabalagoa dute. Ubeldurak joan egiten dira, baina oihuak etengabeko oihartzun batean geratzen dira bueltaka, tripetako kobazuloko hormetan, belaunalditan iraungo duten arrastoak marraztuz. Nik orduan ez nekien, baina naizen haurra arrisku bat da: etorkizuneko balizko heldua. Beste ispilu bat. Bortizkeriaren monopolioa hautsi dezakeen mehatxua. Nola senti daitekeen inor haur baten beldur. Baina hala da. Suntsitu beharreko mehatxua, denboraren kontrako badaezpadako gerran. Nola esaten zuen Bushek? Gerra prebentiboa, autoestimua neutralizatuz. Ezertarako balio ez duela sentitzen duena nekez mugituko da. Paralisia kontrola da. Nork deitzen duen jakiterik ez dagoen mugikorren aurreko garaietan, telefono hots bakoitza ekidin beharreko zerbait da. Zorrak kobratu nahi dituzten aurpegirik gabeko mamuek bera ez den edonor dutelako helduleku, presioa eragitearren. Telefonoak hots egiten duenean hartzen ez baduzu, ordea, ez duzu maite duzunekin, lagunekin, hitz egiteko modurik ere. Pobrezia, diru falta, isiltasunera lotzen zaituen kate bat da. Isolamendua. Zure mundua horma batzuetara murriztua, gauaren mehatxua gainditzea helburu bakar. Egunero, goizero, gauero.

      Hau ez da niri gertatzen zaidan zerbait. Nire amari gertatzen zaion zerbait da. Hura gertatu eta urteak pasa ahala, niri ere gertatzen hasi zaidan arte.

Testigantza 9, Tafalla.

Zenbat zekiten ingurukoek? Nola kokatzen ziren, zekitenarekiko? Gogoan dut amaren lagunik onenak ikasketak egiten hasteko dirua utzi zigula, jateko ere ez genuenean. Gogoan dut amaren lehengusu bat gure etxeko konponketak egitera etortzen zela ahal zuen guztietan. Lehengusu hark beti galdera ezerosoak egiten zizkidan komuneko zisterna edo kalentadorea konpontzean. Zer zekien benetan? Bazuen gure egoerarekiko kezkarik, ezintasunik?

      Familia propioa, ordea, biologikoa esaten dena, gertukoa, ez zen inoiz presente egon, egoera baretu zen arte ez behintzat. Epaia, kondena, bakardade are bakartuagoa. Ez ditut epaitzen, baina haien bizkarraren tamaina grabatua geratu zitzaidan gogoan. Ordutik, lagunen artean bilatu dut nire familia.

      Amaren lagunen keinu bakoitzak bizitza aldatu zidala uste dut gaur.

      Zenbat zekiten? Zenbat, jakin nahi ez den horretaz, egunerokotasuna modu ezerosoan zartatzen duen horretaz? Ezagutzen zituzten xehetasunak? Bazekiten egunero zer espero zitzaigun etxean, behatzaile, itzalean?

      Ikusi zuten inoiz ubeldurarik?

      Haurtzaro osoan behin bakarrik joan ginen oporretan, Nafarroako kanpin batera, amaren lagunek derrigortuta. Ez ditut sekula ahaztuko opor haiek. Nerabea nintzen, hain nengoen bizitzan galduta, ez nekiela nola jokatu gozamenezko egoera batean. Baina han inork ez ninduen epaitu.

Testigantza 10, Markina.

Gogorra izan behar da gerra baten erdian haurrei eskutik helduta tiraka aurrera egitea. Ez dut halakorik ezagutu. Nire birramonak bai, hala kontatu digute. Korri egiten zuen bonben artean haurrei janaria ekartzeko. Ahoz aho belaunalditan transmititu den irudi bat da. Inork ez dakigu zehazki irudi hori non gertatu zen, zer nolako bonbak ziren, ogi hori nork banatzen zuen, haurrak non ote zeuden zain. Zergatik ez den gizonezkorik ageri irudi horretan.

      Erraz hitz egiten da haurrak aurrera ateratzeari buruz. Nik ezagutzen ditut haurrak aurrera atera dituzten proklamarik gabeko emakumeak. Nire ama da haietako bat. Isilpeko mundu gerra gehiegi dago munduan.

      Haurrak aurrera ateratzeaz ari nintzen. Haiei aukera bat ematearren zure izate osoa ezabatzeaz. Ez da irudi idealizatu bat. Jakingo bazenute zer min egiten duten batzuetan komunikabideetako kanpainetako zenbait jarrera onberak, kontzentrazioetako aldarri eta hitz herdoilduek agintarien ahotan. Nola esan. Beharrezkoak dira guztiak, eta era berean, gehiegitan hutsik daudela iruditzen zait. Kasu, neure buruari galdetzen diot garai hartan salatuko ote genukeen, jendartean babes hau egon izan balitz. Pentsatu nahi dut baietz. Neure buruari galdetzen diot jende askok bizkarra emango ote zigun jendartean diskurtso hauek egon izan balira. Desagertuko ziren saminak sortzen duen lotsa, erabaki okerrak hartu izanaren errua, haurrak aurrera ateratzearren edozer jasateko xantaia. Haurrak. Batzuentzat, trukerako txanpon abstraktu hori. Besteentzat, aurpegia, ahotsa, hazten doazen gorputzak, zabaltzen doazen beharrak eta mundu gosez diren izakitxo maitagarri horiek. Maitasuna. Nola adierazi nezake bestela inork hori jasateko arrazoi bakarra maitasuna dela. Eta ez idealizatzeko esango didazue. Eta ez dut idealizatuko, esango dizuet. Baina esango dizuet baita ere, egin itzazue proklamak, baina ez duzue ezer ulertzen, ez zarete ezer ulertzen ari. Eta eskerrik asko. Baina era berean...

      Entzumena da benetako keinu iraultzaile bakarra, gai honetan. Nola sortu entzumenerako espazioak, jendarte honetan. Nola entzun haurrak, helduak direnean. Nola entzun haurrak, heldu jaio direnean. Nola entzun haurrak, guztia kontra edukita ere, inora heldu direnean.

      Ama batez mintzo sakrifizioa, borroka, maitasuna aipatzen baditut ilargiaz ari naizela uste baduzue ez duzue piperrik ulertu. Ez dakit nork idealizatzen duen nor gehiago. Biktima izan denari biktima izaten jarraitzeko eskatzen zaio oharkabean, lizuna dirudi alaitasunak biktimizazioaren ostean. Batzuetan ez da lotsa gertatutakoak isilean gordetzeko arrazoia. Edo ez lotsa bakarrik. Batzuetan, alaitasunean ahalduntzeko aukera bat da gehien desio dena. Etengabeko biktimizazioa ere kontrara egiten den idealizazio bat da. Baina zaila da, ulertzen dut. Jarrai dezagun elkarrekin saiatzen.

Testigantza 11, Pasaia.

Uste dut pribilegiatua naizela. Honetan bezala, beste gauza askotan ere: aukera dut guraso izateko nire bizitzari uko egin behar izan gabe. Guztia emanda bizi naiteke haurraren alde, eta, hala ere, nire behar pertsonalak nola edo hala asetzen jarraitzeko moduak topatu. Egunaren bazterreko uneak badira ere. Orain oporretatik bueltan nago. Oporrak, bai, oporrak. Bizimodu kontsumista eta zoro honetan beste bizitza batzuk posible direla gogorarazten dizkiguten egun hauek. Kontsumismoa. Ez al da horregatik internet bezain beste zabaldu opor sukarra. Beste bizitza batzuk dira kontsumitzen ditugunak, beste bizitza batzuen beharra da kontsumitzen gaituena. Baina ez dezadan hitz egin gutaz. Zer gara gu. Nor gara gu.

      Begian ubeldura eduki zuen batean ikastolara deitu genuen esanez ni gaixo nengoela. Etxean geratu nintzen kalean egin beharreko enkarguak bere partez egiteko. Ubeldura joan zenean bueltatu nintzen ikastolara. Nola azalduko nizueke horrek zer nolako eragina duen burmuinean?

Testigantza 12, Oiartzun.

Zure gorputzean bertan hasten dira erantzunak, badakit. Zure bizitokia da zure gorputzaren luzapena. Bizitokia da jendartearen lehen urratsa. Etxeak salbu sentitzen zaren lekua behar luke. Nora itzultzeko lekua, bidaia baten ostean. Babeslekua, teilatupea. Nire aitaren etxea defendatuko dut entzuten dudan bakoitzean izua sentitzen dut, barka ezazue lizentzia, jakin badakit poema ez dela horretaz ari, baina... etxea, batzuetan, atea zabalik duen kaiola bat da. Eta amaren suarekin ere berdin. Hitz egin dezagun behingoz botereaz, metaforak alde batera utzita. Etxea ez; herria, auzoa, kalea diot nik. Salbuago sentitu izan naiz auzo elkartean emakumeak Martxoaren 8ko pankartak egiten ikusten, etxean baino. Salbuago sentitu naiz lagunen egongeletan afaltzen eta politikari buruz hitz egiten, neure etxean baino. Uste dut horregatik bizi izan naizela beti alokairuan. Uste dut horregatik ez naizela etxe bat erosteko gai izan.

2. MONOLOGOA

B: Gaur oihu egin diot haurrari.

Hautsita geratu naiz.

“Arrazoia” nik nuen.

Egun batzuk desesperanteak dira.

Lortuko duzula sinetsita ekiten diozu.

Demagun ikastolako etxekolanei.

Hartzen ikasi beharreko ardurei.

Nahiz eta ados ez egon hezkuntza sistema honekin.

Sistemaren ezintasunen matrakarekin.

Ekin ekiten diozu.

Jakin badakizulako irakasle askok ahal duen guztia egiten duela ahal duen moduan.

Egun gehienetan lortu egiten duzu.

Umorez hartu dena, erlatibizatu.

Haurraren lekuan jarri.

Gogoratu nolako haurra zinen zu.

Ezin dute haurrek pairatu sistemaren, irakasleen, gurasoen ezintasuna.

Eta aurrera egiten dugu, apurka-apurka.

Egunerokotasunari eusten diogu, etxe barruan.

Gu geu aski izan gaitezkeela sinetsita.

Lagundu, besterik ez dugu nahi.

Baina egun batean haurra errebelatu egiten da.

Ez du nahi.

Ez du gogorik.

Exijentziak blokeatu egiten du,

ardura hartu beharrak,

denbora hori jolasean eman dezakeenean.

Eta zuk, hondoan, arrazoia edo, gutxienez,

bere arrazoia duela onartuta eta ados egonda ere,

zureari eutsi egiten diozu.

Bizitza ezerosoa da eta ezerosotasunean egoten ikastea ere bizitza da,

zuritzen diozu zeure buruari.

Baina ez du nahi.

Edo ezin du.

Edo ez daki nola.

Eta nekatua zaude, denbora tarte laburra duzu lanaren ostean,

beste etxekolanak ere zain daude,

afaria prestatzea,

dutxa,

labadora,

etxera eramandako ofiziozko zamak.

Eta pazientzia galtzen duzu,

eta esan behar ez zenituzkeenak esaten dituzu,

eta hainbeste gorroto duzun zigorra hitza azaltzen zaizu,

ez dakizu nondik,

ahora.

Eta haurrari negar malko bat azaltzen zaio aurpegiaren ertzetik.

Eta zuk eutsi egiten diozu,

egin behar dena delakoan.

Baina malko horretan doa zure ezintasun guzia,

ezin duzu ulertu nola izan daitekeen malko bakar bat tamainako ispilua.

Eta haurrak ere manipulatzaileak izan daitezke,

eta krudelak,

edo gardenak.

Baina haurrak hori besterik ez dira, haurrak.

Eta nahi duten bakarra, nahi ez dutenean ere,

lagunduak, ulertuak, maitatuak izatea da.

Eta zuk, nik, biok,

trabeska sentituko dugu eguna eztarrian.

Pot eginda, desastre ari garen sentsazioa.

Ez dugula balio honetarako,

ez dugula jakin kudeatzen,

ahaztu dugula jakin badakigun guztia.

Eta nik jakin badakit mina beste nonbaitetik ere badatorrela.

Gogoan ditut oihuak jaso ditudan aldi guztiak.

Haur batentzat ez dago oihu bat baino gauza mingarriagorik.

Oihua amaitzen ez den oihartzun bat da.

Eta beldurra.

Zer eragin dezakeen zure oihuak.

Are gehiago, maitasunetik,

eztandaren osteko barkamen esketik,

nik ere hurrengo batean hobeto egiten ikasiko dut herabe batetik

datorrenean ere.

Edo hortik datorrelako,

hain zuzen ere,

ez ote den oihua oihuagoa.

Ahaztuak ditut kolpeak,

egon bazirela badakidan arren.

Ahaztuak ditut umiliazioak, mehatxuak,

arriskupeko gaubeilak,

azalaren azpian nonbait gordeta daudela badakidan arren.

Baina oihuak

oroitzen ditut guztiak.

Oihu bakoitza daukat gogoaren barrunbeetan bueltaka,

nire izate osoa ezbaian jartzen duen

xuxurla ozen bat bezala.

Eta min handiagoa eragiten dit,

eragin didaten minak baino,

eragin dezakedanak.

3. BIDAIA

Espazioa eta pertsonaiak:

Oholtzan etxe baten barrualdea. Publikoaren eserlekuetan, bidaian doan trena.

Antzokiak pasilloa dauka erdian, eta pasillo ondoko eserleku guztiak antzezlana hasi aurretik erreserbatuak daude, pasilloaren ondoko lehen eserleku bana bi aldeetara. Solasaldiak aurrera egin ahala Ak eta Bk aurrera egingo dute aurrez erreserbatutako lekuetan, oholtzaren pareko lehen ilarara iritsi arte. Oholtzan, bitartean, GIZONA. Bere eguneroko bizitza ikusten da: disekzioa.

1.

Oholtzan gela bat. Lababoa. Sukalde txikia, mahai bat eta aulki bat. Armairu estua. Telebista zaharra. Ohea, leihoa. Eguna argitzen ari da.

GIZONA esnatu da. Irratia piztu du. Albisteak euskaraz. Altxatu da pixkanaka, mantso, urgentziarik gabe. Irratian eguraldiaren atala. Altxatu da pixkanaka, leihora gerturatu da. Pertsiana altxatzen du, eguzki betea. Albistegiak euriaz hitz egiten du, hainbat egunetan luzatuko den erasoaldiaz. Itsasoaren egoeraz, kostako herrien arriskuaz. Alerta laranja kostalde osoan. Berak, ordea, leihotik eguzkia ikusten du. Norbait ate joka. Irratiaren bolumena doitzen du, pertsiana jaitsi. Euriaz ari da irratia, eta bera, ilunpetan, ohean sartu da berriro, urruneko eguraldia entzutera.

2.

(Trenean lekua hartu eta eseri ondoren.)

A: Ekarri duzu bazkaltzeko zerbait?

B: Bai.

A: Ea pelikularen bat jartzen diguten.

B: Ea ba.

(Isilunea.)

B: El color púrpura.

A: Zer?

B: The Color Purple.

A: Ya, ya...

B: Gogoan duzu film hura?

A: Erdizka. Zergatik?

B: Steven Spielbergek zuzendu zuen, 1985ean.

A: Aja.

B: Alice Walkerren eleberri arrakastatsua zuen oinarri.

A: Bai.

B: Elkarrekin ikusi genuen?

A: Ufa, ez dut gogoan, urte asko pasa dira.

B: Bai. Nik uste dut segur aski bideoan ikusiko nuela, urte batzuetara. Estreinatu zenean txikiegia nintzen horrelako film bat zineman ikusteko. Ni Spielbergen zale amorratua nintzen: E.T., Jaws, Indiana Jones...

A: Bai, bai, gure Stevenek zinegile serioa izan nahi zuen, eta hori guztia.

B: Tira, gerora lortu zuen.

A: Ya, eztabaidatu genezake horri buruz, baina gai interesgarriagoak daude oraintxe teleinstagramen.

B: Bale, bale. Gogoan duzu filmaren amaiera?

A: Ez.

B: Danny Gloverrek antzezten duen pertsonaia maltratatzaile bat da. Whoopi Goldbergen pertsonaiari bizitza inposiblea egin dio. Batez ere, bere ahizpagandik separatu du, maite dituen gauzetatik isolatuz. Filmaren amaieran, jada agure direnean, Gloverrek ahizparekin berriro topatzea ahalbidetzen du.

A: Oso polita, eta hori... ez al da egindakoa zuritzeko modu bat?

B: Agian. Baina bada ñabardura bat, niri iltzatua geratu zitzaidana.

A: Zein?

B: Gloverrek urrunetik ikusten du eszena. Elkar ikusten dute, distantziatik, ez dago beste keinurik, soilik begirada bat. Ikusten zaitut, ikusten nauzu. Benetako ekintza distantzia da. Urruntzea. Alde egitea. Distantzia hori da benetan gizonak emakumearen alde egin dezakeen gauza bakarra. Gauza on bakarra. Aitortzarik gabe: joan, alde egin, bakean utzi.

3.

Oholtzan. GIZONAk bidaia-maleta txiki bat zabaltzen du ohean. Sartzen du alkandora bat, jertse bat, galtza pare bat, dirua. Kanpoan eguzki sargoria. Irratia jartzen du, eguraldiaren ordua da. Norbait ate joka, bolumena doitzen du. Jarraitzen du entzuten. Aterkia sartzen saiatzen da, baina handiegia da, etsi egiten du. Armairura gerturatzen da. Era eta tamaina guztietako zaldiak ateratzen hasten da banan-banan. Haurrentzako panpinak dira guztiak: pelutxeak, figura txikiak, maskarak. Hainbat modutara saiatzen da, ez zaizkio maletan kabitzen. Bere gauzak ateratzen ditu maletatik, eta zaldiak sartzen ditu. Maleta hartu, eta badoa.

4.

A: Seguru zaude egin nahi duzula?

B: Bai. Ez. Ez dakit.

A: Baina bazoaz.

B: Baina bagoaz.

A: Ez duzu zertan egin.

B: Esan didazu lehenago ere.

(Isilunea.)

A: Begira gurekin doan jende hau guztia. Beti egiten zaizkit arraroak trenetako bidaiak.

B: Zergatik?

A: Denok norabide berean goazen sentsazioa, denok helmuga berarekin, nahiz eta helmugan bakoitzak esperoan duena ezberdina izan.

B: Gauza bera esan liteke guri buruz.

A: Benetan?

B: Ez dakit.

A: Nik ez daukat iristeko beharrik. Ni zuri bidean laguntzen ari naiz.

B: Ez dizut eskatu.

A: Noski ba. Nola bestela.

B: Manifestazioa galduko duzu.

A: Manifestazioak ere trenetako bidaiak dira.

B: Seguru? Duela urte batzuk ez zenukeen horrelakorik esango.

A: Duela urte batzuk zuk ez zenidan manifestazioa gogora ekarriko. Zer aldatu da?

B: Hori diot nik, zer aldatu da?

A: Modak. Zenbat urtez egon naizen gauza batzuk isilean gordetzen. Halako batean, ezin jakin nola, tabuak tabu izateari uzten dio. Garai batean bizkarra ematen zizutenak kontzentrazioetara joaten hasten dira, zuri ez ikusiarena egin zizuten arrazoi beragatik. Ezin dut jasan.

B: Baina gai batzuk azaleratzea ona da, ezta?

A: Ona, txarra, nekatua nago horretaz. Topikoa den arren, esan beharrean nago: ezer ez da zuria edo beltza.

B: Etsipena?

A: Ez. Asko pozten naiz egun horrelako gaiak azaleratzen direlako. Baina kontzentrazioetara joaten direnetatik zenbat daude prest infernuetara jaisteko eta bertan dagoena ikusteko?

B: Ya.

A: Distantzia behar dut, besterik ez. Mozkortu, ospatu, kritikatu, neure buruaz barre egin, eta saiatu inor laguntzen, inori esan gabe.

B: Eszeptikoa?

A: Ez. Egin egiten dudanak kezkatzen nau, ez diskurtsoak.

B: Ba ni gaur hemen ez banengo, kontzentrazioan egongo nintzateke.

A: Bai. Hori da.

B: Komunista izatetik sozialista izatera pasa zara, sozialista izatetik orain anarkismora?

A: Humanismora.

B: Ulala.

(Pausa.)

A: Zuk zer lortzen duzu kontzentraziora joan eta gero pintxo potera joanda?

5.

Oholtzan. GIZONA maletarekin sartu da. Nonbaitetik dator bueltan. Eguzki betea leihotik, baina bera bustita dator. Goitik behera bustita. Aterki berri bat dakar, eskukoa, blai eginda. Astindu egiten du. Maleta desegiten du, gauza bakarra dakar: marrazki bat. Haur baten marrazkia. Gelan begiratzen du ingurura, ohe gainean jartzea pentsatzen du baina hor ez luke ikusiko. Probatzen du leku ezberdinetan. Gela hain da txikia ez dakiela non jarri. Leihoan ez. Armairuan ez. Telebista begiratzen du, eta bertako pantailan itsasten du; hari begira geratzen da, luzez.

6.

A: Begiratu jendea.

B: Zer?

A: Begiratu jendea.

B: Ari naiz.

A: Ez, begiratu jendea. (Pausa) Zenbat pertsona egongo gara hemen?

B: Ez dakit, mordoxka. (Pausa, egunkaria irakurtzen) Estatistiken arabera hemengo emakumeen hiru laurdenak jaso ditu moduren bateko tratu txarrak. Estatistiken arabera gutxienez laurdena dira ez daudenak, eta jada egongo ez direnak.

A: Begiratu jendea.

B: Ari naiz.

A: Ez. Begiratu jendea.

7.

Oholtzan. GIZONA gelatik atera da. Minutura sartu da berriro kanpoko hozkailutik hartutako gauzekin. Plaka elektriko batean kafea prestatzen du. Halako batean, eskuko dardara hasten zaio. Ezin dio eutsi. Beste eskuarekin heltzen du. Geratu da une batez. Ispilu aurrean jartzen da, eskuari helduta. Arnasa kontrolatzen saiatzen da, hainbat alditan, arnasa kontrolatuz dardara gerarazi nahiko balu bezala. Hortzetako eskuila jartzen duen basoa hartu, lurrera erori eta hautsi egiten zaio. Norbait ate joka.

8.

A: Nola egiten duzu?

B: Egin, zer?

A: Lo.

B: Zer ba? Zuk ezin duzu?

A: Ezinezkoa. Eserita nagoenean ezin dut lorik egin.

B: Ba ni zerraldo geratzen naiz. Probatu duzu lepoko almohadarekin?

A: Bai. Ezin dut.

B: Nahi duzu nire alboan jarri?

A: Izerdi usaina duzu.

B: A, eskerrik asko. (Pausa) Pentsatu duzu zergatik dugun batzuetan gustukoa izerdia eta beste batzuetan ez?

A: Zer esan nahi duzu?

B: Beste baten izerdi usaina izango da ondoan ditugunetatik sarrien aldentzen gaituen gauzetako bat. Hori, eta ahoko kiratsa. Zenbatetan esan diozu inori ahoa zabaltzen duen bakoitzean burua aldendu behar duzula?

A: Askotan.

B: Eta izerdi usain jasanezina duela?

A: Gehiagotan. Nik jada ez daukat ezer galtzeko. Portzierto, izerdi usaina duzu, esan dizut lehen?

B: Kamiseta hau da, usaina itsatsia dauka.

A: Beste bat eros dezakezu.

B: Ya, baina pena ematen dit.

A: Joder, Nafarroa Oinez 1994. Bera.

B: Hori bera. (Pausa) Beste batzuetan, ordea, izerdi usaina munduko pizgailurik indartsuena da.

A: Ya.

B: Larrua jotzerakoan, adibidez. Ni ez nintzateke izerdi usain horretatik aldenduko.

A: Gaiaz aldatu dezakegu?

B: Jendea zer ibiltzen da ba, txortaldiaren erdian desodorantea botatzen ala?

A: Ondokoari esan nahi duzu?

B: Norberak ez du norberaren izerdi usaina sumatzen, kuriosoa da.

A: Esan dizut ja gaiaz aldatzeko?

B: Ezerosoa egiten zaizu?

A: Eserleku hau? Izugarri.

B: Ez, hori ez...

A: Zure izerdia, orduan?

B: Benga…

A: Ea, ez ditut zure txortaldiei buruzko gogoeta sasifilosofikoak entzun nahi. Gai hori aterako zenuke ondoan duzunarekin gaurko manifestazioan?

B: Bale, bale.

(Isilunea.)

B: Badakizu? Beti egin zait kuriosoa ezin imajinatzea maite ditudan pertsonen aurpegiak txortan ari direnean.

A: Y dale.

B: Nolakoak dira maite dituzun pertsonen orroak, ze mania dituzte, zerk pizten ditu, non dituzte zona erogenoak, jolas arraroak gustatzen zaizkie, postura telebisiboak?

A: Astuna zara, benetan.

(Isilunea.)

B: Ez zaizu iruditzen tabuek inguratutako manifestuak aldarrikatzen ditugula?

A: Bai. Baina ez dira berdinak zuk buruan dituzun tabuak eta nik dauzkadanak.

9.

Oholtzan. GIZONAk sukaldeko mahai txikian pilulak hartzen ditu. Gutxienez bost kutxa ezberdin dira. Betaurrekoak jartzen ditu, prospektuko azalpenak irakurri nahian. Ez du lortzen. Kutxa guztiekin saiatzen da, ezer ez. Zeozer okurritzen zaio. Gelako atera hurbiltzen da, kanpoko norbaiti laguntza eskatzera joango balitz bezala. Damutzen da. Berriro esertzen da, infinitura beha une batez. Zeozer bururatzen zaio: mobilarekin argazkia ateratzen die. Anpliatu, eta irakurtzen hasten da. Ondoren pilulak hartzen ditu mantso, banaka.

10.

A: Zer espero duzu hau eginda?

B: Espero? Ezer ez.

A: Ez dut ulertzen. Berak ez zuen inoiz ezer egin zuregatik.

B: Badakit. Ez hori bakarrik, ez da ez zuela nire alde, esan dezagun, ezer egin. Kontra bai, ordea. Kontra guztia egin zuen.

A: Eta hala ere, bazoaz.

B: Banoa.

A: Zergatik?

B: Orain guraso naizelako.

A: Eta?

B: Jakin nahi dut beste modu batekoa izan naitekeela, iraganaren zama kendu nahi dut, beste modu batekoa izan.

A: Idealista. Jarraitzen dut pentsatzen ez duzula zertan egin. Baina errespetatzen dut...

B: Eskerrik asko. (Pausa) Ez dakit, nik gainetik pisu bat kendu nahi dut soilik. Ulertu. Badakizu? Bera ere biktima bat izan zen. Batzuetan iruditzen zait tratu txarrek tratu txar gehiago ekartzen dituztela belaunaldi berrietan. Edo hori, edo artistak. Bere kasuan, tratu txarrek tratu txar eragile bat sortu zuten, eta bera hor harrapatua geratu zen, atzera bueltarik gabe.

A: Artea traumaz beterik dago.

B: Poesia idaztea psikologora joatea baino merkeagoa da.

(Biek barreak.)

B: Zuk ez zenukeen egingo? Nire lekuan bazina, esan nahi dut.

A: Ez. Nik nire bizitza berreraiki dut, nahikoa egin dut jada. Gaurko egunean bikain nago, zoriontsua naiz, niretzat ez dago hori baino justizia poetiko ederragorik.

B: Ulertzen dut. Eta miresten dut, izugarri. Ez dakizu zenbat eskertzen dudan zu hemen nirekin egotea. (Pausa) Badakizu? Uste dut behin bai egin zuela zerbait gure alde.

A: A, bai?

B: Bai.

A: Zer?

B: Desagertu.

A: Ez dakit horrek meritu askorik daukan. Desagertu zen zu heldua egin zinenean.

B: Bai, horixe. Nerabezaroa pasa eta nire bizitza propioa eraikitzen hasi nintzenean espazioa utzi zidan.

A: Baina badakizu horrek beste irakurketa bat ere baduela, ezta?

B: Zein?

A: Desagertu egin zela biolentziaren monopolioa galdu zuenean.

(Isilune luzea.)

B: Bai, agian horrela da. Baina desagertzeak, mila kilometrora bizitzera joateak, hutsetik hasteko aukera eman zidan. Bera kalean topatuta tripak nahastuta sentitu gabe. Batzuetan sentsazioa dut agian ez zela kontziente izan, baina nolabait berak hori sentitu zuela.

A: Zer?

B: Bere burua galbidera eraman zuela, atzera bueltarik gabeko ekintzak egin zituela, eta zeozer ona geratzen bazitzaion egiteko, gauza on bakar bat, aitortzarik ere merezi ez zuen gauza bat, horixe bera zela: bakea eman, nahiz eta berak sekula gehiago bakerik ez eduki.

A: Baina zuk... Barkatu egingo diozu pasarazi zizun guztia?

B: Ez dakit barkamena den hitz egokia. Izatekotan, barkamen hau neuretzat da, ez berarentzat. Hogei urteren ostean bera ikustera joanda, ez dut nire pisua arintzea bilatzen. Haurrarena baizik.

11.

Oholtzan. Usaina. GIZONAk espazioan kokatzen ez dakien usaina sumatzen du. Norbaitek atea jotzen du. Ondo ulertzen ez den ahots bat entzuten da, beste hizkuntza batean. Berak kezkaz begiratzen du ingurura. Inspekzioa hasten du, usainaren bila, urduri. Bere gorputza arakatzen du. Ohea ondoren, ohearen barruan usainaren bila, ezer ez. Ohe azpian. Pixkanaka lekurik logikoenetan bilatzen hasten da: sukalde gaineko ontzi txikia, mahaiaren atzean zeozer erori ote den, lababoaren hoditeria. Norbaitek jotzen du berriro atea. Gero eta urduriago. Bila jarraitzen du, etsipenez, gero eta leku ilogikoagoetan. Atean joka norbait berriz. Armairura jotzen du azkenean. Mesfidati begiratzen dio armairuari, sinetsi ezingo balu bezala. Zabaltzen ditu ateak. Goiko apaletik, zeozer ateratzen du: haragi zati ustela. Atea joka norbait, joka, joka.

12.

A: Badakizu? Ni ez nintzen inoiz biktima sentitu zu sentitu zinen arte. Asko pairatu dut, baina ez dut sekula hitz hori erabili.

B: Ez dut egin zuena inoiz zurituko. (Pausa) Ondo dakizu nirea haurtzarorik gabeko eta nerabezarorik gabeko infernu bat izan zela.

A: Hasieran gertatzen ziren gauzak ziren soilik. Gaia gero eta presenteago zegoen kalean, baina hala ere, nirekin zerikusirik ez zuen zerbait zen.

B: Ezberdina izan nahi badut, erradikala izan behar naiz. Alegia, arazoen sustraietara jo. Ezberdina izan nahi badut, errotik ezberdina, berari aurpegira begiratzetik hasi behar naizela sentitzen dut.

A: Gero zu etorri zinen esanez erakundeek ofizialki haurrak ere biolentzia matxistaren biktimak kontsideratuko zituztela. Seme-alabak. Bat-batean, zu ere biktima bat zinela konturatu zinela.

B: Ez nekien biktima bat nintzenik, prentsan irakurri nuen arte.

13.

Oholtzan. GIZONA beldur da norbaitek atea joko duen, itxita dagoela segurtatzen du bizpahiru aldiz. Koltxoiaren azpitik dirua ateratzen du. Zenbatzen hasten da. Eskuko dardara gero eta nabarmenagoa da. Esku bakarrarekin zenbatzen saiatzen da, eta ordenatzen. Kontatu ahala, tarteka ahaztu egiten zaio zertan ari den, eta berriro hasten da.

14.

B: Gogoan dut txikitan egongelako apaletan zeuden liburuak errepasatzen nituela, behin eta berriz, tituluak errepikatuz. Niretzat misterioz beteriko esaldiak ziren. Ez nekien zer gordetzen zuten orrialde haiek, oraindik ere ez nintzen irudirik gabeko liburuak irakurtzeko kapaza, baina nire barruan bazen halako desio bat: batzuetan pentsatzen dut nire hondoenean liburu haiek irakurri ahal izateko, titulu haiek deszifratzeko gogoz egin nintzela heldua.

A: Gehiegi pentsatzen duzu.

B: Zinemara ere askotan joaten ginen. Gogoan duzu? Marrazki bizidunetako film guztiak ikusi genituen txikitan, Walt Disneyren guztiak, baina baita bestelakoak ere, 1978ko The Lord of the Rings datorkit gogora.

A: A ze memoria zurea. Nik ez dut horrelakorik oroitzen.

B: Spielbergen filmak zubi bat izan ziren, bai berak zuzendutakoak bai ekoiztutakoak. Helduen mundurako urrats bat, dagoeneko marrazki bizidunik gabekoak, baina irudimena borborka.

A: Tira...

B: Batzuetan pentsatzen dut horrek guztiak salbatu ninduela.

A: Zerk?

B: Beste bizitza batzuk posible zirela jakiteak.

(Isilune luzea.)

A: Agian gizonezkoa zarelako barkatu dezakezu gizonezkoa. Pentsatu duzu horretan?

(Isiltasuna.)

B: Ez. (Pausa) Benetan pentsatzen duzu hori?

(Pausa.)

A: Ez dakit.

B: Agian horrela da. Nik ez dut ezer zuritu nahi, baina orri zuri bat da nahi dudana. Ez niretzat. Ondoren datozenentzat baizik.

A: Ez dadila izan bidaia ahazteko aitzakia.

B: Sekula ez. (Pausa) Ez dakit hau egin ahalko nukeen zu gabe.

15.

Oholtzan. Telefono soinua, GIZONA goizean oraindik ohean lo dagoela. Hasieran ez daki zer den, iratzargailuarekin nahasten du. Gero, apurka, telefonoa dela ohartzen da. Oso goiz da, eta norbait hasten zaio ate joka. Aspaldi da ez duela telefonoaren soinua entzuten. Mugikorra bilatzen hasten da, eta ez du topatzen. Kosta egiten zaio topatzea. Azkenean lortzen du, baina telefonoa jada ez da ari joka.

16.

B: Guraso ez banintz, ikusi nahiko nuke?

A: Ez zaitez joan.

B: Nolakoa zatekeen bidaia hau bera urrundu ez balitz?

A: Ez duzu zertan egin.

B: Egon zena baino odol gehiago egon balitz tartean?

A: Ez naiz etorri zu laguntzera.

B: Bakarrik geratu izan banintz munduan?

A: Ez duzula zertan bidaia hau egin gogoraraztera etorri naiz.

B: Nolakoa zatekeen nire bizitza mehatxuak guztiz betetzera iritsi balitz, bakarrik banengo munduan? Bidaia hau egiten egongo nintzateke?

A: Aske zarela esatera etorri naiz.

B: Berdin-berdin, aurpegira begiratzeko beharra izango nuke?

A: Loturak atzean utz ditzakezula oroitarazteko.

B: Zer nolako aita nintzateke ni, amarik gabe?

A: Zu zu besterik ez zarela esateko.

(Pausa.)

B: Bere aurpegia ispilu bat da.

        Eta ez dut bere aurpegia hogei urtean ikusi.

        Bere aurpegian ikusi nahi dut beste norbait naizela.

A: Nola barkatzen du emakume batek?

        Ez du zertan egin.

        Ez du zertan barkatu.

        Ez diezadatela eskatu, gainera, erantzun guztiak izatea.

        Inor ez da aske aske izatea erabakitzen duen arte.

        Eta nik erabaki egin dut, aspaldi erabaki nuen.

(Pausa.)

B: Nire tribua zurekin hasi zen.

A: Auzoko lokalean pankartak egiten dituztenen tribukoa naiz. Orain, duela berrogei urte bezala.

B: Ez dituzu sekula tribuko ateak itxi.

A: Egunero naiz naizena.

B: Zure etxeko tribua urtero aldatzen da.

A: Nire gozamenaren jabe naizelako naiz aske.

B: Familia afarietan ez dakit sekula nor azalduko den.

A: Behinola ebatsia izan zitzaidan alaitasunaren jabe naiz orain.

B: Harrera pisuetan dauden haurrak, hemen inor ezagutzen ez duten migratzaileak, bakarrik daudenak, bakarrik egon nahi ez dutenak.

A: Alaitasunean lagun dudan jendearen familiakoa naiz.

B: Zure tribu berekoa naiz, baina ez familia garelako.

Zure tribu berekoa izatea erabaki dudalako baizik.

(Pausa.)

B: Jakin nahi dut nor naizen aitaren aurpegian.

A: Titularrak tematu dira esaten nor naizen.

B: Zer esan ahal diot nik alaba bati, bizitzaz?

A: Legeek diote zer behar nukeen.

B: Zer esan ahal diot seme bati, bizitzaz?

A: Intentzio oneko etiketek abailtzen naute.

B: Nola bermatu ahal diot, hitzez, ekintzaz, ez bata ez bestea izateko aukera bat?

A: Ez zaitez joan.

        Mina berpizten dit bidaia honek.

        Edo hobe, joan zaitez.

        Eraman ezazu mina urrun zurekin.

        Eta gero bueltatu.

        Jada bazaren horretara.

B: Jada bagaren horretara.

(Isilunea.)

B: Ez dago istorio bakar bat.

A: Etiketak istorioz beterik daude.

B: Istorio guztiek behar dute kontatuak izan.

A: Etiketak isildutako istorioez osatzen dira.

B: Nik badakit nor naizen tribuan.

A: Tribua ere izan daiteke tribunala.

B: Istorioek soilik asetzen dute isiltasuna.

A: Begirada zabaltzea dakar istorioak.

B: Hau istorio bat besterik ez da.

A: Istorio guztien artean bakar bat.

B: Istorio bakoitza zerbaiten hasiera da...

A: ...entzuten duenarentzat.

(Isilunea.)

B: Boterea zuk duzula erakutsi didazu, ama.

A: Ez, oker zaude. Nik ez dut botererik. Eta ez dut nahi. Nik indartsua izan nahi dut, nire modura.

B: Zergatik ez zenuen lehenago alde egin?

A: Zuengatik.

B: Ni ez nintzen kontziente haurrak nola bilakatzen ahal diren truke txanpon. Orain konturatzen naiz niri eragin zidan min guztiak, xede bakarra zuela: zuri mina eragitea.

A: Alde egin zuen. Jada ez zuelako zereginik. Zer meritu dauka horrek?

(Isilunea.)

A: Harro nago.

B: Zure bizitza berreraiki izanaz?

A: Horretaz baita ere.

B: Zertaz orduan?

A: Izerdiaren usainaz jabetzen diren pertsonak hezi izanaz.

B: Serio ari zara?

A: Ez.

(Barre biek.)

A: Aurpegira begiratzeko gai diren pertsonak hezi izanaz nago harro. Besteen aurpegietan aske izateko gai diren pertsonak hezi izanaz nago harro.

(A altxatu egiten da. B ondoren. Pasilloaren aurrean daude jada, oholtzatik gertu. Elkar besarkatzen dute, irudimenezko musika batean bals bat entzuten egongo balira bezala, maitasun handiz. GIZONAk oholtzatik, lehenbiziko aldiz, laugarren horma apurtu, eta ikusi egiten ditu. Pixka bat kulunkatu eta gero, Ak B askatzen du. Azken keinu bat egiten dio, begietara begira, aurpegia ferekatu. Pixkanaka aldendu eta badoa pasilloan gora, bide osoa atzera begiratu gabe zeharkatuz. Ia kanpoan denean, oholtzara begiratzen du, Bren gainetik. Elkar begiratzen dute une batez, hotz, begiratu besterik ez. Ak buelta eman eta harro begiratzen du kanpora. Badoa. GIZONA bere baitara bueltatzen da oholtzaren barruan. B bakarrik geratzen da, A nola joaten den ikusiz. Joan denean, arnasa sakon hartu, oholtzarantz biratu eta harantz abiatzen da.)

DETEKTIBE EMOZIONALA

Testu hauek bi performanceren oinarria izan ziren. Batetik, Zauri Bolodia pertsonaiaren ahotsean, Bilboko Dantzerti eskolan 2019ko apirilaren 5ean egindako performancean. Bertako parte hartzaileak Javier Barandiaran, Asier Sarasola, Idoia Beratarbide, Maite Aizpurua, Ainhoa Alberdi eta Oier Guillan izan ziren.

Bigarren aldian Iruñeko Karrikiri elkartearen enkarguz, VHS (Susa, 2020) nobelan oinarrituta egindako performancean, 2023ko martxoaren 16an. Emanaldi hartan Ainhoa Alberdi, Oscar Picazo eta Oier Guillan jardun ziren aktore. Kasu honetarako liburuko protagonista den Aitziber “Detektibe emozionala”ren ahotsera egokitu ziren. Bigarren bertsio hau da liburu honetara dakarkiguna.

Sarrera

Gaurko emanaldian parte hartu behar zuen aktoreak kale egin digu, baina, horren ordez, ekitaldia bertan behera ez uztearren, aktore horrek antzeztu behar zuen pertsonaiak gutun bat idatzi du, gaur hemen irakur dezagun. Neronek irakurriko dizuet istorio honetako pertsonaiak idatzi dizuen gutuna. Ez da aktore batek interpretatzea bezala, baina horrela behintzat ez zarete hemendik belarri hutsik joango.

1.

2023ko martxoaren 16an, Iruñean, Karrikirira bidalitako email analogikoa, alegia, gutuna.

Arratsalde on, Karrikirira gerturatu zareten guztioi:

Aitziber dut izena, VHS sasinobelako protagonista. Agian zeuen buruari galdetuko diozue, nola da posible fikziozko pertsonaia batek gutun bat idaztea. Galdeiozue, lasai, nik ez daukat erantzunik. Nire lana ez baita erantzunak topatzea, galderak egitea baizik. Hori baita, izan, nire lanbidea: detektibe emozionala naiz ni. Baten batek esango du, zer arraio da detektibe emozional bat? Ez dakit, aizue, galdeiozue Oierri, berak idatzi bainau. Nire lana, funtsean, misterioak topatzea da, baina ez haiek argitzea. Ez ote gabiltza, egunerokotasun postpandemiko honetan, misterio apur baten beharrean? Ba horixe da planteatuko dizuedana, gaur gorpuztu behar ninduen aktoreak kale egin digunez: gorputza galdu duen pertsonaiaren kasua. Kasu honetan ez da gorpu bat agertu dena, desagertu dena baizik. Nirea. Nolakoak ote dira fikziozko pertsonaien gorputzak? Baina ez zaitezte okertu, hau ez da metantzerkia, ez da metaliteratura, metastasis poetikoa baizik. Zer esan nahi du horrek? Ez dakit, baina hitz jokoa oso ondo geratzen da.

Neure burua, naizen pertsonaia Oierren ahotsarekin imajinatzen dut. Berak idatzi nauelako. Eta galdetuko duzue: Nor da nor? Zein da zein? Nor da orain, zuen aurrean, hitz egiten ari dena? Antzezlan honetako pertsonaia da, ala hura idatzi duena eta aktoreak kale egin duela esanez fikziozko pertsonaiaren, alegia, nire izenean, gutuna irakurtzen ari zaizuen idazlea, Oier deritzotena? Misterioa. Fikzioa. Galderak pausatzea da nire lana. Erantzunak nahi badituzue, itxaron maiatzeko hauteskundeetara.

Lagunak, lagunok, lagunek:

Gutun hau idazten ari naizen unean hor irudikatzen zaituztet, oholtzara begira, nire hitzak ahoskatzen ari den tipo bitxi hau zertan ari ote den pentsatzen. Goxo, eguraldi ona egiten duelako orain, 19:17an, Karrikiriko kanpoaldean. Espero dut gustura egongo zaretela, lerro hauek entzuteko unean. Zuekin egon nahiko nuke, han, fisikoki, baina ezinezkoa zait. Ez naizelako existitzen, esan bezala fikziozko pertsonaia bat naizelako. Aitziber dut izena. Fikziozko pertsonaia bat izatearen kontzientzia duen fikziozko pertsonaia bat naiz ni. Fikziozko pertsonaia ahaldundua, badelako garaia fikziozko pertsonaiok literaturaz, antzerkiaz eta arteaz dugun iritzia plazaratu dezagun. Aitziber dut izena. Detektibe emozionala.

Detektibeok gure bezeroek beren kabuz erantzun ezin dituzten galderei erantzuna ematen saiatzen gara fikzioaren bitartez. Erantzunen bila joaten gara susmagarriengana, eta galderen bila haien istorioetara. Berdin aktoreek, zein idazleek, zein performerrek, zein iluminadoreek, zein pasteleroek. Nik badakit hitz hauek esateko unean fikziozkoa naizela. Idatzi nauenak, Oierrek, edo gorpuztu behar ninduenak, kale egin duen aktoreak, ezingo dituzte inoiz esan nik esaten ditudanak. Horregatik ematen didate ahotsa, horregatik ematen didate gorputz politiko bat.

Gorputz politikoa, bai.

Aitziber dut izena eta titi iletsu bakarrarekin esnatu naiz gaur. Gauza hauek posible dira fikziozkoa naizelako. Publikoak idazten du fikzio hori. Zuek erabakiko duzue zer naizen. Zergatik esnatu naizen gaur titi bakarrarekin. Zer nolako gorputza den Aitziber: gorputz politiko bat, gorputz poetiko bat, gorputz ireki bat. Zuek idatziko dituzue gorputz honen mugak. Eta, zorte apur batekin, etxera eramango duzue misterioa.

Non ote daude bizitzan zehar galdu ditugun gorputz zatiak. Zerura edo infernura ote doaz, galdu ditugun gure gorputz zatiak. Azazkalak, ileak, hatzak; bete ez diren ametsak, galdu ditugun gorputz zatien modukoak ote dira.

Fikziozkoa naiz. Batzuetan ispilura begiratzen dut, neure buruaren bila, eta beti ikusten dut aurpegi ezberdin bat. Zuen aurpegia.

2.

Hemen gaurko misterioa: nolakoak dira ikusi ezin ditugun fikziozko pertsonaien gorputzak? Nolakoa imajinatzen nauzue zuek irakurleok, entzuleok?

Gutun hau idazten ari naizen unean, pintxo bat jaten ari naiz terraza batean, ardoaz lagundurik. Ardo nafarra. Aitziber in Donosti. Pintxoen eskaintza oparoen aurrean begiak bete eta beti pintxo bera hartzen duten horietakoa naiz ni: gazta untatua, antxoa zati batekin. Askatasuna agian ez delako gauza berriak probatzea, askatasuna beti hautu berdina lasaitasunez egin ahal izatea da. Agian.

Txoriak gerturatzen zaizkit ogi papurren bila, pintxoa jaten ari naizen bitartean. Eta pentsatzen dut: txoriei bost axola zaizkie askatasunari buruzko metaforak. Are gehiago, ez dakite metafora horiek existitzen direnik ere. Txoriei bost axola zaie euskal kantagintza. Jende askok egiten ditu txoriei buruzko metaforak. Baina inork ez oilaskoei buruzkoak. Oilaskoak jan egiten dira.

Herriaz mintzo gara, eta herria kaiola batean dagoen txoria dela uste dugu zenbaitetan. Herria bat eta bakarra balitz bezala, beti. Baina herria agian ez da txori bat, agian oilasko bat da.

Nora noa gogoeta hauekin? Ez daukat ideiarik ere.

Herria esatea publikoa esatea bezala da. Irakurlegoa. Ikuslegoa. Entzulegoa. Ukilegoa. Abstraktua eta zehatza era berean. Publikoa orain eta hemen fisikoki espazio bat okupatzen duen jendartea besterik ez da. Zuek. Zuek hau agian ez da inoiz errepikatuko. Zenbat aukera daude gaur hemen zaudeten pertsona guztiak kointziditzeko beste behin ere emanaldi batean, edo taberna batean. Orain eta hemen zaudetenok, ez beste inor. Orain eta hemen zaudetenok erabakiko duzue, emanaldiaren ostean garagardo bat hartzen, edo intimitatean bestela, nolakoa den nire gorputza.

Nolakoak dira fikziozko pertsonaiek jaten dituzten fikziozko pintxoak Donostian? Merkeak, oso merkeak.

Nik idazle arrakastatsua izan nahiko nuke. Alegia, autolaguntza liburuak idatzi nahiko nituzke. Autolaguntza liburuak gustuko ez dituztenentzako autolaguntza liburuak. Ni bezalakoentzat. Autoak errepidean botata uzten zaituenerako auto-laguntza liburuak dira garrantzitsuenak: txaleko horia jantzi ala ez, non demontre dagoen ordezko gurpila, eta bizitzaren beste mekanika batzuk.

Nire lagun batek, artista bera, honakoa esan zidan behin antzezlan baten sormen prozesuaz ari zela: inbidia ematen ziotela besteen traumek, berak ez duela inoiz izan konplexurik, gertuko heriotzarik edo maltratorik bere bizitzan. Artista txarra zela traumarik ez zuelako. Nola lortu ahots propio bat izatea traumarik gabe? Hori bera izan daiteke nire autolaguntza liburuaren titulua: nola izan artista traumatizatu bat, berez ez zarenean, hamar pausotan (eta Eusko Jaurlaritzako edo Nafarroako Gobernuko edo intermitentzia lortzeko beka batekin).

Pentsamendu hau bera lotsagarria iruditzen zait. Ez nintzateke inoiz ausartuko esaten jendearen aurrean. Baina fikziozkoa naiz, ze demontre. Eska iezazkiozue kontuak bozgora hau irakurtzen ari denari.

3.

Aitziber naiz ni. Fikziozko pertsonaia bat. Detektibea. Bere galderen bitartez fikziozko pertsonaien azalean sartzen den fikziozko pertsonaia. Detektibea izatea ere, paper bat interpretatzea delako. Detektibea naiz eta fikziozko pertsonaien azalean sartzen naiz, misterioak argitzeko. Errealitatearen maskara janzten dut errealitatea ulertzeko. Baina ez dut maskara jartzen beste bat izateko. Maskara jartzen dut soilik horrela posible delako neure buruaren beste bertsio bat. Ze esaldi ona. Karrikiriko liburuen kontra igurtziko nuke hankartea esaldi hori entzunda: maskara jartzen dut soilik horrela posible delako neure buruaren beste bertsio bat. Neure buruaren bertsio utopikoa, edo nazkagarria, edo lizuna, edo bortitza, edo ausarta, edo...

Nola imajinatzen duzue nire gorputza?

Detektibea izatea, eta idazlea, eta irakurlea, eta aktorea, gauza bera da. Misterioak iratzarri nahi ditugu. Funtsean, pertsonaiak jantzi mundu posibleak ulertzeko. Teatroa ez da ordubetez beste bat izatea. Teatroa ordubetez benetan zarena izan ahal izatea da, fikzio baten barruan. Eta ez al da liburu bat irakurtzea gauza bera? Neure buruaren bertsio utopikoak dira janzten ditudan pertsonaia guztiak, utopia zikin eta aitorrezinak direnean ere. Baina inor ezin da izan bere buruaren bertsio utopikoa denbora guztian. Arropa pilatzen delako labadoran. Pentsatu egin behar delako zer bazkaldu, zer afaldu, aldiro, egunero. Egunak milaka erabaki ezkutatzen dituelako, erabakiei kateatua egotea delako bizitza. Bizitza egunero errepikatzen den autodeterminazio erreferendum bat da. Bai edo ez. Ez edo bai. Baina zein ostia zen galdera?

Agian hori besterik ez da teatroa. Eguneroko autodeterminazio erreferendumean galderak zein diren oroitzea.

Eta galdera oro da, funtsean, misterio bat.

Nolakoa da fikziozko pertsonaien gorputza?

Misterio hau argitzeko pista batzuk, bueno, pistatxo batzuk emango dizkizuet.

(Pistatxoen zorro bat zabaldu eta publikoari ematen dizkio.)

Txiste txarrak egitea gorputz politikoen ekintza politikoa da. Alaitasunerako arrazoirik ez dagoelako, alaitasuna iraultzailea da. Txiste txarrek ez dute graziarik egiten. Grazia egiten duena txiste txarrak egiterakoan jendeak jartzen duen aurpegia da. Aurpegiei hatxe bat ikusten diedalako nik: haur-pegia.

Umorea oso gauza serioa da. Hain da serioa ezen barregarria ere suertatzen den. Gauza serio guztiak bezala. Min gehiegi dago eguneroko bizitzan, munduan, eta umorea, intsumisio ekintza bat da. Heriotzaren aurreko erresistentzia keinu bat. Oraina aldatzeko aukera ematen du umoreak, iragana eta etorkizuna norberaren esku ez daudenean. Eta horregatik maite dut feminismoa ere: u-morea delako.

4.

Batzuetan pentsatzen dut bizitzak, edo munduak, anarkismo berri bat behar duela. Nik ez dakit gehiegi anarkismoaz, ez naiz gertakizun historikoez ari. Uste dudana da, ezintasunaren aurrean benetan ezin dela iraultzaren kaosa antolatu eta administratu. Agian maitasun ekintza anonimoak, bat-batekoak, solidarioak behar ditu garai honek, izurrite bat bezala. Maitasunezko ekintzen terrorismoa, enpatia ilogikoa, elkartasun indiskriminatua eta anonimoa.

Ezezagun bati mina arintzea, ezezagun bati elkartasuna adieraztea, ezezagun bat laguntzea, hark zure berri sekula izan gabe. Slavenca Drakulic-ek kontatzen du behin ezezagun batek giltzurrun bat donatu ziola. Obsesionatu egin zuen horrek, eta bilatu egin zuen. Erizaina zen giltzurruna oparitu zion ezezaguna. “Zergatik oparitu didazu giltzurrun bat ni ezagutu gabe?” galdetu zion. “Norbaitek egin behar zuelako”, erantzun zion berak. “Eta zure seme edo alaba batek inoiz beharko balu?” berriz ere Slavencak, harriturik. “Ba orduan espero dut beste norbaitek inoiz gauza bera egingo duela beraiengatik”, erantzun zion besteak. Drakulicek liburu bat idatzi zuen elkartasuna ezezagunei adierazten dieten pertsonei buruz. Eta liburua erabateko porrota izan zen, inori ez zaizkiolako pertsonen gauza onei buruzko istorioak interesatzen.

Elkartasuna probokazioa baino probokatzaileagoa da. Eta hala da, egungo garai beltzetan zer izan daiteke sistemarentzat beldurgarriagoa trukean ezer jaso nahi ez duen elkartasun keinu anarkiko bat baino.

Eta gogoeta patetiko baina zintzo eta bihotzeko honekin agurtzen zaituztet, Karrikirin martxoaren 16an elkartu zareten izaki bitxiok. Gaur, ordu erdiz fikzioan jaio eta hil egin naiz berriz ere.

Nolakoa da fikziozko pertsonaien gorputza? Agian, zuetako bakoitzak du erantzuna, eta ezberdinak izanik ere, erantzun guztiak dira balekoak. Fikziozko pertsonaiena gorputz politikoa da. Maskara jantzi dut gaur, maskara jartzen dut soilik horrela posible delako neure buruaren beste bertsio bat. Norberaren aurpegia delako gezurrik benetakoena.

Sinatuta: fikziozko pertsonaia izateaz harro eta ase den Aitziber, detektibe emozionala.

LOAREN DEFENTSAN

Argazkiak: ANANDA BERASARTE

Testuingurua:

Loaren defentsan performancea 2024ko irailaren 13an egin zen, Landetxe aretoan, Oiartzungo Poesia Egunen enkarguz.

Performanceak hiru atal izan zituen: lehenengoan, Oier Guillanek Loaren defentsan testu sorta irakurri zuen, ahots hutsez. Bigarrenean, testuotan inspiratutako pieza eszenikoak eskaini zituzten aktore hauek: Ainhoa Alberdik, Ttittika Rekaltek, Lohizune Telletxeak eta Luix Mitxelenak. Piezak site specific moduan taularatu ziren, antzokiko espazio ezberdinak erabiliz horretarako. Hirugarrenik, publikoak oholtza gainean egin zuen lo, Idoia Beratarbide Arrietak prestatutako argi instalazioaren azpian. Ananda Berasarte argazkilariak loa erretratatu zuen.

LEHEN AGERRALDIA:
Poemak

PROLOGOA

Amak plastikozko poltsa bat eman zidan:

“Sar itzazu hemen

gehien maite dituzun jostailuak.

Ospa egingo dugu

aita bueltatu baino lehen”.

Ez dakit zenbat minutu eduki ote nituen

jostailuen artean aukeratzeko.

Ez nuen ezer ulertzen,

abandonatu beharreko gela hura zen

ezagutzen nuen mundu bakarra.

Hartu nituen komikiak,

betiko hartzatxoa eta gerlariak:

miniaturazko armadari begira jarri eta

ordura arteko abenturarik ikusgarrienetan

ausartenak izandakoak hautatu nituen.

Gaua zen.

Behean genituen zain amona eta aitona

R5 zuri batean,

motorra martxan.

Ihes egin genuen

geografiarik gabeko erbestera.

Orduan hasi ziren niretzat

munduko gatazka guztiak.

1.

Ez naiz inoiz lo egitearen beldur izan,

esnatzerakoan aurkituko nuenaren beldur

baizik.

2.

Gazte batek hodia sartua du biriketan.

Ez du jakin adiskidetasuna benetan zer zen

lotura biologikorik ez duen norbaitek

berarekin ospitalean gaua pasa duen arte,

besazpitik birikak puzteko behar duen zulora

iltzatutako garbigailuak

airea hartzean eragiten dion samina gaubeilatzen,

izerdia sikatzen,

bularraldeko ziztadak presentzia hutsez laguntzen,

egunsentiak hitz bakar baten forma hartu duen arte:

morfina.

Eta orduan bai,

gora ortzadarrak eta adarbakarrak!

Kapaz da azkenean Joseba Sarrionandiari mesedea bueltatzeko,

Manuel Bandeira irakurrita jakin baitzuen

edozein hitz kabitu litekeela poema batean,

lagun bati besotik helduta bada:

Pneumotorax, bat bi hiru,

Pneumotorax, bat bi hiru,

Pneumotorax, bat bi hiru...

3.

Loak babestu beharreko ondarea izan beharko luke:

oinarrizko giza eskubideen zerrendan sartu,

hura bermatzeko gobernuz kanpoko erakundeak sortu,

lasai lo egiteko eskubidea segurtatu nazioarteko erakundeek,

loa zaintzeko legez besteko proposamenak luzatu alderdiek,

atsedenaren garrantzia aldarrikatu herrietako udal batzarrek,

loa kolektiboki bermatzeko negoziazio mahaiak bultzatu,

prozesu parte hartzaileak,

erritualak.

Ez dadin inor

zutik lokartu.

4.

Norbaiten loa lagundu arte

ez nuen sekula atsedenik hartu.

Besteren mamuekin ordezkatu nituen nireak.

5.

Behin sukaldeko labana ezkutatu zuen burukoaren azpian.

Literatan lo egiten zuten arrebak eta biek.

Gau hartan

ama sartu zen txikiarekin beheko ohean.

Gelako ateak ez zuen kisketarik.

Gaua soinuen zain eman zuen itzarririk,

isiltasunak arropatu zuen arte.

Mamuak beti daude esna,

atea zabalik duten kaioletan.

6.

Beste norbaitekin lo egitea

bizitzan egon daitekeen

erronkarik zailenetarikoa da.

7.

Ez daki noiz hasi ziren ohean elkarri bizkarra ematen.

Zalantzarik gabe,

munduko harresiak norbaiten sorbaldetan hasi ziren.

Horregatik, aurrerantzean,

bizkarra emango dio

bizkarra emateari,

ez du begiradarik

aurpegiratuko,

musu truk jarriko du gorputza

kausarik gabeko

arrazoien alde,

hiztegia hustuko du

harraskan behera,

itsasoratu daitezen hitzak

balneario naturaletan,

gazteak murgildu daitezen biluzik haietan

lehenengo aldia balitz bezala,

bere loteria propioa

sortuko du eta

boleto guztiak erosi

eskatu ez dituenari

oparitzeko.

8.

Lo ezak oparitu dizkit hitzik behinenak

haien beharrean nintzenean:

ez dago insomnio gau bat baino hobeagorik

neure beldurrekin batzartzeko.

9.

Zure mina atzematen saiatzen naiz

ohartu gabe

zu zarela nireaz jabetu dena.

Ez dira ferekak,

eragindako minak zure gorputzean

utzitako oihartzunak uxatzeko

mugimendu traketsak baizik.

Ez dira laztanak,

beldurraren behe lainotik

banatzen gaituen airean

argiari lekua uzteko

ahalegin baldarrak baizik.

Ez dira muxuak,

ito zaizkigun hitzak

barrenera xuxurlatzeko

desio koldarrak baizik.

Ez dira zaporeak,

oraindik ere bagaren

horri begira dauden

itsuaren eskuak baizik.

10.

Ez daki faltan botatzen duen inoren beroa izatea

ala inoren beroa sentitzeko itxaropena.

Ez daki faltan botatzen duen inoren beroa izateko aukera

ala faltan botatzen duen inoren beroa izateko aukeraren aurrean

zen hura.

11.

Hotza oinetatik uxatzeko estrategiak zenbatuz

gerturatu zaio ohatzera.

Tapakia gerturatu dio lepora,

argi txikia piztu,

itzalek forma zehatzagoa eduki dezaten.

Bere gelako atea zabalik utzi eta

laguntza eskeak

gaueko beste soinuetatik isolatzeko

abilidadea garatu du

basoko arriskuen osteko mendeetan.

Oholtzaren egur karranken beldur

oinetatik zama aireratuz

ibiltzen ikasi duen aktorearen moduan

gerturatzen zaio

arnasa arrotzen lerro arteari.

Orain badaki aire etenetan irakurtzen

aurretik arrotz izan zaion itsasargitasuna,

istoriorik gabeko lo hartzea

argiak dakarren iluntasuna baino

arriskutsuagoa izan daitekeelakoan.

12.

Loa hartu aurreko galderek

kontrol ezera abandonatzea

besterik ez dute

xede.

13.

Donald ahatea jasanezina egin zaio beti,

ezin du ulertu nola lokartu daitekeen inor haren alboan.

Beste Donald bat datorkio berari burura,

Sutherland abizenekoa:

eztarri urratuak,

lokartu orduko gorputzak okatzen dituen

larba

norbere aurpegidunak.

14.

Gauza ez da erantzun guztiak edukitzea.

Gauza ez da unean uneko diskurtso egokien itzalean

hitz egokiak topatzen jakitea.

Gauza ez da babestea.

Gauza da “zertan lagundu dezaket” galdetzea,

eta galdera hori zein gorputz ataletan kokatu duzun jabetzea:

tripak,

orkatilak,

eskumuturrak.

Arazoa ez baita babesa.

Arazoa babesaren ideia bera

baita.

15.

Gutxi dirudien arren

behar duenaren alboan

presentzia hutsa bermatzea

keinu betea da.

Gorputz baten presentzia

beti da politikoa.

16.

Neure buruari galdetzen diot noiz

behar izan dudan laguntza

loak hartzerakoan.

Bueltan datorkidana

ia beti da familiarekin zerikusia duen

erantzun bat.

Bueltan datorkidana

ia beti da familia eredu ezohikoekin

zerikusia duen

erantzun bat.

17.

Lo egiten da bunkerretan,

ziegetan eta kale estuetan.

Lo egiten da oheetan,

egongelako sofan eta

berariaz prestatutako autoetan.

Lo egiten da maileguzko aterpeetan

eta itsas zabalean.

Loa ukatzen dute komisarietako

zokondoetan.

Begiak itxi ahal izatea salbu zaudela jakinik;

sabaia

eta beroa

ere

loteria dira.

18.

Norbaiti harrera egitea,

funtsean,

haren loa zaintzea da.

19.

Gaua da itsasoa.

Egunek zatikaturiko hondo amaigabea.

Giza kutsadurarik gabeko gauetan

ikusten da izar gehien.

Metafora manituaren traza hartu ahal zaion arren,

egia biribila da.

Edo karratua.

Eta, hala ere,

haurrek lotarako argiren bat behar izaten dute.

Faro bat, itsasoaren beltzean.

Txomin Hegiren poema batean

bere alabak dio:

“itsasargiak pizten dituzte

gauaz itsasontziek ez ditzaten karramarroak jo”,

poemaren baitatik gehitzen du egileak:

“Goiz horretan,

eremu liluragarri horren erdian,

ez zegoen etorkin gorputzik

urazalean etzanik”.

Gauak itsasoaren kolorea irensten du,

itsasoa zeru zikin bat dela esanez,

edo alderantziz.

Haurrek argia behar dute gauaren erdian esnatzen direnean

itzalen gaineko kontrola edukitzeko.

Argiarekin itzalak lekutu egiten dira.

Argirik gabeko gauean

norbera da itzala.

20.

Eskutik heltzen zenidan

Eskutik heltzen nizun, ezagutu ez arren.

Eskutik elkarri heltzen genion bi ezezagun ginen.

21.

Gauetan nire izena entzuten dut ametsen artetik,

esku batek oratzen dio nireari

esanez bezala

ez zaitez joan.

Zu ere

ez zaitez joan.

Ipuina beti aukeratzen duzu zuk,

pertsonaien ahotsak jartzen ditut beti nik,

bizitza iragarriz bezala.

Begiak bildu eta arnasa pausatzea

sari oro ezdeus uzten duen oparia da.

Asetasun horrekin heltzen diogu

jakin gabe behar ditugun istorioak asetzeari:

egunaren kontakizuna,

biharamuneko aukeren idazketa,

agendako ubelak,

gatazka liberatuen zokondoa,

mundu posibleak egunaren neurrira ekartzen dizkiguten

balizko narrazioak.

22.

Herriko jende guztia irudikatu du

haien etxeetako felpudoak hartu eta

kalera performance isilean jaulkitzen

felpazko pankartekin:

ongi etorri

bat da

une honetan

errepublika independente posible bakarra.

23.

Behinola material arriskutsuen arrastoen bila

arakatzen zizkiguten begiak,

ahotsaren dardaretan babesgabetasuna

kolpatzeko zirrikituen bila,

lerro artean mehatxuak gorpuztuz

tai gabe.

Egun

gorpu izateari uko egin dioten

gorputzak dira

autoen maletategietan

zelatatzen dizkigutenak.

24.

Maskara jantzita pasa dute muga ehunka lagunek,

azalaren mapak lausotzeko prest.

Eta, diot,

ez ote duen garai bakoitzak

bere maskara dosia.

Agian alderantzizko zapatisten denbora da honakoa,

buruberokiari botere eraldatzailea

bueltatzeko keinua baino gehiago

ekintza.

Aurpegia estaltzen dugu ikus ez gaitzaten,

ekintza ikus dadin eta ez diskurtsoa,

eta, bide batez,

titularraren azpikoak balio diezaiola

inori

bizitzari egun bat gehitzeko.

25.

Gaztetan ez nion beldurrik heriotzari.

Hau da, beldurra nion baina

nire gain hartzen nituen

gorputzari zegozkion arriskuak.

Orain

inoren loa zaindu beharrak

astintzen dizkit hautsaren akaroak:

eta faltako banintz, zer?

26.

Sophie Callek arte ekintza egin zuen

bere etxera hamaika lagun lotara gonbidatuz.

Haien loa erretratatu zuen

galderarik gabeko erantzunen bila.

27.

Asaldagarria egiten zait ikustea nola

betetzen dituen gure garaiak unibertsoz galderak,

hotz honek salda behar duelako da

asaldagarria,

nola bilatzen dizkiogun

ulertu ezin ditugun koordenatuak

ausazkotasunari,

krudeltasunari,

justiziarik ezari.

Loreak edertasunaz ezer ez dakien bezala

naturak ezertxo ere ez daki

pertsonen neurriko justiziaz.

Jainkoen hutsunea betetzen saiatzen dira metafora berriak

pantailen sutondoan.

Neure buruari galdetzen diot zer litzatekeen

autolaguntza liburuz beteriko errefuxiatuen kanpamendu bat,

non dauden denoklaguntza,

bestelaguntza,

jendelaguntza ,

biziraupenlaguntza manualak.

Biblia, Manifestu komunista eta

King Kong teoria,

jar diezaiogun denoklaguntza liburu bat

garaian garaiko

sorgin ehizari.

Eta kezka:

ez ote diren orrialdeak

beti zuriak,

ahotsekin belzten ditugula

ahantzirik.

28.

Latza da bakardadea onartu behar izatea.

Edo, are, latzagoa da onartzea bakarrik ez zaudela,

eta bizitza bat erabaki dezakeen ausazkotasunaren parte handi bat

zu bezalako beste pertsona bat dela.

29.

Mugan bikote batek

kalean den gazte bat hartu du etxean.

“Gobernuz Kanpoko Erakunde batekoak zarete?” galdetu die berak,

“Ez”, erantzun diote biek,

“Eta, orduan, zergatik egiten duzue hau?”, harriturik gazteak.

“Zergatik ez?”, erantzun besteek.

30.

Gaueko zuri otzana.

Maindire elurtuek kontatzen dute

nola babesten duen norbere beroak

munduaren hotzetik.

Anonyme Popular batek dio

“Ta orduan elurte bat

Isilean entzuteak

Esan izan dit bai, merezi du

Hemen irauteak

Hemen irauteak

Hemen irauteak”.

Isiltasunak estaltzen du gauaren

etzantasun indizea

itsasoa den

munduaren gauean.

31.

Emakume batek leihotik begira

senarrari aitortzen dio iragan berri bat:

kotoia eroriko da bizi eta hil guztien gainera,

unibertsoko isiltasuna bigundu ezinik,

Nick Cave eta Warren Ellis

uneari soinu banda jartzen saiatu arren.

Gustatuko litzaidake esatea pasako dela,

baina ez,

aringarriren bat baldin badago

minera ohitu egiten zarelako da.

Baina ez ditzala doluak

oroitzapen onak ere estali, dio gauak.

32.

Eta neure buruari galdetzen diot,

berriz ere,

non geratu zaidan

unea ospatzeko behinolako kemena,

nola bilakatu zen loaren defentsa

gaua itzarririk pasatzearen ordezkoa,

noiz bilakatu zen gaueko gertakizun ororen lekuko

eta,

ahal dela,

protagonista izateko beharra

inoren loaren berme izateko bulkada.

Zein teilatupek jasotzen duen

kalean lo egiten duenaren atsedena,

izarrak poesiaz erantzirik

loaren mehatxu direnean.

33.

Ez diezadatela hitz egin zeru izartu mugagabeez,

bada ezerezean galtzen den historian zeru infinituagorik,

izarrak baino ugariagoak baitira

letren aurreko garaietatik

haurrek marraztutako eguzki guztiak.

EPILOGOA

Berandu iritsi gara.

Gatzaren zaporeak lotu gaitu atzera.

Ezezagun bati laguntza eskaintzeak.

Ama bat bakarrik zen haur txikiarekin, lanak eta nekeak gaindituta, eta hondartzara gurekin etortzea eskaini diogu.

Haurrak ez zuen aurretik itsasoa sekula ikusi.

Psikologoak amari haurra itsasora bizkarrez jartzea aholkatu dio, inpaktua handiegia izango zelakoan, “Berak, une honetan, piszina erraldoi baten moduan ulertzen du itsasoa”.

Emakumea arkitektoa da, ospitale bat eraikitzen hasiko da astelehenetik aurrera, eta hiru hizkuntza beharko ditu horretarako, antza: frantsesa, alemana, eta zubi hizkuntza gisa ingelesa.

Guri zertara dedikatzen garen galdetu digu: ez dakit harrotasuna edo nagia nagusitu zaigun kulturaz mintzatzen hasi gatzaizkionean.

Eta zertan zabiltzate orain? “Orain? Orain, olatuak hartzen”, itsasoari begira gu.

Argi utzi diogu euskara hutsez lan egiten dugula: liburuak, antzezlanak, ikastaroak eta beste. Euskarari buruz galdetu digu ondoren.

Hareaz josi dizkigu galderak, pentsatu dut, zenbatetan erantzun ote ditugun bizitzan horrelakoak. Konturatu naiz egoera hau ez dela aldatuko bizi naizen artean.

Mintzatu gatzaizkio pasioz, baina beste behin ere ez dugu jakin euskararen gramatika eta deklinazioa teorizatzen.

“Ez duzu nahiago euskal gatazkaz aritzea?” karramarroei ahapeka, nik.

Berandu heldu garela diot.

Artisau izozkiak egiten dituen postu bat deskubritu berri dugu kale estu batean, hara jotzen dugu haurrarekin, hondartza txanda amaitzean.

Gaurkoan ezezagunari laguntzeak ia afariarekin nahastu digu zapore ehiza ordea, zein aho sabai nahastuko dugun zein mingain zokorekin.

Kalera zabalik duen izozki dendako gazteari erreparatu diot.

Bat-batean iragan urrunarekin lotu nauen betetasun sentsazio batekin egin dut topo.

Bere begietan, aurpegi marrazkian, gu hiruroi begiratzeko moduan, nekez erdiesten dudan zerbait ikustea iruditu zait: etorkizuna.

Etorkizunez begiratzen gaitu, etorkizunez beteta hitz egiten digu, etorkizunez blai betetzen ditu bere laneko ordu prekarioak.

Gitarra elektriko batekin edo txelo batekin imajina nezake lana amaitzean.

Zapi beltz batek estaltzen dio ilea, jatorriz nongoa den dugu gomutagai, bakoitzak bi zaporeen orekari eusten diogun bitartean, petrilerako bidean.

Harrizko eserlekuan itsasoari begira koloreak uholde datozkit dioptrietara, betaurrekoak jantzita saiatu naiz ulertzen bizitza.

Laranja, argia hodei urrien ertzetik ihesi, behe laino urdina hondoko mendietan, harria ferekekin deuseztatzen duen itsasoa, kosta ahala kosta.

Unea atzematen saiatzen naiz, hitzetara eramaten edertasunari eusteko ezintasuna, zerbaiterako naiz ba idazlea: “Hau luxua da”, diot, urri nabil gaur metaforaz.

Kukurutxora heldu naiz zeru aurrean paratu ahala, “begira zein zeru ederra”, tematu naiz beste behin, “beti esaten duzu gauza bera”, diost beti bezala, haurrak.

Ilunsentian beti sentitzen naiz boteretsu eta hauskor.

Betiereko edertasunak neu ere behin eta berriz harrapatzen nauelako galtzaile, ezer berririk sortzeko gai izan gabe.

Ezta beharrik ere.

Ilunsentiarena izango da txoriena eta gero metaforarik manituena.

Eta hala ere, ezin barrenak estutzen dizkidan isiltasunari eutsi.

Bagoaz atoan autora.

Berandu dutxa hartzera eta afaria prestatzera ere.

Ibilian goaz duela hirurogei urteko espaloi estu batetik, zakurren kaka jasotzeko politikak ez dira hona heldu oraindik, ez dakite mobileko argazki batean bizitzea zer den, filtrorik gabe.

Argitasuna labaintzen hasi da etxe zurbilen kantoietan, maindire zuri bat nola.

Pauso bat atzera noa ni, eguneko abenturen laburpena entzuten: hitz eta pitz doaz biak, oraina besterik egongo ez balitz bezala.

Gatzak arintzen ditu bakoitzaren minak, itsasoak leundutako oihartzun bat legez.

Mintzo dira ezertaz eta hartaz, dena da interesgarri denbora geldirik dagoenean.

Autora goaz.

Hirurok.

Eta bat-batean erraiak estutu dizkidan segurtasun hautsia: hau da posible den zoriontasun mota bakarra.

Elkarrekin autora bidean goazen trantsitoa.

Berdin dio hondartzatik etxera joateko den, edo etxetik lanera eta ikastolara.

Norbaitekin nora joan duzun une hori, elkarrekin pausoa luzatzearen sentsazio hori.

Horrelako uneen zerrenda etorri zait jauzika, autoa hartzera joan garen urteko une guztiak. Pentsatzen dut ez direla bakarrak: emanaldi bat egitera joateko autoa hartzera goazen unea, inor gutxiri interesatzen zaion emanaldia ikustera elkarrekin autoa hartzera goazen unea.

Zuekin ere.

Kamaradak, lagunak, maiteak.

Autoan sartu eta hodei ertzera goaz zuzenean.

Etxerako norabideak hala nahi du.

Ilunabarreko azken printzez bete zait arima.

Ez nuen uste arima bezalako hitz bat erabiliko nuenik testu batean, baina tira, permititu iezadazue lizentzia, utz iezadazue poeta klasikoa izaten une batez.

Ilunsentira goaz elkarrekin zuzenean, zabalik dagoen ate batekin talka egitera bagindoaz bezala.

Eta musika jarri dut, autoan gidariarena ohi da soinu banda, gidatzen laguntzen dionari egiten diogu men edo women, bitasunetik ihes egiten duen atzeko ahotsari permititutako salbuespenak salbuespen.

Leonard Cohen aukeratu dut aspaldiko partez, zuzeneko bat, Bird on the Wire.

Une horretan bertan Ander etorri zaigu gogora.

Bere urtebetetzea da, kantua airean dela grabatu diogu urtebetetze audioa.

Ederra iruditu zait urte osorako gorde nahi nukeen sentsazio bete honetan burkideei, kamaradei, bidaideei, lekua egitea.

Horrela ere ulertzen dugulako bizitza, edo familia.

Gure zirku konpainia intimoak erdietsi du egun hauetarako etxea.

Gorde dut argia, gorde dut unea, zaila dakidan urteari aurre egitearren saiatu naiz xehetasun guztiekin oroitzen, izozten, orri zurian tatuatzen.

Esanez bezala, “Hi, ez hadi ahaztu indar honetaz”.

Betetasun sentsazio honen erdian nagitasun zorrotza eragiten didalako hainbeste maite dudan borrokak.

Ezin diot ihes egin naizenari, inork derrigortu gabe hartu ditudan erabakiei, inork eskatu gabe itotzeraino hartu ditudan ardurei.

Lo egiteko tenorea da kasik.

Berandu iritsi gara geure buruei ezarritako ordutegira, baina agian garaiz gabiltza beste denerako.

Utz iezadazue poema batean lekurik eduki behar ez lukeen beste hitz parea erabiltzen: zoriontasuna garaipenaren egunarekin lotu genuen behinola.

Baina garaipenaren eguna beti pasatzen da oharkabean.

BIGARREN AGERRALDIA:
Topaketa

HIRUGARREN AGERRALDIA:
Lekuan lekuko piezak antzokian

LAUGARREN AGERRALDIA:
Loaldi poetikoa

Biografia

Oier Guillan Bermudez
(Donostia/Orereta, 1975)

      Liburu ugari kaleratu ditu poesia, narrazioa eta antzerkiaren arloan, haien artean Miss Karaoke (EHAZE, 2021), VHS (Susa, 2020), Aire ikusezina (Kutxa-Algaida, 2019) Zauri Bolodia (Txalaparta, 2018), Mr. Señora (Txalaparta, 2016), Elkartasun basatia (Susa, 2013), Hura ez da lekua (Txalaparta, 2012), Herio heroi/Arra. Arraroa (Artezblai, 2010), Eskuen sustraiak (Susa, 2009) eta Ate hautsiak (Arabako Foru Aldundia, 2008).

      2008tik Metrokoadroka kolektiboko partaidea da. Bertako kideekin batera taularatu ditu, idazle, aktore zein zuzendari gisa, honako lanak: Aztia (2025), Artxibo biluzia (2024), Zeozertan dabil baina ez dakit zertan (2022), Txolarte (2020), Hugo, nor dada Emmy? (2019), Zanbuia! (2018), Miss Karaoke (2017), Su izan nahi (2015), Salto (2014), Zertarako Hegoak (2013) eta Poza (2012). Metrokoadrokarekin performancea, poesia fisikoa eta umore absurdoa landu ditu batez ere. Kode horietan oinarrituta hainbat formazio eskaintzen ditu, idazketa kreatibora edo performance sorkuntzara begira: Gezi beltzak tailerra eta Tartean dauden gorputzak ikastaroa, adibidez. Horrez gain, L’Alakran, Dejabu Panpin Laborategia, Anakrusa, Kamikaz kolektiboa, Rouge Elea, Beheko Larraine, Aukeran, Formol eta Infinitu taldeekin kolaboratu du.