MADDI GOIKOETXEA JUANENA

Ura jaten

Liburu honen salneurria: 3 € + BEZ.

Ordainketa egiteko, edo liburu gehiago eskuratzeko:

http://susa-literatura.eus/ebook

© 2023 Maddi Goikoetxea Juanena

© edizio honena: Susa

cc-by-sa Creative Commons Aitortu Partekatu

http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.eu

Lehen edizioa paperean: 2023ko ekaina

Edizio hau: 2023ko ekaina

Ganbila:

      Bildumaren koordinatzailea: Oier Guillan

      Edizio taldea: EHAZE-Antzerkizale elkartea

      Bildumaren diseinua eta maketazioa: Metrokoadroka

EHAZE:

      53 posta kutxa / 20002 Donostia

            Telefonoa: 675 945 734

            Elektroposta: info@ehaze.eus

            Webgunea: http://www.ehaze.eus

Susa:

      317 posta kutxa / 20800 Zarautz

      Adoain Aita 92 / 31015 Iruñea

      Zubitalde 21 / 48195 Larrabetzu

            Telefonoa: 943 83 26 55

            Elektroposta: susalit@armiarma.eus

            Webgunea: http://susa-literatura.eus

Sar hitza

EHAZE

      Maddi Goikoetxeak Euskal Herrian dauden antzerkia ikasteko aukerez ikerketa egin zuen 2021ean EHAZEren enkarguz, era askotariko antzerki eskolen errealitatea datuetara ekarrita. Hain da ezdeusa euskarazko arte eszenikoek eragin izan duten azterketa ofizialen bidea, ikerketaren egileari galderak biderkatu egin zitzaizkiola: nola da posible hainbeste jende egotea antzerki eskolak ematen, eta prekaritatea eta indiferentzia salatzea guztiek? Nola da posible euskal kulturarekiko tamainako ezjakintasuna transmititzea, oro har, diru publikoa kudeatzen dutenek? Antzerkigileek berauek ez ote dute ezintasun handi bat transmititzen antolatzeko, helburuak adosteko eta baldintzak hobetzearen alde borrokatzeko?

      Ikerketaren egileari hitz bat geratu zitzaion trabeska, galdera ikur guztien artean, eztarrian: prestigioa. Kultur arloko egoerak oro har sortzen duen indiferentziaren oinarrian ez ote dago sektore gisa eragileek, publikoak, antzerkigileek berauek bizi eta transmititzen duten baliotze falta handi bat? Zer behar litzateke arte eszenikoetan, eta oro har kulturan, euskarazko antzerkigintzaren prestigio mailako ahalduntze bat emateko?

      Prestigioaren gaineko gogoetak zuzen-zuzenean eramaten du ikerlaria oinarrizko mailara, hezkuntzara. Non hasten da, bestela, jendarte batek kulturarekiko garatzen duen ikuspegia, begirada, baliotzea, ez bada etxean bertan, eta eskolan? Antzerki eskolen inguruko zirkulua itxiz, antzerkia modu integralean bizi duten hainbat esperientziatako protagonistei elkarrizketak egiten hasi zen egilea. Liburu honetan daudenak, eta baita gehiago ere. Elkarrizketon helburua ez da izan haien ibilbideari buruzko itauntze biografiko bat egitea, antzerkiaren adar diferenteak bizi dituzten esperientzietako protagonisten gogoetak jasotzea baizik. Elkarrizketa hauetako protagonista asko oholtza gainean ezagutu ditugu, formatu handiagoko edo txikiagoko emanaldiei lotuta, baina baita mediazio proiektuei ere, antzerki irakaskuntzari eta transmisio ekimenei lotuta. Liburu batean kabitzen ez diren galderak pilatu zaizkio egileari, eta segur aski porrot handi baten aurrean egotearen sentsazioa ukango zuen, audioetako edukiak letretara eramaten hasi ahala. Handia delako prestigiorik ezaren korapiloa, eta korapilatsua gaia planteatze hutsa, egoera definitzen haste hutsa.

      Elkarrizketa hauek hasiera bat baino ez dira. Ezadostasunerako, debaterako, gomutarako abiapuntu herren baina beharrezkoa. Erakunde publikoen, hartzaileen eta antzerkigileen errealitateen arteko balizko deskonexioa amaitu dadin; prekaritateaz ari garela, ura jateari utz diezaiogun.

Sarrera gisa

MADDI GOIKOETXEA JUANENA

      2021eko urtarril eta otsail bitartean, Euskal Herriko Antzerkizale Elkartearen (EHAZE) ekimenez, euskal antzerki eskolen inguruko ikerketa bat burutu nuen, euskarazko antzerki formakuntza eskaintzen zuten eskolak identifikatu eta datu horiekin direktorio bat osatzeko asmoz. Elkarteko lan-ildo edo ardatzei jarraiki, proiektu horrek antzerkia ezagutzera ematea, hura zaintzea eta antzerkizaleak saretzea izan zuen xede.

      Euskal antzerki eskolen direktorioak Euskal Herri osoko hogeita hemezortzi kultur eragile bildu zituen guztira: eskola “formalek” ez ezik antzerki konpainiek, sorguneek edota irakasle autonomoek hartu zuten parte, esperientzia eta ibilbide ezberdinen jabe guztiak. Galdetegi baten bitartez bakoitzaren egoeraren inguruko datu orokorrak jaso nituen. Haien arteko aniztasuna agerikoa izanik, atentzioa deitu zidaten —kasuan kasuko ezaugarriak alde batera utzita— elkarrekin konpartitzen zituzten zailtasunek. Alor horretan, denek antzeko gauzak errepikatzen baitzituzten.

      Hasteko eta behin, dirulaguntza publikoei dagokienez, parte hartzaile gehienek (% 77k) laguntzaren bat jasotzen zuten; jasotzen ez zutenen artean, batzuek (% 5,7k) eskatu izan zituzten noizbait. Laguntza horiek eskasak zirela azpimarratzen zuten askok, ez zirela nahikoa duin lan egiteko eta nekagarria zela urtero horiek eskatzen ibiltzea, ziurgabetasun edo ezegonkortasun egoera batean mantentzen zituelako. Administrazioak laguntza horiek kudeatzeko modua ere kritikatzen zuten. Bestetik, gehienek ez zuten lanerako espazio egokirik, eta oztopoak topatzen zituzten espazio publikoetarako sarbidean. Antzerki konpainia batzuek, berriz, haien herrietan egoiliar izateko eskubidea aldarrikatzen zuten, eta hori bermatu ezinik zebiltzan. Zentzu legal batean, antzerki arloan ez da hitzarmenik existitzen. Hortaz, ez dago lan-baldintzak ezartzen dituen erreferentziarik. Azkenik, ikerketa egin nuen momentuan pandemiaren eragina oraindik ere agerikoa zen: antzerki eskoletan ikasleak asko gutxitu ziren eta, zenbait kasutan, ezin izan zen talderik sortu. Egoera horren aurrean antzerki eskolek ez zuten inolako laguntzarik jaso.

      Jakina da antzerkiarena sektore prekario bat dela, beste sektore asko bezala. Denok entzun izan dugu ez dela erraza antzerkitik bizi ahal izatea eta zu, irakurle, mundu honetan bazabiltza, seguruena antzeko esperientzia propioak biziko zenituen. Ikerketa egin bitartean neure buruari etengabe galdetu nion: zergatik oztopo hauek?

      Batzuetan prekaritate hori berezkotzat ematen den sentsazioa daukat, zerutik erori izan balitzaigu bezala: alegia, ez dela egoerarik idealena, baina “hala dela” barneratua dugula. Egia esan, ekonomiaz ezer gutxi dakit. Nik, antzerkiaz gain, Gizarte Antropologia ikasi nuen eta, seguruena, nire galderek horregatik heltzen diote etengabe beste ikuspuntu baten beharrari. Nire joera existitzen den giza fenomeno oro guk, gizakiok, sortua dela pentsatzea da. Eta sortua den heinean, eraldagarria dela. Hori dela eta, antzerkiaren kasuan susmoa daukat bizi garen gizarteak ez diola balio edo garrantzi handirik aitortzen, eta horrexegatik dagoela egoera pobretu batean. Aditzak ondo adierazten du: “pobretua”, eta ez berez “pobrea”. Niri diziplina artistiko bezala zinez aberatsa iruditzen zait, ongizate indibidual eta sozialean eragin nabarmena duena; baina, beharbada, gure gizartean balio eta lehentasunen bigarren, hirugarren edo laugarren maila batean dago. Kultura, oro har, dagoen bezala. Beste modu batean esanda, ez du “prestigio sozialik”. Deskonexio moduko bat dagoen sentsazioa nagusitu zait, funtsean: kulturari titularrak aitortzen zaizkio, baina nork daki nola funtzionatzen duen benetan kulturak, zer behar dituen eta jendartean zer behar asetzen dituen? Ez ote zaio bizirautearren ogi beharrean denari ura ematen jateko, gose dela ulertu beharrean egarriz dela pentsatuta? Ez ote diote sortzaileek berauek ura ematen jateko bere buruari, gurpil zoroa bilakatu den kulturaren eta jendartearen arteko deskonexio horretan?

      Funtsean, nire hipotesia ondorengoa da: “Antzerkiak prestigio sozialik ez duen artean, prekaritatera kondenatuta dago”.

      Hipotesi hori baieztatu edo ukatzeko, eta batez ere, gai honen bueltan hausnartu eta gehiago jakiteko helburuarekin, direktorioan parte hartu zuten hamahiru eragile elkarrizketatu ditut. Jakin badakit egindako aukeraketa, ezinbestean, hankamotz geratuko dela, orrialde hauetatik at asko dela galdetu, elkarrizketatu, kontrastatu gabe geratuko dena. Horregatik liburu hau balizko eztabaida sozialean pauso bat izatea nahiko nuke, ekarpen bat, erretratu total bat baino gehiago. Bertako elkarrizketatu askok esperientzia pilatu dute, modu batean edo bestean, sorkuntzan edo sorkuntzaren hedapenean, eta momentu jakin batean hezkuntzarekiko, transmisioarekiko eta kultura sostengatzen duen oinarrizko lanarekiko kezka bat sentitu dute, beste proiektu mota batzuetan inplikatzera eraman dituena. Hutsune bat asetzeko beharrak, seguruenik. Baina, zer hutsune? Zergatik hutsune?

      Esku artean duzun elkarrizketa-liburu hau haien esperientzia eta bizipenetara modu sakonagoan iristeko ahalegina da.

URA JATEN

XIMUN FUCHS CASTAGNET
ETA MANEX FUCHS CASTAGNET

AXUT! KOLEKTIBOA

      Elkarrizketa sorta hau Ipar Euskal Herrian hastea erabaki dut. Hego Euskal Herrikoa naizen honek, erakarpena eta ezezagutza sentitzen ditut neurri berean bertako antzerkiarekiko. Euskal antzerkian sarritan aitortzen zaio hango euskal eszenari erreferentzialtasuna eta garrantzia, historikoa neurri handi batean. Nire belaunaldikook ez ditugu, ordea, Antton Lukuren antzezlanak ikusi ahal izan, adibidez. Bai, ordea, haien ikasle izandakoenak.

      Axut! kolektiboa Ximun Fuchs (Larzabale, 1974) eta Manex Fuchs (Larzabale, 1975) anaiek, Arantxa Hirigoienek eta Argi Perurenak osatzen dute. Fuchstarrak kolektiboaren sortzaileak dira, ia bizitza osoa antzerkia eta sorkuntzara dedikatu dutenak; Hirigoienek eta Perurenak, aldiz, euskalgintzan zein kulturgintzan esperientzia zabala dute, eta ekoizpen zein administrazio lanaz arduratzen dira. Kolektiboaren lan-eremua Euskal Herri osoa da, txoko bakoitzetik edan eta txoko denetara iristeko helburuari eutsiz. Fuchs anaiek Le Petit Théâtre du Pain taldearekin hogeita lau urtez Europa osoan bidaiatu ondoren, etxera itzultzeko garaia zela sentitzean sortu zuten Axut!, haien sorlekuan, Nafarroa Beherean.

      Hendaiako kostaldean egin dugu topo, igandeetan azoka egiten den plazatik hurbil dagoen eraikin batean, bertako udalarekin konpainiaren egoiliartasun akordioa diseinatu duten egun berean. Gaurtik aurrera, mugaldean izango dute haien basea.

Zuen web orrian irakurri dudanagatik, antzerkigintza eta euskalgintza txanpon beraren bi aldeak dira zuentzat, eta filosofia argi batean oinarritzen zarete: “Euskal antzerki garaikidea eta herrikoia” duzue helburu.

XIMUN: Gure lana oso enpirikoa da, artisauak gara: aldi oro saiatzen gara eta hortik ateratzen ditugu gure lanaren ardatz diren printzipioak. Zentzu horretan, gure ikuspuntua ez da dogmatikoa. Halere, baditugu pentsaera orokorrak, zuk aipatu bezala “filosofikoak”: izan ere, ez da kasualitatea filosofia, antzerkia eta demokrazia momentu berean, toki jakin batean asmatu izana, antzinako Grezian. Hiru kontzeptuok zerikusia dute euren artean. Antzerkia testuinguru horretan sortu zen eta guk horrela ulertzen dugu, baina era berean Iparraldetik gatoz, eta bertan antzerkiak oraindik ere badu leku bat, esanahi eta funtzio sozial bat, euskaltasunari oso errotuta dagoena.

            Manexek eta biok hogeita lau urte eman ditugu konpainia frantses batean, eta horrek gure bidea zein den erakutsi digu. Gure eredu propioak eraiki nahi ditugu, besteen kulturak koloniza ez gaitzan, besteen ereduak kopiatuz gero besteen pentsaerak ere kopiatzen baititugu. Badira gauza interesgarri eta on pila bat frantses, gaztelera eta ingeles kulturan, baina guk badaukagu gurea eta badugu zer sortua. Kultura hizkuntza gabe ez da, eta alderantziz. “Antzerkia” eta “teatroa” ez da berdin. Gure hizkuntzak baditu giltza asko: gu ez gara “aktoreak”, gu “antzerkilariak” gara. Hau guztia ez dugu guk asmatu, euskal ikerlari ugariren iritzia da, Antton Luku edo Ibai Iztuetarena, besteak beste. Finean, zera esan nahi du: arteak pentsaerak eta emozioak adierazteko ereduak sortzen ditu, eta ez badugu arte horretara sarbiderik, ezin dugu hizkuntza horretan pentsatu, maitatu… emozioak ukan. Eta hori da euskaldun bezala gertatzen ari zaiguna. Adibidez, jendea haserretzen denean gaztelerara jotzeko joera bat dago. Eskoletara joaten garenean ikasleei zera galdetzen diegu: non ikasi duzu lehen musua ematen? Ez da ikasten ahal, dena kultura delako, zineman edo telebistan transmititua da. Zer hizkuntzatan? Gazteleraz edo frantsesez. Beraz, gauzarik intimoena hizkuntza arrotz batean ikasten dute. Gu horretarako euskarazko ereduak sortzen saiatzen gara eta, era berean, gure istorioa kontatzen. Zeren jende askok kontatzen baitu gure istorioa, edo gure istorioak, anitzak baitira; eta guk gure tresneria, gure hizkuntza eta gure artea baliatzen ditugu istorio horiek kontatzeko, kolektiboki gure motxila, zama eta poz guztiekin zer egin hausnartzeko.

            Helburu hori lortzeko hiru arlotara bideratzen dugu gure lana, bata bestearekin lotuta daude eta elkar elikatzen dute: sorkuntza, hezkuntza eta herrigintza. Sorkuntza diogunean, antzezlanak sortu eta hedatzeaz ari gara. Hezkuntzaren arloak transmisioari egiten dio erreferentzia: eskoletako ikasleekin egiten ditugun tailerrak, adibidez. Herrigintza aipatzean, aldiz, administrazio eta erakunde publiko, batzuetan pribatu, zein politikariekin batera egiten dugun elkarlanaz ari gara, indarrak batuz gure kulturak merezi dituen tresna eta eredu propioak sortzeko ahaleginean. Hendaiako Udalarekin adostu berri dugun egoiliartasuna hortik doa: honek egoitza bat eta diru-partida batzuk zuzendu dizkigu, eta elkarrekin helburu batzuk adostu ditugu, eskualdeko beste herriekin saretu eta gure antzerkiaren bitartez kultura bultzatzeko. Ezin dira egiteko modua eta helburua hainbeste bereizi, biak bat doaz. Hitz potolo pila bat atera ditut, baina hori guztia harremanetan eraikitzen da Euskal Herri osoan zehar. Gure arteaz euskaraz bizi nahi badugu, Euskal Herri osoan zehar ibili behar dugula ohartu gara. Hegoaldea eta Iparraldea bakarrik bereizi ohi dugu, baina ez da berdin Gipuzkoan, Bizkaian edo Araban lan egitea, Nafarroako iparraldean edo hegoaldean, Zuberoan edo Lapurdin aritzeak zerikusirik ez duen moduan. Euskal Herri horiek guztiak lotzen edo josten irabazi dugu publikoa, ekonomia sendo bat eta proiektu ugariren aukera.

Kultura aipatu duzu hainbat aldiz, eta oso kontzeptu zabala da. Ikerketa honen premisa da euskal antzerkiak prestigio falta duela, gizarte mailan ez dela antzerkia behar bezala baloratzen alegia, eta beste jarduera kulturaletako langileen pare, antzerkilariek prekaritatea pairatzen dutela. Zuentzat, zer da kultura?

MANEX: Kulturaz hitz egiten dugunean, guk behintzat, gure lan-eremu doi bat zehazteko premia dugu. Hizkuntzatik hasten gara: zer da hizkuntza? Berez, hizkuntza espazio bat da: geografia bat, mapa bat. Ikerlari alemaniar batek hala zehaztu zuen: hizkuntza hiri bat da, bere katedralekin, auzo aberats eta baztertuekin, hiria zeharkatzen duen autobiarekin, zabortegiarekin, eta abar. Hau da, hizkuntza tresna bat baino askoz gehiago da: hizkuntza eraikitzen dugun hiri bat da, hiri horrek gu eraikitzen gaituen bezalaxe. Arkitekturak eraikitzen baikaitu. Orduan, guk kultura aipatzen dugunean hizkuntza aipatzen dugu, eta hau geografia bailitzan ulertzen dugu. Ibai Iztueta ikerlariak dioen moduan, herria da hizkuntza hori eramaten duen jende-multzo jakin bat, berez mugagabea dena: hori zabaltzen edo txikitzen joan baitaiteke.

            Hori dela-eta, uste dut guretzat arazoa ez dela hainbeste euskal antzerkiaren prestigio eskasa. Arazo hori errealitate bat izango da beharbada jende askorentzat, baina guretzat ez hainbeste, ez dugulako prestigio eskas hori pairatzen. Gure arazoa edo galdera gehiago da ea nola eraikitzen goazen gure geografia hori, gauza asko eraikitzeke baitaude oraindik. Halere, demagun prestigio eskasa dela gure arazo potoloenetariko bat, jendeak ez duelako benetan baloratzen gure lanaren balioa, bere prezioan, eta abar. Ondorioz, nire galdera litzateke, ea nola alda dezakegun hori. Nola aldatu prestigioa? Niri pixka bat neketsua egiten zait, ez dut batere erraza ikusten nola aldatu hori. Aldiz, nire galdera balitz ea euskarak zer leku duen eremu horretan, errazagoa egiten zait zuzenean presentzia gutxi dagoen toki horretara jotzea. Egia da Iparraldeko egoerak asko baldintzatzen gaituela gure ikusmoldean: euskarak ez du ofizialtasunik. Zentzu horretan, nik arazo bezala ikusten dudana, prestigioa baino gehiago, horixe da: euskarak aurrekontuetan duen leku eskasa. Zer leku daukan euskarak antzokietan, zinemetan, kalean... Orduan, hori zabaltzen baldin bagoaz, gure artea zabalduko dugu. Eta ez badaukagu tokirik, goazen tokia egitera.

XIMUN: Gure arazoa diskriminazioa baldin bada, diskriminazioaren aurrean badira oso tresna zehatzak: horiek exijitu behar dira. Horri diskriminazio positiboa deritzo, sinpleki. Beraz, aurrekontuetan euskara hutsean ari direnek diru gehiago ukan behar dute, bai ala bai: aurrekontu gehiago, langile gehiago. Euskal kulturaren arazoa Euskal Herriaren arazoa da. Hori bezain sinplea da: ez bada herri-proiekturik, ez dago kultura-proiekturik, eta alderantziz. Artista askoren jarrera izan liteke hori politikarien lana dela. Bale, baina zuk, zer egiten duzu? Zer proposatzen duzu, nola inplikatu eta bustitzen zara? Ezin gara beti gauzen gainetik egon, saltsan ere sartu behar da. Orduan, galdera hurrengoa da: nola egin herri proiektu bat, eta euskal kultura proiektu bat?

            Ekonomia garatzeko, sorkuntza nola sustatu ikusi behar da: hedapena; artisten, ekoizleen, teknikarien eta komunikazioan ari diren langileen soldata duinak. Baliabide duinak ukanez gero, orduan nonbait edukiko dute egiazko denbora bat, egiazko indarra eta pentsaera bat, gure arteak merezi duen hori guztia egin ahal izateko. Askotan guri, adibidez, Frantziatik iritsi zaigun kritika kalitate eskasarena da: euskarazko obrek ez omen dute nahikoa kalitaterik, eta kalitate onekoak ez direnez, ez dute dirurik ematen. Eta hori bukle bat da.

Kritika horretan prestigio falta nabarmena da, ez duzue uste?

MANEX: Hori baino gehiago, uste dut berriz ere kultur antolaketa edo kultur ikusmolde ezberdin batzuk talkan daudela. Niri bost haiek nire lanari prestigio bat ematea ala ez. Dagokigun lekua ematea da nik eskatzen dudana. Izan ere, argiki hitz egiteko, gure hizkuntzak ofizialtasunik ez duen momentutik bertatik gure lekua kendu digute. Aipatu duzu prekaritate handia sufritzen duela oro har kulturgintzan lan egiten duen jendeak, eta hala da, baina ez denek modu berean, Iparraldean prekaritatea txikiagoa da antzerkigile profesionalen kasuan. Euskaraz sortzen dugunon artean, EAEn edo Nafarroan prekaritatea Iparraldean baino handiagoa da, oro har. Aldiz, Iparraldean, arrakala oso handia da euskal eta frantses sortzaileen artean.

            Dena dela, nire helburua gauza horiek aldatzea bada, nola lortu hori herrigintzatik? Lehenik eta behin, mahai-inguru batean politikariak, sortzaileak, hezkuntza arloko jendea eta publiko edo elkarte ezberdinen partaidetza lortu behar dugu; eta ea bakoitzak zer ekartzen duen mahai gainera. Ondotxo dakit enkontru horretatik ez garela denok oso pozik aterako, adostasun batzuetara iritsiko gara eta beste batzuetara ez, baina saiakeran jarraitu behar dugu. Prestigioaren kontuari berriro helduz, profesionalen arazoa dela uste dut. Guretzat, hizkuntzaren ikuspuntutik aritzen garenez, bada halako Amazonia bat izan beharko lukeen beste eremu bat, mundu amateurra dena. Haiek sortzen dute euskal kultura deitzen diogun horren oxigeno guztia. Eta oxigeno diot metafora bat erabiltzeagatik, baina hori baino askoz gehiago da: jarduera amateur horrek sortzen eta elikatzen du publikoa, agian gero profesionalen antzerkia ikustera joango dena. Euskal antzerkiak prestigio eskasa izan dezake, baina Iparraldean ez dugu hori hainbeste nabaritzen, mundu amateurrak kristoren lekua izan duelako, azken urteetan gainbehera bat izan duen arren. Izan ere, antzerkigintza, zentzurik zabalenean, oso sozializatuta baitago: Iparraldean hamar haurretatik zortzi oholtza gainera igo dira, dantzatzera, antzerkia egitera, pastoralean aritzera, musika jotzera, maskaradan parte hartzera… Horregatik, jendeak badu halako kontsiderazio bat, ezagupen bat ematen dio antzerki obra bat muntatzeak suposatzen duen guztiari: arropak jostea, lan teknikoa... guzti-guztia. Alde horretatik begiratuta, “prestigioaz” baino gehiago, “ezagupenaz” aritu beharko ginateke, zeren, berriro diot, niri bost prestigioa dudan edo ez!

XIMUN: Nik prestigio eskasaz ari direnean ulertzen dut umiliazioaren sentsazio permanenteaz ari direla, eta horregatik horren aurka zerbait egiteko beharraz…

MANEX: Nik, umiliazioaren aurrean ere, ezagupena eskatuko nuke.

XIMUN: Bai, dudarik gabe. Eta, aldi berean, erraza da guk hitz egiten dugun lekutik hitz egitea: laguntzak baditugu, gure lanaz bizi gara, jendeak segitzen gaitu, kazetariek kasu egiten digute, emanaldi pila bat egiten dugu…

MANEX: Gizonak gara, zuriak gara... eta ezaugarri horiek luzatzen ahal dira.

XIMUN: Ateratzen dugun edozein ondorio diagnostiko batetik abiatzen da, eta diagnostikoak beti subjektiboak dira. Lan baldintzen inguruan, adibidez: gure arloan euskaraz arituz lan-baldintza txarrak ditugu, hilabete-sari ez duinak eta, horren ondorioz, euskal antzerkilari langileriak zailtasunak ditu luzaroan lan egiteko, eta hori ere ikasi egiten da: egunean zortzi edo hamar orduz lan egiten ikasi egiten da, zortzi edo bederatzi astez segidan, eta gero zoaz laurogei emanalditako bira bat egitera... fisikoa da, intentsua da, pentsaera bat da, eta hori dena ikasi egiten da.

            Horretaz gain, hiru lurraldeetako administrazioekin lan egiten dugu, eta hori ere arazo bat da: administrazio aniztasuna. Baina gure problema izan beharrean, tresna bihurtzen saiatzen gara, sorkuntzarako eta diru-iturrietarako, eta bai, hiru lurraldeetatik ateratzen dugu dirua. Horrek gure diru-iturria ugaritzeaz gain, gure hedapen-eremua ugaritzen du. Gero, gure ekipoak nola jango duen pentsatzen dugu, non egingo duen lo, entseatzeko espazio bat bilatzen dugu, eta ez ostegun eta ostiral arratsaldeetan erabiltzeko espazio bat, baizik eta aste osoan erabil dezakeguna… Askotan ekipo handia gara. Artedramarekin batera lan egiten dugunean, adibidez, oso ekipo handia osatzen dugu. Horri guztiari alde teknikoa deritzo.

            Hezkuntza munduari dagokionez, zergatik lan egin hezkuntzan? Iparraldean behintzat, hezkuntza delako euskara-gune indartsuena. Indargune hori aberasten eta hortik xurgatzen saiatzen gara: eskoletan tailerrak egiten ditugunez publiko gazteak segitzen gaitu, gurekiko leiala da, eta gazteek beren familiak erakartzen dituzte. Askotan uste dugu alderantziz dela, zaharrek ekartzen dituztela gazteak antzerkira, baina ez, gazteek ekartzen dituzte beren familiak, eta komunitate handiak dira.

            Sorkuntza arloan, lehenago aipatu bezala, ez da berdin frantsesez edo euskaraz sortzea: guk frantsesez sortu izan dugu eta ikusten dugu zer alde dagoen baliabideei dagokienez. Nahiz eta orain nahiko ongi gabiltzan euskaraz arituz, kontziente gara guk euskaraz frantsesez muntatzen ahal den zerbait sortzen badugu partida galdua dugula. Zertarako joango da jendea zerbait euskaraz ikustera frantsesez edo gazteleraz ikusten ahal duenean? Seguruena baliabide gehiagorekin egin dena, kasik hobea... Horregatik, guk euskaraz sortzen duguna euskaraz soilik ikusi ahalko da. Nolabait, jendea gure obra ikustera joango da hor egiatasun bat aurkituko duelako ez duena beste nonbait aurkituko, eta honekin ez dut esan nahi bestea gutxiago denik, baina egiatasun hori ez du beste inon topatuko. Horrek egiten du gure ezinbestekotasunaren parte bat, gure lurraldean, euskararen lurralde horretan.

            Hau guztia errota bereko mekanismo konplexu bat da, etengabe mugitzen dena. Eta, aldi berean, hori dena zehatz bilakatzen dugu, ez gara dogmatismotik ari, pragmatismotik baizik. Izan ere, hainbat gauza ikusi ditugu eta uste dugu batzuk agortuak direla, eta geroz eta tarte estuagoa dugula, zeren nonbait geroz eta zailagoa baita modu askean bizitzea. Hori zioen Sarrionandiak, berriz ere lurraldera garamatzana: “Euskara da gure territorio libre bakarra”. Beraz, antzerkiarekin sortzen dugu lurralde libre bat.

            Askatasun hori eskaintzen saiatzen gara pentsaeran, hizkuntzan, egiteko moldeetan, harreran… Komunikazioa ere zinez euskaraz pentsatua dago, euskaldunei zuzendua, eta hortik saiatzen gara euskal komunikabideekin lan egiten. Horiek guztiak adar asko dira, eta horri esker irauten dugu, bizi gara gure arteaz, eta jende asko bizi da gurekin bat. Halere, horrek ez du kentzen beti dena borroka dela, batailan gaudela eta mespretxu permanente bat jasaten dugula; nire ustez, gure kulturari lotua dagoena, gure arloari baino. Antzerkigintzak beste diziplina batzuen aldean prestigio gutxiago duen bezala, euskarak ere gaztelerarekiko prestigio txikiagoa du. Beraz, pairatzen dugun gutxiespena doblea da. Horri intersekzionalitatea deritzo eta feminismotik aski ikertu eta landu da. Azaldu ditudan estrategia horien guztien bitartez gu gure mundua aldatzen saiatzen gara, oso modu zehatzean. Pentsaeraz bultzatuta baina, batez ere, eginez. Eta askotan, hanka sartzen dugu.

Zuen paradigmaren eta lanaren inguruan kontatu duzuen guztiaren ondoren, iruditzen zait antzerkiaren inguruan ezagutza handirik ez daukan norbaiten iruditerian zuen proiektuak antzerki soila gainditzen duela, hau da, antzerkiaren kontzeptu mugatua, gizartearen gehiengoak eduki dezakeena, zuen proiektuak transzenditu egiten duela.

XIMUN: Ez du inporta. Jendeak ez du zertan jakin. Batzuetan jendeak obra bat ikusi eta esaten du: “Uff, ze lana dagoen hor!”. Eta hori entzuten dugunean, pentsatzen dugu: “Jo, ze pena, ez dugu lortu! Jendeak zerbait ikusi du eta ez da sartu barnean”. Guri inporta zaiguna da jendeak bere egitea gure lanaren parte bat, pintura batekin gerta litekeen bezala: oso konplikatua izan daiteke, ez dakit zenbat erreferentzia eduki ditzake, eta hartzen ahal dugu, hala ere, bihotzean, gorputzean, garunean, sexuan… eta bete-betean sartzen zaigu. Hori da behar duguna.

MANEX: Hala da: nik, adibidez, baratzeaz oso gutxi dakit, baina horrek ez dit kentzen norbaiten baratzea ikustera joan, eta inkluso bere barazkiak jatean, hori guztia baloratzeko gai izatea, nahiz eta prozesuaz ezertxo ere ez jakin. Tipo zahar batek esaten zuen bezala: “Nik ez dut intelektualekin arazorik, intelektualek pentsatu, ikertu eta eraldatu duten hori guztia modu ulergarri eta eraikitzailean eskaintzen baldin badute”.

Hogeita bost urtez ibili zarete beste antzerki konpainia batzuetan, erdaraz lan egiten, eta Axut! konpainiarekin zuen proposamen propioa garatu duzue. Nola izan da bilakaera hori? Zer bizi izan duzue honaino iristeko? Bizipen intimoago batetik, zentzu emozionalean, esan nahi dut: hori adierazten duen anekdotaren bat baldin baduzue, inflexio-punturen bat...

MANEX: Esan duzun moduan, urtetan lan egin izan dut beste geografia batean, beste hizkuntza batean, eta aberasgarria izan da, ez naiz damutzen, gauza asko ikasi dut hortik. Euskara betean —eta ez “hutsean” esan ohi den bezala— ariko ginela erabaki genuenean, hautu horrek nire geografiarat eraman ninduen, nire herriarekin berriz ere bat egite horretarat. Intimoki horrek gauza asko eraldatzen ahal dituela uste dut. Agian berriz ere kanpora joateko, kontua ez baita nire muga horien barnean etsia egotea. Bada honi lotuta gogoratu dudan anekdota berezi bat: hogeita lau urtez beste lagun batzuekin batera talde bat sortu genuen, ez nuke konpainia bat errango zeren eredu ekonomiko-sozial eta politiko berezia genuen, “kolektiboa”, eta frantsesez horrek badu izen bat: “troup” erraten da, eta ez “compagnie”. Urte horietan guztietan beraiekin lan egin ondoren, azken emanaldia genuen, azkenaren azkena, erabakiak hartuak ziren, hilabeteak lehenagotik hitz egin genuen. Frantzia aldean geunden, emanaldia bukatu, afaldu, eta elkar agurtu genuen. Gaua zen, eta anaia eta biok errepidean geunden etxera bidean. Jakingo duzu azeria nahiko ongi ezkutatzen edo gordetzen dela, ez dela erreza ikustea, eta bat-batean guregandik zazpi-hamar metrora azeri potolo bat atera zitzaigun, handia! Azeriak ikusi izan ditugu lehenago, baina txikiagoak, ez dakit zergatik honek halako dimentsioa zeukan, eta zazpi-hamar metrora geldi-geldirik gelditu zen, guri begira. Eta hori ere txundigarria zen: azeriak ikusi izan ditudanetan ziztu-bizian izan da, segundo batzuetan. Ba hori guri begira egon zen, ez dakit, zaila zait neurtzea baina esango nizuke berrogeita hamar segundo izan zela, eta beharbada hogeita hamar besterik ez, baina hala ere asko da, nahikoa anaia eta bion artean hitz egiteko: “Ikusten duzu ikusten ari naizen hau? Bai, bai, nik ere bai. Eta: zer bitxia, ez?”. Ximunek eta biok “Fuchs” abizena daukagu, alemanetik dator eta “azeria” esan nahi du. Ni ez naiz ez mistikoa ez ezertxo ere, baina batzuetan halako seinaleak ikusteko joera izan dezaket, eta momentu horretan… mekaben sos! Artista frantses batek esaten zuena gogoratu nuen, hiru gorputz dauzkagula: lehenik gure lurralde gorputza, izarrei ere lotzen gaituena, bigarrenik gorputz soziala, eta, hirugarrenik, animaliarena. Ba, bat-batean, gure animalia gorputz hori agertu zitzaigun gure gorputz soziala eta lurralde gorputzarekin bat egiteko unean. Horratx nire anekdota.

* * *

      “Axut egin” espresioak “desafioa egin” esan nahi du: kasu honetan, Euskal Herrian euskal antzerkia eutsi, indartu eta hedatzeko erronka bizi, alegia. Nafarroa Beherean jaiotako ibai honek herri guztiak zeharkatu nahi ditu, haietatik edan, aberastu, azkenik itsaso zabalera iristeko. Ximunek dioen moduan, “etxekoak izateak egiten baikaitu munduko”.

MARISE URRUTI HEGI

ITZULI KONPAINIA

      Fuchs anaiei egindako elkarrizketak Hego eta Ipar Euskal Herriaren artean dauden parekotasun eta ezberdintasunek gogoeta arrasto sakona utzi didate. Begien paretik kentzen saiatu arren, muga nola tematzen den batzuetan kulturan ere irauten. Kasu, lan baldintzetan. Elkarren egoerei buruz zenbateko ezezagutza, oraindik ere, bestetik. Fuchs anaiek Antton Lukurekin hasi zuten, besteak beste, bidea, eta antzerkiko belaunaldi berri baten argazkia ekarri ziguten. Haien ondotik, ordea, etorri dira berriak ere, ekintzailetzaren kontzientziatik euskaraz profesionaltasuna posible ikusten duen paisaia batera bidea egiten. Haien artean egon daiteke Marise Urruti, eta berak gidatzen duen Baionako Itzuli konpainia.

      Marise Urruti (Martxueta, 1988) antzerki sortzailea da. Eskolan antzerkia deskubritu eta, gozamen iturri izateaz gain, euskaldun berria izanik hizkuntzan trebatzeko tresna ere izan zuen. 2017an bere konpainia propioa sortu zuen, Itzuli izenekoa. Mediazio lana egiten du eskoletan, antzerkia haur eta gazteen artean ezagutarazteko ezinbestekotzat hartzen duena. Bere konpainian euskara hutsean aritzen da lanean, edo, Fuchs anaiek esango luketen moduan, “euskara betean”.

      Egun Baiona du bizileku, eta bere bulegoa ere baden etxera bidean zihoala tarte bat egin dit Iparraldea eta Hegoaldea bereizten dituen mapako lerroan: Irunen, hain zuzen ere. Gure topagunea bertan izatea kasualitatea izan den arren, konbertsazioak muga honen eta frantziar, espainiar zein euskal gobernuen kudeaketa konparatzera eraman gaitu, halabeharrez.

      Berriro ere, liburu honen ardatza den prestigioaren eta prekaritatearen arteko lotura jarri dut mahai gainean.

Zer iritzi duzu euskal antzerkigintzaren egoeraren inguruan?

Lehenik eta behin, bi egoera oso desberdin badirela esango nuke: bat Ipar Euskal Herrian eta bestea Hegoaldean. Ni Iparraldekoa naizenez, “intermitentea” izateko aukera dut. Sistema hau artiston estatutu berezia da, Frantzia guztian existitzen dena, eta langabezia sistemaren antza dauka. Estatutu honek, gure ofizioaren berezitasuna dela medio, aintzat hartzen du sorkuntza artistikoa ez dela ordutegi, iraupen edo jarraikortasunaren aldetik beste edozein lan bezalakoa. Horregatik, ulertzen da batzuetan lan egiteko aukera izango dugula eta besteetan ez. Hegoaldeko aktore asko, berriz, oso larri ibiltzen dira: hilabete batean emanaldi bakar bat baldin badaukazu, zer? Ez duzu jango hilabete batez? Halabeharrez beste lan bat eskuratu behar dute. Hortaz, Hegoaldearekin konparatuta, intermitentzia estatutua askoz erosoagoa da, zorte hori daukat.

Nola funtzionatzen du, funtsean, intermitentzia estatutuak?

Langabezia prestazioaren antzekoa da. Sistema horretan sartu ahal izateko urtebetez frogatu behar duzu artista edo teknikaria zarela, eta urte horretan bostehun eta zazpi ordu eman dituzula alor horretan lanean. Hori frogatuz gero, hurrengo urterako urtebeteko langabezia eskuratzen duzu. Urtebete hau pasatu ondoren berriz frogatu behar dituzu zure lan orduak, eta ordu kopuru minimo hori betez gero, jarraitu egiten du sistemak: datorren urtean langabezia soldata jasoko duzu. Sistema honetan zauden artean ezin duzu beste lanik egin erregimen orokorrean. Ezin zara, adibidez, denda edo taberna batean aritu. Bestalde, hilabetero aurkeztu behar duzu zenbat ordu egin duzun lan. Adibidez, hilabete honetan berrogei orduz lan egin dut; hortaz, nire soldata horren arabera kalkulatzen da: langabeziatik dagokidan portzentajea kobratzen dut. Kasu honetan gutxiago, lan egin dudalako. Azken finean, hilabetero gauza bera irabazten dut: langabeziari dagokion kopurua.

Ados. Orduan, hilabete batean aktore batek bi emanalditan bostehun euro irabazten baditu, eta langabezia mila eta bostehun eurotan ezarrita badago, mila euro emango diote, ezta?

Bai, hori da.

Beraz, bai ala bai, etengabe ibili behar zara lanean: urtero bostehun eta zazpi orduak bete behar dira.

Hala da.

Intermitentzia sisteman antzezleak ez ezik, imajinatzen dut musikariak, idazleak eta beste ere sartuko direla.

Idazleak ez. Justuki idazleentzat zerbait sortzeko borrokatzen ari dira. Intermitentziaren barruan arte eszenikoetako langile guztiak, izan artista edo teknikari, zinemara dedikatzen direnak eta musikariak sartzen dira. Arlo horretako administrazioan lan egiten dutenak ere sartzen dira, baldin eta zerikusiren bat badute ikusgarriekin edo zinemarekin. Marrazkilariak eta edizio mundukoak, adibidez, ez dira sartzen.

      Gizartearen partetik, jendarte balorazioari dagokionez, Frantzian “intermitentea naiz” esaten duzunean jendea lasaitu egiten da, soldata bat dugula ulertzen dutelako. “Artista” hitza konplexuagoa da. Izan ere, batzuetan, artista hitza mespretxuzkoa ere izan baitaiteke. Gure hizkuntzan: “Zelako artista!”, edo gazteleraz “¡Vaya artista!” adiera horretan. Frantzian antzerkia egiten dudala esaten dudanean jendeak askotan insistitu egiten du: “Bai, baina zein da zure lana?”, “Antzerkia egiten dut” errepikatzen diet nik, eta haiek erantzun: “Baina intermitentea zara?”, “Bai”. Eta orduan bai, hor sailkatzen zaituzte. Antzerkilaria izatea, berez, ez da lanbide seriotzat hartzen, baina gure lanari lotutako estatutu ofizial bat izateak desberdintasun handia suposatzen du, geure burua aurkezten eta jendeari gure ogibidea zein den ulertarazten laguntzen digulako.

Kuriosoa da, zure lanetik bizi zintezke, zailtasunekin bada ere posible da, bada jendea antzerkira bakarrik dedikatzen dena. Hala ere, beharbada gizarteak ez dauka oraindik barneratuta horretara bakarrik dedikatu zaitezkeenik: ogibide bat denik, alegia.

Garai batean euskal kulturan ez zen inor artista bakarrik. Mikel Laboak ere mediku gisa lan egin zuen hogei urtetan zehar, eta gure ikurra da. Orduan, nire arteaz bizi naizela eta gainera euskara hutsean ari naizela esatean, jendeak ez dit sinesten. Bestalde, Iparraldean intermitentzia sistema nahiko berria da, 80ko hamarkadan sortu zen, berrogei urte inguru izango ditu. Hori dela eta, oraindik ere ez da erraza barneratzen jendearentzat.

Neketsua egiten zaizu hilero zure lanorduak justifikatu behar izatea?

Ez, baina dena prebisio handiarekin planifikatu behar izatea, bai. Aurretiaz planifikatu behar dut nolakoa izango den nire urtea, seguru izateko. Honek produkzio mailan dena aldatzen du. Hegoaldeko antzerki konpainiek ikusgarri bat sortu ohi dute urtero, eta guk, aldiz, denbora gehiago hartzen dugu. Ni duela hiru urte hasi nintzen Oihana antzezlana prestatzen, nire oraingo ikusgarria. Diru guztia eskuratu eta antzerkilariei ordaintzeko nahikoa izango dudala segurtatzeko soilik urtebete behar izan dut. Esate baterako, estreinatu baino askoz lehenago hainbat emanaldi saldu behar izan dut. Hegoaldean programatzaileek ez dute horrenbesteko aurretiaz planeatzen, trinkoagoak dira produkzioak eta hedapen momentuak. Horrek bestelako estres bat eragiten dizu.

Hego Euskal Herrian ziurgabetasun horretan bizi gara, dirulaguntza bat iristean ekin egiten diogu, ez dago denborarik galtzeko.

Guk lasaiago egiten ditugu gauzak, denbora gehiago hartzen ahal dugu. Posible duzu, adibidez, dirulaguntza bati esker urtebetez ikerlana bakarrik egin. Ez dakit hori Hegoaldean egiten den edo ez, ez dut uste.

Zailtasunak aurki ditzakete artistek bostehun eta zazpiko ordu kopuru hori betetzeko?

Bai, adibidez, pandemiaren kontua dela eta “urte zuria” izan dugu denok, hau da, automatikoki berritu egin zaigu intermitentzia denoi, lan egin dituzun orduak kontuan hartu gabe. Orain zalantza asko dauzkagu datorkigunaren inguruan, ez dakigu nola jarraitu ahal izango dugun. Izan ere, aurreikusten da ikusgarri pilaketa bat izanen dela: produkzioak pandemia garaian atzeratuta gelditu ziren, eta orain atera egin behar dira, baina antzokiek ezin dituzte ehun emanaldi desberdin programatu. Orduan, ikusgarri batzuk “sakrifikatuko” dituzte. Baina nolabait hori aberatsen problema bat da. Gure sistemak orain arte ongi funtzionatzen zuen, eta orain pandemiarekin mugak ikusi dizkiogu. Eta bai, batzuek beste batzuek baino gehiago sufrituko dute, baina ez da deus ikustekorik Hegoaldeko egoerarekin. Ni, zinez, oso pribilegiatua sentitzen naiz euskal antzerkiaren mailan: oso, oso. Hegoaldeko erakundeek intermitentzia sistema sortu beharko luketela uste dut: argi dugu hori manera bat dela kalitatezko lan bat segurtatzeko. Beharbada gizarte mailan oso aurrerapen handia suposatzen du, baina niretzat kultura zerbitzu publiko bat da: gure gizartearen ispilu bat delako, eta jendea behar dugulako airean zer sentitzen den erakusteko. Hori ere lan bat da. Sentsibilitate honekin lan egiten duen jendea behar dugu, baina sentsibilitatetik ez duzu jaten, orduan, sistema bat atzeman behar da hori laguntzeko. Prekaritatearen harira: bai, gu prekaritate batean bizi gara Frantziari begira jartzen bagara, baina Hegoaldeari begiratuz gero, batere ez. Nire ustez Hegoaldean antzerkiarentzat problema handi bat da zinema. Zinemako produkzio batek deitzen bazaitu figurazio bat egiteko segurtatzen duzu diru bat, eta gehienetan antzerkia zinema baino prekarioagoa da. Hor bete-betean sartzen da prestigioaren kontzeptua: Hegoaldean euskal zinemak badu indar bat, zinez Espainia mailan, eta produkzio potenteak badira, beste argi bat du. Nire ustez, Iparraldean intermitentzia dela-eta antzerkiak badu Hegoaldean baino pisu gehiago. Nik antzerkia egiten dut eta egun batez zinema egin nahi nuke, baina antzerkiari esker bizi naiz. Aipatu beharra dago, hala ere, antzerkian ere badirela arlo batzuk beste batzuk baino prestigio handiagoa dutenak, diziplina guztietan bezala.

Zentzu horretan, Frantziari begira prekaritatean bizi zaretela uste duzu, ez dela soldata on bat mantentzen?

Bai, ez dut asko irabazten baina segurtatzen dut zerbait irabaziko dudala. Antzerkian intermitente gisa bazabiltza badakizu ez dela bide onena zeure burua aberasteko, baina egiten dudana maite dut eta horretaz bizi naiz. Niretzat hori da inportanteena. Zineman ari direnen artean badira intermitente batzuk soldata oso onekin, 4.000 edo 5.000 euro hilabetean, baina gehienok 1.200 eta 1.300 euro artean irabazten dugu. Dena dela, prekaritatearen definizioa zein den ikusi behar genuke: niretzat prekaritatea ondoko hilabetean janen duzun seguru ez izatea da. Ni adibidez, horretaz segur naiz. Hegoaldean badira aktore batzuk hilabetero egoera horretan daudenak. Orduan, prekarioa naiz? Ez dakit.

Ni neu orain dela urtebete egin naiz autonomo, eta orain, batez ere, ikastaroak ematen nabil. Prekaritatearen definizio hori konpartitzen dut: diru kopurua ere oso garrantzitsua den arren, niretzat gogorrena segurtasunik eza da. Seguru senti zaitezke bi hilabetetan… baina hurrengoan, zer?

Artista gisa gure lana gauzak imajinatzea da, proiektatzea. Nire ustez, hori egiteko ongi sentitu behar zara. Pixka bat segur. Eta erran duzun moduan, segurtasun eskasak eragin handia du sortzen duzun horrengan. Gizakiak gara, baldintzatuak gara, eta baldintzek eragin handia dute. Autonomoek ere sufritzen dute pila bat. Gainera, zuek hilabetero kuota finko bat ordaindu behar diozue Gizarte Segurantzari: eta ez bazara iristen, zer? Damoklesen ezpata duzu etengabe buru gainean. Orokorki, egungo egoera soziala oso bortitza da, eta are bortitzagoa bihurtuko da segur aski datozen garaietan.

Hori uste duzu? Ipar zein Hego?

Iparraldean ikusten ari naiz diru publikoa murrizten ari dela, eta, gu diru publikoaren menpe gaudenez, larria da. Hori kontuan izanda, ez dut uste Hegoaldean miraririk izanen denik. Esaten badigute, adibidez, ez dagoela diru gehiagorik mediazioak egiteko, hau da, eskoletan antzerki tailerrak antolatzeko, bizitzea zaila izanen da. Dirua eskas denean hori ez da sekula lehentasuna izanen. Dena den, prekaritatea hor dago baina badira gauza politak ere: egiten duguna maite dugu. Orduan, sinetsi nahi dut, dirurik gabe ere segituko dugula. Ez betirako, dirua beharko dugu, baina orain arte ukan dugu xantza, eta etorkizunean ere edukiko dugun esperantza daukat. Egiten duguna ez dugu egiten diruagatik bakarrik, hala balitz ez litzateke hauxe biderik onena geure burua aberasteko.

Diru kontuez ari gara oso inportantea delako, baina prestigioa, gizarteak artea eta kultura baloratzen dituen edo ez, askoz haratago doa, ez duzu uste?

Nik bi gauzak oso lotuta daudela esango nuke. Gure gizartean nondik dator prestigioa, dirutik ez bada? Dena den, zailtasunak ditut “prestigio” hitzarekin. Nork ematen dizu prestigioa? Elite batek, zenbaki batek?

“Prestigio” kontzeptua zalantzagarria da agian, “balorazio” hitza erabil genezake. Hau da, gizarteak egiten duzun lana balioan jartzea. Ingurukoenetik hasita: familia, bikotekidea, lagunak... Zer nolako jarrera izan dute ingurukoek zure lanarekiko?

Ni ez nator inondik inora ere familia artistiko batetik: hastapen batean ez zuten sobera ulertzen zer egin nahi nuen, baina gero, lan asko ematen zidala ikustean, segitzeak merezi zuela ikusi zuten. Nire lehen ikusgarria kasik osorik Martxutan sortu nuen, nire herriko etxeko gelan. Amak ikusten zuen zenbat ordu sartzen nituen gela horretan, eta horrek harentzat balio handia dauka. Nire familian laborari asko badira, eta orokorki lana baloratua da. Orduan, frogatzen ahal baduzu lan egiten duzula, orduak sartzen dituzula, hori onartua da. Emanaldien bukaeran ere jendeak txalotzen duenean inpresioa eman izan dit zerbait polita egin dudala, eta nolabait baloratua dela, baina horretarako jendea etorri egin behar da zu ikustera. Gero bada arloko lankideen ikuspuntua ere: zer gustatu zaigun eta zer ez konpartitzea. Horiek kenduta, nik ez dakit benetan jendeak nola ikusten duen nire lana. Nik uste dut gizarteak ez dakiela existitzen naizela, hori bezain sinplea da: ni ez naiz inor. Artisau bat bezala sentitzen naiz: bitxigintza egiten dut, niri gustatzen zait egiten dudana, eta beharbada norbaitek erosiko dit koilareren bat, eta bikain... Baina gizarteak orokorki maite duen egiten dudana ez dut ideiarik ere, eta ez dut sekula jakinen. Izan ere, zer da gizartearen balorazioa? Nola dakizu baloratua zarela? Telebistan agertu zarelako? Edo egunkarian elkarrizketa bat egin dizutelako?

Nik horrela neurtuko nuke gizartearen balorazioa: antzerkigile edo sortzaile moduan, edonori, zu ez ezagututa ere, “ni antzerki sortzailea naiz” esaten diozunean eskaintzen dizun harreraren araberakoa.

Ez dakit... Uda honetan nire kotxean bidaia bat konpartitu dut, eta bidaia kideei komentatu nien zertara dedikatzen naizen: “Aktorea naiz” esan nien, eta beraiek erantzun: “A, eta telebistan ikusiko zaitugu?”. “Ez, antzerkia egiten dut batez ere”. “A”. Gehienetan hori da erantzuna. Frantzian, gremioan bederen, antzerkiak telebistak baino prestigio handiagoa dauka, baina publiko orokor batentzat ez bazara telebistan agertzen guztiz ezezaguna zara. Eta Euskal Herri mailan berdin: EITBn bi aldiz izan nintzen Barre Librean, eta lehen aldian jendeak idatzi zidan esanez: “Telebistan ikusi zaitut, harro naiz zutaz”. Eta nik berriz: “Baina ikusgarri politak egin ditut baita ere”. Horrek ez zirudien haientzat hain inportantea, ordea. Ez dakit nola erantzun zure galderari, horiek izan dira nire bizipenak.

Dagoeneko erantzun didazu.

Telebistarekin gertatzen dena da komunikabide masiboa dela: behin pasatzen zara eta mila pertsonak ikusten zaituzte. Nire antzerki emanaldietan aforoa oso txikia da, gehienez berrehun pertsona etorri izan dira batera, artisauen zerbait da, errealitatea da oso jende gutxi joaten dela antzokietara. Frantzian herritarren % 1a bakarrik joaten da urtean behin antzerkia ikustera. Hori jakin nuenean deprimitu egin nintzen, oso zenbaki txikia baita. Bestalde, badituzu zaleak hilabetean behin joaten direnak; baina, orokorki, antzerkira joatea oso ez ohikoa da. Horregatik, oso xumea da egiten duguna. Ikuslerik ez badator ez da antzerkirik existitzen. Orduan, publikoa kontuan hartu gabe ez da pentsatzen ahal. Bestela, gure artean bakarrik egongo ginateke, eta hori berehala hiltzen da. Aktore bezala begiradarik gabe ez zara existitzen.

Hori gogorra da, ezta? Besteen begirada behar izatea.

Dudarik gabe. Deigarria da sare sozialekin gertatzen dena: zure irudia edo bideo bat igotzen baduzu sarera, nolabait liburu-dendan bezala zara: baduzu produktu bat. Arte eszenikoen kasuan, ez bada publikorik ez da emanaldirik.

Zentzu horretan, sare sozialek lana errazten dutela uste duzu? Zure entsegu baten argazkia jar zenezake, adibidez, aipatu sorkuntza prozesu batean zaudetela, eta hor jendeak ikusten du bazabiltzala.

Baina hori marketina da, komunikazioa, eta ez naiz horretara dedikatzen. Gainera, argazki batek ez du kontatzen antzerki batek kontatzen duena. Hala ere presio hori hor dago eta oso pisutsua da: ez baduzu argazki bat erakusten edo komentario bat egiten, ez zara existitzen. Hori guztia egin beharra dago jendea zure obra ikustera erakartzeko. Oso zaila da.

Antzerki konpainia bat edukitzeak lan asko suposatzen du: ekoizpena, sorkuntza, komunikazioa, marketina... Zuk bakarrik zuzentzen duzu guztia Itzuli konpainian?

Baditut kolaboratzaileak, teknikariak, eszenografoak... lantalde bat osatzen dugu proiektuarentzat, baina lanaren parte handi bat nik egin behar dut. Antzerki konpainia bat enpresa bat da, eta batzuetan ez naiz gai lan guztiak egiteko. Orduan, beste norbait kontratatzen dut. Sare sozialekin oso gaizki moldatzen naizen arren, egin behar dut. Oso gogorra egiten zait egiten dudana hirugarren pertsonan aipatzea: konpainia bat bezala. Hau da: “Itzuli-k hau egin du”, oso eskizofrenikoa da, baina konpainia baten irudia mantendu behar dut. Saldu, funtsean; antzerki konpainia batek bere emanaldiak saldu behar dituelako. Zaila zaigu diruaz hitz egitea, baina beharrezkoa da. Orain ikasten ari naiz nola funtzionatzen duen, baina hastapen batean hor zara: “Jo, beharbada, sobera garestia da eskatzen dudana, ez dakit”. Ez dugu hainbeste aipatzen, lagunei ez diet galdetzen: “Zenbat eurotan saltzen duzu zure emanaldia? Zenbat kobratzen duzu?”. Kuriosoa da, zeren dirua zentrala baita eta, aldi berean, tabua. Hastapen batean uste duzu artea egiten duzula, eta horregatik diruaz hitz egitea pixka bat zakarra egiten da: “Nik artea egin nahi dut eta dirua berdin zait”. Ez, ez: konpainia bat duzu, enpresa bat zara, jendeari ordaindu behar diozu... ahaztu hori! Ilusioa galtzeko arriskua ere baduzu profesionala bihurtzen zarenean, pragmatikoa izan behar zara.

Lehen aipatu dituzu mediazioak, zer nolako garrantzia ematen diezu?

Nik antzerkia egiten dut eskolari esker. Lehen aipatu dudan bezala, nire familian ez zegoen artistarik, baina eskolan, bereziki lizeoan, antzerki tailerrak egin nituenean gustua hartu nion, eta orain horretan ari naiz. Zentzu horretan, normala iruditzen zait nire aldetik ere eragin bat izaten saiatzea. Imajinatzen badut, adibidez, hamar urteren buruan norbait etortzen zaidala esanez: “Urdazuriko eskolan zurekin ibili nintzen eta orain aktorea naiz”, oso kontent izanen naiz, nire lana egina izanen da. Beharbada ez dut belaunaldi bat inspiratuko, ez dut inondik inora ere horrekin amesten, baina norbaiti beste zerbait erakutsi diodala imajinatzea nahikoa iruditzen zait. Ikasleei dagokienez, haien familia pixka bat horretan bada, beharbada asteazken arratsaldeetan aktibitate gisa antzerkia eginen duzu, baina hori egiteko jadanik interesa erakutsi behar duzu. Nik uste dut haurra nintzenean ez nuela interesik, baina eskolan Lehen Hezkuntzan ikusgarri bat egin genuen behin, eta asko gustatu zitzaidan. Hor interesa piztu zitzaidan, ustekabean, xantza ukan nuelako.

Orokorrean, eskoletan tailerrak eskaintzen dituzuenean, nola jasotzen dituzte?

Oso modu positiboan. Bada partaidetza bat Euskal Hirigune Elkargoa eta eskolen artean. Norbait interesatua denean aurretik prestatzen dugun dosier bat bete behar du, partaidetza ekonomikoa adosteko, eta gero ikusten dugu zer landu nahi duen. Gehienetan, gai hori lotuta egoten da gure ikusgarriarekin: emanaldia ikustera etorriko dira, eta ondoren, proiektu bat eginen dugu. Adibidez, Oihana sorginkeriaren eta emaztearen inguruan mintzo da; orduan kolegio batean erritualari eta emakumeari buruz proiektu bat egin genezake, eta beste saio bat oihanei buruz, arbolen inguruko istorioak kontatzeko. Ez dugu soilik txosten pedagogikoa egiten, tailerrekin hori baino haratago joaten zara, ikasleak gehiago murgiltzen direlako, zerbait egiten dute fisikoki.

Kontatzen duzunagatik, badirudi eskolek ere badaukatela barneratuta antzerkiaren bidez hainbat gai landu daitezkeela, ikusgarri bati lotuta edo ez, baina bide bat izan daitekeela hainbat gai lantzeko.

Bai, hori barneratuta dago.

Hego Euskal Herrian ez dago halako hitzarmenik. Oraintxe atera berri da Gipuzkoako Foru Aldundiaren eskutik katalogo bat, antzerki eta beste zenbait diziplinatan oinarritutako emanaldiak eta tailerrak Bigarren Hezkuntzako institutuetan eskaintzeko. Eskolek interesa edukiz gero, bertara jo dezakete, baina ekimen berria da, lan handia dago egiteko. Eskola batean antzerki tailer bat eskaintzen duzunean, normalean haien ikasketa-planetik guztiz bereizita ikusten dute, pentsatzen dute ez dagoela elkartrukerik, ez dakite oso ondo zer egingo duzun klasean, pentsatzen dute Shakespeare bat muntatuko duzula. Baina ez dago zuk aipatu duzun jarrera hori: “Hitz egin dezagun, zer landu nahi duzue ikasleekin?”

Mediazioaren kontzeptua hori da: ulermena erraztea. Gizartean dagoen artearekiko ezjakintasuna aipatzen zenuen; bada, mediazioa ardatza da, artista izatea zer den nolabait ulertarazteko tresna. Ikasleekin tailer bat muntatzen dugunean aktoreak bilakatzen dira: horrela badakite asko errepikatu behar dela, idatzi, ikasi, eszenan plantatu... Praktika horretan ikusten dute gure lana zer den. Nik uste dut hori dela giltza.

Ipar Euskal Herriko Hitza-n egin zizuten elkarrizketa batean horixe irakurri nizun, mediazioa euskal zaletasuna bultzatzeko eta jendeari antzerkia zer den ulertarazteko modu bat dela.

Bai, hori zentrala da. Izan ere, antzerkia egin duzunean ikusle gisa kodigoak hobeto ulertzen dituzu, beste irakurketa bat duzu: gerora bi aktore ondo-ondoan ikusten badituzu, edo metro bateko distantzian, uler dezakezu ezberdintasuna zein den, barrutik bizi izan duzulako. Eta hori bi modutan ikasten da: aunitz joaten edo egiten. Adibidez, nik ez dut dantza sobera ulertzen, ez dudalako dantzarik egin. Segur aski dantza egin banu gehiago gozatuko nukeen dantza ikustean. Eta antzerkian zera gertatzen zait, joaten naizenean gauzak oso modu desberdinean analiza ditzaket, beste plazer bat da: istorioa ona den, ondo kontatua den, aktore lana, argiak...

      Bestalde, Iparraldean antzerkia oso lagungarria da euskara lantzeko, hizkuntza-maila oso apala baita: sistema elebidunean dauden ikasleek bi egun pasatzen dituzte frantsesez eta bi egun euskaraz, euskara ulertzen dute baina kasik ez dira mintzatzen. Antzerkiaren bidez ia magikoki badute manera bat hitz egiteko. Ni euskaldun berria naiz, eta lizeoan nintzenean kasik ez nuen hitz egiten, baina antzerkian testuak ikasten nituen eta euskalduna nintzen inpresioa ematen zidan... Antzerki tailerretan haurrak oso blokeatuta ikusten ditut, hitz bat euskaraz nola esaten den galdezka, oso lotsatuta sentitzen dira. Baina klasean idazten dituzten solasaldiak oso erraz ikasten dituzte, eta gero testua botatzen dutenean kasik naturalki egiten dute. Oso polita da antzerkiari esker zer hizkuntza harrotasun sortzen ahal duzun.

* * *

      Mariserekin hitz egin ostean amorrua eta argitasuna sentitu ditut. Amorrua antzerkigintzak eta, oro har, kulturak EAEn eta Nafarroan bizi duten pobreziaz jabetu naizelako, Frantziako ereduarekin alderatuta are gordinagoa egiten baita egoera. Zentzu horretan, argitasuna ere ematen dit: ikuspuntu subjektiboetatik harago halako parametro bat, herri honetako kultur panorama nolabait aztertzeko eta neurtzeko balio diguna. Badago geure burua okerrago daudenekin alderatzeko joera bat, beharbada pesimismoan ez erortzen laguntzen diguna. Hori ez dago gaizki, baina nik, behin konparatzen hasita, nahiago beti hobeto daudenekin alderatu, hobetzera egin dezagun. Hobeto egotea merezi dugulako. Hobeto egon gaitezkeelako, eta hori uste baino errazagoa izan daitekeelako. Beste eredu batzuk posible dira, bertan daude, ez gara utopiaz ari. Txarrenean, utopiak ibiltzeko balioko digu.

IXABEL ETXEBERRIA

URRUÑAKO ANTZERKI ESKOLA

      Iparraldean oraindik, antzerkigintzako baseko lana bilatu dut bete-betean. Urruñako antzerki eskolako kasua ezagutu nahi izan dut, urte gutxi daramatzalako martxan. Zerk eraman ditu, egungo egoeran, euskarazko antzerki eskola bat sortzeko pausoa ematera? Ixabel Etxeberria bultzatzailearengana jo dut erantzunen bila.

      Ixabel Etxeberriak (Urruña, 1960) Ziburuko Seaskako kolegioan euskara irakasle jardun du. Txikitatik hurbil izan du antzerkia eta, gerora, zaletasunari eutsiz, Piarres Larzabal idazlearen antzerki-testuen inguruan egin zuen doktoretza-tesia. Orain dela hiru urtetik, Urruñako Antzerki Eskolako bultzatzaile nagusietako bat da.

      2021eko urriaren 14a da eta bere jaioterrian elkartu gara, igande goiz hodeitsu batean. Inguru hartako gehienen moduan, Ixabelen etxea zuri-gorria da: baserri txiki baten modukoa, hirietako pisuei falta zaien xarma hori duena. Lehenengo agurrean ia iritsi ez naizela komentatu diot, Bidasoako mugan jendarmeriak gelditu eta identifikazioa eskatu didala: frantsesez erdi totelka, aurpegi inozoarekin, “Je ne comprends pas” errepikatuz erantzun diot COVID pasaportearen eskaerari, eta Frantziako Poliziak, gogaituta, pasatzen utzi dit azkenean. Ixabelek, keinua okertuz, baldintza sanitarioak direla-eta aisialdian lagun batzuen ostatura bakarrik joan ohi direla erantzun dit, beste jatetxe, kafetegi edo antzokietan sarbidea oztopatuta dutelako.

Axut! konpainiako Fuchs anaiek Ipar Euskal Herrian antzerkigintza indartsuago dagoela esan didate.

Hemen antzerkigintzak bi maila edo alderdi ditu. Alde batetik, antzerki konpainia profesionalak daude, gehienak egoiliarrak edo ibiltariak direnak. Bestalde, herri antzerki-taldeak ditugu, iragan handikoak: garai batean antzerki talde bat zen herri guztietan, ez ziren profesionalak, herritar xumeak baizik, eta urtero obra bat prestatzen zuten. Mugimendu horren baitan kokatzen dut neure burua. Baina antzerkia hori guztia baino indartsuagoa da hiru herrialdeotan: hasteko, pastorala dugu, gero maskaradak, kabalkadak, eta azken urteetan berpiztu diren libertimenduak. Hori ere garrantzitsua da, pertsona batzuk herrietan ohitura horien inguruan ikertzen ari direlako eta herritarrak lan horretaz jabetzen direla ikusten dugulako. Urruñako Antzerki Eskolatik bultzatu nahi duguna, aldiz, antzerki xumeago bat da, aktore gutxirekin sortu eta tokiko antzokietan herritarrei eskainiko zaiena.

Zer da antzerkia zuretzat?

Antzerkia gauza asko da. Gure eskolaren kasuan, haurrak txikitatik euskaraz aritzeko tresna bat izan daiteke, besteak beste. Hiri handietan euskaraz mintzatzeko aukera gutxi dutela kontuan izanik, naturaltasunez geure ama hizkuntzan egin dezaten lortzen badugu jadanik urrats handi bat egin dugu. Gero plazarat ateratzen direlarik espazio publikoa euskaraz hartuko dute, eta horrek nolabait estatus altuago bat ematen dio euskarari, dagoeneko ez delako esparru pribatura mugatzen. Hori da, gutxi gorabehera, bertsogintzak egin eta lortu duena.

      Antzerki eskola gisa gure helburua ahalik eta haur gehienengana iristea da, txikitatik hasten den prozesu bat dela uste baitugu: etorkizunean, helduak izanen direlarik, zaletasuna garatuko dute, eta beharbada batzuk profesional egingo dira. Zoritxarrez, zailtasunak dira Iparraldeko herri bakoitzean antzerki talde bat sortzeko, baina hori ez da beti hala izan: gure belaunaldiak, eta baita aitzinekoak ere, kultur elkarteetan lan asko egin du musu-truk herri-antzerkia garatu dadin, baina esperientzia horren transmisioa egiteko momentuan kudeaketa konplikatu egin da. Bestalde, gure zailtasunen arrazoietako bat instituzioen laguntza falta da. Esate baterako, Jaurlaritzak diruz lagundu ohi ditu kirol taldeak, eta antzerkilariok azkenputz gara, kirolari garrantzi gehiago ematen zaiolako. Hemen, pandemia garaian futbol partiduekin estadioak betetzen ziren, baina antzerkiaren kasuan, aldiz, antzokia ixten zen eta kito. Berriki, Urruñako Udalak gure antzerki eskolarentzat mila euro eman dizkigu, eta kirol ekintzetara, berriz, 40.000 euro destinatu ditu. Mila euro horiek irakasleari ordaintzeko baliatu ditugu, baina, noski, ez da nahikoa izan: gurasoen kuotei eta antolatu ditugun hainbat afariri esker ordaindu ahal izan diogu.

Nola sortu zen Urruñako Antzerki Eskola?

2020. urteko urtarrilean, lagun batzuek euskararen alde egiteko beste zerbaiten beharra sentitu genuen, eta antzerkia horretarako aproposa iruditu zitzaigun. Zorte handia izan dugu antzerki irakaslea atzeman dugulako, hori baita zailena, eta bitartean, gu musu-truk ari gara. Hasiera biziki konplikatua izan zen: udalari lokal bat eskatu genion eta herritik oso urrun dagoen bat eman ziguten, antzerkia egiteko batere egokia ez dena. Horregatik, geure kabuz lokal pribatu bat lortu genuen. Aurten, aldiz, beste bat eskaini digute, eta zer egingo dugun ikusteko gaude.

Zuretzat zergatik da garrantzitsua antzerkia?

Antzerkiak iritzi kritikoa bultzatzen du. Bada testua, baina bada maila guztietako adierazpena ere: gorputz-adierazpena, ahozkotasuna... Zenbat hitz egiten dugun, eta hala ere euskaldunok ez dugu elkar ulertzen, baina antzerkiak loturak egiten ahal ditu. Jendea gose da antzerkiz, eta telebistaz ase da! Izan ahal dituzu berrogeita hamar kate, eta nazkanteak dira, geroz eta gehiago. Antzerki emanaldia beharbada oraindik aztertzen eta ebaluatzen ez dakigun zerbait da, baina maila askotan ukitzen gaitu. Gainera, antzerkiak aukera ematen digu geure munduaz hitz egiteko, euskaldunon munduaz. Benetan kolonizatuak, zapalduak gara, eta ez gara ohartzen. Eusko Jaurlaritza edo instituzio batzuk izateak ez du esan nahi aske garenik. Herri txikia gara, tresna gutxi dugu, eta antzerkia da horietako bat.

Orduan, zure kasuan antzerkigintza eta euskalgintza oso lotuta egon dira.

Bai, guztiz. Gauza askorako tresna baliagarria da antzerkia: kritikarako, garapen pertsonalerako... Finean, kultura da, eta tartean kanpoko egileak ere ezagutarazten dizkizu: Bigarren Mundu Gerla baino lehenago Shakespeareren testuak euskarara itzulita genituen dagoeneko. Hegoaldean bistan da gerlak idazle asko ito zituela, galtzaileen bandoan zeudelako, baina hemen garaileen aldean geunden. Ipar Euskal Herrian Frantziaren eragina sumatzen zen, dena ekartzen baitzuten, Gizarte Segurantza eta abar. Horregatik, euskaldunek hizkuntza babesteari ekin zioten: ikastolarik ez zen sortu, Hegoaldeko errefuxiatuen artean Saran sortu zutena salbuetsita, baina antzerkia bai, gerla baino lehenagotik antzerkia lantzen baitzen. Patri Urkizu euskal idazle eta filologoak frogatu izan du Saran beti antzerkia egiten zela. Gerlak hura gelditzea ekarri zuen, baina gerlatik landa hogei bat urtez emanaldi aunitz izan zen, formakuntza eskola itzela sortu zuten. Gero, belaunaldi berriak hori bere gain hartu zuen, eta gorabeherekin bada ere, denboran bere bidea egiten segitu du.

Nola ezagutu zenuen antzerkia zuk?

Txikitan gurasoek herriko antzokira eramaten ninduten, antzokiak betetzen ziren! Gerlaren ondoren herri askotan apaizek antzokiak sortu zituzten. Herritarrek eraiki zituzten, musu-truk. Tamalez, Donibane Lohizunen duela gutxi herriak eraikitako antzokia saldu dute apaizek… Sekulako prezioan, gainera!

Izan ere, berez, antzokia apaizen ondarea da.

Bai. Hemen elizaren eragina handia zen. Apaizek antzerkia babesten zuten, eta apaizen artean ere dramaturgoak ziren, Lartzabal bera bezala. Hortaz, apaizek antzerkia onartzen bazuten, herritarrek ere bai.

      Alfonso Sastrek erran zidan bere antzerki emanaldiak debekatzen zituztenean apaizek beren lokaletan egiten uzten ziotela. Herrietako antzerki taldeak dramaturgo zein apaiza zen Lartzabalengana joan eta taldean zenbat antzerkilari ziren esan ondoren, obra bat idaztea enkargatzen zioten.

Kontatu duzunagatik, Hego Euskal Herriarekin alderatuta Iparrean antzerkigintza betidanik herri mugimenduari lotuta egon dela esan genezake.

Bai, Bigarren Mundu Gerlatik goiti. Baina Zuberoa bereizi behar dugu: Zuberoak bere antzerkia du, eta Lartzabalen obrak, adibidez, ez ziren bertan egiten, Lapurdin eta Nafarroa Beherean baizik.

Batzuek barneratuta izango duzue herri-antzerkigintza sustatzeko kobratu gabe lan egin behar dela, baina, lehen aipatu duzun moduan, gaur egun ez du edonork musu-truk lan egiten. Hor gatazka bat dagoela dirudi.

Haurrak eta helduak formatzeko onena profesional bati deitzea da. Guk gure eskolan irakasle bat dugu, eta antzerkilari profesionala denez ordaindu egiten diogu. Hori bere ofizioa izanda normala da, baina inguruan azpiegitura bat behar da, eta azpiegitura hori musu-truk egin behar da. Beraz, hori horrela egin ahal izateko, udalaren lokal bat behar duzu eta hori dena kudeatuko duen jendea. Hala ere, antzerki eskoletan profesionalak beharrezkoak dira haurrei erakusteko. Hor bada anbibalentzia bat, ezin dugu lehen bezala egin. Lartzabalek taularatzea egiten zuen, esperientzia zuen, eta bazuen hilabete-saria apaiza izanagatik. Baina gaur egun taularatzea egiten duenak zerbaitez bizi behar du. Profesionalak behar dira nahi eta nahi ez, baina gurea beste antzerki mota bat da: maila apaleko antzerkia duzu, amateurrena, kasu batzuetan dibertiarazi egin dezakeena; eta baduzu antzerki finago bat, gehiago erranen dizuna. Ez dut erran nahi dibertitzeko antzerkiak besteak baino gutxiago balio duenik, zeren dibertitzea inportantea da gure gizartean, oso gizarte konplikatua bihurtu baita eta jendea galdua baita, baina kultura garatzeko gogoeta ere bultzatu behar da, eta geroz eta gogoeta gutxiago egiten da. Badira ikerketak herritarren kultur maila orokorra apaltzen ari dela azaltzen dutenak, halako “adituak” sortzen ditugulako: haiei hitza eman eta haiek bakarrik entzuten ditugu. Nire ustez, inportanteena espiritu kritikoa garatzea da, zuk ikusten duzunaren eta hunkitzen zaituenaren inguruan gogoeta egitea; eta, hain justu ere, hori da antzerkiak eragiten duena. Herri antzerkia inportantea da kultura denona delako: mekanikaria izateak ez du esan nahi ez duzula antzerki bat apreziatzen jakingo… Eta nik argi dut: euskara eta kultura ez dira ezberdintzen.

Bai euskarak eta bai kulturak prestigio sozial apala dutela uste duzu? Zergatik?

Bai, bete-betean, gure bizkarrezurra delako. Zer gara hori gabe? Euskarak baldintzatzen du libre izango garen edo ez: desagertzen bada, nork eskatuko du gure askatasuna? Inork ez. Zertarako behar dugu askatasuna ez bagara gu, ez bagara nor? Zerk egiten gaitu nor? Euskarak eta kulturak, ez da beste deus.

Orduan kulturak gurean bizi duen egoera nazio identitatearekin lotzen duzu?

Bai, nik ez daukat dudarik: Euskal Herrian euskara eta kultura gutxietsita daude nazio gisa gutxietsita gaudelako.

Zein uste duzu dela Frantziako eta Espainiako egoera kulturari dagokionez?

Orokorrean, ez da kulturarik nahi inon, azken hogeita hamar urteetako telebista programak ikusten badituzu konturatu zaitezke. Ez dizkigute autore handien obrak erakusten, Jean Paul Sartreren antzerkiak, adibidez. Kultura mota merkantil bat hedatu nahi da, baita ikastetxeetan ere. Kultura gutxietsita dago ez gaituztelako pentsatzera eramaten, segitzera baizik.

      Hegoaldean dagoen antzerkizaletasuna ez da berdina. Orain dela hogei bat urte ospe oneko obra bat eman zuten Baionan, eta sarrera guztiak agortu ziren. Aldiz, Donostiara joan nintzenean, bertako antzokia ia hutsik zen... Garai berean, Atxagaren antzerki bat ikustera joan nintzenean ere, antzeko, hiru lagun ginen Gipuzkoako kapitalean. Duela gutxi joan nintzen berriz, eta oraingo honetan antzokia betea zen: Ramon Agirrek antzezten zuen, eta hor pentsatu nuen euskal antzerkia goi-mailan dela, ez dauka deus frogatzekorik. Falta duen gauza bakarra dirua da, espazioak emanaldiak antolatzeko. Antzerkilariek egin behar zutena egin dute, zein onak diren erakutsi dute, gaiak ere anitzak dira, gaur egun geroz eta gehiago.

Euskal antzerkilariek geroz eta gai askotarikoagoak tratatzen badituzte, egun euskal antzerkia nazio-identitatetik harago doala uste duzu? Euskal gaia transzenditzen duela, alegia?

Bai, pentsamendu librea estatu bat baino handiagoa eta indartsuagoa da, baina libre izateko estatua behar duzu. Izan ere, estatuak emanen baitizu zure hizkuntzan eta zure kulturan bizitzeko aukera. Hartara, zure estatua aberastuko duzu pentsamendu librearekin, horretarako daude artistak, antzerkilariak, idazleak...

Zure bizitza pertsonalera joz, zergatik uste duzu antzerkiak hainbeste eragin dizula? Gogoratzen al duzu momentu bat horren adierazle izan daitekeena?

Bai, ondo oroitzen dut Albert Camus-en Les justes (Zintzoak) ikusi nuenekoa: Lehen Mundu Gerlaren bezperako giroan atentatu bat prestatzen dabilen gazte talde bat da protagonista, eta pertsonaien artean sortzen diren tirabirak aurkezten ditu: batzuei zalantzak sartzen zaizkie, ez dute segitu nahi; besteek, ordea, bai. Antzokian pentsamendu ezberdinak entzuteko aukera duzu, eta pentsamendu ezberdinei esker garatu dezakezu zeurea. Lehenengo aldiz ikusi nuenean hemezortzi urte inguru izango nituen, unibertsitatera joan baino lehen, 1978. urtea izango zen. Orduz geroztik, behin baino gehiagotan ikusi dut.

Garai hartan borroka armatua pil-pilean zegoen...

Bai, baina antzerkia ez da borroka armatuaren ingurukoa, norberak bizitzan egin behar duen hautuaren ingurukoa baizik: pertsonaien artean batzuek ekintza egin nahi dute, beste batzuek ez, eta hor bada konfrontazio bat. Gogoeta horretan ni pixka bat zintzilik geratu nintzen, ez nekien zein zen biderik egokiena. Hori da garrantzitsuena, tresnak atzematea zure bidea egiteko, zure gogoeta eramaten lagunduko zaituztenak. Zure hizkuntzan egiten duzun bidean. Maila horretan oso ahul gaude oraindik, gure gogoetak gure hizkuntzan egiteko tresna gehiago behar dugu, eskubide gehiago. Horretarako lan gehiago egin behar dugu, euskal kontzientzia indartu. Hori guk egin behar dugu, bakoitzak bere mailan, bere xokoan amore eman gabe, nahiz eta batzuetan gogorra dela pentsatu.

Les justes ikusi ondoren obrak planteatzen duen gatazkarekiko zalantzan jarraitzen zenuen, bidegurutzean?

Ipar Euskal Herria hori izan da: nire inguruan berrogei urtez izan ditut giro horietan sartutakoak eta hautu batzuk egindakoak... Ukitzen zaitu edo ez zaitu ukitzen, hori beste zerbait da. Antzerkiak gai konplexuak tratatzen ditu, bertsogintzak bezala. Xabier Silveirak dioen moduan, bera ez da inor, baina bertsolariak beti hitza hartzen du gai konplexu baten baitan.

* * *

Ixabelen hitzetan frustrazio, nostalgia edo tristezia puntu bat sumatzen dut. Nire amaren adinetik hurbil dago eta bada haren keinuan amarena gogorarazi didan zantzurik. Elkarrizketa etxe aurrean duen egurrezko mahai batean hasi dugu. Etxea antzinakoa da, haren amaren etxea dela esan dit. Lehenago amonarena izango zela suposatzen dut. Solasaldiaren ordubetea igarota, pisua nabaritu dut sorbalda eta lepoaldean, pixka bat burumakur altxatu naiz mahaitik.

      Gauzak aldatzen doaz. Ez dira lehen bezala, hori ekidinezina da. Halere, Ipar Euskal Herrian orain arte antzerkia bizirik mantendu duen herrigintza mugimenduak lanean jarraitzen du. Aldaketak dauden arren, prozesu natural baten baitan hartu beharko genituzke, garai berrien seinale. Beharbada, belaunaldi arteko gatazkak herrigintza eredu berrien sorkuntzara irekitzen dizkigu leihoak. Bitartean, Ixabel eta haren bidelagunek Urruñan euskalduna den antzerki eskola bakarrari eutsiko diote, konbentzimenduz eta maitasunez.

MONIKA TORRE MINDEGUIA

NAFARROAKO ANTZERKI ESKOLA
ETA MALASPULGAS KONPAINIA

      Nolakoa da egunez egun besteren proiektuetan antzerki irakasle izaten saiatzen denaren errealitatea? Nolakoa antzerki hezkuntzan lan egiten saiatzen denaren bizipena? Sarreran aipatutako direktorioa landu nuenean istorio ugari entzuteke daudela sumatu nuen, gehiegi. Ipar Euskal Herritik beste testuinguru bateko esperientzia baten bila joan naiz Nafarroara. Antzerki irakasleen lan egoeren ezagupena bereziki esanguratsua iruditzen zait, prestigioaren ikuspegi batetik: zer leku ematen diogu hezkuntza sisteman antzerkiari, nola zaintzen ditugu bertako langileak? Edo, zuzen galdetuta... zaintzen al ditugu?

      Monika Torre Mindeguia (Bera, 1985) bokazioa duen pertsona horietakoa da, txikitatik zer egin nahi zuen argi izan zuena, urteetan horri eutsi diona kosta ahala kosta. Iruñean Nafarroako Antzerki Eskolan ikasi zuen, eta ordutik Iruñea eta Bera artean dihardu lanean. Esperientzia luzea du antzerki irakasle moduan, eta aktore ere hainbat konpainiatan parte hartu izan du. Egun, Malaspulgas konpainian egiten du lan. Nafar hiriburuko Alde Zaharrean egin dugu topo, udarako arratsalde batean.

      Ikerketa honen oinarri garratzaz aritu natzaionean —elkarrizketatu guztiek berehalakoan harrapatzen dute, ez dago azalpen gehiegi eman beharrik…—, buruarekin behin eta berriro baietz egin, eta egoera konplexua izan arren bertan egotearen erabakimenaz mintzatu zait, pasio osoz.

Zer ematen dizu sortzeak, hori etengabe egiteko beharra sentitzeko?

Sortzaileak gara eutsi ezin diogun bulkada bat dugulako, adierazi eta garatu behar duguna. Behar hori dugu eta gure izaeraren parte da, horrekin jaiotzen garela uste dut: diziplina ezberdinak edo modu ezberdinak ikasten ahal dituzu, baina badago zerbait barrenean daramazuna jaiotzatik, eta hori aldaezina dela uste dut. Niretzat hala da, behintzat. Norbaitek galdetuko balit “zergatik antzerkia?”, argi erantzungo nioke “nire parte delako”, ezin dut imajinatu bizitza zati handi hori gabe. Antzerkia egiten dudanean neure buruarekin konektatzen dut. Nik, berez, bizitzan dena antolatuta izan behar dut, baina antzezten ari naizen momentuetan neure burua geldiaraztea eta sentitzea lortzen dut. Hori egunerokoan lortzea ez zait batere erraza iruditzen, ez dakit bizi-erritmoagatik den edo buruan kezka asko dauzkadalako, baina oholtza gainean nagoenean hori guztia desagertu egiten da: orain eta hemen nago eta kito, ez dago besterik. Bestetik, pertsonaien azaletik neure burua imajinatuko ez nukeen egoera batean ikusteak eragiten didan harridura hori ere badago. Sentsazio horrek ere harrapatzen nau, eta adrenalina puntu bat ematen dit.

Topikoak agintzen duen bezala, ostalaritzan ere aritu izan zara ordea...

Normalean uda garaian, diru-sarrerarik ez denean, ostalaritzan ibili ohi naiz. Udan, kaleko antzerkia egiteaz gain, ez dago aukera handirik. Egia da antzokietan hasi direla udan ere programazioa pixka bat bultzatzen, baina ez da nahikoa, eta antzerki klaserik ere ezin dut eman kurtsoan zehar egiten dudan bezala.

Partaide zinen TDG Laperola antzerki konpainia disolbatu zen behinola, baina lanean jarraitu duzu beti.

Bai, eskertuta sentitu behar dudala uste dut. Jende asko ikusi dut etengabe saiatzen ari dena eta, halere, ez zaizkiona gauzak ondo ateratzen. Izugarrizko pena ematen dit, asko gara antzerkia ikasi dugunak eta horietako oso gutxik ahal izaten dugu ofizio bilakatu. Ni, horretara dedikatu ahal izan naizenez, zortedun sentitzen naiz. Gainera, bakoitza mundu bat gara eta antzerkia egiteko modu jakin bat dugu: ez da bata bestea baino hobea, denak dira baliagarriak. Geroz eta modu gehiago egon, geroz eta aberatsagoa izango da antzerkia, baina antzokiak ez badira betetzen, eta ez bada antzerkia programatzen, ez dago lanik denontzat. Gehiago programatuko balute, eta gizartea, orokorrean, inplikatuta egongo balitz, lan gehiago egonen zen.

Antzerki irakasle eta aktore moduan jardun duzu… Nolako esperientzia izan da?

Aktore lanerako antzerki konpainia ezberdinetatik deitu izan didate, urteekin ikasi dut zer antzerki mota egin nahi dudan eta zein ez. Izan ere, konpainiaren arabera oso esperientzia ezberdinak izan baititut: lehen esan dudan moduan, bakoitzak lan egiteko modu bat daukalako, eta denak baliotsuak diren arren niri modu batzuk gehiago interesatzen zaizkidalako. Neure buruari zin egin nion behin: “oholtzara igoko naiz sinesten dudan hori egiteko; bertzela, ez naiz igoko”. Bizi izan ditut momentuak non ez naizen batere ondo sentitu, eta hori oso latza izan da: behinola konturatu nintzen ez nagoela edozein antzerki egiteko egina.

Zerk sentiarazi zintuen horren gaizki?

Nik prozesuari garrantzi handia ematen diot. Uste dut aktoreok oso eskuzabalak eta zaurgarriak garela: azken batean, gure gorputzarekin eta emozioekin egiten dugu lan, eta hori zaindu egin behar da. Prozesuak kontatzen ari garen istorioaren sakontasuna kontuan hartzea eskatzen du, ez du azaletik tratatzen. Hori errespetatzen ez denean, oholtza gainera igotzeak eta neure burua lekuz kanpo ikusteak, egiten ari naizen horretan sinistu gabe, beldurra ematen dit. Horregatik erabaki nuen gustatzen ez zitzaizkidan proiektuei uko egitea: banekielako horrela jarraituz gero antzerkitik aldendu egingo nintzela.

Zure esperientzia entzunda, uste dut oso argi gelditzen dela zein garrantzitsua den aktoreak duintasunez tratatzea. Hain da delikatua, ezen, zu bezalako pertsona bat, nahiz eta bere bizitza antzerkirik gabe ez imajinatu, esperientzia negatiboek antzerkitik aldentzera eraman dezaketen. Zer prozesu mota izan dira zuri halako kaltea eragin dizutenak?

Prozesuak non ez den ezer sakondu: ez gaia, ez pertsonaiak, ez alderdi teknikoa, ez ezer. Espazioaren erabilera ere oso inportantea da, hau da, antzeztuko dugun antzokiko oholtzan eszena probatzea. Izan ere, askotan gertatzen baita hori: estreinaldian eszenatokira igo eta ez duzu espazioa errekonozitzen. Orduan, disimulatu egin behar duzu eta ingurua ondo ezagutzen duzunaren itxura egin. Hori izugarrizko presioa da! Beharrezkoa ez den presio bat, eta ez da batere atsegina. Nahikoa dugu egiten dugun lanarekin: emozionalki pertsonaiarekin eta istorioarekin inplikatu, eta hori ikusleari eskaintzea. Askotan entzun izan dut: “Goazen antzezpena salbatzera”, eta nik ez dut deus salbatu nahi. Horregatik da prozesua horren garrantzitsua: dena zaindu behar da, probatu, entseatu, ez gara robotak. Izugarrizko esposizioa dugu, eta zerbait gaizki ateratzen bada disimulatzeko gaitasuna dugun arren barruan geratzen zaigun sentsazioa oso deserosoa da… Horrek frustrazioa eragiten du.

Zerk eragiten du horrelako prozesu bat ez zaintzea?

Sorkuntza-prozesu hori zuzentzen duten pertsonek.

Zure ustez, pertsona horiek zergatik ez dute prozesua beste modu batera zaintzen?

Seguruenik antzerki komertziala egiten dutelako. Kasu horietan sorkuntza prozesuak askoz laburragoak dira eta, ondorioz, urtean zehar emanaldi gehiago egin daitezke: hau da, gehiago saldu daiteke, eta errazagoa da horretaz bizitzea. Antzerkia denbora eta espazioa da, eta denbora ahazten ari zaigu. Ez diogu behar duen denbora eskaintzen, egungo gizarte kontsumista eta indibidualistaren erritmoan sartzen garelako. Gizartearen erritmotik aldentzeko gaitasuna eta irudimena soberan ditugu, falta zaigun bakarra baliabideak dira.

Jo dezagun beste gai batera: antzerki klaseak ematen zer bizipen izan duzu?

Bizipen asko izan ditut eta oso ezberdinak, talde bakoitza oso partikularra delako. Haur, gazte eta jubilatuekin aritu izan naiz, baita mugikortasun murritza duten pertsonekin ere. Oso praktikoa izaten saiatzen naiz eta talde bakoitzarekin antzeko gauzak egiten, baina azkenean beti ez da posible, egokitu ere egin behar zara. Talde bakoitzak bere interesak dauzka, mundu propio bat da eta haien neurriko mundu berri bat sortzea gustatzen zait. Uste dut hori dela nire lana. Gaitasuna daukat talde bakoitza zaintzeko, eta talde hori osatzen duten pertsonei bere izaera azaleratzeko aukera ematen saiatzen naiz.

Zaintzari dagokionez, zaindua sentitu zara zu klaseak emateko orduan?

Batzuek gehiago baloratu izan dute nire lana, eta beste batzuek gutxiago. Ikastetxe askotan gertatu ohi da jangelako orduetan eman behar izatea klasea; haurrak izugarrizko gosearekin iristen dira, edota janariaz leporaino, ez dago espazio aproposik, ez dago denbora aproposik, gorputza ez daukagu prest, ez gaude adi, milaka estimulu diferentetatik gatoz... Testuinguru horretan erlaxatzea eta beste modu batera jolasten edo gauzak sortzen saiatzea oso zaila da, ordubete besterik ez dugunean gainera: jolasean bete-betean sartu garenerako alde egin behar dugu! Pena ematen dit, normalean ez daukagulako astirik pixka bat sakontzeko edo haratago joateko.

      Dena dela, toki batzuetan oso espazio egokia eman izan didate, eta materiala eskuragarri. Halakoetan tratua eskertzen dut, baina ohikoa izan beharko luke! Lau paper, lau arkatz, edo lau oihal ematen digutelako eskertuta egoteari utzi beharko genioke. Eskertzea ondo dago, noski, baina eskolak emateko beharrak zaintzeak gure lanarekiko duintasuna eta errespetu minimoa adierazten ditu; pixka bat makal gaude alde horretatik. Pentsatu nahi dut egongo direla tokiak espazio egokia, materiala eta musika jartzeko aparatu bat eskaintzen dutenak, ez naiz beste munduko ezer eskatzen ari... Normalean espazio huts bat besterik ez didate eskaintzen.

Nolakoak izan ohi dira uzten dizkizuten espazio horiek?

Eskola gehienetan “denerako” balio duen ikasgelaren bat uzten didate. Aulkiak eta mahaiak baztertu ditzaket, baina, ea: haurrek dagoeneko mahai eta aulki horiek eskolarekin lotzen dituzte, ez daude sormen espazio ezberdin batean, eskolan jarraitzen dute. Hori dela eta, espazioari garrantzia eman behar zaio, espazioak beste unibertso batean sartzen gaituelako. Hortik abiatuta, ondo lan egin dezakegu.

Beraz, orain arte kontratatu zaituzteten antzerki konpainiekin egin duzu lan aktore moduan, eta bestalde antzerki klaseak ematen eskola edo erakunde ezberdinen bidez.

Hori da. Garai batean autonomoa izan nintzen, baina baja eman behar izan nuen ezin nituelako kuotak ordaindu. Ez du logikarik: hilabetero diru pila bat ordaindu behar da, eta ez da proportzionala irabazten duzunarekin. Batzuetan ezin izan dut proiektu batzuetan lanik egin ezin izan nautelako kontratatu, autonomoa izan nadin eskatzen didatelako. Konpainietan berdina gertatzen da, antzerki konpainiak ere autonomoak direlako. Aktore batzuk autonomoak dira eta beste batzuk ez, hori ere ez dago erregulatuta, eta zaila da nondik tira egin jakitea ez dagoenean biderik. Edo ez, behintzat, bide aproposik.

Gogoan daukazu momentu gakoren bat, non, zeure buruari esan diozun: “Hau horrela ez”?

Bai, urtero pasatzen dut krisi momenturen bat edo beste. Askotan haserretu izan naiz egoerarekin, oso zaila delako, eta gutxietsita sentitu naizelako. Ikastaroak emateaz ekain aldean bukatzen dut, eta irailera arte ez dut jakiten klaseak ematen jarraitu ahalko dudan, edo zenbat klase izango ditudan. Ziurgabetasun hori urtero pasatzen dut. Eta, noski, hasieran, egutegia egonkortu arte, izugarrizko antsietatea daukat; urtero antsietate hori bizi behar izatea ez zait bidezkoa iruditzen. Beste lan batzuetan ez da hori gertatzen. Gauzak beste modu batera antolatuta egongo balira, ezberdina litzateke. Adibidez, autonomoen kuota baxuagoa izango balitz antzezpen ezberdinak sor nitzake eta urtean zehar saldu. Edota, antzerki irakasle moduan nire lana gehiago baloratuko balute, zentro berean hamabost urtez lanean aritu ondoren, baldintza hobeak izango nituzke. Inoiz soldata igo izan badidate eskatu izan dudalako da; eta, hala ere, ez didate ordaindu beharko lidaketena ordaindu.

Galdetu diezazuket zenbat ordaindu dizuten ordua eta, igo badizute, noraino igo dizuten?

Bai, ordua gutxien ordaindu didaten tokian hamasei euro kobratu izan dut, eta hemezortzi eurotara igo izan didate. Egun dagoeneko ez dut bertan lan egiten, orain dela gutxi utzi bainuen. Baloratzen nauten lekuetan, aldiz, kontratu on bat daukat, eta ordua behar den moduan ordaintzen didate: hor ikusten da nork ematen dion benetan garrantzia antzerkiari eta nork uste duen une atsegin bat pasatzeko besterik ez duela balio.

Zure esperientziaren arabera, ondo ordainduta dagoen ordua zenbatean baloratua dago?

Hogeita bost eta hogeita hamar euro bitartean. Kontuan hartu behar da gu ezin garela egunero zortzi orduz klaseak ematen ibili, lan horrek energia asko eskatzen duelako eta, zentzu horretan, ezin dugu beste ordutegi eta soldatekin alderatu. Gainera, saio bakoitzak aurretiazko prestakuntza bat eskatzen du: ordu horiek guztiak etxean sartzen ditut eta ez dizkit inork ordaintzen. Baina orduko soldata on bat baldin badaukazu, konpentsa liteke pixka bat.

Eta zein da hemezortzi euro ordaintzen zizuten tokia?

Ez dizut izenik esango, baina ikastetxe kontzertatu bat da, antzerkia eskolaz kanpoko ekintza gisa duena. Jangelako zaindariek zuten kontratu bera neukan, “jangelako zerbitzua” jartzen zuena. Pixka bat kostatzen zait hau esatea, onartzea bera nahiko irrigarria delako...

Hortaz, ofizioarekiko gutxiespen handiena ikastetxeetan ematen dela ondoriozta genezake, hau da, hezkuntza formalean…

Hori esango nuke, bai. Beran, nire herrian, salbuespena ematen da: herriko hiru eskolak —publikoa, kontzertatua eta ikastola— proiektu baten parte dira: udalak dirulaguntza bat eskatzen du zentro horietan guztietan eskola-orduetan antzerki klaseak eskaini ahal izateko.

Ez da batere ohikoa eskola-orduetan —hau da, curriculumaren barne– antzerki-klaseak eskaintzea.

Ez. Agian herri txikietan errazagoa da horrelako gauzak kudeatzea, nahiz eta orain Iruñeko ikastetxe batzuetan ere eskola-orduetan lan egiten dudan, Nafarroako Antzerki Eskolaren ekimenez. Ikastetxeetakoa beste mundu bat da, irakasle bakoitzak antzerkiarekiko ikuspuntu propioa daukalako. Saio guztietan ikasgelako tutoreak presente egon behar du, hala antolatu delako, eta batzuetan ez da erraza izaten haiekin lan egitea. Guztiak ez dira gaiarekiko irekiak agertzen eta gehienek ez dute antzerki askorik ikusi izan, baina, halere, batzuek asko dakitela uste dute. Niri Matematikako irakaslea etortzen bazait ez diot esango 1+1= 4 dela, nik hori entzun dudalako bakarrik, ez diot planteatzen nik ez dakidan zerbait, ez dudalako esparru hori kontrolatzen. Zentzu horretan, irakasle batzuek umiltasun gehiago adierazi behar lukete, profesionalak geu garela onartu eta lan egiten utzi.

Hori aipatzen duzu irakasle batzuek zure lana zalantzan jarri dutelako?

Bai. Adibidez, askotan galdetzen dute zergatik egiten ditudan ariketa mota jakin batzuk. Nik asko lantzen dut alde emozionala, garrantzitsua baita haurrek norbere buruarekin eta emozioekin konektatu ahal izatea. Edota, eszenografiari lotutako komentarioak. Behin beharbada emanaldia eszenografiarik gabe egingo genuela komentatu nuen, eta irakasle batek erantzun: “Nola? Ez ditugu zuhaitz batzuk jarriko?”. Ja, ja, ja! Ez, ez dugu zuhaitzik jarriko.

Ez duzu uste horrek zure lanarekiko mesfidantza adierazten duela?

Bai, edo gauza berriak ezagutzeko beldurra, zurruntasuna… Beharbada nahiago dute aspalditik egon diren estrukturei eutsi.

Beste profesional batzuk ez ditugu kuestionatzen: fisikaria, medikua, abokatua...

Bai, eta gero nire proposamena argi ez zuten zerbaitek funtzionatzen duela edo ondo ateratzen dela ikustean, harritu egiten dira, hara! Bestalde, pedagogiari dagokionez, badago joera bat haurrei beti istorio “positiboak” kontatzekoa; eta haurrak ez dira ergelak, kontatu diezazkiekegu hain positiboak ez diren gauzak. Goazen errealitatea erakustera. Askotan antzerkiaren bidez gauza asko kamuflatzen dizkiegula iruditzen zait: bai beraiek protagonista direnean, eta bai guk, helduok, haiei zuzenduta antzezten dugunean. Beraien unibertsotik, beraiek ulertzeko moduan baina errealitatetik gertuago dauden istorioak konta ditzakegula uste dut, bere argi eta ilunekin.

Haurrak infantilizatzen ditugulako infantilizatzen da haur-antzerkia… Eta gaineratuko nuke: erridikulizatzen da.

Erabat ados. Eta hor ere antzerki kontsumistaren ildotik goaz: “Benga, igo horra eta egin keinu tonto bat!”. Tira, “keinu tontoak” funtzionatzen du, haurrek barre egiten baitute, baina nik hori nahi dut? Ez, hori ez da antzezleon lana: antzezleon lana ez da jendea dibertiaraztea —bakarrik—, hausnarketara gonbidatzea baizik. Egoera edo errealitate ezberdinak planteatzea, enpatia garatzeko. Izan ere, elkar ulertzeko gaitasuna garatu baitezakegu antzerkiaren bidez, bizitza ikusteko modu ezberdinak erakusten dizkigulako. Eta irekiera hori garrantzitsua da. Zergatik itxiko diegu mundua haurrei? Haiek irekiak dira, goazen mundu eta unibertso irekiak erakustera.

Nafarroako Antzerki Eskolan irakasle diharduzu egun, besteak beste. Baldintza hobeak dituzu bertan?

Bai, guztiz. Soldata duina eskaintzen didate. Espazio egokia daukat klasea emateko, material pila bat eskuragarri, eta zerbait behar izanez gero eskatu eta erosi egiten dute. Horretaz gain, bilerak egiten ditugu irakasleon artean, programazioa adosten dugu, klaseen jarraipena egin... Hots, garrantzia ematen zaio lanari. Ez naiz bakarrik sentitzen klaseak ematen: zenbait dinamikak funtzionatzen ez badute, hor ditut lankideak proposamen berriak egiteko, beti laguntzeko prest.

* * *

      Erregularizazio ezaren ondorioz, “jangelako zerbitzu”rako kontratua, soldata irrigarriak, autonomo egin beharra, ziurgabetasun etengabea… Adierazgarria da oso Monika, ofizioari adierazten dion maitasuna edukita ere, urtero-urtero haren lanbidea eta bizimodua zalantzan jartzen dituen krisi batetik pasatu behar izatea.

      Institutuan izan nituen irakasleak gogoratu ditut. Antzerkia egiten dugun gure belaunaldiko askok, haiengatik izan ez balitz, ez genukeen antzerkiarekin topo egingo. Baina ezagutzatik haratago haien transmisioarekiko maitasuna dut gogoan, horrelako irakasleengan badagoelako sarri konpartitzeko eta inplikatzeko modu oso pertsonal bat, ikaslearen esperientzian eragiten duena bete-betean. Nik neuk ez daukat dudarik: nire ibilbide artistikoa abiatzeko orduan pertsonak izan dira gakoa. Hori kontuan harturik, bereziki kaltegarria da hezkuntza formalean antzerkiari egiten zaion harrera eskasa. Oso ohikoa da irakasleak lan baldintzen inguruko gatazkengatik denbora batera lana uzten ikustea.

      Bestetik, Hego Euskal Herriko produkzioen sorkuntza-prozesuak Iparrekoak baino askoz laburragoak direla aipatu dit lehenago Marise Urrutik, eta antzerkilari nafarrak ere argi adierazi digu zergatia: antzerki komertzialak horrela funtzionatzen duelako, arrazoi ekonomikoak direla medio. “Antzerkia espazioa eta denbora da, eta denbora ahaztu egin zaigu”. Ahaztu egin zaigun bezala, antzerkia entretenimendu hutsetik askoz haratago doala: istorio bat kontatzetik munduaren zabaltasuna adieraztera, eta horrekin batera, elkar ulertzeko gaitasuna areagotzera.

GARAZI LOPEZ DE ARMENTIA OLABE

BARATZA ARETOA

      Azken garaietan, euskal arte eszenikoen testuinguruan, Araban sortu da sare oso erreferentziala, agian medioetan titulu asko hartu ez dituena baina praktikan gertaera eta Euskal Herri mailako sinergia askoren epizentroa izan dena: Piszifaktoria Ideien Laborategia, Pez Limbo, Parasite Kolektiboa, Las Bobe Bobe/Tranpola, Mamiak kolektiboa edota Tripak kolektiboa bezalako taldeak; Baratza Aretoa eta Mostrenko aretoa Gasteizen, Azala Espazioa Lasierran, Garaion espazioa Ozaetan, Aiaraldea Ekintzen Faktoria Laudion… Denetara joan ezin denaren ezintasunarekin, baina esperientzia batzuk behintzat arakatzeko gogoz, hiriburura jo dut, lehenik eta behin. Baratza Aretoa, urteekin batera, gertaera eta sortzaile askoren elkargune bilakatu da, Zurrunbilo euskal arte eszeniko garaikideen jaialdia bezalako ekimenekin.

      Garazi eta Unai Lopez de Armentia, biak ala biak gasteiztarrak, arte eszenikoetan profesionalak eta Baratza Aretoko sortzaileak izateaz gain, anai-arrebak dira. Unai Garazi baino sei urte zaharragoa da. Gaztetan Londresera joan zen antzerki fisikoa ikastera. Hemeretzi urte bete zituenean Garazi ere Bartzelonara abiatu zen, dantza garaikidea ikastera. Urte batzuen buruan, anai-arrebak Frantziako herri batean elkartu ziren berriro, Unaik antolatutako antzerki fisikoko ikastaro batean. Han konturatu ziren lengoaia komun bat zutela: gorputza. Elkar ulertzen zutela sentitu eta elkarrekin lan egiteko gogoa piztu zitzaien.

      Unai Gasteizera itzuli zen bere bikotekidearekin, Hannah Whelan-ekin, hau ere antzerkilaria. Handik gutxira Garazi ere bueltatu egin zen. Hirurek Parasite Kolektiboa konpainia sortu zuten, sorkuntzara dedikatzeko asmoz. Bi gauzaren beharra sumatu zuten orduan: entseatzeko espazio batena, eta diruarena. Bigarren beharrari erantzuteko ikastaroak antolatzea pentsatu zuten, eta hala ohartu ziren Gasteizen bazeudela “eskola” funtzioa egiten zuten zenbait espazio. Orduan, zerbait ezberdina egiteko grina sortu zitzaien. Horrek eraman zituen Baratza Aretoa imajinatzera.

      Imajinatu eta egin: Gasteizko Alde Zaharrean espazio bat erosi, obrak martxan jarri, dirulaguntza bat eskuratu eta kultur kudeaketan aditu bat kontratatu. 2013ko abenduan Baratzak ateak ireki zituen: “Arte eszeniko garaikideen zentro independentea”. Beren jardueren artean hainbat diziplina artistikotako sorkuntzak bultzatzen ditu egoitza artistikoen bitartez, hau da, sorkuntza prozesuan, hedapenean eta erakusketan laguntzen du. Besteak beste, ikastaro erregularrak eta trinkoak eskaini, dantza eta antzerki jaialdiak antolatu eta proiektu askotarikoetan parte hartzen du; esate baterako, inguruko bizilagunekin bitartekotza artistikoa eginez.

      Lehen urteetan proiektuak denbora-inbertsio handi bat eskatuko zuela konturatu ziren berehala, eta ez zutela denbora askorik izango benetan maite dutena egiteko: sorkuntza propiorako eta interprete moduan lan egiteko, alegia. Eta, zinez, hala izan da. Gainera, tartean, Unaik eta Hannahk bi ume izan dituzte, eta Garazik ere bigarrena izan berri du. Hortaz, dantzariaren hitzetan, azkenean “desbideratu” egin ziren, baina orain konpainia moduan lan egin eta sortzeko aukera izango dutelakoan daude.

      Elkarrizketa hau Baratzan bertan egin dugu, entsegu gela batean bueltaka, Garazik bularrean pegatuta daraman haurra lokarrarazten duen bitartean. Ibileraren mugimenduak, umea lasaitzeaz gain, dinamismoa ematen dio gure konbertsazioari, eta pentsamenduen joan-etorriak erritmo bat hartzen duela sentitzen dut, dantzatzen ariko bagina bezala.

Nola erabaki zenuen dantza ikastera joatea? Lehenago dantzan ibilia zinen?

Nik txikitan gimnasia erritmikoa egiten nuen eskolan, eta horrek nire gorputzarekiko harremana ahalbidetu zidan. Argi neukan hori oso gustukoa nuela eta niretzat beharrezkoa zela. Dantza garaikideko talde batean egon nintzen bi-hiru urtez. Hamasei urte ingururekin ez genuen teknikarik lantzen baina koreografiak egiten genituen, eta horrek jakin-mina piztu zidan. Horrela joan nintzen Bartzelonara, benetan dantzatzea zer den jakin gabe baina gorputzarekiko harremana landuta eta horren beharra nuela jakinda. Urtebete eman nuen formaziorako prestatzen. Bartzelonara iritsi eta dantza eskolan sartzeko probetara aurkeztu nintzen. Eta, noski, ez ninduten onartu, ez bainuen aurretik balletik edo beste dantza formalik inoiz egin, ez neukan teknikarik... Ondo gogoratzen dut neure burua proba hartan: balleteko klasean, barran jarrita geldi-geldirik, ezin erritmoa jarraitu. Eskola horretan gelditu nintzen ikasturtean zehar aparteko zenbait klase hartzen, eta bertan ezagutu nuen niretzat gerora nire maisua izan dena: Moreno Bernardi. Hurrengo urtean bai, onartu ninduten formakuntzan. Hura bukatu eta gero Morenorekin lan egiten jarraitu nuen, beste bi-hiru urtez, egunero-egunero. Bertan ikasi nuen dantza ez dela postura batzuk egitea eta mugimendu batzuk errepikatzea. Gorputza beste modu batean ulertu nuen, baita artea ere, eta horren gaineko zentzuan pentsatzen hasi nintzen.

Nolakoa izan zen Baratza sortzearen erabakia? Ingurukoen babesa sentitu zenuten?

Babes handiena gurasoena izan da. Anaiak eta biok helburu berdina genuen, eta erraza izan zen zentzu horretan. Betidanik babestu izan gaituzte, bai ikasketekin, bai ekonomikoki Baratza aurrera ateratzeko orduan. Eta hori izugarria da, beraiek gabe ezin izango genukeelako hau egin, hori horrela da. Ni oso zorteduna sentitzen naiz, eta hau egiteko aukera dudanez nolabaiteko ardura sentitzen dut arte eszenikoen munduarekiko. Erreferente bat izan zedin ireki genuen Baratza, ez genuen beste modu batera ikusten, eta hala gertatu dela uste dut, Gasteiz inguruan ez baitago horrelakorik. Beste espazio batzuk badaude Araban, Garaion eta Azala adibidez, eta hirian bertan badira beste areto batzuk ere bai, baina ez dago guk bezala funtzionatzen duenik. Jendearengandik esker ona jaso izan dugu etorri izan direnetan, egoitza artistikoak egitera datorren jendeak gustura egon direla adierazi izan digu, eta horrek kristoren balioa dauka. Programazioa ikustera datorren publikoarekin ere komunitate bat sortzen da. Hori da Baratzaren oinarrizko sostengua.

Zer bizipen duzu arte eszenikoen eta hari lotutako prekaritatearen inguruan?

Sektore prekario bat izatea ez da zentzu guztietan txarrerako, badauzka gauza onak ere: beharrek eta dirulaguntza faltak tresna propioak sortzera bultzatu gaituzte, besteak beste. Nik hori asko eskertzen dut, etengabe gure egoeraren birplanteatzea egitera behartzen gaituelako: hartara, benetan nahi duguna egiten dugu. Zeren, prekario izan eta, gainera, gustuko ez duguna egiteak ez baitu merezi. Hala ere, denbora guztian erresistentzian bizi garela sentitzen dut, eta hori ez da betiko sostenga daitekeen zerbait. Uste dut momentu bat iritsiko dela non “honaino” esango dugun, eta egoerak beste gauza batzuk bilatzera eramango gaituen.

      Guk euskarri bat badaukagu: Baratza Aretoa, espazio fisikoa. Baina euskarri izateaz gain zama bat ere bada. Dualtasun horretan bizi gara. Izan ere, itsasontzi hau geldirik mantentzeak kostu handia dakar. Gure kasuan ez dugu lan egiteko espazio bat bilatu behar, baina jendea behar dugu espazioa betetzeko, eta hori ere batzuetan ez da batere erraza, ez direlako arte eszenikoak behar bezala baloratzen. Ni eta Baratzako jendea askotan irteten gara komunikabideetan. Ahotsa ematen digute, baina ahotsa izan arren ez daukagu behar besteko eraginik, ez gara nahikoa baloratuak. Jendeak ez du asko ordaindu nahi kulturagatik, eta ez da emanaldiak ikustera joaten. Neuk ematen diodan garrantzia eta gizarteak ematen diona ez daude batere parekatuta; kulturak oro har, eta arte eszenikoek partikularki, beste toki eta garai batzuetan garrantzi handia izan duten arren. Horregatik, arte eszenikoak ekonomikoki errentagarriak izan daitezkeela uste dut, eta hala ez bada haien balorea aitortzen ez delako da, ez beste ezerengatik.

“Ekonomikoki errentagarria” diozunean, irabazi ekonomikoez ari zara? Hau da, ez bakarrik ekimen kulturalak ekonomikoki sostengatzeaz, baizik eta horietatik irabaziak sortzeaz?

Bai, esan nahi dudana da beste edozein negoziok funtzionatzen duen bezala funtziona dezakeela: aukera bat izan daiteke egunero antzokiak betetzea, eta jendeak kulturagatik duin ordaintzea. Hori gertatzen ez bada, arte eszenikoei eman dieten lekuagatik da, eta ez berez errentagarria ez delako. Nik hori argi daukat. Egia da dirulaguntzak dauzkagula, eta, esaten dutenez, Espainiar Estatuarekin alderatuta Euskal Herrian ez gaude horren gaizki; eta eskertzekoa da, baina deialdietara aurkezten garen guztietan asko arriskatzen gara. Aurten, adibidez, irailean bertan esan digute 60.000 euro gutxiago emango dizkigutela. Kolpe handia izan da. Guk argi geneukan hori gerta zitekeela, baina beti horrela ibili behar izatea oso nekagarria da eta, azkenean, ez dizu benetan aukerarik ematen denboran iraunkorrak diren eta eboluzio bat duten proiektuak egiteko. Pena bat da, horrela ez garelako hazten.

      Nire ustez gizarte batean garapen bat egon dadin, lehenik arteetan eman behar da garapen hori, artistok aurreratu egin behar gara. Arteak garatzen ez badira, zer aukera ematen diogu gizarteari garatzeko? Gauza horietaz ez konturatzea larria da, arteei beren eginkizuna ez aitortzea gizarte galdu baten seinalea baita. Ez dugu dirulaguntzez bizitzea gustuko, baina arte eszenikoei bultzada bat eman eta hirugarren batzuei lana eskaini nahi badiegu, oraingoz ez dugu beste modurik aurkitu. Momentu honetan ez dugu irabazirik jasotzen antolatzen ditugun ekintzetatik. Aretoa beteta ere ezingo genieke antzezleei behar bezala ordaindu. Beharbada eredua aldatu behar genuke, etengabe gabiltza hori planteatzen, baina dirulaguntza edukita entseatzeko espazio bat eskain diezaiokegu jendeari, sormen-prozesu hori diruz ordaindu eta gero lan horiek gizarteratu ahal izateko plataforma bat eskaini. Eta hori lan garrantzitsua da. Aurten, dirulaguntzak murriztu dizkigutenez, ezin izango dugu hori egin, eta egiten diren emanaldiak txartel-leihatilan ateratzen denarekin bakarrik ordaindu ahal izango dira: normalean txartelek oso diru gutxi ematen badigute, pandemian askoz gutxiago jaso dugu, ezin izan dugulako aretoko aforoa bete. Sarreren prezioa igotzea pentsatu dugu, baina hala ere, jasoko duguna irrigarria izango da. Badaude artista batzuk katxeta ordaintzen ez badiezu lan egiteko prest ez daudenak, eta oso ondo iruditzen zait, nik berdina egingo nuke. Bestalde, Baratzako antolakuntzan gaudenok ere proiektua kudeatzen lan egiten dugu, eta gure soldatak oso prekarioak dira. Urtarriletik aurrera beharbada ez dugu soldatarik izango. Beraz, aurrera eraman ahal izango dugun lana ez da berdina izango.

Orduan, goitik behera aldatu beharko duzue zuen programazioa.

Bai. Dena dela, beste dirulaguntza batzuen zain gaude. Egoera honen aurrean, ardura hartu eta beste bide batzuk zabaldu nahi izan baititugu. Horren arabera ikusiko dugu, baina momentuz hurrengo urtera arte egingo duguna programatzen saiatzen ari gara, ziurgabetasuna besterik ez dugun arren. Adibidez, dantza jaialdi bat antolatu genuen, askoz diru gutxiagorekin bada ere mantendu nahi izan duguna, eta dagoeneko artistekin ditugun ardurak ixten joan behar gara. Oso gogorra da jendeari dirulaguntza batzuen zain gaudela eta bere soldata kolokan dagoela esan behar izatea. Kontratatzen ditugun gertuko artistek badakite zein den egoera eta ulerkorrak dira, baina beste batzuk ez, eta hori ez da atsegina. Eta, batez ere, ez da bidezkoa inorentzat.

Dena dela, lehen aipatu duzu prekaritateak, edo zailtasunez betetako egoera honek, badituela bere gauza onak ere.

Badakigula horretan mugitzen. Krisi bat datorrenean, gu aurre egiteko prest gaude: gure beharrek, halabeharrez, beste baliabide batzuk sortzera eraman gaituztelako.

Kontraesankorra dirudi: baliabideak kentzen dizkizute, eta era berean, edo, hobeto esanda, kentzearen ondorioz, beste batzuk “ematen” dizkizute.

Propioak, berezkoak. Egoera horrek halako abilezia bat ematen dizu lursail gorabeheratsuetan ibiltzeko. Modu batera edo bestera, bai edo bai gutxirekin bizi behar garenez, benetan nahi duguna egiten dugu, bederen. Zeren biak batera egitea oso desatsegina da: gustatzen ez zaizuna diru gutxiren truke egitea. Egia da negozio mailan egin beharreko kudeaketa eta administrazioa niretzat batzuetan gogorrak direla baina, hala ere, maite dudan zerbaiten inguruan egiten dut lan. Eta, lehen aipatzen nuen moduan, etengabe gabiltza zer eta nola egiten ari garen birplanteatzen: Hau egiteak merezi du ala ez? Benetan egin nahi dut? Beste modu batera egingo bagenu, zer? Urtero daukagu hausnarketarako momentu bat. Orain gertatu zaigun bezala, horrelako momentu bat iristen zaigunean, non dirulaguntzarik gabe gelditzen garen, oso agerian agertzen zaigu galdera: egiten duguna dirulaguntzek eskatzen dutenari erantzun bat ematearren egiten ari gara, edo benetan sentitzen duguna da, geurekin bat datorrena?

      Batzuetan, nahi gabe eskakizunetara moldatzen dugu proiektua: puntu asko ematen dituen gauza bat eskatzen badute, horri erantzun bat ematera jotzen dugu. Normalean dirulaguntzen eskaerak eta gure nahiak konparatu eta interes komunik dugun aztertzen dugu, non elkar gaitezkeen... Eta egia esan ez gaude oso desbideratuta, baina laguntza ematen ez digutenean, oso argi ikus dezakegu non desbideratu garen eskatzen dutenarekiko, zein hari gelditu diren solte. Kontrako bidea izan beharko litzatekeela uste dut: dirulaguntzak gure interesei begira prestatu behar lirateke, garatzen ari garena eta momentu honetan gure alorrean, kasu honetan arte eszenikoetan, garrantzitsua dena kontuan hartuta. Dirulaguntzen arduradunek ez lukete zer gertatzea nahiko luketen pentsatu behar, baizik eta dagoeneko zer dagoen, eta dagoen horrekin zer egin dezakegun. Ahal dugun heinean gure nortasuna mantentzen dugu, baina dirulaguntzak oinarri hartuta hori egitea oso zaila da: ezin gara dirulaguntzarik gabe bizi eta, aldi berean, horrek gure nortasuna pixka bat nahasten du.

Identifika dezakezu zer alde dagoen zuen nortasunaren eta dirulaguntza publikoak kudeatzen dituen administrazioaren artean? Hau da, zer desberdintasun daude bion irizpideen artean? Edo, zer dago zuen nortasunean haiek kontenplatzen ez dutena?

Nik esango nuke beraiek ez daukatela hain argi zer garrantzi duten arte eszenikoek eta arteek orokorrean. Ez dakite sakonean gizartearen testuinguruan duten zentzua, eta niretzat hori da banatzen gaituen lehenengo gauza. Batzuetan produktu bat bezala ikusten gaituzte, eta ez nago horrekin ados. Guk artisautzat dugu geure burua, proiektuak poliki egostea gustatzen zaigu, laborategi izaera dugu, hau da, esperimentala. Hori kontuan hartuta denboraren kudeaketak ez du zentzu askorik: lehen bi urterako dirulaguntza bat jasotzen genuen, eta horrek gaitasun handiagoa ematen zigun. Egun, dirulaguntza gehienak urtebetekoak izaten dira. Orokorrean, prozesuko denborari ez zaio garrantzirik ematen; bai, aldiz, lanak atzerrian erakusteari eta teknologia berriei. Egia da ezin dugula ukatu gauden momentuan gaudela, teknologiak hor daudela, erantzun bat eman behar diegula eta beste bide batzuk irekitzen dizkigutela... Baina, era berean, ezin dugu inoiz ahaztu non eta nola sortzen diren gauzak, hazi batetik nola sortzen den landarea... Eta esango nuke administrazioak hori ez duela ulertzen. Ez du ulertzen artistok gelan sartu eta, zientzialariek lez, ikertu egin behar dugula.

      Behin, emakume batek zera esan zidan: “Orain, inoiz baino garrantzitsuagoa da artea. Ikusezinaren munduarekin konektatzen gaituela konturatu behar gara, eta inoiz baino behar handiagoa daukagu, oso desbideratuta baikaude konexio horretatik: arteek konexio horri lotuta manten gaitzakete”.

Zure ustez zein zentzu dute arteek gizartearentzat?

Oraindik ez diot galdera horri erantzun zehatz bat aurkitu. Gai horren inguruan asko irakurtzen saiatu naiz, argi dudalako zentzu hori uste dudana baino sakonagoa dela. Niretzat, pertsonalki, hazten laguntzen didan zerbait da, bizitza deskubriarazten didana: bizitzari kapak kenduko banizkio bezala, poliki-poliki. Egunerokotasunean kabidarik ez duen leku horretara eramaten nau. Leku bat, nola nagoen, besteekin nola komunikatu naitekeen eta zer gertatzen zaidan ulertzen lagunduko didana. Finean, arteak bizitza argiztatzen du, hura ulertzeko gaitasuna ematen digu.

      Ni oholtzara igo eta dantzaren bitartez komunikatzen naizenean pertsona bakoitzaren barruko ateak irekitzeko modu bat dela sentitzen dut, zentzu bat aurki dezaten; ez du zertan nire zentzua izan, inola ere ez, horrek ez dauka zentzurik, baina bakoitzak bere bizitzarekiko argi txikiak aurki ditzake. Hori izan beharko litzateke artearen logika. Nik neuk ere, egitearen egitez, geroz eta gehiago ulertzen dut. Zenbait kapa kentzen noan heinean, artearen benetako zentzua agertzen joaten da. Kentzen ditudan kapa horiek dira “ondo” egin nahi izana, emanaldia “polita izan dadila”, “jendearen gustukoa”, eta abar. Sakonean oholtza gainekoa ez doa ez nitaz ez zutaz, bitarte horretan gertatzen den horretaz baizik, geure arteko komunikazioak eragiten digun horretaz.

Kultur politikek ez dute hori kontenplatzen. Horiek artea produktu moduan ikusten dute: hau da, emaitza huts baten gisa, publikoari entretenimendurako eskaintzen zaion emanaldia.

Nire ustez gai dira hori baino gehiago dela ulertzeko. Produktu asko daude entretenimendurako, eta beste era bateko lanei berezitasun bat aitortzen diete, balore erantsi bat, baina ez dakite non kokatu. Adibidez, zentzurik praktikoenean, arte eszenikoak lantzeko ezartzen diren espazioak ez dira batere egokiak. Idoia Zabaletari zera entzun nion, espazioak ere duintasuna ematen duela, espazioak konexio bat duela egiten duzun horrekin. “Zer nolako ikuskizunak sortuko ditugu beti areto txikietan bagaude? Ezin dugu ikuskizun handirik egin”.

Praktikotasunari berriro helduz: prekaritate ekonomikoa al da egin nahi duguna egiteko ordaindu behar dugun prezioa? Edo, zoritxarrez, momentu jakin honetan ordaintzen ari garena?

Bai, horrela ikus daiteke, baina elkarrizketa honen hasieran esan dudan moduan, gauza onak ere badauzka: lan hau izateak nire umeekin egoteko aukera eman dit. Nire bizitzan amatasuna oso garrantzitsua da eta denbora izan dut beraiekin egoteko, entseguetara eramateko, Baratzako harreran egon naizenetan ondoan izan ditut. Horrek ez dauka preziorik. Horregatik, izan dudan bizimoduaz ez nuke ezer aldatuko, prezioa ordainduko nuke berriz ere. Errepikatu ahalko banu, horrela egingo nuke, berdin-berdin.

* * *

      Bada Behia hiltzea izeneko ipuin filosofiko bat. Bertan kontatzen denez, bazen behin maisu jakintsu bat ikasle edo dizipulu fidel bat zuena. Egun batean, maisua eta ikaslea landa eremuan nahiko isolaturik bizi zen familia bat bisitatzera joan ziren. Familia hori oso behartsua zen: zaborrez inguratutako txabola kaskar batean bizi ziren eta beren sostengu bakarra behi mehe bat zen, hark ematen zien esneari esker bizirauten baitzuten. Maisuak eta ikasleak egun bat pasatu zuten familia harekin, eta biharamunean, etxera itzuli baino lehen, maisuak, ikasle harrituaren aurrean, behia hil zuen. Hark behi hori gabe familia gosez hilko zela pentsatu zuen, eta errudun sentitu zen. Urtebeteren ondoren, ordea, maisua eta ikaslea herrixka horretara itzuli ziren, familia haren bizilekura. Etxola zegoen tokian, etxe duin bat topatu zuten, askoz ere dotoreagoa, baratzeaz zein jardinaz inguratuta. Familiak kontatu zienez, behia hilik aurkitu zuten egunean larritu egin ziren, baina segituan ekin zioten bizirauteko beste iturri bat bilatzeari, eta ahalegin horri esker beren dohain naturalak deskubritu zituzten. Nekazaritzan eta lorezaintzan trebeak zirela ohartu eta barazkiak zein loreak saltzen hasi ziren. Horri esker orain askoz ere hobeto eta zoriontsuago bizi ziren.

      Zergatik kontatzen dudan hau? Bizi dituzten zailtasun, oztopo edo prekaritatearen aurrean Garazik ahalduntzea erabaki duelako, elkarrizketako hainbat puntutan adierazten duenez. Lursail gorabeheratsuetan ibiltzera ohitu egin dira, eta horrek berak tresna propioak garatzera bultzatu ditu, euren egoera etengabe birplanteatuz eta benetan egin nahi duten hori gogoraraziz. Garazi, Unai eta Hannahk osatzen duten konpainia atera egin da euren konfort eremutik, eta proiektu propio bat bultzatzera ausartu da.

IDOIA ZABALETA MORAN

AZALA KREAZIO ESPAZIOA

      Lasierra herria Gasteiztik ordu erdira dago. Bidea ezagutzen duenarentzat, ia dena zuzen egiten da Arabako lautadetan barrena, zenbait bidegurutze igarota. Hiriburua atzean utzita ez da kotxe gehiegi ikusten errepideotan. Paisaiak erlaxatu egiten nau. Zerua urdin, eguzkiak bete-betean berotzen du ostegun goiz honetan. Arazoak dauzkat mugikorreko datuekin eta Google Maps kolapsatu egiten da noizbehinka. Seinalea joan-etorrian, galdu beharrean nagoenez, hurrengo herrixkara iritsi bezain pronto gelditu naiz, trenbide zahar abandonatu baten ertzean. Norbait topatzeko esperantza daukat, bidearen azalpenak eskatzeko: badakit gertu nagoela eta ez dudala galtzeko aukera handirik. Trenbidearen parean ostatu bat dago, Madrilera bidean kamioilariek kafea hartu, zerbait jan eta hankak luzatzen dituzten horietakoa. Azkenean, handik gizon bat atera eta ibilbidea argitzen dit: bi edo hiru herri txiki pasatu ondoren, Lasierra. Soroekin mimetizatzen diren herriño marroien kartelei so segitzen dut orduan, Lasierrara iritsi arte: herrira sartu bezain pronto ia atera egin naiz, eta atzera bueltatu behar izan dut, zinez txikia baita.

      Kalean inor ez. Muino batean eliza eta inguruan etxe batzuk. Ez daukat nori galdetu Azala zehazki non dagoen, baina bertan aparkatu ondoren ibiltzen hasi eta segituan egin dut harekin topo. Tinbrea jo eta ez dit inork erantzun: “Kaixooo! Ba al dago inor?”, deiadar egitekotan naiz, pelikuletan bezala, baina irekita dagoen ate bat aurkitu eta inoren baimenik gabe sartu naiz. Orduan errekonozitu ditut Azalako web orrian dauden argazkiak: terreno handi berde bat egurrezko txabolaz beteta, bata bestetik distantzia zuhur batean ipinita. Txaboletan barrena leihoetatik begiratzen dut, Idoia non aurkituko, nire zain dago eta orain dela ordubete nintzen iristekoa. Ia terreno guztia zeharkatu ondoren, altura batean paratuta, kristalera zabaleko laukizuzen bat ikusi dut, eta eskailera batzuetatik igo naiz. Hortxe dago Idoia, paraje eder horretan ordenagailu eta paperen artean lanean. Espaziotik bueltatxo bat ematera gonbidatu nau eta guztiaren funtzionamendua azaldu, goizero elikatzen dituen oiloak barne. Hantxe bizi da bera, parean dagoen baserri batean.

      Idoia Zabaletak (Gasteiz, 1970) ibilbide kultural zein artistiko luzea eta aberatsa du: EHUn Biologian graduatua, ekosistemetan eta populazioen dinamiketan espezializatu zen, eta ezagupen horrek izan du eraginik bere sorkuntza prozesuetan. Dantza Berria eta Inprobisazioa ikasitakoa da Bartzelona, Florentzia, Amsterdam eta New Yorken. Antzerki eta dantza munduko maisu eta sortzaile ugarirekin formatu, ikertu eta sortu du, baita diziplina anitzetako artistekin kolaboratu ere. Kultur eragile moduan hainbat espazioren koordinatzailea izan da. Sorkuntza prozesuen akonpainamenduan espezializatuta dago, eta formakuntza ugari dinamizatzen ditu, besteak beste, Madrileko master batean. Orain dela hamabost urte Azala espazioa sortu zuen, Juan Gonzalez kidearekin batera: alde batetik, sorkuntza artistikorako egoitza; bestetik, landetxea. Kontatu didanez, Juan bigarren jarduera hori kudeatzera dedikatzen da, eta hauxe bera da alde artistikoa ekonomikoki bideratzen laguntzen duena.

      Tisana hartzera eseri eta nire ikerketaren tesia konpartitu diot:

“…Horregatik guztiagatik, antzerkiak prestigio sozialik ez duen heinean, prekaritatera kondenatuta dago”.

Erabat ados.  Agerikoa da kulturak ez duela prestigiorik gizarte mailan, eta are gutxiago politikarien artean: azkenetan azkena da, ez dago inondik inora ere baloratuta, eta berdin gertatzen da estatu mailan ere. Nire ustez horrek jatorri historiko bat dauka: Espainian diktadura bat izan dugu, ez da benetako trantsiziorik egon. Horren ondoren, 90eko hamarkadan Europan izan zen prozesuak eragina eduki zuen: kultura debekatuta edo diktaduraren menpe egotetik, “liberalizazio” eta globalizazio egoera batera igaro zen. Diktadurarik izan ez duten herrialdeei begiratzen badiegu aldea nabarmena da: Frantzian, adibidez, kultura askoz ere baloratuagoa dago. Euskal Herriak zenbait alorretan Estatu espainiarraren historiatik kanpo egon nahi badu ere, horren parte izan da, eta erabat baldintzatuta dago.

Lehenengo elkarrizketatua zara diktaduraz hitz egiten didana… askok aipatzen dute kulturak ez duela prestigio sozialik balore transbertsalengatik, hau da, bizi garen gizarte-ereduagatik, baina ez du inork zuzenean diktadura aipatu. Harrigarria da zer azkar ahazten dugun! Hainbat urte pasatu dira eta ez dugu kontuan hartzen gure historiaren bilakaeran diktadurak oraindik ere daukan eragina. Nik neuk askotan aipatu izan dut Europa mailako beste herrialde batzuekin alderatuz gero zein kultur politika atzerakoiak ditugun... baina, benetan, ez dut presente izan diktadurarena. Nik ez nuen garai hura bizi izan, baina oso gertutik ezagutu dut gurasoen bizipenengatik.

Argia da historia horrek bete-betean eragiten diola gaur egungoari. Diktadura luzeak bizi izan dituzten herrialdeetan ere gauza bera gertatu da: Italian, Portugalen, Brasilen, adibidez, kultura estatuaren monopolioa izan zen. Diktadurak amaitu osteko urteetan, 80ko hamarkadan, sistemaren krisia etorri arren, 90eko hamarkadan eztanda bat egon zen, eta globalizazioak hartu zuen lekua: Bartzelonan Olinpiar Jokoak egin ziren, kultura funtzionarioei lotu zitzaien eta, batez ere, merkatuaren baitan ulertzen hasi zen. Karro hartara igo zen EAJ, eta horren ondorio da gaur egun bizi dugun egoera. Bestalde, Kataluniaren historiarekin alderatuta, batzuek esaten dute garai batean burgesia katalanak ahalegina egin zuela haien hizkuntza eta kultura babesteko, underground kultura barne, eta hemen, aldiz, euskal burgesiak ez omen zuen hori egin: euskal hizkuntzatik aparte utzi zuen kultura. Horrek azaldu lezake zergatik egon izan diren euskal kultura eta kultura garaikidea horren banatuta.

Beharbada horregatik dauzkagu hainbeste arazo “euskal kultura” definitzerakoan: euskaraz egiten den kultura da? Edo euskal lurraldean sortzen dena, nahiz eta gazteleraz izan?

Bai, gainera hori politikoki oso instrumentalizatuta egon da. Katalunian momentu horretan ez hainbeste; hortaz, tradizioa eta abangoardia lotuago landu ziren.

Azala espazioan sorkuntza prozesuei akonpainamendua eskaintzen diezue, eta helburu horren baitan, besteak beste, LAB-A proiektua sortu zenuten. Zertan datza?

Irudimena lantzearen eta elkarrekin lan egitearen filosofia Azalaren “etxeko marka” dela esan genezake, horixe da gure helburua: irudimenari hegan eginarazteko tresnak partekatzea. Azken hogei urteotan egon naizen testuinguruetan eta parte hartu dudan masterretan, elkarrekin lan egiteko tresnak, praktikak eta jokoak asmatzen joan naiz, prozesuak laguntzen espezializatuz. Nire irakasle lana da elkarri lagundu diezaiokegula erakustea, elkar eragiteko potentzial handia dugula uste baitut: kritikoak izateko eta elkarrengandik ikasteko gaitasuna garatu behar dugu. Izan ere, gehienetan besteengan oso argi ikus ditzakegu zenbait gauza, baina ez dizkiogu elkarri kritikoak diren iritziak konpartitzen, gorde egiten ditugu, eta horrela ez diogu inolako mesederik egiten bizi dugun prekaritateari, ez ditugulako harreman kritikoak sendotzen. “Kritikoak” diodanean esan nahi dut elkarri lagundu eta elkarrekin hazteko moduko iritziak.

      Bizkaia eta Gipuzkoarekin alderatuz, Araban bizi dugun egoera are prekarioagoa da, Arabako Foru Aldundiak ez duelako kultura eta kultura garaikidea deitu dezakeguna batere sustatzen. Testuinguru horretan sortu zen LAB-A proiektua. Arabako kultura eta arte munduko zenbait eragilek bi urte daramatzagu topaketak egiten, ikasketa talde bat dela esan genezake: gure egunerokotasunean topatzen ditugun zailtasunei aurre egiteko moduak bilatu, elkarri nola lagundu ikertu eta etengabeko kexan edo inertzian ez gelditzeko helburua du ekimenak. Zortzi eragile gaude momentu honetan eta guztiok krisi ugari gainditu ditugu, eta hala ere lanean dihardugu: Garaion Sorgingunea, Lazarraga elkartea (Oihaneder-i lotuta, Kafe Antzokia sortu nahi dute Gasteizen), Baratza Aretoa, Gaztefilm Jaialdia, Pez Limbo antzerki konpainia, Marijo Lojo Gasteizko artista, Thusia Bernedoko antzerki konpainia eta Bitartean Jolasean elkartea.

      Eragile bakoitzak proiektu bat garatzeko asmoz parte hartzen du: Lazarraga elkartea Kafe Antzokiaren inguruko edukiak nola garatu bilatzen ari da, haiek kudeaketa mundutik baitatoz, eta ez horrenbeste sorkuntzatik. Baratzak proiektu berri bat dauka, Topa izenekoa, coworking espazio bat, lokala beste eragile batzuekin partekatzeko, eta modu horretan auzoan eragin. Gaztefilm jaialdikoek arazo ekonomiko larriak dituzte eta jaialdia bertan behera geratzeko arriskua ikusten dute. Pez Limbok Arabako herrietan antzerki sentsibilizazio programa bat burutu nahi du, zenbait asteburutan herri txikietan arte eszenikoko bi lan aurkeztu nahi dituzte, dantza eta antzerki arlokoak, horretarako ezohikoak diren espazioetan, eta gero herritarrekin topaketa bat antolatu. Marijo Lojo arte ederretatik dator eta emakumea eta artea uztartzen dituen obrak egiten ditu. Thusiak antzerki-kudeaketari dagokionez pedagogia egin nahi du, antzerki-programatzaileei zuzendutako testu bat sortuz, liburu edo txosten bat. “Pedagogia erradikala” egin nahi dutela esango nuke, eragin politikoa izatea bilatzen baitute. Garaionen helburua beren lanean duintasuna lortzea da, gainezka baitaude, zenbait proiekturi ezetz esaten ikasi, eta abar. Bitartean Jolasean-eko kideak Oionen daude eta gizarte hezkuntza arlotik datoz, migranteen eta emakumeen arazoekin egiten dute lan, eta sorkuntza prozesura gerturatu nahi dute, haien proiektua beste alor batzuetatik elikatu ahal izateko.

LAB-A baino lehen beste proiektu bat zenuten: PICA. Zein da aldea?

PICA proiektuari “Programa de imaginación colectiva: Procesos de creación artística” deitu genion. Nire ustez, irudimena prozesu kolektibo bat da: zuk zerbait irudikatzen duzunean, beste pertsona batzuk irudikatzen dituzu halabeharrez, halako dramaturgia kolektibo bat egiten duzu beti. Bi urte iraun zuen proiektuak, bi hilean behin elkartzen ginen astebetez. LAB-Aarekin alderatuz, intentsuagoa izan zen, eta artistei bakarrik zuzenduta zegoen.

      LAB-An lantzen ari garen gaien artean dirulaguntzak daude. Nik argi diot, halako sistema baten aurrean elkar lagundu behar dugu tranpak egiteko, fakturak gurutzatzeko, eta abar. Gainera, ondotxo dakigu datozen bi-hiru urteetan Euskal Herrian ez dela dirulaguntzen kudeaketa aldatuko. Garaion Sorgingunea bidelagun, dirulaguntzez aparte beste diru-sarrera batzuk asmatzen saiatzen gabiltza, mezenasgoa planteatzen, adibidez... Ez da batere erraza, oso bideratuta baikaude diru publikoa modu jakin batean eskatzera, eta dirulaguntzekiko menpekotasuna oso handia baita. Horrek asko baldintzatzen gaitu gure proiektuak sortzeko orduan, gure proiektuetan pentsatzeko moduan, ardura publikoa ulertzeko moduan... Nik beti esaten dut: urte batean edo garai batean egiten den dirulaguntzen gidoiak hurrengo urteetan egingo diren lanak baldintzatuko ditu. Lana bera ikuste hutsarekin, askotan kapaza naiz zer dirulaguntzari “dagokion” asmatzeko, zer laguntza emango dioten, proposamena goitik behera trazatuta dagoelako. Hori da arriskutsuena: dirulaguntzek ez gaituzte ekonomikoki bakarrik baldintzatzen, pentsatzeko moduan ere eragiten digute.

      Bestalde, kanpora begira bizi garela uste dut, beti gauzak egiten: egin, egin eta egin. Sarri ahaztu egiten zaigu zein zen hasierako desira, zer den guk benetan egin nahi dugun eta egiten dakigun hori. Eta, hortaz, oro har, geure esfortzua eta lanak nolabait neurtzen saiatzen gara, dimentsionatzen, lehentasunak ipintzen. Egiten dugun lana gizarteratze aldera geure burua nola izendatzen dugun eta egiten duguna nola azaltzen dugun birplanteatzen ari gara, kultur eragile asko ez baikara lan ona egiten ari zentzu horretan, eta oso beharrezkoa ikusten baitugu estrategia berriak bilatzea.

Dirulaguntzek gure pentsamenduarekiko duten eragina aipatu duzu, ardura publikoa, diruarekiko harremana, ezetz esatearen garrantzia eta kanporantz begira bizi garen sentsazio hori, nola horrek guztiak geure burua bidean galtzera eraman gaitzakeen... Sakondu dezakezu pixka bat horretan?

Errealitate horren sintoma bat etortzen zait burura, ia guztioi gertatzen zaiguna, baina bereziki sortzaile gazteengan ikusi izan dut. Zein da artearen funtzioa? Ezezaguna zaiguna kudeatzea, hor aritzea, horren bueltan sortzea, harreman berriak imajinatzea, eta abar. Nire ustez, artea errealitatea ezagutzeko modu bat da: artearen funtzioa errealitatearen sinplifikazioan konplexutasunak, fisurak edo arrakalak sortzea da, gauzak beste ikuspuntu batetik ikusarazteko. Dirulaguntza bat eskatzen duzunean, normalean, laguntzaren berri izaten duzunetik aurkezteko epea iristen den arte, asko jota sei hilabete edo urtebete daukazu. Bitarte horretan beste lan batzuk egin behar dituzu. Hortaz, kasurik onenean bi edo hiru egonaldi egiteko denbora izango duzu proiektua sortzeko. Azalara gazte asko etortzen dira egonaldia egin aurretik lan espekulatibo bat eginda, hau da, lanean jarri aurretik beren buruan dagoeneko pieza sortuta daukate: badakite norekin lan egingo duten, nolakoa izango den argiztapena, eta abar. Espekulazio hori telepatiaz bidal lezakete deialdira zuzenean aurkezteko. Eta zergatik gertatzen da hori? Presioa daukatelako batetik, eta emozionatuta daudelako bestetik, dena ez da txarra ere... Baina hori ez da sorkuntza prozesu bat! Sorkuntza prozesu batean material bat daukazu, eta lanean hastean material hori garatzen joango da eta behar duen ibilbidea egingo du. Edozer gauza bihur liteke. Aldiz, dirulaguntzetan ohikoa da proiektuaren inguruko baldintzapen ugari aldez aurretik ezartzea, adibidez, piezaren iraupena edo espazioa: dantzan, adibidez, hamabost minututako pieza bat ezohiko espazio batean egiteko 3.000 eurotako laguntza jasoko du. Piezak zenbat iraun eta non aurkeztu behar duzun esaten badizute, sorkuntzaren % 60a baldintzatzen dute, eta zuk dirulaguntza jaso nahi duzunez ez zara parametro horietatik aterako.

Lana guztiz mugatuta dago aurretik.

Dirurik ez badaukazu eta benetan zerbait egiteko desira edo grina badaukazu, eredu horretan sartzeko prest egongo zara. Honekin ez dut esan nahi proposatzen dituzten baldintzapenak desegokiak direnik edo sorkuntza prozesu batek oso luzea izan behar duenik. Kasu batzuetan astebeterekin nahikoa izan daiteke, baina modu libre batean behar du izan.

      Ohikoa den beste arazo bat zera da: sortzaileek euren burua eszenatoki batean irudikatzen dute, bertan egiteko sortzen dute pieza, baina gero ez dute aukerarik eszenatoki batean lan egiteko, asko jota egun bat edo bi entseatu dezakete bertan, eta makineria eszenikoa oso gauza konplexua eta aberatsa da! Beste herrialde batzuetan hamabost egun edo hilabete bat ematen dizute pieza aurkeztuko duzun antzokian bertan lan egiteko. Aukera hori ez baduzu espekulazio hutsean ari zara, benetan espazioan probatu gabe ez baitakizu funtzionatuko duen edo ez. Horregatik, gero eta gauza sinpleagoak egiten ditugu, dirulaguntzak ere halakoak baitira: txikiak. Zenbat eta dirulaguntza txikiagoak izan, geroz eta lan kaskarragoak egingo ditugu.

      Hala ere asko ekoizten dugu, eta ekoitzi behar da, baina gero ez dago merkaturik obra horiek plazaratu ahal izateko, ez dira publikoarengana iristen. Hortaz, balore katea apurtuta dago: zertarako ekoizten dugu hainbeste? Egia da dirulaguntzak horretara zuzenduta daudela, baina era berean guk ere filosofia hori barneratu dugu: ekoitzi, ekoitzi eta ekoitzi.

      Garai batean, dantza arloan 3.000 eurotako laguntzak ematen ziren lehendabiziko sorkuntzak egiteko. Handik urte batzuetara, inkestetan zera agertu zen: “Euskal Herrian, dantza piezen % 70a 3.000 eurorekin egiten da”. Mesede eskasa! Gure kontra egin zuen horrek. Izan ere, diru-kopuru horrekin egiten genituen piezak, baina gero ganorazko zerbait egin nahi bagenuen aurrekontu handiagoarekin, adibidez 50.000 euro, ez zen existitzen aukerarik, eta ez da Euskal Herrian existituko: sorkuntzen % 70a 3.000 eurorekin bakarrik egin izan bada, zergatik emango digute gehiago?

Dirulaguntza hori tranpa bihurtu zela dirudi: behin aurrekontu bat edo lan-baldintza batzuk onartuta, oso zaila izan daiteke gehiago exijitzea.

Bai, baina zorionez logika hori ere aldatu da: orain, antzerkia sortzeko behintzat, diru gehiago ematen dute. Hori lortu ahal izateko garrantzitsua izan da elkarteek egin duten lana. Hala eta guztiz ere, beste gatazka batzuk sortzen dira: demagun pieza bat egiteko 30.000 euro lortzen dituzula… berez daukazun ardura eta presioaz gain gremioan zer esana egongo da horren harira, batzuei eman dietelako eta besteei ez, lehia handia dago sortzaileon artean.

Lehen “produktua” sailkatzeko moduaren inguruan esan duzunak atentzioa deitu dit: produktua diot hala tratatzen dutelako, zentzurik merkantilenean. 3.000 eurotako ordainsarira eta hamabost minututako neurrira bueltatuta, nondik atera dituzte irizpide horiek sorkuntza bat neurtzeko?

Hori gertatu zen garai batean modan jarri zelako dantza ikuskizunak kalean erakustea, eta hamabost minutuko lau piezarekin erraz osa litekeelako programa bat. Euskal gazte sortzaileen mostra txiki bat zen, ordubeteko saioa, eta hori oso erakargarria egiten zitzaien programatzaileei. Ideia hori ondo egon daiteke, baina ideia horretatik patroi bat sortzea eta guztiok patroi edo eredu horren menpe egotea ez da bidezkoa. Hortik atera ahal izateko izpiritu kritikoa behar da, galderak egiten dituena: Zer ari gara egiten? Zer da hau? Ingurunean ditugun seinaleak irakurtzen saiatu behar gara, eta ez gara hori lantzen ari. Nik sortzaileekin askotan egiten dut lanketa hori, eta gerora ezagutzen nautenek baloratzen dute, baina hasiera batean “punki” bat bezala ikusten naute: gogorra, erradikala… Adibidez, gordinki esaten diedanean: “Pieza hori jadanik sortu duzu zure buruan, orain has zaitez beste bat sortzen”.

Ondo azaldu duzun bezala, dirulaguntzen dinamikak dena izugarri baldintzatzen du eta espekulatzen ibili beharra gogorra da: non egingo den, noiz, dokumentu ugari aurkeztea dena justifikatzeko… Horrez gain, diruaren % 80a ematen dizute hasieran eta % 20a bukatzean, hau da, bitarte horretan beste nonbaitetik eskuratu behar duzu diru kopuru hori. Paradoxikoa da: sorkuntza-prozesu baterako dirulaguntza eskatzean sorkuntza horren inguruko informazio ugari eman behar duzu, eta, preseski, laguntza eskatzen baduzu ezer ez daukazulako da. Ez hori bakarrik: dagoeneko zer daukazun eskatzen dizute eta sorkuntza-prozesuaren amaieran zer edukiko duzun. Orduan, bide hori irudikatzera behartzen zaituzte. Gero zerbait aldatuz gero leporatu egingo dizute, zuk produktu jakin bat agindu zenielako. Ordea, sorkuntza prozesu batean aldaketak egotea oso ohikoa da, bestela ez litzatekeelako sorkuntza prozesu bat… labur esanda, proposatzen dutena antikreatiboa da.

Ados nago, baina hori guztia ez da bakarrik politikarien edo kultur politikaren errua. Izan ere, hain gaizki funtzionatzen badute, zergatik eskatzen ditugu dirulaguntzak? Alde batetik, argi dago, dirua behar dugulako; baina, beste alde batetik, iruditzen zait halako komunitate batean sartzen garen sentsazioa ematen digula. Ondo pentsatzen baduzu, ekonomia aldetik ere batzuetan ez du konpentsatzen: 3.000 euro ematen badizkizute eta konpainian hainbat kide badaude, bakoitzak zenbat irabaz lezake, 900 euro asko jota etxeko ekonomiarentzat? Horren ordez, zergatik ez duzu hilabete batez edo biz taberna batean lan egiten eta gero nahi duzun prozesuan lan egin? Modu horretan ez zenuke dirulaguntzarik eskatu beharko. Baina, aipatu bezala, kontuan eduki behar da dirulaguntza publikoen zirkuituan sartzeak diru-iturri bat eskuratzea baino askoz gehiago suposatzen duela, halako zilegitasun edo aitortza bat ematen digu, nolabait “sisteman” egotearen sinesmena. Eta, egia esateko, nahiko absurdoa da. Gainera, artistok geure artean jarrera hori elikatzen dugu, garrantzi gehiegi ematen diogu.

Jo dezagun sortzaileen arteko harremanetan sakontzera. Lehen aipatu duzu ez dagoela elkartasun izpiriturik, eta kritikei dagokienez, ez garela gardenak geure artean.

Bai, elkartasuna da, hain zuzen ere, LAB-An landu nahi duguna. Orain arte hiru topaketa egin ditugu, eta lehenengo bietan ez genuen kanpoko aditurik gonbidatu. Oso intentsua eta polita izan da: nik planteatu ditudan tresnak oso eraginkorrak dira, baina, hori baino gehiago, elkarri gauzak esatea zein garrantzitsua den konturatu gara. Gauza horiek esateko moduak topatzean potentzial handia dago, eta normalean ez dugu egiten. Konfiantza lantzeko denbora behar da, oso prozesu sakona baita: nondik sortzen dugun ulertzea, zer beldur dauzkagun, zer ausardia eta jakituria... Oso zaila da, ez baitugu elkarrekin egoteko denborarik hartzen, dauzkagun agendekin! Bestalde, gizarte lehiakor batean hezi gara, eta “pastela kenduko digutenaren” beldurra ere ohikoa da, horregatik ez dago elkartasunik, baina horrek Araban ez du hainbeste funtzionatzen, egoera horren prekarioa izanda ezin duzulako zeure kabuz biziraun, besteen babesa ezinbestekoa da.

      Aurreko batean obra bat ikustera joan nintzen, Dejaburen Naon Tokin. Kasu honetan sortzaileak lagunak ditut, baina hala ez direnean ere joaten naiz, niretzat lanaren parte baita. Obra bat ikusten dudan bakoitzean, edo ia beti, email bat idazten diet egileei nire feedback-a ematen, gauza onekin eta oraindik landu beharreko gauzekin. Niri hori lagun bakan batzuek egin didate, oso gutxitan, eta oso-oso aberatsa da. Naon Tokinen kasuan izugarrizko lana egin dutela ikusi nuen, Euskal Herrian ez dela inoiz horrelakorik egin. Pentsatzen nuen guztia aipatu nien eta zera erantzun zidaten: “Ez digu inork horrela hitz egin”. Eta haiek ere oso lagun onak dituzte gremioan, baina ez gaude horrelakoak egitera ohituta. Momentu batean barkamena eskatu nien, beharbada ausartegia edo gardenegia izan nintzelako nire iritzia emateko orduan, baina, alderantziz, asko eskertu zidaten. Eta ez da estilo kontua, haien lana estilo aldetik ez doa nirekin bat, baina aitortzen dut proposamena Euskal Herrian berritzailea dela, eta beharrezkoa iruditzen zait kultur eragile bezala hori mugitzea, ahalik eta publiko gehienak ikus dezan.

      Logika honi jarraiki, pixka bat muturrera eramango dut: demagun nik datorren urtean antzeko lan bat egiteko asmoa dudala. Zertarako gehiago ekoitzi, baldin eta Naon Tokin egin badute eta obra hori mugitzen lagundu badezaket? Egia da postura erradikala dela, baina uste dut kultur eragile bezala hori dela nire lana. Aldiz, errealitatea da dirulaguntzei salduta gaudela erabat, gure zilborrera begira. Ni asko ibili naiz Portugalen lanean, eta bertan artisten arteko testuingurua oso ezberdina da. Lan bat aurkezten duzunean beste artistak etortzen dira eta argi eta garbi komentatzen dituzte haien iritziak, “gustatu zait” edo “ez zait gustatu” sinplifikaziotik haratago doazenak. Ondotxo ulertzen dute beste batek egin duen lana nolabait zuk ere egin duzula, zure lan-eremuan dagoelako, eta zu horren parte zarela.

Hain zuzen ere, interkonektatuta gaudela eta hori dela naturalena, ezta? Sorkuntza partekatu bat edukitzea zentzu horretan: saretuta gaudela eta erreferentziak dauzkagula jakitea. Gogoratzen dut behin irakasle bati entzun niona: “Kopiatzea artistok egin dezakegun onena da, zerbait gustatzen bazaizue, kopiatu”. Aldiz, norberak berea egin nahiaren eta “originala” izatearen ideiarekin tematuta gaude. Eta hori ez da existitzen, “originaletan originalenak” ere erreferentziak hartu baititu nonbaitetik…

Hala da, eta edozein obra sortzeko orduan ikerketa ezinbestekoa da, hau da, jadanik egin diren lanen inguruan informatzea. Nire lana ez delako “ezerezetik” jausten, hori guztiz absurdoa da, baina logika horietan murgilduta gaude.

Gizarte indibidualista eta “jenioaren” paradigma, artearen munduan txertatua dagoen iruditeria dela iruditzen zait: ideia erromantiko eta idealista bat, non, badirudien artista dohain berezi batekin jaiotzen dela eta horretaz gain ez duela besterik behar…

Bai, bereziki sortzaile gazteekin ikusten dudan gauza bat. Adibidez, demagun lan bat egiten ari direla aulki baten inguruan. Nik balorazioa egitean aurrekariak aipatzen dizkiet, lehenago aulkiarekin lan egin duen jendea aipatzen diet, ezagutuko dituztelakoan. Eta zera erantzuten didate: “A, ez, ez… Nireak ez du zerikusirik haienarekin”, kritika txarra egiten ariko banintz bezala, eta ez dute ulertzen guztiz kontrakoa dela. Funtsezkoa da geure lana beste lan batzuekin erlazionatzea, hartara lan-ildo bati lotzen zarelako, eta baten bat gauza bera ikertzen ari bada pertsona horrekin kolabora dezakezu, edo norabidea aldatu eta gaiaren beste alderdi baten inguruan lan egitea erabaki.

Lehen baldintzapenen inguruan hitz egin didazunean motor originalaren beharra gogorarazi didazu, primarioena, sakonekoa: Zergatik egiten dugu egiten duguna?

Bai, pultsio artistikoa izango litzatekeena, zeintzuk diren gure desirak. Nik uste dut bidean galtzen ditugula, oso erraza da hori. Ez dugu zertan beti hain puruak izan, baina garrantzitsua da. Imajinatzen dut, batik bat sortzaile gazteentzat, lana bera egitea baino sisteman sartzea izan daitekeela haien desira, hau da, dirulaguntzen zirkuituan inskribatzea; eta hori ere legitimoa da, guztiok pasatu gara hortik. Erritual bat da, eskolatik atera eta zenbait pauso eman behar dituzu profesionalizatzeko. Baina momentu bat iritsi da Euskal Herrian non erritual hori trabatu egin den, ez du jarraipenik, oraingo gazteentzat zaila izango da sartzea bera ere. Puntu batera iritsita, makinerian sartu ondoren ere, ez da batere erraza garatzen jarraitzea. Orduan berriro ere galdera hori egin behar diozu zeure buruari: Zein da nire pultsioa? Dirulaguntzak eskatzen jarraitzea? Gehiago ekoiztea? Piezak mugitzea? Internazionalki mugitzea? Zenbait gai jorratzea?

Erritual hori burutu ostean dezepzioa etor daitekeela suposatzen dut, baina argi dagoena da erritual horren bidez geure burua legitimatzen dugula, izendapenaren bitartez. “Izenak” egiten gaitu “izan”, bestela, dei diezaiokegu geure buruari “artista”? “Amateur” hitza etorri zait burura, eta aipatu dugun sistemaren baloreak direla medio, oso hotza egin zait.

Niri amateurismoa asko gustatzen zait, beti izan naiz oso zalea, izan ere, amateurrek gauzak pultsioagatik bakarrik egiten dituztela esan genezake: egiteko desiragatik eta egite hutsaren plazeragatik.

Burura etorri zaidana amateur kontzeptuari lotutako gutxiespena izan da: hau da, hobbyekin erlazionatuta, pixka bat infantilizatuta...

Nik amateur mundua balorean jartzen dut, horrenbeste baldintzapenik ez duen etapa bat dela iruditzen zaidalako. Aurrekoan sortzaile gazte bati zera entzun nion: arteaz bizitzea ez lortzea porrot moduan irakurtzen dela. Baina errealitatea da oso artista gutxi bizi direla beren artetik. Porrot hori onartu behar dugu. Ni, adibidez, Azalako kudeatzaile izatetik bizi naiz, artea eta sorkuntzarekin guztiz lotuta dago baina ez naiz artista, ez naiz neure sorkuntza artistiko propioetatik bizi, eta ez naiz biziko. Denbora asko pasa dezakezu hori disimulatzen.

Eta zenbat min egin dezakeen disimulatze horrek…

Eta badirudi sistema disimulu horretarako prestatua dagoela: dirulaguntza txiki bat hemendik noizbehinka, handik beste bat... Baina ez da inoiz nahikoa izaten soldata duin eta egonkor bat izateko. Zentzu erradikalago batetik jotzen badugu, Euskal Herrian artera edo arte garaikidera dedikatzen garen asko klase ertainekoak gara, nolabaiteko baldintzak izan ditugu: ez bakarrik baldintza ekonomikoak, gure aukeren iruditeria mailan ere ari naiz. Horren harira, ez da benetan justizia historikorik egon: pribilegiatuak pribilegiatu azkeneraino. Eta alde horretatik ni erradikala naiz: Euskal Herrian bizitzeko pribilegioa baldin badaukazu, eta 3.000 edo 6.000 eurotako dirulaguntza bat eskuratzeko aukera... Diru horrekin ez duzu mundua salbatuko, bene-benetan egin nahi duzuna egiteko izan beharko luke. Baina zer egin nahi dugu sakonean? Galdera horri erantzutea ez da batere erraza.

Oso adierazgarria da pribilegio eta aukera horiek izateagatik sentitu ohi dugun ardura, hain pribilegiatuak ez diren horiengatik eta horientzat sortzeko ardura.

Ia-ia erru sentimendu bat dena, eta gero beste horiek askotan ez dira enteratzen edo ez zaie inporta, eta pentsatzen dute haiengandik urrun dagoen zerbaitetan murgilduta gaudela.

Beharbada horregatik kultur arloan bada politikoki zuzena denarekiko halako insistentzia bat, gobernuen partetik ere, gaiak ezartzerakoan. Adibidez: generoa, arrazakeria, sentsibilizazioa, eta abar lantzeko orduan.

Dena jartzen dute gure gain: artista da “ona” den izaki hori, eta bere ardura da gizartea heztea.

Lehen aipatu duzu kultur eragileok orokorrean ez garela oso iaioak gure lana gizarteratzen, hau da, nor garen eta zer egiten dugun kontatzen.

LAB-An asko ibili gara horren inguruan hausnartzen, eta hor eragiten duten hainbat faktore daudela ondorioztatu dugu. Batzuetan ez dugu gure lanarekiko nahikoa distantziarik beste errealitate edo testuinguru batera egokituta azaltzeko: sorkuntza prozesuetan lengoaia propio bat dugu, zenbait hitz edo kontzeptu baliatzen ditugu, eta ez gara horietatik distantzia jartzeko gai. Niri hori asko gertatzen zait, ez gara konturatzen alde batetik gure lengoaia dagoela, eta beste alde batetik, dibulgazioa. Hau da, zientzia kuantikoko ikerlari batek bere lana beste hitz batzuetan azaldu behar die herritarrei. Batzuetan distantziamendurik eza ondo dago, lengoaia berezi horrek sistemaren baitan legitimatzen zaituelako. Arte Ederretan, adibidez, hori ohikoa da. Kultura eta artea, hasieratik aipatu dugun bezala, ez dago balioetsia, nolabaiteko sinesgarritasun falta dauka gizartean; hortaz, geure burua defenditzeko modu bat izan daiteke “inteligenteenak” garenaren jarrera edukitzea. Eta egia da gutako askok oso leku sakonetara iristeko gaitasuna dugula, errealitatea ikusteko beste modu bat daukagula. Horregatik, gizartearen gutxiespenaren aurrean, hainbat jarrera hartzen ditugu, haserretik edo errebeldiatik: modu bat da makarrarena egitea, nire kasuan bezala. Batzuetan gertatu zait, adibidez, ezagunak ditudan politikariengana edo kultur teknikariengana jotzea diru eske, haiek nirekin hazitakoak izanda, Gasteizko eskolakoak, ondotxo dakitenak ni klaseko lehena nintzela, eta harro samar portatu direla nirekin. Horrelakoetan makarra jartzen naiz, demostratu nahi izaten dudalako ez nagoela haiek edo gizarteak jartzen nauten tokian. Halakoetan gertatzen diren prozesuak oso konplexuak dira: batzuetan makarrismoa da, beste batzuetan hermetismoa, hitz egingo dut ezertxo ere ulertuko ez didazun modu batean “beste maila batean nagoelako”. Urteak pasatu ondoren, orain, zahartuta, ohartu naiz jarrera horiek ez dutela ezertarako balio, eta gure arazoak areagotu besterik ez dituztela egiten. Distantzia hartzeko gai izan behar gara, eta modu sortzaile batean, umorez, zer egiten dugun kontatu. Horrek ez du esan nahi dena ulergarri egin behar dugunik, beharrezkoa da zenbait zulo, zenbait misterio, uztea. Baina, aldi berean, erakargarri egin, desira pizteko. Eta kontuan eduki behar dugu kontakizun horren bidez iruditeria jakin bati apelazioa egiten diogula.

      Niri gertatzen zait Azala oso modu poetikoan azaltzen dudala… poetikoegian! Eta ulertzen ez duen norbaitek ez du inondik inora harrapatzen. Artista bezala, nire lanari dagokionez, ziurgabetasun handiarekin azaltzen dut: “Arraro samarra da, ez da ez dantza ez antzerkia, pixka bat ‘frikia’ da, erradikala...”. Eta ez dut zertan nire lana justifikatu. Askori gertatzen zaigun zerbait da, gure lana azaltzeko orduan guk geuk ez dugu behar bezala balorean jartzen. Nire alter egoek azaltzen dutenean hobeto egiten dute, baina nik, benetan neuretik azaltzerakoan, lanaren itzalak nabarmentzen ditut argiak baino gehiago. Lagun asko ikusi ditut hori bera egiten. Horren inguruan asko dugu lantzeko eta ikasteko: gure lana nola kontatzen diegun bai gizarteari bai politikariei eta baita kultur programatzaileei ere, ez baita berdin nori zuzentzen gatzaizkion.

Aipatzen duzun azken honek kultura eta artearen inguruko ezjakintasuna jartzen du agerian, eta baita mundu horietan eman daitekeen elitismoa ere, lengoaia ulertezinaren kontzeptutik abiatuta. Badago, bestalde, sinplifikatzera eramaten gaituen lengoaia bat, eta dirulaguntzetan, adibidez, askotan erreproduzitzen dena. “Hitz gakoak” diren kontzeptuak, esate baterako: gizarte eraldaketa. Baina zer da hori, zer esan nahi dugu benetan “gizarte eraldaketa” aipatzen dugunean? Nahi duguna argi edukita ulergarri egin behar genuke, nolabaiteko oreka bat topatu?

Niretzat gakoa ez da hainbeste ulergarri egitea baizik eta asmatzea zerk eragin dezakeen besteen eta guztion irudimena aberatsagoa izatea.

Bai, eta aldi berean, erakargarri egin: gizarte honetan ez gaude batere ohituta ezezaguna egiten zaigun zerbait ikustera joaten. Ni ere Naon Tokin ikustera joan nintzen eta ama eta lagun bat gonbidatu nituen. Haiek ez dira sarri antzerkira joaten eta gainetik azaldu nien proposamen hori zertan zetzan, nik ere oso ondo jakin gabe. Etengabe egiten zizkidaten galderak: “Baina, aktorerik egongo da?”, “Nola izango da espazioa?”, eta abar.

Horrelakoetan estrategia bat izan daiteke, azalpen gehiegi eman gabe, “antzerki obra” bat dela esatea eta kito, eta berrikuntza edo berezitasun horiek guztiak ikusterakoan antzerkia oso zabala dela konturatuko lirateke, hau da, hori ere antzerkia dela. Zeren, batzuetan, “akzio” edo “performance” deitzen diogu zenbait gauzari eta horrela jendearen irudimenean antzerki klasikotik ateratzen den oro beste gauza bat da, eta ez antzerkia.

Estrategia ona izan daiteke. Azkenik, zein da zuretzat Euskal Herrian kultura garatzeko bidea?

Badira hainbat eragile horretan lanean dihardutenak, adibidez, Karraskan: Euskadiko Sormen Esperientzia Sarea, hainbat eragilek osatzen dutena. Azalak ere parte hartzen du bertan, politikoki nahiko eragingarria izaten ari da. Nire ustez bidea hori da: sarea sortu, diziplina bakoitzeko beharrak identifikatu, baina era berean baita diziplinetatik atera ere, arte sorkuntza zentzu zabalago batean ulertzeko: jendea ohartarazi artea ez dagoela diziplinen logikek horren baldintzatuta.

      Bestalde, ezinbestekoa da elkarteetan modu konprometitu batean lan egitea eta horrek politikariengan eragina izan dezan saiatzea, horretarako sortu behar diren estrategia, lobby edo mugimendu guztiak bultzatuz. Eta, batez ere, sortzaileok elkarrekin lan egin behar dugu, eta sortzaile diodanean jende askoz ari naiz: artistak direnak, hezkuntza munduan dabiltzanak... Zentzu horretan, beharrezkoa da euren burua sortzailetzat hartzen ez duten horiek guregana erakartzea, nahiz eta zuzenki kultur eragile ez izan, okupatzen duten lekuaren arabera eragin handia izan dezaketelako kulturan.

Denok eragiten dugu modu batean edo bestean kulturan.

Denda batean lan egiten duen norbait izan daiteke kultur eragile baldin eta kulturan interesa badauka. Zentzu horretan ere, garrantzitsua da eremua zabaltzea eta kultura balioan jartzea kultur arloan lanean ari garen pertsonez haratago, hezkuntzan balioa jarriz, adibidez.

Horrekin esan nahi duzu kultura eskubide bezala ulertu beharko genukeela? Herritartasun kritiko bat sortzeko beharrezkoa da kultura aberats baterako sarbidea.

Hori da. Nik ez dut politikariengan konfiantzarik baina herritarrengan bai, eta ziur nago jende asko dagoela kulturarekiko interesa duena, artelan berritzaileak edo erradikalagoak ikusteko eta horien aurrean erantzuteko prest. Ez dut “publiko guztientzako” diren gauzetan sinesten. Programatzaileek beldur hori izan ohi dute, publikoak ez duela ulertuko. Segur aski herritar gehienak egungo politika kulturalak baino jantziago daude.

Eta gainera beraientzat egiten dugu lan.

Beraientzat eta beraiekin, azken finean, ez?

Eta beraien parte gara: hau da, gu ere herritarrak gara.

Bada, horrela laburbilduko nuke: kulturarekiko irudimena herritar guztiei zabaltzea. Guztiei ez, beharbada guztiek ez dute nahi, edota beste kultura-logika batzuetan daude, baina askori bai.

* * *

      Idoiak esperientzia zabala dauka, eta haren lanak kontzeptu asko gainditu dituela esan genezake: “artista” bat da baina ez artista soila, kultur eragile, irakasle, aditu… Antzerkilaria izan liteke baina ez guztiz, edo ez bakarrik, “dantzari” kontzeptuarekin gerta dakiokeen moduan. “Koreografo” gisa ere izendatzen dute han eta hemen, edo “zuzendari”. Fenomeno hau ez da isolatua, arte diziplina baten edo batzuen baitan lan egiteak uste baino adar gehiago ukitzera eraman ahal zaituelako, zuhaitz oso bat ikertzera, sustraietatik azken hostotxoraino. Beharbada aniztasun eta zabaltasun hori “sortzaile” hitzak bereganatu lezake hobekien, eta harekin batera “kultura”k. Idoiak ondo azaldu duen bezala, ez da erraza lengoaia egiten dugun horretara egokitzea, are gehiago egiten dugun hori sortze-prozesu etengabean baldin badago eta irudimen aberats bati apelatu nahi badiogu.

      Gasteiztarrak subjektu aktiboagotzat hartzen du antzerkilaria, eta erabaki-ahalmen hori aitortzen diolarik ahaldundu egiten duelakoan nago. Berak argi dauka gurean antzerkiak, eta, oro har, kulturak, ez duela prestigio sozialik. Hala ere, sortzaileak, edo kultur eragileak, badu eraginik horretan, eta prestigiorik ezari aurre egiteko ezinbestekotzat ditu artisten arteko elkartasuna eta saretze egonkorra. Euskal Herrian faltan sumatzen dituenak, preseski.

AMAIA GABILONDO JAUREGI

GARAION SORGINGUNEA

      Arabako lautadan, Gasteiztik ordu erdira dago Garaion Sorgingunea, naturaz inguratutako Erdi Aroko etxea. Sorkuntza egoitza interdiziplinario gisa funtzionatzen du, eta ekimen kultural anitzerako espazio zein babesleku izateaz gain, orain dela bost urtetik, Amaia Gabilondoren (Urretxu, 1967) eta Julia Lopezen (Bilbo, 1962) bizilekua ere bada. Gertuen dagoen herria, Ozaeta, kotxez hamar bat minututan bisitatu daiteke. Garaion eremu zabalez inguratua dago, eta isiltasuna da nagusi, haizea ez besterik. Amaiak eta Juliak proiektua kudeatzen dute Miren Beitia eta Alazne Goñirekin batera. Hamahiru urte daramatzate espazioa egokitzen eta ekimena bultzatzen, ametsa bera Amaiaren bihotzean aspaldian jaio zen arren.

Egin dezagun hogeita hamar urte atzera, Garaion espazioa sortzeko ideia izan zenuen lehen aldira. Nola gertatu zen?

Momentu hartan Arrasateko euskalgintzan nenbilen, Txatxilipurdi elkartea sortzen, gaur egun handia den elkarte bat. Hilabeteko eszedentzia eskatu nuen lantokian ideia hau lantzeko, oso serio hartu nuen, bene-benetan sinesten bainuen proiektuan, eta asko pentsatu ondoren egun dituen zutabeak ezarri nituen. Hasiera batean zirku eskola edo espazio moduan imajinatu nuen, baina gerora proiektua sorgune interdiziplinario bilakatu zen. Eszedentzia hartan zirriborroa besterik ezin izan nuen osatu, azkenik, horretarako hamabost egun bakarrik eman zizkidatelako. Gainontzekoa lanaren poderioz etorri zen, esaerak dioen moduan: “Inspirazioak lanean aurki zaitzala”.

Zer dela-eta izan zenuen proiektua sortzeko ideia hori?

Enpresa bateko gerenteak Garaioneko espazioa erabiltzen utzi zigun, eta berak animatu gintuen espazioari lotutako proiektu bat idaztera. Gerora pertsona hark beti bultzatu izan ninduen pausoak ematera, baina ideia kaxoi batean gelditu zen, handik hamabost urtera berriro ekin nion arte. Orduan ere, gutxi gorabehera antzeko ideiak etorri zitzaizkidan burura.

Ideiari berriro ekin zenionean, zer ondorio atera zenituen, nola iritsi zinen ondorio horietara?

Euskalgintzan beti ibiltzen ginen beren ama hizkuntza euskara ez zen ikasleak geure ekimenetara erakartzeko estrategien bila, eta horretarako adibidez malabar eta antzerki tailerrak antolatu ohi genituen. Hauetan hizkuntzaren erabilera naturala oso erraz sortzen zela konturatu nintzen: jendeak sormen prozesuetan parte hartzea giltzarik garrantzitsuena zen euskararen normaltasunean, artea, edo sorkuntza orokorrean, tresna natural bat baita, derrigortasunetik urruntzen gaituena eta berezkotasuna bultzatzen duena.

Garai hartan zuk zeuk antzerkia edo zirkua egiten zenuen?

Ez, baina asko gustatzen zait antzerkigintza, eta zirkua ere betidanik iruditu zait oso osasungarria. Txiki-txikitatik jaso nuen kulturarako interesa, nire familia bertsolaritzari oso lotuta egon delako: aita bertso eskolak sortzen ibili zen eta nire bi anaiak bertsolariak ziren… Ni desafinatu egiten nuelako libratu nintzen, kar-kar-kar! Orduan neska bakarra zebilen, Arantzazu Loidi, eta ni bere alboan. Niretzat librada bat izan zen, ez nuelako pertsonaia publikoa izan nahi, oholtza baten gainera igotzean oso gaizki pasatzen bainuen. Bertsoak idazten nituen baina ez nizkion inori erakusten. Gerora konturatu naiz emakume izateak asko baldintzatu nauela, publikoki agertzea edo oholtzaratzea asko mugatzen niolako neure buruari, debeku bat zen ia, izugarrizko lotsa ematen zidan eta ezintasuna sentitzen nuen. Zentzu horretan, gauza batzuk landu ditut eta beste batzuk oraindik lantzeko dauzkat.

      Nire rola produkzioan aurkitu dut gehiago, elkartean antolatzen genituen proiektu txikietan: antzerki ikuskizunak, musikariekin diskoak, eta abar. Batez ere eragitea gustatzen zait, besteei eginaraztea: eginarazteko espazioak, momentuak, baliabideak eta beharrezkoa den guztia lortzea. Milaka gauza ezberdin egiteko zortea izan dut, eta hori euskalgintzari zor diot.

      Arrasateko euskalgintza oso aktiboa izan zen garai batean, ekimen berri pila bat jarri zituzten martxan, eta hori leku bat izan zen gazte askorentzako. Ni Bilbotik etorri berria nintzen, Enpresa ikasketak egitetik, eta herrian txertatzen saiatzen ari nintzen: izugarrizko langabezia zegoen, ez dakit zenbatgarren krisia zen... Eta, egoera horretan, Arrasateko euskalgintzak kristoren eskola eman zidan, aukera paregabea izan zen neure burua horren guztiaren bidez lantzeko, paradisua izan zen! Adibidez, euskarazko herri telebista bat sortzen aritu ginen, ni publizista gisa, lau anuntzio inguru egiten genituen egunean: loradenda bat dela, estanko bat dela… Dendariekin batera asmatzen genituen esaldiak. Pila bat aberastu nuen neure burua. Horrelako proiektuak herri guztietan behar ditugu, bizitza guztian zehar, baina gazteei babesa ematea bereziki garrantzitsua da: gazteei leku bat eman behar zaie izan ahal izateko. Horregatik Garaionen lehentasuna ematen diegu gazteei. Aurten, adibidez, hamalau urteko gasteiztar bat izan dugu egonaldi artistikoa egiten, Unai Rojo, zirkuan krak bat dena. Juliak eta nirekin batera egon da etxean bizitzen, lagun handi bat izango balitz bezala zaindu dugu, bere gurasoekin komunikazioan egon gara... Horrelakoei bere bidea egiten lagundu behar diegu, eta makina bat egongo dira tapa-tapa eginda! Izan ere, etxean dituzun baliabideek eragin handia dute, klaseak baldintzatu dezake goi-mailako artista izango zaren edo ez. Hor badaukagu non jo, eta ateak ireki baliabide gutxiago duen jendeari. Imajinatu, esate baterako, gaur Senegaletik ama bat iristen dela bere alabarekin. Bada, alaba horrek sormen gaitasuna badauka, eta edukiko du, noski, denok daukagun bezala, noiz izango du hori adierazteko aukera? Bere hirugarren biloba jaiotzen denean, akaso, zorte pixka batekin…!

Nola ulertzen dituzu zuk kultura eta sorkuntza?

Hasteko, sorkuntza arloko irakasle batek esan zigun moduan, kultura giza eskubide bat da: pertsona guztiok dugu gure sormena kanporatzeko eskubidea. Horrek oinarrizko ideologia behar luke hezkuntza proiektu guztietan. Gero “berritzaile” izan gaitezen nahi dute, eta ahoz aho darabilte hori, baina nola izango gara berritzaile sortzaile ere ez bagara? Ez badugu hori txikitatik landu? Eskoletan “kopiatu eta pegatzen” bakarrik erakusten digute, baina pertsona bakoitzari bere “txinparta” pizten badiozu, eta bere barruan zerbait dakarrela sinetsarazi, denoi emateko zerbait, berdin da zer den, antzerkia, zirkua... edo oso bestelako zereginak ere izan daitezke: teilatua konpontzea, gosaria prestatzea... Hori pizten baduzu pertsonengan, gizarte sortzaile bat piztuko duzu. Hori da geure helburu nagusia, eta honezkero bada Euskal Herriaren garaia!

      Gerraostean Euskal Herria sortu zutenek nola egin zuten? Bada, sortu eta sortu! Orain dela gutxi lagun batek esan zidan talentua gosea pasatzearen ondorioz pizten dela: “Belar motzeko behiek esne gehiago ematen dute”. Eta halaxe da! Kultura hori daukagu gure herrian, baina hala izan behar ote du beti? Izan ere, Estatu Batuetan, dauzkaten baliabide guztiekin, ederki sortzen dute, ezta? Proba dezagun, orduan! Euskal Herria zoragarria da, baina zenbait sinesmen barne-barneraino dauzkagu sartuta. Adibidez, honako hau: “Lehenengo erakutsi nor zaren eta zer egiteko gaitasuna duzun eta gero emango dizut aukera”. Aldiz, zer egiten dute herrialde aberatsetan? Aukerak sortu eta sortu, eta norbaiti beti pizten zaio txinparta. Ez “demostratu, demostratu eta demostratu”, beti gaude lelo horrekin.

Eskasiaren kulturan bizi garela esan genezake?

Bai, oso ondo esanda ere. Mentalitate pobrearena, eta aurrez demostratzearen hori beharbada judu-kristautasunetik datorkigu…

Esfortzuaren ideia hori: “Lana izerdiarekin egin behar da”.

Hori da: hogei urteren buruan, ez dakit zenbat gauza egin ondoren, orduan, lana aitortzen dizute, baina ia hilzorian zaude. Oteiza eta Txillida hil zirenetik ez daukagu artista famaturik, Esther Ferrer ere ez da ezaguna Euskal Herrian! Gazteek ez dute Esther Ferrer bezalako artista bat ezagutzen. Eskolan maila guztietan bere obra erakutsi beharko lukete, eta gainera... bizirik dago! Eskola guztiak bisitatu ditzake. Euskal Herriko lehenengo sorkuntza eskola berak sortu zuen Elorrion, orain dela hirurogeita hamar urte! Eta Espainiak saritzen duenean, orduan bai, gonbidatuko dugu. Irrigarriak gara!

Zer falta zaigu?

Elkarrengan sinestea: zu zoragarria izan ahal zarela sinestea. Zer dago deskonfiantza horren atzean? Ni ez naiz psikologoa, baina beharbada zu ni baino hobea izango zarenaren beldurra, hori ekidin nahia. Ez diogu besteari kulturalki “marabilla” bat izatea opa.

Zer da zuretzat euskal kultura? Euskaraz egiten den kultura bakarrik, edo hortik haratago doa?

Niretzat hori baino zabalagoa da. Etimologikoki hitzak aztertzen ipin gaitezke eta abar, baina ni ia berrogei urtez bizi izan naiz Arrasaten etorkinez inguratuta, eta hango kultur nahasketa eta elkarbizitza euskal kultura bezala bizi izan ditut, beste kultura batzuekin ditugun harremanak ere euskal kulturaren parte direla sentitzen dut.

      Esate baterako, galegoen inguruan pila bat ikasi dut, eta haiek gure baserriko elikaduraren inguruan, gai bat aipatzearren, beste hainbeste. Konpartitu egiten genuelako: jana laugarren pisutik lehenengo pisura jaisten zen, edo baita gabonetako abesti bat ere, galegoz, extremeñoz, edo euskaraz. Era berean, euskarazko sormena asko bultzatu behar dela oso argi daukat, niretzat euskara bizi-bizirik egotea oso garrantzitsua baita. Gauza batek ez dio besteari kentzen, gehitu baizik, elkar elikatzen dugu.

Zure ustez, zein da euskal kulturaren egoera gaur egun?

Tamalgarria. Ez dugu baloratzen eta ez diogu baliabide duinik eskaini nahi. Euskal kultura aberastu dadin edozein auzotako edozein umek bere gaitasunak bultzatzeko aukerak izan behar ditu, eta ez dugu hori bultzatzen. Egoera aldatzen ari da, bagoaz pauso txikiak ematen... Baina oso poliki! Guk hemen Garaionen hamahiru urte pasatu ditugu prekaritate itzel batean, azken urteotan dirulaguntza batzuk lortu ditugu... Eta horregatik batzuek pentsatuko dute geu garela Euskal Herriko pijak! Bada, Euskal Herriko pijak gu bezala bizi baldin badira, nahiko gaizki bizi dira. Lan pila bat egiten dugu, astelehenetik astelehenera: aurten Julia eta biok hamar opor-egun bakarrik hartu ditugu urte guztian zehar, iaz zortzi hartu genituen… Eta horrela daramat nik azken hamahiru urteetan, hamabost egun segidan jairik hartu gabe. Duinki bizi gara, Garaionen lau langile gara eta hamabi pagatako soldata txiki bat daukagu, ni ez naiz lotsatzen nire soldata 1.500 eurotakoa dela azaltzeagatik, eta hori lortzeko lan pila bat egin behar dugula esateagatik. Hamalau paga izatea oraindik amets bat da...

Zuk diozu ez zarela lotsatzen. Beste batzuk lotsatzen al dira edo orokorrean kostatzen al zaigu diruaz hitz egitea?

Bai! Argi eta garbi hitz egitea kostatzen zaigu, eta asko daukanari are gehiago! Hori beti izan da horrela.

Disimulatu egiten dugu kultur langileok, zer prekario bizi garen nabaritu ez dadin?

Ez, nik uste dut esan egiten dugula, ez dut jende asko ezagutzen kultur arloan lanean ondo bizi dena. Ezagutzen ditudan gehienak gu bezala dabiltza, justu-justu bizitzen, eta hona etortzen diren goi-mailako artistez ere ari naiz, hori da errealitatea. Ez dakit Esther Ferrer nola bizi den, gaur egun ondo biziko dela espero dut, baina nire zalantzak dauzkat.

Salto egingo dugu berriz hogeita hamar urte atzera, zure buruan Garaion izango zenaren lehen zirriborroa imajinatu zenuen momentura: hasieran zirku eskola edo espazio bat bururatu zitzaizun. Zein izan zen momentu hartan egin zenuen proposamenaren harira jaso zenuen erantzuna?

Garai hartan ez zen horrelakorik ikusten, eta zirkuaren kasuan are gutxiago. Kultur arloan 4. mailakotzat hartzen dela esango nuke: lehenago daude literatura, antzerkia... Eta telebista, zer esanik ez! Horren ondoren, dantza, beharbada; eta, azkenik, zirkua. Egon badaude Gasteizen zirkua oso ondo landu duten elkarteak, baina ez dute inolako aitortzarik jasotzen. Autogestioan oinarritutako espazioak dira, izugarrizko lana egin dute inguruko gazteak mobilizatzeko eta haientzako aukerak sortzeko.

Orain dela hogeita hamar urte horrelakorik ikusten ez bazen, seguruena txoratuta zeundela esango zizuten…

Bai, pitokeriak zirela! Momentu hartan ez zen usaindu ere egiten.

Eta, aldiz, orain dela hamahiru urte egun Garaion bezala ezagutzen dugun proiektua, sorkuntza egoitza, alegia, gorpuztu eta aurrera eraman ahal izan zenuenean, zer jarrera aurkitu zenuen inguruan?

Oso zaila izan zen, hasi ginenean oraindik ez ziren egun dauden sorguneak existitzen. Goi-mailako politikari guztiekin hitz egin genuen, departamentu guztietara jo genuen, ez bakarrik Kulturara. Euskara departamentura, ordea, ez ginen joan, alor horretan nahikoa lan egiten delako eta iruditzen zitzaigulako herri “normalizatu” batean horrelako ekimenak beste departamentu bati lotuta egon beharko liratekeela. Azkenean, kasualitatez, Donostiako Lanbideko zuzendari batek Gasteizko Lanbidera deribatu gintuen, bertatik gure proiektuari kasu egin ziezaioten eskatuz. Bertan, Madrildik dirulaguntza bat jasotzen zuten enplegu tailerrak antolatzeko, baina erabiltzen ez zutenez Madrilera itzultzen zuten. 2006az ari naiz, Euskal Herria une horretan aberatsa zen, kasik eta batzuetan dirua itzultzeraino. Hortaz, diru hori gure proiektura bideratzea erabaki zuten.

Zeinen korapilatsua! Edonori ez zitzaion okurrituko finantziazioa lortzeko modu hori...

Hala da, hori lortu baino lehen hiru urte ibili ginen lanean, ni eta neurekin batera beste bi kide: Itziar Bartolome pedagogoa eta Arkaitz Iturrioz arkitektoa: Itziarrek hezkuntza proiektua egin zuen, Arkaitzek proiektu arkitektonikoa, eta nik, berriz, planteamendu orokorra zein bideragarritasun plana. Horrekin joaten ginen atez ate, ehun bileratik gora egin genuen. Goi-mailako karguekin biltzea eskatu eta lortzen genuen, gainera. Azkenean, Lanbideri esker, enplegu-tailer bat sortu eta euskalgintza alorreko jendea gonbidatu genuen parte hartzera, lagunak eta ezagunak. Proiektua eman ziguten dirulaguntzara egokitu behar izan genuen, hau da, tailer formatuan eskaini Garaion proiektuarekin zerikusia zuen gai bat aukeratuz. Tailer hori “natura eta sormen dinamizatzailearen” ingurukoa izan zen. Horrela hasi ginen.

Zer iritzi jaso zenuten aukeratutako gaiaren inguruan?

Hilabete eskas batean 1.200 orduko ikastaroa antolatu genuen. Asko ikasi genuen. Gaiari dagokionez… sorgin talde bat ginen! “Hippy horiek” ginen, eta beti izan gara. Jendeak txorakeriak zirela uste zuen, eta oraindik ere hala uste dute askok. Ba beno, txorakeriak egitera dedikatzen gara! Egunen batean psikiatrikoan bukatzen badugu ez litzaidake harrituko, zeren egoera honetan asko sufritzen dugu, gizartearen gutxiespena dela eta… Halere, nik horren argi daukat egiten ari garena beharrezkoa dela! Horregatik daukat nire bizitza hemen jarrita. Bestalde, oso pozik bizi naiz hau egiten, noski, baina gogorra eta zaila ere bada.

Mila ate jo zenituzten Garaion proiektua burutu zedin. Imajinatzen dut horrelako lana egiteko bulkada indartsu bat sentitzen zenutela barrenean, hori guztia egitera bultzatzen zintuzten halako motor bat. Zein da motor hori?

Bai, guk argi geneukan gure proiektua beharrezkoa dela eta egin behar zela. Guztiz sinistuta geunden egingo genuela, nola edo hala, bai edo bai. Hemendik edo handik.

Zergatik uste duzu dela beharrezkoa?

Pertsona baten garapen osorako beharrezkoa delako arlo sortzailea garatzea. Hori azaltzen duten mila liburu argitaratu dira dagoeneko. Pandemian argi ikusi da: bizipoz eta itxaropen dosiak kulturak eman dizkigu: txoro bat balkoian kantuan jartzen zenean! Hor ikusi da, ikusi nahi bada, noski... Medikuntzan eta lanean ibili diren beste sektore guztien aurrean ere txapela kendu behar dugu, hori hala da, baina kulturari bere tokia aitortu behar zaio, emozioak kudeatzearen rola berea baita. Gure barrenak hobeto izaten eta ekimen kolektiboak burutzen laguntzen digu.

      Orain dela gutxi esperientzia polita izan dugu etorkinekin: ipuin kontalari kolonbiar bat gonbidatu genuen eta kolonbiarrak gonbidatu genituen ikusle... Zoragarria izan zen! Harro sentiarazi zituen bere herriaz, eta Euskal Herrian “norbait” sentitu ziren egun batez. Halako gauzak lortzen ditu kulturak.

      Denok dugu sormen gaitasuna baina batzuek garatuago dute, beharbada hori lantzeko aukera gehiago izan dutelako: “Primero mangare y luego filosofare”. “Filosofare”an bizi izan diren pertsonak horretarako aukera izan dutelako bizi izan dira. Hori ere demostratuta dago historian zehar: zein klasetako emakumeak izan diren idazle eta zeintzuk ez.

Ikerketa honetan nire hipotesi nagusia honakoa da: kulturak prestigio sozialik ez daukan bitartean, prekaritatera kondenatuta dago. Ondorioz, egiten dugun irakurketa zera da: ez gara prekario kulturara bideratzeko “dirurik ez dagoelako”, askotan errepikatzen den bezala, baizik eta, besterik gabe, ez delako behar bezala baloratzen, ez da lehentasun bat.

Ados nago. Eta zergatik ez dauka prestigio sozialik? Ez delako interesatzen. Zergatik ez da interesatzen? Horratx nire galdera. Garai batean euskarak ez zuen prestigio sozialik izan, eta ia-ia hil egin zen. Beldur al gara kulturak pentsatzeko beste modu batzuk edo ideologia berriak sor ditzakeelako? Orain imajinatzeko gai ez garen beste amets batzuk sortuko dituelako?

Galdera moduan esaten duzun arren, zuk argi daukazu.

Bai, nik ekonomia eta enpresaritza ikasi dut, eta pena bat da berrikuntzaren giltza ezkutuan izatea: gizarte sortzaile bat da gakoa. Badakigu Finlandiako haurrek nola ikasten duten, badakigu teknologia berrien puntan lan egiten dutenek beren haurrei debekatuta dietela mugikorra eta bestelako aparatuak erabiltzea, naturaz inguratuta daudela, eta abar. Hori guztia jakina da! Eta, orduan, zergatik ez dugu beste gizarte eredu bat sortzen, ez dugulako baliabiderik? Ez da egia... ikusi dugu zertan erabiltzen diren kulturarako baliabideak: eraikin itzelak sortzen, eder-ederrak! Eta denak atzerritarren obrez betetzen dituzte. Gure kultura atzerritarrentzat izatea nahi al dugu? Gauza zoragarriak ikusi ditut nik halako tokietan, ez dut kontrakorik esaten, baina eraikin batzuk huts-hutsik daude. Jubilatzen naizenean etxe horien aurrean jarri eta zenbat pertsona sar daitezkeen kontatzen hasiko naiz, eta ea zenbat milioi euro inbertitzen diren bertan. Erakunde pila bat daude, oso handiak, zementuz beteta eta oso parte hartze txikiarekin. Garaionen, aldiz, parte hartze handia daukagu, nahiz eta landa eremuan egon, bazter batean isolatuta.

Emadazu eraikin handi horien adibideren bat.

Gasteizen, Artium.

Zure ustez, zein da Artium eta antzeko proiektuen helburua? Zergatik inbertitzen dute hainbeste diru horrelako eraikinetan gero ez badauka dimentsio horretako erabilerarik?

Ez dakit, Euskal Herriko hiri guztietan egin dituzte, eta handi bakarrarekin nahikoa izango genuke lurralde guztiarentzat, Euskal Herria txikia baita. Ni aste berean ia probintzia guztietara joan ohi naiz: Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa, Araba... Lapurdi eta Zuberoa izan ezik. Baina “probintzialismo” asko dago...

Ego kontua izan daitekeela uste duzu?

Ez dakit, beharbada pixka bat bai. Diputazioek bateratuago egon beharko lukete, politika osagarriagoak egin. Askotan esan izan didate “instituzioak oso poliki doaz eta, gainera, bakoitzak bere departamentuan soilik eragiten du”, hogeita bost urte daramatzat hori entzuten. Ez dugu aldatu nahi? Ezin gara izan multifuntzionalagoak, irekiagoak, malguagoak...? “Administrazioak ezin du hori egin!”. Zergatik ez? Elkarri gehiago lagundu beharko genioke, Gipuzkoan proiektu bat sortzen bada, adibidez, beste probintzietara zabaltzen lagundu, beste lurralde batzuetan sustatu...

Lehen aipatu duzu egiten duzun lanean sufritu egiten duzula. Zergatik?

Nahi eta ezina delako: gauzak lortu nahia eta zailtasunak aurkitzea, bidea harriz betea topatzea. Azkenean, autogestioaren bidez, ahalik eta gehien saiatzen gara gauzak sortu eta haiek saltzen: zurezko egiturak, eskoletan tailerrak, parte-hartze prozesuak, jolas-guneak... Mila gauza. Baina hori ez da nahikoa Garaion bezalako egitura bat mantentzeko. Antolatzen ditugun ekimenetarako ere sarrerak salmentan jartzen ditugu, baina jendeari ordaintzea kostatzen zaio. Nik beti gasolinaren prezioarekin alderatzen dut: egunero doa gora litroaren prezioa eta oso jende gutxi kexatzen da horren kontra, denok ordaintzen dugu isil-isilik. Aldiz, antzerki bat 10-15 eurotan jartzen badizute, “apur bat gehiegi, ez?” esango dizute, hamabost euro jende askok etxetik irten orduko gastatzen dugunean edozein ostiraletan, lehenengo poteetan!

      Hortaz, gizartea kontzientziatzea falta zaigu, eta maila politikoan fundamentuzko babesa eskuratzea: izan ere, oso zaila da dirulaguntzak lortzea, baita eskatzea ere! Kudeaketa ez da batere arina, eta gero autofinantzaketako bidean hasten zarenean ere, gorriak ikus ditzakezu. Orduan, zer da errazena? Funtzionario edo politikari sartzea! Eta gero, denbora librean, horrelako lanak egitea. Kultura bigarren mailan gelditzen da, maila profesionalean bizitzeko traba pila bat izaten ditugulako. Londresen, adibidez, proiektu bat aurkezten baduzu eta dirulaguntza bat ematen badizute, hasieratik ematen dizute % 100a eta, gero, proiektua amaitzean aurkezten dituzu justifikazioak.

Normala izan beharko lukeena.

Bai, ea hemendik urte batzuetara hori normalizatuta dagoen, eta dirulaguntza politika fin bat garatzen dugun. Izan ere, “konfiantzaren politikak” dira, eta ez naiz arlo politikoaz bakarrik ari: gizarteari ere, lehen aipatu bezala, pila bat kostatzen zaio kulturari txanpon bat ematea. Kostatzen zaigu literatura, antzerkia, eta abar kontsumitzea... Baina, aldiz, oso aise egiten gara Netflix-eko kide.

Ez dugu sinesten eta ez dugu konfiantzarik kulturarengan.

Hala iruditzen zait. Horregatik diot gogorra dela sinesmen eta konfiantzarik gabeko esparru batean jardutea, zeren, azkenean, norbera ere sinesmen barik eta konfiantza eskasarekin gelditzen baita.

Bai, baina, aldi berean, bagaudenok sinesmen eta konfiantza handia dugulako gaude, ezta?

Bai, aurrera jarraitzen dugu bizipen polit pila bat ematen digulako: sormen prozesu bat martxan ikusten dudanean, zure adineko neskak hona pentsatzera eta gauza bereziak sortzera etortzen... Niretzat sortzen dugun hori arnasgune bat da. Edo eskola batera joaten garenean hamaika urteko neska-mutilekin lan egitera, eta jolas-gune bat egiten dugunean zumearekin... Hor sortzen den bizipenak ez du preziorik. Horrek berorrek elikatzen gaitu. Egiten ditugun jarduera guztiak, antolatzen ditugun ikuskizunak, haien ondoren egiten ditugun berriketaldiak... Ikustea, adibidez, berriketaldi horietako batean bost urteko neskatila baten adorea, ehun eta berrogeita hamar lagunen aurrean eskua altxatzeko, eta akrobata bati galdetzeko: “Zu zergatik zara hain indartsu?”. Niri horrek negargura ematen dit: gaztetxoak euren ahotsa entzunarazteko adorea hartzen ari dira, eta horrela mundu berri bat sortzen gabiltza poliki-poliki. Edo Barrundiako amonak etortzen direnean dantza garaikidea ikustera: bukatzen denean ez dute askorik galdetzen, baina beren iritzia xume-xume botatzen dute: “Asko gustatu zait zatitxo hau edo hura...”, emakume horiek publikoki hitz egitea eta beren iritzia ematea debekatuta izan dutenean. Gainera, arte-ikuskizun baten inguruan zure iritzia emateko, badirudi Hollywoodeko aktorea edo benetako aditu bat izan behar zarela, eta horrek ez du zertan horrela izan.

      Bizipen horiek guztiek indar handia ematen didate. Araban lankidetza bat mantentzen dugu kultur ekimen autogestionatuen artean, Azala espazioa daukan Idoia Zabaletarekin, Baratza Aretoko Garazi Armentiarekin... Azala, Baratza eta Garaion anai-arrebak gara. Momentu honetan, Idoiak bultzatuta, beste espazio eta pertsona batzuekin ere bagaude lanean. Guztiz osagarriak elkar ikusten dugu, eta batak besteari laguntzen diogu. Bestalde, Garaionera berrogeitik gora konpainia etortzen dira urtero, eta horiekin ere oso konplizitate polita sortu dugu.

Idoia ere elkarrizketatuen artean dago, eta berak azaldu zidanez zuen artean ematen den elkartasunak zerikusia dauka Araban kulturarako dirulaguntzek duten gabeziarekin, beste lurraldeen aldean are eskasagoa dena. Halako eremu anker batean indarrak biltzea erabaki omen zenuten.

Bai, Arabako Foru Aldundiak ez digu inolako babesik eskaintzen. Beharra geneukan elkarrekin borrokatzeko, eta hortik abiatuta harreman polit bat sortu dugu.

Oraintxe bertan zeintzuk dira Garaionek jasotzen dituen dirulaguntzak?

Sormen-egoitzak bultzatzeko 50.000 euro dauzkagu urtero, Eusko Jaurlaritzaren partetik jasotzen ditugunak. Udalekuetan ere haurrei zerbitzu bat ematea erabaki genuen iaz, ERTEtik ateratzeko, eta hortik ere diru-kopuru polit bat ateratzen dugu. Hala ere, udako bi hilabete horietan tentuz ibili behar gara ekintza guztiak uztartzeko, taldeek bata besteari enbarazurik ez egiteko. Niri gosariak ematea tokatzen zait eta egunero ibili behar gara jende mordo bati atenditzen, pixka bat zoramena da.

      Bestalde, eskoletan tailerrak egiten ditugu: urtero Debagoienara joaten gara gazteekin euren etorkizunaren inguruan gogoeta egitera: Lanbide Heziketaren proiektua aurkezten dugu eta aldi berean hausnarketa lan hori egiteko aprobetxatzen dugu: “Zer izan nahi duzu zuk handitan?”. Beste 15-20 bat eskolatan ere zumezko egiturak egiten ditugu. Horretaz gain, artisau merkatu eta feriatara joaten gara zumezko txabola parte-hartzaileak egitera.

      Espazioa alokatu ere egiten dugu, eta bazkari-zerbitzua eskaini: adibidez, Topaketa Feministak izango dira asteburu honetan. Ez dugu publizitate handirik egin orain arte, baina ezagunen bidez iristen zaigu jendea, eta geroz eta gehiago datoz. Alokairua formakuntza eta bestelako ekintzetarako ere eskaintzen dugu: akroyoga eta gisakoak.

      Halere, urtero egonaldi bat eskaintzen diogu elkarteren bati doan, ordaintzeko larri baldin badaude. Horrek ere beste gauza batzuk ematen dizkigulako, finantziazioa ez den arren, nolabait elikatzen gaituena: harreman berriak egin, beste elkarte batzuk ezagutu, geure arteko elkartasuna sustatu...

Zuen elkartea kultur elkarte kontsideratzen duzue?

Bai.

Ez dituzue batzuetan zailtasunak izaten egiten duzuena azaldu edo zuen identitatea definitzeko?

Hasieratik, nahasketa bat baikara, eta nahasketa oraindik ez baitago oso egonkortuta. Lehen aipatu dudana: departamentu publikoetara joaten garenean batetik bestera bidaltzen gaituzte: “Zu ez zara Kultura, zu Euskara zara. Zu ez zara Euskara, zu Berrikuntza zara. Zu ez zara Berrikuntza...”. Horregatik geure burua definitzeko errazena kultur elkarte bat garela esatea da.

Hori ere gizartearen zurruntasunaren erakusgarri da: ez gara batere osagarriak, eta zuen filosofiaren muinean hori dago. Gainera, sorkuntza, zentzu zabalenean, interdiziplinarioa da.

Aurreko astean topaketa bat egin genuen, bioeraikuntzako eta otarregintzako irakasleak elkartu eta bi alor horiek nahastuz natur elementuekin osatutako jolas-guneak diseinatu ditugu. Izugarria izan da! Gerora konturatu gara nola historikoki hori beti elkartuta egon den, otarregintza eta bioeraikuntza parez pare ibili dira.

      Aldiz, interdiziplina oso ohikoa da goi-teknologiako guneetan, ikertegi handietan: mikrotxipa eta elektronika eta ez dakit zer elkartzea... Baina badaude gizartean beste gauza pila bat nahastu behar ditugunak! Azken finean, gu ere ikerlariak gara! Sorkuntza prozesuetan, antzerkian adibidez, geroz eta ohikoagoak dira sorkuntza-prozesu horizontalagoak, eta antolakuntza-eredu berri horiek oso interesgarriak dira bestelako eremu batzuetara eramateko. Horri “teknologia biguna” deitzen zaio. Herrigintzak gauza pila bat erakutsi digu, eta hori balioan jarriko bagenu beste herri batzuei erakusteko gauza asko izango genituzke.

      2008an Londresen izan nintzen “sorkuntzaren industriak” ikasten, eta hemen apenas hasi gara horretaz hizketan. Bada, Londresen etorkinak eta bertakoak bizikidetzan “nahastu” ahal izateko auzo-komunikabideak erabiltzen ari ziren... Eta nik pentsatu: “Baina hori guk badaukagu gure herrian!”. Jakinduria natural pila bat dago oraindik bizirik Euskal Herrian, badakigu gauza batzuk nola egin, baina ez dugu jaso, ez diogu garrantzirik ematen. Aldiz, bakardade handia dago gizarte honetan: bakardadea sentitzen dute haurrek, gazteek, helduek, adinekoek... bakardadea geure bizimoduaren jabe egiten ari da. Eta euskal kulturan badauzkazu egiteko modu politak, naturalizatu egin direnak: kantu bat, jai bat berreskuratu... Gauza pila bat berreskuratu ditugu, eta hori guztia balioan jarri beharko litzateke. Arriskua dago herrigintza hori berriro ere galtzeko, hiri handietan batez ere.

      Pandemian, adibidez, agerian jarri da zenbat pertsonak ez duen zaintza sarerik: nola agure bat bakarrik bizi den eta ez daukan inor laguntza eskain diezaiokeenik. Eta hirietan, are gehiago. Nola kudea genezake hori, gizarte ekimenik gabe? Hori egiteko gure kulturan sinistu behar dugu, eta gure kulturak ematen dizkigun tresnetan, oraindik ere baditugulako, eta bizirik daudelako!

Lehenago aipatu didazu bizipen polit ugarik ematen dizutela itxaropena eta aurrera jarraitzeko indarra. Gogoratzen duzu anekdota edo adibide bereziren bat?

Pila bat etortzen zait burura... Adibidez, behin, herriko jendearekin ekonomato bat muntatu genuen. Gerora ekonomato asko sortu dira Euskal Herrian, baina lehenengoa gurea izan zen! Eta gogoratzen dut denda ireki genuen egunean nola haurtxo bat jarri genuen dendako leihoan adarra —instrumentua— jotzen, eta jende guztia hari begira, hunkituta.

      Gauza garaikideagoak egin izan ditugu, adibidez, Italiako funanbulista batzuk izan genituen hemen, eta hilabete bat egon ziren sormenean. Herriko haurrei kablean ibiltzen erakutsi zieten, udaleku berezi bat antolatu genuelako beraiekin batera. Haiek euskaraz ikasi zuten pixka bat, eta azkenik ikuskizuna egin zuten. Oso testu gutxi zutenez, euskaratu egin genuen eta italiarrek ere euskaraz egin zuten. Euskaraz ulertzen ez zuten aitona-amonak etorri ziren haurrekin batera, baina, hala ere, ikuskizun horren ondoren, txapela pasatu eta zortziehunetik gora euro lortu genituen, Ozaeta bezalako herrixka batean. Hori bai dela eragitea! Italiarrengan izan duzu eragina, herriko gazteengan, aitona-amonak ere erakarri dituzu... Eta, gainera, poltsikoa hustu dute! Italiarrak txundituta zeuden, lehenengo aldia zen horrenbeste diru jasotzen zutena txapelaren bidez.

Elkarrizketaren amaierara iritsi gara. Gogoz gelditu zara zerbait gehitzeko?

Denon artean aldatu behar dugun zerbait da kultura: nik ez dut esaten politikarien kontua denik soilik, elkarrekin egin behar dugu, burua pixka bat zabaldu eta gauzak beste modu batera begiratzen ikasi. Bada, egin dezagun: kulturari duintasuna eman. Euskal Herria izan dadila gazteentzako toki bat, non lasai bizi zaitezkeen zure dohainak kanporatzeko aukera daukazulako. Hori desio dut nik.

* * *

      Ez da solasaldi honetako lerro artean agertzen, baina Amaiaren ahotik entzun dut gaztetan autonomoa izateko eta ekonomikoki bere bizitza sostengatzeko hezi zutela, hori baitzen etxekoentzat lehentasuna, eta beharbada horregatik arte eta kultur sorkuntzan ez duela bere burua lehen lerroan kokatu, eragile baizik, besteen sorkuntzaren bultzatzaile. Ondoren azpimarratzen duen moduan, genero bereizketak ere izan du zerikusirik, emakumeek ez baitute edo ez baitzuten plaza hartzeko baimenik sentitzen. Ildo horretatik, garrantzi berezia ematen dio klase baldintzapenari, baita gaia edozein hezkuntza proiektutan txikitatik lantzeari ere. Eskasiaren mentalitatearen aurrean, konfiantza izan eta kulturan baliabide gehiago inbertitzearen beharra ikusten du. Berak izan ez zituen aukerak datozen belaunaldiek izan ditzaten, akaso.

RITA NAVIERA ETA KOLDO ZELESTINO

KURKULUXETAN KULTUR ELKARTEA

      Hiriburu handiek irentsi edo, gutxienez, ikusezin bilakatu ditzakete ahaleginik handienak. Zer esanik ez, baseko lanaz ari garenean, edo euskarazko sormen hezkuntzaz ari garenean. Bilboko Zenbat Gara elkarteak bultzatu ohi dituen proiektuen artean bada antzerki hezkuntzari loturiko bat, azken urteetan erreferentziazkoa bilakatu dena. Etengabe prestigioaz ari garen honetan, azkar begitantzen da zein izan daitekeen gurpil zoroaren zero gunea: hezkuntza.

      2000. urtean, Bilbo erdian dagoen Gabriel Aresti euskaltegiaren baitan, hausnarketa prozesu bat eman zen: euskara klaseak emateaz gain euskara sustatzeko ekimen baten bila zebiltzan, haur eta gazteei bereziki zuzenduta. Horretarako, aproposa iruditu zitzaien antzerkia, eta hala sortu zen Kurkuluxetan Kultur Elkartea: bere helburua euskararen normalizazioa eta erabilera zentzu ludiko batean sustatzea da, euskaraz bizi eta ondo pasatzeko esparru bat eskaini nahi du eta, era berean, ekintza interesgarri bat egin. Koldo Zelestinok (Bilbo, 1963) eta Rita Naveirak (Barakaldo, 1974) euskal militantetzat dute euren burua, euskal mundutik datoz eta euskara indartzea da haien helburu nagusia. Bide horretan antzerkigintza eta kultura, oro har, baliagarriak direnez, apustu hori egin dute.

      Kurkuluxetan eta Gabriel Aresti euskaltegia Zenbat Gara elkartearen baitan daude, eta berorren barne dago, halaber, Bilboko Kafe Antzokia. Espazio hori baliatzen dute, hortaz, antzerki klaseak eman eta antolatzen dituzten beste ekimenetarako. Arlo pedagogikoaz gain, konpainia bezala haur eta gazteentzako antzerkia sortzen dute, eta musika arloan euren abestiekin CDak ere atera izan dituzte. Orain dela lauzpabost urte ikasleekin film pedagogikoak ekoizten hasi ziren, Euskal Herriko muga gainditu dutenak, Venezuela eta Kubako haurrekin aritu baitira elkarlanean.

Zein da Kurkuluxetan elkartetik antzerki hezkuntzan egiten duzuen ekarpena?

KOLDO: Alde batetik, haur eta gazteei zuzendutako antzerki eskola daukagu, momentu honetan mila ikasle inguru dituena. Helduekin ere, salbuespen modura, zeozer egin izan dugu. Hogei urteotan ibilbide luzea egin dugu eta gauza ugari ikasi ditugu; izan ere, gure premisa etengabe ikasten eta geure burua auto elikatzen egotea baita. Gure eskolaz gain, Bilboko hainbat ikastetxetako curriculumaren barruan gaude, eta Lehen Hezkuntzan antzerki ikastaroak eskaintzen ditugu. Hori jorratzeko, programazio batzuk egin ditugu non, adin bakoitzaren beharren arabera, elementu batzuk izan ditugun kontuan: zer den arlo linguistikoan landu behar dena, zer arlo artistikoan eta zer arlo kognitiboan. Hiru elementu horietatik abiatuta ariketak sortzen ditugu, gure helburua ez baita antzezlan bat egitea, jolas dramatikoak egitea baizik. Alfredo Mantovaniren filosofian oinarritzen gara. Mantovani Argentinako notario bat zen, baina notariotza gustatzen ez zitzaionez Andaluziara joan zen antzerkigintza egitera, haur eta gazteekin batik bat, eta antzerkiaren pedagogia landu zuen. Zentzu horretan, guretzat garrantzitsuena ez da artista bat sortzea, pertsonaren garapenean elementu ezberdinak ipintzea baizik, haien egunerokotasunean erabilgarriak izango direnak. Adibidez, publiko aurrean hitz egiten jakitea, ahotsa ondo proiektatzea, gorputz-adierazpena, jendeari begietara begiratzea, eta abar. Gure txosten pedagogikoak oso egituratuta dauzkagu, zikloka, egunez eguneko saio guztiak jasota. Irakasleek adinaren eta esperientziaren arabera jakin ohi dute saio bakoitzean zer egin, baina ez dira txosten pedagogikoak egiten, ez dago literaturarik.

RITA: Orain dela urte batzuk EHAZEn elkarte gisa lehenengo helburuak edo egin beharrak zeintzuk ziren mahaigaineratzen hasi ginenean, ume eta gazteen mundua oso garrantzitsua dela komentatzen genuen guk. Izan ere, txikitan antzerkia egiteak ez du derrigor esan nahi antzerkilaria izango zarenik, baina zaleak sortzen ditu, eta horrek antzerki sare osoa elikatzen du: gero ikusle bezala joan eta antzerkia baloratuko dutelako. Gainera, eurekin batera ingurukoak erakar ditzakete, beren familia eta lagunak… Eta etorkizun batean, haiek ere haurrak izango dituzte! Horregatik, haur eta gazteei zuzendutako txosten pedagogikoak sortzea oinarrizkoa ikusten dugu.

            Nire ustez, antzerkia bizitza osoan gogoratuko duzun esperientzia bat da: zer sentitu zenuen oholtza gainean, zenbat kostatu zitzaizun testua ikastea, zer nolako arazoak egon ziren taldean, ez dakit nor negarrez hasi zela inpotentziagatik eta besteak lagundu ziola... Horiek oso bizipen politak dira, eta antzerkia horrela maitatu ahal izateak ez du preziorik. Gure esku dago maitasun hori transmititzea. Antzerkia egin duen norbaitek antzokira doanean ikusten duen lana balora dezake, badakielako zenbat kostatzen den.

Bi gauza aipatu dituzue oso garrantzitsuak iruditzen zaizkidanak: batetik, antzerkia egiteak ez duela zertan artista sortu, eta bestetik, azken emaitza edo helburua ez dela ezinbestekoa, hau da, prozesuak daukala lehentasuna...

KOLDO: Hau ulertzeko nik beti paralelismo bat jartzen dut: heziketa fisikoa inportantea da haurrentzat? Jende guztiak erantzuten du baietz, nola ez. Baina baten bati pasatzen al zaio burutik eskoletan heziketa fisikoa egitearen helburua kirolari profesionalak sortzea dela? Ez, helburua garapen fisikorako baliabideak ematea eta ohitura batzuk ezartzea da. Leku askotan —borondate onez— antzezlan bat egiten dutenean, haur bakoitzari pertsonaia bat eta gidoi bat ematen diote. Hor denak bihurtzen dira pinuak: ez dute gorputza mugitzen, ez dute interpretatzen, zurrun-zurrun gelditzen dira... Hori guztiz antipedagogikoa da, ez da umeek naturalki daukaten espontaneotasuna azaleratzen. Horregatik, guk programazioa egiten dugunean, argi dugu, adibidez, clowna noiz landu behar den: egia da edozein adinetan landu daitekeela, baina zeintzuk dira clown naturalak? Umerik txikienak, sudurra ematen diezu eta denak dira clown! Helduok, aldiz, paperean sartu behar dugu, gorputza berotu... Era berean, ume txikientzat itzal antzerkia ez da egokia, teknikoki nahikoa trebeak ez direnez kaos bat izango litzatekeelako.

            Hamabi urtera arteko haurrekin dramatizazioa lantzen dugu, non eduki eta interes zehatz batzuk dauden: garrantzitsuena garapena da. Antzerkigintza, berriz, hamahiru urtetik aurrera lantzen dugu, eta hor helburua antzezlan bat sortzea da, pertsonaia jakin batzuk eta istorio bat interpretatuz. Alfredo Mantovaniren antzerki ebolutiboaren teoriak haurrek adin bakoitzean dauzkaten beharrei erantzuten die. Zein da helburua? Ume horiek unibertsitatera joaten direnean, edo joaten diren tokira joaten direla, haien gorputzarekin hitz egiteko eta bizitzeko gai izatea. Badaukagu horren adibide bat mundiala dena: ikasle bat genuen guztiz burumakur etortzen zena, konkortuta, sorbaldan karga bat izango balu bezala ibiltzen zena. Aitak ekartzen zuenez, aita ere berdin-berdin ibiltzen zela konturatu ginen. Handik hilabete batzuetara, ordea, zast!, tentetu egin zen, eta zuzen ibiltzen hasi zen, arin.

RITA: Behin, haren ama etorri zitzaidan eta zera esan zidan: “Nire semeak barre egiten du”. Eta nik pentsatu: “Jo, ume batek barre egiten ez badu, bere amaren aurrean ere egiten ez badu, zerbait gertatzen zaiola izango da, ezta?”. Antza denez askatasun horren beharrean zegoen. Egia da bere aitak berdin-berdin ibiltzen jarraitzen duela, baina orain gaztetxoa den ume hori beste jarrera batekin ikusten dugu: bizitzan, harremanetan... Tronpeta jotzen zuen baina ez zen jende aurrean jotzera ausartzen eta, azkenik, Kafe Antzokian ausartu zen antzezlan batean. Hori antzerkiak bakarrik eskaintzen du. Izan ere, musika instrumentu bat jotzen ikasten duzunean ez dizute jende aurrean nola jo irakasten, hori kontzertuz kontzertu egin ahala ikasten duzu, praktikarekin. Antzerkiak, aldiz, bere horretan horrelako ikasketak barnebiltzen ditu.

Ikastetxeetan antzerki saioak ematen dituzue curriculumaren barnean, eta baita hortik kanpo ere. Bertaratu eta antzerkia heziketa fisikoa bezain garrantzitsua dela planteatzen duzuenean, zer erantzun jaso izan duzue? Teoria hauek guztiak azaldu behar izan dituzue?

KOLDO: Denetik aurkitu dugu. Orokorrean, jendeak ez daki dramatizazioa eta antzerkigintza ezberdintzen. Antzerkiaren inguruan dagoen eskema antzezlan bat interpretatzea dela da, normalean lehenagotik sortuta dagoena, eta pertsonaiak eta testua banatu ondoren entseatu besterik ez dela egiten. Hala balitz, aurpegi gehien duenak egingo luke hoberen. Gure metodoa irakasle eta gurasoei azaltzen saiatzen gara, eta gure helburu nagusia antzezlan bat sortzea ez den arren, kurtso amaierarako prestatzen dugu, badakigulako haurrentzat pizgarri bat dela eta ilusioa egiten diela.

RITA: Izan ere, antzezlanik egin gabe haurrei zaila egiten baitzaie jolasak zergatik egiten ditugun ulertzea, aurretik azaltzen diegun arren. Urtetan konprobatu dugunez, antzezlana egitea haientzat halako lorpen bat da, helmuga bat: “Oholtza gainera igo naiz nire kideekin, denok batera lortu dugu eta ondo atera da... Eta gaizki aterako balitz ere, lortu dugu egitea”. Lorpen horren aurrean haurrak handitu egiten direla ikusi dugu, eta sentsazio hori oso inportantea da, taldean kohesio polit bat eragiten duelako. Tutoreek ere aitortu izan digute, bistan geratzen baita kohesio hori.

KOLDO: Hala da, antzezlana egitea baino garrantzitsuagoak dira zeharkako gauzak, baina guretzat zentralak direnak hauek dira: talde lana, norbait erdi marjinatua baldin badago antzezlanean protagonismoa ematea, eta abar. Adibidez, hemen, Kafe Antzokian ditugun taldeekin topaketak egiten ditugu, ez lehiaketak. Bilboko Udalak, aldiz, antzerki taldeen arteko lehiaketa antolatzen du, eta dirulaguntza bat banatzen dute ikastetxeek parte har dezaten. Guk ere noizbait parte hartu izan dugun arren, ikasleek badakite horren kontra gaudela, eta ez diogula lehiari inongo garrantzirik ematen. Hirutan irabazi dugu, eta, horren ondorioz, Arriagan antzeztera gonbidatu gaituzte. Ikasleak oso pozik agertu diren arren, guk garrantzia kendu izan diogu, eta beti azpimarratzen dugu lehentasuna taldean sortu den konexioa eta elkartasuna dela.

            Gure lanarekin antzerkigintza bera bultzatzen laguntzen dugula uste dugu. Batzuek esaten dute antzerkia ikustera joan behar direla, egia esan oso antzerki gutxi ikusten dute, baina nik uste dut hori ez dela nahikoa: gure esperientziaren arabera, umeak hobeto murgiltzen dira eurak badira antzerkiaren parte edo protagonista. Gainera, euren irakasleek ere antzerkia egiten dutela ikusten dutenean, eta horixe da gure kasua, ekuazioa perfektua da. Perfektua dela esan nahi dut, zaletasuna transmititzeari dagokionez. Noizbait, ikastetxe batean curriculumaren barruan antzerkia eskaini ondoren eskolaz kanpoko ekintza bezala planteatu dugu, eta barra-barra apuntatu dira. Horrek esan nahi du funtzionatu duela.

Bilboko zenbat ikastetxetan zaudete?

RITA: Hamar-hamaika. Lehen Hezkuntzan lehenengo mailatik laugarren mailara gaude. Askotan ikasturte bakarrean eskaintzen da antzerkia, bertsogintzarekin egiten den moduan. Politena kurtso guztietan egitea izango litzateke; hartara, Lehen Hezkuntzaren amaierara iristerako formakuntza osoa izango lukete, baina gehienetan gure programazioa urte bakar batean eman ahal izateko egokitu behar dugu. Ikasturte horretan tresnak ematen saiatzen gara, ikasturte amaierako antzezlana, bederen, duintasunez egin ahal izateko, esperientzia polit bat izan dadin, eta ez prest ez daudelarik lehoietara bota, horrek dagoeneko dezente baldintzatzen baitu. Halere, zailtasunak dauzkagu, ikastetxeek antzerki eskolak emateko dirurik ez daukatelako, ez baitago horretara bideratutako dirulaguntzarik; eta guk ere elkarte moduan ez ditugu jasotzen. Pena bat da: ikasturte guztietan egin ahal izango bagenu, haurrek txikitatik ulertuko lukete antzerkia gauza serio bat dela, ondo pasatzen dugun arren baditugula gure arauak, kideak errespetatu egin behar direla esposizioan daudenean, eta abar. Gure eskolan, berriz, hori guztia txikitatik normalizatzen joaten gara: seigarren mailara iristen direnerako bide guztia egina daukate, eta asko nabaritzen da.

Lehen esan duzue ikastetxeetan irakasleen partetik denetik entzun izan duzuela zuen proposamen pedagogikoari dagokionez. Eman diezadakezue adibideren bat?

RITA: Badago jendea gurekin guztiz ados dagoena, gai dira dramatizazioaren balioa ikusteko praktikan ondorioak antzeman baino lehenago.

KOLDO: Bestalde, irakasle batzuek haien gabeziak transmititzen dizkigute, haurrenak beharrean. Hau da, haien gabeziak proiektatzen dituzte ikasleengan: adibidez, zailtasunak ikusten dituzte ikasleen adierazkortasunean, irakasle asko armairuak bezalakoak direlako.

RITA: Bai, eta askotan, tutorearen figura horretan, nire ustez okerra den sinesmen bat daukate: ikasleen errespetua lortzeko postura serio bat izan behar omen duzu, hau da, “tontakeriak” egiten hasten bazara ez zaituztela errespetatuko. Eta ez dago irakaslea izan beharrik hori pentsatzeko, pertsona askoren iritzia da. Ondorioz, haurrak oholtza gainean ikusi arte, ez dute esaten dieguna sinesten. Dena dela, lehenengo urtean oso zaila da dena perfektu ateratzea, ez dugu miraririk egiten. Horregatik, ikastetxe batean lehenengo aldia dugunean, kontzientziazio lan handia egin behar izaten dugu, eta lana doblea da: bai irakasleekin eta baita ikasleekin ere. Irakasle batzuei atentzioa deitzen die nola denbora guztian jolasten ibiltzen garen, jolasa bera gure gizartean gutxietsita dagoelako, eta ez da zentzu pedagogiko batean kontzebitzen. Antzerkia jolasa da.

KOLDO: Eskola askotara joaten garenez, eskola eredu asko ezagutzen ditugu: publikoa, kontzertatua, ikastola, kristaua... Non izaten dugun onarpen handiagoa, non baloratzen den dramatizazioa gehien? Pedagogia aurrerakoiak dauzkaten ikastetxeetan. Egia da zentro batzuek berritzailearen itxura eman nahi dutela, eta proiektua saltzeko denetik egiten dutela: igeriketa, kung-fu, antzerkia... Baina azalekoa da. Halere, orokorrean, paralelismo hori ematen da. Nahiz eta gure proiektua beti zalantzan dagoen eta urtero demostratu behar dugun oso onak garela, eta haurrek oso ondo pasatu eta ikasten dutela, pedagogia aurrerakoiak dituzten ikastetxeak dira beti guganako konfiantza handiagoa izaten dutenak.

            Bestetik, administrazioak gutaz paso egiten du, umezurtz batzuk gara. 2023. urtean gaude, eta oraindik ere hainbat tokitan lehenesten dena ni neu haurra nintzen garaiko gai berdinak dira: matematikak, zientzia... Formatu legalean artetzat ulertzen diren ikasgaiak musika, arte plastikoak eta dramatizazioa dira, baina orokorrean azken multzo hau nahiko baztertuta dago. Izan ere, musika ikasgairako profesionalak diren irakasle batzuk badaude, arte plastikoak banatu egiten dituzte boluntario agertzen diren irakasleen artean, hau da, edonork egiten du, eta dramatizazioaren kasuan, baten batek nahiko balu bakarrik ateratzen da aurrera. Hortaz, administrazioak bere lege propioa baztertzen duela esan genezake, ez baita arte esparru hori ganoraz eskaintzen. Hori dela eta, gu ikastetxeen eta udalen borondatearen menpe gaude: horrek baldintzatzen du proiektua aurrera doan edo ez. Administrazioak antzerkia modu arautu batean ikastetxeetan sartzeko apustua egingo balu, seguru nago jendeak askoz gehiago eskatu, baloratu eta eskertuko lukeela.

* * *

      Kurkuluxetan Kultur Elkartean argi dute zein den lehentasuna, eta hori erdiesteko bidea: lehenengoa euskara da, bigarrena antzerkia. Edo, zentzu zabalago batean ulertuta, kultura bera. Koldok eta Ritak euskal mundutik datozela azpimarratzen dute, eta egiten dutena haientzat medio bat dela: medio zoragarri bat, gauza askotarako balio duena, euskararen naturalizazioa bultzatzeaz aparte. Hezkuntza arloan haur eta gazteekin aritzen diren antzerki irakasle batzuek kritika egin izan dute honen harira: antzerkia euskalgintzari lotzeak antzerkiak berak duen balorea desgaituko balu bezala, edo bere horretan duen potentziala gutxietsiko balute bezala, euskararen zerbitzura jartzen dutelako, honen menpeko, nolabait. Hainbatetan errepikatu bezala, ezjakintasuna da hemen oztopo handiena. Hezkuntza alorrean antzerkiaren inguruan asko ez dakiten irakasleek medio huts bat bezala ikusten badute, teatroa bere osotasunean gutxietsiko dute. Ezagutzak bakarrik, edo profesionalenganako konfiantzak, ematen duen errespetu batetik begiratuz gero, euskarari lotuta egiten duen zerbitzu hori benetako potentzial moduan ikus liteke, hau da, antzerkiaren balioei beste bat gehitzen diena. Ritak eta Koldok, ezinbestekotzat dutena.

      Antzerkiak, eta artearekin lotutako edozein ikasgaik —musika eta plastika, kasu— hezkuntza mailan duen presentziak —edo, kasu honetan, presentzia ezak— administrazioen partetik utzikeria kezkagarria islatzen du. Testuinguru horretan, edozein haurrek ez dauka arte eta kultur formazio zein kontsumorako sarbide bera. Izan ere, Koldo Zelestinok adierazi bezala, pedagogia aurreratuena daukaten ikastetxeek izaten baitute antzerkiarekiko jarrerarik irekiena, eta halere horrek ez du kalitatezko zerbitzu bat segurtatzen, gehienetan ez dutelako behar besteko baliabiderik. Horren harira, klasea eta pribilegioak aipatu beharrean gaude: pedagogia aurreratuenak dituzten ikastetxeek ez dute nahitaez kontzertatuak edo pribatuak izan behar baina, zoritxarrez, ikasketa planarekiko askatasun edo malgutasun gehien haiek izan dezakete. Askatasun hori erosi ere egin baitaiteke.

ENERITZ ARTETXE ARANAZ

DXUSTURI TEATROA

      Gernikara bidean, trenean, Karanbola hirukoitza irakurtzen noa, arte eszenikoen arloan euskal emakume sortzaileek pairatzen duten genero zapalkuntzaren inguruko ikerketa. Astra espazio autogestionatuan bildu naiz egilearekin.

      Eneritz Artetxe (Gernika, 1972) antzerki sortzailea da. Aktore moduan ibilbide luzea egin du euskal antzerkian, telebistan eta zineman. Antzerki irakasle moduan ere esperientzia zabala du. Antzerki fisikoan espezializatu zen Londresen eta bere estilo edo lengoaiak bufoiarekin harreman handia dauka, umore zorrotz bati lotua. Orain dela hamar urte bere proiektu propioa sortu zuen: Dxusturi Teatroa. Momentu honetan Lakoste, bere hirugarren bakarrizketa, taularatzen dabil.

EHAZErentzat egin nuen ikerketaren ondorioetako bat da antzerki eskoletan prekaritatea dela nagusi, zailtasun handiak izaten dituztela duintasunez lan egiteko. Zein izan da zure esperientzia?

Antzerki irakasleok, oro har, modu prekario batean bizi garela esango nuke, baina nik hezkuntza orokorrean lan egin dudanetan sentitu dut errespetu falta gehien. Antzerkiarekiko ezjakintasun handia topatu dut, talka handi bat dago hor. Eskolak geroz eta urrunago daude gorputzetik edota beren curriculum zurrunetik ateratzen den guztitik. Ama naizenez gero, niretzat hori oso garrantzitsua da, antzerkia gehien behar dutenak ikastetxeetako haurrak eta gazteak direlako, eta zaila delako pertsonaren garapena helburu duen antzerki hezkuntza bat haiengana iritsaraztea. Nire ustez antzerkilariok, edo artistok orokorrean, leku askotatik egin diezaiokegu ekarpen bat gizarte honi; hori bereziki nabarmena da hezkuntza orokorrean.

Hainbat eskolatan ibili zara antzerkia ematen: lehen eta bigarren hezkuntzan, antzerki eskoletan, Lekeitioko Arropaineko Arragua arte eskolan... Nabaritu duzu ezberdintasunik euren artean, prestigioari dagokionez?

Nik prestigio sozial eskasarena antzerki eskolekiko sumatzen dut, batez ere. Bizkaiko Antzerki Ikastegian (BAI), adibidez, non urte askoan lan egin dudan, oso garbi: eskolak lan handia egin du, euskal antzerki panorama antzezlez elikatu dugu, begirada sortzaile eta garaikide bat jorratu dugu… Hala ere, ematen zaizkion baliabideak ez dira nahikoak, gehiago babestu beharko litzateke. Niretzat gauza batek bestearekin lotura zuzena dauka; izan ere, hezkuntza orokorretik kanpo gaudenez, inork ulertzen ez duen gauza arraro bat lez tratatzen dute, ez zaio garrantzirik ematen… Eta hezkuntza orokorrean oso jarrera itxia dago! Oso zaila da bertako langileei ikuspuntua aldaraztea. Eurek onartuko dute antzerkia, artea edo dena delakoa baldin eta euren baldintzetara egokitzen bada. Adibidez: antzerkia oso ona da hizkuntza praktikatzeko, hala uste dut nik ere, hori euren eskeman sartzen da. Baina antzerkiak beste gauza askotan lagundu dezake: pertsona batengan errealitatearen inguruko ikuspuntua zabaltzen, norberaren berezkotasuna deskubritzen eta begirada propio bat sortzen, besteak beste; baina hezkuntza sistemak ez ditu praktikan helburu horiek kontenplatzen, sarritan ez dituzte ulertu ere egiten. Gainera, antzerkia curriculum akademikoan sartuko balute ere, horrek ez luke pertsonaren garapenean oinarritutako antzerki hezkuntza bat bermatuko, klasea emateko modu asko baitaude. Adibidez: pertsona bati hasieratik bukaeraraino zer egin behar duen agintzen badiozu, pertsonaia nola mugitzen den, zer dioen, eta abar, ez du lehen aipatutako sormena landuko.

Zure kasuan, eskoletarako sarbidea nola izan zen? Zu jarri zinen eskolekin harremanetan?

Niri Gernikan betidanik esan izan didate kaletik: “Nire semeari asko gustatzen zaio antzerkia, baina ez du inork eskaintzen. Zergatik ez duzu zuk egiten?”. Horrela konturatu izan naiz nola den beharrizan handi bat. Baina, aldi berean, zenbat bider entzun behar izan ditudan guraso eta irakasleen partetik honelako esaldiak: “Bai, honi antzerkia gustatzen zaio, zeren beste gauzatan...”; edo, “Hau, antzerkilaria da!”, esan nahiko balute bezala: “Ez dauka erremediorik, ea antzerkian zerbait egiten duen”. Eta nik neure kolkorako pentsatzen dut: “Baina zu ez al zara konturatzen ni ere antzerkilaria naizela eta zure semeagatik hori esanda nirekiko ere ari zarela esaten?” Hori errespetu falta handia da. Bestetik, bigarren hezkuntzako eta unibertsitateko irakasle batzuk sinistuta daude akademia bizitza honetako gauzarik inportanteena dela, jakintza horretara mugatzen dela. Izan ere, gizarte osoak arrazoia ematen die, ez dago hori zalantzan jartzerik, ez dira gai gauzak beste modu batera ikusteko. Askotan entzun ditut esaten, besteak beste, ikasle batek ez duela aurrera egiten, kontzentratzea kostatzen zaiola edo akademikoki txarra dela, eta beharbada antzerkian edo artean izango duela irtenbiderik. Ikasle baten inguruan esatea, adibidez, “ez duela etorkizunik”, zer esan nahi dute horrekin? Zer da etorkizuna? Beraien irudira eraiki duten bizimodua? Euren logikarekin bat egiten ez duen guztiak ez omen du baliorik eta, hain justu ere, antzerkiaren rola halako jarrera dogmatikoak zalantzan jartzea da. Imajinatu zer talka eragiten duen! Horretaz gain, irakasle edo zuzendari askok ez dute diziplina artistikoen lengoaia ulertzen. Nola baloratu ulertzen ez duzuna? Ezinezkoa da.

      Horregatik, azken urteotan konturatzen ari naiz azalpen pedagogia handi bat behar dela. Gure lana zertan datzan eta gure diziplinaren ezaugarriak azaltzeko denbora hartu beharko genuke: “Begira, hau egiten dugu espazioa oso garrantzitsua delako: pertsona batek espaziotik mugitzen ikasi behar du, horregatik egiten ditugu ariketa hauek, ez dira muskulatura lantzeko beroketak bakarrik, beste gauza bat da”. Baina ni pedagogia egiten ere nekatu egiten naiz sarritan, dena azalduta ere askotan ez dutelako ulertzen, euren ikuspuntua erabat akademikoa delako, guztiz mentala.

Ezjakintasunaz ari gara: nola baloratu dezakeen norbaitek ezagutzen ez duen zerbait. Dena dela, inkontzientean bada ere, beharbada badago antzerkiaren inguruko aurreiritzi bat. Zer aurreiritzi antzeman dituzu zure inguruan antzerkiarekiko?

Nik uste dut orokorrean jendeak zenbait jakintza eta gaitasun mailakatuta dituela, hierarkia bat dagoela. Esate baterako, inteligentziaren inguruan oso kontzeptu murritza dago. Momentu honetan gure gizartean boterea edo prestigioa dutenak zientzia arlokoak dira, arrazionaltasunari lotuta, eta gizarte osoak men egiten die, haiek dutelako hegemonia. Hortaz, inkontzienteki bada ere, hortik ateratzen garenok azkenputz izango bagina bezala tratatzen gaituzte. Nire ustez, inteligentzia mota ugari daude eta denak dira beharrezkoak. Jende horrek ez du zalantzan jarri nahi eurak ni bezain ezjakinak direla. Ez dute zalantzan jarri nahi jakintza gehienetan gabezia batzuk daudela, eta sistema hegemoniko horrek mota bateko jakinduria bakarrik aitortzen duela. Balore horiek horrela mantentzen diren bitartean, eta gizartearen gehiengoak hori babesten duen artean, denak berdin jarraituko duela uste dut: aipatu dudan bezala, hezkuntza arloan sartzen utziko baligute ere, haien ezagutza eredua lehenesten jarraituko lukete. Lehen, horren arrazoia nolabait subkontzientea zela pentsatzen nuen, baina gero eta gehiago ikusten dut hori modu kontzientean defenditzen duen jendea… Edo ez dakit kontzienteki, baina bai, behintzat, esplizituki.

Esplizituki esaten, adibidez, zer?

Ba, ama baten ahotik entzunda: “Jo, bai, nire alabari ere gustatzen zaio antzerkia, baina ez dut hor jarraitzerik nahi, zeren horrek gero ez du etorkizunik… Joan dadila momentuz, baina denbora-pasa moduan”. Ama hori agian ez da konturatzen alabak benetan maite duela antzerkia eta bere garapenerako behar duela.

Lan munduan nahiko argia da antzerkiak ez daukala etorkizunik edo oso zaila dela antzerkian lan egitea.

Oso zaila da, baina, horrez gain, jendeak antzerkiari ematen dion balorea ez da beste edozein formakuntzari eman ohi zaiona. Gauza bat da lan arloan zailtasunak izatea, eta beste bat jakintza esparru bezala ez aitortzea: hau da, kontuan izatea antzerkia egiteko gauza asko jakin behar direla eta espezialitate asko daudela. Finean, arlo zabal bat baita. Eta antzerkiaz bizitzea oso zaila bada, gizarte honek behar bezala baloratzen ez duelako da.

      Behin institutuko ikasle batzuek antzerkira apuntatu nahi ez zutela esan zidaten, antzerkian institutuko friki guztiak zeudelako… Ja-ja-ja! Eta nik pentsatzen nuen: “Ba hobeto frikiekin, joder!”. Argiago ezin da esan. Frikismo hori niretzat positiboa da. Eskerrak! Etor daitezela friki denak. Baina, noski, beste guztien begiradatik arraro hutsak dira. Tristea iruditzen zait, gaztetan ni ere friki bat nintzela uste nuen. Orain buelta eman diot, eta, beno, ba bai, friki bat izango naiz, baina eskerrak, zeren beste asko alienatuta baitaude, nahiz eta euren burua besteon gainetik ikusi. Antzerkiak nor garen deskubritzeko aukera ematen digu. Eta, nire ustez, hori da eskoletara eraman behar dena.

      Bestalde, antzerkiak hezkuntza orokorrarekiko daukan ezberdintasun handienetako bat gorputzaren presentzia da, ikasleak denbora guztian eserita egotera ohituta daudelako, eta gehienetan irakasleak hitz egin besterik ez duelako egiten. Gaur egun, hezkuntza sistema erabat digitalizatu nahi den honetan, gorputza eta presentzia fisikoa lantzen duten diziplinak ezinbestekoak iruditzen zaizkit, antzerkia eta dantza, esate baterako. Gorputzaren lanketa kontzientea eta sortzailea bultzatzen dutelako, ez horren mekanikoa.

Konta iezadazu hezkuntza orokorrean antzerki irakasle bezala aritu zareneko anekdotaren bat, zeure eta instituzioaren ikuspuntuen arteko talka eragin duena.

Adibidez, eskola batean casting bat egiteko eskatu zidaten, hau da, antzerki klaserako zenbait ikasle aukeratzea. “Ezta zoratuta ere!” erantzun nuen nik, noski. Izan ere, haientzat helburu nagusia obra polit bat egitea baitzen, eta horretarako, kiroletan ere gertatu ohi den moduan, bi taldetan bereizi nahi zituzten ikasleak, A eta B, txarrak eta onak. Nik nahi ditut denak, denak, denak. Bihotzez diot: mesedez, etor dadila gurpildun aulkian dagoena, ondo hitz egiten ez dakiena, txikia, handia, azkarra, baldarra, lodia, argala... denak. Gizartearen erakusle baitira. Nola azal nezake nik antzerkian denak nahi ditudala? Ez dut esateagatik esaten, benetan diot.

      Nik Gernikan obra bat egingo banu, zeinetan denak super dotore jantzita dauden, jende aurrean harro agertzeko zerbait egiten, 8.000 ikusle izango nituzke! Eta guraso batzuk poz-pozik egongo lirateke, baina horrek zertarako balio du? Ezertarako ez. Guraso eta irakasle batzuen helburua herriaren aurrean euren ikastetxea eta ikasleak ondo geldiaraztea da, ez dira umeen garapenean pentsatzen ari. Eta umeek hori jasotzen dute.

Antzerki ikastaro askoren helburu nagusia obra bat egitea da, batzuetan “produktu” lez tratatzen dena, hori gelditzen delako agerian, eta ez hainbeste prozesua bera. Zer iritzi duzu horren inguruan?

Lehen ez nuen ulertzen jendeak zergatik ez duen prozesua baloratzen, baina azkenean konturatu naiz prozesua baloratzeko antzerkiaren inguruko ulermen jakin bat behar dela, edo konfiantza handia eduki irakaslearengan. Jende gehiena ez denez garapenik ikusteko gai, emaitza baten beharra du. Orduan, zerbait erakutsi behar dugu eta kito, berdin du umeek ikasi duten ala ez. Horrekin ez dut esan nahi emaitzari garrantzirik eman behar ez zaionik: besterik gabe, zer puntutan zauden adierazten duen zerbait da. Eta hezkuntza emaitzetan bakarrik oinarritzen bada, zer eskatuko diote antzerkiari?

Horretara nindoan: seguruena ikasle asko obra bat muntatzeko ideiarekin hurbilduko dira antzerki klasera.

Bai, eta ikasleek zenbat aldiz galdetzen duten: “Noiz hasiko gara antzerkiarekin?”.

Bai, halakoak askotan esan dizkidate niri: “Noiz hasiko gara antzerkiarekin? Zergatik ari gara espagetiarena egiten?”. Nola azaldu espagetiarena egitearen garrantzia, nahiz eta oraindik ez duten ulertuko? Lehenik bizipena izan behar baitute, prozesu osoa esperimentatu.

Guraso eta irakasle askok esaten digute hori: “Jo, espagetiarena-eta interesgarria izango da, baina umeek obra bat egin nahi dute”. Eta nik zera erantzuten dut: “Beharbada umeek matematikako klasean denbora guztian ez dakit zertara jolasten ibili nahiko dute, horregatik bakarrik kasu egiten al diezu?”. Edota literaturan, adibidez, umeek nobela bat idatzi nahi badute, horregatik zuk hori egingo duzu aurretik ezer landu gabe? Lehenik eta behin gramatika, sintaxia, deskripzioak egin eta pertsonaiak eraikitzen ikasi beharko dute, ezta? Nik metodo pedagogiko bat daukat, ez dut hau egiteagatik egiten. Hor argi ikusten da zer leku ematen zaion antzerkiari: ez da formakuntza gisa ikusten, apaingarri gisa baizik, “plus” baten moduan, ikastaro amaieran egiten den gauza polit bat, edo euskararen erabilpena bultzatzeko jarduera bat, besterik gabe.

Zentzu horretan, ezjakintasunari konfiantza falta gailentzen zaiola esango zenuke?

Bai, eta horregatik, hainbat espaziotan energia alferrik galtzen dugula uste dut, eta hobe da gugan konfiantza duten espazioetara jotzea. Ni hori egiten ari naiz azken urteotan. Behin eskola batean klaseak ematen ibili nintzen nire semea bertako ikaslea zelako. Gutxi ordaintzen zidaten, geroz eta espazio kaskarragoak ematen zizkidaten, eta ikasturte bukaeran emanaldi bat egitea nahi zuten, baina nik nire erara antolatu nuen: gai baten inguruan inprobisatu eta klasean egindako zerbait erakusten genuen, obra formal bat egitearen ordez. Urte batean, bi ikasle gaixo jarri zirenez, ezin izan genuen pentsatuta genuena egin. Niretzat ez zegoen inolako arazorik, baina zuzendariarengana joan nintzenean ez dakizu zelako errieta egin zidan! Oso kezkatuta zegoen, antza, hamaika urteko haur batzuek Gernika osoaren aurrean emango zuten irudiaz. Nik inprobisazio batzuk prestatuta geneuzkala esan nion, esketx antzeko batzuk, luzera handiko emanaldi bat egin beharrean zerbait laburragoa aurkeztuko genuela. Ea zer pentsatzen dudan esaka hasi zitzaidan, hori lehenago esan behar niola, eta abar. Auskalo zer irudikatuko zuen horrelako eskandalua muntatzeko! Txundituta gelditu nintzen. Ez zuen ulertzen aktoreak gaixorik egoteak eragin zuela egoera hura, ezta proposatzen niona oso emanaldi duina zela ere… Eta ez genuela egingo esan nion: ez esketx bat, ez bi, ez hiru. “Baina nola? Konpromisoa hartu duzu!”, eta gorri-gorri jarri zen. Ez zekien zer proposatzen ari nintzaion, ez baitzen inoiz saio bakar bat ikustera etorri.

Hemen zentzua dauka emaitzaren inguruan lehen esan dugunak: ez badago ebidentziarik, badirudi ez dela ezer gertatu.

Alde batetik, ez zuen urte osoko lana kontuan izan, eta, beste alde batetik, ez zuen nire jakintza aitortu. Nik banekien zertan ari nintzen, umeek asko ikasi zuten urtean zehar, baina hainbat zirkunstantziagatik batzuetan ezin da antzezlan bat aurkeztu, besterik gabe. Niri berdin zait umeak eszenatokira igotzen diren edo ez, hori dirulaguntza justifikatzeko bakarrik da, beste ezertarako ez.

      Zuzendariaren jarrera dela-eta, shock egoeran gelditu nintzen, eta gurasoei gutun bat idatzi nien, dena azalduz: batzuek ulertu zuten eta beste batzuek ez. Hor konturatu nintzen horrelako jarrerak gurasoengan ere zabalduta daudela. Kaletik haiekin topo egitean batzuek nire lana eskertzen zidaten, eta garrantzia kentzen zioten kurtso amaierako emanaldiari, baina beste batzuek, aldiz: “Jo, umeari ilusioa egiten zion azken emanaldi horrek!”. Ni miseria bat kobratzen ibili ondoren, nire semearen eskola delako mesede bat egitearren, eta hala ere, horrelako erantzunak jaso behar?

      Gainera, guraso batzuek gauza irreal bat dute buruan: kexatu egiten dira haurrak esaldi bakar bat izan duelako obran… antzerkia ez da testua bakarrik! Ez dute beste lan guztia ikusten. Igual gu antzerkia ikasten ibili gara lauzpabost urtez eta ez dugu inoiz sekulako paper bat izan, espagetiarena egiten ibili gara, ez da ezer gertatzen! Astebeteko ikastaro batera joanda beren seme-alabek Romeo eta Julieta egitea nahi dute! Beste batzuk, aldiz, pozik daude umea antzerkian aritu eta zenbait gauza ikasi dituela ikustearekin, eta jarrera hori eskertzekoa da.

Esposizioari dagokionez, irudiari lotuta, besteen aurrean modu jakin batean agertzea bilatzen dela iruditzen zait. Adierazpen hori eszenatoki gainean egon zaren denbora kopuruagatik neurtzen dela, itxura fisikoagatik eta esandako hitz kopuruagatik.

Ez da benetakoa. Niretzat esposizioa interesgarria izan daiteke, garatutako gaitasunak praktikan jarri eta sortutakoa besteekin konpartitzeko, adibidez egindako lana adin bereko beste talde bati erakustea, haien iritzia jaso eta elkarrekin hausnartu ahal izateko. Hala bada ondo, baina erakusten dugun horrek ez du zertan beti obra bukatu bat izan behar. Inprobisazioak izan daitezke, eszena laburrak, koreografiak, prozesuari buruzko ondorioak, eta abar. Baina orokorrean eskatzen zaiguna oso zurruna da. Bestalde, badirudi zenbat eta jende gehiagori erakutsi orduan eta hobea dela ikuskizuna. Horregatik, esposizioa, normalean egiten den moduan, kaltegarria iruditzen zait. Gaur egungo hezkuntza orokorrean azterketak diren moduan. Esposizioak itsutu egiten gaituela uste dut, garrantzi gehiegi ematen diogulako eta normalean emaitza jakin batzuk eskatzen zaizkigulako. Horrek ez digu ez esperimentaziorako ez akatsak egiteko aukerarik uzten, eta prozesu batean akatsak egiteko baimenik ez badugu ez dugu ezertxo ere ikasten.

“Espektakuluaren gizartea”.

Guztiz, eta ni espektakuluaren kontrakoa naiz. Beti esaten dut: espektakulurako erabili egiten gaituzte. Hain da zaila hori ulertaraztea! Nik behintzat Londresen ikasi nuena hori izan zen: akatsa. Denbora guztian zeure buruari akatsak egiteko baimena ematea, akatsari begiratu, hura onartu, bertan baitago ikasi behar duzunaren pista. Akatsa egin ahal ez izateak freskotasun guztia kentzen dizu: ez duzu zertan primeran egin behar, besterik gabe hor zaude, hori egiten, zerbait probatzen, jolasten. Gero herri osoaren aurrean egiteko gauza landuago bat izan behar du, noski. Baina gauza txikiena ere irudi gisa esplotatu nahi dute, eta telebistan emititu... Orduan, kasu pixka bat egiten dizute horrelako emaitzak aurkezteko prest zaudenean; bestela, ulertzen ez duten gauza arraro batean ari zara.

Emozionalki nola bizi izan dituzu deskribatu dituzun esperientziak?

Ba, frustrazio handiarekin. Alde batetik, antzerkia baloratzea falta dela uste dut, eta bestetik, oro har ikuspuntu sortzaile bat garatzea: hau da, errealitatearekiko beste begirada batzuk txertatzea. Kostatu egin zait ikuspuntu sortzaile hori duten espazioak eta horiek babesten dituzten pertsonak aurkitzea, non norberaren garapena bilatzen den, ikuspuntu kritiko bat... berdin zait zein jakintza esparrutan. Azkenean aurkitu ditut batzuk, baina ez da erraza izan. Gogorra da, zeren, nahiz eta hezkuntza orokorrak bere paperetan sarri hori aipatzen duen, norberaren garapena eta diziplinartekotasuna adibidez, praktikan ez dute aurrera eramaten edo azalean geratzen dira. Tristurarekin bizi izan dut zelako eredua ematen diegun haur eta gazteei. Horrelakoetan zera pentsatzen dut: beno, ikasiko dute eskolatik kanpo! Ja-ja-ja! Horregatik, eskolatik kanpo ikuspuntu alternatiboak lantzen dituzten espazioak behar direla konturatu naiz.

Gauzak horrela, zein da zure estrategia?

Nire estrategia honako hau da: haiek oso zurrunak badira, ez dut elkarlanik aurrera eramaten. Aldiz, horren zurrunak ez direnean, eskatzen didaten hori nire modura egokitzen saiatzen naiz. Horrez gain, batzuetan, irakasleekin hitz egitera jotzen dut zuzenean. Azken hau ez dut gehiegi garatu, gogorra egiten zaidalako, baina onartzen dut gehiagotan egin beharko nukeela: guraso eta irakasleekin bildu eta nire pedagogia ondo azaltzea.

Zergatik egiten zaizu gogorra?

Zaila egiten zait komunikazioa, oso inplikatuta sentitzen naizenez gogorra egiten zaidalako behin eta berriro neure burua egoera horretan jartzea. Hala ere, oso beharrezkoa dela iruditzen zait. Adibidez, orain Lekeitioko Arropaineko Arraguan nabil lanean, eta proiektua kudeatzen duen Maider Illanak oso ondo azaltzen ditu gaiaren eta pedagogiaren nondik norakoak, esango nuke horregatik lortu duela eskolekin lan ona egitea. Bertan egiten ari garen lanak prozesuari ematen dio lehentasuna, eta diziplinartekoa da. Eskola batzuetako irakasleak aurrerakoiak dira, eta zertan gabiltzan ulertzen ez duten arren gure lana egiten uzten digute, aditu bezala aitortzen gaituztelako. Hori konfiantzaren erakusle da. Ikastetxe batzuek muturreko jarrera ere hartzen dute eta proposamenaren alde agertzen dira haien parametroetan, nik egiten dudana “modernotzat” hartzen dutelako.

Kasu horretan prestigioaren kanonean sar liteke. Zenbait hitz erabiltzen baditugu are gehiago, adibidez, “performance”.

Baina nahiz eta “performance” edo nahi duzun izena jarri, batzuek beti berehalako emaitza bat nahi dute. Gutxi batzuek, ordea, ez, nahikoa dute hor eman den esperientziarekin. Eta kontraesana ematen duen arren, denborarekin, azken hauetatik ateratzen dira emaitzarik interesgarrienak.

Sentsibilitate falta dagoen bitartean, alferrik da: nahiz eta pedagogia egin, eta bere lengoaiara egokitzen saiatu, parte hori landuta ez badaukate ez dira ikusteko gai, ezta?

Hala da, baina gizartean indarrean dauden baloreek zerikusi handia daukate hor. Izan ere, nahiz eta haiek ikusteko gai ez izan, nik kristoren txaleta badaukat eta nire lanarekin diru pila bat irabazten dudala jakingo balute, segituan, “tipa horrek asko daki” esango lukete! Ja-ja-ja!

Hori bera gertatu zaizu zuri?

Ez zehatz-mehatz, baina hori sentitzen dut: zenbait eskolatan klaseak ematen ibili naizenean ez naute bereziki baloratu, batez ere hasieran. Baina gero egunkarian zerbait idatzi dudala ikusten badute, liburu bat argitaratu, edo Arriagan lan egin dudala, orduan beste modu batean begiratzen didate. Egia da denborarekin nire arloa defendatzen ikasi dudala neuk ere, eta horrek errespetuz trata nazaten eragin duela. Bestalde diruak, etxeak, edo kotxe batek balio erantsi hori eman diezaguketela uste dut. Esate baterako, lehen aipatu dut nola eskolako zuzendari batek gaizki tratatu ninduen: zerk ematen zion niri horrela hitz egiteko eskubidea? Bada, bere postu hierarkikoak, eta gizona izateak. Aitzitik, tipo horrek zuzendaria izanda ere oso soldata kaskarra eduki balu, eta ni, aldiz, berdin-berdin antzerki irakaslea izan banintz baina kristoren soldatarekin, tipo horrek ez nindukeen horrela tratatuko. Hortaz, zerk ematen digu prestigioa? Diruak. Lotura bat egiten dute dirua, boterea eta jakintzaren artean. Nahiz eta batak ez duen bestearekin zerikusirik. Gu zenbat eta prekarioago ibili, geroz eta gutxiago izango gaituzte kontuan. Egia da beste ikuspuntu bat daukan jendea ere badagoela, baina gutxiengoa dela uste dut.

Oso interesgarria egin zait aipatu duzuna: gizartearen prestigio kanonean sartuz gero zilegitasuna eskuratzen duzula, alegia. Adibidez, Arriagan antzeztu duzunean, jendeak beste begirada batekin ikusi zaituela.

Harrigarria da. Niretzat, egia esan, antzerkia eszenatokian egitea interesgarria izan daiteke, baina gure erronka nagusia eguneroko bizitzan dagoela uste dut. Jendeak, antzezlan bat ikustera joatean, entretenimenduaren tokian sailkatzen gaitu. Hezkuntzan edo halako eremuetan txertatzea lortzen dugunean garrantzizkotzat ikusten gaituzten seinale izango da. Nire lekua ez dago antzokian bakarrik. Gainera, a zer leku ematen diguten! Nire ustez antzokia, orain ulertzen dugun bezala, zaharkituta dago. Ez badute antzokien erabilpena zabaltzen, museoko bitrina herdoildu bihurtuko dira.

Zerekin lotzen duzu antzokia?

Nire ustez, antzokia utzi diguten azkenengo zokoa da, zeinetan antzerkilari guztiok sartu eta, hartara, gizartetik baztertu gaituzten: “Ale! zuek denok antzokira, eta gu joango gara asteburuetan ikustera”. Eta, gainera, azkenean ez dira etortzen! Antzokia ez da ezagutzarako espazio bat kontsideratzen, zeina interesgarria eta lagungarria izan daitekeen pertsonaren garapenerako. Orduan, zer leku du antzerkiak? Batzuetan, testuingurutik at dagoen eta nahikoa informazio ez daukan programatzaile batek erabakitzen du zer egingo den antzokietan, gehienetan gurekin inolaz ere kontatu gabe... eta hori da gure lekua? Hortik ezin dugu gizartean eraginik izan. Antzokia oso eremu murritza da, non ezin dugun nahi dugun guztia adierazi. Nire iritziz, benetako antzerkia entseguak dira, klaseak... Hor ateratzen du jendeak benetan pentsatzen duena. Hala ere, antzokietarako sarrera erraztuko baligute eta han egiten denaren inguruan erabakitzen utziko, antzokiek beste bizitasun bat hartuko luketela uste dut.

Gizarte bat bere egunerokotasunean, denbora gehienean behintzat, lanari eta espazio pribatuari lotuta antolatuta baldin badago, hau da, etxeari, kontsumo-guneei, tabernei eta abar, antzokia, nolabait, baztertuta geldi daiteke, eta hori nahikoa adierazgarria da. Gainera, antzokian publikoak duen esperientzia “sartu eta ikustearena” da. Eta, aipatu duzun bezala, antzerkilarien lana antzokitik askoz haratago dago, fenomeno puntual bat da emanaldia. Zer behar du antzerkiak ikusgarritasuna, duintasuna eta errekonozimendua lortzeko?

Normalean, antzerkiaren inguruan hitz egiten dugunean, antzokietan egiten den produkzio horien inguruan aritzen gara, baina hori antzerkiaren parte txiki bat baino ez da, eta, nire ustez, ez da interesgarriena. Icebergaren punta izan beharko luke. Antzerkiak gizarteari ekarpen esanguratsua egin diezaion toki askotan egon beharko litzateke, aukera gehiago eduki, profesional eta hezitzaile anitzak izan, hamaika eskola... Eta antzerkiaren inguruan ikerketan eta esperimentazioan dabiltzanak izango liratekeen antzezlanak sortzen dituztenak. Baina horrek sostengu bat behar du, testuinguru bat.

Antzokia berez antzerkilarion tokia da, eta ez edozein toki, toki prestigiotsua, gainera: gizarteak antzerkilarioi aitortzen digun tokia, zilegitasun gehien ematen duena, eraikin bezala dotorea. Hala eta guztiz ere, zuk esan duzun bezala, hori antzerkiaren icebergaren puntaren erakusle besterik ez da. Sakondu dezakezu pixka bat ideia horretan?

Antzokiak bahiturik daude: hasteko, antzokia bera, eraikina, gu geu, sortzaileok baino garrantzitsuagoa da. Herri askotan gehiago errespetatzen dituzte antzokiko garbitzailearen ordutegiak sortzaileenak baino, eta horrek asko esan nahi du. Esate baterako, ikastetxe bateko ordutegiak garbitzaileen arabera erabakitzen dira edo klaseen arabera? Gure sorkuntzen ordutegiak kontuan hartuta egin beharko lirateke antolakuntzak. Entseguez ari naiz, sorkuntza prozesuez, ez emanaldiez. Antzokiak ez dira gureak eta ez dira guretzat, guztiz usurpatuta daude.

      Gernikan tokiak badaude, baina orain arte behintzat ez dute nahikoa erraztasun jarri sortzaileok erabil ditzagun. Erabili izan dut espazioren bat noizbehinka, baina argi dago ez garela lehentasun bat. Uste dut ez dela herriko artistongan nahikoa konfiantzarik ipini. Kultur etxean entseatzeko erabil daitekeen areto txiki batez ari naiz zehazki. Dena den, iruditzen zait bertako arduradunak konturatzen hasi direla gurekiko elkarlana ezinbestekoa zaiela jendea aretoetara eta ekintza ezberdinetara joatea nahi baldin badute. Zentzu horretan, jarrera aldaketa bat ikusten ari naiz kultur etxeko zuzendariaren aldetik, eta hori eskertzekoa da, ea horrela jarraitzen duen. Beste kontu bat da udaletik zer baliabide ematen dioten, kulturaren inguruan zer ideia duten eta zer egiteko prest dauden herriko artisten alde. Baina Urdaibaiko Guggenheim berriaren proiektuak argi uzten digu politikari batzuentzat kultura hitzak zer esan nahi duen: turismoa eta dirua. Haiek ez dute gugan pentsatzen, beraien inbertsio eta ametsetan baizik.

      Nik hasieran pentsatzen nuen ez nindutela kontuan hartzen berria nintzelako, eta ez nekielako askorik. Baina urteak pasatu ahala konturatu naiz ez naizela ni, berdin du nor zaren! Hona artista garrantzitsu asko etorri dira, eta ni bezain gaizki daude. Miren Agur Meabe, Joseba Sarrionandia, Eider Rodriguez, Miren Gaztañaga edo dena delakoa etortzen bada, berdin dio! Berriro ere prestigioari lotuta dagoela uste dut, zeren politikaria edo halako errekonozimendu bat daukan beste norbait bagina, ezberdin tratatuko baikintuzkete. Edo agian ez, auskalo.

      Argi dagoena da kultur etxeetako arduradunek eta kultur arloan ardura politikoa dutenek, oro har, konplizitate handiagoa bilatu beharko luketela herriko zein kanpoko artistekin. “Kultur etxea” deitzen den horretan lan egiten baitute, eta kultur eragileok baikara horko lehengaia, izenak berak dioen bezala. Zorionez, gertutasuna bilatzen duten zuzendariak eta parte hartzea sustatzen duten kudeatzaileak ere badaude, baina salbuespena dira. Horregatik, kudeatzaile horien zeregina kultur eragileokin elkarlanean aritzea eta gure lana zaintzea dela argi uzten duen filosofia berri bat sustatu beharko litzateke Euskal Herriko kultur politiketan, Eusko Jaurlaritzatik hasi eta udal zein kultur etxeetara zabalduz.

Zerk ematen dizu indarra? Edo zein da, hainbeste frustrazioren artean, aurrera egiten laguntzen dizun motorra?

Indarra ematen dit bide honetan guztian bizitzeko modu propio bat, nire ikuspuntu eta iritzi propioa garatu dudala ikusteak. Hori antzerkiari esker izan da. Nor naizen eta zer interes dauzkadan ikertzeko jakin-min handia daukat, gizarteari nire ekarpen propioa egiteko. Teatroa hori guztia adierazteko libre sentiarazten nauen espazio bat da, horregatik da hain baliotsua niretzat. Urteak igaro ahala horretarako lekua uzten duten irla batzuk deskubritu ditut, eta horietatik ere indarra hartzen dut: antzerkiko kideak, kultur teknikari eta programatzaile konplizeak, elkarte batzuk... Niretzat abentura bat den bitartean eta esperimentatzeko aukera ematen didan heinean, interesgarria da, baina antzerkia antzerkiagatik ez zait interesatzen. Dibertigarria izan daiteke eta ondo pasa dezaket, baina ez badauka eduki hori ez zait hain garrantzitsua iruditzen.

Zerbait gehitu nahi duzu?

Pandemian gure lanaren balioa argi eta garbi geratu dela, jendeak intuizioz artea eskatzen zuelako: antzerki klaseak bete egin ziren, nik gainbehera bat egongo zela pentsatzen nuenean. Nahiz eta arrazionalki gauza bat esan, edo gizarteak mezu bat bota, jendeak bere beharrizanak ditu, besterik gabe gorputzarekin presente egotea bada ere. Zorionez, gorputzak ez daki gezurrik esaten.

* * *

      Sortzaile bizkaitarraren hitzek badute bufoitik zerbait: haserretik eta minetik mintzo da, kritika gogorrak eginez, gizartearen alde ilunena seinalatuz, xaxatzaile. Umorea esatera ausartzen ez garen edo esan ezin dugun hori adierazteko tresnatzat hartu izan da: botere hori dauka eta, horregatik, askotan, deserosoa eta polemikoa gerta dakiguke, ez baita inolaz ere “inozoa”.

      Artetxek gai esanguratsuak jorratu ditu: besteak beste, gizartearen muinera joz, barneratuta dugun paradigmak pentsamendu arrazionala eta zientifikoa gurtzen eta, ondorioz, gorputza, emozioak eta intuizioa bezalako pertzepzioak gutxiesten dituela adierazi du. Eskoletan izan duen esperientziari jarraiki, hezkuntza sistemak paradigma hori indartzen eta defenditzen duela argudiatu du. Maite duen antzerkiak norbere burua deskubritzera eta desafiatzera eramaten gaitu eta, horrek, hezkuntza sistemako baloreekin ez ezik, seguruena gure gizarte-ereduarekin bat egiten ez duen erronka bat suposatzen du. Handiegi geratzen zaiguna, akaso.

ANDER LIPUS

ARTEDRAMA PLATAFORMA

      Ander Lipusek (Markina-Xemein, 1971) ibilbide luzea du antzerki-ikerlari moduan. Esperimentazioa helburu, aktore eta zuzendari aritu da, baita irakasle ere, eta hainbat antzeztalde proiekturen sortzailea da: Antzerkiola Imaginarioa (FTI) eta Artedrama Plataforma, esanguratsuenak. Antzerki fisikoan, antzerki antropologikoan eta Indiako Kathakali teknikan aditua da. Ikasketak eta lehen hastapenak Madrilen egin zituen, eta 90eko hamarkadan Euskal Herrira itzuli zen eta ordutik euskal kulturarekin eta sorkuntzarekin konprometitu da. Artedramarekin euskaraz sortzeko hautua egin zuen, eta ordutik sendo eutsi dio.

      Bere ibilbideko etapa guztietan izan du, antzezlanekin batera edo haratago, oinarrira, hezkuntzara, transmisiora jotzeko bulkada bat. Horren adierazlerik gorenena izango litzateke Aulestin hamabost urtez antolatu dituen ADEL topaketak. Bulkada horretan sakontzeko gogoz jarri dut hitzordua berarekin. Elkarrizketa egiteko unean urtebete da bere jaioterrian bizi dela, Markina-Xemeinen, eta bertako kafetegi batean elkartu gara.

Etxean euskaraz lan egiteko hautua egin duzu, baina FTIren garaian euskaraz aritu omen zinen kanpoan ere.

Bai, Iranen, Kairon, Chicagon eta Buenos Airesen egin izan dut teatroa euskaraz. Antzerkiola Imaginarioaren Yuri Sam obrarekin izan zen hori. Gazteleraz ere antzezten genuen lan hura, baina nik leku haietan apropos eskatzen nuen euskaraz egin ahal izatea. Itzulpenik ez zuen arren jendea etorri egiten zen. Buenos Airesen, adibidez, gazteleraz egiteko eskatu zidaten, eta nik onartu, baina euskaraz ere egin ahal izatearen truke, obra hura bere oinarrian hala sortu zelako. Azkenean bi bertsioak taularatu genituen. Euskal Herrian, aldiz, apustu hori ez zen ulertzen, eta ez zidaten euskaraz aritzeko hainbeste aukerarik ematen, etxean gazteleraz egiten amaitzen nuen sarritan.

Harrigarria da hori!

Bai, horregatik kanpoan lanean ibili ostean pentsatu nuen Euskal Herrira bueltatu eta gauzei beste leku batetik heldu behar niela, beste lanketa bat egin. Hemezortzi urterekin antzerkia ikasi nahi nuenean, orduko Antzerti eskola itxi egin berri zutela eta ez nekien nora jo. Garai hartan erdaraz justu-justu egiten nuen. Euskal Herrian ez zegoen non ikasi, ez behintzat nik bilatzen nuen maila oneko eskola mota eta, azkenean, Madrilera joan nintzen. Arantza horrekin jarraitzen dut: hemen beharrezkoa da goi-mailako antzerki formakuntza bat. Horregatik, nire ahalegin guztiak horretara bideratu izan ditut, hutsuneak betetzera: adibidez, nire herrian ez zegoen antzerki talderik, eta antzerki talde bat sortu nuen, behar horri erantzun bat emateko. Nire hurrengo borroka herrian, Markina-Xemeinen, antzoki bat sortzea da, oraindik ere ez daukagulako espazio egokirik.

Zure lanaren berezitasunetako bat da egun euskara hutsean sortzea, baina hasieran ez zen horrela izan. Nola iritsi zinen horretara?

1998. urtean, Bilbon, lagun batzuekin batera Antzerkiola Imaginarioa taldea sortu genuen, lengoaia eszenikoa ikertzeko helburuarekin. Gure lanak sortzearekin batera stage internazionalak —ikastaro trinkoak— antolatzen genituen. Hor gehien gailentzen zen hizkuntza gaztelera zen, bigarren maila batean ingelesa, eta euskarak, aldiz, ez zuen ia lekurik. Gogoratzen naiz stage batean, libre geneukan tartetxo batean, Iñigo Aranbarri aktorearekin ping-pongera jolasten ari nintzela euskaraz zuen adierazkortasun handiari erreparatu niola. Aldiz, nabarmena zitzaidan zer zailtasun zeuzkan erdaraz egiterakoan. Neure burua ekarri zidan gogora urte batzuk lehenago. Momentu hartan gure lana euskaraz egiteko beharra genuela sentitu nuen, geure ama hizkuntza delako, eta hortxe piztu zitzaidan euskara hutsean antzerki formakuntza edo laborategi bat sortzeko ideia: hala sortu zen Aulestiko Artedrama Euskal Laborategia (ADEL). Antzerkiolaren ikastaroetan jarduna elebiduna zen, eta elebiduna izanik ikasle bakar bat erdalduna zenean dena erdaraz egiten amaitzen zen. Horregatik argi utzi nuen Aulestiko topaketak euskara hutsez egingo genituela. ADEL proiektuaren hasierako oinarria ikerketa zen, euskal teatroari bere etxea ematea, idatziak egitea, txosten pedagogikoak eta abar, baina topaketek beste bide bat hartu zuten, hain justu ere prekaritatearengatik. Ez da posible dena egitea, eta nahiz eta hasierako helburua ez bete, ADELek bere bidea egin du, bere horretan funtzio bat betetzen du: Aulesti bezalako herri txiki batean antzerkizaletasuna piztea. Aurten, 2023an, hamasei urte beteko ditu ekimenak. Horretarako lan handia egin behar izan dugu: bertako haurrei urtetan ordu kurrikularretan antzerki klaseak eman izan dizkiet, hau da, ekimena urtean behin egiten dugun astebeteko jaialditik haratago doa. Herrian haurrekin topo egiten dudanean badakite nor naizen, eta nire bidez badakite zer den antzerkia; era berean, hala transmititzen diete beren gurasoei ere... Dena da kate bat. Antzerkia ez da merkatuaren baitan emanaldiak egitea bakarrik, tentakulu asko dauzkan kate bat baizik, eta horrekin guztiarekin jolastu behar dugu.

Gaur egun Artedrama bezala ezagutzen dugun antzerki plataforma ekimen hari lotuta sortu zen, beraz?

Nire ideia, ekoizpen-etxe edo produktora baten faltan, zoru bat eraikitzea izan zen, eta horretarako balio izan zuen Artedrama plataformak: guk Arte Eszenikoen Plataforma deritzogu, eta horrek proiektu ezberdinak sostengatzea baliatzen digu, haien artean Aulestikoa. Beste batzuk, ordea, koprodukzioak dira. Orain Gernikan gabiltza konpainia “egoiliar” gisa, hor beste tentakulu batzuk garatu ditugu. “Keinu” deitu diogun ekimenaren bidez antzerki tailerrak egiten ditugu, adibidez. Aktore edo dantzari bat gonbidatu eta asteburu batean ikastaro trinko bat antolatzen dugu: “Keinu Eneritz Artetxeri”, “Keinu Amancay Gaztañagari”, eta abar. Gernikako herritarrei zuzenduta dago baina baita kanpoko jendeari ere. Honetaz gain, koprodukzioak ere egiten ditugu beste konpainia batzuekin, hala nola Axut! edo Dejaburekin. Herri antzerkigintzan ere ibiltzen gara, Iparraldean lan asko zuzendu izan ditut. Orain dela gutxi Gernikan herritarrekin bonbardaketaren inguruan obra handi bat prestatzen ari ginen, baina pandemia dela-eta gelditu egin behar izan genuen.

Antzerkiola Imaginarioaren bidez stageak antolatzen zenituztela aipatu didazu. Kontadazu pixka bat gehiago horren inguruan.

Irakasleak gonbidatzen genituen kanpotik. Adibidez, Indian izan nintzen eta Kathakali teknika ikasi nuen, bertan nire “gurua” izan zena ekarri nuen eta hango teknikak landu izan genituen… Era berean, Madriletik eta Italiatik ere etorri zen jendea irakastera, eta nik neuk ere eman nituen ikastaroak, besteak beste.

Ez da ohikoa zure belaunaldiko aktore gazte batek Kathakali teknika ikastea...

Nik batez ere hori landu dut, aktore batentzat kristoren teknika da. Baliko maskarekin ere aritu izan naiz. Ekialdeko tradizioak niretzat beti izan dira ardatz bat: Japoniako No teatroa, Kabukia... Antzerkian nire lehenengo formakuntza oso klasikoa izan zen, William Layton maisuaren pedagogiaren bidetik. Hor lanketa guztia buruan oinarritzen da, arrazoian. Egia da emozionalki kristoren ahalmena ematen dizula, azken batean teknika bat delako. Nire ustez aktore orok teknikaren bat ikasi beharko luke, gutxienez bide batean espezializatu eta sakondu. Teknika hori baliagarria zaizun ala ez gerora ikusiko duzu, baina oinarri bat edukitzea oso garrantzitsua da. Dena dela, azkenean teknika guztiek leku berera eramaten dutela uste dut, ibiltzeko modu ezberdinak besterik ez direla: azken batean, eszena gainean bizirik egotea da kontua, organikoa izatea eta hori transmititzeko gaitasuna izatea.

Lehen aipatu didazu gaztetan Madrilera joan behar izan zinela antzerkia ikastera, gero bueltatu eta euskal antzerkia bultzatzeko apustua egiteko. “Heroiaren bidaia” gogorarazi dit horrek. Nola bizi izan duzu zuk hori?

Nik hasieran ez nuen horrela planeatu. Madrilera joan nahi nuen, bertan teatroa egin, han bizi... eta gero, gainera, nire asmoa New Yorkera joatea zen, kristoren asmoak nituen! Baina asmo horiek aldatzen joan ziren, batez ere nire balore eta printzipioen arabera lan egiteak Madrilen kabidarik ez zuela ikusi nuelako. Orduan, hona itzuli eta nire bidearen bila hasi nintzen. Uste dut norbere bidea txikitako jaioterrian dagoela. Hemezortzi urte nituenean antzerkia zoroen gauza bat zen, ez “heroiena”, baizik eta eroena. Lan asko egin behar izan dut antzerkitik bizi daitekeela demostratzeko. Enpresa bat sortzea eta gauza “serio” bat egitea sekulako ahalegina izan da.

Zergatik ez zuen Madrilen kabidarik nahi zenuenak?

Gaztetan oraindik ez nekien oso ondo zer egin, baina banekien egiten nuen horrek ez ninduela betetzen. Hogeita bi urterekin dagoeneko teatro klasikoan nenbilen lanean, kristoren soldatarekin. Bira hura erdian utzi nuen, taberna batean hasi nintzen lanean eta Filosofia ikasteari ekin nion. Antzerki mota independentean sartu nintzen, ezer kobratu gabe. Argi neukan teatro mota horretan ez nuela lanik egin nahi. Zergatik? Ez dakit, ipurtarina nintzen, uste dut baneukala barne su bat…

Ez zenekien oso ondo zergatik baina bazenekien ez zela hortik.

Bai, une horretan teatroa egiteari ere utzi egin nion.

Lagunek zoratuta zeundela esango zizuten...

Bai, kar-kar-kar! Niri beti esan izan didate hori. Teatroa utzi ondoren lorezaina ere izan nintzen, filosofia ikasten nuen bitartean, eta gerora berriro bueltatu nintzen antzerkia egitera. Baina, azkenean, Euskal Herrira bueltatzea erabaki nuen: maitasunak ere asko mugitzen du, Madrilen bikotekide izan nuen neskarekin harremana utzi eta Markina-Xemeinera etortzeko erabakia hartu nuen. Hemen asmatu nuen nire ezizena: “Ander Lipus”. Garai hartan Utopia manifestua idatzi nuen: nire asmoa Bilbon musika teknoko jaialdi industrialak egitea zen, performancea eta teatroa nahasturik, bertako fabrikak okupatuz. Hala sortu nuen manifestua, eta gero hortik eratorri zen “Mina Espazioa”, fabrika abandonatu batean, sorkuntza laborategia.

Ez nekien Ander Lipus zure ezizena zenik!

Bai, ni Iñigo Ibarra naiz.

Pozten naiz zu ezagutzeaz. Egia da izen berezia dela Ander Lipus...

Klaro, nik garai hartan ez neukan indarrik, zer egingo nuen ba “Iñigo Ibarra” izenarekin”? Ez zuen abangoardiara ez ezertara sonatzen! “Lipus” nire Madrileko lagun baten abizena zen, kendu egin nion, eta horrekin batera “Andere” hitza ere asko gustatzen zitzaidan, hala Anderetik “Ander” atera nuen. Madrilen sei urte eman nituen, Bilbon hamar eta, gero, Berrizen beste hamabost. Orain urtebete egingo dut Markina-Xemeinen, herrira bueltatu naiz hogeita hamar urteren ondoren.

Ziklo luze bat itxi da?

Nik berez nahi nuena ez da bizi izan dudana. Hau oso gauza pertsonala da, ez doa inora, baina tira: nire asmoa antzerkirik onena ikastea zen, Oscar bat irabazi eta laurogeita hamar urterekin nire herrira bueltatzean Oscarra, nola ez, presoei dedikatzea! Kar-kar-kar! Hori zen nire txikitako edo gaztetako ametsa. Eta, begira: herrira bueltatu nintzen askoz lehenago eta argi ikusi nuen bertan egin behar nuela lan, hemen izango nuela zorua eta baratzea. Sorkuntza askotan egon naiz, adibidez EHAZE elkartearenean, baina gerora utzi egin nuen, izan ere, ezin baitzara toki guztietan egon eta lekua utzi behar baitzaio jende berriari ere.

Badirudi arrakasta eta prestigioa elkarri loturik daudela eta gainera atzerrian daudela: kanpotik “ematen” edo aitortzen dizuten zerbait, Oscar bat bezala, gero hona “ekarri” dezakezuna. Zentzu horretan, Madrilen teatro klasikoan zenbiltzanean arrakasta eta prestigioa zenuela esan genezake...

Arrakasta xumeago bat, baina bai. Momentu hartan hogeita bi urte nituen eta dagoeneko errekonozimendu handiko aktoreekin nenbilen lanean: Helio Pedregal, Carmen Elias, Ana Gracia, Antonio Valero... Inongo entxuferik gabe. Ez nintzen inor, baina hain gazte izanik han egoteko kapaz bazara, arrakastaren bidea sumatzen hasten zara. Baina hori pikutara bidali nuen.

Bilbon Antzerkiola Imaginarioa sortu zenuen, euskal antzerkigintzan arrasto luzea utzi zuen proiektua. Etapa haren ostean bide berriak etorri ziren: Madriletik Bilbora, eta Bilbotik Berriz eta Markina-Xemeinera, proiektu berriak harilkatzen. Zein izan da hari hori?

Madriletik bueltan argi neukan hemen lan egin behar nuela, eta horrek denborarekin erradikalizatu egin zuen nire bidea: euskaraz bakarrik ariko nintzen. Markina-Xemeinen Abarka antzerki taldea sortu genuen adibidez, maila horretan zegoen hutsunea betetzeko, eta ahaldundu egin ginen euskararekin inguruko hizkuntza hegemonikoen presioaren aurrean. Denborarekin inurri lan horren emaitzak ikusi ditut: zazpiehun lagun bizi diren Aulesti batean, adibidez, hiru antzerki ikaslek antzerkian goi-mailako ikasketak egiteko saltoa eman dute, eta hor ikusi dut transmisioa zeinen inportantea den. Beharbada, ni haien bidean gurutzatu ez banintz pertsona horiek ez zuketen erabaki hori hartuko. Beste batzuek nik gaztetan izan ez nituen aukerak izatea gustatuko litzaidake. Hori da nire borroka.

Zuk zeuk nola ezagutu zenuen antzerkia?

Ez dut ondo gogoratzen, baina oso argi dut flipatu egin nuela frontoian Geroa antzerki taldea etorri zenean: jendea ikusi nuen biluzik, zirkulu batean gauzak egiten, eta pentsatu nuen, “Zer da hau? Ke kaña!”. Gogoratzen dut gehien txunditu ninduena emanaldiaren ondoren dena desmuntatu eta furgonetan nola sartzen zuten ikustea izan zela, eta jarraian beste herri batera zihoazela jakitea. Nik hori bera sentitu nahi nuen. Gerora, hamahiru edo hamalau urterekin, dagoeneko antzerki testuak idatzi, antzeztu eta zuzentzen nituen.

Transmisioari lotuta askotan kultur arloan “arrakasta” zentzu kuantitatibo batean ulertzen dela iruditzen zait, eta ez zentzu kualitatiboan. Adibidez, kultur programatzaileek balioan jartzen dute, eta “arrakastatsu” bezala definitzen, mila ikusle izan dituen emanaldi bat egotea; ondorioz, hori sustatzen jarraitzea erabakitzen dute. Aldiz, irizpide horien arabera, zer balore izan lezakete Aulestiko jardunaldiek, adibidez? Beharbada ez gehiegi, baina esan duzunagatik horri esker gutxienez hiru lagunek antzerkia ikasteko erabakia hartu dute. Nire kasuan, lehen aipatu duzu Iñigo Aranbarri aktorea: bera nire irakaslea izan zen, hamalau urte nituenean institutura klaseak ematera etorri zen, eta bera ezagutzea erabakigarria izan zen niretzat antzerkiaren munduan murgiltzeko orduan...

Kuriosoa da, ni Iñigo Aranbarriren lehen irakaslea izan bainintzen… Dena da kate bat, garrantzitsua da kate hori existitzea.

Nik Iñigorekin sumatu nuen ordura arte izan nituen antzerki irakasleekin alderatuta ezberdina zela, bere egiteko moduarekin identifikatu nintzen eta liluratu ninduen: berotzeko yoga egiten genuen, behin idazlan bat egiteko eskatu zigun... ordura arte izan nituen irakasleekin ez zitzaidan sekula halakorik gertatu. Urte askoren buruan, berriro antzerkiarekin lotura bilatu nuenean, harengana jo nuen gomendio eske, eta hark eman zidan nire hurrengo erreferentzia izango zena: Antzerki Labea, Dejabu konpainiaren eskola. Transmisioaz mintzo, pertsonak oso garrantzitsuak dira beraz, pertsonaz pertsona jositako kateak.

Hala da, oso desberdina da antzerkia nork ematen duen, nondik, zer nolako maitasuna transmititzen duen ofizioarekiko... Nire klaseetatik jende pila bat pasatu da eta askok antzerkiak harrapatu ditu, batzuk amateur bezala eta beste batzuk profesional bezala. Zerbait pizten duzu oinarrizko enkontru horietan, eta hori transmisioarekin lotuta dago erabat: zure munduan existitzen ez den zerbait ezin duzu gozatu, baina existitzen den momentutik aukera berri bat zabaltzen zaizu. Bestalde, antzerkia nondik enfokatzen duzun, alde handia ezartzen du, aukeratzen den metodoa norberaren kontua da, baina funtsean, antzerkiaren gauzarik ederrenetako bat jendeari on egiten diola da. Hain da handia eta zabala! Hainbeste esparru hartzen ditu!

      Norberak aktore bezala bide bat hartu behar du. Nik bere egunean eszenatoki gainean egotea erabaki nuen; hortaz, ezin diot denborarik eskaini hezkuntza edo pedagogiari, beste mundu bat delako, ez daukadalako nahikoa indar horretan ere aritzeko, nahiz eta oso gauza serioa eta interesgarria iruditzen zaidan. Halere, ikastaroetan transmititu dezakedana da nik aktore bezala nola ikusten dudan antzerkia, pertsonalki eta profesionalki non nagoen pasioarekiko: aktore gisa nola lan egiten dudan erakutsi dezaket, baina ez pedagogo moduan, enfoke estetiko-politiko-etiko konkretu batetik baizik. Bideak transmiti ditzaket, nola sentitzen naizen ni ondo taula gainean, nola lortzen dudan nahi dudana komunikatzea. Nire esperientzia baliatzen dut ibilbide posible bat transmititzeko, eta hortik bestea gonbidatzen dut bere bide propioa egitera.

      Horren harira, esango nuke oso eskola gutxi daudela non garbi ikus daitekeen zein den pedagogikoki edo teknikoki proposatzen duten norabidea. Adibidez, Dantzertiren kasuan zaila egiten zait hortik ateratzen den aktore batek zer euskarri duen imajinatzea, zer zoru, zer berezitasun. Izan ere, euskal aktoreok, euskarak dakarren imajinario propioarekin, zer antzerki eskain dezakegu? Bada hor berezitasun bat, ez zentzu identitario batean, apelatzen dugun imajinarioari loturikoa baizik. Nik ez dakit zein den bidea, ez dut uste bakar bat dagoenik; horregatik, laborategi gisa guk nola elkar komunikatzen dugun ikertzea interesatzen zait. Ipar Euskal Herrian maskaradak edo pastoral bat ikustean, edo Antton Luku bat irakurtzen dudanean, gure kulturak dituen ezaugarriez jabetu eta beste kulturekiko aldeak daudela konturatzen naiz: horregatik gara euskaldunak. Nahi nioke gaiari heldu berriz ere, orain arte ez naiz sakonean ikertzera iritsi. Espero dut beste jende batek inoiz egingo duela.

Dena dela, egiten duzun transmisio bidea pedagogikoa da guztiz, nahiz eta ez den pedagogia egitea bere horretan: ez zara sartzen aktore baten formakuntzan hain sakon, baina guztiz lagungarria izan daiteke.

Aktore bati nire iritzia eman diezaioket, nire ustez jorratu beharko lituzkeen teknikak gomendatu, eta abar. Ikastaroetan zera azpimarratu izan dut beti, nik metodo zehatz bat ikasi nuela eta gerora guztiz kontrakora joan nintzela: teatro oso arrazionaletik Indiara, Eugenio Barbarekin Antzerki Antropologia jorratzera, eta abar.

Antzerkiaren alderdi psikologikotik fisikora, alegia.

Hori da: Ekialdeko tradizioak, Grotowski, Odin Teatret, Meyerhold… Esan duzun bezala, antzerki fisikoaren alderdia da nire interesa piztu izan duena. Nik uste dut ondo ulertu behar dela teknika bakoitzaren izaera. Uste dut funtsean DNA bera dutela teknika guztiek, baina gero, segun zer estetika eta zer etikarekin lan egiten duzun, oso ezberdina izan daitekeela egiteko modua: adibidez, kaleko antzerkian zure energia askoz gehiago dilatatu behar duzu, eta aldiz, zinean, adierazpena txikiagoa izan behar da.

Adierazi didazu antzerkia zein konplexua den, zenbat teknika eta pedagogia dauden, zenbat tradizio, zer garrantzitsua den aktore batentzat euskarri on bat izatea. Horri lotuta, aipatu duzun Dantzerti besteak beste, badaude formakuntza eskaintza asko non ez duten definitzen zer teknika jorratzen duten. Askotan jendeari aktorea zarela esaten diozunean galdera ez da izaten “Zer antzerki mota lantzen duzu?”, baizik eta “A! Aktorea zara? Noiz ikusiko zaitugu telebistan?”. Zergatik uste duzu gertatzen dela hori?

Ezjakintasunagatik. Jendartean ez delako hezkuntza edo transmisio bat egon, eta kulturak ez duelako bere tokia jendartean, ez duelako garrantzirik, halako “berdin du” batean bizi garelako... Horregatik, hori da transmititu behar dena: zein inportantea den, eta gure ofizioak zer zailtasun dituen existitzeko. Askok uste dute teatroa egitea aurpegi asko izatea dela, eta listo! Ni oso lotsatia izan naiteke, baina badirudi gure lana lotsagabe batzuek egiten duten zerbait dela. Egia da edonor ikus dezakegula antzerkia egiten, eta nik badakit berez edonork egin dezakeela, baina gauza bat da ondo egitea eta beste bat da esatea: “Puf! Zer da ikusi dudan hau! Animalia bat ikusi dut eszenan, beste leku batean zegoen norbait, asko transmititu didana...”. Nik uste dut hori sentitzea oso gauza ederra dela, hezkuntza falta ikaragarria dagoela gauzak balioan jartzeko orduan. Gainera, ofizio bat den heinean ikasi egin behar da, eta jarraitu egin behar da ikasten, ikasten, ikasten... etengabe! Ez dakigu ezer.

Mito handi bat da antzerkiak lotsa kentzeko balio digula…

Bai, beste mito batzuen artean.

Niri gertatu izan zait haurrak etorri zaizkidala antzerki klasera gurasoek behartuta, “lotsa kentzeko” helburu horrekin.

Hori izugarrizko akatsa da. Edo, adibidez, emanaldi baten ondoren esan izan didatenean: “Jo, nola izan zara hori guztia buruz ikasteko gai?”. Hori guztia nire ofizioaren parte bat da, parte txiki bat. Egia da nik ordu asko sartu behar ditudala testua ikasten, baina ez da inportanteena. Hor ikusten duzu eurak ez direla hortik pasatu. Ipar Euskal Herrian, kontrara, antzerki transmisio handiagoa egon da eta badakite zer den; ondorioz, gehiago apreziatzen dute ikusle bezala joaten direnean. Diferentzia itzela dago Iparraldean edo Hegoaldean antzezterakoan: Iparraldean, emanaldiaren ostean, “goresmenak” ematen dizkidate, eta hori ez dut sekula Hegoaldean entzun.

“Goresmena”, funtsean, zera esatea da: “goraipatzen zaitut”.

Eta emanaldiaren ondoren egindakoaz hitz egin ahal izatea. Adibidez, bertsolaritzan gertatzen da: zalea baldin bazara, bertso-saio bat entzun eta gai zara horren inguruko komentarioak egiteko, “ondo joan da, baina erdi partean kateatuta ibili dira bertsolariak…”. Antzerkiaren alorrean, berriz, zaila egiten zaigu kodigoak ulertzea. Horretarako antzerkiak eskoletan bere lekua eduki beharko luke: antzerkiak, dantzak, gorputzak... Nik umeei antzerki klaseak ematen dizkiedanean, dena ikusten dut: nolakoak diren, nor den agintzen duena, zer rol dituzten... Testuinguru horretan antzerkiaren bidez gauza pila bat eraiki ditzakegu: hori da antzerkiak daukan beste zerbait, emozioen mundua ukitzen duela.

Helduekin ere ibiltzen zara eskoletan?

Eman izan ditut asteburu bateko ikastaro trinkoak. Aulestin behin saiatu ginen talde egonkor bat sortzen, baina horrelako herri txiki batean zaila izan zen.

ADELera bueltatuta, nola okurritu zitzaizun antzerkiari loturiko horrelako proiektu bat Aulestin egitea, nola hartu zuten bertakoek planteatu zenuenean?

Behin Aulestiko taberna batera joan nintzen Ardoaz bakarrizketa egitera, eta tokia jendez lepo zegoen: helduak, haurrak... kristoren subidoia eman zidan! Nik betidanik ezagutzen nuen Aulesti, nire jaioterritik oso gertu baitago. Bertako jendearengan pentsatzen nuenean jende berezia zela sentitzen nuen, bazegoela zaletasun bat, edo kulturari garrantzia ematen ziotela. Zentzu komunitarioan ere antzematen nuen kohesio sozial sendoa zegoela. Gerora beste proiektu batekin ere bueltatu ginen. Antzerkiola Imaginariokoak udan zehar kaleko proiektu batekin ibiltzen ginen herriz herri, antzerkia iristen ez zen lekuetara eramaten: Ritos, gure azken lurzatia zuen izena. Bost urtez ibili ginen proiektu harekin, eta Aulestin ere egin genuen. Bertara joan ginenean alkateak zera esan zidan, ondo gogoratzen dut: “Beno, niri berdin dosta herriko adokinak metro batekoak egin ordez metro erdikoak egitea, eta beste metro erdi hori kulturan gastatzea”. Orduan, pentsatu nuen: “Ostra! Badago norbait behintzat gure ofizioari errespetua diona, hau izango da eragiteko herria!”. Nik espazio bat eskatu nion lanerako, eta Gaztetxearen ondoan leku bat utzi zidaten. Trukean, herriari zerbitzu bat ematera konprometitu nintzen. Hor hasi zen elkartrukea, eta hori izan zen Aulestiko Topaketen hasiera.

Oso sinbolikoa iruditzen zait alkateak emandako adokinen irudi hori.

Zentzu horretan beste pentsaera bat dute. Gogoratzen naiz hamazazpi edo hemezortzi urte nituenean Kontxu Odriozola, Jose Ramon Soroiz, Elena Irureta eta Mikel Garmendia Ama begira zazu obra egiten ari zirela, garai hartan kristoren arrakasta izan zuena. Kontxuk berak Madrileko William Laytonen eskolara ikastera joatea gomendatu zidan, eta batera Ama begira zazu Markina-Xemeinen egiteko dosierra pasatu zidan. Herriko zinegotziarengana joan nintzen dosier hura ematera, eta hark erantzun: “¿Teatro? ¡Bastante teatro tengo yo en casa!”. Hor dago diferentzia: politikari ezjakin askorekin gurutzatzen gara artistok. Hori da lakrarik handiena: ezjakintasunak indiferentzia eta gure ofizioarekiko errespetu falta ekartzen ditu. Horregatik, Euskal Herrira itzuli nintzenean, sentitu nuen bultzadarik handiena hori izan zen: kulturaren garrantzia transmititu behar diogu jendeari. Zeren hamarretik batek edo bik, bederen, mezua hartuko dute. Egia da mundu guztia ez dela teatrora joango, baina badakit baten batek konektatuko duela artearekin eta kulturarekin, hori da nire helburu nagusia.

      Aulestiko herriarekin daukadan elkartrukeak teatroa beste modu batean egitea eragin dit: ez funtzionario baten moduan, gizartearen parte zarelako baizik. Artista moduan herriaren ispilu bilakatzen zara, ez zaude herriarekiko deskonektatuta. Eta hori oso inportantea da. Guk adibidez mediazioak egiten ditugu, gure sorkuntza prozesuak nola doazen erakusten dugu. Hau da, ez dugu emanaldia bakarrik egiten. Hori beti egin izan dut horrela, kanpora joan izan naizenean ere, Kairon, Iranen, Mexiko Berrian, obra egiten nuen baina komunitateaz ere zerbait jakin nahi izaten nuen, eman eta jaso, elkartruke bat sortu. Bestela berdin du Miamin egin teatroa, Mexiko Berrian edo Leonen. Nik horri balore handia ematen diot, eta hori hemen, Euskal Herrian, ez da aintzat hartzen. Teatroa merkatuko produktu bat gehiago bezala ikusten da, hori da egiten den beste akats handi bat. Politikariek kontzientzia hartu behar dute ez dela hori bakarrik, teatroan gauza ugariz hitz egiten dela: herriaz, arazoez, sentimenduez…

Zertaz ari zara zehazki “mediazioa” aipatzen duzunean?

Antzezlan bat sortu eta gero, harekin batera txosten pedagogikoak prestatzen ditugu: Zaldi urdina obra, adibidez, drogen ingurukoa zen, eta institutuetara joan izan gara tailer bat ematera gaiari lotuta, ikasleekin batera horren inguruan hausnartu ahal izateko. Hartara, bestelako harreman bat garatzen dugu publikoarekin. Mediazioa egiteko modu bat izango litzateke, adibidez, sorkuntza prozesu baten bitartean lanketa bat egitea. Atzerrian lurra garratz sortzen ari ginenean migranteekin egin genuen lan. Teatroa ez da bakarrik teatroan gelditzen: teatroa beste esparru batzuetara zabal dezakezu, baina hemen ez dago halako ohiturarik, asko kostatzen da hori bisualizatzea.

Teatroa lantzeko modu asko daudela argi utzi duzu. Zentzu horretan, seguruenik, funtzio bat baino gehiago edukiko du. Zuretzat zer funtzio dauka teatroak?

Funtzio asko izan daitezke, baina horiek norberak aurkitu behar dituela iruditzen zait. Emanaldi batek sor dezake zirrara, zer pentsatua, emozionalki zerbait ukitu edo askatu dezake. Hortik hasita, komunitatearen eta komunikazioaren beste elementu eta ardatz bat da antzerkia. Antzerkia ez da gauza indibidualista bat, talde-lan bat da, eta hor ikasketa handia dago beti. Hortaz aparte, antzerkiak komunitateari hitz egiten dio, eta antzerkilariok komunitatearen parte gara. Komunitate hori indartzeko, komunitate horren imajinarioa sortzeko, komunitate horren existentzia bermatzeko funtzioa du antzerkiak. Maskaradek betetzen duten funtzioa bezalaxe: ikustea berrogeita hamar pertsona bizi diren herri batean bat-batean berrehun pertsona daudela jokoan, Barkoxeko aktoreak etortzen direla horra, eta herri horretaz hitz egiten dutela, horrek jendearengan gauzak mugitzen dituela, egun oso bat pasatzen dutela akontezimendu bat balitz bezala... Funtzio sozial garrantzitsua dauka gertakizun horrek. Aulestira joaten naizenean lanera jendea desiratzen dago iristeko, urte osoan zehar bertan ez daukatelako gauza askorik, bat-batean Aulesti herri bezala akontezimendu bat bihurtzen da. Hori lorpen itzela da. Halako zerbait gertatzen denean, sortutako edukietan herri horren beraren izaera eta historia gertukoa islatzen da. Antzerkia bizitzaz hitz egiteko baliatzen dugu.

Bururatzen zaizu anekdotaren bat mediazioekin izan duzun esperientziari lotuta?

Lehen aipatu dut Atzerrian lurra garratz antzezlana, migrazioaren inguruan aritzen zena. Hernaniko institutu bateko gazteen aurrean egin genuen emanaldia eta bazegoen neska beltz bat, edukien inguruan etengabe galdezka ibili zena. Nik imajinatzen dut berari asko iritsi zitzaiola gaia: obra horretan arrazismoa eta kolonialismoa ukitzen ditugu, emakume izateak nola baldintzatu zaitzakeen. Azkenean, nik egin nion galdera berari: “Eta zu, nola sentitzen zara?”. “Ni? Ondo!” erantzun zidan oso aise. Bere egoera desberdina zen, ez zuen bizi guk kontatzen genuen gisako dramarik, baina azken finean halako gauzek elikatu egiten zaituzte, eta aktoreok azkenean ez dugu “ikuslea” ikusten, “pertsonak” baizik. Eurekin elkarrizketatzen gara, horrek ematen dio zentzua egiten dugunari. Atzerrian lurra garratz obrari loturiko anekdota asko ditut. Obraren ardatza Laura Penagos aktorea zen, eta hari sarritan galdetzen zioten ea Kolonbiatik nola iritsi zen hona, komunikabideetatik jasotzen dugunagatik pentsatzen zutelako migratzaile guztiak txalupan etortzen direla, eta kasu honetan ez, Laura abioiz etorri zen. Ondo bizi zen Kolonbian eta mutil-lagun euskaldun bat zeukalako etorri zen hona. Galdezka zebilen neskaren kasuan, bere ama lanera etorri zen Euskal Herrira, eta bera tarteka Senegalen eta tarteka hemen bizi zen; beraz, euskaldun eta senegaldar sentitzen zen. Gure lanari esker beste egoera batzuk ikusten ditugu eta horrek zure bizitza, izaera eta pentsamendua aberasten ditu. Hala beharko luke antzerkiak.

Zein unetan zaude orain, zure ibilbidean?

Badakit gizona naizela eta kontziente naiz gizonok dauzkagun pribilegioez. Zentzu horretan, badakit gizona izateak bidea erraztu didala, baina lan asko egin dut eta kakan egon naiz sarritan. Orain, normala den bezala, halako krisi batean nago, zeren nahi nuen ia guztia lortu dut. Beno, oraindik Markina-Xemeingo antzokia falta zait...!

      Antzerkiaren prekaritateari dagokionez, uste dut baldintza kaskarrekin bizitzen ikasten duzula, baina horretara iristeko ere lan handia egin behar duzula, ez dela egin behar zenukeenaren doblea… triplea baizik! Nire soldata ez da marabilla bat, baina soldata finko bat badaukat, kulturako nire lagun asko ni baino okerrago daude zentzu horretan, ez delako gure lana balioesten. Gertatzen dena da hain erreta zaudela onartu egiten duzula egoera. Zorionez, ni behintzat bizi naiteke, gure enpresa ondo doalako eta emanaldi asko egiten ditugulako, bere garaian bide bat ikusi nuelako eta norabide horretan kristoren kaña eman dudalako, ate asko jota eta asko borrokatuta: asko, asko, baina asko. Eta orain estatus pribilegiatu batean nago, eta hor, momentu batean, esan nezake: “Jo, ba arrakasta daukat”. Hala ere, gure ofizioan arrakasta izatetik lurra jotzera ez dago ezer, edozein momentutan eror gaitezke eta berriz zerotik hasi behar gara.

      Batzuetan galdetzen diot neure buruari: Orain zer behar dut? Edo, zer falta zait? Eta uste dut inurrien moduan lan egiten jarraitzea dela erantzuna. Batzuetan nekea sar dakiguke, niri adibidez pandemiak kristoren ostia eman dit emozionalki. “Efecto retardo” moduko bat daukat, ezetz pentsatzen nuen baina gerora konturatu naiz baietz, eragin didala. Iruditzen zait oso gogorra izan dela eta antzerkiari ez diola inongo onik egin. Luzaroan ez naiz Aulestiko umeekin egon, gauza pila bat bazter batera utzi ditut, eta hor konturatu naiz nire martxa eten egin dela. Gernikan ere oso ondo genbiltzan, Artedrama konpainia egoiliar gisa indartzen, enpresa pribatuekin negoziaketak egiten, antzerkia balorean jartzen, ez dadin periferian egon baizik eta herriaren erdigunean... Eta, justu borroka horren erdian, pandemia sartu zen, egiten ari ginen lanketa etenez. Uste dut garrantzitsua dela herri guztietan artista edo konpainia egoiliarrak egotea, eta horren inguruan politika bat eraikitzea. Proiektu kultural bat sortzea herriari begira. Pandemiak dena izorratu zigun, baina berriz ekingo diogu.

“Asko, asko, baina asko borrokatu” duzula esatean zertaz ari zara zehazki, non ikusi izan duzu zeure burua?

Lan asko egin, bilera asko lotu, dirua eman ahal dizuten proiektu “erraz eta konbentzionalei” ezetz esan, zeina ez den batere erraza: iazko udan EITBko serie bat egiteko deitu zidaten, diru asko irabaziko nukeen… Baina une horretan terapia egin behar nuen, eta niretzat inportanteagoa zen nire barne egoera lan eskaintza hori baino. Klaro, nik hori orain permititu ahal diot neure buruari, baina orain hori hala izateko asko borrokatu dut, nire bide propioari eutsita. Orduan, zertan datza borroka? Ba, gauza asko prekaritatetik lan egitea onartzean: gauza askori baietz esan, baldintza duinak ematen ez direnean ere. Euskaldun izateagatik beti esaten dut erresistentzia batean gaudela, militantzia batean. Nik Aulestin egiten dudan hori guztia doan egiten dut. Markina-Xemeinen sortu dudan antzerki taldea ere militantziagatik egin dut, ez dut inolako dirurik jaso. Eta hor asko ikasten duzu, teatroari bidea zabaltzen, gaztetxeetan taularatzen, teatroa edonon egiten, edonon!

      Bestalde, asko borrokatu dut politikariekin haien tranpan ez erortzeko. Tranpa da goxokia eskaintzen dizutenean: “Begira, diru hau daukagu, egingo zenuke hau?”, eta nik ezetz, egingo dut nik nahi dudana, ez zuek esaten didazuena. Zaldi aske bat izango bazina bezala, etengabe domatu egin nahi zaituzte. Krisian nagoela esan dizut, orain konturatu naizelako urduri nabilela edo halako ezinegona dudala: nire estatusa lortu dut, enpresa ondo doa, dirua badaukat, baina gustatuko litzaidake beste zerbaitetan eragitea.

Zaldi librea badoa korrika.

Bai, eta ez daukat indarrik. Batzuetan zalantzak sartzen zaizkit. Adibidez, ni ez nago ados dirulaguntza politikekin, baina irentsi egiten ditut: hau da, borroka asko egin ondoren, azkenean nik ere lortu ditut dirulaguntza horiek, nahiz eta haiekin batere ados ez egon.

Horrek zalantzak sortzen dizkizu?

Zalantzak sortu baino, ez nago ados egitura administratibo-ekonomiko horrekin: gobernuak proiektu baten gastuaren % 30a emango dizu, baina gainontzekoa zuk jarri behar duzu, eta gero justifikatu egin behar duzu guztia gainera. Dena gezurra da, tranpa da. Guk proiektu bat daukagu eta hau behar dugu, kito. Nik ez daukat zertan justifikatu zuri ezer! Nire justifikaziorik inportanteena publikoa da, herria, ez administrazioa. Politika horrek askotan antzerki taldeen arteko lehiakortasuna piztea eragiten du, “zuri eman dizute eta niri ez”, eta uste dut kulturak beste modu batean funtzionatu behar lukeela. Egia da nik ere ez daukadala formula magikorik horretarako, baina badaude gauza batzuk ez zaizkidanak batere gustatzen administrazioaren aldetik eta asko erretzen nautenak. Esate baterako, beste talde batzuekin alderatuta, oso ezberdina da guk darabilgun politika: Euskal Herrian bakarrik ibiltzen gara, euskaraz bakarrik aritzen garelako. Beste taldeak, gazteleraz aritzen direnak, Espainia osoan zehar ere ibiltzeko aukera dute… Hau da, eskaintzen duguna eta ditugun aukerak oso desberdinak dira. Kasu horretan, zer indartu nahi du administrazioak? Euskaraz bakarrik aritzea plus bat da, edo inportantzia bera emango diegu Madrilera ere joaten diren taldeei?

Zer da kultur politiketatik gehien gogaitzen zaituena?

Euren inkonpetentzia eta ezjakintasuna gure ofizioarekiko, horrek batez ere. Uste dut oso onak izan daitezkeela dirua banatzen, baina gero ez dakitela ezer gure ofizioaz. Zentzu horretan, frantses ereduarekin alderatuta okerragoa da, nahiz eta han ere kakak egon badauden; behintzat, han argi ikusten da kulturak beste leku bat daukala, Espainiako estatu egituran ez dago inondik inora horren arrastorik. Hau herri aberats bat izanda gehiago inbertitu behar litzateke kulturan. Egingo bagenu, herri bezala asko indartuko ginateke.

Azken galdera. Atentzioa deitu dit aipatu duzun zerbaitek: bide propioa egin behar omen dugu, egin nahi ditugun gauzei baietz esanez, askotan modu prekarioan bada ere, eta gure lehentasunei eutsi beste gauza askori ezetz esanez, nahiz eta hori askotan oso zaila izan... Bide horretan, zerk mugitzen zaitu?

Neure printzipioekin zintzoa izateak. Norbere askatasunak mugitzen gaituela uste dut. Jadanik nahikoa txotxongilo banaiz, eta ez dut gehiago izan nahi, ez dut gaizki sentitu nahi, ez dut egin nahi ez dudan zerbait egin nahi. Nik nahi dudana egin nahi dut. Zerk mugitzen nauen nik nahi dudana egitera? Ez dakit, baina igual hor dago nire hazia, hau da: zergatik hasi nintzen antzerkia egiten? Gauza batzuk komunikatu nahi nituelako. Garai hartan, nire herrian, ni nintzen haur horrek ezin zituelako gauza batzuk adierazi. Ezin zituen esan, gaizki ikusia zegoelako, baina antzerkiak permititzen du hori, bizitzak ez bezala, ez behintzat momentu hartan. Nik gauza batzuez hitz egin nahi badut, nor hobe ni neu baino? Nire gauzez ez badu inork hitz egingo, nik hitz egin beharko dut, ezta? Eta berdina euskararekin ere: antzerkia euskaraz ez du madrildar batek egingo... Guk ez badugu egiten, nork egingo du euskaraz euskal antzerkian?

      Horren kontzientzia hartzea da kontua, eta horrekin sutsuki joatea. Nik nire ofizio hau egiten dut maite dudalako. Hori izan behar da etxea: maitasunetik egingo dut nire bidea. Eta nire bidea dira ikasketak, esperientzia, bizitza... Horri esker badakit zerk egiten didan on, non sentitzen naizen indartsu eta ahaldundua, eta non ez; edo non ahaldundu behar naizen —edo garen— oraindik gehiago. Zentzu horretan, euskararekiko dudan sentimendua eta atxikimendua dela eta, indar bat sentitu izan dut, eta borroka horretan dihardut oraindik ere. Horrekin batera, antzerkia balorean jartzea da nire beste borroka nagusia. Zergatik dago teatroa baztertuta? Akaso ez da teatroaren potentzialtasuna ezagutzen? Ezjakintasun hutsa da atzean dagoena? Edo, daukan potentzial eraldatzaile horregatik dago, preseski, baztertuta?

* * *

      Lipusentzat antzerkia zer den entzun ostean beharbada ulergarriago egin liteke zergatik dedikatu dion bere bizitza, horrenbeste esfortzu eta indar. Harentzat zergatik izan den, eta oraindik ere izaten segitzen duen, hautatutako borroka bat. Markina-xemeindarrak sentitzen duen eran, teatroa komunitatea ere bada, honen existentziaren lekuko eta, aldi berean, existentzia horren halako berme edo euskarri bat. Teatroak komunikatzeko funtzioa badu, dagoenaz eta egon litekeenaz hitz egitekoa, teatroak espazio bat okupatzen badu zentzu literal eta sinbolikoan, eta horretaz guztiaz gain katarsi kolektibo bat bideratzeko ahalmena badauka, normalean elkartzen ez den jendea ezohiko egoera batean elkarraraztekoa… orduan, teatroa zinez boteretsua da.

AMANCAY GAZTAÑAGA ETA
GOIZANE BARROSO ZIGARAN

EROMEN PRODUKZIOAK

      Sarritan aipatu izan da hiriguneek badutela erakarpen indar bat, baina ibilbide honetan kontrako joera ere ari naiz topatzen. Gipuzkoari dagokionez, kasu, nabarmena da aldea: Donostia euskal hiztun portzentaje handiena duen hiriburua izanik ere, urriak da oso arte eszenikoei loturiko proposamen ez-instituzionalek duten presentzia, zirkuitu alternatiboen egoera oso zaila da. Donostiaren periferian, ordea, ugariak dira arte eszenikoei loturiko saretzeak eta jaialdiak, kasu askotan euskarazko sorkuntza ardatz dutenak. Hezkuntzari eta egonaldiei loturiko ekimenak ere barnealdeko herrietan topatzen ditugu, sarri. Ez kasualitatez, Zestoatik gertu, Azpeitian kokatzen da euskarazko sorkuntzak duen erakusleiho nagusia: Euskal Antzerki Topaketak. Euskal Herriko konpainia ugariek bertan hartu dute ostatu, halaber, Kulturaz kooperatibak bultzatutako egonaldi sistemari esker. Nik, ordea, azken urteetan sona handia lortu duen Zestoako Antzerki Astea ezagutu nahi izan dut oraingoan.

      Amancay Gaztañaga (Ekuador, 1980) sortzaile interdiziplinarra da: musikaria, aktorea, idazlea eta zuzendaria. Atzerrian formatu zen, Madrilen eta Grezian, besteak beste. Kanpoan lan egin ondoren, orain dela hamar bat urte herrira itzuli zen, Zestoara. Bertan hiru urteko antzerki ikastaro baten proposamena aurkeztu zion udalari, eta honek onartu. Horrela sortu zen Eromen Produkzioak elkarte artistikoa. Denbora gutxian, hamar ikasle izatetik hogeita hamarretik gora izatera pasatu ziren, eta kurtso amaieran obrak aurkezteko antolatzen hasi ziren “Zestoako Antzerki Astea”, denborarekin herriko mugak gainditu dituen proiektua. Herritarren interesa erakarri eta baliabide gehiagoren beharra ikusi zutenean, eskolan ikasle ibilitako Goizane Barroso (Zestoa, 1994) lantaldera batu zen: honek produkzio-buru rola hartu eta orduantxe hasi ziren dirulaguntzak eskatzen. Haien erronka nagusia lan egin ahal izateko espazio egoki bat izatea da.

Antzerki eskola xumea izatetik asko garatu den proiektua da zuena.

GOIZANE: Berez ez dugu sekula helburu zehatz bat ipini, jende gehiago gehitzen joan da proiektura, oso organikoa izan da bilakaera.

AMANCAY: Ekainean egiten dugun Zestoako Antzerki Asteak gero eta oihartzun handiagoa izan du, eta horrek indarra ematen digu hurrengo urteari begira egingo duguna antolatzeko eta gauza berriak proposatzeko. Zestoan oso urria da programazio kulturala, baina Antzerki Astean jendeak gogotsu parte hartzen duela ikusi dugu. Horrez gain, lanerako espazioa oso mugatua daukagu, eta horrek asko baldintzatzen gaitu gauzak antolatzeko orduan. Antzerki eskolari dagokionez, berez ez dugu inoiz deialdi zabalik egiten, hala egingo bagenu ez genuke nahikoa azpiegiturarik eta baliabiderik izango jende horri guztiari aukera bat emateko.

GOIZANE: Dirulaguntzetan oraintxe sartu gara eta esparru horretan ere nahikoa egonkortuta egon beharko dugu beste zerbait lortu nahi badugu.

Gurpil zoroa dirudi: udalak espazio bat erabiltzen uzten dizue, baina ez omen da egokia…

AMANCAY: Zestoan artista pila bat dago eta ez dago tokirik artea egiteko: kultur aretoa ez da kultur areto bat, bilerak edo asko jota hitzaldiak egiteko toki bat baizik. Bertan ezin da ez antzerki, ez dantza emanaldirik ez eta kontzerturik egin. Udalarekin borrokan ibili ondoren, lortu dugu Antzerki Astea industriagunean dagoen poligono bateko nabe batera eramatea. Desafio bat izan da, beraiek ez zutelako imajinatzen bertan zer egin genezakeen. Ikusi duten arte. Hori ere sortzaileontzat bada gurpil zoroa: aurretiaz erakutsi egin behar diezu agintariei ez daukazun hori, ez daukazun hori lortu ahal izateko! COVIDari esker horrelako espazio batek zer aukera izan ditzakeen erakustea lortu dugu, udalari, herriari eta denei. Nabean astebeterako aretoa eta gradak muntatu genituen, eta gero jardunaldiak amaituta guztia desmontatu. Orain udalaren erabakien zain gaude, hatzak gurutzatuta.

GOIZANE: Erakutsi genuen bide berriak probatu behintzat egin daitezkeela, eta ez hasieratik aukera ukatu.

AMANCAY: Bai, probatu ezean jendeak ezin du imajinatu egin daitekeena, oro har ez delako antzerkia kontsumitzen duen jendea, ez behintzat antzoki formal batetik kanpo. Gaur egun antzerki pila bat egiten da ezohiko espazioetan, diziplina ezberdin asko uztartzen hasi direlako. Areto normal batek ez du permititzen zenbait proiektu aurrera ateratzea, eta bestelako toki batzuek, aldiz, bai.

Nola sortu zen ZAA, Zestoako Antzerki Astea?

AMANCAY: Ikasturte amaierako mostrak erakusteko helburuarekin hasi zen, baina pixkanaka zabaltzen joan zen, besteak beste kanpotik publikoa etortzen hasi zelako.

GOIZANE: Denborarekin gu ere gero eta mostra hobeak egiten hasi ginen. Hirugarren ikasturtetik aurrera egin ditugun emanaldiak maila onekoak izan dira, obra klasikoak zein garaikideak egin ditugu.

AMANCAY: Kale antzerkia ere egin dugu. Eta hori guztia, euskaraz.

Ikusi ditut inoiz deigarriak egin zaizkidan argazkiak, aktoreak herria gurdi baten gainean zeharkatzen...

AMANCAY: Hori COVID garaian izan zen. Klaseak online egiten ibili ginen, pentsatzen genuen ezin izango genuela Antzerki Astea egin baina, azkenean, hilabete lehenago zerbait bururatu zitzaigun: balkoietatik bakarrizketak egitea. Zuk artxiboko argazkietan ikusi duzun gurdi hori, jendez beteta, herrian zehar bueltaka zebilen, modu dadaista batean, absurdoa erabat, jendea xaxatuz... Publikoarekin gertuko kontakturik ezin genuenez izan, gauza horiek bururatu zitzaizkigun.

GOIZANE: Horretaz aparte, antzezlanak ere eskaini genituen.

AMANCAY: Hogeita zazpi lagun eszenan izatea eromen bat izaten da beti. Momentu hartarako prestatu genuen obrak Guateke izena du. Gidoia ikasle batek idatzi zuen: munduaren amaiera da eta festa friki-naif batean daude pertsonaiak. Bertan ikusten dugu nola desintegratzen diren pertsonaiak haien baitan.

Sentsazioa daukat azkenean espektatiba edo helburu handi bat dugunean zaila egiten dela proiektu bat aurrera ateratzea, baina zuek bezala eginez gero, txikitik hasita, udalarekin zuzeneko harremanarekin, beharbada errazagoa edo behintzat naturaltasun handiagoarekin gertatzen dira gauzak.

GOIZANE: Beste herrietan beharbada gertatuko da kristoren eraikina daukatela, Azpeitian Dinamoarekin gertatzen den bezala, eta bete egin behar dutela, azpiegitura hori hor egotearen beharra justifikatu egin behar delako. Gure kasuan, aldiz, gu hemen gaude baina espazioa ez dago. Alderantziz gertatzen zaigu.

AMANCAY: Ni tematuta nengoen industria gunea erabiltzearekin, potentziala ikusten nion espazio moduan, eta Guateke sortzen hasi ginenean helburu bezala jarri nuen bertan estreinatzea. Egia da udala azkenean oso ondo portatu zela eta hor egin genezan ahalbidetu zuela.

Dena dela, orain asmoa duzue espazio hori modu iraunkor batean erabiltzeko.

AMANCAY: Esan dezagun konkistatzeko, bai. Bilera asko egin ditugu udalarekin, azkena hiru ordukoa, eta horretarako konbentzitzen saiatzen ari gara, baina latza izaten ari da... Aurten alkateari zera esaten nion: ni klaseak emateak ez nau nekatzen, nekatzen nauena da azpiegitura eta antolakuntza aldetik datorren urtean zer asmatu beharko dugun pentsatzen jartzeak. Uste dut badagoela sinesmen bat sortzaileongan: sortzaile izateagatik penurietan bizi behar garela, edo dena guk egin behar dugula, autonomo izan behar garela eta dena autogestionatu. Eta iruditzen zait hori ez dela bidea. Izan ere, dirua dago udalean, ba goazen dirua udalari eskatzera! Zeren, azken finean, hau herri osoarentzako zerbitzu bat da, komunitateari zerbait ederra eskaintzen ari gara eta, gainera, herritik kanpo ere milatik gora ikusle etortzen dira obrak ikustera.

GOIZANE: Hala da, eta hortaz gain oso setatiak izan behar gara, halako batean hauteskundeak izango direlako eta ezin dugulako jakin orain daudenak egongo diren edo ez. Hortaz, nahiz eta adostasunetara iritsi, gero alderdia edo pertsonak aldatzen badira, dena pikutara joan daiteke. Askotan, hauteskundeen ostean jende berria sartzean, elkarrekin komunikatzeko prozesua martxan jartzen denerako, alkate berria bere postuan egonkortu eta aurrekoekiko ondorio berera iristen garenerako, bukatu da legealdia.

AMANCAY: Herri txiki batean alderdiak baino gehiago pertsonek egiten dute diferentzia. Azken batean, denok elkar ezagutzen dugu: gutxi gorabehera badakigu bakoitzak nondik jo dezakeen. Momentu honetan dugun alkateak kultura sustatu nahi du, eta asko antzematen da.

Erakundeekin biltzerakoan, zein da oztoporik handiena?

AMANCAY: Batzuetan borondatea egon badago, baina kulturaren benetako beharrei buruzko ezjakintasuna zinez kezkagarria da. Normalean boterean dauden pertsonak oso kultura gutxi kontsumitzen dute, ahotan hartzen dute kultura baina errealitatean ikusten duguna da aurrean dugun pertsona ez dela bere bizitzan antzerki obra bakar bat ere ikustera joan, are gutxiago Zestoako Antzerki Astetik kanpo.

Ezjakintasunaren inguruko adibide bat ematearren, jende askok ez daki edo ez du imajinatzen, adibidez, antzerkiaren barruan eskola eta korronte ezberdinak daudela. Nola da posible? Eskola, filosofia eta maisu ezberdinak, beste edozein diziplinatan bezalaxe!

AMANCAY: Nik urteotan ikasi dut da oso inportantea dela herrian etengabeko lanketa bat egitea: publikoa hezi egin behar da ikusi ez dituen gauzak erakutsiz, antolatzaileok arriskatu egin behar dugu. Kultur programatzaileak erabakigarriak dira: publikoa beti gauza berdinak ikustera kondenatzen baduzu, azkenean publiko horrek ez du pentsamendu kritikorik izango, eta antzerkiaren inguruan duen ikuspuntua ere oso murritza izango da. Antzerki mundua dagoeneko txikia bada, kultur programazio estu batek are eta txikiago egiten du inbutua! Eta, noski, hor publikoaren interesa galtzen joaten da.

            Behin Lesakatik Mairu antzerki taldekoak Zestoara etorri ziren obra bat aurkeztera, eta harrituta gelditu ziren ikusleen jarrerarekin: publiko aktibo bat topatu zuten, testua oso poetikoa izanda ere ulertzeko prest zegoena, txisteen harira berehala barre egiten zuena. Entzumen aktibo bat zegoen, eta horren gaineko erreakzioa. Bada, hori ez da urtebetean lortzen, hori hamar urteko lanaren ondorioa da. Hamar urte publiko horri Shakespeare, Valle-Inclan, Amancay Gaztañagaren harrikadak eta hamaika gauza ezberdin erakutsiz. Eta hori lan neketsua da, sortzaileen egoari satisfakziorik ematen ez diona, baina guztiz beharrezkoa dena antzerkigintzaren biziraupena bermatu nahi badugu. Niretzat esentziala da herri guztietan hazi hori elikatzen joango diren taldeak izatea, eskoletatik eta hezkuntzatik hasita. Zeren, hori gabe ez da ez publikorik ez herritarren parte-hartzerik egongo. Ahalegin horretan, antzerkira dedikatzen garenok lan handia egin izan dugu gauzak nola edo hala aurrera ateratzen, baina arriskua beti da guztiz erreta bukatzea, noski.

GOIZANE: Gainera, dinamikak ezin du etenik izan. Hamar urtetan zehar halako lan bat egin ondoren, gelditu egiten bazara berriro ere zerotik hasi behar zara.

AMANCAY: Bai, eta, horretarako, politikarien partetik laguntza behar duzu: dirua mugitzen dutenak zure alde izan behar dituzu. Hori horrela da. Bestela, mugimendu sozial eta kultural askorekin gertatzen dena gertatzen da, azkenean jendea nekatu egiten dela.

Nabaritu duzue gutxiespenik politikarien aldetik?

AMANCAY: Nire ustez, gutxiespenean baino, ezjakintasunean dago koska: orokorrean analfabeto kultural batzuk gara, eta gizarteak geroz eta gehiago bultzatzen eta bermatzen du hori. Analfabeto batzuk bagara ez dugu kulturarekiko kontzientziarik. Nola neurtu genezake produktu bat ez den produktu bat?

GOIZANE: Pertsona bati antzerki emanaldi bat ikusteko hamar euro ordaintzea normala irudituko zaio eta beste bati, aldiz, oso garestia. Dena doan izatera ohitzen bazara, beti hala izan behar duela usteko duzu.

AMANCAY: Nik, administrazioaren aldetik, ezjakintasunarekin batera utzikeria nabarmenduko nuke. Eskolan zer garrantzi du antzerkiak? Hutsaren hurrengoa. Nik ikusi izan dut eskoletan nola ematen diren antzerki klaseak, horretarako kualifikatuta ez dauden irakasleekin, eta iruditzen zait... Satan! Hori egitea baino, esango nuke hobe dela ez egitea. Hor ikusten da zer balio ematen diogun antzerkiari edo musikari, eta dantzari zer esanik ez! Beraz, pribilegiatu gutxi batzuen esku dago umeak ordainpeko arte-klaseetara eramatea eta, ondorioz, horiek bakarrik ezagutu lezakete kulturaren balioa. Beharrezkoa da pentsamendu kritiko bat lantzea, eta pertsona aske sentiarazten duten ekintzak sustatzea. Konspiranoikoa eman dezake, baina kapitalismoari ez zaio interesatzen kulturak espazio erreal eta on bat edukitzea, horrek ez baitu produzitzen eta, aldiz, pentsamendu kritikoa sortzen du.

Zer ekarri du antzerkiak Zestoara?

AMANCAY: Gauza asko: oso-oso pentsamendu ezberdina duten pertsonen arteko lotura erreal bat, elkarlan bat, familia-giroa. Beste testuinguru batean ezinezkoa izango litzateke pertsona horiek gela berean bilduta izatea. Eta ez bakarrik tailerreko parte hartzaileen artean, ikusleen artean ere bai.

GOIZANE: Nire kasuan, naizen horretatik aldentzeko askatasuna izatea da antzerkia. Beste batek hartu egiten nau, beste pertsona bat gorpuzten dut.

AMANCAY: Eta herrira izugarrizko mugimendua ekarri du.

GOIZANE: Festak ditugun moduan, antzerkia elkartzeko beste hitzordu bat bilakatu da: jaiak abenduan eta irailean ditugu; ekainean, berriz, Antzerki Astea.

AMANCAY: Komunitate gisa zerbaitekin gozatzeko aitzakia bat: errituala, taldean bizitzeko katarsi bat.

GOIZANE: Jende askok ez daki ezer Zestoaz, eta antzerkiak beste balio bat eman dio. Badago jendea Donostiatik etortzen dena antzerki klaseetara. Horrek herri bezala posizionatu egiten gaitu eta aberastasuna ematen digu.

Zer uste duzue aurkitzen duela Donostiako jendeak honaino etortzeko?

AMANCAY: Formazioa. Nik uste dut antzerkia ikasi egiten dela jakitea oso garrantzitsua dela. Ni Interpretazioan lizentziaduna naiz eta horrek balio bat dauka, teknika bat dakit, tresna batzuk dauzkat. Lengoaia ezberdinak erabili ditzaket, eta hori oso garrantzitsua da. Badago jendea zeinari antzerkiaren alderdi akademikoa ez zaion interesatzen, baina nik uste dut teknikak lurra ematen dizula, eta antzerki-talde batzuetan oinarri tekniko hori falta dela.

GOIZANE: Nik uste dut denetik dagoela: badago jendea Amancayrengana datorrena besterik gabe, eta beste jende bat bere pedagogia edo antzerki mota lehenagotik ezagutzen duelako datorrena, propio horren bila. Herriko jendeari agian berdin zaio, beste antzerki eskola bat egongo balitz ere horra berdin joango lirateke, baina kanpotik etorritako jendearen ahotik ulertu dugu herrian daukagun altxorraren garrantzia. Modu asko daude antzerkia ikasteko, eta beharrezkoa da jakitea zer teknika irakatsiko dizuten, zer oinarri daukan.

Kultur etxeetan askotan ez dute bereizten zer antzerki mota ematen den, besterik gabe jartzen dute “antzerki ikastaroa” dagoela, eta teknika edo lanketa batetik bestera sekulako aldea egon daiteke.

AMANCAY: Eta teknikaz gain, ezinbestekoa da irakasle bezala zer formakuntza mota ematen duzun, hau da, teknikoki zehazki zer erakutsi nahi duzun adieraztea. Nik oso argi daukat nora iritsi nahi dudan ikasleekin. Ez da bakarrik obra bat erreproduzitzen ikastea: guk sorkuntza lantzen dugu, zenbat modu ezberdin dauden pertsonaia bat osatzeko, pertsonaia horrek zer testu sortuko lituzkeen idatzi, eta azkenean nola bateratu daitekeen hori guztia istorio zehatz batean.

Arazo nagusia ezjakintasuna dela uste duzue, baina arazoaren parte izan liteke komunikazio falta? Hau da, ez dugula behar bezala komunikatzen behar duguna edo guretzat lan egiteko orduan garrantzitsua dena?

AMANCAY: Gauza da kudeatzaileentzat ez dela lehentasun bat, espero dezakeen zerbait bezala ikusten dute. Ekintza falta handi bat dago, ez dago apustu trinkorik kulturan, ez du inork arriskurik hartu nahi.

GOIZANE: Bestalde, horrelako herri txikietan gertatzen dena da bati kasu egiten badiozu beste bat kexatu egin daitekeela, atentzio bera eskatuko duelako; orduan, politikariak denen beharrak maila berean kontuan hartzen saiatzen dira.

Pentsatzen dut zerikusia izango duela lehenago esandakoarekin: zaila da hasieratik ikusi ezin dezakezun produktu bat saltzea. Sorkuntza prozesu batean gauzak etengabe alda litezke eta hasierako ideiatik amaieran ematen denera alde handia egon liteke.

AMANCAY: Obra baten sorkuntza intangiblea izan daiteke, baina ordura arte egindako ibilbidea ez. Hamabost antzezlan egin ditugu dagoeneko, areto bat sortu dugu, programazioa aurkeztu. Nahikoa demostratu dugu zer egin dezakegun. Nire ustez, gakoa da produktu horren irakurketa nola egiten den: ez baldin baduzu aurrean pertsona bat espezializatuta dagoena, kultura ikasi duena eta ulertzen duena, ez du jakingo aurrean duen hori baloratzen. Nik ez nuke asmatuko arkitekto baten planoa irakurtzen, kudeatzen, ez dakit ekonomikoki zer balio duen... ez dudalako ulertzen! Eta gu gure arloan puta ideiarik ez duen jendearekin hitz egiten ari gara etengabe. Sortzaile batek badaki zer produktu egitera doan nahiz eta momenturen batean oso abstraktua iruditu, eta ez jakin, adibidez, zer eszenografia erabiliko duen. Beste aldean pertsona inteligente bat baldin badago, badakiena sortzaile horrek zer hizkuntzatan hitz egiten duen, eta nola ari den hori saltzen, jakingo du egingarria dela. Arazoa da beste aldean egoten den pertsonak ez duela begirik, ez belarririk, ez eskurik. Orduan, beste hizkuntza bat hitz egiten duen pertsona batekin zaude, eta oso zaila da komunikazioa.

GOIZANE: Gainera, teknikari eta politikari asko daude eta kultur kudeaketan haien lana oso-oso gutxi ezagutzen dutenak, oposizio batzuk irabazita lanpostua lortu dutenak, eta kito.

Hori administrazioaren aldetik... Eta herritarren aldetik?

AMANCAY: Herritarrek askoz gehiago ulertzen dute, konfiantza gehiago izaten dute eta administrazioa baino gehiago inplikatzen dira. Herritarrengatik izango balitz, aspaldi edukiko genuke espazio egoki bat, gutxienez.

GOIZANE: Bai, ez delako guk dugun behar bat bakarrik, herriak duen behar bat da: egoera berean daude dantzakoak, bandakoak, musika taldeak...

AMANCAY: Beti esaten dute: “Bai, hemendik ez dakit zenbat urtetara, agian...”. Nik behin zera esan nion alkateari: “Ni hemendik ez dakit zenbat urtetara ya zaharra egongo naiz, nekatuta nago”. Eta benetan sentitzen dut hori, ez dut beste urtebete ibili nahi horrelako bileretan ez dakit zenbat gauza azaltzen.

Lehen esan duzu lan neketsua baina beharrezkoa dela. Nola aurre egin eragiten duen frustrazioari?

AMANCAY: Alde batetik, ekipoa eginda, Goizane bezalako pertsona bat ondoan edukita; bestetik, egiten duzunagatik pasioa sentituta. Gurea, funtsean, bokazioa da. Sortzaileok hori daukagu, horregatik ematen da baita ere auto-esplotazioarena, Remedios Zafrak aipatzen ditu horrelako kontuak Frágiles liburuan. Sortzaileok beti izango gara hauskorrak: badakigulako egin nahi duguna egingo dugula, kosta ahala kosta. Eta hori ez da justua: gizarteari opari bat egiten diogu. Bueltan zerbait jasoko bagenu ederra litzateke, ezta?

Azkenik, dirulaguntzekiko menpekotasunaren harira, zer esango zenukete?

GOIZANE: Batez ere beldurra zera da: “Ai, ama, eta ez badugu dirulaguntzarik lortzen? Ba beno, moldatu beharko gara...”. Ebazpenak ateratzen dituztenean, publiko agertzen da nori eman dioten eta nori ez, orduan, ezinbestean fijatu egiten zara: “Zergatik eman diete horiei eta guri ez? Nortzuk dira? Zer egiten dute ezberdin?” K Bulegokoengana jo eta haiek aipatu izan digute, adibidez, urtez urte ezin dugula proiektu bera prestatu, berritu egin behar dugula. Baina urtebetean ez gara aldatu! Gure esentzia bera da, eta helburuak ere bai. Halere, txosten osoa aldatu behar duzu, garatu behar dituzun puntuak berdinak izan arren. Ez dute batere erraza jartzen.

Halako baldintzapenek sorkuntza prozesua guztiz nahasten dute.

AMANCAY: Guztiz! Antisorkuntza da.

GOIZANE: Eta gero justifikatzearenak ezintasun handia sortzen du: nahiz eta proiektuaren erdia diruz lagundu, proiektu osoa justifikatu behar dugu. Hau da, berdin-berdin, diru hori nonbaitetik atera behar dugu. Tentsio hori etengabea da txostenak idatzi eta aurkezterakoan: Nola baloratuko dute? Ondo ari al gara?

AMANCAY: Nik urte hauetan guztietan ikasi dudana da —eta batzuetan pentsamendu horrek izutu egiten nau— badugula asmamena edozer aurrera ateratzeko: ez dakit nola egiten dugun, baina badakigu baliabiderik ematen ez badigute ere aurkituko dugula modua egin nahi duguna egiteko. Eta konfiantza hori ere badut: geure burua berrasmatzeko gaitasuna dugu. Baina errazagoa izan liteke. Dirulaguntzena ez da justua, pastel txiki-txiki bat dagoelako eta pastel hori jende pila baten artean banatu behar delako. Jende horrek, geure artean lehiakide sentitzen ez bagara ere, lehia egiten bukatzen dugu. Eta hori, oinarrian, kaka bat da. Administrazioak hori ekidin beharko luke eta, aldiz, hori da bultzatzen ari dena.

Zer da zuentzat kultura?

AMANCAY: Niretzat kultura da nire arima elikatzen duen zerbait, oso-oso subjektiboa dena eta, aldi berean, intangiblea dena. Niri, pertsonalki, guztiz beharrezkoa zaidan zerbait. Kultura dira hitzak, musika, dantza, material ezberdinen testurak... Oso abstraktua da baina, aldi berean, nire buruan, badakit zer den.

Identifikatzen duzu, baina agian definizioak ihes egiten dizu, ezta?

AMANCAY: Definitu daiteke?

GOIZANE: Bestalde, dena da kultura: ohiturak, inguratzen gaituen guztia, sinesmenak, baloreak...

Kultura beharrean, “artea” esango bagenu, errazagoa litzateke definitzen?

AMANCAY: Nire gorputzak hobeto ulertzen du “artea” hitza, “kultura” baino. Artea adierazpenerako modu ezberdinak dira, zuk kontatu nahi duzun hori besteei transmititu ahal izateko kanalak, eta tresnak.

* * *

      Dagoeneko elkarrizketatu batzuei entzun diet proiektu artistikoen inguruan politikariekin hitz egitea ez dela batere erraza; batez ere, proiektu horretarako laguntza edo babesa eskatzen bada. Amancayren eta Goizaneren kasuan, gertuko harremana dute herriko udalarekin: hartu-emana norbanakotik norbanakora ematen da. Haiek azaldu moduan, Zestoa bezalako herri txiki batean ia denek elkar ezagutzen dute, eta udaleko agintariak, alderdi baten errepresentazio hutsean baino norbere izenean aritzen dira. Testuinguru horretan, harremanak humanoagoak direla esan genezake, zuzenagoak bai, behintzat, eta komunikazioa eraginkorragoa izatea espero da. Amancay eta Goizanek, ordea, komunikazio faltatik haratago, ezjakintasuna seinalatzen dute haien lana oztopatzen duen faktore nagusi gisa: administrazioaren aldetik borondate politikoa eta asmo onak egon badaudela onartzen badute ere, haien beharrak ulertzen ez dituzten sentsazioa dute, nahiz eta behar horiek ahalik eta hoberen adierazten saiatu. Politikariak kultur alorrean nahikoa jantzita ez daudela uste dute, eta hori dela ezin-ulertuaren kausa. Honen alternatiba autogestioa izan liteke, baina posible al da benetan? Zenbateraino errazten ditu gauzak? Izan ere, modu indibidualean edo isolatuan lan egitea oso zaila izan daiteke, horren adibide Araban Garaion, Azala eta Baratza batu izana. Kasu honetan, Gaztañagak ere herritarren sare egonkor edo indartsu bat faltan botatzen du.

      Panorama honetan, zestoarrek pasioa eta kolektiboa dituzte babesleku: etsipenari aurre egiteko bidelagun baliotsuak izatea inguruan, maite duten hori egitea helburu. Hori bai, Remedios Zafrak ohartarazi moduan, norbere burua esplotatu gabe.

MAY GOROSTIAGA POZO

INTUJAI TEATRO

      Oholtza gaineko esperientziak informazio handia ematen du. Segur aski, oholtza gainetik ezin hobeki ikusten dira amildegiak, erortzeko arriskuak, eta baita salto egiteko aukerak ere. Badira, urteak pasatu ahala, arriskuz beteriko hutsune, amildegi edo tripazorri horien aurrean bereari nola edo hala eutsi eta aurrera egiten saiatzen direnak, kosta ahala kosta jubilazioaren ortzimugara hurbildu nahian. Badira, baita ere, aukerez beteriko hutsune, amildegi edo tripazorri horien aurrean oholtzatik jaitsi eta bertan zerbait eraikitzen saiatzen direnak, hutsune bakoitzean eraikuntza bat, eta eraikuntzen arteko artxipelagoak. Esango nuke bigarren multzokoa dela, zalantzarik gabe, Tolosan elkarrizketatzera abiatu naizen antzerki aktibista.

      May Gorostiagak (Tolosa, 1971) “kultikultore”tzat du bere burua. Pailazo, narratzaile, aktore, irakasle, sortzaile eta antzerki zuzendaria da. Hogeita bost urtetik gorako eskarmentuarekin, umorearen iturri klasikoenetatik edanez, adierazpide berriak arakatzen jarraitzen du. Egoera ezberdinetatik irribarrerik inozenteena edo konprometituena sorrarazi nahi duten hitzen eta egoeren zirikatzailea da. Bea Larrañagarekin batera Intujai Teatro proiektua osatzen du. Intujai Teatrok era guztietako alorrak lantzen ditu, antzerkiaren naturaren bidez bizia erein, polinizatu eta loratu dadin. Antzerki jaialdi ezberdinak antolatzen dituzte: Antzeztaun, Amarotzeko Antzerki Astea, Zikloia... Ahozko narrazioaren zaleak izanik, Ahoz Aho (Ahozkotasunaren Nazioarteko Jaialdia) antolatzen dute urtero.

Antzerkia gutxiesten al du euskal gizarteak? Zer nolako prestigio soziala daukala uste duzu?

Antzerkiak, eta kulturak oro har, ez du prestigio sozialik. Besteak beste, antzerkiaren infantilismoa ematen da, batez ere zenbait arlotan: txotxongiloak, clowna eta ipuin-kontalariak. Antzerki-hezkuntzan ere gertatu ohi da: antzerki ikastaroak eskaintzen direnean jendeak aintzat ematen du haurrentzat bakarrik zuzenduta daudela. Bestalde, badirudi antzerkia telebista eta zinearen “anaia edo arreba txikiena” dela. Niri askotan esan didate: “Ea noiz ikusten zaitugun telebistan”, edo: “Ea noiz egiten duzun pelikula bat”. Askotan informazio faltagatik gertatzen dela uste dut, eta guk horretan ere ardura badaukagu, antzerkigileok geure burua “ezberdintzat” edo “berezitzat” dugulako, eta ikus-entzunezko aktoreengandik bereizi nahi izaten dugulako. Zentzu horretan, beste galdera bat izan liteke ea prestigio hori nahi dugun, edo zer prestigio mota nahi dugun... Izan ere, zer da prestigioa? Baldintza ekonomiko hobeak izatea, hori da eskatzen ari garena? Zeren, desberdinak eta bereziak garela uste badugu, beharbada gure modu propioa aurkitu behar baitugu egiten duguna sustatu eta baloratzeko. Hala ere, egia da zerbait falta zaigula: gure filosofia edo diskurtsoa gizartearengandik oso urruti dago, batzuetan egiten dugun produktua gerturatzea lortu eta ikusleen artean arrakasta edukitzen duen arren.

Antzerkigileok geure burua “ezberdintzat” edo “berezitzat” jotzen dugula esan duzu, eta horrek ez diola mesederik egiten prestigio soziala eskuratzeari. Zergatik?

Autokritika moduan esango nuke gizartean pedagogia egin nahi badugu, eta gure profesioa zer den eta zertan datzan aditzera eman, gremio moduan lotzen gaituzten puntu komun horien alde borroka egin behar dugula eta, horretarako, jarrera sektario bat izatera eraman gaitzaketen ideiak baztertu: norberaren eskola, diziplina edo maisua goraipatu eta besteena gutxiestea edo besteengandik erabat desbinkulatzea, adibidez.

Konta iezadazu antzerkiarekiko gutxiespena sentitu duzuneko anekdota bat.

Atzo “bolo” bat izan nuen: teknikaria bertan zen ni iritsi nintzenean, aulkiak jarrita zeuden, fokuak ere bai, dena behar den bezala zegoen. Hori da nire anekdota... Ja, ja, ja! Ohikoa ez baita hori izaten... Ohikoa dena da gurasoak haurrekin iritsi eta zer ordutan bukatuko dudan galdetzea, tabernan zain egongo direlako, ikuskizun erdian etortzea haurrak beste haurrak zapaltzen berari bokata emateko... Edo behin taberna batean egin nuen emanaldi batean gertatu zitzaidana: obra bukatu eta tabernako jabeak esan zidan: “Beste ordu erdi bat egingo duzu, ezta, motel?” Ja, ja, ja! Baina beno, zer da hau? Nola? Doan egiteko, gainera, nire gustukoa denez... Eta bai, nire gustukoa da, baina baita nire lanbidea ere. Askotan, lan bokazionala denean, batzuek uste dute ordainduta gaudela gure gustukoa delako, eta hori oso gogorra da.

Zein izan da zure esperientzia administrazioarekin?

Gure herrian administrazioarekin gertatu zaiguna da antzerki obrak egiteko gutxitan deitu digutela, baina “zuloak tapatzeko” bai: hau da, artista batek huts egiten badu, azken momentuan, bezperan edo bi egun lehenago, guri deitu izan digute... Eta beti egon gara hor. Beste antzerki konpainia batzuekin hitz egin dut honen inguruan eta askori gertatu zaigu, oso ohikoa da: “etxekoak” edozer egiteko prest gaude beti, eta, hala ere, ez gara geure herrian baloratuta sentitzen.

      Prestigioak hainbat foku ditu: alde batetik, ikusleak, eta beste aldetik, administrazioa. Lehenago aipatu dudan autokritikari dagokionez: guk geure buruari askotan jarri nahi izan diogu “marjinatu sozialaren” etiketa, berezitzat edo arrarotzat hartzen dugulako geure burua, eta horrek gizartearen prestigiotik urruntzen gaitu. Administrazioari lotuta, berriz, kexa asko ditugu. Zinegotziak aldatu egiten dira eta ibilbide luzea duen proiektu bat berriro hasieratik azaltzen hasi behar zara. Adibidez, hogei urtez antolatu izan dugun jaialdi bat, herriko alderdia edo pertsona aldatzean zerotik hasi behar izan dugu esplikatzen… Nekagarria da oso.

Zure iritziz, nola eman diezaiokegu buelta egoera honi?

Lan handia dago atzetik. Hainbat fronte dugu lantzeko. Batetik, gizarteari kontatu behar genioke zer egiten dugun, antzerkiaren barruan dauden adar, eskola eta filosofia ezberdinak azaldu, antzerkia zer den definitu, antzerkigile guztiok geure artean ados ez gaudela jakinarazi... Izan ere, arlo berdinean lan egiten badugu ere, antzerkigileon artean oso ezberdinak baikara! Txotxongiloetatik, clownetik, antzerki fisikotik edo beste ibilbide artistiko batetik datozen konpainiek ez dute zerikusirik euren artean: geure helburuak eta prozesuak ez dira berdinak, iturri berdinak edo antzekoak ditugun arren. Erreferenteak diren maisuak eta filosofiak hor daude, baina modu ezberdinean ere interpretatzen ditugu.

      Bestetik, administrazioarekin edo instituzioekin lan sakona egin behar da, goitik behera aldatu beharko genituzke gauzak. Ni, sortzaile bezala, askotan derrigortuta sentitzen naiz gai zehatz batzuen inguruan bakarrik sortzeko. Demagun: aurten dirulaguntza bat dago Europatik “estralurtarrei” buruz idazteko; ondorioz, datozen urteetan sortzaile guztiok horren inguruan idatziko dugu, nik beste gai baten inguruan egundoko ideia badaukat ere ez baitut inolako laguntzarik lortuko. Sortzaile bezala ez naiz libre sentitzen. Eta hori askotan gertatzen da.

Aipatu dezakezu azken urteotan “modan” egon den gai horietako bat?

Izan daiteke arrazakeria, generoa, klima aldaketa, elikadura, errepresioa, zapalduak, haurtzaroa... edo jubilatuak! Ni erabat ados nago guztiokin, zilegitasun osoa dute eta gai oso onak dira; baina, nire ustez, ez da monopolizatu behar. Zer egingo dugu dirulaguntza potolo bat badago gai zehatz baten inguruan sortzeko? Geure betiko-bihotzeko ideia aukeratuko dugu, nahiz eta ez dugun ezer lortuko? Monopolizazio horrek ez dio batere laguntzen sorkuntzari. Sortzaileon artean askotan konpartitu dugun gogoeta da.

      Beste alde batetik, espazio publikoak daude. Antzoki publiko pila bat daude lema honen atzean: “Ez dugu antzerki konpainia egonkor bat izango”. Konpainia bat edo gehiago izan daitezke, eta ez dut ulertzen, espazio publiko bat bada, eta ordu pila bat hutsik baldin badago, zergatik erabiltzen da bakarrik zinea proiektatzeko edo ikuskizun bat dagoenerako. Oso kooperatibistak gara Tolosan, auzolana sustatzen dugu, auzo pila bat daude beren lokalekin: lokal sozialak, kultur etxeak, auzo-elkarteak... Espazio horiek txukundu edo egokitu genitzake bertan emanaldiak egiteko, adibidez. Askotan guk eramaten ditugu oihal beltzak, foku parea eta ekipo txikia horrelako espazio batean emanaldi bat egiteko. Instituzioen ardurapean dauden espazioetan, aldiz, ezin dugu egin… Halako eraikinetan egiten den inbertsioa ez dago justifikatuta, gero ematen zaion erabilera oso eztabaidagarria delako. Beste leku batzuen kasuan, aldiz, erabilera handia ematen zaien arren, ez dago azpiegitura egokirik. Atentzioa deitzen dit, baita ere, zenbat milioi gasta daitezkeen titular guztietan agertzen den proiektu “eder” batean, eta gero ez zaion behar besteko erabilpenik ematen, edo kultura eta artearen arlo batzuk bakarrik lantzen diren bestela. Eta, sarri, hasieran eman zitzaion ikuspuntua aldatu egiten den sentsazioa daukat. Adibide bat ematearren, Tolosan TOPIC (Tolosako Nazioarteko Txotxongilo Zentroa) daukagu, eraikin handia eta polita, nazioartekoa, baina etxekoek ez dugu sarbide erraza bertan emanaldi bat antolatzeko edo instalazioak erabiltzeko: garai batean estreinaldi bat egin nuen bertan eta aretoaren alokairua ordaindu behar izan nuen!

      Ez ditut beste herri batzuk aipatzen ez ditudalako askorik ezagutzen, baina badakit antzeko gauzak gertatzen direla gehienetan: “tramankulu” handi hori daukagu, oso ezaguna, inbertsio handia duena... Baina, gero, hona hemen paradoxa: kultura aurrekontuetatik zer portzentaje eramaten du “tramankulu” horrek? Hau da, ez naiz eragin zuzenaz ari, zeharkako eraginaz baizik.

Zertaz ari zara zehazki “tramankuluez” ari zarenean?

“Tramankulu” diodanean eraikin edo proiektu handi bati buruz ari naiz. Eta oso ondo dago egiten dutena, ez da beren kudeaketari edo egiten dutenari kritika bat, baina esango nuke noizbait mahai gainean jarri behar litzatekeela zer ehuneko eramaten duten horrelako “tramankuluek” eta zenbat geratzen den beste guztiontzako. Eta hori nahi dugun ala ez. Gizarte-kultur zentsuan gaudenok hori egin nahi dugun ala ez. Hori guztia bideratuta etorri baitzaigu, ez dugu guk aukeratu. Eta beharbada publiko pila bat dauka, baina ikusleria formatu nahi badugu gauza ezberdinak erakutsi behar dizkiogu, filosofia ezberdinak ezagutarazi.

Deskriba dezakezu “tramankulu” baten funtzionamendua?

Sarritan eraikuntza handiak dira, areto bat baino gehiago dauzkatenak. Ikastaroak ematen dituzte, eskola programa daukate, baina ez dago udalak kudeatuta, askotan bitartekari bat dago tartean eta herritarrok ez dugu erraztasunik bertan sartzeko eta parte hartu ahal izateko. Beren programazioak inbertsio publikoarekin sustatzen dira, hau da, ustez guztiona den diru publikoarekin. Orduan, horrelako tramankulu bat dagoen herri batean bizi banaiz, eta bertan zerbait egiteko zailtasunak ditudala ikusten badut, eta ez badaukat ondo finantzatutako beste aukerarik, zer lortzen dut nik proiektu horrekin? Zer irabazten dut nik kultur eragile bezala? Ez dut ondo ulertzen. Eta segur aski publikoa oso pozik egongo da, ez dakit zer talde ezagun etorri delako, eta berriro diot, oso ondo dago hori, baina zer herritar mota sustatu nahi dugu? Kultur kontsumitzaileak direnak huts-hutsean, edota baita kultur sortzaileak ere?

Administraziotik eta instituzio publikoetatik kulturaz eta kulturan inbertitzeaz hitz egiten denean kultur kontsumoaz ari direla iruditzen zait, eta ez direla kultur sortzaileez ari, edo ez hainbeste.

Hala da. Baina, zenbat lanpostu sortzen ditu kulturak? Horiek ere zenbakiak dira. Eta hor ikusiko da zer zentsu dagoen, zenbat pertsona ari garen kotizatzen kultur arloan. Askotan begiratzen dena da zenbat pertsona joan diren ikuskizun edo jaialdi batera, eta nire ustez foku gehiago ere badaude: adibidez, zer eman dio ekimen horrek gizarteari? Askotan, gure lanean batez ere, foku minoritario pila bat daude: joera bat markatzen dute, edo hortik aurrera gauzak aldatzen joaten dira, nahiz eta lehenengo urteetan publiko gutxi izan. Edo norbaitek hori ikusi eta eragin bat dauka beste kultur arloetan. Batzuetan badirudi zera uste dutela: “Bi mila ikusle izan ditu; ondorioz, ekimena oso arrakastatsua izan da”. Zenbaki hutsak dira: programatzen diren emanaldietan, artisten % 50a emakumeak eta beste % 50a gizonak behar dute izan, berrogeita hamar minutuko iraupena izan behar dute obrek… Hau euskararekin ere gertatu ohi da: badaude herri batzuk non programazioaren % 100a euskaraz antolatzen den, eta urtean hiru ikuskizun antolatzen dituzten. Beste herri batzuek, aldiz, programazioaren % 80a daukate euskaraz, baina urtean 55 emanaldi antolatzen dituzte. Zer da hobea?

Zentzu kuantitatiboari kualitatiboari baino garrantzi gehiago ematen zaiola uste duzu?

Bai, batez ere instituzioen partetik edo dirua kudeatzen dutenen partetik. Puntu estetikoa bilatzen dute.

Espazioaren inguruan, Tolosan antzerki konpainia egoiliar edo “erresidente” kontsideratzen zaituztete? Eduki duzue Tolosako Udalarekin harremanik zentzu horretan?

Definizio horretan ez gara sartzen. Guk elkar-trukeak, batez ere, Amarotz auzoko elkartearekin ditugu. Elkarteak espazio publiko batzuk kudeatzen ditu aspalditik, eta orain dela hogeita bost urte Amarotzeko Antzerki Astea sortu genuen. Bi urte geroago elkarteak lokal baten erabilera eskaini zigun: gaur egun, bertan jarraitzen dugu. Lehenengo tailerra helduentzako izan zen, haurren tailerrera inor etorri ez zelako. Gaur egun clowna dugu helduentzako, antzerkia haurrentzako, eta urtean zehar ikastaro trinko batzuk: gutxienez clowneko bat, eta Ahoz Aho jaialdian atzerritik nazioarteko ipuin-kontalari maisu bat ekartzen dugu euskal narratzaileok formatu gaitzan. Azken ikastaro hori izan ezik gainontzeko guztia euskaraz eskaintzen dugu, ikasleon gehiengoa euskalduna delako. Ahozkotasunaren barruan ere eskola ezberdinak daude, eta ezjakintasun handia dago.

Garrantzitsua agian ez da gaiaren inguruan kontrolatu ala ez, baizik eta ezjakinak garela onartzea: adibidez, nik ingeniaritzaren inguruan ez dakit ezer, horregatik ez naiz horren inguruko epairik egitera ausartzen. Nola da posible jendearen iruditerian hausnarketa txiki hori ez egotea?

Bai, edo onartzea, besterik gabe, gutxi dakigula. Nik askotan jartzen dut futbolaren metafora. Barkatuko didazu atrebentzia, ni futbol zelai batean jaioa bainaiz, nire aita Berazubi Estadioko kontserjea zen… je, je! Futbol munduaren barruan batzuk “Champions”en ari dira, baina badaude baita ere futbol sala, futbolina... Eta ikusia dut Rio de Janeiroko kaleetan tipo bat, hankarik gabe eta bere muletak baliatuz, baloi batekin malabarak egiten! Konparaketa bat egiten badut antzerkiarekin, ikus genezake lotura: batzuk “Champions”ean daude, oso profesionalak dira, eta kirol-eraikin handiak betetzen dituzte astean behin, nahiz eta aste osoan hutsik egon. Beste batzuk, ordea, 3. mailakoak dira, eta aldi berean beste lanbide bat izan behar dute. Eta, azkenik, badira ere izugarrizko malabarak egiten ekintza minoritarioak antolatzen dituztenak, umeentzako eskolak ematen dituztenak, nondik noizbehinka profesionalak ateratzen diren… Eta zaleek zein kontsumitzaileek ere badaukate beren lekua. Entrenatzaileak altan emanda daude eta kobratzen dute: hori denok baloratzen dugu, badakigu horrela dela. Umeen artean partidak baldin badaude, eta arbitroa joaten bada, arbitro horrek kobratu egiten du, eta logikoa ikusten dugu. Baina askotan hori guztia antzerkiaren esparrura lekualdatzen badugu, ez dugu logikoa ikusten.

Nola sentitu izan zara horrelako jarrerekin?

Etapak izan ditut: hasieran amorrua, gero dezepzioa, askotan sentitu dut ez dela nire borroka eta nirearekin jarraituko dudala... Zeren, beno, errealitate hau existitzen da baina beste leku eta jende askorekin oso baloratuta sentitu naiz. Denetik izan dut. Orain dela ez hainbeste, gremioko lagun konkretu batzuekin elkartzen ginenean, monotema izan ohi zen: gertatzen zitzaizkigun gauzez kexatzen ginen. Eta ez da justua, elkartzen garenean zergatik ez gara mintzatzen sorkuntzen inguruan, edo beste gai batzuen inguruan? Gure diskurtsoa horrelako gertakariek kutsatuta baldin badago, espiral hori ez da sekula bukatzen. Eta kezkagarria da. Geure artean beste gauza batzuen inguruan hitz egin behar dugu, hau honezkero gainditua egon beharko zen.

“Egon beharko zen”, baina ez dago.

Baina beharbada ez dugu energia gehiago galdu behar horri bueltak ematen. Agian iritsi da momentua mahaiari ukabilkada emateko, eta “Nahikoa da!” esateko: Non dago artiston estatutua? Non dago “L’intermittent du spectacle”? Gauza pila bat aspalditik eskatzen dihardugu, eta ez dira iristen. Formalismo kontuengatik dela diote, alderdi bat edo beste aldatzen delako, baina ea, hemen gaude. Behin Josemari Carrereri zera entzun nion: ba al dakizu kultur eragileok Barne Produktu Gordinaren zer portzentajea garen? Ia % 4a! Pasada bat da! Gu ere ez gara kontziente zenbat garen... Eta, hala ere, kulturan inbertitzen den diru kopurua ez da % 2tik pasatzen.

      Futbolaren metaforarekin jarraituz, uste dut guk erabaki behar dugula zer mailatan jokatzen dugun: beharbada ni ez naiz “Champions”ean egoteko gai edo ez dut nahi, baina nire espazioa izan behar dut, eskubide guztiekin. Hori ere askotan sentitzen dugu: ez gaudela gure espazioan, besteenean baizik. Nik entzun izan ditut horrelako hitzak agintarien aldetik: “Tira, lokal bat uzten dizuegu...”. Barkatu, barkatu: esaldi horretan zein da subjektua eta zein objektua? Zuk lokal publiko bat uzten didazu niri, edo lokal horretarako erabilera bat adostu dugu? Gure hitzak oso garrantzitsuak dira.

“Lokal bat uzten dizuegu...” esaldi horren segidan al dago “Guk nahi duguna egin behar duzue”?

Noski, baldintza batzuk, edo kontraprestazioa: urtean zehar zerbait egin behar duzu doan. Eta askotan gertatu da: lokal bat “ematen dizute”, beraiek dioten bezala, eta aintzat ematen da ikuskizun bat egingo duzula urtean behin doan, lokal publiko horren erabilera “konpentsatzeko”. Mesedez! Pribatua bada ez dut ezer esango, baina lokal publiko batekin horrelako esaldiak entzun beharra...

Nolabait jarrera horrekin interpreta daiteke lokal publiko hori zuen etxea bailitzan hartzen duzuela, hau da, ez duzuela ezer sortzen besteen ongizaterako, ez zaretela lanean ari gizartearentzat.

Niri iruditzen zait nolabait “territorioa markatzen” dutela: guk zerbait eskatzen dugu, eta beraiek ematen digute. Orduan, haiek dira goian daudenak eta gu behean. Aber, espazio publiko honi erabilera bat eman nahi diogu, lokal bat eskatzera joaten garenean gure diskurtsoak alderantzizkoa behar luke: zerbait ematera goaz, ez zerbait eskatzera. Ez nator lokal bat eskatzera, lokal horretarako aukera bat ematera natorkizu. Askotan badirudi eskale moduan mendigatzen ari garela, eta horrela nola lortu lehen aipatutako balorizazio edo prestigio hori?

Espazio hori antzerki sorkuntza bat egiteko edo antzerki ikastaroak emateko erabiliko da, eta ez diote zentzurik ikusten. Zergatik uste duzu gertatzen dela hori?

Beste tekla bat ukitzearren: demokrazia parte-hartzailea. Azken urteotan horrelako prozesu parte-hartzaileetan herritarrok eta kultur eragileok izan dugu zer esanik, baina azkenean ekintza hasi baino lehen askotan erabakia hartuta zegoela konturatzen gara. Beraiek “demokrazia parte-hartzailea” deitzen diote baina azkenean halako zerbait da: “Ea nola konbentzitzen ditugun hauek pentsa dezaten beraiek erabaki dutela guk egin nahi duguna”. Argi eta garbi. Eta bai, post-it horiak eta jolas super politak egiten dira, hari laranja batetik tiratzen, eta orain pegatina bat hemen… Baina galderak beraiek egiten dituzte. Eta gidoia beraiek jartzen digute. Eta hitz egiteko gaiak beraiek proposatzen dizkigute. Ez dago espazio bat gure iritzia libreki azaltzeko, demokrazia parte-hartzailea kultur eragileon artean. Kultur eragileok dugun ezaugarri nagusietako bat da sortzaileak garela; beraz, utzi guri ardura, eta segur aski zerbait egingo dugu. Baina, noski, betiko eskemetan sartzen baldin bagara, guk geuk ez dugu sinesten. Erakundeetatik oso urruti sentitzen gara askotan, eta hau ere ez dut orokortu nahi: instituzioetan jende ezin hobea dago eta lan handia egiten dute, eta barrutik ari dira gauzak aldatzen, sumatzen dugu. Toki batzuetan besteetan baino nabariagoa da, baina hori ere egia da. Antzerkilarion artean, berriz, askotan kolektibo batek zerbait lortuz gero isildu egiten da, baldintza onak lortu dituenez ez du borrokatu nahi, lortu duena galtzearen beldur delako. Horrela ere ez dugu laguntzen.

      Antzerkigileok, kultur eragileok, sortzaileok… askotan ez gaude ados. Eta lehen esan dudan moduan, argi dago oso ezberdinak garela, baina nire ustez badauzkagu puntu komun batzuk: gauza batzuk aldatzea positiboa da guztiontzako.

Lehen aipatu duzu Amarotzeko auzo elkartearekin batera kudeatzen duzuela erabiltzen duzuen lokala. Saiatu al zarete noizbait udalarekin espazioren bat adosten? Ba al da antzokirik Tolosan?

Tolosan bada antzoki bat: Leidor Aretoa batetik, TOPIC bestetik. Halere, udalak antolatzen dituen antzerki ikastarokoek kultur etxean entseatzen dute, batere egokia ez den areto batean. Zergatik ez dute antzokia erabiltzen? Edo TOPICeko aretoren bat?

Nahiko esanguratsua egiten zait udalak berak antolatzen dituen ikastaro publikoen kasuan ere herriko antzokiari erabilerarik ez ematea.

Urtean behin bakarrik erabiltzen dute, kurtso amaierako emanaldia egiteko. Ez da logikoa. Goizetan, adibidez, edo zinea ez dagoenean, zeharo libre daude edozein herritako antzoki edo aretoak. Berriro hartuko dut kirolaren adibidea: nik ez dut imajinatzen Tolosako saskibaloi taldea auzo batean entrenatzen eta partiduak dauzkatenean kiroldegira joaten. Kiroldegian entrenatu beharko lukete, beren kantxan! Imajinatzen igerilariak etxeko baineran edo iturrietan entrenatzen, eta txapelketak daudenean, orduan bai, piszinara joaten? Ez, ezta? Hori gure normaltasunaren barruan sartzen da, baina antzerkiaren kasuan ez da horrela. Antzokia espazio publikoa da baina ez da hala jokatzen: esan dezatela orduan argi eta garbi espazio pribatu bat dela, edo pribatuki kudeatutako espazio publiko bat. Horrela, nabaria izango litzateke, hainbat herritan, errealitatean, ez dagoela espazio publikorik.

Azkenik, identifikatu dugun egoera ikusita, zer aldatu beharko litzateke kultur arloa garatu dadin?

Batetik, kontzientziazioan lan handia egin behar dugu, besteak beste, gurasoekin: emanaldi batera iritsi eta lehenengo galdera ez litzateke izan behar zer ordutan bukatzen den, umea utzi eta tabernara joateko. Zer dago keinu horren atzean? Egun pertsona bat ikusten badugu kaletik paper bat lurrera botatzen atentzioa deitzen digu. Orain dela berrogei urte, ordea, edozer gauza botatzen genuen eta ez zitzaigun inporta: “Baten batek garbituko du”. Oraindik asko falta zaigun arren, denborarekin zaborrari dagokionez kontzientzia pixka bat lortu dugu. Ba gure lanarekin ere txip aldaketa gertatu behar da: gauza batzuk ezin ditugu gehiago onartu.

      Bestetik, instituzioen aldetik irekiera bat behar dugu. Eta ez irekiera bakarrik, baizik eta 180 graduko buelta bat: kultur eragileok izan behar dugu kultura politikak kudeatzen dituztenak, edo erabaki-ahalmena eduki behar genuke behintzat. Funtzionarioek, zinegotziek eta abarrek guri entzun beharko ligukete, hori da lehentasuna. Erabakiak elkarrekin hartzea posible da. Gugan konfiantza izan behar genuke, horretarako gai garelako. Interes propioak alde batera utziz, geurekoiak izan gabe, elkarrekin lan egin gure profesioak merezi duen lekua hartzeko.

      Zoritxarrez, askotan, gure diskurtsoa eta ekintzak ez datoz bat. Hauxe da nire buruan dudan paradoxarik handiena: behin Donostiako Zinemaldian giza eskubideen aldeko pelikula bat ikusi nuen, hunkigarria eta erabat inspiratzailea denok berdinak garela aldarrikatzeko, eta irteeran alfonbra gorri batekin egin nuen topo, limusinatik jaisten beste galaxia batekoak ziruditen artistak, kamerak bultzaka lekua hartzen, zaleak hesien atzetik haien artean borrokan autografo bat lortzeko, ertzainak kaleko eskale bat ostikoz hortik joateko “gonbita” luzatzen… Gure ikuskizun eta testuetan mundu hobe bati egiten diogu dei, baina gure joerak betikoak dira: elkar zapaltzen dugu, ez daukagu elkartasunik. Zer behar dugun kultur arloa garatzeko? Hasteko… koherentzia!

* * *

      Asko dira May Gorostiagak ukitzen dituen gaiak, eta denek zeresana ematen dute: demokrazia partehartzailea, espazio publikoen kudeaketa, neurriz kanpoko proiektu edo eraikin handietan egiten den inbertsioa… Autokritikari ere lekua egiten dio, sortzaileen dinamika —nolabait esateko— “sektarioa” nabarmentzen du, eta herritarrei edo ikusleei begira pedagogia egiteko beharra, arte eszenikoak gehiago ezagutarazteko eta hurbiltzeko asmoz.

      Orain arteko elkarrizketen harian, tolosarra da gremioari autokritika argia egin dion bakarra. Antzerkilariok “bereziak” izan nahi dugula eta batzuetan geure buruari “marginatu sozialaren” etiketa jartzeko joera dugula defendatzen du. Nolabait, gizartearen parte izan nahi ez bagenu bezala, baina, aldi berean, gizarte horri gu jasotzen eta babesten ez gaituela leporatzen diogu. Elkarrizketa-liburu honetan azaleratzen den kritika Euskal Herrian —eta zoritxarrez, toki askotan— nagusi den gizarte-ereduari eta administrazioaren kultur kudeaketari zuzenduta dago, baina kultur eragileok gai honekiko hartzen dugun jarrera ere garrantzitsua da oso, eta beharbada ez diogu horri horrenbeste erreparatzen. Nola bultzatu gizarteak legitimatzea edo administrazioak laguntzea nahi dugun “subkultura” bat? Horretarako “subkultura” izateari utzi beharko lioke? Kontraesan batean sartu garela dirudi: gustatzen ez zaigun gizarte-eredu batean sartzen saiatu edo bazterretan iraun, erabat desagertzeko arriskua hartuz? Gizarte-eredu hori eraldatu nahi duten prozesuak bultzatu, eta horretarako eskura dauden baliabide zein laguntza guztiak baliatu?

      Seguruena erdibideko bideak egon badaude, baina hausnarketa horrek hainbat interes eta indarren gatazkaren erdian paratzen gaituela dirudi. Dena dela, egoera zaila eta konplexua den arren, Gorostiagak identifikatzen duen iparrorratza lagungarria izan ahal zaigu: koherentzia.

AINARA GURRUTXAGA JUANIKORENA

DEJABU PANPIN LABORATEGIA

      Ainara Gurrutxaga (Orereta, 1977) zuzendari, antzezle eta pedagogoa da. Ingalaterrako London International School of Performing Arts-en formatu zen, besteak beste. 2001. urtean, Urko Redondo (Orereta, 1977) eta Miren Alcalarekin (Orereta, 1984) batera, Dejabu Panpin Laborategia antzerki konpainia sortu zuen. Denera hamaika obra ekoiztu dituzte, bakarka zein Artedrama eta Axut!ekin koprodukzioan. Dejaburen bakarkako lanik ezagunenak Gizona ez da txoria, Gure bide galduak, Arrastoak, Linbo planeta eta Naon Tokin dira.

      Ondo gogoratzen dut Dejabu konpainia ikusi nuen lehen eguna. 2012ko otsailean Gure bide galduak antzezlanak XII. Donostia Antzerki Saria irabazi zuen. Orduan nik hamazazpi urte nituen. Institutuan antzerkia egiten nenbilen, Lipusi egindako elkarrizketan aipatu bezala Iñigo Aranbarri (Azpeitia, 1983) irakasle nuela. Guk ere Donostiako Gazte Antzerki Topaketan sorkuntza onenaren saria irabazia genuen berriki, eta obra hori hainbat herritara eraman ahal izan genuen. Iñigo Gure bide galduak antzezlanean aktore zebilen, Dejaburekin kolaborazioan, eta sari banaketa galarako gonbidapenak eskaini zizkigun.

      Hori izan zen Ainara, Urko eta Miren ezagutu nituen eguna, oholtza gainean. Sentitu nuena zaila da deskribatzen: zirrara berezi batek gorputz, gogo eta bihotz hartu ninduen, oso-osorik, bete-betean. Oroitzen dut eserita geunden palko hori… Eszenatokitik nahikoa urruti geunden arren, azalean barrena nabaritzen nuen dardara. Nire gorputzak ezin zuen hor egon eta kontenplatzen ari nintzen fenomeno horren parte izan ez zen beste ezer egin. Kontenplazioan baino, esperientzia haren barruan ikusten nuen neure burua, ordu eta erdiz arima bahitu izan balidate bezala. Amaitu zenean, noski, eskuak gorritu arte gogor txalotzeaz gain, ez nuen bizi izan nuenari ohore egingo zion hitzik aurkitu: ez nire taldekideei, ez Iñigori zuzendu nintzaionean. Baina neure barrenean ziur nintzen gertatu zen horren egiazkotasunaz, eta, sortzaile haiek sutsuki mirestearekin batera, gauza bat argi iltzatu zitzaidan: “Nik hori egin nahi dut”.

      Momentu hartan haiekin ikasi eta kolaboratzeko aukera izango nuela esan izan balidate, haien eskolako ikasle izatetik irakasle izatera iritsiko nintzela, edota txosten pedagogikorako liburuxka idazten lagunduko niela… beharbada ez nukeen sinistuko. Gaur, pozik sentitzen naiz hurbiltasunez Ainararekin hitz egin ahal izateagatik.

Antzerkiak ba al du prestigio sozialik? Noiz izan zen gai honekin topo egin zenuen lehenengo aldia?

Antzerkiarekin maitemindu nintzenean sei urte nituen. Gurasoek lehenengo aldiz eraman ninduten txotxongiloen antzerki obra bat ikustera: ondo gogoratzen dut, Donostiako antzoki batean zen, uste dut gaur egun ez dela existitzen. Hor lehenengo aldiz sentitu nuen zirrara hori, antzoki bat ilundu eta denok emozioz oihuka hastean... Energia bat! Argitxo batzuk piztu eta bat-batean istorio batean guztiz sartzea... Guztiz magikoa iruditu zitzaidan, ez-lurtarra... Eta nire adinean, oraindik ere, berdina sentitzen dut: nola da posible orain eta hemen egotea baina, era berean, paraleloan, beste nonbait? Nik uste dut hori ez dela beste inon gertatzen.

      Txikitatik lilura hori egon zen, eta gerora, sekulako errespetua hartu nion: antzerkira miresmenetik gerturatu nintzen, guztiz, zer den ulertu nahian. Orduan, nire miresmenak talka egin zuen gizartearen gutxiespenarekin. Kontraste hori beti iruditu zait harrigarria. Izan ere, artistaren bidean egiteko garrantzitsuenetako bat ahalduntzea da: hainbeste miresten duzun artea zuk egin dezakezula sinestea, alegia. Hori da lehen urrats zailena. Halako errespetua diozu, ezen asko kostatzen den esatea: “Ni aktorea naiz, ni sortzailea naiz”. Niri urte asko kostatu zait hori aitortzea. Eta hori hala izanik, bitxia egiten zait, era berean, gizartearen aldetik gutxiespena sentitzea.

Zergatik uste duzu euskal gizarteak antzerkia gutxiesten duela?

Zerikusi handia dauka gure gizarte-ereduak, zer balio gailentzen diren, dena transbertsala baita. Hain utilitario, hain materialista bihurtu gara, non arteak dar-dar egiten duten. Orain, pandemiaren ondoren, arteak loratu egingo direnaren esperantza daukat, haien zentzu zabal eta funtzio sakonenean, gizarte baten bihotza eta arnasa izateko. Baina nire gaztaroan, hain zen materialista artea! Oso funtzio zehatza zuen, guztiz utilitarioa. Hartara, dena gizartearen kaxoietan sartzen joan da: hor sartzen zaren neurrian balio duzu, ez bazara guztiz egokitzen edo pixka bat traba egiten baduzu baliogabetzen da. Gauzen balioa irizpide horren arabera ezartzen da: sistemarentzat produktiboa bada. Eta ez hori bakarrik: bere produkzio-makineriari ondo badagokio sekulako balioa hartzen du. Hori oso argi ikusten da arte garaikidearekin: merkatu kapitalistari oso ondo datorkio arte garaikidearen mugimendu hori eta, ondorioz, neurriz kanpo goratzen dira artistak, diru-kopuru handiez hitz egiten da, arte diziplina hori loratu eta prestigioa ematen zaio.

Zer modutan bizi izan duzu antzerkiarekiko gutxiespen hori?

Euskal Herrian bizi izan dudana guztiz enkasillatutako antzerki bat izan da. Nik Donostiako AETn ikasi nuen. Antzerkia ikasteak ez zeukan prestigiorik baina ez zegoen gaizki ikusita; nolabait, zera pentsatzen zen: “Aktorea izateko antzerki ikasketak egin daitezke, eta ondo dago”. Nire kasuan, ez nintzen hasieratik antzerkia ikastera ausartu. Zer arrazoi zela medio? Segur aski gizartearen gutxiespenak zerikusirik izango zuen, baina, batez ere, ausartegia egiten zitzaidan horrenbeste miresten nuen arte bat ikasteko pausoa ematea, lehen aipatu dudan moduan. Txikitatik pasio ikaragarria izan nuen arren, oso berandu ekarri nuen kontzientziara aukera hori. Aldiz, Kazetaritza ikasi nuen, eta lanean ibili nintzen kazetari bezala. Zeharka, kultur gaietan aritzen nintzen, lan egiten nuen aldizkarietan antzerki estreinaldietara joan nahi nuela komentatzen nuen... Inkontzientea, zu konturatu gabe, erakartzen zaituen horretara joaten da.

Gerora, Dejabu antzerki konpainia sortu zenuen Urko eta Mirenekin batera. Nola bizi izan duzu gai hau bertatik?

Dejabuk, gure antzerki konpainiak, hogei urte beteko ditu aurten. Zenbat aldiz azaldu behar izan dugun gure existentzia! Zergatik egiten dugun antzerkia eta zergatik egiten dugun “egiten dugun antzerkia”: euskaraz, modu kolektiboan, objektu antzerkia eta antzerki fisikoaren nahasketa hori... Zenbatetan galdetu izan diguten “Bizi al daiteke antzerkiaz?” edo, zuzenean, hori aintzat emanez, “Zer gehiago egiten duzu?”. Urteak eman nituen kazetari gisa lanean eta inoiz inork ez zidan galdetu: “Kazetaria? Izan daiteke kazetaria? Zein da kazetariaren funtzioa edo zergatik da beharrezkoa?”. Gure gizartean aintzat ematen da kazetaritzak badaukala bere funtzio soziala, baina antzerki konpainia bat izateak etengabeko azalpena eskatzen du. Antzerkiaren garrantzia azpimarratzera behartzen baldin bagaituzte, horren beharra dagoen seinale da. Nik hainbestetan defendatu behar izan dut egiten duguna, non, mekanizatu egin dudan diskurtsoa, eta ez dago horretarako beharrik.

Zer esan zenezake, aldiz, ikus-entzunezkoen —telebista eta zinearen— prestigioaz?

Eskola batera antzerkia ikastera joaten zarenean, ikasleen % 95ak telebistako edo zineko aktorea izan nahi du; nire garaian behintzat, hori garbia zen. Eta antzerkiko aktore izatekotan, kontratupeko aktorea izan: hau da, jadanik existitzen den konpainia batekin kontratua egin, gidoi bat jaso eta zuzendu zaitzatela. Guztiz duina eta zoragarria iruditzen zait, baina oso jende gutxik izan nahi du sortzaile. Hortaz, artearen barruan ere existitzen da gutxiespen hori. Berriro ere, lotura dauka gizarte-ereduarekin: zinea egiten duen aktore batek prestigioa dauka, gizarte honetan zinea eta telebista guztiz loratuta daudelako. Antzerkia ikasten hasi nintzen nire lehenengo etapan hori bizi izan nuen: suposatzen zen castingetara joango zinela, zinea egin nahiko zenuela… Eta ezetz esaterakoan, jendea harrituta gelditzen zen.

      Aldiz, aldaketa nabarmena sentitu nuen atzerrira joan nintzenean. Beharbada klixea dirudi, baina hala izan zen, begirada zabaldu zitzaidan: Londresen antzerkia bizirik dago! Aho zabalik gelditu nintzen. Gainera nazioarteko eskola batera joatea, non mundu guztiko ikasleak joaten diren antzerkia ikastera... Sentsazioa nuen gizarte batek kontsidera zezakeela antzerkia garrantzitsu. Londreseraino joan behar izan nuen hori posible zela konturatzeko. Era berean, Londresen bizitzea gogorra da, oso garestia baita, baina ahalduntzeko balio izan zidan. Eskolak ematen dizun indar edo harrotasun horrekin, itzultzerakoan, egun konpainiako kide garenok asko nabaritu genuen gure jarrera aldatu egin zela.

Existitzen al dira gutxiespen maila ezberdinak antzerkiaren barruan?

Bai, guztiz. Londresetik bueltan gogoa genuen txotxongiloak eta antzerki fisikoa nahasteko, eta Gizona ez da txoria antzezlana sortu genuen. Arraroa zen hori hemen. Antzerkia prestigio mailatan sailkatuko bagenu, txotxongilo-antzerkia are gutxietsiagoa dago, batek daki zergatik. Ez dakit non dagoen idatzita estigma hori, zeren Frantziara, Europa Ekialdera, Asiara edo Afrikara bazoaz, txotxongilo-antzerkia tradizioarekin erabat lotuta egon da, eta gaur egun lurralde askotan ikerketa eta modernitatearekin ere bai; antzerki-sistema nazionaletan txertatuta dago, ikerketa-lerro garrantzitsuekin unibertsitateetan, eta abar. Baina hemen ez. Frantzian bada herri bat, Charleville-Mézières izena duena, oso garrantzitsua den txotxongilo-jaialdi bat antolatzen duena orain dela urte askotatik, eta ikerketa ugari egiten dituzte. Aldizkari bat argitaratzen zuten eta guk garai hartan Bilboko dokumentazio-zentro batetik eskuratzen genuen. Hor irakurtzen genituen ikerketa-tesiak, ikuspegi garaikideenarekin eta sakontasun handiarekin. Eta zera pentsatzen genuen, oso harrituta: badirudi Frantzian prestigioa duela honek! Behin kultura-programatzaile bati komentatu genion txotxongilo-antzerkia egin nahi genuela, eta oroitzen dut nola esan zigun: “Txotxongiloak helduentzat? Ez duzue inongo etorkizunik horrekin, txotxongiloak haurrentzat egin behar dituzue, bestela ez dago merkaturik”. Esan zuenak borondate onenarekin esango zuen, laguntzeko moduan edo, baina hor arrisku handia dago, erraza delako sortzaile bezala baldintzatuta sentitzea.

Zer irizpidek ezartzen ditu gutxiespen maila ezberdin horiek?

Ez dago inon idatzita, hau ez dizu inork garbi adieraziko ez delako politikoki zuzena... Baina, hala ere, aurreiritzi horiek existitzen dira, hainbat prestigio-maila daude, eta prestigiotsuena antzerki klasikoa da: antzoki handietan egin ohi da, eta autore ezagun batena bada eta autore hori gizonezkoa baldin bada... are eta prestigio handiagoa edukiko du, horren barruan ere hainbat mailatan sartuko ginatekeen arren. Bigarren maila batean areto txikiagoetan egiten diren lanak daude, adibidez, clowna. Harrigarria da, prestigioa txikiagotzeko irizpide horiek guztiz kulturalak eta sistematikoak baitira, joaten bazara Quebecera edo Frantziara oso bestelakoa da dena, munduko hainbat tokitan kristoren prestigioa dauka clownak! Eta zergatik hemen ez? Ez dizu inork esango, ez dizu inork onartuko ere, zeharkako zerbait da, sumatzen joaten zarena.

Eta hizkuntzaren arabera ere, prestigio soziala aldakorra izan daiteke?

Euskal antzerkiak gaztelerazko antzerkiaren aldean prestigio gutxiago dauka. Programatzaile garrantzitsu baten ahotik entzun dut euskal antzerkian ez dela ezer interesgarria egiten. Hizkuntzaren faktoreaz gain, orokorrean, atzerritik datozen antzerki obrek prestigio gehiago daukate: antzinako istorioa da, baina uste dut gaur egun ere mantentzen den irizpide bat dela. Esaerak dioen moduan, “inor ez da profeta bere herrian”.

Gogoratzen duzu antzerkiaren prestigiorik ezaz ohartu zinen momentua?

Ez da momentu klabe bat izan. Nire egoera beharbada berezia izan da, antzerkian oso gazte hasi nintzenetik kontzientzia handiarekin egin nuelako: Oreretan Mikelazulo elkartearen bidez antzerki-lanak egiten hasi nintzenean hamazazpi urte nituen, eta garai hartan kulturaren aldeko mugimenduarekin egin nuen topo. Bide horretan bizi izandako esperientzia oso garrantzitsua izan da antzerkiari prestigioa aitortzeko. Gizarteko “eroak” elkartzen ginen: poeta, dantzari edota antzerkilari bat elkarrekin lanean, guretzat arte guztiak maila berean zeuden. Elkargune horrek asko laguntzen zigun artearen garrantzia ulertzen eta elkar babesten genuen. Zentzu horretan, nahiz eta gizartearen aldetik gutxiespen hori sumatu, oso babestuak sentitu gara, argudioak izan ditugu defendatu ahal izateko, eta gutxiespen horrek ez digu gure iritzia aldatzeraino eragin. Taldean hasieratik asko irakurri eta hausnartu izan dugu antzerkiaren izaera eta funtzioaren inguruan. Horretan zerikusia izan du Orereta bezalako herri batean jaio izanak, non gizarte mugimenduek erresistentzia puntu bat eskaini diguten. Gure lema da: “Ez badago, egin. Ez bada existitzen, sortu”. Hori DNAn daramat, familiatik. Ikuspuntu kritikoarekin bizitzeak lagundu egiten digu gure aukerak askeagoak izan daitezen.

Zer iritzi duzu Euskal Herriko kultur kudeaketaren inguruan?

Nire ikuspuntutik, gertaera kultural batean garrantzitsuena sortzailearen eta ikuslearen artean gertatzen dena da: hori sakratua da. Baina gaurko kultur sisteman administrazioak herritarrenganako harremana planteatzen duen moduak zerikusi zuzena du prestigioarekin, kultur sistema erabat bertikalizatuta baitago: piramidearen gorenean gobernadorea dago, dirua daukaten horiek, erabaki potoloak hartzen dituztenak. Gero kultur sailak daude, kultur teknikariak ere barra-barra, soldata eder bat izango dutela aitortzen zaie ardura eta lan handia dutelako. Horren ondotik kultur dinamizatzailea dago… Eta nola da posible, piramide horren bukaeran, sortzailea egotea? Dudarik gabe, mekanismo horrek eragina dauka prestigiorik ezean, sortzaileon existentzia guztiz baldintzatuta baitago goikoaren ondorengoaren, ondorengoaren, ondorengoaren erabakiekin. Hau da, guk emanaldi bat egiteko beste askoren oniritzia izan behar dugu, subordinazio joko batean gaude sartuta. Zentzu horretan, badirudi sortzaileok “beharra” daukagula, existitzeko goikoen “laguntza”, “baimena” edo “aitortza” behar dugula... Botere-harreman zitalak daude horren oinarrian. Emanaldi bat egiteko edo klase batzuk emateko hautatua bazara, eskerrak eman behar dituzu eta “zorioneko” sentitu, gainera! Sortzailea “mesede jasolea” da. Horrek nire onetik ateratzen nau. Eta, noski, inori ez zaio okurritzen Kultura sailburua izatea ez denik prestigiotsua! Gobernuan arte eszenikoetako arduraduna izatea, adibidez, oso postu prestigiotsua da. Beraz, kontua ez da arte eszenikoak ez direla prestigiotsuak, horretaz elikatzen den sistema osoak prestigioa baitauka. Bestalde, sortzaileok ere geure burua gutxiesten dugu: hain daukagu barneratuta, non sinetsi egin dugun ez garela nahikoa duin. Hor egundoko motxila psikologiko-emozionala dugu, eta lanketa handia dugu egiteko, ahalduntze prozesuan gaude.

Kultur sisteman zerbait aldatuko bazenu, zer izango litzateke?

Piramide horrek buelta emango balu, eta sortzaileak izango balira erabakiak hartzen dituztenak, gauzak asko aldatuko lirateke. Izan ere, kultur teknikari batek lana dauka sortzaileak daudelako inguruan: sortzailerik ez balego, kultur sistema guztia eroriko litzateke. Sortzaileok kultur sisteman parte hartze aktiboago bat edukiko bagenu, prestigio gehiago edukiko genuke. Horregatik defendatzen dugu “egoiliartasuna” edo antzerki konpainia “erresidente”aren kontzeptua. Hau da: espazio batean bizi dadila sortzailea. Leku bat merezi dugu. Hori prestigio mailan minimoa da, lekurik ere ez badaukazu, zer prestigio klase duzu? Bulegorik gabe, ordenagailurik gabe... zer lan egingo dugu? Leku batek ikusgai egiten gaitu.

      Gu orain Oreretan egoiliarrak gara, baina azken hamar-hamabi urteren tantakako lanaren ondorioa izan da: lehenik, pare bat orduz entseatzeko toki bat eskatuz, gero libre dagoen gela txiki batean hanka bat sartuz, gero klaseak ematea proposatuz, lan-baldintza onak negoziatuz... Inurri-lana izan da. Eta hori guztia, momentuko zinegotzi eta teknikari bakoitzari proiektua aurkezten eta guztia azaltzen.

      Aldiz, Ipar Euskal Herrian adibidez, gauzak oso bestelakoak izan daitezke: badugu lagun bat, Corine, Rouge Elea antzerki konpainiako kide dena. Konpainia Marseillatik Hendaiara bizitzera joan zenean, Hendaian instalatu bezain pronto udala atzetik zuten, bertara lekualdatu zirela jakin zutela eta oso pozik zeudela azalduz, eta elkarrekin lan egiteko eskaintza luzatuz. Guri sinestezina egiten zitzaigun arren, Hendaiako Udalak antzerki konpainia bertan izatea ondare bat bezala ikusten zuen… Gu hemen, berriz, udalaren atzetik ibiltzen ginen, mesedez hori edo hura eskatuz.

Oreretan Antzerki Labea eskola sortu eta zuzendu duzue duela gutxi arte. Nolakoa izan da prozesua?

Errenteriako Udalari Antzerki Labea proiektua aurkeztu baino lehen, irakasle batek antzerki klaseak ematen zituen, gaztelera hutsean, eta oso gaizki ordaintzen zioten. Azpikontrata batek kudeatzen zuen kontua, eta guri iruditzen zitzaigun antzerki hezkuntza duinago eta garaikideago bat egon beharko litzakeela herrian. Zorionez, aurkeztu genuen proiektua onartua izan zen; izan ere, argi genuen ez genuela aurrekontua negoziatuko, guk eskatutako baldintzekin egingo genuen, edo ez genuen egingo. Argi izan dugu beti ez diogula antzerkiari gure bizitza emango: utzi behar bada, uzten da. Prestigioa izateko, guk geure burua prestigiatu behar dugu: lan bera erdi prezioan egiteko prest bagaude, prestigioa kentzen diogu geure buruari, nolabait adierazten dugulako gure orduak ez direla bestearenak bezain baliagarriak. Gai konplexua da, askotan diruaz eta lan-baldintzez hitz egitea tabua da gure gizartean eta oso bakartuta bizi gara. Antzerkira dedikatzen den jende gehiena prekaritatean edo hura urratzen bizi da, eta ez da batere erraza zenbait lani ezetz esatea edo baldintzak negoziatzea. Ni kontziente naiz jarrera hau nire pribilegioei esker —zuria naiz, ikasketa batzuk egin ditut, eta abar— sostenga dezakedala, eta jende askorentzat ez dela hautazkoa. Horren aurrean, gure arteko elkartasuna eta antolakuntza kolektiboa bultzatu beharko genuke.

Panorama hau dugu egun. Norantz goaz?

Arte eszenikoen prestigio hartzean aldaketak ematen ari direla uste dut: ez dakit zehazki norantz, eta seguruena ez behar bezalako abiaduran, baina aurrera goaz. Esango nuke horretan zerikusia daukala arte eszenikoetan gertatzen ari den iraultzak: nire iritziz, arte eszenikoak arteetan konplexuenak dira, eta, zentzu horretan, berrikuntza ez da beste diziplina batzuetan bezain “sinplea”, ez baita erraza lengoaia horrekin publikoarengana iristea. Horregatik, momentu batzuetan antzerkia atzean geratu izan da, eta ez da harritzekoa batzuek “iraganeko” zerbait bailitzan kontsideratzea. Hala ere, artistak gauza berriak egiten saiatzen ari dira, konexio berriak sortzen egungo gizartearen beharrekin, eta horrek diziplina balorarazi egiten du.

* * *

      Elkarrizketaren hasieran Dejabukoen lana ezagutu nuen lehen aldia kontatu dut. Bigarrengoz urte batzuk geroago elkartuko ginen, nik Gizarte Antropologiako ikasketak burutu ondoren: teatroaren deia berriro sentitu nuenean Aranbarrik Antzerki Labea eskola gomendatu zidan. Han izena eman eta bertan izan zen nire ibilbideko bigarren deskubrimendu handia, dudarik gabe nire bidea markatuko zuena: Jaques Lecoq.

      Lecoq (Paris, 1921-1999) “antzerki fisikoa” deituriko pedagogiaren asmatzailea da. Gorputza, mugimendua eta espazioari garrantzi berezia ematen dio antzerkia eta antzezlearen formakuntza ulertzeko orduan: organikotasuna, imajinazioa, inprobisazioa eta, oro har, lengoaia poetiko edo sinbolikoa interesatzen zaio, labur esatearren. Labean Arkaitz Gartziandiarekin (Orereta, 1983) izan nuen klasea, eta urtebete baino gutxiago behar izan nuen orduan neukan lana utzi eta antzerki fisikoa ikastera joateko erabakia hartzeko. Antzerkia egiteko modu hark urte batzuk lehenago sentitu nuen hori gogorarazi zidan, eta galdera gehiegi egin gabe bulkada segitu eta, beka bati esker, Argentinara joan nintzen. Zentzu horretan, etxetik hurbil antzerki fisikoa irakasten zuen eskola bat izatea pribilegioa izan zen, eta, profesional gisa, nire formakuntzan zein ibilbidean, aurrerago egin ditudan hautuetan berebiziko eragina izan zuen. Horregatik, izugarri eskertuta egongo natzaio beti Labeari.

      EHAZEtik argitaratu genuen euskal antzerki eskolen direktorioaren arabera, pedagogia honetan oinarritzen den —jatorriz hiru urteko formakuntza eskaintzen du, “hastapena”, “sakontze” eta “sorkuntza”— eskola bakarra izan da Dejabu konpainiarena. Udalarekin egindako urte askotako lanketaren ostean, egoera egonkorra izatea lortu zutenean, herrian Herri Arte Eskola sortu zen —lehen musika kontserbatorioa zena, eta orain arte diziplina anitzetako eskola bihurtu nahi izan dutena—, eta Labea proiektu handiago horren estrukturapean jardutera bultzatu zuten. Zoritxarrez, 2022ko abenduaz geroztik, zentroko zuzendaritzak konpainiarekin zuen kontratua bertan behera uztea erabaki du, haien ikuspuntuen arteko talka dela medio. Herri Arte Eskolaren hautua izan da lehen talde batek eramaten zuen antzerki irakaskuntza orain irakasle bakarraren ardurapean uztea. Printzipioz haur eta gazteen taldeei bakarrik zuzenduko zaie, helduek, haien protesta eta saminaren erakusle, baja eman baitute.

      Batek baino gehiagok faltan sumatuko dugu. Neure buruari galdetzen diot, liburu honen lerro artean, eta egiteke geratu diren elkarrizketa guztietan, halako zenbat istorio egongo diren, babesik gabe geratu eta bertan behera gelditu behar izan direnak.

AZKEN GOGOETAK

MADDI GOIKOETXEA JUANENA

      Liburu honen sarreran hipotesi bat aurkeztu dut, zeinaren arabera antzerkiak baldintza prekarioak bizi dituen prestigio sozialik ez duelako. Eta kausa hori aldatzen ez den artean, hala segituko duela aurrez pentsatua nuen. Alegia: prekaritatea ez da baliabide faltagatik gertatzen, kultur esparrua bultzatu edo indartzeko interes faltagatik baizik.

      Elkarrizketatuekin gaiaren inguruan sakon eta luze hitz egin ostean, zenbait ondoriotara iritsi naiz. Lehenik eta behin, “prestigio” hitzak nahasmen semantikora eraman gaituela uste dut: nik “garrantzi”, “eragin” edo “balio”arekin lotu dut, baina kultur eragileen artean modu ezberdinean interpretatuta izan da. Harluxet hiztegi entziklopedikoaren arabera, “prestigioa” honela definitzen da: “Pertsona edo gauza batek duen izen ona, garrantzia edo eragina”. RAEren lehenengo definizioa, aldiz, honako hau da —euskaratuta—: “Norbaiten edo zerbaiten estimu publikoa, haren merituaren ondorioz”. Kontzeptu horrek izan dezake “fama” edo “glamour”arekin zerikusirik, eta nik ez diot aldaera horri halako indarrik eman. Edonola ere, argi geratu zaidana zera da: antzerkiak ez duela prestigiorik, modu batean zein bestean ulertuta ere.

      Bestalde, antzerkia izan da ikerketa objektu nagusia, eta hortik abiatu naiz elkarrizketetan, baina eztabaidak gaia zabaltzera eraman gaitu azkenean, eta antzerkia ez ezik, oro har, kultura eta artea izan ditugu mintzagai. Ikerketa zehatzagoa eskatzen duen arren, hein batean kontzeptuok hipotesiaren parte bihurtu dira: hau da, kulturak eta arteak prestigio sozialik ez dutela esan dezakegu. Prestigio mailak edo hierarkiak ere egon badauden arren, elkarrizketetan azpimarratu izan den moduan.

      Ezin da orokorrean hitz egin, baina nahiko argi esan daiteke ez dela kultur politika duin bat existitzen, eta administrazio publikoen aldetik utzikeria, interesik eza edo kudeaketa kaskarra dezente zabalduak daudela agerikoa da: antzerki sorkuntza eta pedagogiarako bideratuta dauden dirulaguntzak urriak dira, eta horien funtzionamendua ez da batere arina. Antzerkilari gehienak dirulaguntza publikoei esker bizi dira eta, hortaz, dirulaguntza horien menpe daude. Lerro hauek idazteko unean ez da lan baldintzak erregulatuko dituen estatuturik existitzen. Sortzaile askori espazio publikoen erabilera oztopatzen zaie, kultur etxeetako areto edota antzoki asko hutsik egon ohi diren arren. Hezkuntza legedian antzerkia edota bestelako diziplina artistikoak ez dira kontuan hartzen. Askotan, kultur teknikari edota programatzaileak ez daude nahikoa formatuta, eta ez dute kultur eragile edo sortzaileekin hartu-eman edo komunikazio eraginkor bat mantentzen. Eta abar. Liburu honetako orrialdeetan nahiko ondo islatuta geratu dena.

      Dena dela, prestigiorik ezaren ardura osoa ez da politikari edo administrazio publikoaren kudeaketarena. Nire ustez, joera hori gizarte-eredu baten isla da, gure gizartean nagusi edo hegemoniko diren baloreen seinale, hain zuzen ere. Victoria Ateca eta Anna Villaroyak Caixako Behatoki Sozialaren bidez ikerketa bat argitaratu berri dute artisten eta kulturako profesionalen lan eta bizi baldintzen inguruan. Haien arabera, kulturako profesionalen % 5ak bakarrik baieztatzen du gizartearen ikuspegitik haien lana esentziala dela. Hortaz, kultura eta artearen garrantziaren inguruko kontzientziazio lana eta pedagogia egitea funtsezkoa iruditzen zait. Horretarako, elkarrizketatu askok errepikatu duten moduan, gakoa da kultur eragileon artean saretzea eta indarrak batzea, baina benetako eraldaketa sustatu nahi badugu administrazioaren inplikazioa eta konpromisoa eskuratzea ezinbestekoa da. Dudarik gabe, hori askoz errazagoa izango litzateke sortzaileek kultur kudeaketan aktiboki parte hartzeko eta erabakitzeko ahalmena izango balute.

      Esan gabe doa, zentzu indibidualean ere badugu zer landurik. Ainara Gurrutxagak komentatu duen moduan, prestigioa izateko beharrezkoa da lehenengo guk geure buruari prestigioa aitortzea: adibidez, nor garen eta zer nahi dugun adieraziz edo muga sanoak ezarriz. Julia Cameronek The Artist’s Way liburuan ezin hobeto azaltzen du artistok, eta orokorrean pertsona guztiok, barruan daramagun epaile edo zentsoreak nola blokeatzen gaituen: ahots horrek transmititzen dizkigun beldur eta intseguritate guztiek ez digute gure sormena garatzen eta azaleratzen uzten. Zentzu horretan, geure buruaren etsairik handiena gu geu garela esan genezake. Edo, izaki sozialak eta sozializatuak garen heinean, gizarteak ezartzen dizkigun eta guk geure buruari ezartzen dizkiogun oztopoak antzekoak direla: iturri beretik edaten dutelako eta, ondorioz, bien arteko muga uste baino finagoa delako.

      Gaztelerazko esaerak dioen moduan, “como es afuera, es adentro”, eta baita alderantziz ere, “como es adentro, es afuera”. Horregatik, zera adierazten bukatu nahiko nuke: bai, gu artistak gara. Eta… ez! Ez gaude prekaritatera kondenatuta.

Biografia

MADDI SARA GOIKOETXEA JUANENA
(Donostia, 1994)

      Gizarte Antropologian graduatua da, Euskal Herriko Unibertsitatean eta Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Txikitatik antzerki zalea izaki, unibertsitate ikasketak bukatu ostean Buenos Airesera bidaiatu zuen antzerki fisikoko ikasketak egiteko, Cabuia: Escuela Internacional de Movimiento y Creación Teatral delakoan. Gerora, sorkuntzak maila emozionalean eragiten zion onuraz jabetuz, Mexikon Arteterapian espezializatzea erabakitzen du, hainbat diziplina artistikotara (dantza, antzerkia, literatura, musika, pintura) gerturatuz, “Counselling y regulación emocional a través de la Arteterapia” diplomaturaren bitartez. Bertan, “Memorias a la deriva: Reconociendo tu historia” izeneko antzerki konpainiako kide izango da. Egun, Oreretan bizi da eta antzerki zein arteterapiako irakasle gisa dihardu nerabe zein helduekin. EHAZE elkartearentzat antzerki obren inguruko kronikak idazten ditu. Formakuntza etengabean jarraitzen du, sorkuntza artistikoak maila pertsonal zein kolektiboan ditugun beharrei erantzuteko moduak ikertzen.